Касач жоўты

**Каса́ч жоўты, Вужачкі** (*Iris pseudacorus*) — шматгадовая кветкавая прыбярэжная травяністая расліна роду  сямейства .

## Назва 
Касач жоўты, касач, косіца, касатнік, касарыкі, гуркі свіныя, ужачкі, касач вадзяны. Распаўсюджаны ў еўрапейскай часткі Расіі (за выключэннем паўночнатайговых і арктычных раёнаў), Заходняй Сібіры, перадгор’ях Каўказа.

Да пачатку XXI стагоддзя натуралізаваўся амаль паўсюдна.

Расце па балотах, сырым берагах рэк і азёр, на абводненых багністых лугах, дзе часам ўтварае зараснікі, самой каштоўнай часткай якога з’яўляецца кетон ірон, які надае алею пах фіялак. Акрамя ірона, арамат эфірнаму алею надаюць сляды , ,  і інш. У склад алею ўваходзяць таксама кіслоты: , бензойная, ундэцылавая, трыдэцылавая, іх метылавыя эфіры, бензойны, , нанілавы і воцатны альдэгіды, фурфурол, сляды фенолe, кетон з мятным пахам. Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах знойдзены ізафлавонавы гліказід ірыдзін, крухмал (57 %), тлусты алей (9,6 %), дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты, слізь, смалістыя рэчывы. У лісці змяшчаецца аскарбінавая кіслата (0,23 %), амінакіслоты.

Найбольш багатыя эфірным алеем карэнішчы касача жоўтага, сабранага вясной. У гэты перыяд ўтрыманне ірону ў іх дасягае 42 %.

### Збор сыравіны 
Карэнішчы збіраюць восенню ці ранняй вясной, іх выкопваюць рыдлёўкай, прамываюць у халоднай вадзе, абразаюць рэшткі надземных частак і карані. Сушаць на гарышчы або пад падстрэшкам.

## Значэнне і прымяненне 
Свежавыкапаныя карэнішчы маюць травяністы пах, і толькі пры павольнай сушцы з’яўляецца прыемны фіялкавы водар, таму яго называюць «фіялкавым коранем» (які прымяняюць у кандытарскай вытворчасці, а таксама ў якасці араматычнай сыравіны для лікёраў, вінаў і іншых напояў).

Эфірны алей касача жоўтага шырока выкарыстоўваецца ў парфумерыі.

Касач жоўты валодае адхарквальным дзеяннем, паляпшае смак лекаў. Спіртова-водны экстракт карэнішча ў развядзенні 1:300 тармозіць развіццё сухотнай палачкі. Карэнішчы ўваходзяць у склад груднога збору, які выкарыстоўваецца ўнутр у выглядзе адвару, вонкава — у выглядзе прысыпак; уваходзяць у склад зубных парашкоў, прысыпак, пудраў, пластыраў.

Прэпараты касача жоўтага ўжываюцца як адхарквальны сродак пры бранхітах, болях у кішачніку, спазме, як сімптаматычны (у складзе збору М. М. Здрэнкі) пры лячэнні  мачавога пузыра і анацыдных гастрытаў.

У народнай медыцыне касач жоўты выкарыстоўвалі рэдка пры пнеўманіі, ангінах, ацёках, а таксама для лячэння інфіцыраваных ран, язваў, свіршчаў і для выдалення вяснушак. Водны адвар яго п’юць пры катары страўніка, сполаху.

**Увага**: маюцца падазрэнні на ядавітасць карэнішчаў і кветак у свежым выглядзе.

Касач жоўты здаўна шырока выкарыстоўваецца ў пасадках, аблямоўваюць вадаёмы; ва ўмовах культуры можа расці і ў месцах з вельмі умераным увільгатненнем. Расліна вельмі дэкаратыўная дзякуючы вялікім прыгожым кветкам.

## Таксанамія 
Від **Касач жоўты** ўваходзіць род  сямейства  парадку .

## Літаратура 
*  — С. 510—511.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 
* *Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В.* Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
* *, , А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова;* «» Справочник; Киев, , 1983. 

Катэгорыя:Касач
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі