UNPROFOR

**Сілы ААН па ахове** (**СААНА**, англ. **UNPROFOR**: *United Nations Protection Force*; таксама вядомыя пад сваёй французскай абрэвіятурай **FORPRONU**: *Force de Protection des Nations Unies*) былі першымі міратворчымі сіламі ААН у Харватыі і Босніі і Герцагавіне падчас югаслаўскіх войнаў. Сілы былі сфармаваны ў лютым 1992 года, а іх мандат скончыўся ў сакавіку 1995 года з рэструктурызацыяй міратворчай місіі ў тры іншыя сілы:

# Сілы прэвентыўнага разгортвання ААН (UNPREDEP) — ,
# Аперацыя па аднаўленні даверу ААН у Харватыі (UNCRO) — ,
# Рэарганізаваныя аперацыі UNPROFOR, якія працягваліся ў Босніі і Герцагавіне да іх замены місіямі НАТА і ЕС у снежні 1995 г. — .

## Асабісты склад 
UNPROFOR складаліся з амаль 39 000 чалавек. У яе склад увайшлі войскі Аргенціны, Аўстраліі, Бангладэш, Бельгіі, Бразіліі, Канады, Калумбіі, Чэхіі, Даніі, Егіпта, Эстоніі, Фінляндыі, Францыі, Нямеччыны, Ганы, Індыі, Інданезіі, Ірландыі, Італіі, Іарданіі, Кеніі, Літвы, Люксембурга, Малайзіі, Непала, Нідэрландаў, Новай Зеландыі, Нігерыі, Нарвегіі, Пакістану, Польшчы, Партугаліі, Расійскай Федэрацыі, Славацкай Рэспубліцы, Іспаніі, Швецыі, Швейцарыі, Тунісу, Турцыі, Украіны, Злучанага Каралеўства і ЗША. Паводле звестак ААН, за час дзеяння мандату UNPROFOR сярод персаналу загінула 167 чалавек. З тых, хто загінуў, трое былі ваеннымі назіральнікамі, 159 — іншымі вайскоўцамі, адзін — супрацоўнікам цывільнай паліцыі, двое — міжнароднымі цывільнымі супрацоўнікамі і двое — мясцовымі супрацоўнікамі.

Камандзірамі UNPROFOR былі:

Выбітныя афіцэры:

* Генерал-маёр Льюіс Макензі (Канада) Сектар Сараева 1992 г.
* Генерал Філіп Марыйон (Францыя) з кастрычніка 1992 г. па ліпень 1993 г.
* Генерал-лейтэнант Фрэнсіс Брыкмон (Бельгія) 12 ліпеня 1993 г. — 24 студзеня 1994 г.
* Генерал-лейтэнант сэр Майкл Роўз (Вялікабрытанія) з 24 студзеня 1994 па 25 лютага 1995.
* Генерал-лейтэнант Руперт Сміт (Вялікабрытанія) з 25 лютага 1995 года.

## Мандат 
### Харватыя 
UNPROFOR былі створаны рэзалюцыяй 743 Савета Бяспекі ААН ад 21 лютага 1992 года падчас вайны за незалежнасць Харватыі. Першапачатковы мандат UNPROFOR заключаўся ў забеспячэнні стабільных умоў для мірных перамоваў і бяспекі ў трох дэмілітарызаваных анклавах («зонах бяспекі»), прызначаных як зоны, якія ахоўваюцца Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый (United Nations Protected Areas, UNPA). Яны былі размешчаны ў розных рэгіёнах да таго, як Рэспубліка Харватыя атрымала статус паўнапраўнага члена Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН), але кантраляваліся самаабвешчанай Рэспублікай Сербская Краіна.

У 1992 годзе мандат быў пашыраны на так званыя «ружовыя зоны» для кантролю за доступам да «зонаў бяспекі» ААН (Рэзалюцыя СБ ААН 762), некаторага памежнага кантролю і маніторынгу грамадзянскага доступу ў ружовыя зоны (Рэзалюцыя СБ ААН 769), і кантролю за дэмілітарызацыяй паўвострава Прэўлака каля Дуброўніка (Рэзалюцыя СБ ААН 779).

### Боснія і Герцагавіна 
У адрозненне ад Харватыі, мандат UNPROFOR для Босніі і Герцагавіны не заключаўся ў назіранні за існым раней спыненнем агню. Па сутнасці, мандат можна падзяліць на чатыры этапы:

* Этап 1: Дапамога Сараева — пачынаючы з 5 чэрвеня 1992 г. UNPROFOR адказвала за ахову аэрапорта Сараева ў адпаведнасці з рэзалюцыяй 758 у гуманітарных мэтах. UNPROFOR павінны былі забяспечваць калідор бяспекі для канвояў дапамогі паміж аэрапортам і горадам.
* Этап 2: Суправаджэнне гуманітарнай дапамогі — 14 верасня 1992 г. UNPROFOR атрымалі мандат (рэзалюцыя 776 СБ ААН) ад Савета Бяспекі ААН на забеспячэнне аховы гуманітарных арганізацый, такіх як Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа і іншай дзейнасці па просьбе Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў, напрыклад, планаванне канвояў і перамовы аб бяспечным праездзе. Сілам таксама было дазволена выкарыстоўваць самаабарону, калі ўзброеныя асобы паспрабуюць перашкодзіць ім выканаць свой мандат.
* Этап 3: Ахова бяспечных раёнаў — наступнае пашырэнне мандата адбылося 16 красавіка 1993 г. з рэзалюцыяй 819 СБ ААН, якая абвясціла горад Срэбраніца «зонай бяспекі», свабоднай «ад узброеных нападаў або любых іншых варожых дзеянняў». У маі 1993 года Біхач, Сараева, Гораждзе, Жэпа і Тузла таксама былі дададзеныя ў «зоны бяспекі». UNPROFOR адказвалі за маніторынг зон раздзялення і пунктаў кантролю ўзбраення. Акрамя таго, СБ ААН павялічыў санкцыянаваныя сілы UNPROFOR для маніторынгу зон забароны на ўзбраенне, але фактычна ніколі не змяняў мандат аперацыі.

Сітуацыя была праблематычнай, галоўным чынам з-за адмовы ад супрацоўніцтва з боку мясцовых сербскіх уладаў, а таксама з-за пазнейшых буйных харвацкіх ваенных наступальных дзеянняў. Акрамя таго, значна змянілася сітуацыя, для якой ствараліся і разлічваліся UNPROFOR. Харвацкі бок цяпер адмовіўся весці перамовы аб сваім суверэнітэце над UNPA і «ружовымі зонамі», што сербская частка не прыняла. Стварэнне «Рэспублікі Сербская Краіна» яшчэ больш ускладніла сітуацыю.

Адкрыццё аэрапорта Сараева было праведзена канадскімі аператыўнымі сіламі, якія перамясціліся ў межах тэатра ваенных дзеянняў з Харватыі (Сурац) у зону баявых дзеянняў Сараева. У склад канадскіх сіл уваходзіў франкамоўны Каралеўскі 22-і полк з далучэннем роты N англамоўнага 3-га батальёна Каралеўскага канадскага палка. Канадскі кантынгент быў разгорнуты цягнікамі з базы канадскіх узброеных сіл Бадэн-Золінген і БКС Лар, Германія.

Нягледзячы на варожыя дзеянні, міжнародны аэрапорт Сараева заставаўся адкрытым. У перыяд з 3 ліпеня 1992 г. па 31 студзеня 1993 г. гуманітарны паветраны транспарт, арганізаваны УВКБ ААН пад аховай UNPROFOR, даставіў 2476 самалётаў з 27 460 тонамі харчавання, медыкаментаў і іншай дапамогі.

Размеркаванне гуманітарнай дапамогі было парушана з-за адмовы ад супрацоўніцтва і нават варожых дзеянняў (міны, стралковая зброя, РПГ) бакоў на месцах, асабліва з боку сіл баснійскіх сербаў. Тым не менш, з лістапада 1992 г. па студзень 1993 г. у агульнай складанасці каля 34 600 тон дапамогі былі дастаўлены прыблізна 800 000 атрымальнікам у 110 месцах па ўсёй Босніі і Герцагавіне.

### Сакавік 1993 г. — люты 1994 г. 
#### Харвацкія налёты 
6 ліпеня 1993 года ўзнікла новая напружанасць пасля рашэння харвацкага ўрада аднавіць стратэгічны мост у Масленіцы 18 ліпеня — Харватыя была разрэзана напалову, а мост быў у руках сербаў. Сілы UNPROFOR, якім было даручана назіраць за выхадам харвацкіх войскаў з гэтага раёна, не змаглі разгарнуцца з-за адмовы харвацкіх уладаў у доступе. Сербы абстралялі мост, часткова разбурыўшы яго 2 жніўня. 12 жніўня ў Жэневе пачаліся перамовы аб спыненні агню, але яны не скончыліся поспехам. У рэшце рэшт, харвацкія сілы адступілі на свае пазіцыі, якія раней займалі перад уварваннем.

#### Аперацыя «Забараніць палёты» 
 (у цэнтры), чый F-16 Fighting Falcon быў збіты над Босніяй 2 чэрвеня 1995 г., калі ён ляцеў у падтрымку аперацыі «Забарона палётаў».]]
У сярэдзіне сакавіка неапазнаныя самалёты скінулі бомбы на вёскі ў ваколіцах Срэбраніцы, упершыню парушыўшы «беспалётныя зоны». Боснійскія сербы былі абвінавачаныя ў выбуху, але адмовіліся ад адказнасці. 31 сакавіка адбылося галасаванне па рэзалюцыі, якая дазваляе краінам, якія ўдзельнічаюць у UNPROFOR, прымаць «усе неабходныя меры» для прадухілення ваенных палётаў ваюючых бакоў у забароненых для палётаў зонах (Аперацыя «Забарона палётаў»). Для выканання рэзалюцыі былі задзейнічаны французскія, нідэрландскія і амерыканскія самалёты. Усяго да 1 снежня 1994 г. было зафіксавана 3317 парушэнняў. 28 лютага 1994 года чатыры ваенныя самалёты былі збітыя знішчальнікамі НАТА над Босніяй і Герцагавінай.

#### Бяспечныя зоны 
З сакавіка 1993 г. сербскія ваенізаваныя атрады забілі вялікую колькасць мірных жыхароў, разбурылі жыллё, не дазволілі UNHCR даставіць гуманітарную дапамогу і прымусілі тысячы баснійскіх бежанцаў бегчы ў горад Срэбраніца. Ад 30 да 40 чалавек у дзень паміралі ад ваенных дзеянняў, голаду, уздзеяння холаду або адсутнасці медыцынскай дапамогі. Рэзалюцыя 819 паспрабавала вырашыць гэтую праблему, абвясціўшы Срэбраніцу «бяспечнай зонай». Рэзалюцыя 836 дазволіла UNPROFOR «пры дзеяннях у мэтах самаабароны прымаць неабходныя меры, уключаючы прымяненне сілы, у адказ на бамбардзіроўкі бяспечных раёнаў любым з бакоў або на ўзброенае ўварванне ў іх, або ў выпадку любой наўмыснай перашкоды ў гэтых раёнах ці вакол іх для свабоды перамяшчэння UNPROFOR або абароненых гуманітарных канвояў». Для ажыццяўлення стрымлівання было накіравана каля 7600 чалавек падтрымкі і арганізавана авіяцыйная падтрымка ў каардынацыі з НАТА.

#### Вайна ў Босніі 
### Сакавік 1994 г. – лістапад 1994 г. 
#### Пазітыўныя зрухі і падаўжэнне мандата 
#### Напад на бяспечныя зоны 
Неўзабаве пасля спынення агню паміж харвацкімі і сербскімі сіламі баснійскія сербы пачалі штурм бяспечнага раёна Гораждзе, моцна абстраляўшы горад і навакольныя вёскі. Пратэсты і ўгаворы Савета Бяспекі ААН аказаліся неэфектыўнымі, і 10 і 11 красавіка 1994 года НАТА нанесла авіяўдары па пазіцыях баснійскіх сербаў. У адказ сілы баснійскіх сербаў захапілі ў палон шмат супрацоўнікаў ААН, выкарыстаўшы іх у якасці жывых шчытоў у тых месцах, дзе чакаліся бамбёжкі. Бамбардзіроўкі аказаліся значна менш эфектыўнымі, чым на нядаўняй вайне ў Персідскім заліве, якая абумовіла разуменне грамадскасцю авіяўдараў. Нягледзячы на дэманстрацыю авіяцыі НАТА і пратэсты нязгодных сербаў, абстрэлы працягваліся. У сітуацыі, падобнай да той, што адбылася ў Сараеве, быў выстаўлены ўльтыматум, і да 24 красавіка большасць сербскіх войскаў выканала яго. Гэтыя інцыдэнты прывялі да яшчэ аднаго разважання аб статусе бяспечных зон.

#### Спробы міру 
#### Ізаляцыя баснійскіх сербаў 
#### Пагаршэнне бяспекі 
### Закладнікі ААН і мост Врбаня 
### Падзенне Срэбраніцы 
12 ліпеня 1995 г. UNPROFOR не здолелі стрымаць атаку баснійскіх сербаў на Срэбраніцу, таму што яны не змаглі дастаткова ўзмацніць нідэрландскі батальён на месцы, і ў выніку горад быў захоплены. Калі метады двайных ключоў эфектыўна перашкодзілі аказанню сур’ёзнай падтрымкі з паветра, нідэрландцы пачалі эвакуацыю жанчын і дзяцей. Сербы ўтрымлівалі мусульманскіх мужчын і забівалі тысячы з іх. 25 ліпеня баснійскія сербы таксама захапілі бяспечны раён Жэпа. Падзеі ў Срэбраніцы прывялі да справаздачы «*Peacekeeping Best Practices Unit*» (PBPU).

30 жніўня 1995 г. у адказ на далейшыя правакацыі сербскіх войскаў НАТА распачала аперацыю «Абдуманая сіла». У гэты момант UNPROFOR пачалі «ваеннае ўзаемадзеянне» з НАТА супраць арміі баснійскіх сербаў. Да восені 1995 года НАТА і UNPROFOR было ўсё цяжэй адрозніваць як з пункту гледжання палітыкі, так і дзеянняў на месцах.

У адплату за бамбардзіроўкі НАТА сербы сілай вывелі канфіскаванае цяжкае ўзбраенне з кантляваных ААН канцэнтрацыйных пунктаў. Міратворцы, якія значна саступалі па колькасці, былі вымушаны здацца пасля кароткіх сімвалічных перастрэлак. У некалькіх выпадках «блакітныя каскі» былі акружаны ў месцах захоўвання зброі колькасна большымі сербскімі сіламі. Генерал Эрвэ Габіяр, камандуючы войскамі ААН у Сараеве, заявіў, што міратворцы былі «*толькі абмежаваныя ў сваіх перасоўваннях, але [мелі] зброю, боепрыпасы, ежу на шмат дзён і строгі загад абараняць свае пазіцыі*», але ў святле захопу закладнікаў, была выказана заклапочанасць, і бамбардзіраванне пад кіраўніцтвам ААН спынілася. Акрамя таго, дзеянні сербаў супраць мірных жыхароў у адказ на бамбардзіроўкі прывялі да 70 загінулых і 150 параненых у Тузле і 5 загінулых у Гораждзе.

Пазней, у зімовы дзень, брытанскія войскі ААН са зброяй сутыкнуліся з генералам Младзічам, які катаўся па трасе былога алімпійскага гарналыжнага курорта ў Сараеве, але не паварушыўся са зброяй. Младзіча суправаджалі чатыры целаахоўнікі. Нягледзячы на дзейны ордар на яго арышт, выдадзены ў Гаазе, яны вырашылі працягнуць катанне. Пазней НАТА накіравала камандас арыштаваць падазраваных ваенных злачынцаў, але Младзіч сышоў у падполле. Ніякія дзеянні НАТА, патрабаванні ААН і нават узнагарода ў 5 мільёнаў долараў, абвешчаная Вашынгтонам, не прывялі да яго затрымання. Аднак у маі 2011 года Младзіч быў нарэшце арыштаваны і адпраўлены да МТБЮ.

### Аперацыя «Бура» і Дэйтанскае пагадненне 
Дзеянні і аперацыі харвацкіх сіл у Кра́іне падчас аперацыі «Бура» ў жніўні 1995 г. змянілі палітычную геаграфію Босніі і Герцагавіны. У сукупнасці гэта ў канчатковым выніку прывяло да Дэйтанскага пагаднення і разгортвання IFOR пад кіраўніцтвам НАТА 20 снежня 1995 г. для забеспячэння прыхільнасці былых ваюючых груповак да ваенных дадаткаў Агульнага рамачнага пагаднення аб міры ў Босніі і Герцагавіне. Некаторыя з войскаў UNPROFOR былі ўключаны ў новыя сілы IFOR, але, па сутнасці, UNPROFOR больш не дзейнічалі ў Босніі і Герцагавіне.

## Успрыманне ў краінах удзелу 
## Гл. таксама 
* IFOR
* SFOR
* Сілы Косава
* EUFOR Althea

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка UNPROFOR
* Старонка датскіх ветэранаў UNPROFOR
* 1-ы галандскі батальён Нідэрландаў
* Працэсы Міжнароднага трыбунала па былой Югаславіі. Сведчанне падпалкоўніка Браяна Уоттэрса
* Медаль Сілаў ААН па ахове (Югаславія) прысуджаецца за 90 дзён службы ў місіі.
* Боснія: місія расчаравання
* Слуханне генерала Філіпа МАРЫЙОНА, камандзіра UNPROFOR (кастрычнік 1992-ліпень 1993), камандзіра Сілаў хуткага рэагавання (1994—1996)
* Слуханне генерала Жана КОТА, камандзіра UNPROFOR
* Генерал Філіп Марыйон, *Словы салдата*, Balland, 1996
* Генерал Філіп Марыйон, *Вера і адвага, хронікі Сараева*, Grasset, 1993
* Начальнік матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння UNPROFOR 1995 Абас Алі Хан

Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН
Катэгорыя:Баснійская вайна
Катэгорыя:Югаслаўскія войны