Хатынская трагедыя

**Хатынская трагедыя** — падзеі 22 сакавіка 1943 года, калі байцы карнага атрада (118-ы ахоўны паліцэйскі батальён і зондэрбатальён СС пад камандаваннем Дырлевангера) з помсты за забойства некалькіх нямецкіх вайскоўцаў спалілі жыўцом або расстралялі 149 жыхароў беларускай вёскі Хатынь за магчымае аказанне дапамогі партызанам (па прынцыпе калектыўнага пакарання).

У 1969 годзе на месцы былой вёскі быў адкрыты мемарыяльны комплекс, як сімвал і ў памяць аб масавым знішчэнні нацыстамі і калабарацыяністамі мірнага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі СССР.

## Напярэдадні 
У ноч з 21 на 22 сакавіка 1943 года ў Хатыні заначавалі партызаны з брыгады «дзядзькі Васі» (Васіля Варанянскага). Раніцай яны сышлі ў бок Плешчаніц. Адначасова ім насустрач у кірунку Лагойска выехала легкавая аўтамашына ў суправаджэнні двух грузавікоў з байцамі 118-га паліцэйскага батальёна (у батальёне служылі былыя савецкія ваеннапалоныя, большасць па нацыянальнасці ўкраінцы, шмат рускіх, беларусаў і іншыя).

Партызаны напалі на канвой. У легавым аўтамабілі загінуў Ганс Вёльке, чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1936 года ў штурханні ядра, асабіста знаёмы з Адольфам Гітлерам, яго гібель раз’юшала немцаў. Немцы пачалі прачэсваць лес у пошуках партызан і ў другой палове дня акружылі Хатынь.

Жыхары вёскі Хатынь нічога не ведалі пра ранішні інцыдэнт. Але да іх ужылі прынцып агульнага калектыўнага пакарання
* камандзір роты: Іван Мельнічэнка
* радавы склад: Аляксей Стопчанка, Васіль Зайвы, Феадосій Грабараўскі, Іван Пугачоў, Іван Тупіга, Аляксей Юрчанка, Леанід Сахно, Васіль Ялынскі, Міхаіл Майдане, Аляксандр Радкоўскі, Сцяпан Шынкевіч, Мяфодзій Багрым, Пётр Церашчук, Іван Цярэшчанка, Пётр Уманец, Пётр Гудкоў, Мікалай Шапавалаў, Мікалай Ражкоў, Андрэй Садон, Сцяпан Слабадзянік, Афанасій Іваноў, Іван Галтвянік, Іван Пятрэнка, Павел Раманенка, Кірыенка, Міроненкаў, Слынько, Далака, Непап, Хлань, Еўчык, Махнач, Суркоў, Сотнік, Прымак, Макееў, Каваленка, Зазуля, Бакута, Годзінаў, Рогіка.

У савецкі час факт удзелу калабарацыяністаў у злачынстве ў Хатыні замоўчваўся. Першыя сакратары ЦК КП Украіны і КП Беларусі Уладзімір Шчарбіцкі і Мікалай Слюнькоў звярнуліся ў Цэнтральны Камітэт партыі з просьбай не выдаваць звесткі пра ўдзел украінцаў і рускіх — былых савецкіх вайскоўцаў у забойстве мірных жыхароў вёскі. Да просьбы паставіліся з «разуменнем».

## Ход падзей 
Па загадзе Эрыха Кернера і пад непасрэдным кіраўніцтвам Рыгора Васюра паліцыянты сагналі ўсё насельніцтва Хатыні ў калгасны хлеў і замкнулі ў ім. Тых, хто спрабаваў уцячы, забівалі на месцы.

Драўляны хлеў хутка загарэўся. Пад напорам дзясяткаў чалавечых целаў не вытрымалі і паваліліся дзверы, і людзі кінуліся бегчы; але тых, хто вырываўся з полымя, расстрэльвалі. Загад адкрыць агонь аддалі Кернер, Смоўскі і Васюра. Па выніках Рыжскага судовага працэсу Павель быў асуджаны і павешаны ў Рызе 3 лютага 1946 года.

Следчым органам КДБ СССР у пачатку 1970-х удалося выкрыць радавога 118-га шуцманшафт-батальёна Сцяпана Сахно, які асеў пасля вайны ў Куйбышаве і выдаваў сябе за франтавіка. Такім чынам, у пачатку 1974 года перад судом горада Гродна, разам з Сахно, паўсталі Рыгор Лакуста, Астап Кнап, Міхаіл Курка і Іван Лазінскі. Пасяджэнне доўжылася амаль месяц. Было апытана каля 30 сведак. Аглядаліся рэчавыя доказы і дакументы, праводзіліся экспертызы. Было даказана, што менавіта падсудныя спальвалі і расстрэльвалі жыхароў вёскі Хатынь. У тым жа месяцы ён памёр.

У Беларусі 8 лютага 2024 года Вярхоўны Суд пачаў разгляд крымінальнай справы ў дачыненні да Уладзіміра Катрука. 18 сакавіка ён прызнаны вінаватым у генацыдзе. 30 снежня прысудам Вярхоўнага Суда прызнаны вінаватым у генацыдзе таксама Канстанцін Смоўскі.

## Роля ўкраінскіх калабарацыяністаў 
Цяпер удзел украінскіх калабарацыяністаў у ваенных злачынствах, у прыватнасці ў Хатыні, актыўна асвятляюць розныя СМІ. Паліцыянтаў з 118-га батальёна часта параўноўваюць з прадстаўнікамі ўкраінскага нацыяналістычнага падполля. Спекуляцыі на гэтую тэму час ад часу з’яўляліся ў постсавецкім друку, у выказваннях некаторых палітыкаў. Першы падрабязны рэпартаж пра калабарацыяністаў з’явіўся 10 лістапада 1990 года, калі маскоўская газета «Рабочая трибуна» выйшла з артыкулам-перадавіцай «Невядомая Хатынь». Гэта публікацыя, з аднаго боку, справядліва выкрывала савецкую версію пра ўдзел выключна нямецкіх акупантаў, але з другога — перакладала адказнасць на бандэраўцаў. Праз два тыдні беларуская газета «Во славу Родины» надрукавала інтэрв’ю з Віктарам Глазковым, падпалкоўнікам запасу і суддзёй па справе Васюры. Глазкоў заявіў пра беспадстаўнасць абвінавачванняў у адрас АУН.

Старшыня Прагрэсіўна-сацыялістычнай партыі Украіны Наталля Вітрэнка ў свой час таксама заявіла, што Хатынь нібыта спалілі баевікі Украінскай паўстанцкай арміі. Некаторыя фэйкавыя сцвярджэнні трапілі таксама ў навуковыя публікацыі. Так, у кнізе «Карныя акцыі ў Беларусі» сцвярджаецца, што ў знішчэнні Хатыні ўдзельнічаў батальён «Нахцігаль» на чале з Раманам Шухевічам, які, аднак, расфармавалі яшчэ ў 1941 годзе.

У 2008 годзе расійская кампанія «Супер Реалити» па замове Адзінай тэлерадыёвяшчальнай сістэмы Узброеных сіл РФ выпусціла фільм, скіраваны на атаясненне байцоў карнага падраздзялення з бандэраўцамі. 27 сакавіка 2014 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ў спаленні Хатыні прымала ўдзел Украінская паўстанцкая армія. Падобную рыторыку паўтарыў міністр культуры РФ Уладзімір Мядзінскі ў карціне расійскага журналіста Аркадзя Мамантава «Бандэраўцы: Каты героямі не бываюць». Расійскі навуковец Міхаіл Кобрын памылкова пісаў, што 118-ы батальён складаўся ў асноўным з этнічных беларусаў.

Хоць у склад 118-га батальёна сапраўды ўваходзілі асобныя ўдзельнікі Букавінскага кураня, звязанага з АУН (м), аднак, як адзначае кандыдат палітычных навук Міхаіл Басараб, гэтыя асобныя ўдзельнікі не могуць дыскрэдытаваць увесь украінскі нацыяналістычны рух, таксама як злачынствы некаторых савецкіх салдат не сведчаць пра злачынную сутнасць ўсёй Чырвонай Арміі. На яго думку, «нельга ўсіх раўняць пад адну лінейку, нельга выдзіраць асобныя факты для аблівання брудам сотняў тысяч, а то і мільёнаў, нявінных змагароў і ахвяр».

## Памяць 
* 5 ліпеня 1969 года на месцы трагедыі адбылося ўрачыстае адкрыццё мемарыяльнага комплексу «Хатынь».
* Знішчэнне вёскі лягло ў аснову рамана беларускага пісьменніка Алеся Адамовіча «Хатынская аповесць». Кніга, у сваю чаргу, паслужыла сцэнарнай асновай для савецкага кінафільма «Ідзі і глядзі».
* У 1971 годзе кампазітар Ігар Лучанок напісаў песню «Хатынь». Песня прагучала ў выкананні беларускага ВІА «Песняры». У 1975 годзе Аляксандра Пахмутава і Мікалай Дабранраваў напісалі песню «Белоруссия», у другім куплеце якой таксама ёсць згадка пра Хатыні.
* Асаблівы погляд на падзеі ў вёсцы быў прадстаўлены ў кнігах беларускай пісьменніцы Алены Кобец-Філімонавай — «Жаўрукі над Хатынню» (1973) і «Укрыжаваная Хатынь» (2005).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Лапцэвіч Л. Г.* Хатынь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — . —  (т. 16).

Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у Беларусі
Катэгорыя:Падзеі 22 сакавіка
Катэгорыя:Сакавік 1943 года
Катэгорыя:Гісторыя Лагойскага раёна