Тоцкія вучэнні

**Тоцкія вучэнні** — савецкія ваенныя тактычныя вучэнні з прымяненнем ядзернай зброі пад кодавай назвай «Снежок». Былі падрыхтаваны і праведзены пад кіраўніцтвам маршала Г. К. Жукава 14 верасня 1954 года на Тоцкім палігоне ў Арэнбургскай вобласці. Агульная колькасць ваенных, якія ўдзельнічалі ў вучэнні, дасягнула 50000 чалавек. Задача вучэнняў заключалася ў адпрацоўцы магчымасцяў прарыву абароны праціўніка з выкарыстаннем ядзернай зброі. Тоцкі палігон быў выбраны ў сувязі з тым, што рэльеф мясцовасці там нагадвае тыповы рэльеф Заходняй Еўропы — як лічылася, найбольш верагоднага месца пачатку Трэцяй сусветнай вайны.

Пасля распаду СССР вучэнні крытыкаваліся за радыеактыўнае апрамяненне 45 000 вайскоўцаў УС СССР і 10 000 мясцовых жыхароў, а таксама недастатковае інфармаванне асабістага складу і насельніцтва аб дзеянні і мерах абароны ад радыяцыі, што пацягнула рэзкае павышэнне выпадкаў злаякасных пухлін і захворванняў крыві сярод удзельнікаў выпрабаванняў, храмасомных мутацый, заганаў развіцця і дзіцячай смяротнасці сярод мясцовага насельніцтва.

## Папярэдняя падрыхтоўка 
Першыя прапановы па вучэнню былі падпісаны Маршалам Савецкага Саюза А. М. Васілеўскім, Б. Л. Ваннікавым, Е. І. Смірновым, П. М. Кругловым, іншымі адказнымі асобамі і накіравана намесніку старшыні Савета Міністраў СССР М. А. Булганіну. 29 верасня 1953 года выйшла пастанова Савета Міністраў СССР, якая паклала пачатак падрыхтоўцы Узброеных Сіл і краіны да дзеянняў у асаблівых умовах. Па асабістым указанні М. А. Булганіна ў месячны тэрмін усе названыя дакументы былі выдадзеныя Ваенвыдатам і дастаўлены ў групы войскаў, ваенныя акругі, акругі супрацьпаветранай абароны і на флаты. Адначасова для кіруючага складу арміі і флоту быў арганізаваны паказ спецыяльных фільмаў па выпрабаваннях ядзернай зброі. Пачаліся пошукі палігона, на якім можна было б правесці агульнавайсковае вучэнне з ужываннем ядзернай зброі. Быў разгледжаны варыянт правядзення такога вучэння на палігоне Капусцін Яр, але ён быў адхілены. Вясной 1954 года групай генерал-лейтэнанта І. С. Глебава была праведзена ацэнка Тоцкага палігона, размешчанага паміж Куйбышавым і Чкалавым, ён і быў прызнаны прыдатным па ўмовах забеспячэння бяспекі для правядзення вучэнняў. Правядзенне паветранага ядзернага выбуху ва ўмовах перасечанай мясцовасці Тоцкага палігона мела вялікае практычнае значэнне для ацэнкі ўплыву мясцовасці на паслабленне (альбо ўзмацненне) паражальных фактараў ядзернага выбуху. Трэніравалася два экіпажа: маёра Кутырчава і капітана Ляснікова. Да самага апошняга моманту лётчыкі не ведалі, хто пойдзе асноўным, а хто будзе дублёрам. Перавага была ў экіпажа Кутырчава, які ўжо меў вопыт лётных выпрабаванняў атамнай бомбы на Сяміпалацінскім палігоне. Вайсковае вучэнне на тэму «Прарыў падрыхтаванай тактычнай абароны праціўніка з ужываннем атамнай зброі» было прызначана на восень 1954 года. На вучэннях павінна была прымяняцца атамная бомба РДС-2 магутнасцю 40 кілатон, выпрабаваная на Сяміпалацінскім выпрабавальным палігоне у 1951 годзе. Кіраўніцтва вучэннем было ўскладзена на Маршала Савецкага Саюза Г. К. Жукава.

Былі пастаўлены наступныя мэты:

* Даследаваць ўздзеянне выбуху атамнай бомбы па ўчастку загадзя падрыхтаванай абароны, а таксама на ўзбраенне, ваенную тэхніку і жывёл;
* Вывучыць і практычна праверыць ва ўмовах прымянення атамнай бомбы:
** Асаблівасці арганізацыі наступальных і абарончых дзеянняў частак і злучэнняў;
** Дзеянні войскаў, якія наступаюць пры прарыве абарончых палос услед за атамнымі ўдарамі;
** Дзеянні абаранялых войскаў ва ўмовах прымянення атамнай зброі бокам, які наступае, правядзенне контратакі ўслед за атамным ударам па войскам праціўніка, якія наступаюць;
** Арганізацыю спрацьатамнац абароны войскаў у абароне і наступе;
** Метады кіравання войскамі ў наступе і абароне;
** Матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне войскаў ва ўмовах вядзення бою;
* Вывучыць адзін з магчымых варыянтаў падрыхтоўкі і вядзення наступу са становішча непасрэднага судакранання з праціўнікам, без адводу сваіх войскаў з першай пазіцыі на час атамнага ўдару;
* Навучыць асабісты склад арміі — радавых і камандзіраў, — як практычна дзейнічаць у наступе і абароне ў франтавой паласе пры ўжыванні атамнай зброі сваімі войскамі або праціўнікам.

## Падрыхтоўчыя работы на палігоне 
Па задуме вучэнні для боку, якія наступае, была пастаўлена задача: прарыў падрыхтаванай тактычнай абароны ўмоўнага праціўніка з прымяненнем атамнай зброі, для абаронцаў — арганізацыя і вядзенне абароны ва ўмовах прымянення атамнай зброі. Асноўная ўвага надавалася на бок, які наступае, войскі якга рэальна ажыццяўлялі атамную, артылерыйскую і авіяцыйную падрыхтоўку прарыву абароны і пераадольвалі раён атамнага выбуху. Пры гэтым войскі, якія займалі абарону, былі загадзя выведзеныя на бяспечнае аддаленне.

Усяго на вучэнні прыцягвалася каля 45 тысяч чалавек асабовага складу (асновай вайсковай групоўкі былі 12-я гвардзейская механізаваная Мазырская дывізія і 50-я гвардзейская стралковая дывізія Сталінская у складзе 128-га стралковага Гумбіненскага корпуса), 600 танкаў і самаходна-артылерыйскіх установак, 500 гармат і мінамётаў, 600 бронетранспарцёраў, 320 самалётаў і 6 тысяч цягачоў і аўтамабіляў рознага прызначэння.

### Карціна выбуху 
Выбух атамнай бомбы суправаджаўся асляпляльнай выбліскам, які асвятліў мясцовасць ярка-белым святлом. Пасля ўспышкі ў цэнтры выбуху на вышыні 350 м утварылася святлівая вобласць сферычнай формы. Пад дзеяннем магутнага светлавога выпраменьвання на шырокай плошчы ў раёне выбуху адбылося выпарэнне вільгаці, а таксама парэпанне і драбненне часціц грунту, згаранне арганічных рэчываў. У выніку паўстала рэзкае задымленне і запыленне прыземнага пласта паветра і значнае зніжэнне яго празрыстасці. Працэс утварэння нагрэтага запыленага пласта пад дзеяннем светлавога выпраменьвання выбуху адбываўся да прыходу ударнай хвалі.

Праз 3,6 с пасля выбуху паверхня святлівай вобласці пачала цямнець, на ёй з’явіліся асобныя менш яркія плямы, якія разрасталіся ў памерах і неўзабаве ахапілі ўсю паверхню святлівай вобласці. На гэтым скончылася развіццё святлівай вобласці і пачалося развіццё воблака выбуху. У канцы свайго развіцця святлівая вобласць мела гарызантальны памер ~714 м. Воблака выбуху набыло форму тараідальнай віхуры з клубнай паверхняй, скрозь якую прабіваліся языкі полымя. Услед за воблакам з эпіцэнтральнай зоны выбуху пачаў падымацца велізарны пылавы слуп, які праз 4-5 с наблізіўся да воблака.

Праз два дні — 17 верасня 1954 года — у газеце «Праўда» было надрукавана паведамленне ТАСС: «У адпаведнасці з планам навукова-даследчых і эксперыментальных работ у апошнія дні ў Савецкім Саюзе было праведзена выпрабаванне аднаго з відаў атамнай зброі. Мэтай выпрабавання было вывучэнне дзеяння атамнага выбуху. Пры выпрабаванні атрыманы каштоўныя вынікі, якія дапамогуць Савецкім навукоўцам і інжынерам паспяхова вырашыць задачы па абароне ад атамнага нападу».

## Памяць 
У 1994 годзе на палігоне была услаявана стэла ў памяць усіх пацярпелых ад радыяцыі. 12 верасня 2004 года напярэдадні 50-гадовай гадавіны вучэнняў на Тоцкім палігоне насупраць гарнізонных могілак быў усталяваны гранітны памятны знак «У гонар і ў славу ўдзельнікаў стварэння ядзернага шчыта Савецкага Саюза». Ззаду помніка-два шчыты. На адным запісаныя спонсары ўстаноўкі манумента. На іншым можна прачытаць наступнае: «14 верасня 1954 на Тоцкім палігоне Арэнбужжа праведзена адзінае ў гісторыі Узброеных Сіл СССР эксперыментальнае вайсковае вучэнне з ужываннем ядзернай зброі. Аснову групоўкі войскаў складаў Брэсцкі гарнізон у складзе злучэнняў і частак 128-га стралковага корпуса. У 1961-90 гадоў у лясах Брэстчыны несла баявое дзяжурства 31-я ракетная дывізія стратэгічнага прызначэння».

## Крытыка 
Пасля зняцця грыфа «цалкам сакрэтна» у 1993 годзе ў СМІ з’явіліся сцвярджэнні, што ў выніку выпрабавання ядзернай зброі 14 верасня 1954 года 45 000 салдат і 10 000 мірных жыхароў былі падвергнуты ядзернаму апрамяненню ў якасці эксперыменту, мэтай якога з’яўлялася высвятленне таго, як радыяцыя ўплывае на чалавека.. Да прыкладу, адзін з удзельнікаў вучэнняў пасля 25 гадоў перанёс 71 шпіталізацыю і 8 аперацый, з якіх адна была анкалагічнай. Ён атрымаў пухліну ў 27 гадоў, інфаркт у 30 і амаль аслеп. Большасць з выжылых удзельнікаў тых падзей, у адрозненне ад «чарнобыльцаў», не карысталіся льготамі.

Са сведкамі падзей перыядычна выходзяць інтэрв’ю.

## Наступствы для экалогіі 
«Вынікі праведзенага ў 1994—1995 гадах расійскімі і амерыканскімі спецыялістамі вывучэння радыеэкалагічнага становішча на тэрыторыі Тоцкага палігона і ў прылеглых да яго раёнах цалкам пацвердзілі дадзеныя аб радыяцыйных параметрах, атрыманыя раней спецыялістамі Ленінградскага НДІ радыяцыйнай гігіены і іншых навуковых устаноў. Вынікі апошняга радыеэкалагічнага абследавання Тоцкага палігона сведчаць аб тым, што радыяцыйная абстаноўка на яго тэрыторыі характарызуецца параметрамі натуральнага радыяцыйнага фону». Што ж тычыцца жыхароў, якія пражываюць побач з раёнам вучэнняў, то іх здароўе не адрозніваецца ад сярэдняга па краіне «Сярэдні прырост смяротнасці ў вобласці ад злаякасных новаўтварэнняў (у 1970 годзе — 103,6, у 1991 годзе — 173 на 100000 жыхароў), роўны прыкладна 3,5 % у год, адпавядае сярэднім паказчыках у Расійскай Федэрацыі і ў іншых еўрапейскіх дзяржавах».

Існуе і іншая ацэнка, падрыхтаваная журналістам Вячаславам Майсеевым, які вывучаў дакументы Тоцкага ЗАГСа, якая ўказвае на імклівы рост смерцяў ад анкалагічных захворванняў у раёне, які пачаўся праз год пасля выпрабаванняў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Иванов Б. П.* Атомный взрыв у посёлка Тоцкое. // Военно-исторический журнал. — 1991. — № 12. — С.79-86.

## Спасылкі 
* У зоне ядзернага ўдару — М. Астраумаў
* Выпрабаванні ядзернай зброі ў СССР і ЗША
* *Сяргей Маркаў.* Тоцкія вучэнні 1954 года і прынятыя меры бяспекі 
* 
* *Густэрын П.* Аб фальсіфікацыі Л. Я. Гозмана на ТВЦ
* Помнік «атамным» салдатам у Брэсце

Катэгорыя:1954 год у СССР
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі