Ветыны

**Ветыны** (**Вэттыны**, **Вецціны**, **Віціны,**   , пол. **Wettinowie**, **Wettyni)** — нямецкая дынастыя, якая паходзіла з сучаснай Саксоніі-Анхальт . Яна кіравала ў Майсене, Саксоніі і герцагствах Цюрынгіі . Яе прадстаўнікі, вядомыя як «**Сасы**» і сядзелі на троне ў Варшаве і Вільні (курфюрсты Аўгуст II Моцны, Аўгуст III Сас як каралі Польшчы і вялікія князі Літоўскія, а кароль Саксоніі Фрыдрых Аўгуст I як герцаг Варшаўскі). У 1423 годзе Ветыны разам з герцагствам Саксен-Вітэнберг атрымалі годнасць выбарцаў імператара (электара, курфюрста) Святой Рымскай імперыі і ўсе іх уладанні пачалі называцца гістарычнай назвай Саксонія. У 1485 годзе дынастыя падзялілася на дзве лініі: **Эрнестынскую** (старэйшую), курфюрстскую, якая кіравала ў Вітэнбергу і значнай частцы Цюрынгіі, і **Альберцінскую** (малодшую), якая кіравала ў Майсене і паўночнай Цюрынгіі .

Пабочнай, Эрнестинскай лініяй дынастыі з’яўляецца *род* **Кобургаў**, таксама вядомы як **дынастыя Саксен-Кобургаў** . Іх назва паходзіць ад герцагства Саксен-Кобург-Гота *,* дзе яны кіравалі. Кобургі займаюць бельгійскі трон (з 1831 года), брытанскі трон з 1901 года (з 1917 года пад прозвішчам *Віндзар*), а раней кіравалі ў Партугаліі (з 1837 па 1910 год пад прозвішчам папярэдняй дынастыі , Браганза) і Балгарыі (з 1908 па 1946 год).

## Пачатак дынастыі 
Родапачынальнікам сям’і быў Тыма, граф Вецін (Wettin), які жыў у XI стагоддзі. Яго сын Конрад Вялікі стаў маркграфам Майсена ў 1123 годзе. Генрых III Славетны (праўнук Конрада, памёр у 1288 годзе) прыняў тытул ландграфа Цюрынгіі ў 1249 годзе. Праз амаль дзвесце гадоў, у 1423 годзе, Фрыдрых IV Сварлівы стаў герцагам Вітэнбергам Саксонскім, а таксама электарам (выбарцам, курфюрстам) Германскай імперыі .

У XV стагоддзі род падзяліўся на дзве лініі. Іх заснавальнікамі былі два ўнукі Фрыдрыха I, **Эрнэст** і **Альберт**, якія падзялілі паміж сабой Саксонію. Тытул курфюрста перадаваўся па эрнестынскай лініі да 1547 года. Пазней у іх тытул забралі і перадалі малодшай альбертынскай лініі.

## Эрнестынская лінія 
У наступныя стагоддзі лінія зведала шматлікія падзелы. У выніку былі створаны асобныя герцагствы, у тым ліку Саксонска-Веймарскую, Саксонска- Эйзенахскую (кіруючая лінія там згасла ў 1741 годзе), Саксен-Кобург-Гоцкая (лінія згаслая ў 1825 годзе) і Саксен-Кобург-Саальфельдская . Найбольш вядомай з’яўляецца лінія ад Саксоніі — Кобург-Гоцкая (Saksen-Coburg-Gotha), шырока вядомая як Кобургі. Да 1918 года князі Эрнестины кіравалі герцагствамі Саксен-Веймарскае, Саксен-Альтэнбургскае, Саксен-Кобург-Гота, Саксен-Майнінгенскае і Саксен-Хільдбургхаўзенскае .

## Кобургі 
Прынц Леапольд Саксен-Кобург-Гота (малодшы брат Эрнэста I, герцага Кобургскага) быў абраны каралём бельгійцаў у 1831 годзе. Яго прапрапраўнук, Філіп I, з’яўляецца цяперашнім (сёмым) кіруючым манархам Бельгіі .

Пляменнік Леапольда I, Альберт (малодшы сын Эрнэста I), ажаніўся з каралевай Вялікабрытаніі Вікторыяй у 1840 годзе. Іх унук, Георг V, змяніў сямейнае прозвішча на *Віндзар* падчас Першай сусветнай вайны, бо прозвішча *Вецін* занадта моцна асацыявалася з Другім рэйхам, які варожа ставіўся да Вялікабрытаніі. Лізавета II (унучка Георга V), якая кіравала з 1952 па 2022 год, была пятай і апошняй *кобургскай каралевай* Англіі на брытанскім троне. Згодна з указамі Лізаветы II ад 1952 і 1960 гадоў, яе дзеці ад шлюбу з Філіпам, герцагам Эдынбургскім, фармальна носяць прозвішчы *Віндзар* (у тым ліку Чарльз III, цяперашні кароль Вялікабрытаніі) або *Маўнтбатэн-Віндзар*, застаючыся членамі сям’і *Віндзар* , але на самой справе яны ўжо з’яўляюцца прадстаўнікамі дынастыі Глюксбургаў (малодшай лініі дынастыі Ольдэнбургаў) з-за паходжання прынца Філіпа з грэцкай лініі гэтай дынастыі.

Фердынанд, яшчэ адзін пляменнік па браце Леапольда II Бельгійскага, ажаніўся з каралевай Партугаліі Марыяй II да Глорыяй з дынастыі Браганса ў 1836 годзе. Іх нашчадкі захавалі прозвішча *Браганса* і кіравалі Партугаліяй да 1910 года. Апошні кароль гэтай лініі , Мануэль II Патрыёт, памёр бяздзетным у 1932 годзе.

Пляменнік па браце Фердынанда Партугальскага, якога таксама звалі Фердынанд, быў абраны князем Балгарыі ў 1887 годзе. У 1908 годзе ён прыняў тытул караля (у Балгарыі тытул быў *цар*). Гэтая лінія панавала да 1946 года, калі сям’я цара Сімяона II (якому тады было ўсяго дзевяць гадоў) была вымушана пакінуць краіну камуністам. Сімяон II вярнуўся ў краіну пасля звяржэння камуністычнага рэжыму. Ён займаў пасаду кіраўніка балгарскага ўрада з 2001 па 2005 год.

## Альберцінская лінія 
У 1498 годзе малодшы сын Альберта, Фрэдэрык, быў абраны вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна . Яго пляменнік , Маўрыцы, прыняў тытул курфюрста Саксоніі ў 1547 годзе.

У 1697 годзе курфюрст Фрыдрых Аўгуст I быў абраны каралём Рэчы Паспалітай на выбарах у меншасці. Ён прыняў імя Аўгуст II і ўвайшоў у гісторыю як *Моцны*. Яго сын, Фрыдрых/Фрыдэрык Аўгуст II, таксама быў абраны каралём Польскага Каралеўства і Вялікім Князем Літоўскім на выбарах меншасццю галасоў пасля смерці бацькі ў 1733 годзе. Ён прыняў імя Аўгуст III. І бацька і сын — у мясцовай традыцыі — «Сасы» збольшага жылі ў Саксоніі разбудоўвалі Дрэздэн, аддаўшы палітыку ў Рэчы Паспалітай наводкуп магнатам і Расійскай імперыі. Унія Саксоніі з Рэччу Паспалітай праіснавала да 1763 года.

Канстытуцыя ад 3 мая ў артыкуле VII гарантавала спадчыну польскага трона прадстаўнікамі саксонскай дынастыі, пачынаючы з Фрыдрыха Аўгуста III . З-за адсутнасці нашчадкаў мужчынскага полу трон павінен быў перайсці ў спадчыну яго зяцю *, са згоды сабраных саслоўяў, яго абранай дачцэ*, (…) *захоўваючы пры гэтым права нацыі, без якіх-небудзь іншых прадпісанняў, абраць другі дом на трон пасля выгасання першага* . Падзелы і распад Рэчы Паспалітай перашкодзілі гэтым планам.

Падчас напалеонаўскіх войнаў курфюрст Фрыдрых Аўгуст II прыняў тытул караля Саксоніі і імя Фрыдрых Аўгуст I у 1806 годзе. У наступным годзе Напалеон падараваў яму тытул герцага Варшаўскага (ён там да 1815 года). Веціны страцілі свой трон у Саксоніі ў 1918 годзе.

## Каралі Саксоніі 
## Галава сям’і Ветынаў з лініі Альберцінаў 
## Генеалогія 
### Курфюрсты Саксоніі, князі Саксен-Альтэнбургскія, Гота, Веймарскія, Айзенаскія, Іенскія, Веймар-Айзенахскія 
 

### Герцагі Саксен-Гота-Альтэнбург, Кобург, Майнінген, Рэмхільд, Айзенберг, Хільдбурггаўзен 
 

### Цары Балгарыі, каралі Партугаліі, герцагі Саксен-Кобург-Заальфельдскія і Гоцкія 
 

### Каралі Бельгіі 
 

### Каралі Вялікай Брытаніі 
 

## Гл. таксама 
* Гісторыя Польшчы (1697—1763)
* уладарыі: кіраўнікі Саксоніі, Польшчы, Балгарыі, Вялікабрытаніі, Партугаліі, Бельгіі
* Генеалагічнае дрэва Вецінаў

## Зноскі 

## Выбраная літаратура 
*** Агамов А. М. Династии Европы 400—2016: Полная генеалогия владетельных домов. URSS. 2017. 1120 с. 
*** *Семёнов И. С.* Европейские династии: Полный генеалогический справочник / Научный редактор Е. И. Карева, О. Н. Наумов. Вступительная статья О. Н. Наумов. — М.: ООО «Издательство Энциклопедия», ООО «Издательский дом ИНФРА-М», 2006. — 1104 с. — 1000 экз. — .
*** *Титмар Мерзебургский.* Хроника / Пер. с лат. И. В. Дьяконова. — 3-е издание, исправленное и дополненное. — М.: SPSL — «Русская панорама», 2019. — 2019 с. — (MEDIÆVALIA: средневековые литературные памятники и источники). — .
*** *Heinrich Theodor Flathe..* Dietrich de tribu Buzizi (1. Artikel) // Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). — Bd. 5. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1877. — S. 186. (нем.)
*** *Heinrich Theodor Flathe..* Dietrich de tribu Buzizi (2. Artikel) // Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). — Bd. 37. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1894. — S. 746. (нем.)
*** Die Urkunden Otto I // MGH Diplomatum regum et imperatorum Germaniæ, I / Sickel, Th. (ed.). — Hannover, 1879—1884.
*** *Kaemmel Otto.* Festschrift zur 800 jaehr. Jubelfeier des Hauses Wettin. — Reprint d. Ausg. Dresden Hoffmann, 1889. — 110 p.
*** *Pätzold Stefan.* Die frühen Wettiner. Adelsfamilie und Hausüberlieferung bis 1221. — Böhlau, Köln u.a, 1997. — 427 p. — .
*** *Posse Otto.* Die Markgrafen von Meissen und das Haus Wettin bis zu Konrad dem Grossen. — Leipzig, 1881.
*** *Posse Otto.* Die Wettiner. Genealogie des Gesammthauses Wettin. — Leipzig, 1897.
*** *Schwarz Hilmar.* Die Wettiner des Mittelalters und ihre Bedeutung für Thüringen. — Leipzig, 1994.
*** *Wenskus Reinhard.* Sächsischer Stammesadel und fränkischer Reichsadel. — Vandenhoeck & Ruprecht. — Göttingen, 1976.
** Jacek Staszewski, *August II Mocny*, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1998, .
** Jacek Staszewski, *August III Sas*, wyd. 2 uzup., Ossolineum, Wrocław 2010, .
** Jacek Staszewski, *Wettynowie*, w: *Dynastie Europy*, red. A. Mączak, wyd. 3 zm., Ossolineum, Wrocław 2009, .
** Jacek Staszewski, *Wettynowie*, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn 2005, .
** *Encyklopedia Szkolna. Historia*, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993, , s. 662.

Катэгорыя:Ветыны
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі