open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леў Васіль Сапега

**Леў Васіль (Леан Базылі) Сапега** (20 сакавіка 1652 — , Варшава) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Падскарбі надворны літоўскі (з 1681).

## Біяграфія 
У 1663—1668 гадах вучыўся ў Віленскай акадэміі. Пасля падарожнічаў па Еўропе, быў у тым ліку ў Парыжы. Каля 1673 года вярнуўся на радзіму. Быў паслом на соймы 1678, 1681 і 1683 гадоў. Стольнік вялікі літоўскі з 1679 года, надворны падскарбі літоўскі з 1681 года.

Браў удзел у Венскім паходзе 1683 года. У 1684 годзе стаў таксама генералам літоўскай артылерыі. Памёр 9 лістапада 1686 года ў Варшаве пасля выпадковага стрэлу з пісталету.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, малодшы сын вялікага літоўскага гетмана Паўла Яна і яго другой жонкі Ганны Барбары Копаць. Меў братоў Казіміра Яна, Бенедыкта Паўла і Францішка Стэфана.

Не паспеў ажаніцца і не пакінуў нашчадкаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Леў Васіль
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Генералы літоўскай артылерыі
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Францішак Стэфан Сапега

**Францішак Стэфан Сапега** (каля 1646 — , ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі чашнік літоўскі (1666—1670), вялікі канюшы літоўскі (з 1670).

## Жыццяпіс 
У 1661—1663 гадах вучыўся ў Лёвенскім універсітэце. Пасля падарожнічаў па Еўропе, вярнуўся на радзіму ў 1664 годзе, у тым жа годзе стаў паслом на сойм. У 1666 стаў вялікім літоўскім чашнікам, а ў 1670 — канюшым. Трымаў таксама Бабруйскае і Браслаўскае староствы. Быў паслом на соймы 1676, 1678 (быў яго маршалкам) і 1683.

У 1689 паступіў на службу ў аўстрыйскае войска, удзельнічаў у войнах супраць туркаў, генерал-маёр (1692). Прымаў удзел у Хоцінскай бітве 1673, Венскім паходзе 1683.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, трэці сын вялікага літоўскага гетмана Паўла Яна і яго другой жонкі Ганны Барбары Копаць.

Меў братоў Казіміра Яна, Бенедыкта Паўла і Льва Васіля.

Ажаніўся ў 1672 годзе з Ганнай Крысцінай Любамірскай (памерла ў 1701). Меў з ёй дзяцей:
* Яна Казіміра (памёр у 1730), вялікага літоўскага гетмана
* Юзафа Францішка (1670—1744), надворнага літоўскага падскарбія;
* Ежы Феліцыяна (памёр у 1750), мсціслаўскага ваяводу;
* Францішку Ізабелю, якая стала жонкай графа Якуба Генрыка Флемінга, вялікага літоўскага канюшага.

Пасля смерці Францішка Стэфана яго жонка паўторна выйшла за Дамініка Мікалая Радзівіла.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Катэгорыя:Асобы
Францішак Стэфан
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты бабруйскія
Катэгорыя:Старосты браслаўскія
Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка
 |дата нараджэння  = 28.08.1922
 |дата смерці    = 09.03.1948
 |месца нараджэння = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        =  
 |мянушка       = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы= 1940—1948
 |званне= 
 |род войскаў= авіяцыя
 |камандаваў= камандзір звяна
 |частка= 210-ы штурмавы авіяполк
 |бітвы= Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды= { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
     
-
   
}
}}
**Міхаі́л Мікала́евіч Ткачэ́нка** (—) — лётчык-штурмавік, капітан авіяцыі. Герой Савецкага Саюза (1944).

## Біяграфія 
М. М. Ткачэнка нарадзіўся ў пасёлку Бешанковічы (Віцебская вобласць). У Чырвонай арміі з 1940 года. У 1942 г. скончыў ваенна-авіяцыйныю школу ў Навасібірску. На франтах Вялікай Айчыннай вайны са снежня 1942 года. Прымаў удзел у баявых дзеяннях на Каўказе, Украіне, у Крыму, Румыніі, Венгрыі.За час вайны камандзір звяна 210-га штурмавога авіяпалка капітан М. М. Ткачэнка зрабіў 150 баявых вылетаў, удзельнічаў у 7 паветраных баях, збіў самалёт праціўніка.

Вызначыўся ў баях за горад Севастопаль у час Крымскай аперацыі.

## Узнагароды 
* Ордэн Леніна
* Медаль Залатая Зорка
* Ордэн Аляксандра Неўскага
* Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені
* 2 ордэны Чырвонага Сцяга

## Памяць 
Імем М. М. Ткачэнка названа школа ў гарадскім пасёлку Бешанковічы, вуліцы ў Бешаковічах і Полацку.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ткачэнка Міхаіл Мікалаевіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць
* Міхаіл Ткачэнка // Інфармацыйны партал горада Бешанковічы
* Ткаченко Михаил Николаевич // Праект «Память народа»

Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай айчыннай вайны
Катэгорыя:Капітаны СССР
Эфект Кера

'''Эфект Кера, з'ява Кера, квадратычны электрааптычны эфект''' — з'ява ўзнікнення двайнога праламлення ў аптычных рэчывах пад ўздзеяннем аднароднага электрычнага поля.

У выніку палярызацыі рэчыва пад ўздзеяннем электрычнага поля паказчык праламлення становіцца прапарцыянальным квадрату яго напружанасці. Эфект быў адкрыты ў 1875 годзе шатландскім фізікам Джонам Керам ().

Эфект Кера выкарыстоўваецца для мадуляцыі высокачастотных сігналаў, у хуткадзейнічаючых аптычных затворах, даючых экспазіцыю да 10−8&nbsp;с.

## Гл. таксама 
* Ячэйка Кера

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Оптыка
Паводка ў Бразіліі (2009)

thumb|right
**Паводка ў Бразіліі** у 2009 годзе — стыхійнае бедства, якое закранула пяць паўночна-усходніх штатаў Бразіліі. У выніку праліўных дажджоў да 5 мая 2009 года 19 чалавек загінула і 186 тыс. засталіся без прытулку.

Найбольшая шкода нанесены штату Мараньян, дзе загінула 6 чалавек і прынамсі 40 700 чалавек засталіся без прытулку.

Гэта другая па сіле паводка ў басейне ракі Амазонкі за сто гадоў і наймацнейшая ў Бразіліі за апошнія 20 гадоў.

## Гл. таксама 
* Паводка ў Бразіліі, 2008
* Паводкі і апоўзні ў Рыа-дэ-Жанэйра, студзень 2011

Катэгорыя:2009 год у Бразіліі
Катэгорыя:Катастрофы 2009 года
Катэгорыя:Май 2009 года
Катэгорыя:Паводкі ў Бразіліі
Паводка ў краінах Паўночнага мора (2007)

thumb|250px|Краіны, якія пацярпелі ад паводкі

**Паводка ў краінах Паўночнага мора ў 2007 годзе** — выкліканы штормам высокі прыліў, які адбыўся на берагах Паўночнага мора ў ноч з 8 на 9 лістапада 2007 года. Пацярпелыя краіны: Нідэрланды, Вялікабрытанія, Германія, Данія, Нарвегія і Бельгія.

Чакалася, што ўзровень вады паднімецца вышэй 3 м над сярэднімі значэннямі. Паводка і хвалі па здагадках павінны былі парушыць ахоўныя канструкцыі і затапіць у прыватнасці берагі Норфалка і Кента. Аднак рэальныя паказчыкі высокай вады былі на 20 см ніжэй прагназуемых, што дазволіла пазбегнуць моцнай шкоды.

Папярэджанне пра паводку было абвешчана на ўсходнім беразе Вялікабрытаніі і на ўсім галандскім узбярэжжы. Ахоўны бар'ер Масланткерынг у порце Ротэрдама быў зачынены па «баявой» трывозе ўпершыню з яго стварэння ў 1997 годзе. Данія і Германія абвясцілі пра моцныя штармы з парывамі ветра да 125 км/г, а ў Шатландыі на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах сіла ветра чакалася да 145 км/г. Нафтавыя платформы на нарвежскім шэльфе былі зачынены на час шторму.

Яшчэ адным наступствам шторму апынуўся рэкордны наплыў Alle alle у Паўночнае мора, колькасць якіх на астравах Фарнэ павялічылася з 7143 10 лістапада да 28803 11 лістапада.

## Гл. таксама 
* Паводка ў Вялікабрытаніі 2007

Катэгорыя:Паводкі ў Нідэрландах
Катэгорыя:Паводкі ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Паводкі ў Германіі
Катэгорыя:Паводкі ў Даніі
Катэгорыя:Паводкі ў Нарвегіі
Катэгорыя:Паводкі ў Бельгіі
Катэгорыя:Паўночнае мора
Катэгорыя:Лістапад 2007 года
Катэгорыя:Паводкі 2007 года
Катэгорыя:2007 год у Нідэрландах
Катэгорыя:2007 год у Вялікабрытаніі
Катэгорыя:2007 год у Германіі
Катэгорыя:2007 год у Даніі
Катэгорыя:2007 год у Нарвегіі
Катэгорыя:2007 год у Бельгіі
Араская унія

**Араская унія** () — аб’яднанне валонскіх правінцый Нідэрландаў (Эно, Артуа, Дуэ), аформленае дагаворам 6 студзеня 1579 года ў Арасе (правінцыя Артуа); пазней да Араскай уніі далучыліся Ліль, Аршы і інш.

Складзена па ініцыятыве каталіцкага валонскага дваранства, незадаволенага поспехамі нідэрландскай буржуазнай рэвалюцыі XVI стагоддзя. Прадугледжвала выкананне артыкулаў Генцкага супакаення 1576 года, недатыкальнасць каталіцызму (які прызнаваўся адзінай дазволенай рэлігіяй), захаванне суверэнітэту Філіпа II Іспанскага над Нідэрландамі пры ўмове выканання ім прывілеяў нідэрландскага дваранства і іншых. 17 мая 1579 года быў падпісаны афіцыйны дагавор з іспанскім намеснікам Аляксандрам Фарнезэ, які аднавіў на гэтых умовах уладу Філіпа II над валонскімі правінцыямі, што фактычна адклаліся такім чынам ад рэвалюцыйных правінцый.

Рэвалюцыйныя правінцыі Поўначы адказалі на Араскую унію складаннем у 1579 годзе Утрэхцкай уніі.

Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Нідэрландская рэвалюцыя
Катэгорыя:1579
Астроўна (возера, Лепельскі раён)

**Астро́ўна** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянкі. 

Плошча паверхні возера 1,92 км², даўжыня 3,41 км, найбольшая шырыня 0,92 км. Найбольшая глыбіня дасягае 9,2 м, сярэдняя складае 4,2 м.

Катлавіна Астроўна складанага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Вышыня схілаў катлавіны да 4 метраў. Берагавая лінія звілістая. Дно возера з водмелямі і ўпадзінамі. Літаральная зона з глыбінямі да 2 метраў займае каля 19% плошчы дна, выслана пяском. Глыбей залягаюць гліністый іл і краменязёмісты сапрапель. На возеры 5 астравоў агульнай плошчай 15 га.

Возера Астроўна праточнае, эўтрофнае. Упадаюць ручаі, ручай з возера Чаросна, выцякае рака Дзіва. Зарастае каля 30% плошчы дна возера.

Паблізу паўднёвага берага возера праходзіць аўтамабільная дарога .

## Гл. таксама 
* Азёры Беларусі

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Астроўна 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Ян Фердынанд Сапега

**Ян Фердынанд Сапега** (1629 — 27 сакавіка 1659) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Вялікі чашнік літоўскі (у 1659).

## Біяграфія 
З 1642 вучыўся ў калегіуме Навадворскага, пазней падарожнічаў па Заходняй Еўропе.
У 1651 паступіў на вайсковую службу. Удзельнічаў у казацка-сялянскай вайне 1648—1654, у бітвах пад Берасцечкам і Белай Царквой.

У 1655 падчас вайны са Швецыяй падтрымаў Кейданскую дамову, але потым вярнуўся на бок караля Яна Казіміра.
Пасля браў удзел у бітвах з Юрыем Ракашы ў 1657, аблозе Торуня 1658.
Вялікі чашнік літоўскі са студзеня 1659. Памёр 27 сакавіка 1659, праўдападобна, атручаны.

## Сям’я 
Паходзіў з кодзенскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын віленскага кашталяна Мікалая і яго першай жонкі Ядвігі Ганны Войны. Меў брата Казіміра Мельхіяда.

Не паспеў ажаніцца і не пакінуў нашчадкаў.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Катэгорыя:Асобы
Ян Фердынанд
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Казімір Мельхіяд Сапега

**Казімір Мельхіяд Сапега** (1625 — 10 студзеня 1654, Крэпіцы) — польскі і вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч.

## Біяграфія 
Быў паслом на соймы 1646 і 1648 гадоў (элекцыйны). У 1647 годзе быў каралеўскім дваранінам.

Удзельнічаў у казацка-сялянскай вайне 1648—1654 гадоў, у бітвах пад Зборавам, Берасцечкам і Белай Царквой.

Удзельнічаў у кампаніях 1652—1653 гадоў пад кіраўніцтвам свайго стрыечнага брата Яна Фрыдэрыка Сапегі.

Памёр 10 студзеня 1654 года ў Крэпіцах, дзе займаў пасаду старосты.

## Сям’я 
### Продкі 
Паходзіў з кодзенскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын віленскага кашталяна Мікалая і яго першай жонкі Ядвігі Ганны Войны. Меў брата Яна Фердынанда.

### Шлюб 
Ажаніўся каля 1648 года з Аленай Уршуляй Даніловіч, але нашчадкаў не пакінуў.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Казімір Мельхіяд
Катэгорыя:Старосты крэпіцкія
Аляксандр Дажбог Сапега

**Аляксандр Дажбог Сапега (Аляксандр Багдан, Аляксандр Тэадат)** (1585 — студзень 1635) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія 
Вучыўся ў езуіцкім калегіўме ў Брунсбергу (Браневе). Падкаморы віцебскі з 1606, староста аршанскі з 1610, кашталян віцебскі ў 1613—1615 (адмовіўся ад пасады), староста прапойскі і чачэрскі з 1622, крычаўскі (да 1631), чашнік ВКЛ у 1631—1632.
Удзельнічаў у баях за Смаленск у час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—1618.

У 1621 браў удзел у Хоцінскай бітве, дзе пасля смерці гетмана Яна Кароля Хадкевіча прыняў камандаванне літоўскім войскам.

У 1627 удзельнічаў у вайне са Швецыяй за Інфлянты.

У 1631 атрымаў пасаду вялікага літоўскага чашніка, але хутка адмовіўся ад яе з-за дрэннага стану здароўя.

Заснаваў касцёл і кляштар дамініканцаў у Астроўне (Віцебскае ваяводства).

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Рыгора і Соф’і Стравінскай, пляменнік вялікага літоўскага канцлера Льва Сапегі.

Меў брата Крыштафа Стэфана.

Ажаніўся ў 1613 годзе з Альжбетай Хадкевіч (памерла пасля 1630), дачкой віленскага кашталяна Гераніма Хадкевіча. Меў з ёй дзяцей:
* Ганну, якая выйшла за вялікага літоўскага пісара Станіслава Нарушэвіча;
* Крысціну Канстанцыю (памерла да 1650), жонку вялікага літоўскага падстолія Яна Самуэля Паца.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Аляксандр Дажбог
Катэгорыя:Старосты аршанскія
Катэгорыя:Кашталяны віцебскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Катэгорыя:Старосты чачэрскія
Катэгорыя:Старосты крычаўскія
Катэгорыя:Падкаморыя віцебскія
Катэгорыя:Памерлі ў Бешанковіцкім раёне
Рыгор Іванавіч Сапега

**Рыгор Іванавіч Сапега** (каля 1560—1600) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Малодшы брат вялікага літоўскага канцлера Льва Сапегі.

Займаў пасаду аршанскага падкаморага (з 1585).

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Івана і князёўны Багданы Друцкай-Каноплі.
Акрамя канцлера Льва Сапегі, меў яшчэ брата Андрэя.

Ажаніўся да 1585 года з Соф’яй Стравінскай (памерла да 1611), дачкой віцебскага кашталяна Марціна Стравінскага. Меў з ёй дзяцей:
* Аляксандра Дажбога (1585—1635), старосту аршанскага;
* Крыштафа Стэфана (1590—1627), вялікага літоўскага пісара.

## Спасылкі 
* Генеалогія Сапегаў 

Рыгор Іванавіч
Катэгорыя:Падкаморыя аршанскія
Крыштаф Стэфан Сапега

**Крыштаф Стэфан Сапега** (1590 — 9 красавіка 1627, Дубраўляны) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі пісар літоўскі (з 1621).

## Біяграфія 
Разам са стрыечным братам Янам Станіславам вучыўся ў 1603—1605 гадах у езуіцкім калегіуме ў Брунсбергу (Браневе). Пасля вучыўся ў Вюрцбургу, Франкфурце, Парыжы.

Удзельнічаў у баях за Смаленск у час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—1618. Быў паслом на соймы 1613 і 1616, а ў 1617 стаў маршалкам Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага. У 1614 атрымаў лідскае староства, у 1621 — мсціслаўскае. Таксама з 1621 быў вялікім літоўскім пісарам.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Рыгора і Соф’і Стравінскай, пляменнік вялікага літоўскага канцлера Льва Сапегі. Меў брата Аляксандра.

Ажаніўся у 1619 годзе з Ганнай Галоўчынскай (памерла ў 1643), дачкой мсціслаўскага ваяводы Аляксандра Галоўчынскага. Меў сына Мікалая Крыштафа, польнага літоўскага пісара.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Крыштаф Стэфан
Катэгорыя:Старосты лідскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты мсціслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў Смаргонскім раёне
Мікалай Крыштаф Сапега

**Мікалай Крыштаф Сапега** (1613 — 2 чэрвеня 1639, Вільня) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Польны пісар літоўскі (у 1639).

## Біяграфія 
Паходзіў з чарэйскай лініі Сапегаў, сын Крыштафа Стэфана і Ганны з Галоўчынскіх. Пасля смерці бацькі ў 1627 годзе выхоўваўся дзядзькам Аляксандрам Дажбогам Сапегам. У 1634 годзе вучыўся ў калегіуме Навадворскага ў Кракаве.

У 1638 годзе быў паслом на Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага і яго маршалкам, а ў 1639 годзе атрымаў урад польнага літоўскага пісара.

У 1637 годзе ажаніўся з Сюзанай (пам. 1660), дачкой смаленскага ваяводы Аляксандра Гасеўскага. Меў сына Ежы, палкоўніка каралеўскага.

Памёр 2 чэрвеня 1639 года ў Вільні, магчыма, атручаны жонкай. Сюзана пасля смерці мужа ўзяла другі шлюб з троцкім кашталянам Янам Анзельмам Вільчкам.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Мікалай Крыштаф
Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Андрэй Іванавіч Сапега

**Андрэй Іванавіч Сапега** (каля 1565—1611) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Ваявода мсціслаўскі (з 1605).

Малодшы брат вялікага літоўскага канцлера Льва Сапегі.

## Біяграфія 
У 1585 годзе дваранін караля Стэфана Баторыя. Кар’еру зрабіў дзякуючы пратэкцыі старэйшага брата — канцлера Льва Сапегі. Прынамсі, з яе ў 1588—1611 гадах быў старостам аршанскім. У 1596 годзе браў удзел у падаўленні паўстання Севярына Налівайкі. У 1600—1605 гадах кашталян віцебскі, а з 1605 — ваявода мсціслаўскі. Браў удзел у вайне з Расіяй 1609—1618 гадоў.

Адзін з першых Сапегаў, хто перайшоў з праваслаўя ў каталіцтва.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Івана і князёўны Багданы Друцкай-Каноплі. Акрамя канцлера Льва Сапегі, меў яшчэ брата Рыгора.

Ажаніўся да 1594 года з Багданай Шымковіч (памерла пасля 1609), меў з ёй толькі дачок:
* Соф’ю (каля 1595 — каля 1657), жонку парнаўскага ваяводы Канстанціна Палубінскага;
* Канстанцыю, жонку віленскага падкаморага Яраслава Шэмета.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Андрэй Іванавіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Кашталяны віцебскія
Катэгорыя:Старосты аршанскія
Астроўна (возера, Полацкі раён)

**Астро́ўна** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ушача.

Плошча паверхні Астроўна складае 0,31 км², даўжыня 1,1 км, найбольшая шырыня 0,5 км, найбольшая глыбіня 3 м. Плошча вадазбору 12,5 км² (3,96). Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, спадзістыя і забалочаныя. Даўжыня берагавой лініі каля 4,26 км. На возеры 3 астравы агульнай плошчай 3,6 га.

Возера слабапраточнае. Злучана ручаямі (пратокамі) з азёрамі Расна, Блізніца, Чырвонае. Прыкладна ў 3 км на паўночны ўсход ад возера вёска Блізніца.

У возеры водзяцца шчупак, карась, плотка, лінь, акунь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Астроўна

Катэгорыя:Басенй Ушачы
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Канюшы вялікі літоўскі

**Канюшы вялікі літоўскі**, да Люблінскай уніі 1569 года **канюшы дворны літоўскі** — урад у Вялікім Княстве Літоўскім.

Урад вядомы з канца XV стагоддзя, адказваў за велікакняжацкія табуны і стайні.

Трывала вызначаны ў ВКЛ ва ўладарства Жыгімонта Аўгуста як адпаведнік канюшага вялікага кароннага. Аднак з цягам часу ўрад стаў выключна ганаровым, бо абавязкі канюшага (нагляд за велікакняжацкімі табунамі і стайнямі) выконваў падканюшы (subagazo). У XV стагоддзі канюшы пры двары вялікага князя называўся канюшым дворным, у паветах — канюшым земскім. У канцы 17 стагоддзя ўрад канюшага вялікага літоўскага дыгнітарскім, што пацвердзіла канстытуцыя сойма ў 1768 годзе.

## Спіс вялікіх канюшых літоўскіх 
## Гл. таксама 
* Канюшы
* Падканюшыя літоўскія
* Канюшыя вялікія каронныя
* Падканюшыя каронныя

## Літаратура 
* 
* Wolff J. Senatarowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795.—Kraków, 1885
* Żyliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1——31. — Poznań, 1879—1908

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
*
Юлія Францаўна Зарэцкая

**Юлія Францаўна Зарэцкая** (нар. , в. Дунілавічы ) — празаік, публіцыст, сатырык.

## Біяграфія 
Скончыла БДПУ імя М. Танка з адзнакай. Працавала рэдактарам, потым загадчыкам аддзела фельетонаў і пісьмаў часопіса «Вожык», намеснікам галоўнага рэдактара, з 2009(?) — галоўны рэдактар альманаха «Вожык». Член Саюза журналістаў Беларусі і Саюза пісьменнікаў Беларусі, дзе в.а. сакратара секцыі сатыры і гумару.

## Творчасць 
Аўтар зборніка сатырычных і гумарыстычных твораў (апавяданняў, п'ес, гумарэсак, замалёвак з натуры). Друкавалася ў часопісах «Вожык», «Маладосць», газетах «Чырвоная змена», «ЛіМ», «Звязда», «Настаўніцкая газета» і інш.

## Бібліяграфія 
* Шчаслівыя людзі. — Мн., 2011.
* Суседзі. — Мн., 2013.

## Літаратура 
* Маладосць. № 3 (676), 2010. — С. 47.

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дунілавічах
Катэгорыя:Сатырыкі Беларусі
Катэгорыя:Сатырыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»
Нергал

**Нерга́л** (шумерскае імя; першапачаткова, магчыма, Эн-уру-гал, *«Уладар вялізнага жылля»*, , ) — бог сонечнай спёкі і падземнага свету нябожчыкаў у шумера-акадскай міфалогіі, муж багіні Эрэшкігаль.

## Шумера-акадская міфалогія
Відавочна, у найстаражытнейшыя часы з'яўляўся лакальным богам шумерскага горада Куфы, яго заснавальнікам ці валадаром (адзін з першых тытулаў "валадар Куфы"). Пазней трапіў у агульнашумерскую міфалогію як бог сонечнай спёкі, разносчык эпідэмічных захворванняў, ваяўнічы знішчальнік варожых краін. Яму прыпісвалася некалькі шлюбаў з ваяўнічымі багінямі. Звычайна маляваўся ў вобразе чалавека-льва.

У акадскі перыяд Нергал ужо ўспрымаўся як бог падземнага свету, муж Эрэшкігаль. Захавалася некалькі варыянтаў міфа аб іх узаемнай барацьбе і каханні. Згодна адной версіі, Нергал перамог Эрэшкігаль у бітве, але пашкадаваў яе, ажаніўся і пачаў разам валадарыць светам нябожчыкаў. Згодна іншай версіі, ён прыйшоў у падземны свет, правёў 7 дзён у каханні з Эрэшкігаль, а потым падманам збёг ад яе. Угневанная Эрэшкігаль пагражала выпусціць нябожчыкаў. Спужаныя багі схілілі Нергала вярнуцца і стаць яе мужам.

## Міфалогія краін Блізкага Усходу
Вобраз Нергала ўвайшоў у асірыйскую і вавілонскую міфалогію і астралогію, дзе ён адлюстроўваўся на цыліндрычных пячатках, яго імя надавалі Марсу. Ён узгадваецца ў Бібліі. Вядомая хецкая выява Нергала ў Антаоліі. Існуе магчымасць, што вобраз Нергала праз малаазіяцкую міфалогію быў запазычаны старажытнымі грэкамі і паўплываў на фарміраванне грэчаскага бога Арэса.

## Шанаванне
Галоўныя цэнтры шанавання Нергала знаходзіліся ў месапатамскіх гарадах Куфа і Апіяк.

## Спасылкі 
* Нергал і Эрэшкігаль
* Шумерскія і акадскія міфы 
* Нергал у Бібліі

Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Эпасы
Катэгорыя:Дэманалогія
Нінліль

**Нінлі́ль** (шумер. «Уладарка паветра») — багіня, гаспадыня ветру, жонка Энліля ў шумера-акадскай міфалогіі. 

Імёны Нінліль і яе мужа Энліля сустракаюцца разам на шумерскіх гліняных таблетках ужо ў 3 тыс. да н. э. Паводле паданняў, Нінліль паходзіла з міфічнай краіны Дзільмун (магчыма, Бахрэйну). Мяркуюць, што першапачаткова яна ўвасабляла вобраз багіні-маці і  заступніцы земляробаў. Энліль і Нінліль сустрэліся на рацэ каля  месапатамскага горада Ніпура. Энліль прывабіў юную Нінліль сваёй прыгажосцю ці танцам. Матыў іх кахання непасрэдна звязаны з ракою ці нават замагільным светам, адкуль Нінліль выратоўвае свайго мужа. У пазнейшай версіі міфа, Энліль гвалціць Нініліль. 

Багіня Нінліль таксама была вядомай у асірыйскай і вавілонскай міфалогіі, дзе выступала ў якасці жонкі багоў Ашура і Мардука.

Галоўны цэнтр шанавання — горад Шурупак.

## Гл. таксама
*Дземетра
*Ісіда

## Літаратура 
#  *Michael Jordan*, Encyclopedia of Gods, Kyle Cathie Limited, 2002.

## Спасылкі 
* Шумерскі міф аб Энліле і Нінліль
* Міфалогія старажытнага свету

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Энліль

**Энлі́ль** (літар. «Уладар-вецер», ) — бог, гаспадар вятроў, муж багіні Нінліль у шумера-акадскай міфалогіі.

Лічыцца адным з галоўных багоў шумера-акадскага пантэону, заступнікам шумерскага горада Ніпура. Сын вярхоўнага бога Ана, ён забірае ў бацькі першынство, радзіць Энкі і іншым багам, выступае то богам-заступнікам земляробаў, то неўтаймаванай стыхіяй. Адзін з яго эпітэтаў — *Кур-галь* «Вялікая Гара». Сімвалы — рагатая тыяра і лік 50.

У пазнейшы час тэрмін «энлільства» стаў сінонімам «першынство».

## Сувязь з земляробствам
Паводле шумера-акадскай міфалогіі, Энліль - адзін са стваральнікаў зямлі. Ён разам з Энкі стварае малодшых багоў, адказных за жывёлагадоўлю і зерне. Ён вынаходзіць матыку.

## Сувязь з замагільным светам
Паводле міфа аб Энліле і Нінліль, ён хітрасцю ці гвалтам авалодаў сваёй будучай жонкай, за што быў выгнаны ў замагільны свет. Цяжарная Нінліль рушыла ўслед за ім. Энліль змяняў свае вобразы і тройчы сукупляўся з жонкай пад выглядам вартаўніка брамы ў замагільны свет, чалавека падземнай ракі і перавозніка нябожчыкаў. Але ў выніку Нінліль выратавала мужа.

Энлюлю таксама прыпісвалі сукупленне з Эрэшкігаль, дзякуючы чаму нарадзіўся Намтар.

## Сувязь са злом
У шумерскіх міфах уселяк падкрэсліваецца, што Энліля раздражняе гоман чалавечага свету, таму часам ён спрычыняе людзям зло. Яму прыпісвалі віну ў шматлікіх эпідэміях, засаленні глебы, сусветным патопе, вынішчэнні горада Ўра і пераслед Гільгамеша і Энкіду за забойства Хумбабы.

## Спасылкі 
* Шумерскі міф аб Энліле і Нінліль 
* Міжрэчча: «Эпас пра Гільгамеша»

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Эпасы
Цэнтральныя дзяржавы

thumb|300px|Цэнтральныя дзяржавы намаляваны ліловым колерам
**Цэнтральныя дзяржавы** (, , , ) — ваенна-палітычны блок дзяржаў, якія супрацьстаялі дзяржавам Антанты ў Першай сусветнай вайне 1914—1918 гг.

## Склад блока 
* 
* 
* 
*  Балгарскае царства (з 1915 г.)

## Утварэнне блока 
Папярэднікам блока Цэнтральных дзяржаў быў Траісты саюз, які ўтварыўся ў 1879—1882 гадах у выніку пагадненняў, заключаных паміж Германіяй, Аўстра-Венгрыяй і Італіяй. Па дагаворы гэтыя краіны абавязваліся аказваць адзін аднаму падтрымку ў выпадку вайны, у першую чаргу, з Францыяй. У далейшым, аднак, Італія ўзяла курс на збліжэнне з Францыяй. Напачатку Першай сусветнай вайны Італія абвясціла пра свой нейтралітэт, што было нечакана для Германіі і сур'ёзна парушыла яе планы. У 1915 годзе Італія выйшла з Траістага саюза і ўступіла ў вайну на боку яго праціўнікаў.

Асманская імперыя і Балгарыя далучыліся да Германіі і Аўстра-Венгрыі ўжо падчас войны. Асманская імперыя ўступіла ў вайну ў кастрычніку 1914, Балгарыя — у кастрычніку 1915 года.

## Саюзнікі Цэнтральных дзяржаў 
Саюзнікамі Цэнтральных дзяржаў быў рух за незалежнасць Ірландыі, які падняў паўстанне супраць брытанскага валадарства ў 1916 годзе («Велікоднае паўстанне»), а таксама дзяржавы, якія ўзніклі на тэрыторыях былой Расійскай імперыі:

*  Каралеўства Польскае (з 5 лістапада 1916)
*  Украінская Народная Рэспубліка (з 9 лютага па 29 красавіка 1918),  Украінская дзяржава (з 29 красавіка 1918)
*  border|22px Літоўская Рэспубліка (з 16 лютага па 11 ліпеня 1918), border|22px Каралеўства Літва (з 11 ліпеня 1918)
* border|22px Курляндскае герцагства (з 8 сакавіка 1918)
* border|22px/border|22px (з 29 мая 1918) Фінляндская Рэспубліка (з 7 сакавіка па 9 кастрычніка 1918), border|22px Каралеўства Фінляндыя (з 9 кастрычніка 1918)
* border|22px Рэспубліка Саюза Горцаў Паўночнага Каўказа (з 11 мая 1918)
* border|22px Усевялівае Войска Данское (з 18 мая 1918)
* border|22px/border|22px (з 9 лістапада 1918) Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка (з 28 мая 1918)
* border|22px Балтыйскае герцагства (з 22 верасня 1918)

## Канец блока 
Блок Цэнтральных дзяржаў спыніў сваё існаванне з паразай у Першай сусветнай вайне ўвосень 1918 года. Пры падпісанні перамір'я ўсе яны вымушаны былі безумоўна прыняць умовы пераможцаў. Аўстра-Венгрыя і Асманская імперыя ў выніку вайны распаліся; дзяржавы, створаныя на тэрыторыі Расійскай імперыі вымушаны былі шукаць падтрымкі Антанты. Польшча, Літва, Латвія, Эстонія і Фінляндыя захавалі незалежнасць, астатнія былі зноў далучаны да Расіі (непасрэдна да РСФСР ці ўвайшлі ў Савецкі Саюз).

## Гл. таксама 
* Антанта

Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі
Катэгорыя:Спісы краін
Катэгорыя:Геапалітыка
Атамная адзінка масы

**Атамная адзінка масы**, ці **дальтон** (а.а.м.) — пазасістэмная адзінка вымярэння масы малекул, атамаў і элементарных часціц.

Атамная адзінка масы прынята роўнай 1/12 масы ізатопа вугляроду з масавым лікам 12 (^{12}C). Роўная 1{,}6605387\cdot10^{-27}&nbsp;кг.

Формула для пераводу значэнняў мас m часціц, выражаных у а.а.м., у адзінку масы СІ: m (кг) = m (ка.а.м. *)/*N_a(моль−1), дзе m (ка.а.м.) — маса часціцы ў кілаатамных адзінках, *NA — пастаянная Авагадра*.

## Гісторыя 
Да 1961 года ў фізіцы за а.а.м. прымалі  \tfrac{1}{16} масы ізатопа кіслароду ^{16}O, г. зн. 1,65976 кг, у хіміі — \tfrac{3}{16} сярэдняй атамнай масы прыроднага кіслароду — сумесі трох стабільных ізатопаў ^{16}O (99,76 %), ^{17}O (0,04 %,), ^{18}O (0,20 %). Хімічная а.а.м. была ў 1,000275 разоў большая за фізічную і раўнялася 1{,}66022\cdot10^{-27}. Маса гэтага ліку часціц, выражаная ў грамах, лікава супадае з малекулярнай масай рэчыва, выражанай у а.а.м. Каб вызначыць лік молей рэчыва, трэба падзяліць масу ўзора ў грамах на малекулярную масу рэчыва ў грамах на моль
: n = \frac{m}{M},
дзе
: M = M_r \cdot 10^{-3}.

## Зноскі 
## Літаратура 
*  С. 67.
* 
* 
* Атомная единица массы // Физическая энциклопедия (в 5 т.) / А. М. Прохоров (ред. кол.). — М.: Сов. энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 151—152. — 704 с.

## Спасылкі 
* Афіцыйная фармулёўка ІЮПАК
* Fundamental Physical Constants — Complete Listing
* Справочник химика 21, химия и химическая технология 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння масы
Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Міхал Францішак Сапега

**Міхал Францішак Сапега** (1670 — 19 лістапада 1700, Алькенікі) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Вялікі канюшы літоўскі (з 1690).

## Біяграфія 
Вучыўся ў езуіцкіх калегіўмах у Варшаве і Брунсбергу (Браневе). У 1689 паступіў на службу ў аўстрыйскае войска, удзельнічаў у войнах супраць туркаў, генерал-маёр (1692). У 1696 вярнуўся у Вялікае Княства Літоўскае. Вялікі канюшы літоўскі з 1690, адначасова генерал літоўскай артылерыі з 1698, староста ашмянскі з 1699.

У 1700 атрымаў ад аўстрыйскага імператара чын генерал-лейтэнанта і тытул князя Свяшчэнай Рымскай Імперыі. Камандаваў сапегаўскімі войскамі ў вайне супраць шляхты — «рэспубліканцаў». У Алькеніцкай бітве 18 лістапада 1700 капітуляваў і быў засечаны шляхтай.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын вялікага літоўскага гетмана Казіміра Яна і яго першай жонкі Крысціны Барбары Глябовіч. Меў братоў Ежы Станіслава і Аляксандра Паўла.

Не паспеў ажаніцца і не пакінуў нашчадкаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Міхал Францішак
Катэгорыя:Генералы літоўскай артылерыі
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Чарнова (возера)

**Чарно́ва** — возера ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль.

Плошча паверхні возера складае 3,2 км², даўжыня 5,7 км, найбольшая шырыня 0,92 км. Найбольшая глыбіня 19,3 м, сярэдняя — 7,2 м.Катлавіна Чарнова лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны маюць вышыню да 12—16 метраў, параслі лесам і хмызняком. Берагавая лінія звілістая і ўтварае некалькі заліваў. Берагі пясчаныя. Падводная частка катлавіны карытападобнай формы з глыбокімі ўпадзінамі і мелямі. Літаральная зона вузкая, схілы сублітаралі стромкія. Каля берагоў і на мелкаводдзі дно пакрыта пяском і апясчаненым глеем, на глыбіні гліністым глеем. На возеры 5 астравоў агульнай плошчай 0,6 га.

Возера мезатрофнае, слабапраточнае. У Чарнова ўпадаюць 5 ручаёў і выцякае рака Чарнаўка, злучаючая яго з возерам Малое Чарнова. Празрыстасць вады да 3,5 м. Шырыня паласы прыбярэжнай расліннасці ад 10 да 150 метраў. Сярод раслін адзначаны гарлачык белы — від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, судак, акунь, лінь, плотка і іншыя віды рыб.

Каля возера знаходзяцца вёскі Карсакі, Ракава, Радчанкі, Лыска, Вясніна і інш., паляўніча-рыбалоўная база Першамайскай паляўнічай гаспадаркі Гарадоцкага прафесійнага каледжа сельскагаспадарчай вытворчасці.

У 1974 годзе возера даследавана лабараторыяй азёразнаўства БДУ.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-24. Выданне 1980 года. Адпавядае стану мясцовасці на 1979 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* *Мартыненко В. П., Дорофеев А. М., Бейнар П. Г., Здесев И. А.* Высшая водная растительность озера Черново и её изменения за 40 лет  // Вестник ВГУ — № 1(55), 2010.

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Масавы лік

**Ма́савы лік** — агульная колькасць нуклонаў (пратонаў і нейтронаў)  ў атамным адры, адна з асноўных яго характарыстык.

Пазначаецца літарай **A**. Пры пазначэнні элемента масавы лік пішуць верхнім індэксам перад сімвалам элемента, напрыклад, 3He або 235U. Ужываецца таксама пазначэнне гелій-3, уран-235. 

Іншыя лікі, якія характарызуюць ядро: зарадавы лік Z і лік нейтронаў N: A = Z+ N

Веданне масавага ліку дазваляе ацаніць масу ядра і атама. Калі мы ведаем масавы лік, то маса М атама і яго ядра ацэньваецца з наступных суадносін М ≈ А · mN, дзе mN ≈ 1,67 · 10-27 кг — маса нуклонаў. Напрыклад, у склад атама алюмінію-27 і яго ядра ўваходзіць 27 [нуклонаў] (13 пратонаў і 14 нейтронаў). Яго маса прыкладна роўная 27 · 1,67 · 10-27 кг ≈ 4,5 · 10-26 кг. Калі трэба атрымаць масу ядра з большай дакладнасцю, то трэба ўлічыць, што нуклоны ў ядры звязаныя сіламі ядзернага прыцягнення, і таму ў адпаведнасці з суадносінамі E = mc² маса ядра памяншаецца. У масу атама таксама варта дадаць сумарную масу электронаў на арбітах вакол ядра. Аднак усе гэтыя папраўкі не перавышаюць 1%.

Адрозненне масы аднаго грам-атама пэўнага ізатопа ад масавага ліку яўляе сабой дэфект масы ў адносінах да вугляроду 12С. Вуглярод 12С прыняты за стандарт вымярэння атамнай адзінкі масы (а. а. м.) У мас-спектраскапіі, яго атамная маса прымаецца за 12 адзінак. Бо дэфект мас ўсіх ядраў значна меншы за а. а. м., то ва ўсіх вядомых ізатопаў масавы лік гэта бліжэйшы цэлы лік да атамнай масы элемента. 

Ва ўсіх ядзерных рэакцыях і радыеактыўных працэсах сума масавага ліку зыходных часціц роўная суме масавага ліку канечных часціц, што адлюстроўвае закон захавання барыённага зарада. Пры бэта-працэсе масавы лік застаецца пастаянным, змяняюцца толькі суадносіны паміж лікам нейтронаў і пратонаў у ядры. Масавы лік павялічваецца на адзінку пры захопе нейтрона з выпусканнем фатона. У астрафізіцы такая з'ява мае месца пры ўтварэнні хімічных элементаў у s- і r-працэсах нейтроннага захопу. Ізатопы розных элементаў, якія маюць ядры з розным зарадам, але з аднолькавым масавым лікам, называюць ізабарны. Элемент з найбольшым дэфектам мас пры пэўным масавым ліку ёсць стабільным адносіна ўсіх працэсаў слабога ўзаемадзеяння.

Пры няцотныя масавым ліку залежнасць поўнай энергіі ядра ад Z мае адзін мінімум. Пры A цотным са зменай Z чаргуюцца цотна-цотныя і няцотныя-няцотныя ядры, залежнасць поўнай энергіі ядра ад Z мае некалькі мінімумаў, якія адпавядаюць некалькім стабільным ізабарам. Адрозненне хімічных уласцівасцяў розных ізатопаў вядзе ў астрафізіцы да важнага эфекту іх фракцыянавання. Пры ядзернай шчыльнасці рэчыва ў нетрах нейтроннай зоркі разам з нейтронамі могуць быць моцна пераабагачаныя нейтронамі ізатопы .

## Гл. таксама 
* Атамны нумар
* Атамная маса

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Массовое число // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Парламенцкія выбары ў Германіі (1930)

**Парламенцкія выбары ў Германіі 1930** — усеагульныя выбары ў Рэйхстаг Веймарскай рэспублікі 5-складу, якія прайшлі **14 верасня 1930 г.**

## Вынікі выбараў 
## Гл. таксама 
Першы ўрад Брюнінга

Катэгорыя:Выбары ў Германіі
Катэгорыя:Падзеі 14 верасня
Катэгорыя:Верасень 1930 года
Катэгорыя:1930 год у Германіі
Катэгорыя:Выбары 1930 года
Анунакі

**Анунакі** (літаральна «тыя, хто ад валадарскага роду» або «ад Ана і Кі») — другарадныя багі ў шумера-акадскім пантэоне.

У ранніх шумерскіх тэкстах анунакі з’яўляюцца стварэннямі бога Ана. Вавілонская міфалогія прыпісвала іх стварэнне Мардуку, але месцам паходжання называецца шумерскі горад Ніпур. Агульная лічба анунакаў вагаецца ад 7 да 600. Яны размеркаваны стваральнікам па розных частках сусвету і выконваюць самыя розныя функцыі, у тым ліку вызначаюць чалавечыя лёсы, пасрэднічаюць паміж людьзмі і вялікімі багамі, прыслужваюць багам, але таксама судзяць нябожчыкаў у падземным свеце Эрэшкігаль і могуць выступаць у якасці злосных істот.

## Спасылкі 
* Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods)
* Enuma Elish - The Babylonian Epic of Creation

Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Дэманалогія
Катэгорыя:Міфічныя істоты
Марту

**Марту** (шумер.), **Амуру** (акад.) — бог, гаспадар захаду, заступнік качэўнікаў-амарэяў у шумера-акадскай міфалогіі.

## Паходжанне
Згодна шумерскай і акадскай традыцыі, Марту лічыўся сынам Ана. Аднак акадскі эпітэт *іль-Амарым* ("амарэйскі") сведчыць, што яго вобраз быў запазычаны ў заходніх семітаў-амарэяў. У Месапатаміі Марту маляваўся як бог-грамабой, захопнік і дзікун.

## Жаніцьба Марту
Марту прыпісваўся шлюб з рознымі багінямі. Вядомае эпічнае апавяданне "Жаніцьба Марту" (прыкладна XVII ст. да н. э.), паводле якога ён сватаўся да Аджар-Кідуг, дачкі Нумугды, бога-заступніка паўночнага месапатамскага горада Інаба.

Пад час свята ў Інабе Марту перамагае ў спаборніцтве па барацьбе. Нумугда жадае адарыць яго каштоўнымі металамі, але той адмаўляецца і просіць ажаніцца на Аджар-Кідуг. Нумугда патрабуе ад Марту адпрацаваць даглядчыкам хатняй жывёлы. Бог захаду пагаджаецца і адорвае старшынь горада золатам. Сяброўка ўгаворвае Аджар-Кідуг не выходзіць замуж за качэўніка, але тая вырашае стаць яго жонкай.

## Спасылкі 
*Жаніцьба Марту

Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Эпасы
Аншар

**Аншар** — бог, бацька Ана ў шумера-акадскай міфалогіі.

Імя Аншара і яго сястры і жонкі Кішар сустракаецца выключна ў клінапісных тэкстах пачынаючы з другой паловы 2 тысячагоддзя да н. э., у тым ліку ў шумера-акадскім эпасе аб стварэнні свету «Энума Эліш». Лічыцца, што паходзіць ад першародных пачвар. Асаблівыя функцыі і месцы ўшананвання ў Шумеры і Акадзе не выяўлены. У вавілонскай міфалогіі часцяком блытаецца з асірыйскім богам вайны Ашурам, якога перамагае Мардук. Аднак поўнага ўвасаблення Ашура не атрымаў.

## Спасылкі 
* Энума Эліш

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумера-акадская міфалогія
Ан

**Ан**, **Ану** (літаральна *неба*) — бог неба ў шумера-акадскай міфалогіі.

Некаторыя даследчыкі лічаць, што першасным цэнтрам шанавання Ана быў шумерскі горад Урук. Аднак ён рана трапіў у агульнашумерскую міфалогію і адкрываў спіс вялікіх багоў, меў эпітэт «бацька багоў». Клінапісны знак *Ан* азначаў таксама проста «бог». У Акадзе, дзе ён атрымаў імя Ану, яму прыпісваліся бацькі — Аншар і Кішар. Жонкай Ана лічылася Ураш ці Кі (акадская Анту) — багіня зямлі. Сімвалы — тыяра з бычымі рогамі і лік 60. Ушанаваная жывёліна — бык.

Міфалагічны вобраз Ана адрозніваецца пэўнай пасіўнасцю. З аднаго боку, як стваральнік і валадар неба ён лічыўся першым богам, аднак гэтая функцыя паступова адыйшла да яго сына Энліля. Ан рэдка ўмешваецца ў справы іншых багоў і людзей. Вядомыя міфалагічныя сюжэты аб пакаранні Ўрука па просьбе Інаны і патрабаванне ім смерці Гільгамеша. У загаворах «Злыя дземаны утуку», звязаных з месяцавым зацьменнем, апавядаецца пра змову багоў-нябесных свяцілаў супраць Ана, але перамогу ён атрымлівае дзякуючы здрадзе Інаны.

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Кашан

**Каша́н** (перс. کاشان) — горад у цэнтральным Іране, адміністрацыйны цэнтр аднайменнага шахрыстану. Насельніцтва - 248 789 чал. (2006 г.).

## Гісторыя 
Першыя паселішчы на месцы Кашана ўзніклі ў глыбокай старажытнасці. Найбольш вядомае знаходзілася на ўзгор'і Тэпе-е-Сіалк. Аднак першая пісьмовая ўзгадка адносіцца толькі да XI ст., калі сельджукскі султан Малік Шах I заснаваў крэпасць Джалалі. Вакол яе хутка вырас горад, які ўжо ў сельджукскі перыяд быў знакаміты ганчарнымі і тэкстыльнымі вырабамі. Лічыцца, што назва паходзіць ад персідскага слова *кашы* «чарапіца».

На працягу сваёй гісторыі Кашан двойчы цалкам знішчаўся. У кан. XVI — пач. XVII стст. ён быў адноўлены іранскім шахам Абасам I. У 1779 г. быў практычна разбураны землятрусам, пасля чаго нанава населены, у тым ліку прымусова, — прадстаўнікамі гандлярскага і рамесніцкага паходжання.

## Эканоміка
Значны транспартны вузел. Буйная і рамесная вытворчасць люстравых фаянсаў, вырабаў з медзі, дыванаў і  тканін.

## Адукацыя
Вышэйшыя навучальныя ўстановы: Кашанскі ўніверсітэт, Кашанскі ўніверсітэт медыцынскіх навук, Ісламскі ўніверсітэт Азад.

## Выдатныя мясціны 
*Стары гліняны горад XIX - перш. пал. XX стст., які ўключае гарадскі базар, шэраг храмавых комплексаў, маўзалеяў, купецкіх рэзідэнцый, гарадскую сцяну
*Крэпасць Джалалі (XI ст.)
*Мінарэт Зейнадын (XI ст.)
*Мячэць Мейдан (XIII ст.)
*Маўзалей Хабіб ібн Мусы (XIII ст.), дзе, згодна традыцыі, пахаваны Абас I Вялікі (пач. XVII ст.)
*Сад Фін (XVI ст.)
*Археалагічны комплекс Сіялк
*Каля Кашана знаходзіцца этнаграфічная вёска Аб'янэ

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Кашан на сайце ЮНЕСКА
* Беларускі вандроўнік у Кашане 

Катэгорыя:Гарады Ірана
Пеларгонія

**Пеларгонія** (*Pelargonium*) — род раслін з сямейства гераніевыя.

## Батанічным апісанне 
Шматгадовыя травяністыя або паўхмызняковыя расліны.

Сцёблы прамыя ці паўзучыя, галінастыя.

Лісцінкі прыгожыя, простыя, пальчатыя або пальчата-рассечаныя.

Кветкі разнастайнай афарбоўкі, сабраны ў мала-або шматкветкавыя парасонападобныя суквецці.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расце ў асноўным у Паўднёвай Афрыцы.

Расліны святлалюбныя, непатрабавальныя ў культуры, лёгка пераносяць недахоп вільгаці. Размнажэнне насеннем і чаранкамі. У адкрытым грунце не зімуюць.

Катэгорыя:Гераніевыя
Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта
Перыяд паўраспаду

**Перыяд паўраспаду** квантавамеханічнай сістэмы (часціцы, ядра, атама, энергетычнага ўзроўню і г. д.) — час *T*½, на працягу якога сістэма распадаецца з імавернасцю 1/2. Калі разглядаецца ансамбль незалежных часціц, то на працягу аднаго перыяду паўраспаду колькасць выжылых часціц паменшыцца ў сярэднім у 2 разы. Тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні толькі да экспанентна распадальных сістэм.

Не варта лічыць, што за два перыяды паўраспаду распадуцца ўсе часціцы, узятыя ў пачатковы момант. Кожны перыяд паўраспаду памяншае колькасць выжылых часціц удвая, таму за час 2 *T*½ застанецца чвэрць ад пачатковага ліку часціц, за 3 *T*½  - адна восьмая і г. д. Наогул, доля выжылых часціц (ці, дакладней, імавернасць выжывання *p* для дадзенай часціцы) залежыць ад часу *t* наступным чынам:

\frac{N(t)}{N_0}\approx p (t) = 2 ^ {-t/T_{1/2}}.

Перыяд паўраспаду, сярэдні час жыцця \tau і пастаянная распаду \lambda звязаныя наступнымі суадносінамі, атрыманымі з закона радыеактыўнага распаду:

T_{1/2}=\tau \ln 2 = \frac {\ln 2} {\lambda}.

\ln 2 = 0,693\dots, таму перыяд паўраспаду прыкладна на 30,7% карацейшы, чым сярэдні час жыцця.

Часам перыяд паўраспаду называюць таксама паўперыядам распаду.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Радыеактыўнасць
Катэгорыя:Час у фізіцы
Тэарэтычная фізіка

**Тэарэтычная фізіка** — раздзел фізікі, у якім у якасці асноўнага спосабу пазнання прыроды выкарыстоўваецца стварэнне матэматычных мадэляў з’яў і супастаўленне іх з рэальнасцю. У такой фармулёўцы тэарэтычная фізіка з’яўляецца самастойным метадам вывучэння прыроды. Аднак вобласць яе інтарэсаў, натуральна, фармуецца з улікам вынікаў эксперыментаў і назіранняў за прыродай. Блізкім аналагам з’яўляецца матэматычная фізіка, якая даследуе ўласцівасці гэтых матэматычных мадэляў на матэматычным узроўні строгасці, аднак не займаецца пытаннямі супастаўлення іх з рэальнасцю.
Медаль

**Медаль** (, ) — металічны знак, часта круглай формы, з выпуклымі малюнкамі, за гераізм, асаблівыя заслугі, у памяць падзеі ці асобы. Адрозніваюць асноўны (аверс), адваротны (рэверс) і грань (гурт) бакі медаля. Многія медалі мацуюцца на калодцы або планцы. Такая калодка для медаля можа быць пакрытая эмаллю, або абцягнута муаравай стужкай пэўнай афарбоўкі.

## Літаратура 
* Медаль // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 247


Катэгорыя:Знакі адрознення
Манускрыпт

Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]]
**Манускрыпт** (, ад лац. *manus* — рука і *scribo* — пішу) — старажытны або сярэдневяковы рукапісны скрутак, кодэкс, кніга або асобныя нясшытыя аркушы.

## Вядомыя манускрыпты 
* Александрыйскі кодэкс
* Часаслоў Фарнезэ

## Літаратура 
* Манускрыпт // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 94
* 

## Спасылкі 
* Збор лацінскіх манускрыптаў 
* Каталог аблічбаваных сярэдневяковых манускрыптаў (Catalogue of Digitized Medieval Manuscripts)
Факсіміле

**Факсіміле** (ад  «рабі падобнае») — дакладная копія графічнага арыгінала — рукапісу, малюнка, чарцяжа, гравюры, подпісу, манаграмы.

У ранейшы час факсіміле рабілася з дапамогай прамалёўкі арыгінала праз празрыстую паперу і затым перанос на метал або дрэва і літаграфаванне, у найноўшы жа час выраб падобных здымкаў вельмі палегчыла  фатаграфія, фататыпія, фотагравюра, фотацынкатыпія і фоталітаграфія, якія даюць магчымасць атрымліваць безумоўна верныя факсіміле чыста механічным шляхам.
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выдавецкая справа
Катэгорыя:Папяровае мастацтва
На Купалле

**На Купалле** — музычны сінтэтычны спектакль, пастаўлены ў БДТ-1 у 1921 годзе, які пратрымаўся некалькі гадоў у рэпертуары тэатра па аднайменнай драме М. Чарота «На купалле» Е. Міровічам.

## Гісторыя стварэння п'есы 
Першаму Беларускаму дзяржаўнаму тэатру патрабавалася пастаноўка, якая мела б арыгінальную драматургію, каб надаць тэатру непаўторную адметнасць, звязаную з нацыянальным каларытам. Е. Міровіч, які замяніў Ф. Ждановіча на пасадзе мастацкага кіраўніка тэатра, запрасіў да супрацоўніцтва ўсіх беларускіх пісьменнікаў. Адным з першых адклікнуўся на запрашэнне Міхась Чарот.

Рэжысёрам-пастаноўшчыкам новага спектаклю стаў мастацкі кіраўнік тэатра Е. Міровіч, кампазітарам У. Тэраўскі, балетмайстарам шматлікіх танцавальных уставак К. Алексютовіч, а мастаком К. Елісееў. Ролю Данілы выконваў Генрых Грыгоніс.

## Апісанне спектакля 
П'еса «На Купалле» была, несумненна, новым словам у літаратуры Беларусі, але яна ўзнікла на шматвяковай традыцыі народнай творчасці, арыентацыя на якую засцерагала беларускую драматургію ад касмапалітычнай безаблічнасці. Выкарыстанне народна-паэтычных прынцыпаў адлюстравання рэчаіснасці адбывалася не шляхам механічнага капіравання фальклорных сюжэтаў, элементаў іх паэтыкі, а ў выніку творчага пераасэнсавання, бо мастацкі метад у фальклоры прынцыпова адрозніваецца ад мастацкага метаду ў літаратуры. Спектакль, заснаваны на народнай аснове, быў напоўнены народнымі мелодыямі, песнямі і танцамі.

Асноўны матыў п'есы Міхася Чарота «На Купалле» — пошукі шчасця, які ў той час быў надта папулярным у Беларусі. У п'есе нязмушана разгортваліся актуальныя праблемы, сучасныя часу.

### Танцавальная частка 
Балетмайстар К. Алексютовіч вырашыў харэаграфічную частку спектакля ў народным духу, у плане фальклорных скокаў. Так, з дзявочымі купальскімі карагодамі пераклікаліся пластычныя танцы русалак у сцэне сноў. У народныя танцы харэограф дадаваў класічныя элементы, ён паставіў русалак «на пальцы» ў карагодзе. У спектаклі ўпершыню на беларускай сцэне з'яўляюцца народныя хараводы, напрыклад, рэалізавана сцэнічная пастаноўка народнага танца «Кола». Гэтыя карагоды падкрэслівалі нацыянальны характар п'есы і, арганічна ўліваючыся ў драматургію спектакля, дапамагалі раскрыццю тэмы.

## Крытыка 
Працу рэжысёра З. Бядуля ацаніў найвышэйшай адзнакай, назваўшы яе ідэальнай. Маскоўскія тэатральныя аглядальнікі, якія пабачылі спектакль «На Купалле» ў 1923 г., калі БДТ-1 выязджаў у Маскву для ўдзелу ва Усерасійскай сельскагаспадарчай і саматужна-прамысловай выстаўцы, адзначыўшы, што гэты спектакль раскрыў рускаму гледачу душу беларускага народа лепш, чым бы гэта зрабілі дзесяткі спецыяльных навуковых артыкулаў.

## Уплыў на культуру 
Па п'есе «На Купалле» была пастаўлена опера «Квётка шчасця» А. Туранкова. Песня «Купалінка», якую многія лічаць народнай, з'яўляецца фрагментам музычнага суправаджэння спектаклю «На Купалле».

П'еса была згублена, але паводле М. Куліковіча, тэкст М. Чарота і частка музыкі У. Тэраўскага былі захаваны беларускай эміграцыяй.

Катэгорыя:Тэатр Беларусі
Катэгорыя:Спектаклі