Армянская архітэктура

**Армянская архітэктура** — архітэктурная культура армянскага народа, створаная на тэрыторыі ўсёй гістарычнай Арменіі

## VI да н.э. — III н.э. 
[thumb|left|200px|[Храм Гарні|Гарні, I стагоддзе н.э. Надпіс цара Трдата абвяшчае: «*Геліяс! Трдат Вялікі, Вялікай Арменіі (Μεγαλη Αρμενια) цар, калі валадар пабудаваў агарак царыцы (і) гэту непрыступную крэпасць у год адзінаццаты свайго валадарання…*»]]
У VI стагоддзі да н.э. галоўным чынам завяршаецца працэс складання армянскага народа. З VI ст. да н.э. архітэктура і горадабудаўніцтва на Армянскім нагор'і ўступаюць у новы этап развіцця, праяўляючы новыя якасныя асаблівасці. Ксенафонт у працы «Анабасіс» прыводзіць першую згадку пра народнае жыллё армян — *глхатун*. У III—I стст. да н.э. узнікаюць і развіваюцца гарады ранняй армянскай дзяржаўнасці — Армавір, Ервандашат, Арташат, Вагаршапат, Тыгранакерт, Зарышат і іншыя. У вялікіх гарадах значнае развіццё атрымліваюць металургія, ганчарная вытворчасць, мастацкая апрацоўка каменя і дрэва, будаўнічая справа. Гэтыя гарады, гэтак жа як і буйныя крэпасці (Гарні, Артагерс, Ані-Камах, Даруйк), язычніцкія святыні (Багаван, Багрэванд, Аштышат і іншыя), становяцца асноўнымі звёнамі развіцця старажытнаармянскай архітэктуры і горадабудаўніцтва. Паводле пісьмовых крыніц і часткова матэрыялаў раскопак Гарні, Армавіра і Арташата, традыцыйныя горадабудаўніцтва і архітэктура Арменіі пачынаючы з IV ст. да н.э. развіваліся пад уплывам грэка-эліністычнай, а з I ст. да н.э. — рымскай культуры, фарміруючы «армянскі элінізм». Горадабудаўнічыя фактары, уключаючы асаблівасці абароны гарадоў, былі шмат у чым падобныя на эліністычныя. Для будаўніцтва гарадоў выбіраліся мясцовасці каля рэк (Аракс, Арацані), якія, акрамя забеспячэння жыццядзейнасці гарадоў, складалі частку іх абарончай сістэмы.

Шэдэўрам антычнай архітэктуры Арменіі з'яўляецца Гарні, пабудаваны армянскім царом Трдатам I (54—88 гг.) у 76 г., пра што сведчыць выяўлены там жа яго надпіс на грэчаскай мове.

Паводле сведчання Плутарха ў Арташаце і Тыгранакерце існавалі тэатры, якія меркавана былі пабудаваны паводле тыпу антычных амфітэатраў. У выніку раскопак Гарнійскай крэпасці былі выяўлены рэшткі царскага палаца і лазні з мазаічнымі падлогамі. У Арташаце былі  знойдзены лазні, сістэмы водазабеспячэння, архітэктурныя і скульптурныя фрагменты будынкаў.

File:GarniAltar.JPG|Алтар Гарні
File:Garni banys 1.jpg|Лазні Гарні
File:Armenia Garni detail.jpg|Фрагмент

## IV—VII стагоддзі 
[thumb|right|280px|[Талінскі сабор, VII ст.]]
[thumb|left|280px|[Аручаванк, VII ст.]]
З самага пачатку ўтварэння феадальных адносін архітэктура і горадабудаўніцтва Арменіі ўступілі ў новы этап. Антычныя армянскія гарады перажывалі эканамічны заняпад, сваё значэнне захоўвалі толькі Арташат і Тыгранакерт. На гістарычную змену прыходзілі Двін і Карын (Эрзурум). Будаўніцтва горада Аршакаван царом Вялікай Арменіі Аршакам II не было скончана цалкам. Хрысціянства прынесла новую архітэктуру рэлігійных збудаванняў, якая першапачаткова грунтавалася на ранейшых традыцыях, антычнай архітэктуры.

Цэрквы IV—V стагоддзяў галоўным чынам з'яўляюцца базілікамі (Касах, IV—V стст., Аштарак, V ст., Ахц, IV ст., Егвард, V ст.). Некаторыя базілікі армянскай архітэктуры адносяцца да так званага «заходняга тыпу» базілікальных цэркваў. З іх найбольш вядомыя цэрквы Тэкора (V ст.), Ерэруйка (IV—V стст.), Двіна (470 г.), Цыцэрнаванка (IV—V стст.). Трохнефная Ерэруйкская базіліка стаіць на на 6-ступеньчатым стылабаце, пабудавана меркавана на месцы больш ранняга дахрысціянскага храма. Захаваліся таксама базілікі Карнута (V ст.), Егварда (V ст.), Гарні (IV ст.), Завуні (V ст.), Цахкаванка (VI ст.), Двіна (553—557 гг.), Таліна (V ст.), Танаата (491 г.), Джарджарыса (IV—V стст.), Лернакерта (IV—V стст.), і г.д..

З V стагоддзя базілікі пачынаюць змяняцца купальнымі цэрквамі з рознымі архітэктурнымі рашэннямі. З іх купальныя залы (Птхні, VI—VII стст., Аручаванк, 661—666 гг.), купальныя базілікі (рэстаўраваны Тэкор, 478—490 гг., Адзун, VI ст., Мрэн, 613—640 гг., Гаянэ, 630 г., Багаван, 631—639 гг.) а таксама трохапсідныя купальныя базілікі (рэстаўраваны Св. Грыгор Двіна, 608—615 гг., вялікі храм Таліна, VII ст.) узыходзяць да трохнефных базілік. Больш разнастайныя крыжападобныя цэнтральнакупальныя храмы VI—VII стагоддзяў, калі армянская архітэктура імкнулася да цэласнасці ўнутранай прасторы. Гэта архітэктурная ідэя развіта ў цэрквы 588—597 гг. Аване і дасягнула класічнай дасканаласці ў царкве Св. Рыпсімэ (618 г.) і ў шэрагу іншых падобных цэркваў (Гарнаавіт, VI—VII стст., Таргманчац, VII ст., Арамус, VII ст., Сісаван, VII ст., Арцваберд, VII ст.). У іх з максімальнай выразнасцю і лаканічнасцю вырашаны задачы ўзаемасувязі архітэктурнага плана, формаў і перспектывы, адзінства архітэктурнай ідэі. Мастара (V—VI стст.), Артык (VII ст.), Васкепар (VI—VII стст.) Св. Тадэос Багарана (624—631), уяўляюць сабой тып чатырохапсідных крыжападобных цэнтральнакупальных цэркваў. Імкненне да стварэння новых тыпаў крыжападобных цэнтральнакупальных цэркваў прыводзіць да з'яўлення ў VII стагоддзя шэдэўра армянскай архітэктуры эпохі — Звартноца (641—652 гг.). Звартноц адрозніваецца таксама дэкаратыўным прынцыпам архітэктурнай пабудовы. Сярод першачарговых помнікаў армянскай архітэктуры VII стагоддзя вылучаецца таксама Аручаванк, дзе некаторыя час знаходзіўся армянскі прастол. У царкве захаваліся сляды старажытных фрэсак. Аручаванк асабліва цікавы сваёй купальнай залай (16,95 м.—34,6 м.). Да канца VI-пачатку VII стагоддзя адносіцца адзін з найбольш дасканалых помнікаў армянскай раннесярэдневяковай архітэктуры — царква Мастара. Мастара ўяўляе сабой варыянт крыжова-купальнага храма: цэнтрычны будынак, які мае падкрэслена пластычную выразнасць, з шырокім купалам (дыяметр 11,2 метра) на тромпах і з 4 апсідамі, які выступаюць звонку.

File:Yererouk Basilica.jpg|Ерэруйкская базіліка, V стагоддзе — Севанаванк і Айраванк). Аднак у астатніх збудаваннях таго ж тыпу назіраецца прыбудова вуглавых прыдзелаў (манастыр Шагакаванк, 877—888 гг.), а таксама тэндэнцыя ўключэння гэтых прыдзелаў у агульную кампазіцыю збудаванняў (манастыры Катаванк, Макеняц). Купальная кампазіцыя VII стагоддзя з чатырма асобна стаячымі пілонамі была выкарыстана пры ўзвядзенні храма Пагоса-Петраса ў Татэве (895—906 гг.), прычым вуглавыя сцены двух дадатковых прыдзелаў замянілі пілоны, якія нясуць купал. Вынікам падобнага творчага падыходу да кампазіцыйнай задачы і стала ўзвядзенне галоўнай царквы манастыра Каракоп у Ваёц-дзоры (911 г.), у якой няма пілонаў, якія нясуць купал, і купал абапіраецца на вуглавыя сцены чатырох прыдзелаў. У 903 г. будуецца царква Катаванк, да першай чвэрці X стагоддзя адносіцца царква Бюракана, у 936 годзе будуецца купальны храм Гндэванк у гавары Ваёц-Дзор, у канцы X стагоддзя — царква Макеняц.

У X стагоддзі фарміравалася Васпураканскае царства, цэнтрам якога становіцца востраў Ахтамар на возеры Ван. Таўма Арцруні апісвае будаўніцтва цэнтральнай крэпасці, палаца і іншых збудаванні Ахтамара

Больш плённым становіцца архітэктурная школа Ані-Шырака, якая развівалася на ўладаннях Баграцідаў (цэнтральнае ўладанне гавара Шырак). Сталіцай Анійскіх Баграцідаў першапачаткова з'яўлялася Багаран, пазней — Шыракаван, дзе ў канцы IX стагоддзя па прыкладзе Аруцкага храма (VII ст.) цар Смбат I узвёў новы храм. Пазней у Карсе ў 940-гг. цар Абас будуе цэнтральнакупальны храм. Адзін з класічных узораў Ані-Шыракскай школы дойлідства — царква Мармашэн, будаўніцтва якой была пачата ў 988-м і завяршылася ў пачатку наступнага стагоддзя.

У X—XI стст. з распаўсюджаннем ветразевай канструкцыі гранёная форма барабана купала саступае месца круглай; пры гэтым купалы часта ўвенчваюцца пакрыццём парасонавай формы. У гэты ж перыяд пад уплывам народнага жылля — глхатуна — атрымлівае развіццё арыгінальная цэнтрычная форма пакрыцця манастырскіх будынкаў-гавітаў — своеасаблівых царкоўных прытвораў, якія выконвалі розныя функцыі: пахавальняў, месцаў для вернікаў, зал для сходаў і заняткаў.

У сярэдзіне X стагоддзя развіваецца Ташыр-Дзарагецкая школа дойлідства: у 957—966 гг. будуецца манастыр Санаін, у 976—991 гг. царыца Хасравануйш і яго малодшы сын Гурген засноўваюць манастыр Ахпат — адзін з найбуйнейшых архітэктурных і духоўных цэнтраў Арменіі. Амаль усе архітэктурныя тыпы VII стагоддзі былі рэалізаваны ў храмах X стагоддзі.

Да сярэдзіны XI стагоддзя армянская архітэктура бурна развіваецца ў Ані. Сярод помнікаў іншых абласцей краіны, асоба вылучаюцца манастыр Кечарыс (1033), царква Св. Багародзіцы ў Бджні (1031), Ваграмашэн (1026), Бхено Нараванк (1062), Варатнаванк (1007) і некаторыя інш. У пачатку XI стагоддзі будаваліся манастыр Варагаванк і Хцконк (1029 г.) у Заходняй Арменіі.

Развіццё каменных будынкаў грамадзянскага прызначэння цесна звязана з развіццём манастырскіх комплексаў, выдатных узораў архітэктурных ансамбляў. Значнае месца ў іх адводзілася жылым і гаспадарчым пабудовам, а таксама такім свецкім будынкам, як трапезныя, школы, кнігасховішчы, гасцініцы, гавіты (манастыры ў Санаіне, X—XIII стст., у Ахпаце (X—XIII стст.).

[thumb|right|200px|[Нараванк, Сурб Аствацацын — дэталі фасада, 1339 г.]]
thumb|right|200px|Інтэр'ер Гегарда, пачатак XIII стагоддзя

Асабліва моцны ўплыў на армянскую архітэктуру аказваюць свецкія будынкі ў XII—XIV стст. Вылучаюцца арыгінальныя чатырохслупныя залы і бясслупныя памяшканні з перакрыццем на арках, якія перасякаюцца, асабліва характэрныя для шырока гавітаў, якія будаваліся ў манастырах. Чатырохслупныя гавіты часцей за ўсё былі квадратнымі ў плане з аркамі, перакінутымі паміж калонамі і сценамі. У цэнтры на чатырох калонах робіцца купал або шацёр з круглым праёмам у вяршыні (гавіт у Санаіне 1181 г.).

У 1188 годзе на месцы старой царквы Гетык Мхітар Гош засноўвае новы будынак — крыжовакупальную царкву Нор Гетык або Гашаванк. Будаўніцтва галоўнай царквы Св. Аствацацын (Багародзіцы) ажыццяўляецца ў 1191—1196 гг. архітэктарам Хюсн.

Разам з будаўніцтвам добраўпарадкаваных магістраляў шырокае распаўсюджанне атрымала будаўніцтва мастоў, пра што можа сведчыць будаўніцтва аднааркавага моста ў Санаіне праз р. Дэбед у 1192 г.

Бясслупныя залы з перакрыццем на перакрыжваных арках — выдатнае вынаходства армянскіх дойлідаў, у якім арыгінальная канструктыўная сістэма дазволіла пабудаваць інтэр'ер новага тыпу. Яркая пластыка і асноўныя чляненні тут утвараюцца выключна канструктыўнымі элементамі, якія ствараюць ясную і лагічную тэктанічную структуру цэнтрычнага нервюрнага скляпення; што з'яўляўся асноўнай канструкцыяй і галоўным упрыгажэннем прасторнай залы. Светлавы барабан з завяршэннем у выглядзе купала ці шатра, які ўзводзілі над перакрыжванымі аркамі, узбагачаў кампазіцыю, надаючы ёй складнасць і вертыкальную накіраванасць. Характэрным прыкладам можа служыць Вялікі гавіт манастыра Ахпат (1209 г.). У яго кампазіцыі завяршальны «купал» сам уяўляе сабой сістэму перакрыжваных арак, якія нясуць светлавы ліхтар.

Нароўні з манастырамі ў гэты перыяд у Арменіі інтэнсіўна забудоўваліся і добраўпарадкоўваліся гарады. Атрымалі развіццё грамадска-камунальныя будынкі: караван-адрыны, лазні, вытворчыя і інжынерныя збудаванні: вадзяныя млыны, арашальныя каналы, дарогі і інш.

Новы ўздым армянскай архітэктуры пачынаецца з апошняй чвэрці XII стагоддзя. Пры захаванні тыпалогіі храмаў, былі зменены іх прапорцыі, у прыватнасці значна павялічыліся барабан, шчыты на фасадах і шацёр. Шэраг мусульманскіх маўзалеяў у дакладнасці капіруюць формы армянскай архітэктуры. Іх кампазіцыя ўяўляе сабой, як бы зрэзаную і пастаўленую на зямлю, верхнюю частку армянскага храма — яго барабан з конусам — «Медрэсэ Інджэ Мінарэт», на якім ён пакінуў свой надпіс. У гэту ж эпоху тварыў дойлід Калаян. У VII стагоддзі ў Грузіі тварыў архітэктар Тадос, будаўнік Атэнскага Сіёна.

Як адзначаюць аўтары «Глабальнай гісторыі архітэктуры» важкі ўплыў візантыйская архітэктура зведала з боку Арменіі. Уплыў армянскай архітэктуры на візантыйскую і еўрапейскую падрабязна разгледжана ў працы вядомага польска-аўстрыйскага мастацтвазнаўца Юзафа Стржыгоўскага «Архітэктура армян і Еўропа». Таксама на пераважна на Арменію арыентавалася манументальнае раннесярэдневяковае дойлідства Каўказскай Албаніі .

File:Sevanavank Sourp Astvatsatsin.jpg|Севанаванк, 874 г.
File:Vahanavanq.jpg|Ваганаванк, 911 г.
Выява:Byurakan Saint Hovhannes.JPG|Царква Святога Іаана Хрысціцеля, Бюракан, X ст.
File:Holy Savior Armenian Church (Shirakavan, Yerazgaors) - Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի.jpg|Сабор Шыракавана, канец IX ст.
File:TatevMonastery.jpg|Татэў, Царква Пагос-Петрас, 895—906 гг.
File:ՎԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐ «ԳՆԴԵՎԱՆՔ.jpg|Гндэванк, 931—936 гг.

File:Sanahin Monastery.jpg|Санаін, 957—966 гг.
File:Haghpat Monastery, Armenia.jpg|Ахпат, 976—991 гг.
File:Marmashen.JPG|Мармашэн, 988—1029 гг.
File:Amberd church.jpg|Ваграмашэн, 1026 г.
Выява:Kloster Ketscharis.JPG|Кечарыс, 1033 г.
File:Bgheno-Noravank.jpg|Бхено Нараванк, 1062 г.

Выява:Goshavank View.JPG|Гашаванк, 1191—1196 гг.
File:Gochavank gavit1.jpg|Інтэр'ер Гашаванка
Выява:Garni Mashtots Hayrapet Church.JPG|Маштоц Айрапет, XII ст.
Выява:Kobayr-raffi kojian-DCP 4499.JPG|Кабайр, 1171 г.
File:Harichavank-Harich - Copy.JPG|Арычаванк, 1201 г.
File:Geghard Monastery (5211712780).jpg|Гегард, 1215 г.

File:Gandzasar Monastery1.jpg|Гандзасар,  1216—1238 гг.
Выява:Hovhannavank - Armenia (2926793197).jpg|Аванаванк, 1216 г.
File:Yeghvard Church Right 1.JPG|Царква Святой Багародзіцы (Егвард), 1301
File:Qareh kelissa.jpg|Артаз, Васпуракан, Манастыр Святога Фадзея, 1319—1329 гг. (цяпер на тэрыторыі Ірана)
File:Areni ch.jpg|Царква Святой Багародзіцы (Арэні), 1321 г.
File:Noravank 13thC.JPG|Нараванк, 1339 г.

## Архітэктура Ані 
, 989—1001 гг.]]
У IX—XI стагоддзях на тэрыторыі Арменіі ўзнікае незалежная дзяржава Баграцідаў са сталіцай у Ані. Архітэктура гэтага часу працягвае развіваць прынцыпы дойлідства VII ст. У культавых будынках працягваюць распрацоўвацца цэнтрычныя і базілікальныя структуры. У цэнтрычных будынках становіцца ўсё больш вызначанай тэндэнцыя аб’яднання інтэр’ера вакол цэнтральнай восі, панаванне падкупальнай прасторы ў традыцыйных схемах крыжова-купальнага храма і купальнай залы. Прапорцыі храма выцягваюцца. Вялікае значэнне набывае дэкаратыўнае ўбранне, разьба па камені (царква Рыгора ў Ані, канец X ст.; царква Аракелоц у Карсе, сярэдзіна X стагоддзя).

Пра развіццё купальнай базілікі дае ўяўленне кафедральны сабор Ані, пабудаваны выдатным армянскім дойлідам Трдатам. Яго будаўніцтва было пачата пры Смбаце II у 989 годзе і завяршылася ў перыяд кіравання Гагіка I у 1001 г. У структуры храма вылучана крыжападобнасць, што гаворыць пра ўплыў на кампазіцыю крыжова-купальнай сістэмы. Сярэдні і папярочны нефы значнай вышыні (20 м) дамінуюць у інтэр’еры і на фасадах. Імкненне да пластычнага багацця выявілася на фасадах — у вытанчанай дэкаратыўнай аркатуры, а ў інтэр’еры — у складаным профілі пучкападобных калон, якія падкрэсліваюць вертыкальную накіраванасць дзяленняў, якой адказвае і спічастая форма асноўных арак. Названыя дэталі (спічастасць, вертыкальная расчлянёнасць асноў, аркатура і інш.) у некаторай ступені апярэджваюць прыёмы раманскіх і раннегатычных будынкаў, якія развіліся трохі пазней у краінах Еўропы.

Першапачаткова, у V—IX стагоддзях Ані ўяўляў сабой адну з найважнейшых крэпасцей цэнтральнай Арменіі, у X—XI стагоддзя Ані — сталіца Арменіі, у IX—XIV стагоддзя — найбуйнейшы культурна-эканамічны цэнтр. У гады росквіту насельніцтва Ані дасягнула 100 тыс.. У гістарычным развіцці Ані вылучаюць тры этапы: 1) перыяд Камсараканаў (IV—VII стст.), 2) Баграцідаў (X—XI стст.), 3) Закаранаў (1-я палова XIII ст.). Да эпохі Камсараканаў адносяцца старажытныя сцены горада і храм для знаці (VII ст.), на сценах якога выразаны выявы чатырох евангелістаў, а таксама біблейская сцэна прынясення ў ахвяру Ісака Аўраамам. Сярод ранніх пабудоў вядомыя гарадскія сцены («Ашаташэн») 963—964 гадоў, пабудаваныя Ашотам II. У сувязі з хуткім развіццём горада цар Смбат будуе новыя сцены, так званыя «Смбаташэн», вышыня якіх у некаторых месцах дасягала 8-10 м. У розныя часы сцяны былі рэканструяваны Закаранамі і інш. Сцены Ані мелі да 40 варот, у кожных з якіх была ласная назва.

## Гл. таксама 
* Культура Арменіі
* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Арменіі
* Знішчэнне хачкараў у Нахічэванскай аўтаномнай рэспубліцы
* Гісторыя Арменіі
* Зарац-Карэр

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Churches of Historic Armenia  
* Research on Armenian Architecture (RAA) 
* Research on Armenian Architecture (RAA) 
* Агентство по исследованию армянской архитектуры 
* Armenianstudies Armenian Architecture  
* Armenian Architecture by Dr. Dickran Kouymjian 
* Virtual Ani 
* Petit résumé de l’architecture arménienne 
* Les arts arméniens sur le site du CDCA  
* Стан армянскіх помнікаў у Турцыі

*
Архітэктура
Архітэктура
Катэгорыя:Архітэктура этнічных груп