open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грацскае пагадненне

**Грацскае пагадненне** — пагадненне аб спыненні агню паміж прэзідэнтам Рэспублікі Сербскай Радаванам Караджычам і прэзідэнтам Харвацкай рэспублікі Герцаг-Босна Матэ Бобанам, складзенае 6 мая 1992 года ў аўстрыйскім горадзе Грацы. Мэтай пагаднення з'яўлялася спыненне канфлікту паміж сербскімі і харвацкімі сіламі, каб засяродзіцца на ўзяцці тэрыторый, кантралюемых баснійцамі. На той момант пад кантролем сербаў знаходзілася каля 70 % тэрыторыі сённяшняй Босніі і Герцагавіны. Пры гэтым баснійцы складалі 44 % насельніцтва Рэспублікі Боснія і Герцагавіна і колькасна пераважалі ў складзе Баснійскага ўрада.

Гэта пагадненне, у сутнасці, з'яўлялася дадаткам да іншага пагаднення — Караджорджаўскага (складзена ў сакавіку 1991 года паміж прэзідэнтамі Туджманам і Мілошавічам з мэтай падзелу сфер уплыву ў Босніі і Герцагавіне і наступнай анексіяй «сербскіх» і «харвацкіх» раёнаў Сербіяй і Харватыяй адпаведна). Паміж новаўтворанымі вялікімі сербскім і харвацкім дзяржавамі заставалася буферная зона, што атрымала ў сербскіх і харвацкіх улад пагардлівую мянушку «Пашалык Аліі». Паводле меркавання некаторых ваенных аналітыкаў, Грацскае пагадненне было адным з найважнейшых дакументаў Баснійскай вайны.

## Гл. таксама 
* Баснійская вайна
* Харвацка-баснійскі канфлікт
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
* Рэспубліка Сербская
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Вашынгтонскае пагадненне
* Дэйтанскае пагадненне

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Баснійская вайна
Катэгорыя:Перамір’і
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Гісторыя Федэрацыі Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Май 1992 года
Катэгорыя:1992 год у палітыцы
Вашынгтонскае пагадненне

**Вашынгтонскае пагадненне** — пагадненне аб спыненні агню паміж самаабвешчанай Харвацкай рэспублікай Герцаг-Босна і Рэспублікай Боснія і Герцагавіна (адзінае на той момант сусветна прызнанае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі сучаснай Босніі і Герцагавіны, урад якога, галоўным чынам, складаўся з этнічных баснійцаў).

Пагадненне было падпісана ў Вашынгтоне і Вене ў сакавіку 1994 года прэм’ер-міністрам Рэспублікі Боснія і Герцагавіна Харысам Сілайджычам, міністрам замежных спраў Харватыі Матэ Гранічам і прэзідэнтам Герцаг-Босны Крэшымірам Зубакам.

Паводле ўмоў пагаднення тэрыторыі, якія ўтрымліваюцца пад кантролем харвацкімі і баснійскімі ваеннымі фарміраваннямі, аб’ядноўваліся ў Федэрацыю Босніі і Герцагавіны, якая падзялялася, у сваю чаргу, на 10 аўтаномных кантонаў. Кантанальная сістэма была выбрана, каб прадухіліць панаванне адной этнічнай групы над іншай.

## Гл. таксама 
* Баснійская вайна
* Харвацка-баснійскі канфлікт
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Грацскае пагадненне
* Дэйтанскае пагадненне

## Спасылкі 
* United States Institute of Peace: Washington Agreement   

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Баснійская вайна
Катэгорыя:Перамір’і
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Гісторыя Федэрацыі Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Сакавік 1994 года
Гарпун

**Гарпун** () — кідальная зброя для палявання на буйных марскіх жывёл (кітоў, маржоў, цюленяў). Ручны гарпун вядомы з канца палеаліту. Складаецца з тронка, касцянога наверша і наканечніка (з косці, каменя або металу), забяспечанага бакавымі зубцамі і злучаным з дрэўкам рамянём. Пры ўдары наканечнік аддзяляецца ад тронка і застаецца ў целе жывёлы. Рэмень размотваецца, і дрэўка на вадзе паказвае паляўнічаму шлях жывёлы.

Сучасны гарпун уяўляе сабой металічную стралу, якая складаецца са штока і галоўкі з чатырма раскрывальнымі лапамі. На галоўку накручваецца граната, якая разрываецца у целе жывёлы. Даўжыня гарпуна 1530 мм, маса з гранатай, порахам і узрывацелем каля 70 кг. Вылятаючы з гарпуннай гарматы, гарпун цягне за сабой прымацаваны да трос, працягам якога з'яўляецца канат кітабойнага судна.

## Літаратура 
* Joachim Hahn: Erkennen und Bestimmen von Stein- und Knochenartefaken. Einführung in die Artefaktmorphologie (Archaeologica venatoria; Bd. 10). Institut für Urgeschichte, Tübingen 1993, ISBN 3-921618-31-2, S.345ff.
* Emil Hoffmann: Lexikon der Steinzeit (Beck'sche Reihe; Bd. 1325). Beck Verlag, München 1999, ISBN 3-406-42125-3, S. 158.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты
Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты паводле тыпу
Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальныя дзіды
Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Паляванне
Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Пясчанка (род раслін)

**Пясча́нка** (*Arenaria*) — род кветкавых раслін сямейства Гваздзіковыя (*Caryophyllaceae*).

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя, радзей аднагадовыя і двухгадовыя травяністыя расліны або паўкусцікі. Лісце супраціўнае, дробнае, завостранае на канцах. Кветкі дробныя, белыя, з пяццю пялёсткамі. Плод — каробачка. Растуць на пясчаных сухіх месцах.

## Арэал 
Род налічвае каля 250 відаў, пашыраных у халодных і ўмераных паясах Паўночнага паўшар’я і гарах Паўднёвай Амерыкі. На тэрыторыі Беларусі 1 від — .

## Літаратура 
*  — С. 163.
*  — С. 324.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Гваздзіковыя
Дэвід Гарык

**Дэвід Гарык** (, , Херэфард, Херэфардшыр — , Лондан) — англійскі акцёр, драматург, дырэктар тэатра Друры-Лейн.

Нашчадак гугенотаў (яго дзед Давід Гарыга збег з Францыі пасля адмены Нанцкага эдыкта). Вучыўся ў Лічфілдскай граматычнай школе ў Сэмюэла Джонсана, які ў 1737 годзе разам з настаўнікам пераехаў у Лондан. Дэбютаваў на сцэне ў 1741 годзе, выканаўшы загалоўную ролю ў «Рычардзе III» Шэкспіра. Стаўшы ў 1747 дырэктарам каралеўскага тэатра Друры Лейн, займаў гэтую пасаду на працягу 30 гадоў.

Сябра Таварыства дылетантаў, створанага з мэтай вывучэння антычнага мастацтва. У сяброўскае кола Гарыка ўваходзілі буйныя інтэлектуалы эпохі: Эдмунд Бёрк, Олівер Голдсміт, Сэмюэл Джонсан, Дэні Дзідро, Джошуа Рэйналдс, Джэймс Босуэл, Жан-Жорж Навер. Па словах Сэмюэла Джонсана, «прафесія зрабіла Гарыка багатым, ён зрабіў прафесію паважанай у грамадстве». Пахаваны ў Вэстмінстэрскім абацтве, у так званым Кутку паэтаў.

## Літаратура 
* *Kendall A.* David Garrick: A Biography. — New York: St. Martin’s Press, 1985.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вэстмінстэрскім абацтве
Harpia harpyja

**Harpia harpyja** — дзённая драпежная птушка сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня цела каля 1 м, вага да 7,5 кг. Насяляе трапічныя лясы Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі ад Мексікі да Паўночнай Аргенціны. Мае адносна кароткія крылы і доўгі хвост, як у ястраба, якія забяспечваюць манеўранасць палёту ў лесе ў пошуках здабычы: малпаў, ляніўцаў, апосума, буйных папугаяў.

## Размнажэнне 
Гняздуецца і выводзіць птушаня адзін раз у два-тры гады, уладкоўваючы гняздо на верхавіне высокага дрэва, што падымаецца над лесам; адкладае адно яйка; птушаня корміць больш за 10 месяцаў.

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Фаўна Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Джэймс Гарынгтан

**Джэймс Гарынгтан** (;  (іншыя крыніцы даюць 7 студзеня), Алтан — , Лондан) — англійскі філосаф.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Трыніці-каледжы, Оксфард, на працягу двух гадоў, пасля чаго пакінуў яго, не атрымаўшы ступені. Вядомы сваім сачыненнем «Oceana» (1656), прысвечаным Кромвелю. У ім Гарынгтан малюе ідэальную дзяржаву накшталт «Утопіі» Томаса Мора, знаходзячы ключ да ўсеагульнага дабрабыту ў справядлівым размеркаванні нерухомых маёмасцяў. У іншых сваіх працах («Перавагі народнага праўлення», 1657: «Мастацтва заканадаўства», 1659 г.) выказваўся катэгарычна супраць магчымасці аднаўлення ў Англіі феадальнага ладу і манархіі. Прапанаваў уласны праект англійскай канстытуцыі, у якой Англія паўставала буржуазна-шляхецкай рэспублікай. У сваіх працах пры дапамозе індуктыўнага метаду Фрэнсіса Бэкана сцвярджаў аб залежнасці размеркавання ў грамадстве уласнасці ад формы ўладкавання дзяржавы і яе устаноў.

## Літаратура 
* The political works of James Harrington, edited with an introduction by J. G. A. Pocock, Cambridge [u. a.] 1977, ISBN 0-521-21161-1

Катэгорыя:Філосафы Англіі
Гаструла

**Гаструла** (, ад  — страўнік, чэрава) — адна з стадый зародкавага развіцця мнагаклетачных жывёл. Зародак на стадыі гаструлы мае двухслаёвую сценку і поласць (гастрацэль), стасуецца з вонкавым асяроддзем пры дапамозе адтуліны — бластапора. Вонкавая сценка называецца эктадэрма, унутраная — энтадэрма. Гэта першасныя зародкавыя лісткі. У склад энтадэрмы, радзей эктадэрмы спачатку ўваходзіць і матэрыял сярэдняга лістка — мезадэрмы. Да канца гаструляцыі мезадэрма вылучаецца ў самастойны пласт, і зародак ператвараецца з двухслаёвы ў трохслаёвы.

Пераход ад бластулы да гаструлы ў розных жывёл адбываецца па-рознаму.

На стадыі гаструлы могуць быць ужо выяўленыя некаторыя адрозненні ва ўласцівасцях зародкавых лісткоў, якія папярэднічаюць іх марфалагічнаму дыферэнцыяванню. Адрозненні ў будове зародкаў розных жывёл на гэтай стадыі развіцця абумоўлены як тыпам будовы іх яек, так і розным ладам жыцця зародкаў. У большасці жывёл зародак стадыю гаструлы праходзіць у яйкавых абалонках або ў целе маці; у некаторых гідроідаў гаструла — свабодная лічынка.

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Уільям Аверэл Гарыман

**Уільям Аверэл Гарыман** (; , Нью-Ёрк — ) — амерыканскі палітычны дзеяч і дыпламат.

## Біяграфія 
Палітычную дзейнасць пачаў у 1920-х гадах у Рэспубліканскай партыі, з 1928 — член Дэмакратычнай партыі. Доўгі час быў дарадцам Ф. Рузвельта (прэзідэнт у 1933—1945) па фінансавых і прамысловых справах. У верасні 1941 г. узначальваў дэлегацыю ЗША на Маскоўскай нарадзе трох дзяржаў. У 1943—1946 гг. пасол у СССР; у красавіку — верасні 1946 г. пасол у Вялікабрытаніі. У 1946—1948 гг. міністр гандлю, у 1948—1950 кіраўнік амерыканскай адміністрацыі ў Еўропе па ажыццяўленню «плана Маршала». У 1950—1951 гг. спецыяльны памочнік прэзідэнта Г. Трумэна па знешнепалітычных пытаннях. У 1951—1953 кіраўнік упраўлення па ажыццяўленні праграмы ўзаемнага забеспячэння бяспекі. У 1954—1958 гг. губернатар штата Нью-Ёрк. У 1961 і ў 1965—1969 гг. пасол па асаблівых даручэннях, у 1963—1965 гг. намеснік дзяржаўнага сакратара. У маі 1968 — студзені 1969 г. узначальваў дэлегацыю ЗША на нарадах па В’етнаму ў Парыжы.

## Кнігі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паслы ЗША ў СССР
Катэгорыя:Паслы ЗША ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мільянеры
Катэгорыя:Дыпламаты ЗША
Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка
Гарпіі

**Гарпіі**  () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — дочкі марскога бажаства Таўманта і акіяніды Электры (альбо Азамены), альбо дачкі Тыфон; альбо дочкі Барэя, вартуюць Тартар — архаічныя даалімпійскія боствы, персаніфікацыі розных аспектаў буры. У міфах прадстаўлены зласлівымі выкрадальніцамі дзяцей і чалавечых душ, якія нечакана налятаюць і гэтак жа раптоўна знікаюць, як вецер. Згаданыя ў «Адысеі» (I 237 і інш.) Гарпіі - адны з самых лютых і выродлівых персанажаў грэчаскай міфалогіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міфічныя істоты ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Міфічныя птушкі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Людвіг Гатэрман

**Людвіг Гатэрман** (, , Гослар — , Фрайбург) — нямецкі хімік-арганік. З 1900 г. прафесар Фрайбургскага ўніверсітэта.

У 1888 г. атрымаў чысты хлорысты азот. У 1890 г.паказаў, што атрыманыя ім n-азоксіанізол і n-азоксіфенатол валодаюць ўласцівасцямі вадкіх крышталяў. Прапанаваў спосаб сінтэзу араматычных альдэгідаў (Гатэрмана-Коха рэакцыя). Шырока вядома кіраўніцтва Гатэрмана для практычных заняткаў па арганічнай хіміі (1894).

## Літаратура 
* Berthold Peter Anft: Gattermann, Friedrich August Ludwig. Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 6, Duncker & Humblot, Berlin 1964, ISBN 3-428-00187-7, S. 91
* Jacobson P., L. Gattermann, «Berichte der Deutschen chemischen Gesellschaft», 1921, Bd 54, Abtl. A., S. 115.
* E. Fromm (1920). «Ludwig Gattermann». Zeitschrift für Angewandte Chemie 33 (60): 185. doi:10.1002/ange.19200336002.
* Paul Jacobson (1921). «Nekrologe: Ludwig Gattermann». Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft 54 (6): A115-A141. 

## Спасылкі 
* Людвіг Гатэрман — Біяграфія 

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Выпускнікі Гётынгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Фрайбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гайдэльбергскага ўніверсітэта
Томас Хэрыят

**Томас Хэрыят** (;  — ) — англійскі астраном, матэматык, этнограф і перакладчык. Заслужыў вядомасць у асноўным дзякуючы двум дасягненням:

* удасканаліў алгебраічную сімволіку, у тым ліку прыдумаў агульнапрынятыя значкі для аперацый параўнання: «>» (больш) і «<» (менш).
* Лічыцца, што менавіта ён упершыню прывёз бульбу ў Вялікабрытанію і Ірландыю.

## Навуковая дзейнасць 
Склаў адну з першых карт Месяца, якую назіраў крыху раней Галілея (26 ліпеня 1609). Адным з першых заўважыў і апісаў сонечныя плямы (снежань 1610 года). Незалежна ад Галілея тэарэтычна вызначыў, што цела, кінутае гарызантальна, апісвае парабалу. Развіваючы працы Віета, ён падрыхтаваў працу «Ужыванне аналітычнага мастацтва да вырашэння алгебраічных ураўненняў», апублікаваны пасмяротна ў 1631 годзе. Хэрыят значна ўдасканаліў алгебраічную сімволіку Віета, наблізіўшы яе да сучаснай.

## Спасылкі 
* *Thomas Harriot*
* Thomas Hariot (1560—1621) 
* *Thomas Harriot: Trumpeter of Roanoke*
* The Soft Logic of Thomas Harriot 
* 
* Thomas Harriot’s Moon Drawings 

Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Этнографы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Марцін Гатала

**Марцін Гатала** (; , Трсцена — , Прага) — славацкі мовазнавец.

Прафесар Карлавага ўніверсітэта ў Празе (з 1854), член-карэспандэнт Пецярбургскай АН. Аўтар першай «Граматыкі славацкай мовы» (1850), якая адыграла значную ролю ў нармалізацыі літаратурнай славацкай мовы на сярэднеславацкай дыялектнай аснове. Займаўся пытаннямі чэшскай літаратурнай мовы.

## Творы 
* Kratka mluvnica slovenska, Prešpork, 1852;
* Mluvnica jazyka slovenskeho, Pešt', 1864;
* Slovnavaci mluvnice jazyka českeho a slovenskeho, Praha, 1857.

## Літаратура 
* KRAJČOVIČ, Rudolf — ŽIGO, Pavol: Dejiny spisovnej slovenčiny. 1. vyd. Bratislava : Univerzita Komenského, 2002. 252 s. ISBN 80-223-1632-6.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Славакіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Карлавага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жылінскім краі
Bibos gaurus

**Bibos gaurus** — парнакапытная жывёла роду быкоў сямейства пустарогія (Bovidae). 

## Апісанне 
Даўжыня цела дарослага самца каля 3 м, вышыня ў карку да 2,2 м. Самкі крыху драбнейшая. Афарбоўка спіны і бакоў карычнева-чорная, бруха — жаўтлява-бурая; ногі бруднавата-белыя. Рогі вельмі масіўныя (даўжыня іх па прамой лініі дасягае 83 см). Распаўсюджаны ў Індыі, Бірме і на Малакскім паўвостраве. Статкавая палігамная жывёла. 

## Лад жыцця 
Жыве невялікімі статкамі (па 5-12, рэдка 30-40 галоў) у шырокіх горных лясах, пераважна на вышыні 600-1700 м над узроўнем мора. Вядзе начны лад жыцця. Сілкуецца травяністай расліннасцю, лісцем і парасткамі дрэў і хмызнякоў. Цяжарнасць 8-9 месяцаў. З ліпеня па кастрычнік самкі нараджаюць адно цяля рудавата-бурай афарбоўкі. Хатняя форма Bibos gaurus — гаял.

## Літаратура 
* Ronald M. Nowak: Walker’s Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9
* Helmut Lingen Großes Lexikon der Tiere. Lingen Verlag, 1989, Köln.
* K K Gurung & Raj Singh: Field Guide to the Mammals of the Indian Subcontinent, Academic Press, San Diego, ISBN 0-12-309350-3

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1804 годзе
Катэгорыя:Сапраўдныя быкі
Гаструляцыя

**Гаструляцыя**  — складаны працэс морфагенетычных змяненняў, які суправаджаецца размнажэннем, ростам, накіраваным перамяшчэннем і дыферэнцыроўкай клетак, у выніку чаго ўтвараюцца зародкавыя лісткі (эктадэрма, мезадэрма і энтадэрма) - крыніцы зародкаў тканак і органаў. Другі пасля драбнення этап антагенезу. Пры гаструляцыі адбываецца перасоўванне клеткавых мас з утварэннем з бластулы двухслаёвага або трохслаёвага зародка - гаструлы.

Тып бластулы вызначае спосаб гаструляцыі.

Зародак на гэтай стадыі складаецца з відавочна падзеленых пластоў клетак - зародкавых лісткоў: вонкавага (эктадэрма) і ўнутранага (энтадэрма).

У мнагаклетачных жывёл, акрамя кішачнаполасцевых, паралельна з гаструляцыяй ці, як у ланцэтніка, услед за ёй узнікае і трэці зародкавы лісток - мезадэрма, які ўяўляе сабой сукупнасць клеткавых элементаў, размешчаных паміж эктадэрмай і эндадэрмай. З прычыны з'яўлення мезадэрмы зародак становіцца трохслаёвым.

У многіх груп жывёл менавіта на стадыі гаструляцыі з'яўляюцца першыя прыкметы дыферэнцыявання. Дыферэнцоўка (дыферэнцыяцыя) - працэс узнікнення і нарастання структурных і функцыянальных адрозненняў паміж асобнымі клеткамі і часткамі зародка.

З эктадэрмы утвараецца нервовая сістэма, органы пачуццяў, эпітэлій скуры, эмаль зубоў; з энтадэрмы - эпітэлій сярэдняй кішкі, стрававальныя залозы, эпітэлій жабраў і лёгкіх; з мезадэрмы - цягліцавая тканка, злучальная тканка, крывяносная сістэма, ныркі, палавыя залозы і інш.

У розных груп жывёл адны і тыя ж зародкавыя лісткі даюць пачатак адным і тым жа органам і тканкам.

## Гл. таксама 
* Гаструла

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Тканкі арганізма
Матэрыялазнаўства

**Матэрыялазнаўства** — міждысцыплінарны раздзел навукі, які вывучае змены уласцівасцяў матэрыялаў, як у цвёрдым, так і ў вадкім стане ў залежнасці ад некаторых фактараў. Да вывучаемым уласцівасцяў ставяцца структура рэчывы, электронныя, тэрмічныя, хімічныя, магнітныя, аптычныя ўласцівасці гэтых рэчываў. Матэрыялазнаўства можна аднесці да тых раздзелах фізікі і хіміі, якія займаюцца вывучэннем уласцівасцяў матэрыялаў. Акрамя таго, гэтая навука выкарыстоўвае цэлы шэраг метадаў, якія дазваляюць даследаваць структуру матэрыялаў. Пры вырабе навукаёмістых вырабаў у прамысловасці, асабліва пры працы з аб’ектамі мікра- і нанапамераў неабходна дэталёва ведаць характарыстыку, ўласцівасці і будову матэрыялаў. Вырашыць гэтыя задачы і закліканая навука — матэрыялазнаўства.

Веданне структуры і уласцівасцяў матэрыялаў прыводзіць да стварэння прынцыпова новых прадуктаў і нават галін індустрыі. Аднак і класічныя галіны таксама шырока выкарыстоўваюць веды, атрыманыя навукоўцамі для новаўвядзенняў, ліквідацыі праблем, пашырэння асартыменту прадукцыі, павышэння бяспекі і паніжэння кошту вытворчасці. Гэтыя новаўвядзенні былі зроблены для працэсаў ліцця, пракату сталі, зваркі, росту крышталяў, падрыхтоўкі тонкіх плёнак, абпалу, выдзімання шкла і інш

Метады, якія выкарыстоўваюцца матэрыялазнаўствам: металаграфічны аналіз, электронная мікраскапія, сканавальная зондавага мікраскапія, рэнтгенаструктурны аналіз, механічныя ўласцівасці, каларыметр, ядзерны магнітны рэзананс.

## Раздзелы навук, на якіх грунтуецца матэрыялазнаўства 
* Тэрмадынаміка — для вывучэння стабільнасці, змяненняў фаз, для пабудовы фазавых дыяграм.
* Тэрмічны аналіз — для вывучэння змены уласцівасцяў матэрыялаў пры ўздзеянні тэмпературы і пры ўзаемадзеянні з рознымі газамі.
* Кінетыка — пры вывучэнні змяненняў фазавага стану рэчывы, тэрмічнага раскладання структуры і дыфузіі.
* Хімія цвёрдага цела — для вывучэння хімічных працэсаў, якія праходзяць у цвёрдай фазе.
* Фізіка цвёрдага цела — для даследаванняў квантавых эфектаў ў цвёрдых матэрыялах, напрыклад, даследаванне паўправаднікоў і звышправаднікоў.

## Літаратура 
*
Нацыянальны парк Гаўя

**Нацыянальны парк Гаўя** () — самы вялікі нацыянальны парк у Латвіі.

Парк займае плошчу ў 917,45 км² у даліне ракі Гаўя, у некалькіх кіламетрах ад горада Валміера на паўночным усходзе да пасёлка Мур’яні (Мур’янскі мост). Заснаваны 14 верасня 1973 года і з’яўляецца найстарэйшым нацыянальным паркам Латвіі. Адміністрацыя парку размешчана ў горадзе Сігулда.

у на Гаўі ў раёне Цэсіса.]]
Парк асабліва вядомы скаламі з дэвонскага пясчаніку ўздоўж берагоў ракі Гаўя. У некаторых месцах у раёне Сігулды вышыня гэтых скал дасягае 90 метраў. Паўднёва-ўсходняя частка парку гэта папулярнае месца адпачынку жыхароў Рыгі, а паўночна-заходняя частка пераважна прыродаахоўная зона.

Раней гэты раён часам называлі «Лівонскай Швейцарыяй», і турысты пачалі тут бываць яшчэ ў XIX стагоддзі.

Акрамя гарадоў Цэсіс і Сігулда, на тэрыторыі нацыянальнага парку таксама размешчаны Лігатнэ, а непадалёк знаходзіцца горад Валміера. Тэрыторыя парку таксама ўключае ў сябе некалькі гістарычных будынкаў: Турайдскі замак, Лтелстраўпэ (замак і царква), маёнтак Унгурмуйжа.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт Нацыянальнага парку Гаўя 

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Латвіі
Катэгорыя:Відзэмэ
Катэгорыя:Сігулдскі край
Эміль Гаха

**Эміль Гаха** (,  — ) — чэшскі палітык правай арыентацыі, юрыст, з 1938 — прэзідэнт Чэхаславакіі, з 1939 — прэзідэнт утворанага акупацыйнымі нямецкімі ўладамі так званага пратэктарату Багеміі і Маравіі. У 1945 арыштаваны за супрацоўніцтва з нацыстамі, у чаканні суда памёр у зняволенні.

Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Чэшскі калабарацыянізм
Катэгорыя:Суддзі Чэхіі
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі
Катэгорыя:Пратэктарат Багеміі і Маравіі
Пераахалоджаная вадкасць

**Пераахалоджаная вадкасць** - вадкасць, якая мае тэмпературу ніжэй тэмпературы крышталізацыі пры дадзеным ціску. З'яўляецца адным з няўстойлівых (метастабільных) станаў вадкасці, разам з перагрэтай вадкасцю.

Пераахалоджаная вадкасць атрымліваецца з звычайнай шляхам астуджэння пры адсутнасці цэнтраў крышталізацыі.

Існуе пункт гледжання, што адным з прыкладаў пераахалоджанай вадкасці з'яўляецца звычайнае (сілікатнае) шкло.

## Спасылкі 
* Эксперымент з пераахалоджанай вадой

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вадкасць
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Гвадыяна

**Гвадыяна** (, , , ) — рака ў Іспаніі і Партугаліі.

Даўжыня ракі 820 км, плошча вадазборнага басейна 68 тыс. км². Сярэдні расход вады каля 80 м³/с. Бярэ пачатак на плато Ла-Манча, далей цячэ ў глыбокай даліне, што ўразаецца ў плато Новай Кастыліі, а затым па нізіне Эстрэмадура, перасякае ўзгорыстую раўніну Алентэжу і выходзіць на берагавую раўніну; упадае ў Кадыскі заліў Атлантычнага акіяна, утвараючы эстуарый. Жыўленне дажджавое. Найбольшая воднасць зімой і вясной; летам — межань. Буйное вадасховішча Сіхар.

## Літаратура 
* Гвадиана // 

Катэгорыя:Рэкі Андалусіі
Катэгорыя:Рэкі Кастыліі — Ла-Манчы
Катэгорыя:Рэкі Эстрэмадуры
Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Катэгорыя:Рэкі Іспаніі
Сублімацыя (фізіка)

у — раўнаважны ўчастак «цвёрдае цела — газ» на фазавай дыяграме вады]]
**Субліма́цыя**, **узгонка** — пераход рэчыва з цвёрдага стану адразу ў газападобны, абыходзячы вадкі. Паколькі пры узгонцы змяняецца удзельны аб'ём рэчывы і паглынаецца энергія (цеплыня сублімацыі), узгонка з’яўляецца фазавым пераходам першага роду.

Зваротным працэсам з’яўляецца дэсублімацыя. Прыкладам дэсублімацыі з’яўляюцца такія атмасферныя з’явы, як іней на паверхні зямлі і шэрань на ветках дрэў і правадах.

## Прыклады узгонкі 
### Сублімацыя ёду 
Узгонка характэрна, напрыклад, для элементарнага ёду I2, які пры нармальных умовах не мае вадкай фазы: чорныя з блакітным адлівам крышталі адразу ператвараюцца (сублімуюць) у газападобны малекулярны ёд (медыцынскі «ёд» уяўляе сабой спіртавы раствор).

### Сублімацыя лёду 
Добра паддаецца узгонцы лёд, што вызначыла шырокае прымяненне дадзенага працэсу як аднаго са спосабаў сушкі. Пры прамысловай узгонцы спачатку вырабляюць замарозку зыходнага цела, а затым змяшчаюць яго ў вакуумную або запоўненую інэртнымі газамі камеру. Фізічна працэс ўзгонкі працягваецца да таго часу, пакуль канцэнтрацыя вадзяных пар у камеры не дасягне нармальнага для дадзенай тэмпературы ўзроўню, у сувязі з чым залішнія вадзяныя пары пастаянна адпампоўваюць. Узгонка прымяняецца ў хімічнай прамысловасці, у прыватнасці, на вытворчасцях выбуханебяспечных ці выбуховых рэчываў, якія атрымліваюцца аблогай з водных раствораў.

## Прымяненне працэсу 
### Ужыванне сублімацыі ў лабараторнай тэхніцы 
На эфекце узгонкі заснаваны адзін са спосабаў ачысткі цвёрдых рэчываў. Пры пэўнай тэмпературы адно з рэчываў у сумесі узганяецца з больш высокай хуткасцю, чым іншае. Пары таго рэчывы, якое ачышчаюць, кандэнсуюць на ахалоджванай паверхні. Прыбор, які ўжываецца для гэтага спосабу ачысткі, называецца субліматар.

### Сублімацыйная сушка 
Сублімацыйная сушка (інакш ліяфілізацыя; ліяфільная сушка) (англ. freeze drying або lyophilization) — працэс выдалення растваральніка з замарожаных раствораў, геляў, завісяў і біялагічных аб’ектаў, заснаваны на сублімацыі зацвярдзелага растваральніка (лёду) без утварэння макраколькасці вадкай фазы .

Узгонка таксама выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці: так, напрыклад, сублімаваную каву атрымліваюць з замарожанага кававага экстракту праз абязводжванне вакуумам. Фрукты пасля сублімавання важаць ў некалькі разоў менш, а аднаўляюцца ў вадзе. Сублімаваныя прадукты значна пераўзыходзяць сушаныя па харчовай каштоўнасці, так як узгонцы паддаецца толькі вада, а пры тэрмічным выпарэнні губляюцца шматлікія карысныя рэчывы. Перад сублімацыяй харчовых прадуктаў выкарыстоўваецца хуткае замарожванне (ад −100 да −190 °C), што прыводзіць да утварэння дробных крышталяў і не разбурае клеткавыя мембраны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Катэгорыя:Цепламасаабмен
Гвадалквівір

**Гвадалквівір** — рака на поўдні Іспаніі.

Даўжыня ракі 560 км, плошча вадазбору 57 тыс. км². Бярэ пачатак на поўначы Андалускіх гор. Па выхадзе з гор на Андалускую нізіну даліна ракі пашыраецца; шырыня рэчышча паміж гарадамі Кордава і Севілья 150—200 м. Ніжэй за Севілью Гвадалквівір працякае па плоскай берагавой нізіне, дзеліцца на рукавы. Перад упадзеннем у Кадыскі заліў Атлантычнага акіяна рака зноў збірае свае воды ў адно рэчышча, затым утварае эстуарый шырынёй да 7 км. Асноўныя прытокі: Малая Гвадыяна, Хеніль (левыя), Гуадалімар, Уэльва (правыя). Жыўленне пераважна дажджавое. Найбольшая воднасць у лютым — сакавіку. Сярэдні расход вады 164 м³/сек.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Катэгорыя:Рэкі Андалусіі
Катэгорыя:Рэкі Іспаніі
Рамана Гвардзіні

**Рамана Гвардзіні** (; ,  — , ) — нямецкі філосаф і каталіцкі багаслоў італьянскага паходжання.

## Біяграфія 
У 1886 сям'я перасялілася ў Майнц. Вучыўся хіміі, затым эканоміцы, выбраў багаслоўе. Вывучаў тэалогію ў Фрайбургу. Прыняў святарскі сан у 1910 годзе, абараніў магістрскую дысертацыю па тэалогіі Банавентуры (1915 г.). Лідар руху каталіцкай моладзі, уплывовы грамадска-рэлігійны дзеяч эпохі. Прыват-дацэнт у Боне (1921), ардынарны прафесар філасофіі рэлігіі ў Берліне (1923). Быў адхілены нацыстамі ад выкладання, пазбаўлены прафесарскага звання (1939). Вярнуўся ва ўніверсітэт у 1945 годзе, выкладаў у Цюбінгене (1946) і ў Мюнхене (1949), выйшаў у адстаўку ў 1962. Да канца дзён прымаў актыўны ўдзел у жыцці царквы.

## Літаратура 
* Mahr G. Romano Guardini. Berlin: Colloquium-Verlag, 1976.
* Balthasar H.U. von. Romano Guardini: riforma dalle origini. Milano: Jaca Book, 2000
* Acquaviva M. Il concreto vivente: l’antropologia filosofica e religiosa di Romano Guardini. Roma: Città nuova, 2007

Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Катэгорыя:Эсэісты Германіі
Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Эразма
Гварыні

**Гварыні** () — італьянскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Гварына Гварыні, італьянскі архітэктар
* Джавані Батыста Гварыні, італьянскі паэт і дыпламат
* Франчэска Гварыні, італьянскі мастак

## Архітэктура 
* Палацца Гварыні, славутасць горада Фарлі
Перагрэтая вадкасць

**Перагрэтая (метастабільная) вадкасць** - вадкасць, нагрэтая вышэй тэмпературы кіпення. Перагрэтая вадкасць з'яўляецца прыкладам метастабільнага стану, у шэрагу энергетычных і тэхналагічных рэжымаў выклікае такія спецыфічныя дынамічныя з'явы, як выбуханебяспечнае закіпанне за кошт назапашанага цяпла, няўстойлівасць паверхні падзелу вадкасць-пара, фарміраванне фронту фазавага пераходу.

Існаванне перагрэтых (метастабільных) станаў звязана з абцяжараным пачатковай стадыі фазавага пераходу першага роду. Перарывісты характар пераходу (dS\neq 0, dv\neq 0; тут S - удзельная энтрапія, v - удзельны аб'ём) выключае магчымасць ператварэння адначасова ва ўсёй масе рэчывы паблізу раўнавагі. Фазавы пераход пачынаецца ў асобных «пунктах» аднастайнай сістэмы, гэтыя пункты павінны задавальняць умове R>R_r (R — радыус зародка, R_r — радыус крытычнага зародка) - тады рост новай фазы суправаджаецца змяншэннем тэрмадынамічнага патэнцыялу.

Характарыстыкай патэнцыйнага бар'ера, які трэба пераадолець зародку для дасягнення крытычнага памеру, ёсць праца утварэння крытычнага зародка:
: W=\frac{1}{2}V(P_s-P)\left(1-\frac{v_1}{v_2}\right),
: V=\frac{4}{3}\pi R_k^3,
дзе
* V — аб'ём крытычнай бурбалкі,
* R_k — радыус крытычнай бурбалкі,
* P_s — ціск пару на лініі насычэння (пры дадзенай T),
* P — ціск у вадкасці,
* v_1 — уздельны аб'ём вадкасці,
* v_2 — удзельны аб'ём пара.

W таксама можна запісаць праз раўнаважкія ўласцівасці:
: W=\frac{16\pi D^3}{3(P_s-P)^2\left(1-\dfrac{v_1}{v_2}\right)^2},
где D — каэфіцыент паверхневага нацяжэння.

## Прыклады 
Аргон, атмасферны ціск:

     Тнасычэння = -186&nbsp;°C
     Тдасягальнага перагрэву = -142&nbsp;°C.

Як бачна, на вопыце дасягаецца перагрэў ў 44 градуса.

Вада дазваляе ўстойлівы перагрэў да 200&nbsp;°C. Нагрэтая да 300&nbsp;°C вада можа існаваць у вадкім стане пры атмасферным ціску на працягу часу парадку мікрасекунд.

## Гл. таксама 
* Расцягнутая вадкасць

## Спасылкі 
* . В. И. Гервидс. НИЯУ МИФИ (10.03.2011). — Физические демонстрации.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Вадкасць
Джавані Батыста Гварыні

**Батыста Гварыні** (, *Battista Guarini*; , Ферара — , Венецыя) — італьянскі паэт і дыпламат.

## Біяграфія 
Паходзіў з шляхетнай ферарскай сям'і; быў нашчадкам славутага гуманіста XV стагоддзя Гварына. Адукацыю атрымаў у Падуанскім універсітэце; калі вярнуўся ў Ферара, заняў кафедру рыторыкі ў мясцовым Атэнеі і пачаў пісаць вершы.

Як адзін з самых бліскучых прадстаўнікоў мастацтва быў прыцягнуты да двара д'Эстэна; доўгі час займаў прыдворныя пасады і выконваў даручэнні герцага. Пазней служыў у вялікага герцага тасканскага Фердынанда I і ў герцага Урбінскага Франчэска Марыя II.

## Бібліяграфія 
* Rossi V., Guarini ed il «Pastor Fido», studio biografico-critico coi documenti inediti, Torino, 1886.
* Saviotti A., Guariniana, Pesaro, 1888.
* Marsan J., La Pastorale dramatique en France à la fin du XVI-е et au commencement du XVII-е siècle, P., 1905.
* Sannino G., La pastorale drammatica, «L’Aminta» e il «Pastor Fido», Napoli, 1906.
* Olschki L., Giambattista Guarinis «Pastor Fido» in Deutschland, Lpz., 1909.
* Carrara E., La poesia pastorale, Milano, 1909.

Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Паэты XVI стагоддзя
Катэгорыя:Паэты XVII стагоддзя
Катэгорыя:Дыпламаты Італіі
Катэгорыя:Драматургі XVI стагоддзя
Расплавы

**Расплаў** — вадкі расплаўлены стан рэчыва пры тэмпературах, у пэўных межах аддаленых ад крытычнага пункту плаўлення і размешчаных паміж тэмпературамі плаўлення і кіпення.

На практыцы расплавамі, як правіла, называюць рэчывы, якія знаходзяцца ў вадкім агрэгатным стане, якія пры нармальных умовах існуюць выключна або пераважна ў цвёрдым агрэгатным стане. Так, да прыкладу, вадкія ваду і спірт, звадкаваныя газы, як правіла, не адносяць да расплаваў, нягледзячы на тое, што фізіка і хімія вады, спірту і газаў у вадкім стане, строга кажучы, апісваюцца ў паняццях і тэрмінах паводзін расплаваў.

Прырода і характар паводзін расплаваў па сваёй сутнасці вызначаюцца выглядам хімічных сувязяў элементаў у расплаўленым рэчыве. Расплавы прынята характарызаваць наяўнасцю блізкага парадку сувязяў паміж часціцамі, якія ўтвараюць яго, і адсутнасцю сярэдняга і далёкага парадкаў.

## Ужыванне 
Расплавы знаходзяць шырокае прымяненне ў металургіі, шклаварнай і іншых галінах тэхнікі. Звычайна расплавы маюць складаны склад і ўтрымліваюць розныя кампаненты (гл. фазавая дыяграма).

## Віды 
Расплавы бываюць:

* металічныя;
* іонныя;
* паўправадніковыя з кавалентным сувязямі паміж атамамі;
* арганічныя расплавы з ван-дэр-ваальсавымі сувязямі;
* высокапалімерныя;

Расплавы па тыпу хімічных злучэнняў бываюць:

* солевыя;
* аксідныя;
* аксідна-сілікатныя (шлакавыя) і іншыя;

Расплавы з адмысловымі ўласцівасцямі:

* эўтэктычныя (гл. Дыяграма стану).

## Тэмпература плаўлення 
Тэмпературай плаўлення называюць тэмпературу (для шматкампанентных сістэм - дыяпазон тэмператур), пры якой рэчыва пераходзіць з цвёрдага стану ў вадкі альбо з вадкага ў цвёрды. У другім выпадку нярэдка выкарыстоўваюць тэрмін «тэмпература крышталізацыі».

Строга кажучы, у раўнаважкай сістэме пры тэмпературы плаўлення рэчыва не змяняе фазавага стану і павінна ўтрымліваць некаторыя колькасці цвёрдай і вадкай фазы. Для таго, каб адбывалася плаўленне, да сістэмы дадаткова падводзіцца энергія. На практыцы гэта выяўляецца ў пэўным перавышэнні тэмпературы расплаўленай фазы над раўнаважкай тэмпературай плаўлення. Роўным чынам пры крышталізацыі расплаву неабходна некаторае пераахаладжэнне расплаву адносна тэмпературы плаўлення. Такім чынам праўдзівая (раўнаважкая) тэмпература плаўлення (крышталізацыі) у сістэме дасягаецца толькі на мяжы падзелу цвёрдай і вадкай фаз.

## Аморфны стан 
Аморфны стан рэчывы, характарызавальнае наяўнасцю ў рэчыве толькі блізкага парадку сувязяў нярэдка разглядаюць як расплаў рэчывы, які валодае звышвысокай глейкасцю.

## Гл. таксама 
* Шкло

Катэгорыя:Вадкасць
Кадыскі заліў

**Кадыскі заліў** () — адкрыты заліў Атлантычнага акіяна ўздоўж паўднёва-заходняга берага Пірэнейскага паўвострава працягласцю 320 км ад горада Фару ў Партугаліі да мыса Трафальгар у заходнім канцы Гібралтарскага праліва. Абмывае берагі правінцыі Уэльвы і атлантычны бераг правінцыі Кадыс у Іспаніі і паўднёвы бераг партугальскай правінцыі Алгарві. Уключае Кадыскую бухту. Глыбіня да 100 м. Плошча — 7000 м. Сярэдняя тэмпература вады складае + 15&nbsp;°C. Прылівы паўсутачныя, вышынёй да 3 м.

Кадыскі заліў на працягу ўсёй гісторыі меў асаблівае значэнне дзякуючы адкрытаму становішчу на Атлантыцы, уваходу ў Міжземнае мора і шматлікім рэкам, якія ўпадаюць у заліў. Гэтыя характарыстыкі стымулявалі стварэнне вялікай колькасці портаў і развіццю суднаходства, асабліва пасля адкрыцця Хрыстафорам Калумбам Новага Свету. Размяшчэнне заліва таксама зрабіла яго месцам шматлікіх марскіх бітваў, найбольш вядомым з якіх з'яўляецца Трафальгарская бітва. У апошні час у рэгіёне Кадыскага заліва назіраецца слабая, але перыядычная сейсмічная актыўнасць.
thumb|left|Каса Эль-Рампіда

Берагавая лінія Іспаніі на працягу ўсяго заліва слаба зрэзаная, нізінная і багністая. Берагі Партугаліі прадстаўлены галоўным чынам скалістай берагавой паласой, складзенай каменнавугальнымі сланцамі і пясчанікамі. Галоўныя рэкі, якія ўпадаюць у заліў — Гвадыяна і Гвадалквівір.

Асноўныя порты: Віла-Рэал-дэ-Санту-Антоніу, Тавіра, Альян, Фару (Партугалія), Кадыс, Уэльва, Сан-Фернанда (Іспанія). Большая частка заліва ўздоўж іспанскай тэрыторыі ўваходзіць у склад марскога курорта Коста-дэ-ла-Лус, які карыстаецца папулярнасцю сярод віндсерфінгістаў. Непадалёк ад вусця ракі Гвадалквівір знаходзіцца нацыянальны парк «Даньяна».

У гаспадарчай дзейнасці галоўнымі складнікамі з'яўляюцца рыбалоўства і марскія грузаперавозкі, а таксама гандаль і турызм. Апроч гэтага, у заліве на працягу Гвадалквівірскай упадзіны адкрыта некалькі газавых радовішчаў.

Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Залівы Іспаніі
Катэгорыя:Залівы Партугаліі
Катэгорыя:Кадыс (правінцыя)
Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі
Трафальгар

**Трафальгар** () — мыс на іспанскім беразе Атлантычнага акіяна (Коста-дэ-ла-Лус), недалёка ад г. Кадыса і Гібралтарскага праліва. Назва мае арабскае паходжанне. Сучаснае вымаўленне трохі адрозніваецца ад спрадвечнага — 'Tarf al-Gharb' (), што азначае «заходні мыс».

21 кастрычніка 1805 года ля мыса Трафальгар адбылася Трафальгарская бітва, у якім флот Вялікабрытаніі знішчыў аб’яднаныя Напалеонам флоты Іспаніі і Францыі.

На мысе ў 1860 годзе быў пабудаваны маяк (), які мае вышыню 34 метра і ўзвышаецца над морам на 51 м.

Катэгорыя:Мысы Іспаніі
Катэгорыя:Кадыс (правінцыя)
Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі
Месета

**Месе́та** ( — плато, пласкагор'е), таксама **Іберыйская Месета** ці '''Кастыльскае пласкагор'е''' — плато ў Іспаніі і Партугаліі, займальнае вялікую частку Пірэнейскага паўвострава.

На пласкагор'е размешчаны старадаўнія іспанскія гарады, такія як Мадрыд, Вальядалід, Саламанка.

## Геаграфія 
З поўначы пласкагор’е абмежавана Кантабрыйскімі, а з усходу — Іберыйскімі горамі. У сярэдняй частцы плато размешчаны горы Цэнтральная Кардыльера (вышэйшы пункт — гара Альмансор, 2592 м) і іншыя хрыбты субшыротнага распасцірання, якія падзяляюць Месету на дзве часткі:
* **Старакастыльскае пласкагор’е** (*Паўночная Месета*) — вышыня 800—1200 м, складзена абломкавымі пародамі і вапнякамі. На паўночным захадзе (у Галісіі) знаходзяцца радовішча жалезных руд, золата, волава і вальфраму.
* **Новакастыльскае пласкагор’е** (*Паўднёвая Месета*) — вышыня 600—800 м, з поўдня абмежавана хрыбтом Сьера-Марэна, дзе маюцца радовішчы свінцу, медзі, ртуці, кобальту і жалезных руд.

Рэкі на Месеце цякуць пераважна з усходу на захад. Найбуйнейшыя з іх: Дуэра, Таха, Гвадыяна, Міньё.

## Клімат і расліннасць 
thumb|250px|Ландшафт Паўднёвай Месеты.
Тэрыторыя пласкагор'я (акрамя Галісіі) знаходзіцца ў дажджавой цені Кантабрыйскіх гор, таму клімат Месеты міжземнаморскі і засушлівы. Сярэднегадовая колькасць ападкаў — 400—500 мм, у атачальных горах — да 1500 мм. Лета спякотнае, сярэдняя тэмпература ліпеня складае 24 °C. Узімку адносна холадна, сярэдняя тэмпература студзеня — каля 5 °C. Клімат Галісіі умераны, марскі.

Плато пакрыта травяністай і хмызняковай расліннасцю. У гарах, па далінах рэк і ў паўночна-заходняй частцы растуць шырокалісцевыя і іглічныя лясы. Землі пласкагор'я выкарыстоўваюцца для вырошчвання збожжавых культур і цукровага бурака, садоў і вінаграднікаў. Таксама развіта авечкагадоўля.

## Гл. таксама 
* Геаграфія Іспаніі

## Спасылкі 
* Слоўнік сучасных геаграфічных назваў — Месета
* Месета ў ВСЭ
* Слоўнік сучасных геаграфічных назваў — Паўночная Месета
* Новакастыльскае пласкагор'е ў ВСЭ

Катэгорыя:Геаграфія Іспаніі
Катэгорыя:Геаграфія Партугаліі
Катэгорыя:Плато
Сэмюэл Абрахам Гаўдсміт

**Сэмюэл Абрахам Гаўдсміт** (; , Гаага — , Рына, штат Невада) — амерыканскі фізік-тэарэтык галандскага паходжання. Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1947).

Навуковыя працы прысвечаны квантавай механіцы, атамнай і ядзернай фізіцы, пытанням спектраскапіі. Найбольшую вядомасць набыў дзякуючы адкрыццю спіна электрона, здзейсненага сумесна з Джорджам Уленбекам. На працягу многіх гадоў з'яўляўся рэдактарам часопісаў Амерыканскага фізічнага таварыства.

Вучыўся ў Лейдэнскім і Амстэрдамскім універсітэце. З 1927 года выкладаў у Мічыганскім універсітэце (у 1932—1946 гг. прафесар). У 1941—1944 гг. працаваў у Масачусецкім тэхналагічным інстытуце. У 1946—1948 гг. прафесар універсітэта Нортуэстэрн. З 1948 года працаваў у Нацыянальнай лабараторыі ў Брукхейвене. У 1925 годзе сумесна з Дж. Ю. Уленбекам прыйшоў да ўяўлення аб спіне электрона.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Комптана
Катэгорыя:Мемуарысты Нідэрландаў
Брукхейвенская нацыянальная лабараторыя

**Брукхейвенская нацыянальная лабараторыя** () — адна з шаснаццаці нацыянальных лабараторый Міністэрства энергетыкі ЗША. Знаходзіцца ў  (штат Нью-Ёрк, востраў Лонг-Айленд). Заснавана ў 1947 годзе на месцы былой ваеннай базы арміі ЗША . Выкарыстоўваецца Брукхейвенскай навуковай асацыяцыяй для даследаванняў Міністэрства энергетыкі ЗША, галоўным чынам — у вобласці ядзернай фізікі. У лабараторыі працуе больш за 3000 вучоных, інжынераў, тэхнікаў і работнікаў дапаможнага персанала. Штогод сюды прыязджае працаваць 4000 даследчыкаў з усяго свету. Адкрыцці, зробленыя ў гэтай лабараторыі, былі ўзнагароджаны сям’ю Нобелеўскімі прэміямі.

У Брукхейвене размешчаны наступныя ўстаноўкі: рэлятывісцкі калайдар цяжкіх іонаў RHIC, сканструяваны для даследаванняў кварк-глюоннай плазмы, , два цыклатроны, якія выкарыстоўваюцца ў вытворчасці радыеактыўных матэрыялаў для медыцынскага ўжывання і іншыя навуковыя ўстаноўкі. Вобласці даследаванняў уключаюць ядзерную фізіку і фізіку высокіх энергій, малекулярную біялогію і рэжым ядзернага нераспаўсюджання.

Выпадковая і шырока асветленая ў прэсе ўцечка трыцію ў грунтавыя воды ў 1990-х гадах выклікала абурэнне жыхароў навакольных населеных пунктаў і прывяла да перастановак у сістэме кіравання лабараторыяй.

У 1974 годзе група даследчыкаў, якой кіраваў Сэмюэл Тынг, адкрыла зачараваную часціцу J/ψ, што даказала існаванне c-кварка, за што Тынг атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы ў 1976 годзе.

Лабараторыя адкрыта для публікі летам па нядзелях для экскурсійных тураў і спецыяльных праграм.

Побач з лабараторыяй размешчаны офіс прагнозу надвор’я (Аптан, Нью-Ёрк) — аддзяленне Нацыянальнай метэаралагічнай службы.

## Спасылкі 
* Brookhaven National Lab Official Website
* DOE Shuts Brookhaven Lab’s HFBR in a Triumph of Politics Over Science  Physics Today
** Summer Sundays 2005 tour at Brookhaven National Laboratory 
* Annotated bibliography for Brookhaven Laboratory from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
* «Dr. Strangelet or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Big Bang»

Катэгорыя:Нацыянальныя лабараторыі Міністэрства энергетыкі ЗША
Катэгорыя:Паскаральныя цэнтры
Катэгорыя:Цэнтры ядзерных даследаванняў
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні штата Нью-Ёрк
Катэгорыя:востраў Лонг-Айленд
Паліпорус парасонавы

**Паліпорус парасонавы**, **Грыфала парасонавая** ці **Губа разгалінаваная** (*Polyporus umbellatus*) — ядомы грыб-трутавік з роду  сямейства .

## Апісанне 
Пладовыя целы, якіх можа быць ад ста і болей, аднагадовыя, складаюцца з шматлікіх галінастых ножак, якія нясуць маленькія шапкі. Белыя ножкі злучаюцца ля асновы ў агульны клубнепадобных пянёк. Пладовае цела дасягае ў дыяметры 50 см. Асобныя шапачкі дыяметрам 1-4 см, круглявай формы, размешчаны накшталт чарапіцы. Трубачкі вуглаватыя, белага або светла-жоўтага колеру, дыяметрам 1-3 мм. Мякаць шчыльная, белага або крэмавага колеру. Споравы парашок белы. Споры цыліндрычныя або верацёнападобныя, памерам 7-10 на 3-4 мкм.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўропа, Азія, Паўночная Амерыка. Расце ў лісцевых і хвойна-шырокалістых лясах як паразіт на каранях, ля асновы ствалоў і пнёў лісцевых парод дрэў (дуба, граба, клёна).

Ахоўваецца ў Беларусі, Украіне, Літве і Польшчы.

## Выкарыстанне 
Каштоўны ядомы і лекавы грыб.

## Выявы 

Выява:Polyporus umbellatus02.jpg|Грыб у разрэзе
Выява:Polyporus umbellatus.jpg|Шматлікія капялюшыкі
Выява:2010. Stamp of Belarus 27-2010-05-08-m5.jpg|Паштовая марка Беларусі

Катэгорыя:Паліпоравыя
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Морула

**Мо́рула** ( — шаўкоўніца) — гэта стадыя ранняга эмбрыянальнага развіцця зародка, якая пачынаецца з завяршэннем драбнення зіготы. Клеткі морулы падзяляюцца гомабластычна. Пасля некалькіх дзяленняў клеткі зародка фарміруюць шарападобную структуру, які нагадвае ягаду шаўкоўніцы.

У далейшым унутры зародка з'яўляецца поласць — бластацэль. Гэты этап развіцця завецца бластула.

## Гл. таксама 
* Зігота
* Бластула

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Біялогія развіцця
Эпібалія

**Эпібалі́я** (ад грэч. epibolé — накідванне, мур, пласт) — перамяшчэнне клетак, якое падбываецца на ранніх стадыях развіцця зародка, у той жа час, калі адбываецца гаструляцыя. Гэта адзін са шматлікіх спосабаў міграцый клетак ранняга зародка, якія прыводзяць да ўражлівых фізічных перабудоў. Пры эпібаліі клеткі анімальнай вобласці зародка распаўсюджваюцца па яго вегетатыўнай вобласці, якая ў будучыні стане энтадэрмай (ці жаўтком — у жывёл з мерабластычнымі яйкамі). Найбольш добра эпібалія вывучана на прыкладзе рыбкі даніа-рэрыа, паколькі ў іх гэты працэс лягчэй назіраць.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Клетачная біялогія
Крытычны пункт (тэрмадынаміка)

**Крытычны пункт** — спалучэнне значэнняў тэмпературы  \! T_{crit} і ціску  \! P_{crit} (ці, што эквівалентна, малярных аб'ёмаў  \! V_{crit}), пры якіх знікае адрозненне ва ўласцівасцях вадкай і газападобнай фаз рэчыва.

Крытычная тэмпература фазавага пераходу — значэнне тэмпературы ў крытычным пункце. Пры тэмпературы вышэй за крытычную газ немагчыма скандэнсаваць ні пры якім ціску.

## Фізічнае значэнне 
У крытычным пункце шчыльнасць вадкасці і яе насычанай пары становяцца роўныя, а павярхневае нацяжэнне вадкасці падае да нуля, таму знікае мяжа падзелу фаз вадкасць-пара.

Для сумесі рэчываў крытычная тэмпература не з'яўляецца пастаяннай велічынёй і можа быць прадстаўлена прасторавай крывой (якая залежыць ад прапорцыі складнікаў кампанентаў), крайнімі кропкамі якой з'яўляюцца крытычныя тэмпературы чыстых рэчываў — кампанентаў разгляданай сумесі.

Крытычнаму пункту на дыяграме стану рэчывы адпавядаюць гранічныя кропкі на крывых раўнавагі фаз, у ваколіцах пункту фазавая раўнавага парушаецца, адбываецца страта тэрмадынамічнай устойлівасці па шчыльнасці рэчыва. Па адзін бок ад крытычнага пункта рэчыва аднароднае (звычайна пры \! T > T_{crit}), а па другі — падзяляецца на вадкасць і пару.

У наваколлі пункта назіраюцца крытычныя з'явы: з-за росту характарыстычных памераў флуктуацый шчыльнасці рэзка ўзмацняецца рассейванне святла пры праходжанні праз рэчыва — пры дасягненні памераў флуктуацый парадкаў соцень нанаметраў, г.зн. даўжынь хваль святла, рэчыва становіцца непразрыстым. Рост флуктуацый прыводзіць таксама да ўзмацнення паглынання гуку і росту яго дысперсіі, змены характару броўнаўскага руху, анамалій вязкасці, цеплаправоднасці, запаволення ўстанаўлення цеплавой раўнавагі і т. п.

 і канчаецца у крытычным пункце.]]

## Гісторыя 
Практычна з'ява крытычнага пункта была выяўлена пры награванні вадкасці, якая часткова запаўняе запаяную трубку. Па меры нагрэву меніск паступова губляў сваю крывізну і станавіўся ўсё больш плоскім, а пры дасягненні крытычнай тэмпературы пераставаў быць бачным.

Крытычныя пункты існуюць не толькі для чыстых рэчываў, але і, у некаторых выпадках, для іх сумесей і вызначаюць параметры страты ўстойлівасці сумесі (з падзелам фаз) — раствор (адна фаза). Прыкладам такой сумесі можа служыць сумесь фенол-вада.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Катэгорыя:Крытычныя велічыні
Кварк-глюонная плазма

**Кварк-глюонная плазма** (хромаплазма) — стан рэчыва ў фізіцы высокіх энергій і фізіцы элементарных часціц, пры якім адроннае рэчыва пераходзіць у стан, аналагічны стану, у якім знаходзяцца электроны і іоны ў звычайнай плазме.

## Агульнае апісанне стану 
Звычайна рэчыва ў адронах знаходзіцца ў так званым бескаляровым («белым») стане і робіць рэчыва «квазібясколерным». Зараз кварк-глюённая плазма можа на кароткі час утварацца пры сутыкненнях часціц вельмі высокіх энергій.

## Эксперыментальная дадзеныя 
Кварк-глюонная плазма была атрымана эксперыментальна на паскаральніку RHIC Брукхейвенскай нацыянальнай лабараторыі ў 2005 годзе. У лютым 2010 года там жа была атрымана тэмпература плазмы ў 4 трыльёны градусаў Цэльсія . Максімальную тэмпературу — звыш 10 трыльёнаў градусаў — атрымалі ў лістападзе 2010 года на ВАК .

## Гл. таксама 
* Кваркавая зорка

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Плазма
Катэгорыя:Адроны
Катэгорыя:Квантавая хромадынаміка
Бластуляцыя

**Бластуля́цыя** (ад  — «зародак, парастак») — заключны этап працэсу драбнення яйка ў шматклетачных, на працягу якога адбываецца ўтварэнне бластулы.

У перыяд бластуляцыі паверхневыя бластамеры ўтвараюць эпітэліяпадобны пласт, узнікае цэнтральная поласць — бластацэль. Драбненне клетак становіцца асінхронным, працягласць мітатычнага цыклу ўзрастае за кошт падаўжэння інтэрфазы. Адбываюцца змены ў структуры клетак: у інтерфазных ядрах з'яўляюцца ядзеркі, ускладняецца структура мітахондрый, утвараюцца эндаплазматычная сетка і спецыялізаваныя міжклетачныя кантакты. У ядрах актывізуецца сінтэз інфармацыйнай РНК, што забяспечвае пераход да гаструляцыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эмбрыялогія