open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гуам

**Тэрыторыя Гуам** (, чамора *Guåhån*) — востраў у заходняй частцы Ціхага Акіяна, які мае статус недалучанай арганізаванай тэрыторыі ЗША (гэта значыць не ўваходзіць у склад ЗША, але з'яўляецца іх валоданнем). Абарыгены Гуама — народ чамора — пасяліліся тут прыкладна 3500 гадоў назад. Сталіца — Хагатна. Эканоміка Гуама падтрымліваецца першым чынам турызмам (асабліва з Японіі) і змешчанай на выспе амерыканскай ваеннай базай, якая займае трэцюю частку вострава.

Сталіца — горад Агана.
Мікранезія

thumb|right|300px|Карта Мікранезіі

**Мікранезія** — частка Акіяніі. У асноўным уключае каралавыя астравы Акіяніі, у заходняй частцы Ціхага акіяна пераважна на поўнач ад экватара.

Уключае астравы: Марыянскія,  Каралінскія, Маршалавы, Гілберта і Науру. Сюды таксама можа быць аднесены атол Уэйк. Усяго каля 1500 астравоў.

Назва азначае "мелкаастроўе". Яна выкарыстоўваецца з першай паловы 19 ст. Агульная плошча Мікранезіі каля 2,6 тыс. км. кв. Насельніцтва - каля 450 тыс. чал., у асноўным мікранезійцы.

Клімат экватарыяльны і субэкватарыяльны. Сярэднегадавыя тэмпературы 26-28 градусаў, ападкаў 2000-5000 мм у год. У раёне Каралінскіх астравоў часта ўзнікаюць трапічныя цыклоны. Расліннасць астравоў вечназялёныя лясы, кустарнікі. Высаджваюць какосавую пальму, займаюцца рыбалоўствам.

Дзяржавы на тэрыторыі Мікранезіі: 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ()
* border|22px Паўночныя Марыянскія Астравы ()

## Гл. таксама 
* Макаранезія
* Меланезія
* Палінезія


Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы
Балтыйскі вакзал (Гатчына)

**Балтыйскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал чыгуначнай станцыі Гатчына-Балтыйская, адзін з 2-х дзеючых чыгуначных вакзалаў Гатчыны, канцавы пункт лініі Санкт-Пецярбург-Гатчына-Балтыйская.

Рух па Балтыйскай чыгунцы ад Санкт-Пецярбурга да Гатчыны быў адчынены 12 снежня 1872 года. У 1873 годзе па праекце архітэктара П. С. Купінскага быў пабудаваны першы будынак вакзалу. Аднак будынак вакзалу неўзабаве перастаў спраўляцца з узрослай пасажыраплынню. Акрамя таго, ён засланяў від з Гатчынскага Палаца на Кірху ў Малых Калпанах. Таму 19 снежня 1889 года адбылося адкрыццё новага будынка вакзалу, а ў 1890 годзе побач быў пабудаваны Царскі павільён. Архітэктарам гэтых будынкаў таксама быў архітэктар П. С. Купінскі.

У 1937 годзе пуці станцыі былі электрыфікаваныя. 4 ліпеня 1937 года на вакзал прыбыў выпрабавальны электрацягнік з Ленінграда, а з 17 жніўня 1937 года пачаўся іх рэгулярны рух. У гады Вялікай Айчыннай вайны будынак вакзалу быў разбураны. У пасляваенныя гады быў пабудаваны новы каменны будынак у класічным стылі. У першыя пасляваенныя гады на лініі працавалі цягнікі на цеплавой цязе, а з 7 лістапада 1948 года ізноў сталі выкарыстоўвацца электрацягніка.

Катэгорыя:Транспарт у Расіі
Катэгорыя:Гатчына
Камсамольская плошча (Масква)

**Камсамольская плошча** (да 1932 — **Каланчоўская плошча**) — плошча ў Маскве, на якой знаходзяцца тры вакзалы: Казанскі, Яраслаўскі і Ленінградскі, за гэта атрымала неафіцыйную назву — плошча Трох Вакзалаў. У непасрэднай блізкасці ад плошчы знаходзіцца станцыя Каланчоўская.

Плошча была створана ў сувязі з чыгуначным будаўніцтвам у другой палове XIX ст. У XVIII ст. гэтае месца называлася Каланчоўскім полем, якое і дало першую назву плошчы. Назва поля паходзіць вежы (каланчы), драўлянага будынка царскага палаца (вядомага як Каланчоўскі). У «Камсамольскую» плошча была перайменаваная ў 1932 годзе ў гонар камсамольцаў — будаўнікоў метрапалітэна (пад плошчай прайшла першая чарга першай лініі маскоўскага метро).
## Памятныя мясціны 
* Ленінградская (гасцініца)

Катэгорыя:Плошчы Масквы
Коркіна

**Коркіна** () — горад (з 1942) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Коркінскага раёна Чалябінскай вобласці. Насельніцтва — 39,4 чалавек (2006). Заснаваны ў 1746 годзе. Горад размешчаны на левым Паўднёвым Урале, за 40 км ад Чалябінска.
## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Здабыча вугалю, прадпрыемствы «Азбестацэмент», «Уралцэмент», швейная фабрыка, кандытарская фабрыка, гута, завод жалезабетонных вырабаў, экскаватара-вагонарамонтны завод, малочны завод.

## Вядомыя асобы 
* Барыс Барысавіч Цітовіч (1948—2021) — беларускі мастак.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1795 годзе
Куса (Чалябінская вобласць)

**Куса** () — горад (з 1943) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кусінскі раёна Чалябінскай вобласці. Насельніцтва 19,6 чалавек (2005). Заснаваны ў 1778 годзе. Горад размешчаны на рэках Куса і Ай (прыток Уфы), за 180 км ад Чалябінска.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1778 годзе
Аўстралійскі долар

**Аўстралійскі долар** (код валюты **AUD**) уведзены ў абарачэнне з 14 лютага 1966 г. замест аўстралійскага фунта. З’яўляецца валютай Аўстралійскага Саюза, уключаючы востраў Раства, Какосавыя астравы і востраў Норфалк, а таксама незалежных ціхаакіянскіх дзяржаў Кірыбаці, Науру і Тувалу. Дзеліцца на 100 цэнтаў. Звычайна скарачаецца знакам долара ($), але існуюць і іншыя пазначэнні (A$, $A, AU$ і $AU). Для вырабу банкнот з 1988 года выкарыстоўваецца не папера, а адмысловы тонкі пластык.

У вольным абароце прысутнічаюць банкноты наміналам:

* 5 долараў
* 10 долараў
* 20 долараў
* 50 долараў
* 100 долараў

Таксама маюцца манеты наміналам:

* 5 цэнтаў
* 10 цэнтаў
* 20 цэнтаў
* 50 цэнтаў
* 1 долар
* 2 долары

Манеты вартасцю 1 і 2 цэнты выведзеныя з абароту ў 1994 годзе.

## Гл. таксама 
* Цэнтральныя банкі і валюты Акіяніі

## Спасылкі 
* Рэзервовы банк Аўстраліі

* Аўстралійскі долар (банкноты)  
* Грошы Аўстраліі 

Катэгорыя:Валюты Акіяніі
Катэгорыя:Эканоміка Аўстраліі
Варшаўскі вакзал (Гатчына)

**Варшаўскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал чыгуначнай станцыі Гатчына-Варшаўская, адзін з 2-х дзеючых чыгуначных вакзалаў Гатчыны на лініі Санкт-Пецярбург-Луга.

Рух па Варшаўскай чыгунцы ад Санкт-Пецярбурга да Гатчыны пачаўся 1 лістапада 1853 года. Тады ж быў адчынены Варшаўскі вакзал. У 1858 годзе быў гатовы праект сталай станцыі і пасажырскага вакзалу, які распрацаваў архітэктар П. О. Сальмановіч. Вакзал уяўляў сабой выцягнуты павільён з арачнымі вокнамі і дзвярамі, у якім імператарскую палову ад касавай залы і вестыбюляў 1-га, 2-га і 3-га класаў адлучаў скразны праход. У 1888 годзе інжынер  распрацаваў праект металічнага падстрэшка над пасажырскай платформай. У 1895 годзе была пабудаваная электрычная станцыя для асвятлення чыгуначнай станцыі.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны і акупацыі вакзал быў разбураны. Пасля вайны быў пабудаваны новы будынак вакзалу ў класічным стылі па праекце архітэктара Д. П. Бурышкіна. У 1967 годзе пуці станцыі былі электрыфікаваныя, з 6 лістапада паведамленне з Ленінградам стала здзяйсняцца электрацягнікамі. У 2000-х гадах вакзал прайшоў капітальны рамонт.

Катэгорыя:Транспарт у Расіі
Катэгорыя:Гатчына
Кыштым

**Кышты́м** () — горад (з 1934 года) у Расіі, у Чалябінскай вобласці. Насельніцтва 35,3 чалавек (2023). Заснаваны ў 1757 годзе. Горад размешчаны на рацэ Кыштымка, за 90 км ад Чалябінска.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Медзеэлектралітны, машынабудаўнічы, электрамеханічны заводы, радыёзавод, прадпрыемста «Уралграфіт», горна-узбагачальны камбінат і іншыя прадпрыемствы.

## Вядомыя асобы 
* Людміла Аляксандраўна Леанцюк (1931—1991) — вучоны ў галіне гісталогіі, доктар медыцынскіх навук.

Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1757 годзе
Ідумея

**Ідумея, Эдом** — назва гістарычнай часткі Палесціны на поўдзень ад Мёртвага мора. Першапачатковымі яе жыхарамі былі харэі, якія потым змяшаліся з заваёўнікамі і стварылі магутную дзяржаву. Пазней, калі сфарміравалася Іўдзейскае царства, ідумеі, нягледзячы на падтрымку аманітаў і маавіцян, былі разгромлены іудзеямі. Паводле Бібліі гэтая тэрыторыя належала Ісаву, першароднаму сыну Ісака і Равекі, нашчадку патрыярха Якава. Спрадвечная варожасць да іудзеяў дасягнула найвышэйшага напалу ў часы аслаблення яўрэйскай манархіі, калі Навухаданосар II асадзіў Іерусалім ідумеі адразу перайшлі на бок халдзеяў і прымалі ўдзел у грабяжах і забойствах сваіх былых заваёўнікаў, садзейнічаючы разарэнню Іўдзейскага царства. Пасля разгрому Іўдзейскага царства і вываду яго жыхароў у вавілонскі палон, ідумеі авалодалі спустошанай зямлёю. Гэта племя і гістарычная назва іх зямлі канчаткова сышлі з гістарычнай арэны пасля разбурэння Іерусаліма рымлянамі ў 1 ст.

## Гл. таксама 
* Амалех

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гісторыя Іарданіі
Катэгорыя:Старажытны Ізраіль і Іўдзея
Чырвонае (возера)

**Чырвонае**, **Князь-возера** — самае вялікае возера Гомельскай вобласці і трэцяе паводле плошчы сярод азёр Беларусі. Знаходзіцца ў Жыткавіцкім раёне, у басейне ракі Прыпяць, за 18 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Жыткавічы.

## Назва 
Сучасная назва «Чырвонае» з’яўляецца следам раннесавецкай практыкі перайменавання «немілагучных» і ідэалагічна чужых назваў. Яна была замацаваная пастановай 1931 г., у якой гаварылася: «…*возера „Князь“ або „Жыд“ Ляхавіцкага сельсавета Жыткавіцкага раёна перайменаваць у возера „Чырвонае Палессе“*».

У народных паданнях пра возера дзве паралельна ўжываныя яго назвы «Князь-возера» і «Жыд-возера» тлумачацца тым, што князь ажаніўся з яўрэйкай (шынкарскай дачкой).

Аднак, назва «Жыд-возера» не звязаная з састарэлым беларускім *жыд* «яўрэй». 

Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу *Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis*. «Зіхоткія» водныя назвы ў балцкай гідраніміі на ўсходзе — Лучоса (на старой балцкай тэрыторыі тройчы), Свіцязь (двойчы).

## Гідраграфія 
Плошча возера 43,8 (40,82) км². Найбольшая глыбіня 4 (2,9) м, сярэдняя — 0,7 м. даўжыня 12,1 (11,68) км, шырыня да 5,2 (5,03) км. Даўжыня берагавой лініі — 30,8 (30,78) км. Аб’ём вадыў возеры 27,35 млн м³.
 
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, авальная, злёгку выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Берагі возера нізкія, затарфаваныя, дно выслана сапрапелем, на поўдні па мелкаводдзю пясчанае. Упадаюць рака Дземенка, канава Цесна, канава Восаўская і інш., выцякаюць Жыткавіцкі канал, канал Азёрны.

## Экалогія 
З захаду да возера прымыкаюць тарфяныя палі, на якіх вядзецца здабыча торфу. У выніку асушэння і торфараспрацоўкі балотнага масіву «Булеў Мох» быў парушаны гідралагічны рэжым возера, адбылася трансфармацыя прылягаючых лясных супольніцтваў у збедненыя меліярацыйна-ўтвораныя фітацэнозы. Нягледзячы на тое, што старая торфараспрацоўка затоплена, гідралагічны рэжым тэрыторыі да гэтага часу цалкам не аднавіўся.

На частцы торфараспрацовак агульнай плошчай каля 2,5 тыс. га праводзіцца аднаўленне балот. Зараз гэтыя ўчасткі ўяўляюць сабой сажалкі, раздзеленыя дамбамі. Глыбіня вады ў іх вагаецца ад 0,5 да 1,5 м, у каналах — ад 1,5 да 3 м. Усё гэта стварае спрыяльныя ўмовы для гнездавання многіх відаў водна-балотных птушак.

Возера выкарыстоўваецца ў рыбнай гаспадарцы, у рэкрэацыйных мэтах, як крыніца вады для арашэння. Возера і затопленыя тарфянікі арандуюцца пад аматарскае рыбалоўства.

Каля возера населеныя пункты Ляхавічы Пухавічы. У возеры водзяцца карась сярэбраны, карась звычайны, плотка, краснапёрка, лінь, акунь рачны, джгір звычайны, уюн звычайны. Сустракаецца шчупак звычайны. Зарыблялася карпам, белым амурам, белым таўсталобікам, судаком звычайным.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Гомельской области  // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] 

Катэгорыя:Азёры Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Ісак

**Ісак** () — адзін з біблейскіх патрыярхаў, сын Аўрама і Сары, якая нарадзіла яго ў глыбокай старасці. Драматычным момантам біблейскай біяграфіі Ісака з’яўляецца вядомае ахвяраванне Аўрама, яго бацькі. Бог загадаў апошняму прынесці ў ахвяру свайго любімага сына Ісака. Каб даказаць сваю вернасць усявышняму, Аўрам вырашыў выканаць яго волю, аднак у самы апошні момант, апавядаецца ў Бібліі, рука анёла адвяла занесены Аўрамам нож ад звязанага ім Ісака. Навукоўцы лічаць, што ў гэтым сюжэце знайшоў адлюстраванне пачатак працэсу адмены ў першабытных плямёнаў чалавечага ахвярапрынашэння і замены яго ахвярамі жывёл.

## Літаратура 
*
Кейсарыя

**Кейсарыя**, гістарычная **Кесарыя Палесцінская** (у адрозненне ад Кесарыі Філіпавай і інш.) або **Цэзарыя** — горад у Ізраілі, старажытны горад у Палесціне на ўсходнім беразе Міжземнага мора паміж Яфай і Дорай, які быў пабудаваны Ірадам Вялікім у другой палове 1 ст. да н.э. і названы так у гонар рымскага імператара (ад лац. caesar: цэзар, кесар).

Кесарыя хутка расла, багацела і стала адным з галоўных гарадоў Палесціны. Яна служыла рэзідэнцыяй рымскіх пракуратараў і цэнтрам грамадска-палітычнага жыцця краіны, адыгрывала важную ролю ў гісторыі распаўсюджвання хрысціянства. Паводле Новага Запавету тут апостал Пётр упершыню хрысціў паганца, сотніка Карнілу; тут адбыўся суд над апосталам Паўлам.

Пасля разбурэння Іерусаліма Кесарыя зрабілася сталіцай Палесціны. У 198 г. тут адбыўся царкоўны сабор. У 4 ст. тут працаваў пачынальнік царкоўнай гісторыі Яўсевій Кесарыйскі.

У часы крыжовых паходаў Кесарыя адыгрывала важную ролю як адна з крэпасцей. Але з 13 ст. пасля яе разбурэння ў 1265 годзе султанам Бібарсам горад пачаў занепадаць і зараз ад Кесарыі Палесцінскай засталіся толькі руіны, за якімі захавалася старажытная назва даўняга горада.

## Гл. таксама 
* Кесарыя Кападокійская
* Кесарыя Маўрытанская
* Кесарыя Філіпава

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гістарычны запаведнік «Гавань Кейсарыі»  , 

Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Ізраілі
Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Ізраіля
Катэгорыя:Гарады Іўдзеі
Катэгорыя:Гарады Палесціны
Украінская Народная Рэспубліка

**Украінская Народная Рэспубліка** скарочана **УНР** (, у тагачасным правапісе — *Українська Народня Республіка*) — палітычнае ўтварэнне пачатка XX ст. на тэрыторыі сучаснай Украіны, абвешчана 7(20) лістапада 1917 года ў Кіеве Украінскай цэнтральнай радай (УЦР) як украінская нацыянальная дзяржава ў складзе федэратыўнай Расіі, з 9(22) студзеня 1918 — незалежная дзяржава.

29 красавіка 1918 года генерал Павел Скарападскі пры падтрымцы германскіх войск скінуў УЦР і ліквідаваў УНР, замест якой абвешчана Украінская дзяржава (Гетманшчына). У снежні 1918 года УНР адноўлена Украінскай дырэкторыяй.

У 1918—1920 гадах УНР знаходзілася ў процістаянні з РСФСР, Украінскай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай (УССР) і белагвардзейскім урадам генерала Антона Дзянікіна, была ў саюзе з краінамі аўстра-германскага ваеннага блоку і Польшчай.

У студзені-лістападзе 1919 года існавала Саборная Украіна — аб’яднанне УНР і Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі (створана ў лістападзе 1918 года ў Галіцыі).

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года большасць украінскіх этнічных земляў увайшла ў склад УССР і Польшчы.

Урад УНР да 1965 года існаваў у эміграцыі пад кіраўніцтвам С. Пятлюры (да 1926), потым А. Лявіцкага і С. Вятвіцкага.

## Гл. таксама 
* Спіс сталіц Украінскай Народнай Рэспублікі

## Спасылкі 
* СТАНАЎЛЕННЕ I РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСКА-ЎКРАІНСКІХ АДНОСІН У 1918—1920 гг. 
* Лебедзева БНР — УНР: першы вопыт дзяржаўных стасункаў 
* Каму належаў Брэст у 1918 годзе? Дзмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў «Брэсцкая Газета»

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны
Песа

**Песа** ( — літаральна «вага», «фунт», ад  пенсум — «узважаны» < pensare) — сучасная грашовая адзінка і манета сярэднявечнай і сучаснай Іспаніі (вядомая іспанская песета да замены яе на еўра), а таксама сучасных дзяржаў, некалі былых іспанскімі каланіяльнымі валадарствамі: Балівіі, Гвінеі-Бісау, Дамініканскай Рэспублікі, Калумбіі, Кубы, Мексікі, Парагвая (цяпер гуарані), Філіпін, Чылі, раней Аргенціны (цяпер аўстрале), Уругвая.

1 песа звычайна дзеліцца на 100 сентава (за выключэннем Уругвая, дзе 1 песа роўны 100 сентысіма).

## Гісторыя 
Песа — срэбная манета, якая выкарыстоўвалася ў іспанскіх калоніях у Амерыцы, чаканілася з 1497 г. Нягледзячы на гутарковую распаўсюджанасць слова, яно з’явілася на грашовых банкнотах у Іспаніі толькі ў 1864 годзе, таму правільней зваць іспанскія каланіяльныя грошы рэаламі, адкуль паходзіць сучасны бразільскі рэал, бо ў 1580—1640 гг. Бразілія таксама была іспанскім валоданнем.

*Патака*, якая мела знак (圓) — грашовая адзінка, эквівалентная *песа* у партугаламоўным Макаа.

## Песа па краінах 
### У сучасным звароце 
*  Аргенцінскае песа ($, ARS)
*  Дамініканскае песа (RD$, DOP)
*  Калумбійскае песа ($, COP)
*  Кубінскае песа ($MN, CUP) і кубінскае канверсоўнае песа (CUC$, CUC)
*  Мексіканскае песа ($, MXN)
*  Уругвайскае песа ($U, UYU)
*  Філіпінскае песа (₱, PHP)
*  Чылійскае песа ($, CLP)

Катэгорыя:Валюты
Бразільскі рэал

**Рэал** (, знак: *R$*, код ISO 4217: **BRL**, множны лік: *reis* (да 1942), *reais* (з 1994)) — грашовая адзінка Бразіліі.

## Гісторыя 
Рэйс (фактычна злічальнай адзінкай было 1000 рэйсаў - мільрэйс) ужываўся з 1690 па 1942 г. (заменены на крузейра у суадносінах 1 крузейра = 1000 рэалаў). Разменная манета - сентава.

У 1967 г. уведзены "новы крузейра", роўны 1000 старых.

Затым, у 1986 г. 1000 новых крузейра абменьваліся на 1 крузада.

У 1990 г. 1000 крузада змянялі на 1 "новы крузада".

З 1 ліпеня 1994 г. ізноў выкарыстоўваўся рэал.

Катэгорыя:Эканоміка Бразіліі
Катэгорыя:Паўднёваамерыканскія валюты
ВЭС СВК Свіцязянка-2003

**ВЭС СВК «Свіцязянка-2003»** — ветравая электрастанцыя ў Беларусі, у вёсцы Дуброва Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці.

Вызначанай магутнасцю 210 кВт, складаецца з трох ВЭУ А-77 (па 70 кВт кожная), вытворчасці ААТ «Аэрола-Энерга», усталяваных на 30-метровых апорах. Уведзена ў эксплуатацыю ў ліпені—жніўні 2007 года. Кошт трох ВЭУ ~ 500 млн руб. (ліпень 2007). Будаўніцтва часткова фінансавалася дэпартаментам Дзяржкамітэта па стандартызацыі, энергаэфектыўнасці і энергаашчаджэнню, як адзін з праектаў Праграмы «Энергаашчаджэнне». Звычайная хуткасць ветру на месцы будоўлі (Навагрудскае ўзвышша) не менш за 6 м/с. Выпрацоўка электраэнергіі ВЭС у тры разы будзе перавышаць патрэбы СВК «Свіцязянка-2003», лішкі будзе купляць «Гроднаэнерга».

Катэгорыя:Ветраэнергетыка Беларусі
Катэгорыя:Эканоміка Карэліцкага раёна
Капейка

**Капейка** — разменная манета ў Азербайджане (гяпік), Беларусі, Прыднястроўі, Расіі і ва Украіне.

## Гісторыя 
### З’яўленне 
Капейка з’явілася ў Маскоўскай дзяржаве пасля грашовай рэформы Алены Глінскай. Гэтая дробная манета стала разменнай манетай у адносінах да рубля.

Першыя капейкі чаканіліся са срэбра, кожная важыла 0,48 г. Манеты мелі няправільную форму, выраблялася абы-як (без адзінага стандарту) і былі вельмі нязручныя ў звароце. Пры здзяйсненні буйных пакупак даводзілася пералічваць горы манет.

Пятру I гэта вельмі не падабалася, ён грэбліва выказваўся аб такіх капейках як аб «сярэбраных блохах». Таму была падрыхтавана грашовая рэформа, пасля якой капейка і прыняла набліжаную да сучаснай форму.

### Імператарскія капейкі 
. Медзь]]
У 1704 годзе была выраблена першая манета наміналам 1 капейка, якая была па аплатных уласцівасцях падобная да сучаснай, калі 1 капейка роўная 1/100 рубля. Для вырабу выкарыстоўвалася не срэбра, а медны сплаў.

Увод капеечнай манеты пазначыў пераход грашовай сістэмы Расійскай Імперыі да дзесятковай сістэмы злічэння. Далей манеты-капейкі выпускаліся пры ўсіх расійскіх імператарах.

### Акупацыйная капейка Германскай імперыі 
У перыяд Першай сусветнай вайны для выкарыстання на акупаваных усходніх тэрыторыях Германскай імперыяй былі выпушчаны германскі ўсходні рубель і капейка. Мяжа абарачэння гэтых грошай пашыралася на ўсход па меры прасоўвання германскіх войск. Былі ў звароце, у тым ліку, і на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

Капейка выканана з жалеза, а не з больш каштоўнай для ваюючай дзяржавы медзі. На вонкавым баку ёсць надпіс, які перакладаецца як «Ведамства вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсходніх зямель». Намінал і год выпуску на абароце ўпісаны ў абрысы Жалезнага Крыжа.

На акупаваных землях Расійскай імперыі хапала ранейшых грошай, але кайзеру было жыццёва важна паставіць мясцовую эканоміку пад свой кантроль.

### Савецкі перыяд 
У Савецкім саюзе манеты выпускаліся Дзяржаўным банкам СССР з моманту яго стварэння ў 1923 годзе і да моманту распаду СССР у 1991 годзе. За гэты час манеты некалькі разоў мянялі знешні выгляд, склад наміналаў, а таксама метал, з якога іх выраблялі.

### Постсавецкі час 
Капейка захавалася і ў сучасных грашовых сістэмах Беларусі (як 0,01 беларускага рубля), Украіны (як 0,01 грыўні) і некаторых іншых краін.

2 верасня 2024 года Нацыянальны банк Украіны ініцыяваў змену назвы разменных манет з «капейка» на «» для аднаўлення гістарычнай справядлівасці, садзейнічання дэрусіфікацыі і адраджэння нацыянальных традыцый Украіны. Вярхоўная Рада Украіны мусіць прыняць рашэнне пра ўвядзенне ў абарачэнне новай манеты. Гэтае слова было ў беларускіх гаворках XIX ст., напрыклад, у вершы «Чалом, чалом, ацец, татулька», апублікаваным Цытовічам; ён зрабіў тлумачэнне, што слова вядомае ў Магілёўскай і Чарнігаўскай губерні, шаг — гэта 2 капейкі.

## Капейкі ў банкнотах 
Часам выпускаліся не манеты-капейкі, а банкноты: у Расійскай імперыі, Латвійскай Сацыялістычнай Савецкай Рэспубліцы (1919—1920), Беларусі (1992), а таксама іншымі эмітэнтамі (напрыклад, трэст «Арктыквугаль» на Шпіцбергене, 1961).

File:1 Kopejka front.jpg
File:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|

Катэгорыя:Валюты
Віцебскі вакзал

**Віцебскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал станцыі Санкт-Пецярбург-Віцебскі, адзін з пяці дзейных чыгуначных вакзалаў Санкт-Пецярбурга. Размешчаны на Загарадным праспекце, 52. Папярэднія назвы **Царскасельскі вакзал**, **Дзецкасельскі вакзал**

Віцебскі вакзал — самы стары вакзал Расіі. Першы аднапавярховы драўляны будынак быў пабудаваны для першай у Расіі чыгункі паміж Санкт-Пецярбургам і Царскім сялом у 1837 годзе. У 1849—1852 гадах па праекце архітэктара К. А. Тона пабудаваны каменны будынак, які праіснаваў да пачатку XX стагоддзя. Сучасны будынак вакзала пабудаваны ў 1904 годзе ў стылі «мадэрн» (архітэктары З. А. Бржазоўскі, С. І. Мінаш). Будынак мае арыгінальнае купальнае завершанне, гадзіннікавую вежу, пероны знаходзяцца на ўзроўні другога паверху, дэбаркадар вакзалу мае арачнае перакрыцце (аўтар — інжынер У. З. Герсан). Адна з залаў упрыгожана карцінамі, прысвечанымі гісторыі Царскасельскай чыгункі (мастакі І. С. Самокіш і А. П. Самокіш-Судкоўская).

Паблізу, на беразе Увядзенскага канала быў пабудаваны Царскі павільён, куды прыбывалі цягнікі членаў імператарскай сям’і. 30 кастрычніка 2007 года ў гонар 170-годдзя расійскіх чыгунак у Светлавой зале вакзалу адчынены помнік Ф. А. Герстнеру — аўстрыйскаму інжынеру, будаўніку першай чыгункі ў Расіі.

Побач з вакзалам у 1955 пабудаваны наземны вестыбюль станцыі метро «Пушкінская». У 1987 у адмысловым шкляным павільёне ўсталяваны макет цягніка з паравозам «Спрытны», які здзейсніў першы ў Расіі рэйс з Пецярбурга ў Царскае Сяло ў 1837. У 2001—2003 гадах праведзеная рэканструкцыя вакзалу, падчас якой адноўленыя купал, афарбоўка будынка, арыгінальныя вокны фасада, ляпны арнамент, парадная мармуровая лесвіца, «Імператарскае кафэ» і іншыя згубленыя элементы першапачатковага праекту. Таксама была ўсталяваная аўтаматызаваная сістэма кантролю аплаты праезду пасажырамі прыгарадных цягнікоў.

Далёкія цягнікі з Віцебскага вакзала накіроўваюцца ў Беларусь, Смаленск, цэнтральную і заходнюю Украіну, Адэсу, Херсон, Вялікія Лукі, Малдову, Заходнюю Еўропу, Рыгу, Вільню і інш.

Прыгарадныя цягнікі ідуць да Паўлаўска, Вырыцы, Вялікага Ноўгарада, Гдова, Гатчыны-Таварнай, Орадзежа, Пасёлка.

## Літаратура 
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вакзалы Санкт-Пецярбурга
Іпаліт Фёдаравіч Багдановіч

**Іпаліт Фёдаравіч Багдановіч** ( — ) — рускі паэт.

Галоўны твор — паэма «Душачка» (1778), стылізаваная пад рускія народныя казкі, уразіла сучаснікаў навізной зместу і лёгкасцю верша. Паэма напісана на падставе аповесці Ж. дэ Лафантэна «Каханне Купідона і Псіхеі». Іншыя сачыненні: п'есы «Радасць Душачкі» і «Славяне», зборнік «Рускія прыказкі», нарысы «Гістарычныя рысункі Расіі».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Бабылі

[thumb|250px|[Васіль Пяроў. Гітарыст-бабыль (1865). Дзяржаўны Рускі музей]]
**Бабылі**, *кутнікі*, *каморнікі* — на Русі ў XV—XVIII ст. збяднелыя людзі, залежныя ад уладальнікаў зямлі. Яны займаліся рамёствамі, земляробствам, дробным гандлем і промысламі, працавалі па найму. Бабылі не неслі дзяржаўнага цягла, але плацілі свайму ўладальніку лягчэйшы чынш — бобылыцыну. У 1679 па сваім статусе бабылі былі прыраўняныя да сялян.

У прастамоўі слова «бабыль» азначае згалелы, адзінокі, бяздомны чалавек.

Напярэдадні рэформы 1861 агароднікі і бабылі былі самімі беднымі прыгоннымі сялянамі. У 1848 у Віленскай і Мінскай губернях іх было адпаведна 6,9 % і 9 % ад памешчыцкіх сялян, у Гродзенскай губерні ў 1858 — 4,5 %.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Саслоўі
Катэгорыя:Сялянства
Катэгорыя:Прыгоннае права
Аляксей Паўлавіч Болатаў

**Аляксей Паўлавіч Болатаў**, ( — ) — выбітны рускі геадэзіст. Прафесар геадэзіі і тапаграфіі Акадэміі Генштаба (1832). Аўтар капітальных работ, якія адыгралі вялікую ролю ў падрыхтоўцы геадэзістаў і тапографаў і ў развіцці метадаў геадэзічных прац у Расіі. Болатаў распрацаваў адну з шкал малюнка рэльефу на планах і картах рыскамі.

Катэгорыя:Геадэзісты Расіі
Катэгорыя:Географы Расіі
Рэал (грошы)

**Рэал** — грашовая адзінка ў сярэднявечнай Іспаніі і Партугаліі. З 1690 года — таксама грашовая адзінка Бразіліі (гл. Бразільскі рэал).

Катэгорыя:Еўрапейскія валюты
Катэгорыя:Састарэлыя валюты
Іван Мікіціч Болцін

**Іван Мікіціч Болцін** ( — ) — рускі гісторык і грамадскі дзеяч, удзельнічаў у публікацыі гістарычных помнікаў — падрыхтаваў выданне «Доўгай рэдакцыі „Рускай Праўды“ на аснове некалькіх спісаў» (1792). У «Нататках на гісторыю старажытнай і цяперашняй Расіі г. Леклерка» (тт. 1-2, 1788—1794) выкрываў французскага аўтара ў невуцкім і нядобрасумленным асвятленні рускай гісторыі. Вёў палеміку з М. М. Шчарбатавым: «Адказ генерал-маёра Болціна на ліст Шчарбатава, выдумшчыка Расійскай гісторыі» (1789), «Крытычныя нататкі на першы і другі томы гісторыі князя Шчарбатава» (1793—1794). Выступаў з крытыкай нарманскай тэорыі.

Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ульянаўскай вобласці
Злоты

**Злоты** (, што літаральна азначае «залаты») — грашовая адзінка Польшчы, а раней — Рэчы Паспалітай.

## Новы злоты 
Пасля дэнамінацыі 1995 года, калі намінал злотых быў паменшаны ў , сталі выкарыстоўваць назву «новы злоты» (зрэшты, «старыя» злотыя таксама зваліся новымі, калі іх увялі ў 1950 годзе, пасля папярэдняй дэнамінацыі).

У цяперашні час у звароце знаходзяцца:
* манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 грошаў; 1, 2, 5 злотых;
* банкноты наміналам 10, 20, 50, 100, 200 i 500 злотых.

З 2004 годзе Нацыянальны банк Польшчы выпускае серыю юбілейных манет вартасцю ў 2 і 10 злотых, прысвечаных польскаму злотаму;
* У 2004 годзе выпушчаныя манеты ў 2 і 10 злотых з выявай аверса і рэверсу манеты ў 1 злотых 1924 г. (на манеце ў 10 злотых змешчаны таксама партрэт Уладзіслава Грабскага, аўтара манетнай рэформы 1924 г.);
* у 2005 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манет злотых 1936 г. з караблём;
* у 2006 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 10 злотых 1932 г. з галавой «жанчыны ў каласах»;
* у 2007 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 5 злотых 1928 г. «Ніка».

## Будучыня злотага 
У 2004 г. Польшча ўступіла ў Еўрасаюз, так што плануецца пераход на еўра. Аднак для гэтага неабходна выканаць патрабаванні Еўрапейскага цэнтральнага банка, якім эканоміка краіны пакуль не адпавядае .

## Спасылкі 
* Злоты 1991—1995 гг. Галерэя банкнот  

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Грошы Польшчы
Расійскі рубель

**Расійскі рубель** () — грашовая адзінка ў Расійскай Федэрацыі. Складаецца са 100 капеек .

Па адной з версій, слова «рубель» як грашовая адзінка адбываецца ад слова секчы (). Гістарычна паняцце «рубель» узнікла ў XIII стагоддзі ў Ноўгарадзе, дзе пад «рублём» разумелася адна з частак рассечанай напалову грыўні (злітак срэбра масай каля 200 грам). Па іншай версіі назва было атрымана з-за шва на рабры злітка, абумоўленага асаблівасцямі тэхналогіі, па якой срэбра залівалася ў форму ў два прыёму. Корань «руб» азначае бок, аблямоўка, шво. Такім чынам, тэрмін рубель разумеў «злітак са швом». На карысць апошняй версіі гавораць даследаванні, па якіх вага грыўні срэбра і рубля быў аднолькавы.

Упершыню назва *рубель* сустракаецца ў ноўгарадскай берасцяной грамаце, датаванай 1281—1299 годам. У XIII стагоддзі рубель уяўляў сабою срэбны злітак даўжынёй да 20 см і вагай прыкладна 200 г, які адсякаўся ад шыйнай грыўні. Арабскі падарожнік XIV стагоддзя Ібн Батута вызначаў каштоўнасць рубля ў 5 арабскіх унцый. З пачаткам чаканкі срэбнай дзеньгі ў XV стагоддзі рубель ператварыўся ў злічальную грашовую адзінку і стаў роўны ста дзеньгам. Рэальнымі грашовымі адзінкамі служылі наўгародкі і маскоўкі, а затым — капейкі і грошы. Рубель у XVI стагоддзі быў роўны 100 капейкам, або 200 дзеньгам.

З 1704 пачалася рэгулярная чаканка срэбнага рубля масай 28 г. Чаканіліся таксама медныя і залатыя рублі. У 1769—1849 існаваў разлік на рублі срэбрам і рублі асігнацыямі, якія адрозніваліся па кошце. У 1897 асноўнай грашовай адзінкай становіцца залаты рубель, эквівалентны 0,774235 г золата.

Арыгінальны знак для знака рубля існаваў у Расіі яшчэ ў XVII стагоддзі, і яго можна сустрэць у кнігах XVI—XVIII стагоддзяў. Знак складаўся з надрадковых літар Р і Ў, прычым Р была звернутая на 90° супраць вартавы стрэлкі, а Ў пісалася па-над ёй; у цэлым, знак нагадваў крыж або лічбу 7. Знак размяшчаўся над сумай, да якой ставіўся. Зараз графічнае абазначэнне для рубля ў выглядзе знака пакуль адсутнічае, але законам «Аб цэнтральным банке Расійскай Федэрацыі» замацавана неабходнасць яго распрацоўкі.

У савецкі перыяд валютай былі савецкія рублі. Першы савецкі рубель выпушчаны ў 1919 годзе ў выглядзе крэдытнага білета. Савецкі рубель пасля рэформы 1961 года быў фармальна роўны 0,987412 г золата, але магчымасці абмяняць рублі на золата не існавала.

Пасля 1991 года валютай Расійкай Федэрацыя застаўся рубель. У 1998 годзе была праведзена дэнамінацыя (рублі абменіваліся ў суадносінаў 1000:1), зменены дызайн купюр і манет. У цяперашні час рубель не мае залатога эквівалента.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Першы савецкі рубель (1919 год). Галерэя банкнот  
* Расійскі рубель — банкноты Расіі — у тым ліку банкноты былога СССР   

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Грошы Расіі
Саюз пісьменнікаў Расіі

**Саюз пісьменнікаў Расіі** (), грамадская арганізацыя, якая аб’ядноўвае шэраг расійскіх і замежных літаратараў (празаікаў, паэтаў, эсэістаў і г. д.). На 2004 год складаўся з 93 рэгіянальных арганізацый і аб’ядноўваў 6991 чалавекі. Утвораны ў 1991 годзе, калі на базе адзінага Саюза пісьменнікаў СССР утварыліся Саюз пісьменнікаў Расіі («патрыятычнай» накіраванасці) і Саюз расійскіх пісьменнікаў («дэмакратычнай» накіраванасці).

* Старшыня праўлення — Мікалай Іваноў. 
* Сакратар праўлення — Сяргей Белкін.

## Гл. таксама 
* Міхаіл Гуцарыеў

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Расіі
Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў

**Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў** ( — ) — рускі жывапісец. Член Саюза рускіх мастакоў. Выпрацаваў уласную маляўнічую манеру, якая спалучала прынцыпы пленэрнага жывапісу з дэкаратывізмам агульнага рашэння. Аўтар вытанчана-дэкаратыўных элегічных па настроі карцін, галоўным чынам на тэму гармоніі чалавека і прыроды («Майскія кветкі», «Агава», «Габелен», «Куст ляшчыны» і т. д.). Аказаў вялікі ўплыў на творчасць рускіх мастакоў пачатку XX ст.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Памерлі ў Калужскай вобласці
Аксамітная кніга

**Аксамітная кніга** — радаслоўная кніга найболей знатных баярскіх і дваранскіх родаў Расіі. Складзеная ў 1687 годзе ў сувязі з адменай месніцтва (1682) і пасля спынення складання разрадных кніг. Назва па аксамітнай вокладцы. У Аксамітную кнігу ўключаныя: «Гасудараў радасловец» 1555—1556, які складаецца пераважна з радаслоўных запісаў нашчадкаў Рурыкавічаў і Гедзімінавічаў (царскі, княжыя, баярскія роды), а таксама матэрыялы за другую палову XVI—XVII стагоддзяў з радаслоўных роспісаў, пададзеных прадстаўнікамі гэтых родаў у 1682—1687.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дваранства
Катэгорыя:Генеалагічныя крыніцы
Хрыстос

[thumb|right|Найбольш вядомая старажытная выява *[Хрыстос Панкратар* — з манастыра Святой Кацярыны.]]
**Хрыстос** (, Хрыстос, што азначае «*памазанік*») — пераклад яўрэйскага слова מָשִׁיחַ (Машыях) і сірыйскага ܡܫܝܚܐ (Мшыха), Месія, і выкарыстоўваецца ў якасці тытула для Ісуса ў Новым Запавеце. У агульнага карыстанні слова «***Хрыстос***», як правіла, разглядаецца як сінонім Ісуса з Назарэта. Паслядоўнікі Ісуса сталі вядомыя як хрысціяне (як у Дзеях 11:26), таму што яны лічылі, што Ісус з’яўляецца Месіяй (Хрыстом) прадказанным у Старым Запавеце, як, напрыклад, у споведзі Пятра.

Ісус пачаў называцца Сваімі паслядоўнікамі «*Ісусам Хрыстом*», гэта значыць *Ісус Памазаны* або «*Ісус, Месія*» пасля Яго смерці і ўваскрэсення. Да гэтага Ісус звычайна згадваўся як «*Ісус з Назарэта*» ці «*Ісус, сын Іосіфа*». У лістах апостала Паўла, самых ранніх тэкстах Новага Запавету, Павел часцей за ўсё называюць Ісуса як «Ісус Хрыстос» ці «Хрыстос». Слова Хрыстос было першапачаткова тытулам, але пазней стала часткай імя «Ісус Хрыстос», хоць яно па-ранейшаму выкарыстоўваецца таксама як тытул, з ўзаемным выкарыстаннем Хрыстос Ісус, што азначае «Месія Ісус».

Ісус не вызнаецца большасцю яўрэяў як Месія. Рэлігійныя яўрэі ўсё яшчэ чакаюць першага прышэсця Месіі, у той час як хрысціяне чакаюць другога прышэсця Хрыста, лічачы, што Ён выканае астатнюю частку месіянскіх прароцтваў. Мусульмане прымаюць Ісуса як Месію (Іса аль-Масіх), але не як Сына Божага, але ўсё ж такі вераць гэтак жа як і хрысціяне, што Ён прыйдзе зноў.

Хрысціянская тэалогія называецца хрысталогіяй, і звязана перш за ўсё з прыродай і асобай Ісуса Хрыста, як запісана ў кананічных Евангеллях і лістах Новага Запавету.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Ісус Хрыстос
Катэгорыя:Імёны Ісуса
Захар’іны

'''Захар'іны''' — рускія дваранскія роды. Адзін з іх, які ўзыходзіць да пачатку XVII стагоддзя, занесены ў VI частку радаслоўнай кнігі Маскоўскай і ў II частку радаслоўнай кнігі Пензенскай і Саратаўскай губерняў. Да яго належыць прафесар Рыгор Антонавіч Захар'ін. Два іншыя роды Захар'іных, якія таксама ўзыходзяць да XVII стагоддзя, занесеныя ў VI частку радаслоўнай кнігі Кастрамской, Казанскай і Екацярынаслаўскай губерняў (Гербоўнік, VIII, 120).

## Літаратура 
* Захарьины // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Катэгорыя:Расійская арыстакратыя
Жалобавы

**Жалобавы** — рускі дваранскі род. Іх продак Пётр Астаф'евіч Жалобаў валодаў маёнткамі (1629) . Аляксей Пятровіч Жалобаў, іркуцкі губернатар, пакараны смерцю за злоўжыванні ў 1736. Род Жалобавых занесены ў VI і II часткі радаслоўнай кнігі Разанскай, Маскоўскай і Цвярской губерняў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Расійская арыстакратыя
Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі

**Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі** — зборнік гербаў расійскіх дваранскіх родаў, заснаваны ўказам імператара Паўла I ад 20 студзеня 1797. Уключае звыш 3 000 родавых і некалькі дзесяткаў асабістых гербаў.

## Спасылкі 
* Адсканаваныя старонкі Агульнага гербоўніка

Катэгорыя:Дваранства
Катэгорыя:Гербоўнікі
Катэгорыя:Генеалагічныя крыніцы
Уладзімір Рыгоравіч Бандарэнка

**Уладзі́мір Рыго́равіч Бандарэ́нка** (нар. ) — рускі журналіст і грамадскі дзеяч, адзін з заснавальнікаў і кіраўнікоў газет «Дзень», «Заўтра», «Дзень літаратуры». Член Саюза пісьменнікаў Расіі.

## Біяграфія 
Уладзімір Бандарэнка нарадзіўся 16 лютага 1946 года ў Петразаводску. У 1969 годзе скончыў Дзяржаўны лесатэхнічны інстытут у Ленінградзе, затым — Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага ў Маскве. Пасля яго заканчэння працуе загадчыкам літаратурным аддзелам у Малым тэатры, ва Мхате імя М. Горкага ў рэжысёра Таццяны Даронінай.

З 1990 года з’яўляецца намеснікам галоўнага рэдактара газеты «Дзень», з лістапада 1993 года — намеснікам галоўнага рэдактара штотыднёвай газеты «Заўтра». З мая 1997 года — рэдактар дадатку да газеце «Завтра» — «Дзень літаратуры».

Член Саюза пісьменнікаў Расіі з 1991 года. Публікуецца ў газеце «Літаратурная Расія», часопісе «Наш сучаснік».

## Бібліяграфія 
* Пазіцыя: Кніга крытыкі (1989)
* Непрычасаны думкі (1989)
* «Маскоўская школа», або Эпоха ліхалецця (1990)
* Дзеці 1937 (2001)
* Палымяныя рэакцыянеры. Тры абліччы рускага патрыятызму (2003)
* Сярэбраны век простага люду (2004)
* Апошнія паэты імперыі: нарысы літаратурных лёсаў (2005)
* Жыві небяспечна (2006)
* Цяжка быць рускім (2007)
* Трубадуры імперскай Расіі (2007)
* Пакаленне адзіночак (2008)

Катэгорыя:Журналісты Расіі
Фларын (манета)

thumb|300px|Фларэнтыйскі фларын 1340 года.
**Фларын** (, ад Фларэнцыя — «кветкавая») — залатыя манеты, якія з 1252 года чаканілі ў Фларэнцыі, адсюль і назва, а пазней у іншых краінах.

## Гл. таксама 
* Фларэнтыйскі фларын
* Фларын у краінах Еўропы

Катэгорыя:Манеты
Катэгорыя:Сярэдневяковыя манеты
Дож

thumb|250px|Шэсце венецыянскага дожа.
**Дож** (, ад  — правадыр) — тытул кіраўніка дзяржавы у некаторых італьянскіх рэспубліках.

## Венецыянскі дож 
### Паходжанне тытула 
Тытул існаваў у Венецыі на працягу больш чым дзесяці стагоддзяў, з 8 ст. па 18 ст. Узнік у 697 годзе, у той час Венецыя фармальна падпарадкоўвалася Візантыі. Першым дожам стаў Анафеста. Меркавана, першыя дожы выконвалі функцыі намеснікаў Візантыйскай імперыі.

### Абавязкі дожа 
Улада дожа строга абмяжоўвалася. Напрыклад, дож не меў права з’яўляцца на публіцы без суправаджэння, не мог аднаасобна сустракацца з іншаземнымі вяльможамі або пасламі, не мог адзін распячатваць афіцыйныя пісьмы. У дожа не магло быць уласнасці на тэрыторыі іншых дзяржаў. Ён не мог пакідаць тэрыторыю Палаца дожаў і базілікі Сан-Марка.

Звычайна дожы кіравалі да самай смерці, хаця здараліся выпадкі пазбаўлення пасады. Прыбыткі дожа на пасадзе былі невялікімі. Пасля 1501 г. была распрацаваная працэдура пасмяротнага пакрыцця шкоды, нанесенай дожам у перыяд кіравання, напрыклад у выніку крадзяжоў: Суд мёртвых.

Адным з цырыманіяльных абавязкаў дожа было ажыццяўленне цырымоніі *заручын дожа з морам*. Дож кідаў кольца ў Адрыятыку з дзяржаўнага карабля — галеры, якая насіла назву Бучынтора або Букентаўр. Традыцыя з’явілася пасля 1000 года, у адзначэнне заваявання Далмацыі 26-м дожам П’етра Арсеола II.

thumb|150px|Галаўны ўбор дожа
Адзенне дожа складалася з шапкі-каўпака адмысловай формы, мяча, пурпурнай або залатой мантыі, з каўняром з  і чырвоных чаравікоў, падобных да чаравікоў візантыйскіх імператараў.
Штогод у Вялікдзень дож узначальваў працэсію ад Сан-Марка да жаночага кляштара Сан Закарыа, дзе галоўная манахіня кляштара ўручала яму новую шапку (corno ducale), пашытую манашкамі. Шапка мела форму рога, была цвёрдай, выраблялася з парчы.

З часам абавязкі дожа ўсё больш перакладаліся на венецыянскіх службоўцаў.

### Скасаванне тытула 
Тытул быў скасаваны Напалеонам у 1797 годзе. Венецыя трапіла ў залежнасць ад Аўстрыі, пасля гэтага мелі месца іншыя формы кіравання, але да інстытута дожаў Венецыя больш не вярнулася.

## Генуэзскі дож 
Тытул дожа насіў галава Генуэзскай рэспублікі. Форма кіравання была запазычана ў Венецыі ў 1339 годзе з мэтай навесці парадак сярод мноства палітычных сіл, існаваўшых на той момант у рэспубліцы. З 1384 да 1515 г. найболей годныя і папулярныя грамадзяне займалі пост дожа, за выключэннем перыядаў замежных акупацый. У 1528 інстытут дожа быў адноўлены арыстакратамі, але абмежаваны тэрмінам кіравання два года. Тытул спыніў існаванне, як і ў Венецыі, пад ціскам французскіх заваёўнікаў.

## У іншых дзяржавах 
Яшчэ адной рэспублікай, якая выбірала дожаў, была маленькая . Яна звалася так у гонар сталіцы, якая была размешчанна на захад ад Церама на Адрыятычным узбярэжжы Цэнтральнай Італіі. Тытул існаваў з 1343 г. да моманту далучэння рэспублікі да Неапалітанскага каралеўства ў 1797 годзе.

## Гл. таксама 
* Кароткая храналогія гісторыі Венецыі
* Спіс венецыянскіх дожаў
* Спіс кіраўнікоў Генуі

Катэгорыя:Венецыя
Катэгорыя:Генуя
Катэгорыя:Гісторыя Італіі
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Кіраўнікі
Марка

**Марка:**
* Марка (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)
* Канверсоўная марка
* Марка (грашовая адзінка)
* Марка (грашовая адзінка Германіі)
* Марка, грашовая адзінка Фінляндыі
* Марка Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі
* Акупацыйная рэйхсмарка — грашовая адзінка на акупаваных Рэйхам тэрыторыях (1940—1945)
* Марка — мужчынскае імя
* Паштовая марка
* Гандлёвая марка
Рэйхсмарка

**Рэйхсмарка** — грашовая адзінка Веймарскай рэспублікі, Трэцяга рэйха і пасляваеннай Германіі з 1924 па 1948 год.

Рэйхсмарка была ўведзеная 30 жніўня 1924 г. Яна замяніла папяровую марку (Papiermark) і данцыгскі гульдэн, якія падчас гіперінфляцыі 1914—1923 былі абясцэненыя. Курс абмену склаў 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;:&nbsp;1 (адзін більён папермарак да адной рэйхсмаркі).

## Гл. таксама 
* Нямецкая марка

## Спасылкі 
* [https://web.archive.org/web/20030515065433/http://www.coinsv.narod.ru/c_pages/germany/weimar.htm ]
* [https://web.archive.org/web/20030515065219/http://www.coinsv.narod.ru/c_pages/germany/reich.htm ]
* http://www.germannotes.com(http://www.germannotes.com/weimar.shtml)

Катэгорыя:Манеты
Катэгорыя:Манеты Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Састарэлыя валюты
Крона (манета)

з выявай сонца над каронай, Людовік XII, 1498]]
**Кро́на** (, , , скар. *Kr*, ) — агульная назва шэрагу заходнееўрапейскіх манет, а таксама грашовая адзінка некалькіх краін. Атрымала сваю назву ад «кароны», намаляванай на манеце.

## Залатыя манеты 
Самой першай кронай лічаць «**курандор**» (*couronne d’oro*), упершыню адчаканеннай ва Францыі у 1340 годзе пры каралю Піліпе VI (яна важыла спачатку 5,44 г, у 1385 годзе вага складала ужо 4,08 г, у 1436 годзе — 3,5 г). У 1475—1683 гадах ва Францыі чаканіліся так званыя «экю з сонцам» (па выяве сонца над каронай; *ecu d’or au soleil*).
Французскія залатыя манеты сталі прадметам для шматлікіх перайманняў: па іх узору чаканілі залатую крону ў Англіі (з 1526 г.), залаты эскуда у Іспаніі (з 1537 г.), «курандор» у Нідэрландах (у 1540-89 гадах), «*corona danica*» у Даніі (з 1618 г.).

У 1551 годзе ў Англіі была выпушчанна першая срэбная крона, прыраўнаная па кошце да залатой (залатая і срэбная англійскія кроны некаторы час выпускаліся адначасова і былі прыраўнаныя да 5 шылінгам).
Англійская крона працягвала чаканіцца аж да пераходу на дзесятковую манетную сістэму ў 1971 годзе.

У Новы час «**залатой кронай**» () назвалі манеты Нямецкага манетнага саюза, выпушчаныя ў 1857 годзе. Залатая крона важыла 11,111 г і ўтрымоўвала 10 г золата. На аверсе адлюстроўваўся партрэт аднаго з кіраўнікоў дзяржаў — удзельнікаў манетнага саюза. Выпускалі таксама залатыя манеты ў 1/2 кроны.
Кронай назвалі таксама залатыя манеты Германіі, якія чаканілі ў адпаведнасці з манетным законам ад 4 снежня 1871 г. Выпускалі манеты ў 10 марак (крона), а таксама 5 марак (1/2 кроны) і 20 марак (2 кроны). На аверсе гэтых манет чаканілі партрэт кіраўніка адной з 22 нямецкіх дзяржаў, склалых Германскую імперыю, або герб аднаго з 3 імперскіх гарадоў.
Чаканка залатых нямецкіх крон спынілася пасля пачатку Першай сусветнай вайны.

## Гл. таксама 
* Англійская крона
* Дацкая крона
* Ісландская крона
* Нарвежская крона
* Славацкая крона
* Чэшская крона
* Шведская крона
* Эстонская крона

## Крыніцы 
Катэгорыя:Манеты
Лівонскі ордэн

thumbs|190px|right|thumb|Тэўтонец (злева) і мечаносец (справа)
**Лівонскі ордэн**, ці **Інфлянцкі ордэн** (, ) — каталіцкая дзяржава і ваенная арганізацыя рыцараў ва Усходняй Прыбалтыцы на латышскіх і эстонскіх землях (Інфлянтах) у XIII — XVI стст.

Ваяваў з Літвой, Псковам, Ноўгарадам. Атрымаў шэраг сур'ёзных паражэнняў ад іх (на Чудскім возеры 1242, бітва пры Дурбе 1260 і інш.). У Лівонскай вайне разгромлены рускімі войскамі, пасля чаго ліквідаваны.

## Гісторыя 
### Ордэн мечаносцаў 
Створаны (як Ордэн мечаносцаў) у 1202 годзе ў вусці ракі Дзвіна біскупам Альбертам фон Буксгёўдэнам і цыстэрцыянскім абатам . Першапачаткова ордэн называўся *Браты рыцарства Хрыстовага* (). Афіцыйнай яго мэтай была абвешчана абарона заснаванага ў Інфлянтах лацінскага касцёла і пашырэнне хрысціянства сярод ліваў, латгалаў і эстаў.

У 1205 годзе Папа Рымскі Інакенцій III зацвердзіў ордэн і надаў яму статут на ўзор ордэна храмоўнікаў (тампліераў). Паводле гэтага статута, члены ордэна падзяляліся на братоў-рыцараў, братоў-святароў і братоў-службовых. Браты-рыцары насілі белыя плашчы з выявай чырвонага мяча і крыжа над ім, меч над крыжам быў і на ордэнскай пячатцы (адсюль пашыраная ў сярэдневякоўі назва рыцараў — крыжакі).

Пасля паражэння Ордэна мечаносцаў у 1236 годзе ў Саўлескай бітве, 12 мая 1237 года Папа Рымскі Грыгорый IX далучыў ордэн да Тэўтонскага.

### Лівонская вайна і заняпад ордэна 
У 1421 годзе быў падпісаны гандлёвы дагавор Ноўгарада з Лівонскім ордэнам. Мір аказаўся нетрывалым, і ў 1444 годзе ўспыхнула вайна Лівоніі з Ноўгарадам і Псковам, якая доўжылася да 1448.

У 1492 годзе для барацьбы з Лівоніяй каля нямецкай крэпасці Нарвы быў заснаваны Івангорад.

У 1500 годзе быў складзена антымаскоўскі дагавор паміж ВКЛ і Лівонскім ордэнам. У час вайны 1501—1503 гг., у 1501 годзе ордэн быў разгромлены рускімі войскамі пры Гельмедзе (каля Дэрпта). Пасля перамогі Рэфармацыі магістар В. Плятэнберг не стаў далучацца да улады Рэчы Паспалітай і станаваіцца васалам польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта Старога разам з Прусіяй у 1523 г. а абвесціў Лівонскую канфедэрацыю часткай Святой Рымскай імперыі.

Пасля Пазвольскай "вайны" 1557 г. - збора войска ВКЛ і правала мабілізацыі у Лівоніі - ордэн  аддаўся пад пратэктарат ВКЛ. З 1557 годзе Іван IV узяў курс на абвастрэнне адносін з ордэнам — ён адмовіў лівонскім паслам у прыёме. Германскі імператар не стаў умешвацца.  Сілы ордэна былі хутка разгромлены маскоўскімі войскамі большасць тэрыторыіі акупаваныя падчас Лівонскай вайны.

Апошні гросмайстар Готхард Кетлер, не бачачы сродкаў да захавання незалежнасці Ордэна, па Віленскім дагаворы  далучыў усю Лівонію ў склад ВКЛ, а сам прыняў (1561) тытул свецкага князя - герцага і тым самым спыніў існаванне Ордэна.

## Гл. таксама 
* Ордэн мечаносцаў
* Інфлянцкае княства

## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Рыцарскія ордэны
Катэгорыя:Дзяржавы крыжакоў