open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Узаемадзеянне

**Узаемадзе́янне** — філасофская катэгорыя, якая адлюстроўвае працэсы ўздзеяння аб'ектаў адзін на аднаго, іх узаемную абумоўленасць і параджэнне адным аб'ектам іншага. Узаемадзеянне — аб'ектыўная і ўніверсальная форма руху, развіцця, якая вызначае існаванне і структурную арганізацыю любой матэрыяльнай сістэмы.

## Гл. таксама 
* Фундаментальныя ўзаемадзеянні

Катэгорыя:Філасофскія катэгорыі
Катэгорыя:Зносіны
Дзейнасць

**Дзейнасць** — працэс (працэсы) актыўнага ўзаемадзеяння суб'екта з аб'ектам, падчас якога суб'ект задавальняе якія-небудзь свае патрэбнасці, дасягае мэты.
Дзейнасцю можна назваць любую актыўнасць чалавека, якой ён сам надае некаторы сэнс. Дзейнасць характарызуе свядомы бок асобы чалавека (у адрозненне ад паводзін).

Дзейнасць можна падзяліць на этапы. Можна вылучыць у якасці этапаў:
* працэс уцягвання ў дзейнасць,
* працэс мэтапакладання
* працэс праектавання дзеянняў,
* працэс ажыццяўлення дзеянняў,
* працэс аналізу вынікаў дзеянняў і параўнанне іх з пастаўленымі мэтамі.

Колькасць і змест этапаў, якія розныя даследчыкі вылучаюць у дзейнасці, вызначаецца выключна задачамі і мэтамі даследчыка. Мадэлі дзейнасці ў гэтым выпадку будуюцца з меркаванняў выгоды, карыснасці і дастатковасці.

## Гл. таксама 
* Структура дзейнасці
* Задача
* Мэта
* Дзеянне
* Аперацыя
* Тэорыя дзейнасці
* Актыўнасць

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Псіхалагічныя паняцці
Хвошч вялікі

**Хвошч вялікі** (*Equisetum telmateia*) — расліна сямейства хвашчовых.

## Апісанне 
Шматгадовая споравая расліна вышынёй 25—120 см з доўгім паўзучым галінастым карэнішчам. Сцёблы членістыя, рабрыстыя, дыморфныя. Спараносныя (веснавыя) сцёблы бурыя, тоўстыя, са стробілам даўжынёй 3—8 см і похвамі з 20—30 зубцамі; неспараносныя (летнія) — зялёныя, галінастыя, з вялікай цэнтральнай поласцю; галіны накіраваны коса ўверх.

Спараносіць у красавіку. Размнажэнне споравае і вегетатыўнае.

## Арэал 
Барэальны атлантычна-міжземнаморскі горны рэліктавы від. Пашырэнне: Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Скандынавія, Міжземнамор’е, Каўказ, Малая Азія, Паўночная Амерыка. У Беларусі знаходзіцца ў адзіным ізаляваным месцазнаходжанні за ўсходняй мяжой арэала. Расце адзіночнымі экзэмплярамі і невялікімі групамі.

## Ахова 
Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981 года.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 132.

Катэгорыя:Хвашчовыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1767 годзе
Бацылы

**Бацылы** — палачкападобныя бактэрыі, у цыкл развіцця якіх уваходзіць спораўтварэнне. У вузкім сэнсе бацылы — аэробныя і факультатыўныя анаэробныя грамстаноўчыя палачкападобныя прадстаўнікі роду Bacillus, што ўтвараюць тэрмаўстойлівыя эндаспоры.

Большасць бацыл — сапрафіты, удзельнічаюць у мінералізацыі арганічнага рэчыва і працэсах самаачышчэння асяроддзя. Выкарыстоўваюцца ў тэхнічнай мікрабіялогіі для атрымання ферментаў, антыбіётыкаў, мікрабіялагічных сродкаў барацьбы са шкоднікамі сельскагаспадарчых культур. Некаторыя бацылы з'яўляюцца ўзбуджальнікамі хвароб (сібірская язва, слупняк і інш.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фірмікуты
Хвошч стракаты

**Хвошч стракаты** (*Equisetum variegatum*) — расліна сямейства хвашчовых.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая споравая расліна з цвёрдымі зімуючымі рабрыстымі сцёбламі вышынёй 6-30 см. Карэнішча моцна разгалінаванае, буравата-чорнае, часта ўтварае дзернавіну. Стробілы верхавінкавыя, даўжынёй да 5 мм, крыху таўсцейшыя за сцябло. Похвы вузкія чорныя; зубцы іх шырокаяйкападобныя, уверсе рэзка адцягнутыя ў асцюкаваты канец, з бурай сярэдняй лініяй і белым краем.

Спараносіць у красавіку-жніўні. Размнажэнне вегетатыўнае і споравае.

## Апісанне 
Насяляе арктычныя тундравыя і горныя раёны Еўразіі і Паўночнай Амерыкі, у лясной зоне трапляецца рэдка як рэліктавая або заносная расліна. Расце невялікімі групамі і буйнымі курцінамі, нярэдка на значнай плошчы.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Хвашчовыя
Сыравіна

**Сыравіна** — прадмет працы, які зведаў уздзеянне чалавека і прызначаны для далейшай апрацоўкі.

**Сыравіна** — здабытыя карысныя выкапні, прыродныя рэсурсы або вырабленыя з іх матэрыялы, зручныя для атрымання або канчатковага карыснага прадукта (выгоды), або прамежкавага прадукта (паўфабрыката) у тэхпрацэсе вытворчага цыклу.

## Гл. таксама 
* Другсыравіна
* Паўфабрыкат
* Прыродныя рэсурсы
* Біржавы тавар


Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Фактары вытворчасці
Дзераза

**Дзераза́**, **Лікаподый** (*Lycopodium*) — род споравых раслін сямейства дзеразовых.

## Апісанне 
Шматгадовыя вечназялёныя расліны з доўгімі вілавата-галінастымі (дыхатамічнымі) паўзучымі сцёбламі даўжынёй да 2 м. Ад сцёблаў адыходзяць вертыкальныя цыліндрычныя густааблісцелыя парасткі вышынёй да 30 см. Анізатомна галінаваныя парасткі доўгія, паўзучыя па паверхні глебы, ад укараняльх плагіятропных парасткаў адыходзяць надземныя артатропныя галіны, што маюць абмежаваны рост. Лісце дробнае, сядзячае, суцэльнае, лінейнае або вузкаланцэтнае, доўгазавостранае, на канцы з бясколерным валаском, размешчана спіралямі па 6–10 у радах. Спараносныя каласкі (стробілы) адзіночныя або іх па некалькі (2–5) на канцах галінак, сядзячыя ці на доўгіх ножках, выразна адмежаваны ад аблісценай часткі галіны. Спарафілы яйцападобныя, з шырокай асновай, акаймаваныя, завостраныя, рэзка адрозніваюцца ад вегетатыўнага лісця. Споры ячэістыя, тэтраэдрычныя. 

Споры прарастаюць у цемры пасля перыяду спакою. Гаметафіты падземныя, мікагетэратрофныя, развіваюцца да 15 гадоў, рэдзькападобныя з верхняй гаметангіяльнай зонай.
 
## Пашырэнне 
Вядома каля 15 відаў, распаўсюджаных пераважна ў Паўночным паўшар’і: у паўночных і ўмерана цёплых рэгіёнах, у гарах тропікаў. На Беларусі 2 віды:  і ; растуць у яловых, хваёвых, радзей у мяшаных і лісцевых лясах. Ва ўмовах Беларусі дзераза спараносіць у чэрвені—жніўні.

## Таксанамія 
### Віды 
Род уключае 70 відаў.

* 
* 
* , від умеранай зоны
* 
* 
* 
* 
* 
* , від умеранай зоны
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , від умеранай зоны
* 
* 
* 
* 
* 

### Змены сінанімікі 
Некаторыя віды, якія раней адносілі да роду Дзераза, але цяпер змяшчаюць у іншыя роды, у тым ліку, у роды , , 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 

## Выкарыстанне 
Лекавыя, інсектыцыдная, фарбавальныя (даюць жоўтую фарбу) і дэкаратыўныя расліны. Некаторыя віды ядавітыя.

Споры і трава выкарыстоўваюцца як спазмалітычны, дыўрэтычны, жаўцягонны сродак пры захворваннях печані і інш. Сухія споры маюць да 50 % тлустага алею, выкарыстоўваюцца ў медыцыне ў якасці дзіцячай прысыпкі, пры пролежнях, для абсыпання пілюль. Раней яны мелі вялікае значэнне ў металургіі, дзе іх выкарыстоўвалі для абсыпання формаў пры выплаўцы чыгуну, асабліва пры фасонным ліцці. 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
*
Багуслаў Гасеўскі

**Багуслаў Корвін-Гасеўскі** (Гасеўскі;  — ) — вялікалітоўскі рэлігійны дзеяч.

З роду Гасеўскіх. Паводле новых даследаванняў, сын генерала артылерыі Вялікага Княства Літоўскага Мацея Гасеўскага і Маргарыты Шваб, а не гетмана польнага літоўскага Вінцэнта Гасеўскага і Магдалены з Канапацкіх.

Духоўны пісар вялікі літоўскі з 1720 года. З 1722 года біскуп-суфраган беларускі, з 1724 года біскуп смаленскі.

## Біяграфія 
У часы грамадзянскай вайны ў Вялікім Княстве Літоўскім падтрымліваў супраціўнікаў Сапегаў. У 1722 годзе зрабіўся суфраганам беларускім і біскупам тытулярным акатэнскім. У 1723 годзе ўвайшоў да віленскай капітулы, у 1724 годзе зрабіўся смаленскім біскупам.

У 1729 годзе як супраціўнік Аўгуста Моцнага склаў дагавор з французскім паслом Антуанам Фэлісам дэ Манці з мэтай дамагчыся стальцу для Станіслава Ляшчынскага. Атрымліваў ад Францыі ў памеры 60 тыс. ліўраў хабар за сарванне кожнага сойму ў часы гаспадарання Аўгуста Моцнага (сарваў соймы ў 1730 годзе ў Горадні і 1732 годзе ў Варшаве). Звяртаўся таксама да Расіі з мэтай змагання з абсалютызмам караля і вялікага князя, атрымаў ад расійскага пасла Фрыдрыха Казіміра фон Лёвенвольдэ 4 пары сабалёў і 100 залатых чырвонцаў. Быў расчараваны тым, што не атрымаў пасаду біскупа віленскага, і ў 1730 годзе на банкеце, дзе была ўся капітула, кінуў у новага біскупа Міхала Зянковіча келіхам і бутэлькай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Багуслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Біскупы смаленскія
Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Кусташы Віленскага кафедральнага капітула
Катэгорыя:Кантары Віленскага кафедральнага капітула
Гаспадарка

**Гаспадарка** — сукупнасць сродкаў вытворчасці, якія выкарыстоўваюцца ўладальнікам (ці грамадствам) для забеспячэння сваіх патрэбнасцей.

* Сельская гаспадарка
* Планавая гаспадарка
* Народная гаспадарка
* Натуральная гаспадарка
* Таварная гаспадарка
* Хатняя гаспадарка
* Набегавая гаспадарка
Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі

**Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі** (, с. Шусцяны, сучасн. Латвія — ) — расійскі прыродазнавец, заснавальнік эвалюцыйнай палеанталогіі.

## Біяграфія 
Брат А. Кавалеўскага, муж Соф'і Кавалеўскай. Паслядоўнік і прапагандыст вучэння Ч. Дарвіна. У 1869—1874 гг. працаваў у Францыі, Германіі, Англіі, з 1875 г. у Пецярбургскім універсітэце, з 1880 г. дацэнт Маскоўскага ўніверсітэта.

Аўтар працы па гісторыі развіцця канечнасцей капытных жывёл. Першым з палеантолагаў дастасаваў эвалюцыйнае вучэнне да праблем філагенезу пазваночных. Адкрыў узаемасувязь марфалогіі і функцыянальных змен у залежнасці ад умоў існавання, адзначыў, што існуе залежнасць узаемасувязі з геалагічнымі пераўтварэннямі. Пераклаў на рускую мову шэраг работ Ч. Дарвіна.

## Бібліяграфія 
* Собр. науч. тр. Т. 1—2. М., 1950—56.

Катэгорыя:Заолагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Палеантолагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Геолагі Расійскай імперыі
Рыгор Аракеловіч

**Рыгор Аракеловіч** (; ,  — , ) — каталіцкі царкоўны дзеяч на землях Украіны, Польшчы, Беларусі, Латвіі.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся ў Львове, сын Тэадора і Еўфразіны. 1.8.1749 ў Кракаве ўступіў у ордэн езуітаў. Сакрамент пасвячэння прыняў у 1758 у Львове. Выкладчык (прафесар) рыторыкі ў Станіслававе (1768-69) і Яраславе (1762-63), выкладчык філасофіі ў Перамышлі (1764-68) і ў Любліне (1769-71), маральнай тэалогіі ў Крамянцы (1768-69), потым місіянер у Сандамірскім ваяводстве (1771-72) і на Валыні (1772-73). Каля 1782 прыбыў на Беларусь і працаваў у Віцебску (1784-85), Мсціславе (1785-86), Хальчы (1787-89) і Дынабургу (1789-98), галоўным чынам як душпастыр.

## Светапогляд 
Выдаў «Propositiones selectae ех universa philosophia» (Перамышль, 1768) і «De mundi systemate dissertatio cosmologica» (Перамышль, 1768), у якіх аб'яднаў прынцыпы схаластычнай філасофіі з дасягненнямі прыродазнаўчых навук, прымірыўшы веру з новымі дасягаеннямі навукі. Выступаў за алегарычную інтэрпрэтацыю Свяшчэннага Пісання, сцвярджаючы, што яно, згодна з навучаннем айцоў Касцёла, з'яўляецца тэалагічным доказам у справах веры і звычаяў, але не фізічных і астранамічных навук. Не будучы рашучым прыхільнікам тэорыі М. Каперніка, усё ж рэкамендаваў яе як прымальную гіпотэзу ў тлумачэнні астранамічных з'яў, таму што яна абапіраецца на законы фізікі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Васькоў У. Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: Гісторыя Гомельскага дэканата. — Мн., 2011. ISBN 978-985-6825-62-0
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy. 1564—1995 / Oprac. L. Grzebień SJ. — Kraków, 1996.
* Voisé W. Grzegorz Arakiełowicz o geo- i heliocentryzmie // Mikołaj Kopernik : studia i materiały Sesji Kopernikowskiej w KUL 18-19 lutego 1972 roku: praca zbiorowa / pod red. Mariana Kurdziałka, Jerzego Rebety, Stefana Swieżawskiego. Lublin, 1973.

Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Спіральнараснічныя інфузорыі

**Спіральнараснічныя інфузорыі** (*Spirotrichea*), або рознараснічныя інфузорыі (*Heterotrichea*) — клас (падклас) інфузорый.

## Апісанне 
Даўжыня да 3 мм. Цела ўкрыта шчыльнай пелікулай з густымі раснічкамі (органы перамяшчэння), некаторыя маюць ракавіну. Каляротавыя раснічкі (2—4 рады) злітыя паміж сабой (т.зв. мембранелы), якія спіральна закручаны па гадзіннікавай стрэлцы (адсюль назва), даўжэйшыя за астатнія (адсюль другая назва). Кормяцца дробнымі арганічнымі рэшткамі, бактэрыямі, водарасцямі, прасцейшымі. Самі служаць кормам для іншых беспазваночных, малявак рыб.

## Пашырэнне 
Адрозніваюцца 3 атрады, каля 2 тыс. відаў. Пашыраны ў прэсных вадаёмах. Жывуць свабодна або прымацаваныя да субстрату. На Беларусі найбольш трапляюцца , , , , .

## Значэнне 
Удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вады. Ёсць паразіты, узбуджальнікі хвароб жывёл і чалавека.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інфузорыі
Элізабет Гаскел

**Элізабет Гаскел** (; ) — англійская пісьменніца.

## Біяграфія 
Пісаць Элізабет Гаскел пачала пасля трагічнай падзеі: яе адзіны сын памёр немаўлём ад шкарлятыны. Страх перад гэтай хваробай бачны ў некаторых яе творах, напрыклад, у няскончаным рамане «Жонкі і дочкі» (*Wives and Daughters*, 1866). Многія раманы Гаскел носяць сацыяльны характар.

Вядомасць прынёс раман пра жыццё англійскіх рабочых «Мэры Бартан» (1848), рэалістычная накіраванасць якога змякчалася пропаведдзю хрысціянскага ўсёдаравання і надзеяй на магчымасць прымірэння. У 1853 апублікавана раманы «Крэнфард» і «Рут». Рэалістычны раман «Поўнач і Поўдзень» (1855) пазначаны духам кампрамісу, узмацненнем рэлігійных і сентыментальных тэндэнцый. Аўтар біяграфіі сваёй сяброўкі — «Жыццё Шарлоты Бронтэ» (т. 1—2, 1857), раманаў «Паклоннікі Сільвіі» (1863).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменніцы Вялікабрытаніі
Яр

**Яр** (народны тэрмін, запазычаны з цюрк. мовы; роў) — глыбокі са стромкімі схіламі размыў, утвораны часовымі вадасцёкамі; найбольш яскравы і небяспечны вынік воднай эрозіі глебы.

Яры ўтвараюцца пры інтэнсіўных ліўневых дажджах, разворванні і апрацоўцы глебы ўдоўж схілаў, пракладцы дарог, празмерным выпасе жывёлы, знішчэнні дрэвавай і травяністай расліннасці на схілах, рэкрэацыйнай дыгрэсіі зямель і інш. Даўжыня дасягае некалькіх кіламетраў, шырыня і глыбіня - дзясяткаў метраў. Бываюць схілавыя і донныя, у раёнах з карбанатнымі глебаўтваральнымі пародамі адзначаецца падземная яравая эрозія.

З цягам часу эрозія запавольваецца, схілы зарастаюць і яр ператвараецца ў балку.

## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-085-8

Катэгорыя:Формы рэльефу
Хвоснік

**Хвоснік**, **Баляскі**, **Хваснік**, **Пярыльцы** (*Hippuris*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя водныя травяністыя расліны з паўзучым карэнішчам. Сцёблы прамастойныя, членістыя, пустыя. Лісце суцэльнае, лінейнае, без прылісткаў, у кальчаках. Кветкі адзінкавыя, у пазухах лісця, дробныя, беспялёсткавыя, зеленаватыя. Плод — касцянка.

## Арэал 
Выдзяляюцца 3 віды. Пашыраны ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі. На тэрыторыі Беларусі  трапляецца на багністых берагах рэк і азёр, вільготных лугах, нізінных балотах.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Трыпутнікавыя
Сцяпан Сцяпанавіч Бірыла

**Сцяпан Сцяпанавіч Бірыла** (, г. Мінск — ) — беларускі савецкі акцёр. Народны артыст БССР (1955).

## Біяграфія 
Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1918 годзе. Працаваў у тэатрах Волагды, Архангельска, Гомеля, з 1926 г. у БДТ-3, з 1928 г. у Беларускім тэатры імя Я. Купалы. Акцёр шырокага творчага дыяпазону. Дакладнасць вонкавага малюнка ролі, псіхалагічная распрацоўка вобразаў адрозніваюць мастацтва артыста.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы
Трыер (машына)

**Тры́ер** (ад  — сартаваць, адбіраць) — машына або рабочы орган зернеачышчальных машын для ачысткі насення ад дамешкаў і сартавання па даўжыні.

Найбольш пашыраны цыліндрычныя і дыскавыя трыеры. Існуюць спецыялізаваныя трыеры: для кукурузы, ільну і інш.

## Цыліндрычны трыер 
Рабочым органам цыліндрычнага трыера з’яўляецца цыліндр (барабан) з ячэйкамі пэўнага памеру. Зерне засыпаецца ў трыер з аднаго з бакоў, больш вышэйшага. Пры вярчэнні цыліндра зерне з даўжынёй, меншай за памер ячэек, затрымліваецца ў ячэйках. Пры некаторай велічыні вугла павароту цыліндра, зерне пад уздзеяннем сілы цяжару падае ў жолаб са шнэкам, размешчаны ўнутры цыліндра. Больш доўгія зярняты саслізгваюць па сценках цыліндра ўніз і рухаюцца да процілеглага (больш нізкага) краю, дзе выдаляюцца

Выкарыстоўваюцца трыеры адзіночнага і двайнога дзеяння. У трыерах двайнога дзеяння выкарыстоўваюцца два цыліндры (барабаны) з ячэйкамі розных памераў. У цыліндры з меншымі ячэйкамі (кукольных) адбіраюцца дамешкі і дробнае зерне, а ў цыліндры з большымі ячэйкамі (аўсюжных) — больш доўгае зерне і дамешкі.

## Дыскавы трыер 
У дыскавых трыерах для сартавання і ачысткі выкарыстоўваюцца металічныя дыскі на спіцах з ячэйкамі ў форме кішэнек. Пры вярчэнні дыскаў у ячэйкі трапляе зерне, памеры якіх менш за ячэйкі і выкідваецца вонкі (у жолаб). Астатняе зерне лопасцямі на спіцах дыскаў перамяшчаецца ўздоўж цыліндра да яго краю і выдаляюцца.

Дыскавыя трыеры часцей выкарыстоўваюцца на млынах і ў хлебапякарнай прамысловасці.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Сельскагаспадарчая тэхніка
Дыятомавыя водарасці

**Дыятомавыя водарасці**, **крамяністыя водарасці** (*Bacillariophyceae*) — аддзел водарасцей.

## Апісанне 
Аднаклетачныя, мікраскапічныя (ад 4 да 2000 мкм) адзіночныя або каланіяльныя рухомыя арганізмы. Іх характэрная асаблівасць — цвёрдая з дзвюх палавінак (створак) крэменязёмная абалонка. Хларапласты маюць хларафілы а і с і фукаксанцін, які надае водарасцям буры колер. Назапашваюць алей, валюцін і хрызаламінарын. Размнажаюцца дзяленнем і палавым шляхам (ізагамія бязжгуцікавых гамет, кан’югацыя, аўтагамія або аагамія).

Налічваюць каля 300 родаў, больш за 19 тыс. сучасных і выкапнёвых відаў. Пашыраны ва ўсіх тыпах вадаёмаў і ў глебе па ўсім зямным шары. Вядомыя з юрскага перыяду.

Па форме панцыра (асноўная сістэмная прыкмета) падзяляюцца на 2 класы: цэнтрычныя і пенатныя. На Беларусі адзначана каля 930 відаў, разнавіднасцей і форм з 47 родаў: , , , , , , , , , , , , , , ,  і інш.

## Значэнне 
Дыятомавыя водарасці — найважнейшыя прадуцэнты арганічнага рэчыва (каля 25 % сусветнай першаснай прадукцыі, што ствараюць расліны), актыўныя ўдзельнікі самаачышчэння вод, індыкатары забруджання вадаёмаў. Вялікая колькасць іх створак складае горную пароду дыятаміт.

У палеанталогіі выкарыстоўваюць дыятомавы аналіз, заснаваны на вызначэнні таксанамічнай прыналежнасці выкапнёвых водарасцей.

## Зноскі 
## Літаратура 
*
Квантавая тэорыя поля

**Ква́нтавая тэо́рыя по́ля (КТП)** — раздзел фізікі, які вывучае паводзіны рэлятывісцкіх квантавых сістэм.

Матэматычны апарат КТП — гільбертава прастора станаў (прастора Фока) квантавага поля і дзеючыя ў ім аператары. У адрозненне ад квантавай механікі, «часціцы» як нейкія незнішчальныя элементарныя аб’екты тут адсутнічаюць. Замест гэтага асноўныя аб’екты тут — вектары фокаўскай прасторы, якія апісваюць разнастайныя ўзбуджэнні квантавага поля. Аналагам квантавамеханічнай хвалевай функцыі ў КТП з’яўляецца палявы аператар (дакладней, «поле» — гэта аператарназначная , з якой толькі пасля згорткі з асноўнай функцыяй атрымліваецца аператар, дзеючы ў гільбертавай прасторы станаў), здольны дзейнічаць на вакуумны вектар фокаўскай прасторы (гл. вакуум) і параджаць адначасцічныя ўзбуджэнні квантавага поля. Фізічным назіраным тут таксама адпавядаюць аператары, складзеныя з палявых аператараў.

Квантавая тэорыя поля аказалася адзінай пакуль тэорыяй, здольнай апісаць і прадказаць паводзіны элементарных часціц пры высокіх энергіях (гэта значыць пры энергіях, якія істотна перавышаюць іх энергію спакою). Менавіта на квантавай тэорыі поля грунтуецца ўся фізіка элементарных часціц.

Пры пабудове квантавай тэорыі поля ключавым момантам было разуменне сутнасці з’явы перанарміроўкі.

## Гл. таксама 
* Тэорыя ўсяго
Гравітон

**Гравіто́н** — гіпатэтычная бязмасавая элементарная часціца — пераносчык гравітацыйнага ўзаемадзеяння без электрычнага зараду. Павінен мець спін 2 і два магчымыя напрамкамі палярызацыі.
 
Гіпотэза аб існаванні гравітонаў з'явілася дзякуючы поспеху квантавай тэорыі поля (асабліва Стандартнай мадэлі) у мадэляванні паводзін астатніх фундаментальных узаемадзеянняў з дапамогай падобных часціц: фатоны ў электрамагнітным узаемадзеянні, глюоны ў моцным узаемадзеянні, W± і Z-базоны ў слабым узаемадзеянні. Прытрымліваючыся гэтай аналогіі — за гравітацыйнае ўзаемадзеянне таксама можа адказваць нейкая элементарная часціца.

Шэраг фізікаў аспрэчвае саму гіпотэзу пра існаванне гравітона як безгрунтоўную. Напрыклад, калі гравітоны існуюць, то яны павінны выпраменьвацца чорнымі дзіркамі, што, верагодна, супярэчыць Агульнай тэорыі адноснасці.

## Гл. таксама 
* Гравітацыйныя хвалі
* Квантавая гравітацыя

Катэгорыя:Гіпатэтычныя элементарныя часціцы
Катэгорыя:Базоны
Катэгорыя:Бязмасавыя часціцы
Прастора Фока

**Прастора Фока**&nbsp;— абстрактная Гільбертава прастора, базіс якой складаюць усе магчымыя стацыянарныя квантавыя станы ўсіх магчымых часціц з улікам іх неразрыўнасці.

Адным з базісных станаў прасторы Фока з'яўляецца нулявы стан. Станы часціц утвараюцца пры ўздзеянні на нулявы стан аператараў нараджэння.

Названы ў гонар савецкага фізіка Уладзіміра Аляксандравіча Фока, які ўвёў гэта паняцце ў 1932 годзе.

Катэгорыя: Квантавая тэорыя поля
Часціца

**Часціца** — тэрмін, які часта ўжываецца ў фізіцы для абазначэння аб’ектаў, якія ў кантэксце даследаванняў можна лічыць непадзельнымі і кропкавымі. Паняцце ўключае ў сябе элементарныя часціцы, але не абмяжоўваецца імі.

У статыстычнай механіцы, у прыватнасці, лічыцца, што тэрмадынамічная сістэма складаецца з часціц. Гэтымі часціцамі могуць быць электроны, атамы, іоны, малекулы. Аналагічная тэрміналогія ўжываецца ў атамнай фізіцы і квантавай механіцы, а вось класічная механіка пераважна аперуе тэрмінам матэрыяльны пункт.

Часціцамі называюць таксама малыя ўкрапіны аднаго рэчыва ў іншае, асабліва пры разглядзе рассейвання святла.

## Гл. таксама 
* Квазічасціца
* Антычасціца

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Прынцып лакальнасці

**Прынцып лакальнасці** — супрацьлеглая прынцыпу далёкадзеяння парадыгма, згодна з якой узаемадзеянне паміж целамі не можа перадавацца на адлегласць імгненна і патрабуе пасрэдніка. 

Згодна з асноўным палажэнням тэорыі адноснасці максімальная хуткасць перадачы любой інфармацыі роўная хуткасці святла ў пустаце. Такім чынам, пры змене становішча аднаго з целаў, якія ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, інфармацыя аб гэтай змене прыйдзе да іншага цела не хутчэй, чым святло. Такім чынам, у сучаснай фізіцы прынцып лакальнасці цалкам выцесніў прынцып далёкадзеяння. 

Аднак, для ажыццяўлення прынцыпу лакальнасці неабходны пасрэднік. Такімі пасрэднікамі для розных тыпаў узаемадзеяння выступаюць кванты палёў, напрыклад: мезоны для моцнага ўзаемадзеяння, фатоны для электрамагнітнага ўзаемадзеяння, гіпатэтычныя гравітоны для гравітацыйнага ўзаемадзеяння.

## Гл. таксама 
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

Катэгорыя:Квантавая фізіка
Катэгорыя:Квантавая механіка
Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Катэгорыя:Квантавыя вымярэнні
Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі
Прынцып далёкадзеяння

**Прынцып далёкадзеяння** — фізічны прынцып класічнай механікі, згодна з якім дзеянне аднаго цела на іншае перадаецца непасрэдна, без затрат часу і без усялякага пасрэдніка.

Згодна з прынцыпам дальнадзеяння, напрыклад, сіла гравітацыйнага прыцягнення паміж целамі змяняецца адразу ж, як толькі змяняецца адлегласць паміж целамі.

Тэорыя адноснасці адмаўляе прынцып дальнадзеяння, устанаўліваючы максімальную хуткасць распаўсюджвання любога сігналу — хуткасць святла ў пустаце. Альтэрнатыўны прынцып — прынцып лакальнасці патрабуе існавання пэўнага пасрэдніка для перадачы дзеяння ад аднаго цела да іншага. У выпадку электрамагнітнага ўзаемадзеяння такімі пасрэднікамі з’яўляюцца фатоны, гравітацыйнага — гравітоны г.д.

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Канстанцін Заслонаў (п’еса)

**Канстанцін Заслонаў** — п'еса, напісаная А. Маўзонам і прысвечаная легендарнаму беларускаму партызану Канстанціну Заслонаву. П'еса была пастаўлена ў многіх гарадах СССР, у тым ліку ў Купалаўскім тэатры Мінска і на сцэне Свярдлоўскага драматычнага тэатра.

Па п'есе ў 1949 годзе быў зняты аднайменны фільм, які паглядзелі ў 1949 годзе 17,9 млн гледачоў, у выніку чаго ён заняў 2-е месца ў пракаце. Фільм атрымаў Сталінскую прэмію III ступені ў 1950 годзе.

На рускую мову п'есу перакладаў Ілары Барашка.

## Ролі 
* Канстанцін Заслонаў — Барыс Віктаравіч Платонаў (першы выканаўца), Канстанцін Максімаў (Свярдлоўскі драмтэатр)
* Ганка — Ірына Фларыянаўна Ждановіч

## Цікавыя факты 
Саламон Міхайлавіч Міхоэлс памёр у Мінску, куды ён прыехаў спецыяльна на прэм'еру спектакля «Канстанцін Заслонаў», намінаванага на Дзяржпрэмію і оперы «Алеся»

## Літаратура 
* Земцов А., «Константин Заслонов», пьеса А. Мовзона в Белорус. драм. театре им. Я. Купалы, «Правда», 1947, 15 июля
* Няфёд У., «Канстанцін Заслонаў», «Беларусь», 1947, № 6

## Спасылкі 
* Уладзімір Дзядзюшка (Крушына), Глеб Глебаў (Кропля). Сцэна са спектаклю 
* Сцэна са спектакля Тэатра імя Я. Купалы: «Канстанцін Заслонаў». 1947

Катэгорыя:Тэатр Беларусі
Катэгорыя:П’есы на беларускай мове
Бак

* Лінда Бак
* Перл Бак
* Бак, марскі тэрмін — надбудова ў насавой частцы палубы
* Біяхімічны аналіз крыві
Артур Андрэевіч Лясько

**Артур Лясько** (нар. , ) — беларускі футбаліст, брамнік. У цяперашні час працуе трэнерам у клубе «Энергетык-БДУ».

## Клубная кар’ера 
Пачаў кар’еру ў мінскім РВАРы, потым апынуўся ў «Дынама». У 2008 годзе перайшоў у «Крыўбас», але правёў толькі дзве гульні ў аснове. Сезон 2010 правёў у армянскім «Пюніку», з якім выйграў чэмпіянат, кубак і суперкубак краіны.

У снежні 2010 года вярнуўся ў Беларусь, падпісаўшы кантракт з «Мінскам». У канцы 2012 года пакінуў мінскі клуб і ў лютым 2013 года стаў іграком «Слуцка», дзе стаў асноўным брамнікам.

У жніўні 2013 года перайшоў у «Гомель», дзе стаў чаргавацца на пазіцыі брамніка з Ягорам Хаткевічам. Па заканчэнні сезона 2013 пакінуў «Гомель» і ў студзені 2014 года вярнуўся ў «Слуцк», які выйшаў у Вышэйшую лігу.

У слуцкім клубе зноў стаў асноўным брамнікам. У сезоне 2014 правёў 13 «сухіх» матчаў, што стала найлепшым паказчыкам у Вышэйшай лізе пасля брамнікаў каманд-прызёраў. У снежні 2014 года на два гады падоўжыў кантракт са случанамі. Быў асноўным брамнікам «Слуцка», але часам адсутнічаў з-за траўмы, а ў жніўні 2016 года выбыў да канца сезона. У снежні 2016 года пакінуў слуцкі клуб.

Са студзеня 2017 года знаходзіўся на праглядзе ў «Іслачы», якая ў выніку адмовілася ад супрацоўніцтва з брамнікам. У сакавіку 2017 года далучыўся да мінскага «Тарпеда», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. Аднак, згуляў за сталічны клуб толькі ў трох матчах, пасля чаго ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду.

У ліпені 2017 года далучыўся да «Баранавічаў», дзе стаў асноўным брамнікам. Па заканчэнні сезона ў снежні 2017 года пакінуў клуб.

У студзені 2018 года перайшоў у «Ліду». Быў асноўным брамнікам каманды. У жніўні 2018 года пакінуў лідскі клуб і неўзабаве далучыўся да «Энергетыка-БДУ», якому дапамог выйсці ў Вышэйшую лігу. У 2019—2020 гадах часам выхадзіў на поле за «Энергетык-БДУ» ў Вышэйшай лізе, чаргаваўся з больш маладымі брамнікамі. У студзені 2021 года падоўжыў кантракт з клубам, пры гэтым фактычна перайшоў на пасаду гуляючага трэнера, у сезоне 2021 не з’яўляўся на полі, толькі некалькі разоў заставаўся на лаўцы запасных.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую зборную Беларусі.

## Трэнерская кар’ера 
З 2022 года засярэдзіўся на трэнерскай працы ў «Энергетыку-БДУ». У снежні 2022 года атрымаў ліцэнзію УЕФА для трэнераў брамнікаў катэгорыі B, у снежні 2023 года — трэнерскую ліцэнзію катэгорыі B.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі: 2004
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2005, 2006
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2005
*   Чэмпіён Арменіі: 2010
*  Уладальнік Кубка Арменіі: 2010
*  Уладальнік Суперкубка Арменіі: 2010

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК РВАР Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-Юні Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Крыўбас Крывы Рог
Катэгорыя:Ігракі ФК Пюнік
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Баранавічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліда
Катэгорыя:Ігракі ФК Энергетык-БДУ
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Маркізскія астравы

**Маркізскія астравы** (франц. *Îles Marquises*) — архіпелаг у Ціхім акіяне. Уваходзяць у склад Французскай Палінезіі. Агульная плошча — 1049 кв. км. Насельніцтва (2007) —  чалавек, у асноўным маркізцы.

## Геаграфія і прырода
Маркізскія астравы расцягнуты на 350 км, знаходзяцца ў адлегласці 400 - 600 км на поўдзень ад экватара, за 1371 км на паўночны захад ад Таіці. 

14 астравоў маюць вулканічнае паходжанне, месцяцца на падводным плато. Мяркуецца, што ў выніку геалагічных працэсаў 6 - 1,3 млн гадоў таму суша паступова паднялася з акіяну. Доказам гэтага з'яўляюцца знаходкі рэшткаў старажытных каралаў у гарах на востраве Моту-Оне. 

Вулканічныя астравы даволі гарыстыя. Найвышэйшы пункт - гара Оаве на востраве Уа-Поу. Найбуйнейшы востраў - Нуку-Хіва. Яшчэ адзін востраў Моту-Оне мае каралавае паходжанне, даволі нізкі.

Клімат трапічны мусонны. Вылучаюцца сухі і вільготны сезоны. Большасць ападкаў прыходзіцца на паўднёвыя і ўсходнія схілы гор, што маюць шчыльны лясны полаг. Паўночныя і заходнія схілы засушлівыя, пакрытыя хмызнякамі і папарацямі. Каля 45% флоры складаюць эндэмічныя расліны. Фаўна прадстаўлена 19 відамі птушак, а таксама грызунамі, яшчаркамі, здзічэлымі свіннямі і г. д.

## Гісторыя
Першымі насельнікамі Маркізскіх астравоў былі палінезійцы, якія прыбылі каля 2000 гадоў таму з Самоа і Тонга. Яны назвалі сваю новую радзіму *Te Henua `Enata* або *Te Fenua `Enata* (астравы Людзей). Першыя пасяленцы аддавалі перавагу ўзбярэжжу, займаліся ловам рыбы і марскіх чарапах, а таксама палявалі на птушак. Толькі ў XI - XV стст. былі населены цэнтральныя часткі астравоў, пачала развівацца сельская гаспадарка. Маркізцы адрозніваліся значнай ваяўнічасцю, практыкавалі рытуальны канібалізм (апошні выпадак канібалізму быў зафіксаваны ў 2011 г.). 

21 ліпеня 1596 г. іспанскі мараплавец Альвара Менданья дэ Нейра адкрыў паўднёвую групу астравоў і даў ім імя Маркізскія ў гонар Гарсіі Уртада дэ Мендосы, пятага маркіза Каньетэ, аднаго з кіраўнікоў іспанскіх калоній у Амерыцы. У выніку канфлікта іспанцы забілі каля 200 маркізцаў, у тым ліку жанчын і дзяцей. 

Зноў даследаванні астравоў еўрапейскімі мараплаўцамі пачаліся толькі ў кан. XVIII ст. У 1842 г. Маркізскія астравы былі далучаны да Францыі і пазней увайшлі ў склад Французскай Палінезіі. Аднак з-за аддаленасці ад Таіці і адсутнасці значных рэсурсаў астравы не атрымалі імклівага эканамічнага развіцця. 

У 1888 г. Маркізскія астравы наведаў Роберт Льюіс Стывенсан. Тут правёў апошнія гады жыцця знакаміты французскі мастак Поль Гаген, у 1930-ых гг. жыў Тур Хеердал. 

Сутыкненне маркізцаў з еўрапейцамі прывяло да істотных змен у іх культуры. Распаўсюджанне эпідэмічных хвароб прывяло да значнага памяншэння насельніцтва (3 70 - 90 тыс. чал. у канцы XVIII ст. да 5246 чал. у 1887 г.). 

Дынаміка змен у колькасці насельніцтва ў друг. пал. XX - пач. XXI ст. адлюстравана ніжэй:

## Спасылкі 
* Маркізы (астравы Людзей) 
* Флора Маркізскіх астравоў
* Гісторыя

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Маркіз
Маркізскія
Механізм Хігса

**Механізм Хігса** — тэарэтычная пастраенне, тлумачыць спантаннае парушэнне сіметрыі ў квантавай тэорыі поля. У яго аснове ляжыць узаемадзеянне часціц са спецыяльным полем Хігса, у выніку чаго бязмасавыя часціцы набываюць масу. Дзякуючы полю Хігса сіметрычны стан Сусвету страчвае ўстойлівасць, і Сусвет пераходзіць у несіметрычны стан.

Механізм Хігса выкарыстоўваецца, у прыватнасці, у тэорыі электраслабага ўзаемадзеяння.

Пра эксперыментальнае адкрыццё кванта поля Хігса, базона Хігса, было абвешчана на адкрытым семінары ў ЦЕРН, праведзеным 4 ліпеня 2012 года. Эксперыменты сведчаць пра існаванне новай часціцы з масай 125,3 ± 0,6 ГэВ, якая па пэўных сваіх характарыстыках нагадвае базон Хігса. Аднак неабходны дадатковыя эксперыменты, каб пацвердзіць, што адкрытая часціца паводзіць сябе цалкам як меркаваны базон са Стандартнай мадэлі.

## Гісторыя 
Механізм носіць імя Пітэра Хігса, хоць яго прапанавалі ў 1964 незалежна тры групы тэарэтыкаў: Робер Бру і Франсуа Энглер, Пітэр Хігс, а таксама Джэральд Гуральнік, Карл Хаген і Том Кібл. У 2010 усе шэсць навукоўцаў былі ўзнагароджаны прэміяй Сакураі.

## Спасылкі 
* Хиггсовский механизм нарушения электрослабой симметрии // Элементы.ру

Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Стандартная мадэль
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Спантанае парушэнне сіметрыі
Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі
Спірагіра

**Спірагіра** (*Spirogyra*) — род ніткаватых зялёных водарасцей сямейства зігнемавых.

## Апісанне 
Клеткі талома спірагіры выцягнуты ў даўжыню, маюць клетачную сценку з цэлюлозы і моцна аслізнены. У цытаплазме размешчаны адзін або некалькі перыферыйных хларапластаў у выглядзе спіральна закручанай стужкі. Рост ніці ў даўжыню адбываецца дзякуючы дзяленню клетак талома.

## Арэал 
Адрозніваецца каля 340 відаў. Пашыраны па ўсім зямным шары. Трапляюцца пераважна ў прэсных водах, на вільготнай глебе, мокрых скалах, паблізу гарачых і мінеральных крыніц. На Беларусі адзначаны 8 відаў: , , , ,  і інш.

## Экалогія 
Ніткі даўжынёй 8—10 см, негалінастыя, плаваюць свабодна або прымацаваныя да субстрату рызоідамі, часта ўтвараюць «ціну». Ніткі складаюцца з аднаго рада клетак, якія маюць цэлюлозную абалонку, абкружаную сліззю. Клеткі даўжынёй 4—200 мкм, цыліндрычныя, доўгія, або аднолькавай даўжыні і шырыні. Папярочныя сценкі гладкія, лінзападобныя або складкаватыя. Хларапласт перыферыйны, у выглядзе закручаных стужак (ад 1 да 16), з шматлікімі пірэноідамі. Ядро цэнтральнае з добра прыкметнымі ядзеркамі. Запасныя пажыўныя рэчывы спірагіры — крухмал і алей.

## Размнажэнне 
Нітка расце ў выніку папярочнага дзялення клетак. Размнажаецца спірагіра вегетатыўным і палавым спосабамі. Вегетатыўнае размнажэнне адбываецца пры разрыве ніці на часткі. Кожная частка пры спрыяльных умовах можа развіцца ў новую ніць. Палавы працэс у спірагіры — кан’югацыя. Пры гэтым зліваецца змесціва звычайных клетак. Для перацякання цытаплазмы паміж клеткамі ўзнікае спецыяльны канал. У выніку палавога працэсу ўтвараецца зігота. Пасля перыяду спакою яна прарастае ў новую ніць спірагіры. Такім чынам, спірагіра не мае ні гаметафіта, ні спарафіта, а значыць — і чаргавання пакаленняў.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1340-9.
* 
* 

Катэгорыя:Харавыя водарасці
Блакітніца эраідэс

**Блакітніца эраідэс** (*Polyommatus eroides*) — матыль з сямейства блакітніц.

Размах крылаў 30-34 мм. Крылы самца зверху атласна-блакітныя з цёмнай аблямоўкай, знізу светла-шэрыя. У самак верх крылаў буры, ніз буравата-шэры. На сподзе крылаў характэрны для блакітніц гэтага роду яркі малюнак з круглых чорных крапінак у белых арэолах, аранжавых лунак уздоўж краю, абмежаваных чорнымі дужкападобнымі плямамі.

Пашырэнне: ад Усходняй Еўропы да горных раёнаў Цэнтральнай і Усходняй Азіі. У Беларусі вядома па некалькіх знаходках на поўдні.
Месцы пражывання — ускрайкі сасновых лясоў.

За год дае адно пакаленне. Матылі лётаюць у чэрвені-ліпені. Вусені развіваюцца на кураваях. Яны ж і зімуюць.

## Ахова 
Гэты від уключаны ў спісы Чырвоных кніг Албаніі, Беларусі, Балгарыі, Грэцыі, Македоніі, Польшчы, Чэхіі, Расіі, Славакіі, Турцыі, Украіны і Югаславіі.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Блакітніцы
Гафолія

**Гафолія** (, *Аталія*), дачка ізраільскага цара Ахава — царыца Іўдзейскага царства (842—837 да н.э.), жонка Іярама.

## Біяграфія 
Даведаўшыся пра смерць свайго брата, ізраільскага цара Іярама, а таксама свайго сына Ахозіі, забітых па загадзе военачальніка Іуя падчас знішчэння роду Ахава ў Ізраілі, Гафолія са свайго боку загадала забіваць нашчадкаў Давіда ва ўсёй Іўдзеі. Паводле Бібліі, Гафолія вырашыла знішчыць «*усё царскае племя дому Іудзіна*» (2Хрон. 22:10), аднак малодшы сын Ахозіі — Іяас здолеў выратавацца: немаўля схаваў і выхаваў у сябе першасвятар Іядай.

Праз шэсць гад пасля гэтых падзей маленькі Іаяс быў памазаны на валадарства і абвешчаны Іядаем у Храме пры вялікай колькасці народа новым царом Іўдзеі. Для Гафоліі такія падзеі былі поўнай нечаканасцю, яна была схоплена, адведзена да патоку Кедрона і там пакарана смерцю (2Хрон. 23:21).

## Гафолія ў мастацтве 
У 1691 французскі драматург Жан Расін напісаў п’есу паводле біблейскага сюжэта, якую назваў «Гафолія». Нямецкі кампазітар Фелікс Мендэльсон напісаў музыку для п’есы Расіна, якая была выканана ў Берліне ў 1845. У 1733 англійскі кампазітар Георг Фрыдрых Гендэль напісаў араторыю, заснаваную на гісторыі жыцця царыцы.

Катэгорыя:Цары іўдзейскія
Адольф Абіхт

**Адольф Абіхт** () — навуковец-медык. Ардынарны прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
Старэйшы сын філосафа Іагана (Івана) Абіхта. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1810) са ступенню кандыдата. Магістр філасофіі (1811), доктар медыцыны (1815). Зацверджаны ў званні доктара медыцыны 5.7.1816 г., прызначаны кіраўніком гінекалагічнай клінікі пры Віленскім універсітэце. У 1820 г. адпраўлены за мяжу для падрыхтоўкі да прафесуры. На працягу 3 гадоў (да 2.4.1823) падарожнічаў па Германіі і Францыі, слухаў курсы ў Вене і Парыжы. Па вяртанні (1.9.1823) атрымаў прызначэнне на кафедру галоўнага курса паталогіі ў Віленскім універсітэце. У 1827 годзе прызначаны ардынарным прафесарам. Па закрыцці Віленскага ўніверсітэта, з 1 верасня 1832 года, быў прафесарам Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі. У 1837—1841 гадах займаў у акадэміі кафедру агульнай тэрапіі. Па закрыцці акадэміі застаўся ў Вільні, займаўся медыцынскай практыкай. Далучыўся да Медыцынскага таварыства; быў яго сакратаром, а пазней старшынёй. Меў рэпутацыю першага медыцынскага кансультанта краю.

З прац А. Абіхта вядомыя «Institutiones therapiae generalis, quas Scholarum causa conscripsit» (Вільня, 1840), напісаныя па-польску «Заўвагі ад­носна паталогіі, як асновы медыцынскай сістэмы» і «O jadach i sposobach ich leczenia». У 1829 годзе пераклаў на польскую сачыненне Арфілы «Sposoby ratovania w przipadkach otrucia smierci pozorney».

## Літаратура 
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0016-1 — С. 338.
* Русский биографический словарь: В 25 т. / А. А. Половцов. — М., 1896—1918. — Т.1. — С. 7.
Тыкаль

**Тыкаль** — адно з найбуйнейшых гарадзішч мая, сталіца Мутульскага царства. Размешчана ў правінцыі Эль-Петэн Гватэмалы. Паселішча індзейцаў існавала з VII стагоддзя да н. э. У V—IX стагоддзях н. э. горад уваходзіў у лік асноўных цэнтраў маянскай культуры. Паводле ацэнак даследчыкаў, насельніцтва яго ў гэты час складала ад 100 да 200 тысяч чалавек. Да канца X стагоддзя, пасля шэрагу паўстанняў, горад быў канчаткова закінуты жыхарамі. Назва **Тыкаль** на мове мая азначае «месца, дзе чуваць галасы духаў». У іерагліфічных надпісах згадваецца больш старажытная назва горада **Яш-Мутуль** — «зялёны звязак».

Тыкаль з ваколіцамі ўключаны ўрадам Гватэмалы ў аднайменны нацыянальны парк. У 1979 годзе нацыянальны парк уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гарадзішча 
Жылая забудова горада займала каля 60 км². Гарадзішча налічвае сотні каменных збудаванняў, з якіх пакуль раскапаная толькі невялікая частка.

У цэнтры горада размешчана 6 ступеністых пірамід (платформаў) з храмамі на вяршынях. Раннімі даследчыкамі яны былі пранумараваны. Драўляныя элементы канструкцый выкананы з жалезнага дрэва і захаваліся, нягледзячы на ​​шаноўны ўзрост. Добра захаваныя надпісы дапамаглі ўсталяваць даты пабудовы збудаванняў і імёны кіраўнікоў горада. Храм I быў збудаваны каля 695 года, Храм III у 810 годзе, Найбуйнейшы храм-піраміда IV вышынёй 72 м быў скончаны да 720. Храм V — 750. Храм VI — 766. Сярод іншых збудаванняў вылучаюцца палацы кіраўнікоў, храмы меншых памераў, будынак, які служыў, хутчэй за ўсё, турмой (захаваліся рашоткі з драўляных брусоў на вокнах), пляцоўкі для гульні ў мяч (гэтыя своеасаблівыя старажытныя стадыёны звычайныя для гарадоў мая — гульня, хутчэй за ўсё, мела рытуальны характар).

## Літаратура 
* John Montgomery: Tikal — an illustrated history. Hippocrene, New York 2001, ISBN 0-7818-0853-7.
* James & Oliver Tickell: Tikal — city of the Maya. Tauris Parke Books, London 1991, ISBN 1-85043-223-6.

## Спасылкі 
* Фатаграфіі 2004 года
* Tikal National Park Нацыянальны парк Тыкаль  

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Гватэмале
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Гватэмале
Матагуа

**Матагуа** (ісп. Motagua) — рака ў Гватэмале, найбуйнейшая рака краіны. Бярэ пачатак у заходніх высакагорных раёнах Гватэмалы, дзе яе таксама называюць Рыа-Грандэ, далей працякае на ўсход, дзе ўпадае ў Гандураскі заліў. Апошнія некалькі кіламетраў ракі з'яўляюцца часткай мяжы паміж Гватэмалай і Гандурасам. Басейн ракі займае плошчу 12 670 км² і з'яўляецца найбуйнейшым у Гватэмале.

Рака працякае ў даліне, у якой знаходзіцца адзіная крыніца нефрыту ў Цэнтральнай Амерыцы, таму рака была важным гандлёвым маршрутам у дакалумбаву эпоху. Горад мая Кірыгуа знаходзіцца недалёка ад паўночнага берага ракі, таксама тут выяўлены і некалькі больш дробных паселішчаў.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Карта Гватэмалы
* Крыніцы нефрыту 

Катэгорыя:Рэкі Гватэмалы
Катэгорыя:Рэкі Гандураса
Катэгорыя:Геаграфія Месаамерыкі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Гандураскі заліў
Кірыгуа

**Кірыгуа** () — горад цывілізацыі мая, цяпер — месца раскопак на тэрыторыі дэпартамента Ісабаль, паўднёва-ўсходняя Гватэмала. Размяшчаецца ў даліне ракі Матагуа на плошчы каля 3 км², цырыманіяльны цэнтр горада знаходзіцца на паўночным беразе ракі.

У класічны перыяд (200—900 гг.) Кірыгуа размяшчалася на скрыжаванні гандлёвых шляхоў. Першае паселішча з'явілася ў II стагоддзі н. э., будаўніцтва акропаля пачалося прыкладна ў 550 годзе. У VIII стагоддзі горад інтэнсіўна развіваўся, прычым блізкасць дэкаратыўнага стылю архітэктуры і скульптуры да Капана сведчыць аб цеснай узаемасувязі. Да перамогі над Капанам ў 738 годзе Кірыгуа быў яго васальнай дзяржавай. У часы праўлення Каўак Скі (723—784 гг.) зрабіўся сталіцай квітнеючай незалежнай дзяржавы. К сярэдзіне IX стагоддзя Кірыгуа прыходзіць у заняпад.

Упершыню разваліны Кірыгуа ў 1840 годзе вывучыў англійскі мастак Фрэдэрык Казервуд, а пазней — англійскі вучоны А. П. Модслі і экспедыцыі Археалагічнага інстытута Амерыкі і інстытута Карнегі. Самыя вядомыя скульптурныя статуі — высокія 4-гранныя стэлы, скульптурныя календары і мудрагелістыя скульптуры міфічных пачвар, якія з'яўляюцца важнай крыніцай ведаў аб цывілізацыі мая.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  
* Гісторыя і фота  
* Карта цэнтра Кірыгуа 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Гватэмале
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Гватэмале
Катэгорыя:Гарады мая
Ігар Аляксандравіч Логвінаў

**Ігар Логвінаў** (нар. , ) — беларускі футбаліст (брамнік) і трэнер. У цяперашні час працуе трэнерам брамнікаў расійскага клуба «Машук-КМВ».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец футбольных школ «Змена» і «Працоўныя рэзервы», пачаў кар’еру ў мінскім «Тарпеда-МАЗ», пасля гуляў за розныя клубы. У 2005 годзе быў асноўным брамнікам салігорскага «Шахцёра», які стаў чэмпіёнам Беларусі. У гэтым сезоне быў прызнаны найлепшым брамнікам чэмпіянату.

Сезон 2011 правёў у Арменіі ў складзе «Шырака». У студзені 2012 года перайшоў у «Мінск», а ў снежні 2012 года стаў іграком «Гомеля». У матчы першага тура супраць «Дняпра» атрымаў траўму і пазней перастаў трапляць у асноўны склад, у выніку ў ліпені 2013 года скасаваў кантракт з гомельскім клубам.

У жніўні 2013 года перайшоў у «Іслач» і хутка замацаваўся ў аснове. Быў асноўным брамнікам да верасня 2014 года, калі перайшоў на трэнерскую працу, пасля чаго ў асноўным заставаўся на лаўцы запасных.

Па заканчэнні сезона 2014 канчаткова завяршыў выступленні. Рыхтаваў брамнікаў «Іслачы» да сезона 2015, але яшчэ да пачатку чэмпіянату пакінуў «Іслач». У выніку, далучыўся да складу дэбютанта Другой лігі «Вікторыі» з Мар’інай Горкі.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую зборную да 21 года, у тым ліку на чэмпіянаце Еўропы ў Германіі ўлетку 2004 года.

## Трэнерская кар’ера 
У студзені 2016 года стаў трэнерам брамнікаў дэбютанта беларускай Вышэйшай лігі — клуба «Крумкачы». У жніўні 2016 года пакінуў трэнерскі штаб «Крумкачоў» і далучыўся да расійскага клуба «Машук-КМВ», дзе на наступны год стаў трэнерам брамнікаў. З кастрычніка па лістапад 2020 года выконваў абавязкі галоўнага трэнера «Машука-КМВ», а з лютага 2021 года стаў галоўным трэнерам пяцігорскага філіяла акадэміі маскоўскага «Спартака». У маі — чэрвені 2021 года і ў верасні 2022 года зноў выконваў абавязкі галоўнага трэнера клуба.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі: 2005
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2007
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2004
*  Найлепшы брамнік чэмпіянату Беларусі: 2005
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2005

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дарыда
Катэгорыя:Ігракі ФК Энергетык-БДУ
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Марыупаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Шырак
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач
Катэгорыя:Ігракі ФК Вікторыя Мар’іна Горка
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Машук-КМВ
Стараград

**Старагра́д** (, ) — вёска ў Кармянскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Цэнтр Стараградскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на рацэ Добрыч (Дабрыца), каля аўтамабільнай дарогі , прыкладна за 1 км ад аўтамабільнай дарогі  Карма—Доўск. За 16 кіламетраў ад гарадскога пасёлка Карма, за 90 кіламетраў ад Гомеля, за 44 кіламетры ад чыгуначнай станцыі Рагачоў. Каля вёскі на рацэ Добрыч плаціна і вадасховішча.

## Насельніцтва 
* 381 жыхар, 122 двары (2001)

## Інфраструктура 
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў.
* Помнік землякам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стараградскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Кармянскага раёна