Шведская кухня

са сметанковым соусам, бульбяным пюрэ, салёным карнішонам і бруснічным джэмам]]

З-за вялікіх памераў Швецыі для **шведскай кухні** заўсёды былі характэрны рэгіянальныя адрозненні. Гістарычна склалася, што на крайняй поўначы ўжываліся стравы з аленіны і дзічыны, некаторыя з якіх маюць свае карані ў саамскай культуры, у той час як свежая гародніна грае вялікую ролю на поўдні.

Шведская кухня адрозніваецца немудрагелістасцю. Яна ўвабрала ў сябе традыцыі сялянскай ежы (сыр, хлеб, каўбаса), багатая стравамі з рыбы, мяснога фаршу, дзічыны і вядомая сваімі дэсертамі і выпечкай. Шведы высока цэняць дары мясцовай прыроды: ягады, грыбы, спецыі, а таксама прадукты харчавання мясцовай вытворчасці (малако, сыр, каўбаса).

Шведы традыцыйна вельмі адкрыты для замежных уплываў, пачынаючы ад французскай кухні на працягу 17 і 18 стагоддзяў, і да сушы і кавы латэ сёння. У якасці фаст-фуда піца і хот-догі паўсюдна сталі часткай шведскай культуры з 1960 года. Дваццаць гадоў праз, тое ж самае можна сказаць і пра кебаб і фалафель, бо многія невялікія рэстараны спецыялізуюцца на гэтых стравах.

## Агульныя рысы 
Асноўнымі прадуктамі шведскай кухні з'яўляюцца малочныя прадукты, свежы і мяккі (часта салодкі) хлеб, ягады і садавіна, ялавічына, морапрадукты і рыба. Бульбу часта падаюць у якасці гарніру, пераважна адварную. Шведская кухня мае вялікую разнастайнасць хлеба розных формаў і памераў, яго пякуць з жыта, пшаніцы, аўса, суцэльнага збожжа, кіслага цеста. Хлеб можа быць белы, цёмны, у форме тонкіх аладак і хрумсткіх пласцін. Ёсць шмат гатункаў салодкага хлеба, і ў некаторыя дадаюць спецыі. Шмат мясных страў, і, асабліва, тэфтэлі, падаюцца з бруснічным варэннем. Для шведскай кухні характэрны фруктовыя супы з высокай глейкасцю, напрыклад, суп з ягад шыпшыны і чарнічны суп (), якія падаюць гарачымі або халоднымі. Сметанковае масла і маргарын з'яўляюцца асноўнымі крыніцамі тлушчу, хоць аліўкавы алей робіцца ўсё больш папулярным. Традыцыі шведскай выпечкі адрознівае разнастайнасць дражджавых булачак, печыва і пірожных, многія з іх з'яўляюцца надзвычай папулярнымі падчас фікі.

## Гісторыя 
[thumb|left|[Сюрстромінг з адваранай бульбай і салатай]]
[thumb|left|Бульбяная запяканка *[Спакушэнне Янсана*]]
Здаўна лоў рыбы рэгуляваў колькасць шведскага насельніцтва і структуру гандлю. Рыбу салілі і вэндзілі. Соль зрабілася адным з асноўных прадуктаў гандлю на пачатку скандынаўскага сярэднявечча, якое пачалося каля 1000 года. Капусту квасілі разам з ягадамі, яблыкамі і г.д. Зімой яны выкарыстоўваліся у тыя часы як крыніца вітаміну С (сёння квашаная капуста вельмі рэдка выкарыстоўваецца ў шведскай кухні). Бруснічнае варэнне, усё яшчэ папулярнае, напэўна, найбольш традыцыйны і тыповы шведскі спосаб дадаць свежасці даволі цяжкай ежы, напрыклад, стэйкі і рагу.

Шведскія доўгія зімы з'яўляюцца прычынай адсутнасці свежай гародніны ў многіх традыцыйных рэцэптах. Таму ў старажытнасці рэдкія гароднінныя культуры, якія падтрымоўвалі насельніцтва падчас зімы, былі вельмі важнымі. Разнастайныя караняплоды, такія як рэпа і бручка (па-англійску называецца "шведка") паступова былі выцеснены бульбай на працягу 18 стагоддзя. Адсутнасць спецый зрабіла паўсядзённую ежу даволі лагоднай на сённяшні густ, хоць шэраг мясцовых зёлак і раслін выкарыстоўваліся пры гатаванні страў са старажытных часоў. Традыцыя стрыманасці ў спецыях захавалася і да сённяшніх дзён.

Шведская кухня ўзбагачалася стравамі і нямецкай кухні, дзякуючы імігрантам, якія сяліліся ў Стакгольме, Вісбю і Кальмары. Шведскія гандляры і арыстакраты таксама пераймалі кулінарныя традыцыі з замежных краін, напрыклад, галубцы (). Галубцы былі прывезены ў Швецыю Карлам XII, які іх упершыню пакаштаваў падчас Палтаўскай бітвы. Галубцы былі апісаны ў 1755 годзе Кайсай Варг у яе знакамітай кухарскай кнізе *"Hjelpreda i hushållningen för unga fruentimber"*.

## Тыповыя стравы 
[thumb|[Граўлакс на хрумсткім хлебе з перцам і лімонам]]
thumb|Традыцыйная калядная вяндліна ў сучаснай Швецыі
thumb|Талерка з *smörgåstårta* або сэндвіч-торт, як правіла, страва для вечарын
[thumb|[Лісічка сапраўдная|Лісічкі часта растуць побач з бярозамі]]
[thumb|[Свята ракаў]]
thumb|Талерка для палуночнай вячэры
[thumb|Бутэрброд з яйкамі і ікрой [траска|траскі]]
Традыцыйныя шведскія стравы па-ранейшаму з'яўляюцца вельмі важнай часткай шведскай кухні, нягледзячы на тое, што ў сучаснай шведскай кухні шмат інтэрнацыянальных страў. На міжнародным узроўні найбольш вядомай шведскай кулінарнай традыцыяй з'яўляецца шведскі стол () разам з добра вядомымі шведскімі стравамі, такімі як, напрыклад, граўлакс і тэфтэлі.

У Швецыі традыцыйна чацвер быў днём супу, бо пакаёўкі мелі паўдня выхаднога, а суп было лёгка прыгатаваць загадзя. Адзін з самых традыцыйных шведскіх супаў,які і да гэтага часу падаецца ў многіх рэстаранах і хатніх гаспадарак кожны чацвер разам з блінамі, з'яўляецца жоўты гарохавы суп (). Гэта звязана са старой традыцыяй, дзе гарох  асацыяваўся з богам Торам. Гэтая немудрагелістая страва — густы суп, у асноўным складаецца з варанага жоўтага гароху, цыбулі, солі і невялікіх кавалачкаў свініны. Ён часта ўжываецца з гарчыцай і тонкімі блінамі (). Ва ўзброеных сілах Швецыі таксама для прызыўнікоў кожны чацвер ставяць на стол гарохавы суп і бліны.

Бульбу ядуць цэлы год у якасці асноўнай крыніцы вугляводаў. Многія традыцыйныя стравы гатуюцца з бульбы. Толькі ў апошнія 50 гадоў макароны і рыс сталі звычайнай з'явай на абедзенным стале. Ёсць некалькі розных відаў бульбы: самая папулярная — гэта маладая бульба, якая спее ў пачатку лета і якую ядуць на традыцыйным свяце сярэдзіны лета. Маладую бульбу ставяць на стол з марынаваным селядцом, цыбуляй, смятанай, а ў якасці традыцыйнага дэсерту — першыя клубніцы года. 

Сярод грыбоў у Швецыі найбольш высока цэняцца лісічкі, якія лічацца далікатэсам. Лісічкі звычайна ўжываюць у якасці гарніру разам са стэйкам або абсмажанымі з цыбуляй і соусам на адкрытым бутэрбродзе. На другім месцы па папулярнасці і смаку ідуць баравікі (), названыя ў гонар Карла XIV Юхана, які зрабіў іх папулярным прадуктам харчавання. У жніўні на традыцыйным свяце ракаў () шведы ядуць ракаў у вялікай колькасці, вараных і марынаваных у булёне з соллю, цукрам і вялікай колькасцю кропу. 

### Асноўныя стравы 
* Гарохавы суп ()
* Крывянка ( або ), ужываецца з бруснічным соусам і часам з беконам.
* Фалукарв () — вялікая і тоўстая каўбаса, якая паходзяць з горада Фалун. Пад'ёмнікі і помпы на шахце медзі ў Фалун на працягу 16 і 17 стагоддзяў да ўвядзення паравых рухавікоў працавалі пры дапамозе быкоў. Калі гэтыя быкі паміралі ад напружання або старасці, скура перараблялася на скураныя вяроўкі, а частка мяса — у фалукарв.
* Рыбныя шарыкі
* Граўлакс — слабасалёны ласось з цукрам і спецыямі.
* *Inkokt lax* — вараны ласось з цыбуляй і морквай у вадзе з воцатам, цукрам, соллю і іншымі спецыямі. Звычайна ядуць халодным, як правіла, разам з маянэзам, кропам і лімонам.
* *Істэбанд* () — каўбаскі са Смоланда, зробленыя з грубага свінога фаршу, ячменю і бульбы. Спачатку фарш крыху засольваюць, а потым вэндзяць. Ядуць традыцыйна з тушанай бульбай з кропам і марынаванымі буракамі.
* Спакушэнне Янсана — бульбяная запяканка.
* *Калядная вяндліна* () — вяндліна, вараная і запанірованая з гарчыцай, хлебнымі крошкамі і яйкамі.
* *Кольдальмар* () — шведскія галубцы.
* Крапкакор () — пельмені з бульбы і начынкай з свініны.
* Лютэфіск —  рыба ў шчолачы.
* Крывяныя блінчыкі ()
* *Paltbröd* — запечаная шведская ляпёшка з крывёй.
* Варэнікі з рознымі начынкамі, напрыклад, з ліверам або чарніцамі.
* Бліны
* Бісмарк — марынаваны селядзец.
* Лабскаўс — мясная страва, падобная да шатландскага хагіса.
* Дранікі
* Бефстроганаў — кавалачкі ялавічыны ў соусе.
* Пютыпана () — сумесь нарэзанага і смажанага мяса, цыбулі, папярэдне адваранай бульбы. Часта дадаюць, напрыклад, такія інгрэдыенты як каўбаскі, бекон ці нават ласось (замест мяса).
* *Сэндвіч-торт* ()
* Сюрстромінг — кансерваваны квашаны селядзец.
* Якаб у палёце () — запечаная курыца з бананамі, арахісам і беконам, «вынайдзена» ў 1970 годзе.

### Морапрадукты 
Абмежаваны выбар рыбы і іншых морапрадуктаў з'яўляецца важнай часткай шведскай кухні. Ласось з Нарвегіі становіцца ўсё больш папулярным. Марынаваны падсалоджаны селядзец, *inlagd sill*, з'яўляецца найбольш традыцыйнай шведскай закускай. Крэветкі і амары — асноўная ежа на ўзбярэжжы Скагерак.

### Дэсерты 
* *Осткака* () — шведскі чызкейк.
* Розныя пірагі, напрыклад, *смулпай* (), яблычны пірог, чарнічны пірог, пірог з рэвеню.
* Спетэкака () —  пірог, які гатуецца з яек, цукру і бульбяной мукі.
* Вафлі ўжываюцца з варэннем, узбітымі вяршкамі або марожаным. 26 сакавіка ў Швецыі адзначаюць Дзень вафлі.

## Выпечка 
* Шакаладныя шарыкі, круглыя шарыкі са смакам шакаладнага сметанковага масла з аўсянкай/какавай/цукрам, пакрытых какосавай стружкай.
* *Крынгель* (), невялікае салодкае печыва ў форме завітушкі формы з цукрам.
* *Punschrulle*, невялікае цыліндрычнай формы печыва з зялёнымі марцыпанамі з шакаладнымі канцамі, а ўнутры сумесь здробненага печыва, масла і какава, запраўленая *пунш* лікёрам. Гэтае печыва часта называюць *dammsugare* ("пыласос"), маючы на ўвазе не толькі яго знешні выгляд, але і звычай, калі пекар збірае крошкі ад дзённага печыва, каб зрабіць начынку.
* *Торт Прынцэса*, вялікі торт, выкананы з слаёў бісквіта з узбітымі вяршкамі і заварным крэмам, пакрыты зялёнымі марцыпанамі з цукровай пудрай на верхняй частцы; часта ўпрыгожваюць ружовымі ружамі з марцыпанаў.
* *Будапешцкі крэмавы пірог*
* *Торт Напалеон*
* Кладкака, плоскі шакаладны пірог
* *Arraksboll*, шарыкі з начынкай з арака, падобныя да шакаладных шарыкаў

Выява:Kanelbulle.jpg|Булачка з карыцай (*Kanelbulle*)
Выява:Princessbakelse BÅn.JPG|Торт Прынцэса (*Prinsesstårta*)
Выява:Budapestbakelse BÅn.JPG|Будапешцкі крэмавы пірог (*Budapestbakelse*)
Выява:Napoleonbakelse.jpg|Торт Напалеон (*Napoleonbakelse*)
Выява:Salmiak candy2.jpg|Лакрычная жэлацінавая рыбка, тыпічная шведская цукерка

### Ласункі 
[thumb|200px|right|[Лусекат]]
[thumb|200px|right|Домік з [імбірнага хлеба]]
У летні час тарты з рознай сезоннай садавіны карыстаюцца папулярнасцю, асабліва з клубніцамі і крэмам для торта. Клубніцы таксама часта ядуць з цукрам і малаком або вяршкамі. У канцы лета і ўвосень пякуць яблычныя тарты і пірагі. Яблычны пірог часта падаюць з ванільным крэмам, але часам з марожаным або ўзбітымі вяршкамі.

У перыяд зімовых святаў сярод традыцыйных цукерак і пірожных сустракаюцца:
* Кнэк, шведкія ірыскі, якія гатуюцца на Ражство.
* *Ischoklad*, какосавы алей з шакаладам.
* *Marmelad*, разнакаляровыя «мармеладныя цукеркі» прмавугольнай фармы на аснове пекціну.
* Лусекат, шведскія булачкі з шафрана, якія ядуць падчас святкавання Дня святой Люсіі (13 снежня).
* *Пепаркака*, падобны да імбірнага печыва, ужываецца з 14 стагоддзя.
* Семла, пшанічная булачка з начынкай з крэма і мігдальнай пастай, традыцыйна ядуць на *Тлусты аўторак*.

### Цукеркі 
Сярод іншых цукерак:
* Сальтлакрыц (), лакрычныя цукеркі з хларыдам амонію.
* *Polkagris*, традыцыйныя ментолавыя цукеркі з г. Грэна, таксама розных смакаў.
* *Ahlgrens bilar*, шведскія зефірныя цукеркі ў форме машыны.
* *Daim*, хрумсткі мiгдальны батончык, пакрыты малочным шакаладам.

## Напоі 
[thumb|200px|[Юлмуст]]
[thumb|200px|Розныя гатункі [Абсалют, гарэлка|Абсалюту]]
Швецыя з'яўляецца адной з 10 першых краін у свеце па ўжыванню кавы. Узровень спажывання малака ў Швецыі таксама вельмі высокі, які саступае толькі Фінляндыі. Малако закупляецца ў малочных пакетах, і зусім не выпадкова, што Tetra Pak, найбуйнейшы ў свеце вытворца скрынак для малака, быў заснаваны ў Швецыі. Малако лічыцца стандартным напоем падчас ежы на працягу будных дзён у многіх сем'ях, і для дзяцей, і для дарослых.

На Ражство Хрыстова звычайна гатуюць глёг.

### Салодкія напоі 
* *Сокердрыка* (), кісла-салодкі безалкагольны напой.
* *Fruktsoda*, традыцыйны безалкагольны напой са смакам лімона і лайма (газіраваны).
* *Champis* і *Pommac*, безалкагольныя напоі, альтэрнатыва ігрыстаму віну (газіраваны).
* Трокадэра (), безалкагольны напой з поўначы Швецыі са смакам апельсінаў і яблыкаў.
* Юлмуст

### Фруктовыя супы 
Фруктовыя супы, такія як шыпшынавы і чарнічны, звычайна ядуць або п'юць гарачымі ўзімку.

### Алкагольныя напоі 
Найбольш важныя з моцных алкагольных напояў у шведскай кухні называюцца агульным тэрмінам *Brännvin*, які ўключае два асноўныя віды: Акавіта і гарэлка. *Рэнат* () часта лічыцца нацыянальнай гарэлкай Швецыі. Да іншых папулярных марак адносяцца Explorer Vodka і Абсалют. Апошняя з'яўляецца адным з самых вядомых у свеце брэндаў алкагольных напояў. Большасць гатункаў Brännvin маюць каля 40 % алкаголю.

Вытворчасць моцных напояў мае традыцыі, якія ўзыходзяць да 18 стагоддзя. Найбольшага росквіту дасягнула ў 1840-х гадах. З 1880-х гадоў дзяржаўная *Systembolaget* валодае манаполіяй на продаж алкаголю з утрыманнем больш чым 3,5% алкаголю. Раней у сельскай мясцовасці Швецыі выраблялі самагон (), але яго вытворчасць зменшылася ў апошнія гады ў сувязі з больш ліберальнымі правіламі ўвозу алкаголю, а таксама павелічэннем кантрабанды.

### Піва 
Таксама ў Швецыі шырока спажываюць піва. Тыповае шведскае піва — гэта светлы лагер, напрыклад, Pripps Blå і Norrlands Guld. У апошнія дзесяцігоддзі па ўсёй Швецыі адкрылася шмат невялікіх бровараў, якія прапануюць багаты спектр гатункаў і смакаў, напрыклад, *Nils Oscar Brewery*, *Dugges Ale och Porterbryggeri* і *Närke Kulturbryggeri*. Шмат маленькіх бровараў у Швецыі пераймаюць стыль саматужнага піваварства ў ЗША (American Pale Ale і American IPA).

## Літаратура 
* Schildt-Lundgren, Margareta (2000) *Simply Swedish*. ISBN 91-974561-7-9
* Widenfelt, Sam, ed. (1950) *Swedish Food*. Gothenburg: Esselte

## Спасылкі 
* 
* VisitSweden 
* Sweden.se 
* Gretchen’s Cookbook — Swedish Recipes 
* Рэцэпты шведскай кухні