Беларускі арабскі алфавіт

**Беларускі арабскі алфавіт**, або **Беларуская арабіца** (ва ўласным запісе — ) — алфавіт на аснове арабскага пісьма, прыстасаваны першапачаткова для запісу старабеларускай мовы. Сфарміраваўся ў XVI ст. (магчыма, пачаў складвацца яшчэ ў XV ст.) і выкарыстоўваўся да XX стагоддзя для сучаснай беларускай мовы.

Алфавіт складаўся з 28 графем арабскага пісьма з дадаваннем некалькіх літар для перадачы спецыфічных беларускіх гукаў, адсутных у арабскай мове.

## Гісторыя і паходжанне 
Беларускім арабскім алфавітам карысталіся беларуска-літоўскія татары, якія былі запрошаны вялікімі князямі літоўскімі для пасялення на землях Вялікага Княства Літоўскага. На працягу XIV—XVI стагоддзяў яны паступова перасталі карыстацца ўласнай цюркскай мовай і перайшлі на старабеларускую, аднак захавалі рэлігійную традыцыю і арабскае пісьмо.

Для запісу славянскай гаворкі арабскімі літарамі спатрэбілася мадыфікацыя графічнай сістэмы. Вынікам гэтага працэсу стала ўзнікненне багатай рукапіснай спадчыны — кніг-кітабаў, хамаілаў (малітоўнікаў), тэфсіраў (каментарыяў да Карана).

Вядомыя таксама і польскія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом (мяркуецца, што яны з’явіліся не раней за XVII ст.).

## Гісторыя даследавання 
Навуковае вывучэнне беларускай арабіцы і пісьмовай спадчыны беларускіх татараў пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першапачаткова кітабы разглядаліся як экзатычны кур’ёз, аднак неўзабаве даследчыкі зразумелі іх каштоўнасць для славянскай філалогіі.

Першым, хто ўвёў гэтыя помнікі ў навуковы ўжытак, быў прафесар Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Антон Мухлінскі. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», дзе апісаў знойдзеныя ім рукапісы і даказаў, што іх мова — славянская, а не ўсходняя. Да гэтага часу існавала думка, што татары карыстаюцца выключна арабскай або турэцкай мовамі.

### Яўхім Карскі 
Фундаментальны ўклад у лінгвістычны аналіз тэкстаў унёс акадэмік Яўхім Карскі. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці беларускай гаворкі, зафіксаванай арабскім пісьмом, і даказаў яе беларускі характар, абвергшы тэорыі пра «польскую» або «рускую» аснову тэкстаў.

Карскі таксама даследаваў працэс культурнай асіміляцыі татараў і іх пераход на мясцовую мову. Ён адзначаў, што арабскае пісьмо дакладна перадае такія рысы беларускай мовы, як дзеканне і цеканне.
Асноўныя працы:
* *Карскі Е.* Беларуская мова арабскім пісьмом // Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. — Минск, 1922. — № 1 (3). — С. 3-5.
* *Карский Е. Ф.* Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области // Известия Отделения русского языка и словесности. Т. XXIX. — Л., 1925. — С. 1-22.

### Даследаванні 1920—1930-х гадоў 
У перыяд беларусізацыі 1920-х гадоў цікавасць да тэмы значна ўзрасла. Віталь Вольскі ў серыі артыкулаў для часопісаў «Узвышша» і «Наш край» разглядаў не толькі моўныя, але і этнаграфічныя аспекты жыцця татараў. Ён аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і сцвярджаў, што кітабы з’яўляюцца каштоўнай крыніцай жывой народнай гаворкі.

#### Віталь Вольскі 
У 1920-я гады Віталь Вольскі правёў шэраг даследаванняў, прысвечаных культуры і пісьменнасці беларускіх татараў. Ён вывучаў прынцыпы транскрыпцыі, асаблівасці мовы і фальклор.
Асноўныя публікацыі:
* *Вольскі В.* Татары на Беларусі // Наш край. — Менск, 1927. — № 4 (19).
* *Вольскі В.* Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» // Узвышша. — Менск, 1927. — № 6. — С. 189—193.
* *Вольскі В.* Аб асаблівасьцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» // Наш край. — Менск, 1927. — № 8-9. — С. 16-19.
* *Вольскі В.* Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове // Узвышша. — Менск, 1929. — № 6. — С. 112—115.

#### Ян Станкевіч 
У Заходняй Беларусі (Вільня) даследаванні працягваў Ян Станкевіч. У 1933 годзе ён выдаў брашуру, дзе палемізаваў з польскімі навукоўцамі і настойваў на выключна беларускім характары кітабаў. Станкевіч падкрэсліваў, што гэтая літаратура — важны помнік нацыянальнай культуры.
* **Ірына Сынкова** даследуе гісторыка-культурны кантэкст стварэння кітабаў і рэлігійнае жыццё татараў.

Значны ўклад у папулярызацыю тэмы ўнесла брытанская даследчыца Шырын Акінэр (Shirin Akiner), чыя праца пра рэлігійную мову кітабаў стала вядомай на Захадзе.

## Асаблівасці графікі 
Алфавіт мае шэраг асаблівасцей прыстасавання да беларускай фанетыкі:

* Для абазначэння гукаў, якія адсутнічаюць у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся персідска-турэцкія графемы:
*:  — [п],  — [ч],  — [ж].

* Для перадачы афрыкат [дз’] і [ц’] (а таксама цвёрдага [ц]) былі створаны ўнікальныя графемы, якія не сустракаюцца ў іншых арабскіх алфавітах:
*:  — [дз’] (*даль* з трыма кропкамі ўнізе),  — [ц] (*сад* з трыма кропкамі ўнізе).
: Гэтымі графемамі паслядоўна карысталіся ў XVIII—XX стст.

* Для азначэння гукаў [ў] і [в] асобнай графемы не ўводзілі, а карысталіся адным знакам *ваў*:
*:  — [в], [ў].

## Табліца адпаведнасці 
Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:

### Галосныя 
Галосныя, як і ў класічнай арабіцы, перадаюць агаласоўкамі над і пад зычнымі. Аднак у беларускіх кітабах назіралася тэндэнцыя да «поўнагалоснага» напісання (plene writing), калі галосныя абазначаліся асобнымі літарамі (*аліф*, *ваў*, *йа*), што набліжала пісьмо да алфавітнага тыпу.

На пачатку слова перад знакамі для абазначэння галосных гукаў пісаўся *аліф* () або *айн* (). Такім жа чынам абазначаліся і галосныя ў сярэдзіне слова пасля галоснага гука. У рукапісах XVII—XVIII стст. гукі [о] і [у] часта абазначаліся аднолькава, але ў пазнейшых тэкстах (XIX—XX стст.) для [о] замацавалася спалучэнне *вава* з *фатхай* ().

Файл:00-Fatha.png|**Фатха**звычайна гук [э] / [а]
Файл:00-Kasra.png|**Кясра**гукі [і], [ы]
Файл:00-Damma.png|**Дамма**гукі [у], [о]
Файл:00-Sukun.png|**Сукун**адсутнасць галоснага
Файл:00-Taschdid.svg|**Шадда**падваенне зычнага

### Зычныя 
Гук [з] аднолькава абазначаецца літарамі *дад* () і *за* () у рукапісах XVII—XIX стст., толькі літарай *дад* у рукапісах XVIII—XIX стст. і толькі літарай *за* у рукапісах XIX—XX стст.

Для абазначэння гука [з’] выкарыстоўваюцца літары *зайн* () і *заль* (). У большасці рукапісаў літара *заль* або зусім не ўжываецца, або ўжываецца вельмі рэдка.

Літарай  абазначаецца гук [й]. Гукаспалучэнні [йа], [йо], [йэ], [йу], [йі] абазначаюцца спалучэннем літары  з адпаведнымі знакамі для абазначэння галосных [а], [о], [э], [у], [і].

Літарамі , ,  абазначаецца гук [с’]. Літары  і  ужываюцца ва ўсіх вядомых тэкстах XVII—XX стст. з рознай частатой. Літара  сустракаецца ў некалькіх рукапісах побач з літарамі  і .

Гук [х] абазначаўся літарай . Літара  сустракаецца ў рукапісах усяго некалькі разоў.

Літара  () можа абазначаць як цвёрды гук [ц], так і мяккі гук [ц’] (у рукапісах XVIII—XX стст.). Літара  абазначае гук [ц’] у рукапісах XVII ст. У такім самым значэнні літара  часам выступае ў рукапісах XVIII ст. побач з  () і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIX ст. У некаторых рукапісах XVII—XVIII стст. і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIX—XX стст. літарай  абазначаецца і гук [т].

Літары *аліф* (), *айн* () і *хамза* () не маюць уласнага гукавога значэння. *Аліф* ужываецца для абазначэння гука [а], а таксама для абазначэння галосных у пачатку слова. У некаторых рукапісах *аліф* сустракаецца на канцы слоў, звычайна пасля *вава* (). *Айн* з’яўляецца падстаўкай для галосных у пачатку слоў, а таксама можа сустракацца ў пазіцыі пасля галоснага (звычайна абазначанага з дапамогай *вава*) перад зычным або ў канцы слова. *Хамза* часам сустракаецца ў сярэдзіне і на канцы слоў, а таксама як падстаўка для кясры.

## Прыклад тэксту 
Артыкул 1 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека:

## Гл. таксама 
* Арабскі алфавіт
* Беларускія татары
* Кітабы
* Мінскі тафсір
* Беларуская лацінка
* Беларуская мова
* Іслам у Рэчы Паспалітай
* Арэбіца (баснійскі арабскі алфавіт)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Станкевіч Я.* Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня: Друкарня Я. Левіна, 1933; Менск: Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1991 [факсімільн.]. — 3-е выд.
* *Akiner, Shirin.* Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe. — Otto Harrassowitz, 2009.

## Спасылкі 
* Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка (бел.)
* Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language (англ.)
* Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS) (бел.)
* Паходжанне беларускага арабскага алфавіта

Катэгорыя:Шаблоны:Мовы


Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары
Катэгорыя:Арабскае пісьмо
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Катэгорыя:Беларуская мова