open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Веліжскі замак

thumb|План Веліжскага замка
**Веліжскі замак** — абарончае збудаванне ў горадзе Веліж (Смаленская вобласць), на правым беразе Заходняй Дзвіны пры ўтоку ў яе ручая Конеўцагодзе. Існаваў у XVI—XVII стст.

Быў пабудаваны з дрэва, меў 9 вежаў і быў абкружаны вадзяным ровам. Першапачаткова з'яўляўся адным з найважнейшых умацаванняў Маскоўскага княства супраць Вялікага Княства Літоўскага.

У 1536 годзе маскоўскі цар загадаў пабудаваць замак на месцы былога Веліжскага гарадзішча. У 1563 замак браў у аблогу і спаліў Мікалай Радзівіл Чорны. У 1567, 1568 гг. войска Вялікага княства Літоўскага зноў двойчы паліла замак, аднак рускія яго хутка аднаўлялі. У 1580 годзе да замка з 8-тысячным войскам падыйшоў Ян Замойскі, і неўзабаве Веліж быў узяты штурмам.

З пачаткам ваенных дзейнняў супраць Рэчы Паспалітай (1654) маскоўскія ваяводы ўгаворвалі веліжцаў здацца на літасць цара ва ўмовах наступу па ўсёй тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага, аднак замак пратрымаўся да ліпеня 1655 года. Вернуты ў 1678 годзе Рэчы Паспалітай замак прастаяў нядоўга: 15 ліпеня 1697 года ён дашчэнту згарэў ад маланкі, пасля чаго больш не аднаўляўся.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Замкі Расіі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Веліж
Лочын

**Ло́чын** (, ) — вёска ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Лапіцкага сельсавета.

## Гісторыя 
### Пад уладай Расійскай імперыі 
У 1899—1908 гг. дзейнічала Лочынская лесапільная фабрыка. У 1899 г. мела паравы кацёл, у 1908 г. — лакамабіль (24 к.с.), 2 цыркулярныя пілы. У 1900 г. вырабляла 14 тыс. шт. дошак для скрынак. У 1904 г. працавала 175 чал.

### Найноўшы час 
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад БССР.

У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў маі 1943 — маі 1944 года гітлераўцамі было спалена 77 двароў, забіта 736 чалавек.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лапіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна
Георгій Міхайлавіч Залашка

**Георгій Міхайлавіч Залашка** (, Масква, Расія) — беларускі археолоаг. У 1977 г. скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1979 — 1986 гг. працаваў у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук Беларускай ССР.

Вывучаў гісторыю насельніцтва ўсходняй Беларусі ў раннім жалезным веку. Даследаваў паселішчы і могільнікі ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці, Давыд-Гарадоцкім раёне Брэсцкай вобласці.

## Творы 
* Новый зарубинецкий могильник возле Давид-Городка // Восточные славяне и Киевская Русь. — Мн., 1983. — С.
* Помнікі ранняга жалеза на Правабярэжжы Прыпяці / Г. М. Залашка // Весці Акадэміі навук БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1983. — № 2. — С.
* Скарбы скіфскіх курганоў / Г. М. Залашка // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1982. — № 3. — С.

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Сяргей Дзмітрыевіч Дзярновіч

**Сяргей Дзмітрыевіч Дзярновіч** (нар. , , Мінская вобласць) — беларускі археолаг.

## Біяграфія 
У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка. З 1999 года працуе ў Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Даследуе гісторыка-культурныя ўзаемаадносіны насельніцтва беларускага Падзвіння са Скандынавіяй у сярэдневякоўі. Праводзіў археалагічныя раскопкі на гарадзішчах Браслаўскага і Шаркоўшчынскага раёнаў, курганнага могільніка ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці.

## Творы 
* Исландские саги как источник по изучению исторических связей Полоцкой земли со Скандинавией в IX—XIII вв. (к постановке вопроса) / С. Д. Дернович // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2000. — № 15. — С.
* Исследования на городище у д. Масковичи Браславского района Витебской области в 2001 г. / С. Д. Дернович // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. — 2003. — № 6. — С. 103—109.
* Скандинавские древности эпохи викингов в Беларуси / С. Д. Дерновіч; НАН, Ин-т истории. — Мн.: Белорусская наука, 2006. — 64, [22] с.: ил.
* Сувязі Полацка са Скандынавіяй у эпоху вікінгаў / Сяргей Дзярновіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2004. — № 5. — С.

## У сааўтарстве 
* Меч X ст. з Віцебскага абласнога краязнаўчага музея / Сяргей Дзярновіч, Мікола Плавінскі, Наталля Шаркоўская // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2003. — № 18. — С. 268.
* Плавінскі М., Харытановіч З., Дзярновіч С. Новыя археалагічныя помнікі жалезнага веку ў Браслаўскім Паазер’і (па выніках даследаванняў 2003—2005 гг.) / М. Плавінскі, З. Харытановіч, С. Дзярновіч // Археалогія эпохі сярэднявечча: да 80-годдзя з дня нараджэння Г. В. Штыхава / Ін-т гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. — Мн.: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2008. — 299 с.: мал., табл., карты. — (Матэрыялы па археалогіі Беларусі = Materials on the Archaeology of Belarus; Выпуск 15). — С. 205—211

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Малая Плотніца

**Мала́я Пло́тніца** (, ) — вёска ў Беларусі, у Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Бабрыкоўскага сельсавета.

Размешчана за 10 км ад аўтадарогі Ганцавічы — Лагішын () і вёскі Бобрык, за 67 км ад горада Пінск. У вёсцы размяшчаюцца лясніцтва, базавая школа, дом малітвы і крама. На пачатак 1998 года пражывала 313 чалавек, было 139 гаспадарак.

## Гісторыя 
Вёска з’яўляецца даўняй вотчынай роду Завадскіх.

У 1842—1898 гадах у маёнтку Малая Плотніца дзейнічала Малаплотніцкая шкляная мануфактура. У канцы XIX стагоддзя ўладальнікамі сядзібы з’яўляюцца Аляксандр і Базыль Завадскія, пазней вёска пераходзіць да Атгона Завадскага

У пачатку XX стагоддзя дзейнічаюць народнае вучылішча (настаўнік К. Дыдышка), дзве рамесныя школы для моладзі бліжэйшых населеных пунктаў. Існавала царква.

Перад Вялікай Айчыннай вайной у вёсцы жыло 544 чалавек у 136 дварах.

У маі 1944 года гітлераўцамі быў спалены 131 дом, забіта 11 чалавек.

## Страчаная спадчына 
* Сядзіба Завадскіх.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Малая Плотніца

Катэгорыя:Бабрыкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна
Архіў Найноўшае Гісторыі

**Архіў Найноўшае Гісторыі** — беларускае грамадскае навукова-даследчае аб’яднанне, заснаванае ў 1996 годзе Беларускім гуманітарным фондам «Наша Ніва». Праіснаваў прыкладна да пачатку 2000-х гадоў.

## Мэты 
* асэнсаванне гісторыі Беларусі XX стагоддзя;
* пошук дэмакратычных каранёў незалежнага беларускага грамадства;
* актуалізацыя гэтай спадчыны.

На падставе Архіва створаны фонд беларускага самвыдату, адбываўся запіс вуснай гісторыі, фіксацыя сучаснай гісторыі. Спрабаваў стварыць архіў партыйных дакументаў, друкаванай прадукцыі (адозвы, улёткі, звароты і іншае), фотаздымкаў, прэс-рэлізаў і іншых дакументаў грамадскай дзейнасці ў Беларусі.

Частка матэрыялу архіву друкавалася на старонках «Нашай Нівы», на паласе «Шуфляда». На падставе гэтага з’явіўся навукова-архівістычны альманах «Шуфляда». У Нашай Ніве быў змешчаны «*Апытальнік сьведкі найноўшае гісторыі Беларусі*», адказы на які друкаваліся ў газеце.

Архіў выдаў шэраг кніг і паштовак. Прымаў удзел у падрыхтоўцы міжнароднага «Слоўніка дысідэнтаў 50-80-х гадоў».

Архіў супрацоўнічаў з такімі замежнымі арганізацыямі, як: Цэнтр KARTA (Польшча), «Мемориал» (Масква, Санкт-Пецярбург (Расія)), Група па правах чалавека ў Харкаве (Украіна), «Libri Prohibiti» (Чэхія), таварыства «Alianta Civica» (Румынія).

## Выданні аб’яднання 
* Антысавецкія рухі ў Беларусі: 1944—1956. Даведнік / Пад рэдакцыяй Алега Дзярновіча. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-07-3.
* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1.
* *Сяргей Ёрш.* Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Менск-Слонім: БГАКЦ, 1998. — 186 с.
* *Герман Кірылаў.* Гарт: З успамінаў пра Саюз Беларускіх патрыётаў (Глыбокае, Паставы, 1945—1947 гг.). — Менск: Наша Ніва, 1997. — 352 с. — ISBN 985-6374-01-4.
* *Аляксандр Лукашук.* «За кіпучай чэкісцкай работай»: З жыцьця катаў. — Менск: Наша Ніва, 1997. — 192 с. — ISBN 985-6374-03-0.
* Менская вясна — 1996: Кроніка, дакумэнты, сьведчаньні. — Менск: Наша Ніва, 1996. — 140 с. — ISBN 83-9062-15-0-9.
* Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990). Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. — Менск: БГАКЦ, 1998. — 172 с. — ISBN 985-6012-58-9.

## Цікавыя факты 
* Адной з прычынаў заняпаду Архіву лічацца выкрытыя фінансавыя злоўжыванні арганізатараў праекту.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Акіра Ёсідзава

**Акіра Ёсідзава** (,  — ) — майстар арыгамі, які ўнёс вялікі ўклад у развіццё гэтага мастацтва.

## Біяграфія 
Акіра Ёсідзава нарадзіўся ў горадзе Камінакава японскай прэфектуры Татыгі, у небагатай сялянскай сям’і. У 13 гадоў ён пакінуў дзённую школу і паступіў на працу, аднак працягваў навучанне ў вячэрняй школе. У 22 гады Ёсідзава ўладкаваўся працаваць на машынабудаўнічы завод. Ён стаў чарцёжнікам і навучаў пачаткоўцаў начартальнай геаметрыі, складаючы для тлумачэння фігуркі арыгамі. Уладальнікі завода былі настолькі ўражаныя яго майстэрствам, што дазволілі яму займацца арыгамі ў працоўны час.

Падчас Другой сусветнай вайны Ёсідзава паступіў у санітарны корпус і працаваў у ваенным шпіталі ў Ганконгу. Ён не пакідаў сваё захапленне арыгамі і ўпрыгожваў ложкі параненых рознакаляровымі папяровымі фігуркамі. Пасля вайны ў яго жыцці надышоў цяжкі перыяд: яго жонка, з якой ён пабраўся шлюбам неўзабаве перад вайной, памерла, і ён некалькі гадоў жыў у сваёй роднай прэфектуры Татыгі на грошы ад выпадковых заробкаў.

Толькі ў 1951 годзе Ёсідзава атрымаў магчымасць заявіць аб сваім мастацтве. Часопіс «Асахі Граф» вырашыў праілюстраваць адзін з сваіх артыкулаў папяровымі фігуркамі жывёл кітайскага календара. Рэдактар часопіса, Тадас Іідзава, звярнуўся да Ёсідзавы, які выканаў працу настолькі па-майстэрску, што нумар «Асахі Граф» за студзень 1952 года зрабіў фурор, а аўтар фігурак вельмі хутка зрабіўся вядомым за межамі Японіі.

У 1954 у Японіі выйшла яго першая кніга «Новае мастацтва арыгамі», і адначасова ён заснаваў Міжнародны Цэнтр Арыгамі ў Токіа. Ёсідзава распрацаваў азбуку арыгамі і прыдумаў больш за 50 000 мадэляў арыгамі. Ён напісаў 18 кніг па арыгамі і вынайшаў тэхналогію мокрага складання, па якой можна складаць прыгожыя фігуркі арыгамі з круглявымі формамі са шчыльнай паперы. У 1983 годзе імператар Японіі Хірахіта ўзнагародзіў яго Ордэнам Узыходзячага сонца, адной з вышэйшых узнагарод Японіі.

Ёсідзава памёр 14 сакавіка 2005 года ў такійскай бальніцы Агікуба ад ускладнення пнеўманіі ў дзень, калі яму споўнілася 94 гады.

## Тэхніка 
Ёсідзава быў піянерам многіх метадаў, у тым ліку мокрага складання. У гэтай тэхніцы папера змочваецца перад складваннем, дазваляючы ствараць больш круглявы і скульптурны выгляд. Гэта, на думку многіх, з'яўляецца зменай парадыгмы родаў, што дазволіла арыгамі стаць формай мастацтва, у адрозненне ад мудрагелістых дзівацтваў народных промыслаў.

## Бібліяграфія 
* *ATARASHII ORIGAMI GEIJUTSU*, Origami Geijutsu-Sha 1954;
* *Origami Reader I*, Ryokuchi-Sha 1957;
* *Dokuhon, Vol.1 * (Origami Tokuhon),1973, ISBN 4-8216-0408-6;
* *SOSAKU ORIGAMI * (Creative Origami), Nippon Hoso Kyokai 1984, ISBN 4-14-031028-6;
* *Dokuhon, Vol.2 * (Origami Tokuhon),1986;
* *ORIGAMI DOKUHON II* (Origami Reader II), Kamakura Shobo 1986, ISBN 4-308-00400-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* Інтэрв'ю  В. Бяскроўных з Акірай Ёсідзавай, апублікаваныя ў № 13 і 14 часопіса "Арыгамі. Мастацтва складання з паперы " за 1998 год

Катэгорыя:Майстры арыгамі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Узыходзячага сонца
Павел Міхайлавіч Кенька

**Павел Міхайлавіч Кенька** (, Мінск) — беларускі археолаг. У 2004 г. скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 2007 г. працуе ў Інстытуце гісторыі Нацыянальная акадэміі навук Беларусі.

Даследуе паселішчы ранняга сярэдневякоўя паўночнай Беларусі, паясны набор I — XIII стст.

## Працы 
* Археологические раскопки в Докшицком и Лепельском районах Витебской области // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С.
* Разведки на юге Витебской области / Павел Кенько // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — Выпуск 23. — С. 233—235.
* Реконструкция поясных наборов X—XII веков из Гомельской области (из частной коллекции) / Павел Кенько // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — Выпуск 22. — С. 139—147.

### У сааўтарстве 
* Археалагічныя даследаванні ў ваколіцах возера Селява Крупскага раёна / Вадзім Шадыра, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 199—200.
* Жальнічны могільнік каля в. Маргавіца Докшыцкага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 155—157.
* Курганна-жальнічны могільнік каля в. Малявічы Вілейскага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — Выпуск 23. — С. 152—166.
* Новые находки милоградского времени в Беларуси / Михаил Лошенков, Павел Кенько // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — Выпуск 23. — С. 214—216.
* Працы на курганных могільніках у Віцебскай вобласці / Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2005. — № 20. — С. 238—239.
* Раскопкі курганна-жальнічнага могільніка каля в. Малявічы Вілейскага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 212.

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Постскрыптум

**Постскрыптум** ( — «пасля напісанага») — прыпіска да скончанага і падпісанага ліста, якая звычайна пазначаецца лацінскім скарачэннем «P.S.». Таксама выкарыстоўваюць скарачэнні «P.P.S.» () ці «P.S.S.» () для прыпіскі, зробленай пасля постскрыптума.

## Гл. таксама 
* Эпілог
* Спіс лацінскіх скарачэнняў

## Спасылкі 
* Большой энциклопедический словарь

Катэгорыя:Пошта
Post scriptum
Novus ordo seclorum

[250px|thumb|Зваротны бок [Вялікая пячатка ЗША|Вялікай пячаткі ЗША]]
'''''' (лац.) — даслоўна азначае «новы парадак вякоў» (эры, эпохі).

Гэты дэвіз знаходзіцца на адваротнаму баку Вялікай пячаткі ЗША і аднадоларавай купюры. Упершыню гэтыя словы былі апублікаваны ў якасці дэвізу ў 1782 годзе. «Новы сусветны парадак»  — няправільны іх пераклад. У гэтым выпадку яны гучалі б так: .

Гэтыя словы з'яўляюцца намёкам на 5 і 4 эклогі паэта Вяргілія Марона Публія (*Publius Vergilius Maro*): *Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo* — «*Нанава сёння часоў зачынаецца велічны лад*». Чарлз Томсан, стваральнік дзяржаўнай пячаткі ЗША, калісьці напісаў, што гэтыя словы асабліва выразна апісваюць усе распачынанні новай эры ЗША.

Адваротны бок Вялікай пячаткі ЗША з гэтым дэвізам з 1935 года адлюстроўваецца на аднадоларавых купюрах.

## Гл. таксама 
* Масонства
* Тэорыя змовы
* Ілюмінаты

## Спасылкі 
* www.greatseal.com

Катэгорыя:Дэвізы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы ЗША
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Post tenebras lux

[thumb|250 px|[Сцяна Рэфармацыі у Жэневе]]

**Post tenebras lux** — лацінская фраза, перакладзеная як *Пасля цемры святло* або **Post tenebras spero lucem** () у версіі Вульгаты (Кніга Іова 17:12).

Фраза была прынята як кальвінісцкі дэвіз, і была пасля прынята як дэвіз усяго Рэфармацтва, а таксама горада Жэневы, Швейцарыя. Дэвіз выгравіраваны на Сцяне Рэфарматараў у Жэневе і на Помніку гугенотам у ПАР.

Фраза *Post tenebras lux* была дзяржаўным дэвізам Чылі, перш чым яе замянілі іспанскай *Por la razón o la fuerza* (з ). Таксама фраза з'яўляецца дэвізам амерыканскага каледжа American International College у Спрынгфілдзе (Масачусетс), адным з дзвюх дэвізаў амерыканскага каледжа Robert College у Стамбуле і дэвізам універсітэта Externado de Colombia у Багаце.

## Спасылкі 
* History of the Reformation

Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Люксембургскі дагавор (1956)

**Люксембургскі дагавор** () — пагадненне паміж ФРГ і Францыяй, якое датычыцца вяртання Саарскай вобласці Германіі. Дагавор быў падпісаны 27 кастрычніка 1956 года міністрам замежных спраў ФРГ Хейнрыхам фон Брэнтана і міністрам замежных спраў Францыі Крысціянам Піно пасля плебісцыту 23 кастрычніка 1955 года, на якім большасць насельніцтва Саарскай вобласці выказалася за вяртанне ў склад Германіі.

Канчатковае ўваходжанне Саара ў склад ФРГ адбылося 1 студзеня 1957 года. Абодва бакі пагадзіліся на пераходны перыяд для эканомікі, які доўжыўся да 1959 года (тым часам Саар заставаўся пад французскім кіраваннем).

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Германіі
Катэгорыя:Саар
Катэгорыя:Германска-французскія адносіны
Веліжскі павет

**Ве́ліжскі павет**, *Вяліжскі павет* — адміністрацыйная адзінка ў складзе Пскоўскай і Полацкай губерняў, Полацкага намесніцтва, Беларускай, Віцебскай губерняў, якая існавала ў 1772—1927 гадах. Самы ўсходні павет Віцебскай губерні. Трэці па плошчы (пасля Люцынскага і Полацкага) павет Віцебскай губерні (пасля скасавання ў 1866 г. Суражскага павета). Уваходзіў у мяжу аселасці. Цэнтр — горад Веліж.

## Гісторыя 
Веліжскі павет у складзе Пскоўскай губерні Расійскай імперыі быў утвораны ў 1772 годзе пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай. У 1776 годзе павет быў перададзены ў Полацкую губерню (з 1778 года — намесніцтва). У 1796 годзе павет адышоў да Беларускай губерні, а ў 1802 годзе — да Віцебскай. У сакавіку 1924 года ў сувязі са скасаваннем Віцебскай губерні павет быў перададзены ў Пскоўскую губерню. 1 жніўня 1927 года павет быў скасаваны разам з губерняй.
 

## Насельніцтва 
Па дадзеных перапісу 1897 года ў павеце пражывала 100,1 тыс. чал. У тым ліку беларусаў — 85,7 %, яўрэяў — 9,8 %, латышоў — 2,5 %, рускіх — 1,3 %. У павятовым горадзе Вяліжы пражывала 12 193 чал.
 
У 1926 годзе ў павеце, які зменшыўся да таго часу па плошчы, пражывала 128,2 тыс. чал.
 

## Адміністрацыйны падзел 
У 1906 годзе ў павеце было 13 валасцей :
* Баранаўская,
* Будніцкая,
* Вузскаўская,
* Вязьменская (цэнтр — м. Крутое),
* Ільінская,
* Казакоўская,
* Крэстаўская,
* Маклакоўская,
* Сярцейская,
* Усвяцкая,
* Усмынская,
* Царкавішчанская,
* Чапельская.
 
У 1926 годзе колькасць валасцей скарацілася да шасці:
* Веліжская,
* Ільінская,
* Крэстаўская,
* Селязнёўская,
* Усвяцкая,
* Усмынская.
 

## Сучаснае становішча 
У цяперашні час тэрыторыя павета (у межах на 1917 г.) уваходзіць у склад Веліжскага раёна Смаленскай вобласці, Куньінскага і Усвяцкага раёнаў Пскоўскай вобласці, Заходнедзвінскага і Жаркоўскага раёнаў Цвярской вобласці Расіі і Віцебскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі.

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Вярхоўскі (1909—1963) — савецкі военачальнік беларускага паходжання, контр-адмірал.
* Георгій Даўгяла (1902—1974) — беларускі вучоны-тэрапеўт, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР.
* Бацька Мінай (1891—1964) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў Віцебскай вобласці, Герой Савецкага Саюза.
* Мікалай Нікіфароўскі (1845—1910) — беларускі этнограф і фалькларыст.

## Спасылкі 
* Старыя карты Веліжскага павета на сайце «Литера Ру»
* Веліжскі павет на сайце Radzima.net
* [Праваслаўныя цэрквы Веліжскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D1%8B)]
* [Рымска-Каталіцкія касцёлы Веліжскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D1%8B)]

Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні
Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні
Гродзенскі павет (Расійская імперыя)

**Гродзенскі павет** () — адміністрацыйная адзінка ў складзе Слонімскай, Літоўскай і Гродзенскай губерняў, якая існавала ў 1795—1920 гадах. Цэнтр — горад Гродна.

## Гісторыя 
Гродзенскі павет у складзе Слонімскай губерні Расійскай імперыі быў утвораны ў 1795 годзе на тэрыторыі, якая адышла да Расійскай імперыі ў выніку Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай. У 1797 годзе павет адышоў да Літоўскай губерні, а ў 1801 — да Гродзенскай. У 1920 годзе павет адышоў да Польшчы.

У 1921 г. Гродзенскі павет паводле Рыжскага міру трапіў у склад Польшчы, дзе замест яго быў створаны новы Гродзенскі павет.

## Насельніцтва 
Паводле перапісу 1897 года ў павеце пражывала 204,9 тыс. чал. У тым ліку беларусы — 65,7 %; яўрэі — 19,9 %; рускія — 6,2 %; палякі — 5,7 %; літоўцы — 1,4 %. У павятовым горадзе Гродна пражывала 46 919 чал.

## Адміністрацыйны падзел 
У 1913 годзе ў павеце была 21 воласць:

## Ураднікі павета 
* Гродзенскія павятовыя маршалкі

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паветы Гродзенскай губерні
Майсей Залманавіч Бераў

**Майсе́й За́лманавіч Бе́раў** (, Веліж — , Мінск) — беларускі кінааператар, кінадакументаліст. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1967)
* 1943 — Саюзкіначасопіс № 11/12 (разам з , М. Ліўшыцам, І. Вейняровічам, , ,  і іншымі)
* 1944 — Вызваленне Савецкай Беларусі
* 1945 — Працэс над немцамі ў Беларусі
* 1946 — Суд народа
* 1947 — Судовы працэс у Бабруйску
* 1947 — Світанак
* 1948 — Савецкая Беларусь
* 1948 — На зямлі Беларускай
* 1948 — Белавежская пушча
* 1950 — Савецкая Беларусь
* 1957 — На зямлі беларускай (сум. з У. Л. Акулічам, В. М. Юрэвічам)
* 1960 — Раніца жыцця
* 1962 — Гэтым летам
* 1962 — Глобус Напалеона
* 1962 — Соль зямлі
* 1962 — Глобус Напалеона
* 1963 — Веснавая мелодыя
* 1964 — Незабыўнае (сум. з І. Н. Вейняровіч, Ю. М. Іванцовым, Р. І. Масальскім, І. К. Рэмішэўскім, Е. П. Сакаловым, )
* 1964 — Працаўнікі лесу
* 1965 — 3-е ліпеня (сум. з Ю. М. Іванцовым, Р. І. Масальскім, І. К. Рэмішэўскім, Е. П. Сакаловым)
* 1965 — Дзень Вялікай Перамогі (сум. з І. Н. Вейняровіч, Ю. М. Іванцовым, Г. Карлавым, , Е. П. Сакаловым, )
* 1966 — ЧП у горадзе
* 1967 — Генерал Пушча (саўм. з І. Н. Вейняровіч, Э. І. Гайдуком)
* 1968 — Штрыхі да партрэта (сум. з Ю. М. Іванцовым, , У. П. Цяслюком, Р. З. Ясінскім)
* 1969 — Курган
* 1969 — Сапраўднае імя — Мікалай Судзілоўскі
* 1972 — Палескія калядкі (сум. з У. П. Цяслюком)
* 1972 — У час цішыны
* 1974 — Жыць у стагоддзях (сум. з А. І. Алаем, В. Кавалёвым, В. Е. Купрыянавым, А. Мячынскім, В. А. Арловым, А. І. Сіманавым, Г. Шынгерам'')
* 1974 — Вызваленне Савецкай Беларусі (сум. з А. Аляксеевым, Е. Аляксеевым, І. Б. Арансам, , І. Вейняровічам, К. Венцам, Н. Гелейнам, Г. Голубевым, Ю. Доўнарам, Д. Ібрагімавым, , Л. Качур'янам, І. Камаровым, Л. Катлярэнка, А. Крыловым, , В. Мішчанка, , Я. Мухіным, , К. Піскаровым, , В. Прыдарогіным, , , Я. Смірновым, Н. Салаўёвым, , , , , , У. П. Цяслюком, , , )
* 1976 — Разьба па дрэву

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Франтавыя кінааператары Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Кінааператары СССР
Катэгорыя:Кінааператары Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Веліжскім раёне
Пскоўская губерня

**Пскоўская губерня** — адміністрацыйная адзінка Расійскай імперыі. Губернскім горадам з’яўляўся горад Пскоў. Існавала з 1772 да 1777 гг. і з 1796 да 1924 гг., пасля чаго ўвайшла ў склад зноў утворанай Ленінградскай вобласці. Па плошчы на 1914 займала 44211,2 км² (38846,5 квадратных вёрст). Насельніцтва паводле дадзеных перапісу 1897 года — 1.122.317 чалавек. У 1900 гадах налічвалася 1 млн. 188 тыс. жыхароў, прычым на долю гарадскога насельніцтва прыходзілася ўсяго толькі 86 тыс. чалавек, пераважала сялянства — больш за 93 працэнтаў агульнай колькасці жыхароў.

## Спасылкі 
* Карта Пскоўскай губерні 1850 года 
* Спісы населеных месцаў Пскоўскай губерні 1885, JPG 
* Бібліятэка Царскае Сяло, кнігі па гісторыі Пскоўскай губерні (Памятныя кніжкі), PDF 
* «Пскоўская Дзяржава. Краязнаўчы архіў Пскоўскай вобласці» 
* Карта Пскоўскага намесніцтва 1792 г на сайце Руніверс
Бафінава Зямля

**Бафінава Зямля** — востраў на паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі, самы вялікі ў Канадскім Арктычным архіпелагу, тэрыторыя Канады.

Плошча 476 тыс. км². Выцягнуты з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход амаль на 1350 км, аддзелены ад Грэнландыі Дэвісавым пралівам.

Берагі фіёрдавыя. Усходняя частка гарыстая (вышыня да 2591 м), значныя ледавікі (83 тыс. км²); заходняя — узгоркавая раўніна (вышыня 150—200 м) са шматлікімі балотамі і вялікімі азёрамі. Складзены з крышталічных парод, пераважна гнейсаў і сланцаў. Расліннасць мохава-лішайнікавай і хмызняковай тундры. Нацыянальны парк Аўюітук.

Асноўны населены пункт — Фробішэр-Бей.

Востраў названы ў гонар У. Бафіна.

## Гл. таксама 
* Берагавая тундра Бафінавай Зямлі
* Монт-Асгард
* Монт-Одзін

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Бафінава Зямля 


Катэгорыя:Астравы Канады
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Канадскі Арктычны архіпелаг
Уільям Бафін

**Уільям БАФІН** (; , Лондан? — ) — англійскі даследчык Арктыкі.

У 1612—1616 гг. у якасці штурмана плаваў у пошуках Паўночна-Заходняга праходу: у 1615 годзе даследаваў Гудзонаў заліў, у 1616 — мора на захад ад Грэнландыі (гл. мора Бафіна). У час гэтага падарожжа адкрыў і даў назвы пралівам Сміта, Джонса і Ланкастэра; адкрыў паўвостраў Хейс (Грэнландыя), вялікія ўчасткі астравоў Элсмір і Дэвон у Канадскім Арктычным архіпелагу.

Яго пазнейшыя падарожжы (1616—1621) былі на ўсход. Загінуў пры аблозе востравава Армуз.

Імем У. Бафіна названы востраў Бафінава Зямля ў Канадскім Арктычным архіпелагу.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мараплаўцы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Берагавая тундра Бафінавай Зямлі

**Берагавая тундра Бафінавай Зямлі** () — паўночнаамерыканскі экалагічны рэгіён тундры, які вылучаецца Сусветным фондам дзікай прыроды.

## Размяшчэнне 
Берагавая тундра Бафінавай Зямлі — невялікі экалагічны рэгіён, размешчаны ўздоўж паўночных берагоў Цэнтральнай Бафінавай Зямлі.

## Спасылкі 
* World Wildlife Fund

Катэгорыя:Экарэгіёны
Катэгорыя:Бафінава Зямля
Катэгорыя:Тундра
Прыпалярная тундра

**Прыпалярная тундра** () — паўночнаамерыканскі кантынентальны экалагічны рэгіён, які вылучаецца Сусветным фондам дзікай прыроды.

## Размяшчэнне 
Прыпалярная тундра знаходзіцца ў Паўночна-заходніх тэрыторыях, Нунавуце і паўночным Квебеку.

## Спасылкі 
* World Wildlife Fund

Катэгорыя:Навакольнае асяроддзе ў Квебеку
Катэгорыя:Геаграфія Нунавута
Катэгорыя:Тундра
Праліў Дэвіса

right|thumb|Праліў Дэвіса
**Праліў Дэвіса**, **Дэвісаў праліў** (, , ) — праліў, які падзяляе Грэнландыю і востраў Бафінава Зямля км. Шырыня ад 300 да 950 кіламетраў, найбольшая глыбіня складае 3660 метраў, найменшая — 104.

## Літаратура 
*  

Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Канады
Катэгорыя:Геаграфія Грэнландыі
Монт-Асгард

**Монт-Асгард** () — гара на востраве Бафінава Зямля з двума пікамі, падзеленымі седлавінай. Вышыня над узроўнем мора — адпаведна 2015 і 2011 метраў.

Абодва піка ўяўляюць сабою плоскія вяршыні цыліндрычнай формы.

Першае ўзыходжанне здзейснена ў 1953 годзе. У 1976 годзе Рык Сільвестэр здзейсніў першы бейс-скачок з гары.

Катэгорыя:Бафінава Зямля
Катэгорыя:Горныя вяршыні Канады
Маўнт-Одзін

**Маўнт-Одзін** () — горная вяршыня на востраве Бафінава Зямля. Размешчана ў нацыянальным парку Аўюітук, за 46 км на поўнач Пангніртунга, на поўдзень ад гары Монт-Асгард. Вышыня над узроўнем мора складае 2147 метраў. Маўнт-Одзін самая высокая вяршыня Бафінавых Гор і вострава Бафінава Зямля і пятая па вышыні вяршыня ў Нунавуце. Але па тапаграфічнаму перавышэнню (адноснай вышыні) вяршыня з’яўляецца трэцяй у Нунавуце.

Гара названа імем галоўнага паганскага бога скандынаваў.

Першае ўзыходжанне здзейснена ў 1931 годзе.

Выява:Mount Odin flanks.jpg
Выява:Mount Odin.jpg
Выява:Mount Odin mists.jpg

Катэгорыя:Бафінава Зямля
Катэгорыя:Горныя вяршыні Канады
Чылам Балам

**Чылам Балам** (на мове юкатэкаў *Chilam Balam* «Прадракальнік Ягуар») — агульная назва розных тэкстаў на мове мая, запісаных у XVII—XVIII стст. лацініцаю.

## Гісторыя 
Пасля заваявання мая ў 1541—1546 гг. іспанцы забаранілі ім карыстацца традыцыйнай іерагліфічнай пісьменнасцю. Многія старажытныя тэксты былі спалены манахамі. Мая былі вымушаны карыстацца лацініцай для запісаў гістарычнага, прароцкага і міфалагічнага характару. З іх складваліся своеасаблівыя рукапісныя зводы, якія потым дапаўняліся (часам перакладамі з іспанскай мовы). Гэтыя тэксты прынята называць кнігамі Чылам Балам па імені жраца-прадракальніка, які жыў у эпоху заваявання ў горадзе Мані.

У 1837 г. Піо Перэс часткова апублікаваў 4 кнігі Чылам Балам, знойдзеныя ў Мані. К пачатку XX ст. сталі вядомыя кнігі з іншых гарадоў. Асабліва поўна захаваліся кнігі з горада Чумаеля.

## Змест кніг 
Кнігі Чылам Балам з'яўляюцца хаатычнай сумессю поўных тэкстаў і ўрыўкаў рознага зместу, стылю і паходжання. 7 тэкстаў, у тым ліку тры хронікі, маюць даіспанскае паходжанне, але ў той ці іншай ступені былі пераапрацаваныя ў пазнейшы час. Той факт, што многія тэксты паўтараюцца, сведчыць пра існаванне агульных папярэдніх крыніц.

Так званыя хронікі мая складаюцца з дваццацігадовых цыклаў ''к'атун* з кароткімі згадкамі пра тыя ці іншыя падзеі. Пералічваюцца нават тыя *к'атун*, у якія нічога не адбывалася. *К'атун'' аб'ядноўваюцца ў буйныя 256-гадовыя цыклы. Такім чынам у кнігах Чылам Балам апісваюцца падзеі 928—1611 гг. Усе тры хронікі — кампіляцыі. У розных варыянтах падзеі могуць не супадаць.

У кнігах з Чумаеля захавалася эпічнае апавяданне пра захоп горада Чычэн-Іца кааліцыяй горада Маяпана, аўтар якога ўзгадвае, што сам юнаком быў сведкам крывавых падзей.

Значная частка кніг Чылам Балам — прароцтвы. Жрацы-прадракальнікі *чылан* лічылі, што падзеі кожнага цыкла ў той ці іншай ступені паўтараюцца ў наступным. Таму аналіз прароцтваў дазваляе ведаць сапраўдныя гістарычныя падзеі. Некаторыя прароцтвы тычацца гадоў засухі і голаду.

Міфалагічныя тэксты з кніг Чумаеля прадстаўляюць звесткі аб касмалагічных і касмаганічных уяўленнях мая — барацьбе багоў, рытуалах анёлаў і стварэнні месяца.

Вылучаюць таксама групы дыдактычных тэкстаў (пытанні валадара і адказы на іх), рытуальных тэкстаў (захаваліся толькі замовы з кніг Чумаеля), каляндарных тэкстаў.

Уплывам новых іспанскіх традыцый можна растлумачыць пералікі хрысціянскіх свят, некаторыя каталіцкія малітвы і апавяданне пра дзеву Феадору.

## Літаратура 
* Roys R. The Book of Chilam Balam of Chumayel. — Washington D.C.; Carnegie Institution, 1933 
* Кнорозов Ю. В. Письменность индейцев майя. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1963

Катэгорыя:Мая
Катэгорыя:Дакалумбава Амерыка
Катэгорыя:Рукапісы
Катэгорыя:Эпасы
Кілі-Пік

**Кілі-Пік** () — самая высокая вяршыня ў гарах Макензі () на тэрыторыі Юкан (Канада), размешчана ў 25 км ад дарогі Канол, непадалёк ад мяжы з Паўночна-заходнімі тэрыторыямі. Вышыня 2972&nbsp;м.

Вяршыня названа ў частку Джозефа Кілі, даследчыка і геолага ірландскага паходжання.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Канады
Катэгорыя:Горы Тэрыторыі Юкан
Цэнтральныя раўніны

**Цэнтральныя раўніны** размешчаны ў Паўночнай Амерыцы (на тэрыторыі ЗША і Канады) паміж Апалачамі на ўсходзе, Вялікімі раўнінамі на захадзе, Лаўрэнційскім узвышшам на поўначы і паўночным усходзе і Прымексіканскай нізінай на поўдні.

Пераважаюць вышыні 150—500 м. Цэнтральныя раўніны адпавядаюць паўднёвай частцы Паўночна-Амерыканскай платформы. Ёсць радовішчы каменнага вугалю, нафты, газу, кухоннай солі, свінцова-цынкавых руд і барыту. Паўночная частка Цэнтральных раўнін фарміравалася пад уздзеяннем антрапагенавых зледзяненняў. Тут пашыраны марэнна-ўзгорысты рэльеф са шматлікімі азёрамі тэктона-ледавіковага паходжання (Вялікія азёры, Вініпег, Вініпегосіс, Манітоба і інш.). На поўдні ад мяжы старажытных зледзяненняў распасціраюцца зандравая раўніна, укрытая лёсамі, парэзаная ярамі, і ўзвышаная раўніна, дзе выхады вапнякоў на паверхню ўтвараюць сталовыя плато (напр., Озарк) з эразійнымі і карставымі формамі. На поўдні плато Озарк горы Бостан (выш. да 825 м).

Клімат умерана кантынентальны, на крайнім поўдні — субтрапічны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад -20°С на поўначы да 4°С на поўдні, ліпеня адпаведна 19 і 26°С. Ападкаў 400—1200 мм за год.

Большая частка тэрыторыі раўнін ляжыць у межах басейна р. Місісіпі, якая разам з прытокамі ўтварае разгалінаваную сістэму водных шляхоў. На поўначы працякаюць рэкі Святога Лаўрэнція і Нельсан.

Глебы рэгіёна бурыя, лясныя і чарназёмападобныя. На поўначы сустракаюцца ўчасткі мяшаных лясоў з дуба, клёна, ліпы, гемлока, елкі і хвоі. На марэнных узгорках растуць ялова-піхтавыя лясы, па далінах рэк — дубова-гікорыевыя зараснікі. На поўдні Цэнтральных раўнін знаходзіцца зона высакатраўных прэрый, якія амаль што зведзены ў выніку разворвання і засялення тэрыторыі.

Цэнтральныя раўніны — адзін з галоўных сельскагаспадарчых раёнаў ЗША і Канады (збожжавая гаспадарка і жывёлагадоўля), больш за 3/4 тэрыторыі пад ворывам і пашамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Канады
Катэгорыя:Геаграфія ЗША
Катэгорыя:Раўніны Паўночнай Амерыкі
Макс Захаравіч Пенсон

**Макс Захаравіч Пенсон** (17 сакавіка 1893, Веліж — 1959, Ташкент, Узбекская ССР) — вядомы савецкі, яўрэйскі , фотамастак, фотакарэспандэнт газеты «Праўда Усходу» і ўсесаюзнага інфармацыйнага агенцтва ТАСС.

## Біяграфія 
Макс Пенсон нарадзіўся ў небагатай яўрэйскай сям’і ў горадзе Веліж Віцебскай губерні 17 сакавіка 1893 ў сям’і пераплётчыка, работніка мясцовай друкарні. Скончыў Веліжскае гарадское вучылішча ў 1911 годзе, затым паўгады вучыўся ў мастацкай школе ў Міргарадзе Палтаўскай губерні, а затым у мастацка-прамысловай школе тварыства імя Антакольскага (у дэкаратыўна-малярным аддзеле) у Вільні.

У 1915 годзе Макс Пенсон з сям’ёй пераехаў у Каканд, дзе да 1917 года працаваў спачатку рахункаводам і адначасова настаўнікам малявання ў мясцовай школе. Затым з 1917 па 1922 год працаваў у Какандскім аддзеле Народнай адукацыі ў якасці загадчыка вучэбна-вытворчымі майстэрнямі.

З 1923 года па распараджэнні Наркамасветы быў адкліканы ў горад Ташкент. Затым пасля скарачэння штатаў у Наркамасветы працаваў да 1925 рахункаводам у тытунёвай майстэрні ў Ташкенце. З 1925 года пачаў рабіць фотарэпартажы і з 1926 года пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у рэдакцыі газеты «Праўда Усходу». Яго фотарэпартажы былі вельмі папулярныя ў Савецкім Саюзе ў 20-х і 30-х гадах XX стагоддзя. Супрацоўнічаў з часопісам «СССР на будоўлі». Самая вядомая яго фатаграфія — партрэт «Узбекскай Мадоны», які атрымаў вышэйшую ўзнагароду на Сусветнай выставе ў Парыжы ў 1937 годзе, — вызваленая мусульманка, якая зняла чадру і корміць грудзьмі дзіцяці.

У 1949 годзе па загаду органаў НКУС яму было забаронена працягваць працу ў якасці фотакарэспандэнта. На гэтым яго праца ў якасці публічнага фотамастака была спыненая.

Памёр Макс Пенсон, у Ташкенце ў 1959 годзе.

### Сям’я 
Ажаніўся з Лізаветай Міронаўнай Глаўберзон, сям’я якой была родам з Пінска. Мелі чатырох дзяцей, у тым ліку:

* дачка Ганя - энергетык
* сын Мірон Максавіч (15.03.1928 — 29.05.2018) — мастак
* сын Эдуард Максавіч (6.12.1930) — мастак
* дачка Дзіна Максімаўна (23.05.1932 — 10.02.2024) — мастак

## Выбраныя персанальныя выстаўкі 
* 2007 — Лондан, Вялікабрытанія, Gilbert Collection
* 2005 — Ташкенцкі Дом фатаграфіі, Ташкент, Узбекістан
* 2004 — Штаб-кватэра ААН
* 2003 — Міжнародны фотафестываль, Рым, Італія
* 2003 — Маскоўскі Дом Фотаздымкаў, Масква, Расія
* 2001 — Музей фатаграфіі «Bildens Hus», Сунсвал, Швецыя
* 2000 — Цэнтр мастацтваў, Масква, Расія
* 1998 — Луўр, Парыж, Францыя
* Музей сучаснага мастацтва, Ніца, Францыя

## Кнігі Макса Пенсона 
* *Макс Пенсон / Max Penson* Carre Noir, Paris 1997 ISBN 2-909569-09-8
* *Пенсон / Penson* Альбом Составитель: И.Галеев, Издательство Скорпион. 2006 г. 304 стр. ISBN 5-86408-133-7

## Публікацыі ў кнігах 
* PROPAGANDA & DREAMS, Edition Stemmle 1999 ISBN 3-908161-80-0

## Спасылкі па тэме 
* Сайт Макса Пенсона. Фатаграфіі, бібліяграфія, публікацыі, выстаўкі
* Аўтабіяграфія Макса Пенсона, напісаная ў 1939 годзе 
* Аляксандр Восіпавіч «Фатаграфіі Макса Пенсона вяртаюцца» 

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Веліжскае гарадское паселішча

**Веліжскага гарадское паселішча** — муніцыпальнае ўтварэнне ў складзе Веліжскага раёна Смаленскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Веліж. На тэрыторыі паселішча знаходзяцца 18 населеных пунктаў.

Створана 2 снежня 2004 г..

Кіраўніком паселішча і кіраўніком адміністрацыі з’яўляецца Карпоўскі Уладзімір Міхайлавіч.

## Геаграфічныя дадзеныя 
* Агульная плошча: 42,49 км ²
* Размяшчэнне: паўночная частка Веліжскага раёна

мяжуе:
* на поўначы — з Пскоўскай вобласцю
* на паўночным усходзе — з Сіцькоўскім сельскім паселішчам
* на ўсходзе — з Селязнёўскім сельскім паселішчам
* на паўднёвым усходзе — з Пагарэльскім сельскім паселішчам
* на поўдні — з Печанкоўскім, Крутоўскім і Беляеўскім сельскімі паселішчамі
* на захадзе — з Будніцкім сельскім паселішчам
Па тэрыторыі паселішча праходзяць аўтамабільныя дарогі  Смаленск — Невель і  Вяліж — Сянькова (мяжа з Беларуссю).
Буйная рака: Заходняя Дзвіна.

Катэгорыя:Веліжскі раён
Катэгорыя:Муніцыпальныя ўтварэнні Смаленскай вобласці
Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч

**Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч** (, , Магілёўская вобласць) — беларускі археолаг. Кандыдат гістарычных навук (2011).

## Біяграфія 
У 1996 годзе скончыў Беларускі ўніверсітэт культуры. З 2006 года працуе ў Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Загадчык сектара археалагічных навуковых фондаў Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Вывучае пахавальны абрад насельніцтва Полацкай зямлі. Даследаваў курганныя могільнікі ў Докшыцкім і Лепелськім раёнах Віцебскай вобласці, Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці.

## Творы 
### Артыкулы 
* Даследаванні курганных могільнікаў у Віцебскай вобласці / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2004. — № 19. — С. 294—295.
* Даследаванні курганных могільнікаў у Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — Выпуск 23. — С. 228—229.
* Даследаванні курганных могільнікаў у Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці / А. В. Вайцяховіч // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. — 2003. — № 7. — С. 114—122.
* Даследаванні ў Докшыцкім і Лепельскім раёнах / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2003. — № 18. — С. 269—270.
* Жальнічны могільнік каля в. Маргавіца Докшыцкага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 155—157.
* Крэмацыя. Пытанні інтэрпрытацыі / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — Выпуск 22. — С. 121—123.
* Курганна-жальнічны могільнік каля в. Малявічы Вілейскага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — Выпуск 23. — С. 152—166.
* Працы на курганных могільніках у Віцебскай вобласці / Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2005. — № 20. — С. 238—239.
* Раскопкі курганна-жальнічнага могільніка каля в. Малявічы Вілейскага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Павел Кенька // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 212.
* Раскопкі курганных могільнікаў каля вёсак Селішча і Дубніца Лагойскага раёна / Людміла Дучыц, Андрэй Вайцяховіч, Ірына Ганецкая, Алег Іоў, Міхаіл Лашанкоў // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2005. — № 20. — С. 131—140.
* Раскопкі курганоў у Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 206—207.
* Тры ўзроўні інгумацыі ў курганах Полацкай зямлі (на прыкладзе курганнага могільніка Звязда) / Андрэй Вайцяховіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2005. — № 20. — С. 150—162.

### Артыкулы ў слоўніках, даведніках і энцыклапедыях 
* 

## Літаратура 
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. — Минск, 2008. — С. 131.

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Плацялей

**Плацялей** () — возера ў Літве, на Жамайцкім узвышшы.

Адно з значных азёр краіны. Возера размешчана ў самым цэнтры нацыянальнага парку Žemaitia. Плошча складае 12 км². Даўжыня 8,4 км, сярэдняя шырыня — 3,3 км. Максімальная глыбіня 47 метраў. Ёсць 7 астравоў, і на адным з іх пабудаваны замак. Берагі большай часткай пясчаныя.

## Спасылкі 
* vle.lt 

Катэгорыя:Азёры Літвы
Эрнст Мах

**Эрнст Мах** (, , Брун, Аўстра-Венгрыя, цяпер Брно, Чэхія — , Мюнхен, Германія) — аўстрыйскі фізік і філосаф-пазітывіст.

## Біяграфія 
Скончыў Венскі ўніверсітэт у 1860 годзе.

Прыват-дацэнт у Венскім універсітэце (з 1861), прафесар фізікі ў Грацы (з 1864), прафесар фізікі (з 1867) і рэктар (з 1879) Карлавага ўніверсітэта ў Празе, прафесар Нямецкага ўніверсітэта ў Празе (з 1882). Прафесар філасофіі Венскага ўніверсітэта (1895—1901).

Маху належыць шэраг важных фізічных адкрыццяў. Першыя працы Маха прысвечаны вывучэнню працэсаў слыху і зроку (тлумачэнне механізму дзеяння вестыбулярнага апарату, адкрыццё аптычнай з’явы — так званых кольцаў, або палос, Маха). Да гэтага перыяду адносяцца працы «Аб колеры падвойных зорак на падставе прынцыпу Доплера» (1861), «Тлумачэнне музычнай тэорыі Гельмгольца» (1866), «Аб стробаскапічным вызначэнні вышыні тону» (1873), «Пра адлюстраванні і пераламленні гуку» (разам з Фішэрам, 1873), «Оптыка-акустычныя эксперыменты» (1873), «Асновы вучэння аб кінестэзіі» (1875) і інш. З 1881 года Мах вывучаў аэрадынамічныя працэсы, якія суправаджаюць звышгукавы рух целаў. Ён адкрыў і даследаваў працэс узнікнення ўдарнай хвалі. У гэтай галіне імем Маха названы шэраг велічынь і паняццяў: лік Маха, конус Маха і інш.

Вялікай вядомасцю карыстаюцца аглядныя сачыненні Маха: «Гісторыя і корань прынцыпу захавання працы» (1872), «Механіка: Гісторыка-крытычны нарыс яе развіцця» (1883), «Аналіз адчуванняў» (1886). Працы Маха багатыя экскурсамі ў вобласць філасофіі. Такія лекцыі «Эканамічная прырода фізічнага даследавання» (1882) і «Аб пераўтварэнні і прыстасаванні ў прыродазнаўчай думцы» (1884).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Пазітывісты
Катэгорыя:Фізікі Аўстрыі
Катэгорыя:Гісторыкі фізікі
Катэгорыя:Балістыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пахаваныя на мюнхенскіх могілках Нордфрыдгоф
Экалагічны рэгіён

[thumb|right|240px|Жоўтым выдзелены межы экарэгіёна [Дажджавыя лясы Амазоніі|Дажджавых лясоў Амазоніі ]]
**Экалагі́чны рэгіё́н** або **экарэгіё́н** — ужывальная галоўным чынам у англамоўнай экалога-геаграфічнай літаратуры ландшафтная адзінка. Уяўляе сабою адносна буйны ўчастак сушы ці акваторыі, які адрозніваецца адносна аднароднай біятычнай супольнасцю.. Экалагічныя рэгіёны вылучаюцца з улікам існуючых біягеаграфічных адзінак, у прыватнасці біёмаў і, як следства, маюць характэрнае спалучэнне біятычных супольнасцяў і відаў.

Ужываюцца пры планаванні прыродаахоўнай дзейнасці, вывучэнні, маніторынгу і ахове экасістэм Сусветным Фондам дзікай прыроды і прыродаахоўнымі органамі ЗША, Канады і Мексікі.

## Гл. таксама 
* Біём
* Ландшафт
* Экалагічная зона

## Спасылкі 
* Карты наземных экарэгіёнаў на сайце агенцтва па ахове навакольнага асяроддзя ЗША (EPA)
* Апісанне прэснаводных экарэгіёнаў


Катэгорыя:Біёмы
Катэгорыя:Біягеаграфія
Катэгорыя:Геаграфічная таксанамія
Катэгорыя:Экалогія
Ракетныя сані

[thumb|250px|[Джон Пол Стап, які пілатуе ракетныя санкі на авіябазе Эдвардс]]
**Ракетныя сані** — тэставая платформа, што слізгала па спецыяльных рэйках з дапамогай ракетнага рухавіка. Як зразумела з назвы, у дадзенай платформы адсутнічаюць колы, а замест іх выкарыстаныя адмысловыя санкі, якія паўтараюць контур рэек і не даюць платформе зляцець.

Менавіта ракетным саням належыць наземны рэкорд хуткасці, які складае 8,5 Маха.

## Сфера прымянення 
Першае згадванне аб прымяненні ракетных санак датуецца 16 сакавіка 1945, калі ў Германіі ў канцы Другой сусветнай вайны іх выкарыстоўвалі для запуску ракет A4b (ням. A4b) з падземных шахтаў.

Ракетныя сані актыўна выкарыстоўваліся ў ЗША ў пачатку «халоднай вайны», бо дазвалялі забяспечыць тэставанне на зямлі розных сістэм бяспекі для новых хуткасных самалётаў (у тым ліку і звышгукавых). Для атрымання высокіх паскарэнняў і хуткасцяў сані разганялі па адмыслова пабудаваных прамых доўгіх рэйках, а тэст-прыборы і прылады абсталёўваліся датчыкамі.

Самымі вядомымі з'яўляюцца трасы на авіябазах Эдвардс і Холаман (анг. Holloman Air Force Base), дзе, акрамя выпрабаванняў абсталявання, праводзіліся і тэсты з людзьмі з мэтай высветліць ўздзеянне на арганізм чалавека высокіх паскарэнняў пры разгоне і тармажэнні. Заадно тэставаліся і сістэмы катапультавання на калягукавых хуткасцях. Характэрна, што сярод інжынераў, што займаліся ракетнымі санкамі, быў і Эдвард Мёрфі (анг. Edward Murphy), аўтар аднайменнага закона.

Рэкорд хуткасці на зямлі усталяваны 30 красавіка 2003 г. на авіябазе Холаман і склаў 10 325 км/г або 2868 м/с (па іншых дадзеных 10430 км / г), што складае 8,5 Маха. Рэкорд хуткасці для пілатуемых ракетных санках быў усталяваны 10 снежня 1954 года таксама на авіябазе Холаман, калі падпалкоўнік Джон Пол Стап (анг.John Stapp) разагнаўся на іх да хуткасці 1017 км/г, што на той час з'яўлялася рэкордам для наземных кіруемых транспартных сродкаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракетная тэхніка
Катэгорыя:Сусветныя рэкорды
Катэгорыя:Сані
Жувінтас

**Жувінтас** — неглыбокае возера ў цэнтральнай Літве. Найбольшая глыбіня састаўляе 3 метра. Сярэдняя - 0.6 метраў. Каля возера жыве шмат вадаплаваючых птушак. Існуе пагроза поўнага забалочвання возера.   

## Прыродны запаведнік
Возера з'яўляецца прыродным запаведнікам. Гэта першы літоўскі запаведнік, які быў створаны знакамітым натуралістам і арнітолагам Тадасам Іванаўскасам (1882-1970) ў 1937 годзе. Жувінтаскі біясферны запаведнік імее статус важнай вобласці для птушак ( Important Bird Area (IBA)). У 2011 годзе Жувінтасскі запаведнік стаў запаведнікам ЮНЕСКА.
 
## Спасылкі
* Афіцыйны сайт Жувінтаскага біясфернага запаведніка

Катэгорыя:Азёры Літвы
Джакома Манцу

[thumb|Адна з прац Джакама Манцу ([Дэтройт).]]
.]]

**Джакома Манцу** (італ. Giacomo Manzù, 22 снежня 1908 — 17 студзеня 1991) — адзін з найбольш знакамітых італьянскіх скульптараў XX стагоддзя. Атрымаў прызнанне на Захадзе, аднак дзякуючы камуністычнай ідэалогіі быў таксама высока адзначаны савецкай мастацкай крытыкай. Лаўрэат Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1966).

Пры гэтым Манцу быў асабістым сябрам Папы Яна XXIII і выканаў шэраг работ на рэлігійныя тэмы для сабора Святога Пятра ў Рыме, а таксама праекты ў ЗША і Японіі.

## Літаратура 
*  — С. 95.

Катэгорыя:Скульптары Італіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі»
Манчэстэрскі ўніверсітэт

thumb|right|300px|Зала Уітварта ў Манчэстэрскім універсітэце
**Манчэстэрскі ўніверсітэт** (англ. The University of Manchester) — адзін з найбольш важных брытанскіх універсітэтаў з ліку знакамітых «універсітэтаў з чырвонай цэглы». Размешчаны ў горадзе Манчэстэр. Таксама ўваходзіць у Групу Расэл і ў групу N8 (анг. N8 Group) па супрацоўніцтве ў даследчых праектах.

У цяперашняй арганізацыйнай форме ўніверсітэт існуе з 1 кастрычніка 2004 г. пасля зліцця Манчэстэрскага ўніверсітэта Вікторыі (Victoria University of Manchester), які раней быў вядомы як Манчэстэрскі ўніверсітэт, і Навукова-тэхналагічнага інстытута Манчэстэрскага ўніверсітэта (UMIST - англ. University of Manchester Institute of Science and Technology). Выпускнікамі, аспірантамі і супрацоўнікамі Манчэстэрскага ўніверсітэта (у тым ліку былыя ВНУ, на аснове якіх ён быў створаны ў цяперашнім выглядзе) былі 25 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі; такім чынам, па колькасці Нобелеўскіх лаўрэатаў ён знаходзіцца на трэцім месцы пасля Оксфарда і Кембрыджа.

У 2007/08 навучальным годзе тут навучалася звыш 40000 студэнтаў па 500 акадэмічным праграмах, а персанал налічваў больш за 10000 чалавек, што рабіла Манчэстэрскі ўніверсітэт найбуйнейшым з брытанскіх універсітэтаў, якія не маюць аддаленых філіялаў. Конкурс у Манчэстэрскага ўніверсітэт - самы высокі ў Вялікабрытаніі. Гадавы даход універсітэта склаў у 2007 годзе 637 млн. фунтаў стэрлінгаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты з чырвонай цэглы