open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
374 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Эвагор, цар кіпрскага горада Саламіна 

Катэгорыя:370-я да н.э.
Селеўк I Нікатар

**Селе́ўк I Ніка́тар** (між 358 і 354 — 280 да н.э.) — цар сірыйскі (321—280 да н.э.), сын Антыёха. Заснавальнік дзяржавы Селеўкідаў.

Вызначыўся як военачальнік у час індыйскага паходу Аляксандра Македонскага. Пасля смерці Аляксандра забраў сабе Вавілон і прасунуў межы дзяржавы да самай Індыі. Заснаваў сталіцу Селеўкію (311 да н.э.). Пры пераходзе праз Гелеспонт для захопу Фракіі і Македоніі быў забіты Пталамеем Кераўнам. Быў абагоўлены яшчэ пры жыцці.

Верагоднай выявай Селеўка Нікатара прызнаецца бронзавы бюст з вілы Пізонаў у Геркулануме (магчыма, гэта копія статуі аўтарства Арыстадэма, пра якую піша Пліній), згодна з выявамі Селеўка на манетах Антыёха I і Філатэра.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Македоніі
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Дыядохі
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў 280-я гады да н.э.
Селеўк VI Епіфан Нікатар

**Селеўк VI Эпіфан Нікатар** (? — 95 да н.э.): цар сірыйскі (96—95 да н.э.), сын Антыёха VIII і Клеапатры Трыфайны.

Вядомыя яго выявы на манетах, зробленыя з бычыным рогам на ілбе (што азначала німфу Іо, : назва Антыёхіі (Іопаліс)).

Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Аляксандр Север

**Север Аляксандр — Марк Аўрэлій Север Аляксандр** (208—235) — рымскі імператар (222—235).

Сын Гесія Марцыяна і Юліі Мамеі, заняў трон 13-гадовым хлопцам (быў тады жрацом бога сонца ў Эмесе) пасля таго, як быў забіты Элагабал. Мяркуецца, што трапіў на трон у выніку шматгадовых інтрыг яго маці, Юліі Мамеі, і бабулі, Юліі Месы, і што жанчыны кіравалі за яго. Быў забіты, разам з маці, салдатамі каля Майнца.

Сучаснікі апісваюць яго сімпатычным, сціплым і справядлівым. У ларарыях яго дому стаялі партрэты паважаных ім людзей: Вергілія, Цыцэрона, Аляксандра Македонскага, Апалонія Тыянскага, Хрыста, Аўрама, Арфея і іншых «добрых людзей» мінулага, партрэты яго продкаў і наогул «добрых імператараў».

Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі
Катэгорыя:Асобы на манетах
Асіна (горад)

**Асіна** () — горад (з 1952) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Асінаўскага раёна Томскай вобласці. Насельніцтва 27,5 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1856 годзе.

Размешчаны на левым беразе ракі Чулым (прыток Обі), за 109 км на паўночны ўсход ад Томска.

Лясная прамысловасць, дрэваапрацоўка.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Томскай вобласці
Селеўк III Кераўн

**Селеўк III Кераўн** (243—223 да н.э.): цар сірыйскі (226—223 да н.э.), сын Селеўка II і Лаадзікі.

У перыяд 225—223 да н.э. беспаспяхова спрабаваў вярнуць Малую Азію, заваяваную Аталам. Быў атручаны ў Фрыгіі. Вядомыя выявы на манетах.

## Гл. таксама 
* Ахей

## Спасылкі 
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Сенека

**Сенека — Луцый Аней Сенека** ( — ) — рымскі палітык, філосаф і паэт.

Філасофскія творы Сенекі атрымалі новае прызнанне ў XVI—XVIII ст., але ён быў прызнаным і пры жыцці; яго маёмасць часам дасягала вялікіх памераў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Драматургі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Філосафы Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскія консулы I стагоддзя
Катэгорыя:Лацінскія драматургі
Катэгорыя:Лацінскія філосафы
Катэгорыя:Лацінскія эпісталографы
Катэгорыя:Познія стоікі
Катэгорыя:Філосафы-самазабойцы
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Катэгорыя:Постаці філасофіі I стагоддзі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Самазабойцы, якія прынялі яд
Катэгорыя:Педагогі
Сафіт (правіцель Індыі)

**Сафіт** (4 ст. да н.э.) — правіцель Індыі.

Вядомы, між іншым, тым, што падпарадкаваўся Аляксандру Македонскаму. Верагодная выява — галава са слановай косці, знойдзеная пры раскопках гарадоў Пампеі і Геркуланум (1884), і атаясамленая Альбертам Іпелем у 1939.

## Спасылкі 
* Хто такі Сафіт 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Інда-грэчаскія цары
Сцыпіён

**Сцыпіён — Публій Карнелій Сцыпіён Афрыканскі Старэйшы** (Publius Cornelius Scipio Africanus Maior, 235 ці 237 — 183 да н.э.) — рымскі военачальнік.

Стварыў рымскую конніцу, якой і быў абавязаны сваімі ваеннымі поспехамі. Разбіў Ганібала пад Замай (202 да н.э.).

Пасля сваіх перамог здабыў вялікі палітычны поспех; меў права насіць на шаломе дыядэму военачальніка; народ лічыў яго сынам бога. Адзначаецца пашана, з якой да яго ставіліся нават яго ворагі.

## Літаратура 
* H. H. Scullard. «Scipio Africanus in the Second Punic War»
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* http://www.barca.fsnet.co.uk/scipio-africanus.htm  — біяграфія
* http://www.fenrir.dk/history/bios/scipio/  — яшчэ адна біяграфія
* http://www.barca.fsnet.co.uk/scipio-africanus-return-spain.htm  -Дыян Касій пра вяртанне Сцыпіёна з Іспаніі

Катэгорыя:Карнеліі
Катэгорыя:Рымскія консулы
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Удзельнікі Пунічных войн
Салон (паэт)

**Сало́н** (, паміж 640 і 635 — каля 559 да н.э.) — афінскі палітык, заканадаўца і паэт, адзін з «сямі мудрацоў» Старажытнай Грэцыі.

Асноўнай крыніцай нашых звестак пра Салоне служыць «Афінская палітыя» Арыстоцеля, а таксама познія жыццяпісы Салона, складзеныя Плутархам і Дыягенам Лаэрцкім.

## Біяграфічныя звесткі 
Сын Эксекестыда, паходзіў са збяднелага знатнага роду. У канцы 7 ст. да н.э. праславіўся як военачальнік у вайне Афін з Мегарай за востраў Саламін, які апеў у сваёй элегіі і такім чынам набыў шырокую вядомасць. У 594 да н.э. быў абраны ў Афінах архонтам і пасрэднікам па ўладкаванні грамадскіх спрэчак. Займаючы пасаду архонта, Салон правёў рад сацыяльна-палітычных рэформ, ліквідаваў даўгі сялян і забараніў даўгавое рабства, паставіў палітычныя правы грамадзян у залежнасць ад іх даходаў з зямельных участкаў. На аснове маёмаснага цэнзу ўсё насельніцтва незалежна ад паходжання падзяліў на 4 разрады, у адпаведнасці з якімі і вызначалася ступень іх палітычных праў і абавязкаў у дзяржаве. Рад яго рэформ былі праведзены ў інтарэсах гандлёва-рамесных слаёў грамадства, правёў уніфікацыю мер, вагі і валюты.

Яго рэформы нанеслі моцны ўдар па родавай зямельнай арыстакратыі, абмежавалі ўладу архонтаў і Арэапага, і стварылі перадумовы для развіцця афінскай рабаўладальніцкай дэмакратычнай дзяржавы, для кіравання якой быў створаны Савет 400 і найвышэйшы судовы орган — суд прысяжных (гелія). Рэфарміраваў усе віды афінскага права, апрача крымінальнага, унёс змены ў сямейнае і родавае права, дазволіў кожнаму пакрыўджанаму прыносіць скаргі на несправядлівасць. Разам з тым Салон быў адным з першых антычных паэтаў, які пісаў элегіі, ямбы і павучальныя вершы.

Верагодных выяваў (вядомых статуй з Саламіну і Афінаў, або копіяў з іх) дасюль не ўдалося знайсці, а мазаіка з Баальбека няпэўная. Магчыма, партрэтам Салона з’яўляецца партрэт, які прыпісваецца Фалесу.

## Літаратура 
* Зельскі А. *Салон* // БЭ ў 18 т. Т. 14. Мн., 2002. С. 114.
* 
* Freeman К. *The work and life of Solon.* Cardiff — L., 1926.
* Honn K. *Solon. Staatsmann und Weiser.* Wien, 1948.
* Masaracchia A. *Solone.* Firenze, 1958.
* Woodhouse W. J. *Solon the liberator.* NY, 1965.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты
Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Паэты VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Архонты Афін
Сервій Тулій

**Сервій Тулій** (6 ст. да н.э.): 6-ы цар Старажытнага Рыма, сын Тулія і Акрэсіі, нявольніцы царыцы Танаквіль.

Стаў царом па Тарквініі дзякуючы намаганням царыцы Танаквіль. Сервію Тулію прыпісваюцца ажыццяўленне дзяржаўнай рэформы, заснаванне храму Дыяны на Авенцінскім пагорку, а таксама заснаванне іншых храмаў.

Загінуў у выніку перавароту, здзейсненага ягоным зяцем Тарквініем Ганарлівым, прычым дачка Сервія Тулія, жонка новага цара, пераехала бацьку калясніцай..

## Літаратура 
*
Сіманід

**Сіманід** (~556, Кеос —468 да н.э.) — старажытнагрэчаскі паэт.
Працаваў у Афінах, быў сябрам Гіпарха. Жыў у правіцеля Скапада ў Фесаліі (з 514 да н.э.), у Гіерона ў Сіракузах (з 476 да н.э.), ізноў у Афінах з 460 да н.э. Адзначаецца, што Сіманід быў вельмі дзеяздольным чалавекам, і пражыў амаль да 90 гадоў. Ён сам заказваў свае выявы, за што быў асмяяны Фемістоклам, які цвердзіў, што ў Сіманіда, дзей, «брыдкае аблічча».

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты
Септымій Север

**Септымій Север — Луцый Септымій Север Пертынакс** (146—211): рымскі імператар (193—211), сын Публія Септымія Геты і Фульвіі Піі.

## Біяграфія 
Быў абвешчаны імператарам панонскімі легіёнамі ў час смуты 193 года. Яго канкурэнты, Пясцэній Нігер і Альбін, неўзабаве былі забітыя. Септымій Север паходзіў з Паўночнай Афрыкі, з Лептыс Магны, і ўсё жыццё размаўляў на лаціне з афрыканскім акцэнтам. Ён паспрыяў росквіту Лептыс Магны ў час свайго праўлення, але не любіў Рыма, і дазволіў кіраваць горадам Плаўціну, з дачкой якога ажаніў свайго сына Каракалу. У 198 г. Септымій Север абвясціў Каракалу суправіцелем, а малодшага сына, Гету, цэзар. Паставіў сабе вялікую трыумфальную арку на рымскім форуме.

Быў жанаты з Юліяй Домнай, з роду сірыйскіх жрацоў. Сын - Луцый Публій Септымій Гета. Вядомыя выявы Септымія Севера разам з сям'ёй на медальёне, што захоўваецца ў Афінах, і на камеях.

## Літаратура 
* 
* Birley, Anthony. The African Emperor: Septimius Severus. London, Routledge, 1999 (Routledge Imperial Biographies).
* Daguet-Gagey, А. Septime Sévère, Paris, 2000.
* Cooley, Alison. Septimius Severus: the Augustan Emperor. — In: Severan culture. Edited by Simon Swain, Stephen Harrison and Jas Elsner. Cambridge, CUP, 2007,
* Lichtenberger, Achim. Severus Pius Augustus: Studien zur sakralen Repräsentation und Rezeption der Herrschaft des Septimius Severus und seiner Familie (193—211 n. chr.) (Leiden; Boston: Brill, 2011) (Impact of Empire, 14).

Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі
Гай Салюсцій Крысп

**Салюсцій — Гай Салюсцій Крысп** (, 86, Амітэрн (Сабін) — 34 да н.э.) — рымскі палітычны дзеяч і гісторык.

Удзельнічаў у грамадзянскіх войнах 49-45 да н.э. на баку Ю. Цэзара. З 46 г. да н.э. праконсул рымскай правінцыі Новая Афрыка. Прысвяціў сябе гісторыі пасля краху палітычнай кар’еры — ён быў выключаны з пераліку сенатараў (50 да н.э.), а за падтрымку Цэзара быў прызначаны праконсулам правінцыі Новая Афрыка.

Захаваліся інвектыва (выступленне) Салюстыя супраць Цыцэрона (54 да н.э.), лісты да Цэзара (каля 50 — 46 да н.э.) з прапановамі рэфармавання дзяржаўнага ладу, 2 кнігі «Пра змову Катыліны» і «Югурцінская вайна», адметныя глыбокім псіхалагічным аналізам, дакладнасцю ацэнак падзей, напружанай дынамікай апавядання, невялікія фрагменты твора «Гісторыя» (36 — 35 да н.э.). Выявы на кантарніятах 4 ст., якія прыпісваюцца «пісьменніку Салюсцію», відаць, *не* ствараліся паводле аўтэнтычных іканаграфічных даных.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі
Катэгорыя:Постаці гістарыяграфіі I стагоддзя да н. э.
Джамбатыста Віка

**Джамбатыста Віка** (, *Giambattista Vico* або *Giovan Battista Vico*; , Неапаль — , ) — буйнейшы італьянскі філосаф эпохі Асветніцтва, творца сучаснай філасофіі гісторыі, апроч гэтага заклаў асновы культурнай антрапалогіі і этналогіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і дробнага гандляра кнігамі. Дзевяць гадоў ён вымушаны быў працаваць хатнім настаўнікам. Нарэшце ў 1697 годзе атрымаў пасаду прафесара рыторыкі ў Неапалітанскім універсітэце. Каб выдаць сваю галоўную працу, «Асновы новай навукі аб агульнай прыродзе нацый» (1725), вымушаны быў прадаць фамільныя рэліквіі, папярэдне скараціўшы рукапіс утрая. Другое выданне выйшла ў 1730 і трэцяе — у 1744 г.

Джамбатыста Віка ўпершыню звязаў ролю мовы і культуры, падкрэсліў значнасць мовы ў выяўленні нацыянальнага духоўнага досведу. Ён лічыцца заснавальнікам культуралагічнай навукі.

## Светапогляд 
У сваёй працы «Асновы новай навукі аб агульнай прыродзе нацый» (1725) прапанаваў шэраг значных культуралагічных паняццяў, у прыватнасці ідэю гісторыка-культурнай цыклічнасці (пэўныя гістарычныя эпохі змяняюць адна адну і паўтараюцца). Вылучыў тры этапы развіцця чалавецтва: *век багоў* — этап станаўлення культуры, звязаны з рэлігійным культам і рытуалам. У гэты перыяд не існуюць дзяржава і дзяржаўнасць; *век герояў* — перыяд станаўлення і развіцця дзяржаўнасці (у форме арыстакратыі), дзяржава з’яўляецца гарантам развіцця краіны; *век людзей* (найвышэйшы этап) — этап дэмакратычных дзяржаў, формаў праўлення, заснаваных на роўнасці ўсіх членаў грамадства перад законам. Але дэмакратыя непазбежна раскладаецца. Чалавецтва, дасягнуўшы пэўных вынікаў, мусіць непазбежна вярнуцца на першы этап, але ўжо на больш высокім узроўні.

У процівагу картэзіянскаму рацыяналізму і натуральна-прававым вучэнням XVII ст. Віка радыкальна перапрацаваў і паглыбіў старую ідэю цыклічнага развіцця грамадства (*corso е ricorso*), у XX ст. падхопленую Шпенглерам. Найбольш значная ідэя Віка была ў тым, што менавіта розная душэўная арганізацыя людзей, спачатку амаль жывёльная, затым паступова набываючы гуманістычныя рысы, спараджала адпаведныя ёй норавы, сацыяльныя і дзяржаўныя інстытуты на кожнай прыступкі — ад бездзяржаўнай раз’яднанасці да народнай рэспублікі і абсалютнай манархіі. Сіла творчай фантазіі ідзе на змяншэнне, яе месца займаюць рэфлексія і абстракцыя. Пракладваюць сабе дарогу справядлівасць і натуральная роўнасць, разумная прырода людзей, *«якая толькі і з’яўляецца чалавечай прыродай»*. Але чалавечая слабасць не дазваляе цалкам дасягнуць дасканаласці або ўтрымаць яе. Народ, які набліжаецца да дасканаласці, становіцца ахвярай унутранага маральнага распаду, вяртаецца ў ранейшае варварства і пачынае той жа жыццёвы шлях.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Філосафы Італіі
Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Неапалі
Катэгорыя:Памерлі ў Неапалі
Катэгорыя:Эпоха Асветніцтва
Селеўк IV Філапатар

**Селеўк IV Філапатар** (; 218—175 да н.э.): цар сірыйскі (187—175 да н.э.), сын Антыёха III Вялікага і Лаодзікі.

Камандаваў левым флангам сірыйскага войска ў бітве пад Магнесіяй (190 да н.э.). Пазней спрабаваў наладзіць добрыя зносіны з Рымам. Каб выплаціць рымскую кантрыбуцыю, загадаў свайму канцлеру Геліядору забраць грошы і каштоўнасці ў яўрэяў. Пазней быў забіты Геліядорам. Вядомыя выявы на манетах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Арганічнае рэчыва

**Аргані́чныя злучэ́нні**, або **арганічныя рэчывы** — вуглевадароды і іх вытворныя.

Арганічныя злучэнні, як правіла, маюць малекулярную будову, нізкія тэмпературы плаўлення і кіпення, амаль усе гаручыя і параўнальна лёгка раскладаюцца пры награванні. Для арганічных злучэнняў характэрная з’ява ізамерыі.

Аснова будовы арганічных злучэнняў — ланцугі з атамаў вугляроду, злучаных паміж сабою кавалентнымі сувязямі. Класіфікацыя арганічных злучэнняў заснаваная на кратнасці сувязяў паміж атамамі, тапалагічных асаблівасцях вугляродных ланцугоў і наяўнасці ў малекуле арганічных злучэнняў функцыянальных групаў. Усе гэтыя асаблівасці будовы малекул арганічных злучэнняў цесна спалучаныя з іх хімічнымі ўласцівасцямі.

Арганічных злучэнняў вядома каля 10 мільёнаў.

## Гл. таксама 
* Ізамерыя
* Аліфатычныя злучэнні
389 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Эсхін, старажытнагрэчаскі дзяржаўны дзеяч

## Памерлі 

Катэгорыя:380-я да н.э.
390 да н.э.

## Падзеі
* 18 ліпеня: Рымляне пацярпелі паражэнне ад галаў на рацэ Аліі. Галы разрабавалі Рым, забілі рымскіх сенатараў і ўзялі ў аблогу Капітолій.

## Нарадзіліся
* Шан Ян, кітайскі дзяржаўны дзеяч (пам. 338 да н.э.)

## Памерлі

Катэгорыя:390-я да н.э.
395 да н.э.

## Падзеі 
* Пабудаваны за грошы Персіі ваенны флот пад камандаваннем афіняніна Конана нанёс каля в-ва Кнід паражэнне спартанцам.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Лісандр, спартанскі военачальнік і флатаводзец


Катэгорыя:390-я да н.э.
396 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* 396/395: Ксенакрат Халкедонскі, старажытнагрэчаскі філосаф

## Памерлі 
* Арэст Македонскі, цар македонскі

Катэгорыя:390-я да н.э.
400 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся
## Памерлі 
* каля 400 да н.э. Херыл,  старажытнагрэчаскі эпічны паэт


Катэгорыя:400-я да н.э.
399 да н.э.

## Падзеі 
* Персія распачала вайну супраць Спарты.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Сакрат, старажытнагрэчаскі філосаф (нар. каля 469 да н.э.)


Катэгорыя:390-я да н.э.
Пталамеі

— меркаваная выява брата і сястры Пталамеяў]]
**Пталамеі** або **Лагіды** — царская дынастыя Егіпецкага царства, заснаваная Пталамеем, военачальнікам Аляксандра Македонскага, калі ён перамог Антыгона і Дэметрыя Паліаркета, заваяваў Егіпет, і афіцыйна ўзяў царскі тытул (304 да н.э.).

Усе пераемнікі Пталамея I таксама зваліся Пталамеямі, але з рознымі прыдомкамі. Парадкавыя нумары — сучасным спосаб іх адрозніваць. Два імя дынастыі паходзяць ад Пталамея — заснавальніка, або ад імя Лага — яго бацькі.

## Радавод 
## Гл. таксама 
* Селеўк I Нікатар
* Лісімах
* Касандр
* Антыпатр
* Антыгон I Аднавокі
* Цары сірыйскія
* Бактрыя


Катэгорыя:Эліністычныя дзяржавы
Пталамей I Сатэр

**Пталамей I Сатэр** (, Ptolemaĩos Sōtḗr) (367—285 да н.э.): цар егіпецкі (323—285 да н.э.), сын Лага і Арсіноі.

Дасведчаны военачальнік і целаахоўнік Аляксандра Македонскага. Пасля смерці Аляксандра ўступіў у барацьбу з Антыгонам і Дэметрыем Паліаркетам і заваяваў Егіпет. Афіцыйна прыняў царскі тытул (304 да н.э.) і заснаваў дынастыю Пталамеяў.

Прыдомак Сатэр атрымаў за выратаванне г. Родаса. Умацаваў у Егіпце традыцыі грэчаскай культуры; м.інш., заснаваў мусейон і бібліятэку ў Аляксандрыі. Збудаваў Фараскі маяк — адзін з «сямі цудаў свету».

Быў жанаты з Эўрыдзікай, потым з Беранікай I. Вядомая верагодная выява — мармуровая копія галавы адной са шматлікіх статуй, якія ставіліся Пталамею ў Егіпце, Афінах і Алімпіі (захоўваецца ў Луўры). Існуюць больш сучасныя копіі партрэтаў на камеях і ў скульптурах.

Яго зяцем быў Пір, цар эпірскі.

## Гл. таксама 
* Селеўкіды
* Селеўк I Нікатар
* Лісімах
* Касандр
* Антыгон I Аднавокі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Военачальнікі Македоніі
Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Катэгорыя:Дыядохі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Гета

**Ге́та** () — раён горада, прызначаны для пражывання этнічных, рэлігійных або расавых меншасцяў. Першапачаткова тэрмін з'явіўся ў сярэднявечнай Еўропе для вызначэння квартала, які быў адведзены для пасялення яўрэяў, а само слова паходзіць ад раёна Гета ў Венецыі, які быў вызначаны для сегрэгацыі ў 1516 годзе.

## Яўрэйскія гета падчас Другой сусветнай вайны 
Падчас Другой сусветнай вайны ўва Усходняй Еўропе нацысты заканадаўча прымушалі яўрэйскіх гараджан перасяляцца ў спецыяльна адведзеныя кварталы горада, якія сталі вядомы пад назвай "яўрэйскія гета", хаця афіцыйна называліся "яўрэйскімі жылымі раёнамі" (Jüdischer Wohnbezirk).

На розных этапах Халакосту і ў розных краінах пад кантролем нацысцкай Германіі або яе саюзнікаў існавалі розныя тыпы гета:
* Для *гета адкрытага тыпу* было характэрна прымусовае перасяленне яўрэяў з вясковай мясцовасці ў гарады (мястэчкі), абмежаванне свабоды перамяшчэння, візуальнае выдзяленне яўрэйскага насельніцтва (адзнакі ў дакументах, нашэнне пазнавальных знакаў, маркіроўка дамоў і кватэр), стварэнне органаў яўрэйскага самакіравання,  кантроль сферы шлюбна-сямейных адносін, забарона на публічнае адпраўленне яўрэйскіх рэлігійных абрадаў, выкарыстанне прымусовай яўрэйскай працы. дыскрымінацыя ў харчовым забеспячэнні, забарона занятку гандлем, пазбаўленне маёмасных правоў на ўсю рухомую і нерухомую маёмасць, увядзенне сістэмы кантрыбуцый, штрафаў і дыскрымінацыйнага падаткаабкладання, правядзенне акцый знішчэння. Яго галоўным адрозненнем ад гета закрытага тыпу з'яўляліся адсутнасць агароджы і аховы яўрэйскай часткі населенага пункту. Адкрытыя гета былі характэрны для пачатку Халакосту ў акупаванай немцамі Польшчы і СССР і Трансністрыі.

* *Гета закрытага тыпу* было абнесена агароджай і пастаўлена пад ахову войскаў СС і паліцыі. Яно было прызначана для прымусовага ўтрымання яўрэйскага насельніцтва з мэтай яго поўнай фізічнай ізаляцыі і наступнага татальнага знішчэння. Да прыкметаў адкрытага гета дадаваліся: жорсткая фіксацыя межаў гета, прымусовае перасяленне і канцэнтрацыя ў гета яўрэйскага насельніцтва горада (мястэчка) і ваколіц, забарона пакідаць тэрыторыю і строгая прапускная сістэма, пазбаўленне сродкаў да існавання, пагаршэнне медыка-санітарнай сітуацыі (рост захворванняў, смяротнасці, эпідэмічныя ўспышкі), пагаршэнне харчовага забеспячэння (голад), інтэнсіфікацыя выкарыстання яўрэйскай працоўнай сілы (знішчэнне працай) і правядзенне акцый знішчэння.

* *Знішчальныя гета* з'явіліся на апошніх этапах Халакосту і прызначаліся для размяшчэння насельніцтва на кароткі тэрмін у палову-паўтара месяцы перад дэпартацыяй у лагер або ліквідацыяй.

## Гл. таксама 
* Гетаізацыя
* Варшаўскае гета
* Венецыянскае гета
* Сегрэгацыя
* Брэсцкае гета
* Слуцкае гета

## Літаратура 
* Евгений Розенблат. Терминология темы Холокоста: основные проблемы //  С. 92—103.

Катэгорыя:Яўрэйская дыяспара
Катэгорыя:Сегрэгацыя
Пталамей II Філадэльф

thumb|right|250px|Пталамей II Філадэльф і Арсіноя I

**Пталамей II Філадэльф** (, Ptolemaĩos Philádelphos) (308—246 да н.э.): цар егіпецкі (285—246 да н.э.), сын Пталамея I і Беранікі I.

Спачатку (285—283 да н.э.) кіраваў дзяржавай сумесна з бацькам Пталамеем Сатэрам, а потым да 246 да н.э. самастойна. Для свайго часу меў бліскучую адукацыю. У знешняй палітыцы імкнуўся пазбягаць барацьбы і дзейнічаў шляхам перамоў і шлюбаў. Так шлюбам сына Пталамея Евергета з дачкою свайго брата Мага яму ўдалося набыць уладу над Кірэнай, якой кіраваў Маг, стварыць магутны флот, а потым далучыць да Егіпта шэраг тэрыторый у Малой Азіі ў басейне Эгейскага мора. Пасля другой сірыйскай вайны (266—263 да н.э.) ён утрымліваў пад сваёй уладай ужо Фінікію, Лікію, Карыю і шмат прыбярэжных гарадоў, умешваўся ў дзяржаўныя справы Грэцыі. Пры ім сталічны г. Александрыя стаў буйнейшым гандлёвым, рамесніцкім і культурным цэнтрам эліністычнага Міжземнамор'я. Царскі двор Пталамея II Філадэльфа быў месцам прытулку для многіх вядомых тагачасных грэчаскіх вучоных і паэтаў, сярод якіх былі Калімах, Феакрыт, Манефон, Эратасфен, Заіл і інш. Сам цар з'яўляўся вялікім бібліяфілам. Менавіта ў часы яго панавання ўзнялася слава Александрыйскай бібліятэкі, кніжныя фонды якой настолькі разрасліся, што Пталамей Філадэльф быў вымушаны пабудаваць для яе новы будынак. Ён узводзіў багатыя і пышныя палацы, будаваў гарады, рэстаўрыраваў і аздабляў храмавыя пабудовы. Толькі забойства яго дачкі Веранікі, выдадзенай замуж за Антыёха II, прымусіла яго развязаць трэцюю сірыйскую вайну (247—239 да н.э.), якую паспяхова завяршыў Пталамей III Евергет, яго сын.

Першай жонкай Пталамея II была Арсіноя I (289—288 да н.э.). Другі шлюб ён узяў з уласнай сястрой, Арсінояй II. Гэты шлюб услаўляўся як шлюб Зеўса і Геры, за выключную любоў да сваёй жонкі-сястры ён і атрымаў сваю мянушку, але грэкі ўспрынялі гэты шлюб як парушэнне нормаў традыцыйнай маралі.

Вядомая верагодная выява — бронзавы бюст з вілы Пізонаў у Геркулануме, копія з адной са шматлікіх статуй Пталамея і яго сястры.

## Гл. таксама 
* Камея Ганзага

## Літаратура 
* 
* McKechnie, Paul and Philippe Guillaume (edd.). Ptolemy II Philadelphus and his world. Leiden; Boston: Brill, 2008. xv, 488 p. (Mnemosyne supplements 300).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Братазабойцы
Пталамей III Эвергет

**Пталамей III Эвергет**, **Евергет** (, Ptolemaĩos Euergétēs) (285—221 да н.э.): цар егіпецкі (246—221 да н.э.), сын Пталамея II і Арсіноі II, прадстаўнік эліністычнай дынастыі цароў Лагідаў, якая панавала ў Егіпце з 305 да н.э. да 30-х да н.э.

У час яго панавання да Егіпта зноў былі далучаны Сірыя, Кілікія і шэраг гарадоў. Толькі мяцеж ў Егіпце прымусіў яго закончыць трэцюю сірыйскую вайну з Селеўкідамі, якая дала яму вялікую здабычу, мноства каштоўных рэчаў, у ліку якіх былі і свяшчэнныя для егіпцян выявы, захопленыя Камбізам пры заваяванні Егіпта. За вяртанне іх Пталамей III і атрымаў мянушку Евергета (Дабрадзея). Пераможная вайна забяспечыла Егіпту першынства сярод іншых краін таго часу, вывела яго ў гегемоны на марскіх шляхах. Аднак пад канец панавання Пталамея III Евергета Егіпет паступова стаў губляць частку сваёй магутнасці.

Быў жанаты з Беранікай II, з якой звязваюць гісторыю «валасоў Беранікі». Вядомая верагодная выява — на камеі (захоўваецца ў Эрмітажы), і мармуровая галава з вілы Пізонаў у Геркулануме.

## Гл. таксама 
* Эліністычны Егіпет
* Копцкі каляндар

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі III стагоддзя да н.э.
Пталамей V Эпіфан

**Пталамей V Эпіфан** (, Ptolemaĩos Epiphanḗs) (210—180 да н.э.) — цар егіпецкі (204—180 да н.э.), сын Пталамея IV і Арсіноі III, бацька Пталамея VIII.

Падчас праўлення Пталамея V адбываліся хваляванні ў дзяржаве і былі страчаныя яе замежныя ўладанні. Быў суправіцелем бацькі яшчэ як дзіця, а ў 6 гадоў стаўся яго пераемнікам, пры рэгентах Сасібіі і Агафокле. Ажаніўся (193 да н.э.) з Клеапатрай I, дачкой сірыйскага цара Антыёха III. Тая атруціла Пталамея і стала рэгенткай пры сваім непаўналетнім сыне Пталамеі VI.

Вядомыя выявы на манетах і ў скульптуры, якія сведчаць пра выраджэнне дынастыі Пталамеяў.

## Гл. таксама 
* Разецкі камень

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі II стагоддзя да н.э.
Пталамей IV Філапатар

**Пталамей IV Філапатар** (, Ptolemaĩos Philopátōr) (244—205 да н.э.): цар егіпецкі (221—205/204), сын Пталамея III і Беранікі II.

Пры Пталамеі IV пачаўся ўпадак Егіпецкага царства; ён не быў самастойным правіцелем і цалкам знаходзіўся пад уплывам свайго военачальніка Сасібія, які фактычна кіраваў дзяржавай, а разам з Агафоклам забіў маці Пталамея, Бераніку II, яго брата Мага і жонку Арсіною. У выніку няўдалай вайны з селеўкідскім царом Антыёхам III у 219 да н.э. згубіў амаль усе свае ўладанні ў Сірыі. Працягваў пасылаць хлеб у Рым і ўмешвацца ў справы Грэцыі. У канцы яго панавання ў краіне пачаліся масавыя хваляванні, у выніку якіх абвастрылася барацьба сярод знаці. Быў жорсткім і разбэшчаным царом, за што атрымаў мянушку «распешчаны», бо знаходзіўся пад вялікім уплывам каханкі Агатэклеі і іншых гетэр. Пталамей быў хваравітым і памёр пры таямнічых акалічнасцях, па іншых звестках — забіты, а на егіпецкі сталец быў узведзены яго 4-гадовы сын Пталамей V Епіфан.

Быў вучнем Эратасфена, напісаў трагедыю «Адоніс». Збудаваў храм у гонар Гамера. Вядомая верагодная выява Пталамея, разам з жонкай, у вобразах Хронаса і Айкумены, на карціне, прысвечанай Гамеру, што знаходзілася ў храме Гамера. Карціна вядомая дзякуючы рэльефнай копіі Архелая Прыенскага.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Мацізабойцы
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі III стагоддзя да н.э.
Пталамей VI Філаметар

**Пталамей VI Філаметар** (; Ptolemaĩos Philomḗtōr; ) – цар егіпецкі (181—145 да н.э.), сын Пталамея V і Клеапатры I, бацька Пталамея VII.

Пры Пталамеі VI дзяржавай фактычна правіла яго маці, Клеапатра I (да самай смерці ў 176 да н.э.). Тытул цара Пталамей атрымаў у 175 да н.э., і тады ж ажаніўся з сястрой Клеапатрай II. Тымчасова ён саступіў трон Антыёху IV, але пазней дамогся ў Рыме падтрымкі свайму праву на сталец, і перамог Аляксандра Валаса. Памёр «царом Азіі».

Вядомая верагодная выява — мармуровая галава з Аляксандрыі. Відаць, быў дэгенератам, разумова адсталым; аднак, быў перакананы, што ён ёсць бог.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі II стагоддзя да н.э.
Пталамей VIII Эвергет

**Пталамей VIII Эвергет II** (, Ptolemaĩos Euergétēs Phúskōn) (180—116 да н.э.) — цар егіпецкі (164—116 да н.э.), сын Пталамея V і Клеапатры I.

Стаў царом пасля смерці Пталамея VI, ажаніўшыся з удавой брата—сваёй сястрой Клеапатрай II, і арганізаваўшы забойства Пталамея VII. Апроч таго, ён ажаніўся і з Клеапатрай III, дачкой Клеапатры II, што спрычыніла канфлікт паміж маці і дачкой. Быў родапачынальнікам усіх наступных Пталамеяў.

Выгнаў з Аляксандрыі філосафаў, навукоўцаў і мастакоў, і, такім чынам, знішчыў значэнне гораду як цэнтру грэчаскай культуры.

Называў сябе Трыфонам — Выдатным, а прадстаўнікамі грэчаскай культуры быў называны Фісконам — Пузатым. Вядомая выява гіпсавая галава з Егіпта (захоўваецца ў Хільдэсхайме).

Бацька Пталамея IX.

## Гл. таксама 
* Аляксандр II, цар сірыйскі

## Бібліяграфія 
* Peter Nadig. Zwischen König und Karikatur. Das Bild Ptolemaios' VIII im Spannungsfeld der Überlieferung. München, C.H.Beck, 2007, 306 S. (Münchener Beiträge zur Papyrusforschung und antiken Rechtsgeschichte, 97).

Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі II стагоддзя да н.э.
Пталамей VII

**Пталамей VII Неас Філапатар** (, Ptolemaĩos Néos Philopátōr; ) — цар егіпецкі (145—144 да н.э.), сын Пталамея VI і Клеапатры II.

Правіў пад апекай сваёй маці і быў забіты, калі яна выйшла замуж за свайго брата Пталамея VIII. У яго час, час аслаблення грэчаскай дынастыі, адбывалася ажыўленне старажытнаегіпецкіх традыцый. Выява маладога цара са знакамі фараона і грэчаскай царскай павязкай, зробленая на залатым пярсцёнку, што захоўваецца ў Парыжы, некаторымі даследнікамі прыпісваецца яго бацьку Пталамею VI.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Пталамей VII Неас Філапатар

Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Памерлі ў 145 годзе да н.э.
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Асобы
Пталамей IX

**Пталамей IX Філаметар Сатэр** (, Ptolemaĩos Sōtḗr Láthuros) (143—80 да н.э.): цар егіпецкі (88—80 да н.э.), сын Пталамея VIII і Клеапатры III.

Пачаткова кіраваў разам з маці, потым стаў правіцелем Кіпра, і потым заняў егіпецкі сталец.

Ажаніўся з адной сваёй сястрой, Клеапатрай IV, потым з іншай сястрой, Клеапатрай Селенай, якая пасля яго смерці стала жонкай сірыйскіх цароў — Антыёха VIII, а потым Антыёха IX і Антыёха X. Як і бацька, меў мянушку «Фіскон» (Пузаты). Выявай яго, *магчыма*, з'яўляецца бронзавая галава, што захоўваецца ў Штутгарце.

## Літаратура 
* Пталамей IX

Пталамей 09
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Асобы
Бітва пад Батогам (1666)

**Бітва пад Батогам** (1666) — бітва ва ўрочышчы Батог у час казацкіх войнаў 17 ст. Саюзнае войска гетмана Дарашэнкі, што складалася з 20 тыс. казакаў і 40 тыс. татараў перамагло польскае войска рэгіментара Малахоўскага 6 тыс. чал.

## Літаратура 
* Opis starożytney Polski, przez Tomasza Święckiego (…), Tom II. — Warszawa, 1816. С. 152.

Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай
Батог
Батог
Батог
Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 19 снежня
Катэгорыя:Канфлікты 1666 года
Катэгорыя:1666 год у Еўропе
Катэгорыя:Бітвы ва Украіне
Пітак

**Пітак** (~650—580 да н.э.) — правіцель Мітылены (598—590 да н.э.), адзін з «Сямі мудрацоў».

Быў адзіным правіцелем гораду, але адмовіўся стаць тыранам, а нарэшце склаў свае паўнамоцтвы. Дэвізам яго было: «*Ведай свой час*».

Сын Гіра і жанчыны з Лесбаса. Верагоднай выявай Пітака ў наш час лічацца тэракотавая статуэтка з Пампеяў (пазнейшы варыянт партрэту 4 ст. да н.э., з якога таксама скапіравана герма, што захоўваецца ў Парыжы), а таксама бюст 4 ст. да н.э. з надпісам, што захоўваецца ў Луўры; верагоднасць выявы на мазаіцы з Баальбека была аспрэчаная. У апісанні Алкея, яго палітычнага праціўніка, Пітак быў «таўстапузы» і «пласкастопы». Вінавацілі Пітака і ў пахвальбе.

## Гл. таксама 
* Біянт

## Літаратура 
* Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов, Пер. М. Л. Гаспарова; Ред. тома и авт. вступ. ст. А. Ф. Лосев; АН СССР, Ин-т философии. — 2-е изд., испр. — М.: Мысль, 1986. стр. 77-79.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прадфіласофская традыцыя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 651 годзе да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў 569 годзе да н.э.
Цэлы лік

**Цэ́лы лік** - лік, які можна атрымаць шляхам адымання двух натуральных лікаў. Цэлыя лікі складаюць мноства, якое ўключае ў сябе:

* мноства натуральных лікаў
* нуль
* мноства лікаў, супрацьлеглых да натуральных.

Мноства цэлых лікаў абазначаецца сімвалам \mathbb{Z}.

Катэгорыя:Арыфметыка
Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Пталамей XII

thumb|left|Пталамей Аўлет

**Пталамей XII Тэас Філапатар Філадэльф Неас Дыяніс Аўлет** (, *Ptolemaĩos Néos Diónusos Theós Philopátōr Theós Philádelphos Aulētḗs*; 110 да н.э. — 51 да н.э.) — цар егіпецкі (80—58 да н.э., 55—51 да н.э.), сын Пталамея VIII і Клеапатры Селены.

## Біяграфія 
Пры Пталамеі XII пачаўся хуткі ўпадак Егіпту. Палітычная сітуацыя вымусіла яго ўцячы ў Рым і шукаць там падтрымкі. Пад націскам Сулы, ён завяшчаў Егіпет пасля сваёй смерці Рыму. Жыў у Пампея і атрымаў патрэбную падтрымку ў 59 да н.э., дзякуючы хадайніцтву Цэзара. Вярнуўшыся ў Егіпет, ён жорстка расправіўся з праціўнікамі, у т.л., з дачкой Беранікай IV, якая без яго прысвоіла царскі тытул. Яго дачка Клеапатра VII была апошняй егіпецкай царыцай.

Гісторыкамі адзначаецца яго слабахарактарнасць. Любіў музыку, акампаніраваў хорам на флейце, а таксама выступаў як саліст на спаборніцтвах, якія ладзіліся ў яго палацы — адсюль мянушка «Аўлет» (флейціст). Выявай, *відаць*, з'яўляецца мармуровая галава, што захоўваецца ў Парыжы.

## Літаратура 
* «Геаграфія». Страбон
* Пталамей XII Неас Дыяніс на сайце livius.org 

Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі I стагоддзя да н.э.
Элемент

**Элемент** (ад лац. *elementum*) — шматзначны тэрмін.

* Элемент, стыхія у старажытнай філасофіі і алхіміі
* Элемент мноства ў матэматыцы
* Хімічны элемент

## Гл. таксама 
* Элементы.ру — навукова-папулярны сайт
Плаўт

**Плаўт**, **Ціт Макцый Плаўт** (; ) — адзін з найвядомейшых, побач з Тэрэнцыем, рымскіх паэтаў-камедыёграфаў.

## Біяграфія 
Аб жыцці Плаўта вядома мала надзейнага. Цыцэрон называе год яго нараджэння і згадвае, што ён дажыў да старасці (адсюль прынятыя ў літаратуры гады жыцця — умоўна лічыцца, што ён пражыў каля 70 год). Павел Дыякан (абапіраючыся, магчыма, на згубленыя сёння антычныя крыніцы) паведамляе, што Плаўт паходзіў з нярымскай сям’і, з Сарсіны (Умбрыя); калі гэта сапраўды так, то няроднаю для яго лацінаю Плаўт авалодаў надзіва добра.

Плаўт узяў сябе за ўзор аўтараў грэкамоўнай «новай камедыі» (перадусім Менандра), чые п’есы перакладаў і апрацоўваў. Паводле Аўла Гелія, у яго часы Плаўту прыпісвалася каля 130 камедый, аднак спрэчкі аб сапраўднасці многіх тэкстаў вяліся ўжо ў антычнасці; Варон паведамляе, што толькі 21 п’есу прыпісвалі Плаўту ўсе і згодна. Нам сёння вядомыя тэксты 20 камедый Плаўта, некаторыя з іх х лакунамі (усе — з ліку згаданых вышэй «бясспрэчна Плаўтавых»; з іх амаль цалкам згубленая толькі «Vidularia»).

Выявай Плаўта, *магчыма*, з’яўляецца непадпісаная статуя з пары, знойдзенай ў Рыме ў 16 ст. (іншая падпісана Пасейдзіп).

## Творы 
Традыцыйны збор з 21 камедыі Плаўта ў алфавітным парадку, які амаль цалкам дажыў да нашых дзён, уключае наступныя творы:

* Amphitryon
* Asinaria
* Aulularia (Збаночак; канец камедыі згублены)
* Bacchides (пачатак камедыі згублены)
* Captivi
* Casina
* Cistellaria
* Curculio
* Epidicus
* Menaechmi
* Mercator
* Miles Gloriosus (Ваяр-выхваляка)
* Mostellaria
* Persa
* Poenulus
* Pseudolus (Псеўдол)
* Rudens
* Stichus
* Trinummus
* Truculentus
* Vidularia (захаваліся толькі фрагменты)

## Спадчына 
Плаўт аказаў значны ўплыў на Шэкспіра; у прыватнасці, шэкспірава «Камедыя памылак», праўдападобна, наўпрост заснаваная на плаўтавай камедыі *Menaechmi*.

## Беларускія пераклады 
Камедыю «Збаночак» (*Aulularia*) пераклаў з лацінскай Антон Францішак Брыль.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Плаўт на сайце часопіса «ПрайдзіСвет»

Катэгорыя:Драматургі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі
Яўхім Бельскі

**Яўхім Бельскі** () — польскі гісторык.

Аўтар «Хронікі польскай» (1597) — «першай шляхецкай гісторыі».

Сын Марціна Бельскага. Быў, як і бацька, пратэстантам, з-за чаго, відаць, цярпеў дыскрымінацыю і таму перайшоў у каталіцтва (1595).

## Хроніка польская 
Праца падзяляецца на дзве няроўныя часткі, ад старажытнасці да 1553, і ад 1553 да 1586. Першая частка носіць кампіляцыйны характар — у яе аснове перапісаная «Хроніка» М. Бельскага, дапоўненая звесткамі Длугаша, Стрыйкоўскага, Кромера і інш. Найбольш важная — другая частка. Толькі чацвёртая частка мае самастойны характар, і ўтрымлівае занатоўкі з уласнага досведу Я. Бельскага ці архіўныя дакументы. Асноўнай тэмай працы была гісторыя паходжання шляхецкіх і магнацкіх фаміліяў (сем'яў).

ВКЛ у працы разглядаецца як правінцыя Рэчы Паспалітай, якая «*добраахвотна ўцеленая была ў Карону за Ягайлы і вечнай уніяй за Жыгімонта Аўгуста была звязаная, захаваўшы свае правы і юрысдыкцыю цалкам*».

Усе сучасныя беларускія землі Я. Бельскі (як і бацька) называе «літоўскімі». З іншага боку, «рускімі» тут называюцца ваяводствы Рускае (землі Львоўская, Галіцкая, Холмская, Перамышльская), Белзскае, Падольскае, Брацлаўскае. Т.ч., Русь, як і ў пазнейшай польскай гістарыяграфіі атаяснялася з сучаснай Украінай (былой Галіцка-Валынскай зямлёй).

## Літаратура 
*  С. 38, 39.
* Бельскі //  — С. 9.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Марцін Бельскі

**Марцін Бельскі** ( — ) — польскі пісьменнік і храніст.

Вядомы як першы, хто пачаў пісаць свае творы па-польску, а не па-лацінску. Праца М. Бельскага «Хроніка ўсяго свету», прысвечаная Жыгімонту II Аўгусту, была першым падручнікам усеагульнай гісторыі ў Польшчы. Адзначаецца, што прагрэсіўнай для свайго часу была сама ідэя стварэння падобнай працы.

Аўтар польскай пераробкі папулярнага на той час у Еўропе зборніка дыдактычных навел-біяграфій філосафаў і пісьменнікаў старажытнасці і сярэднявечча — «Жыццяпісы філосафаў» (1535), вершаванай «Камедыі пра Юстына і Канстанцыю» (1557), шэрага сатырычных твораў. У творчасці выступаў пераважна як мараліст, глядзеў на жыццё з пазіцый «добрага старога часу», рыцарскіх ідэалаў. Праяўляў сімпатыі да ідэй рэфармацыі.

## Хроніка ўсяго свету 
». Кракаў. 1551]]

Праца выдана тры разы (1551, 1554, 1564), і ў трэцім выданні складалася з 10 кніг. У 9-й кнізе «Аб маскоўскім або рускім народзе. Аб пасольстве Васіля да папы рымскага. Аб Літве. Аб Ліфлянцкай зямлі. Аб Татарах» разглядаецца і гісторыя ВКЛ. Амаль увесь раздзел «Аб маскоўскім народзе…» пераважна з'яўляецца скарочаным пераказам «Запісак аб Масковіі» Сігізмунда Герберштэйна. Геаграфічная частка і звесткі пра тэрытарыяльныя памеры ўзятыя з «Трактата аб дзвюх Сарматыях» Мяхоўскага. Інфармацыя пра Літву ў гэтым раздзеле таксама ўзятая з працы Герберштэйна.

Адным з самых слабых месцаў «Хронікі» было тое, што аўтар некрытычна ставіўся да сярэднявечных паданняў і нават анекдотаў, не адрозніваў значныя выпадкі ад нязначных, непрапарцыянальна кампанаваў матэрыял.

Думкі гісторыкаў пра галоўную працу М. Бельскага дыяметральна разыходзяцца: ад найвышэйшай пахвалы (А. Павінскі) да ацэнкі яе як «сярэднявечнай кампіляцыі», у якой нават «няма духу гуманізму», і якую ратуе адзіны новы элемент, «пратэстанцкая тэндэнцыя» (І. Хшаноўскі). Адзначаецца, што «Хроніка ўсяго свету», магчыма, і не стала б прадметам гістарыяграфічнага даследавання, калі б не дзейнасць яго сына Яўхіма Бельскага.

## Літаратура 
*  С.38, 39.
* Чамярыцкі, В. А. Бельскі Марцін / В. А. Чамярыцкі //  — С. 10.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Гамініды

**Гамініды** (*Hominidae*) — сямейства найболей прагрэсіўных прыматаў, якое паводле тэорыі эвалюцыі ўключае і людзей. Адносіцца да надсямейства чалавекападобных малпаў.

Раней да гамінідаў адносілі толькі людзей і іх вымерлых продкаў. Арангутанаў, гарыл і шымпанзэ вылучалі ў асобнае сямейства пангід, але пры такім азначэнні сямейства пангід становіцца парафілічным, тым часам у сучаснай біялогіі імкнуцца да монафілічных таксонаў. Таму, бальшыня біёлагаў зараз уключаюць арангутанаў у сямейства гамінід у якасці падсямейства *Ponginae*. Апроч таго, гарыл і шымпанзэ часта ўключаюць у падсямейства *Homininae*, разам з людзьмі. Менавіта такая класіфікацыя паказаная ніжэй. Адкрытым застаецца пытанне аб класіфікацыі вымерлых гамінід, у тым ліку продкаў чалавека, напрыклад, такіх як чалавек умелы і інш.

Сямейства гамінід дзеліцца на два падсямейства з 4 родамі і 7 сучаснымі відамі:

* падсямейства *Ponginae*
** арангутаны, *Pongo*
*** барнейскі арангутан, *Pongo pygmaeus*
*** суматранскі арангутан, *Pongo abelii*
* падсямейства *Homininae* (гамініны)
** гарылы, *Gorilla*
*** заходняя гарыла, *Gorilla gorilla*
*** усходняя гарыла, *Gorilla beringei*
** шымпанзэ, *Pan*
*** звычайны шымпанзэ, *Pan troglodytes*
*** баноба, *Pan paniscus*
** людзі, *Homo*
*** чалавек разумны, *Homo sapiens*

Між тым, антраполагі часцей адносіць да гамінідаў толькі ўласна людзей і некаторых іх вымерлых продкаў (*Australopithecus*, *Ardipithecus* і інш.). Існавалі таксама пераходныя выкапневыя формы паміж імі і іншымі прыматамі (уранапітэк, хунгарапітек і інш.), сістэматыка якіх не вызначаная. Гамініды ў антрапалогіі вылучаюцца на падставе двух простых крытэраў: двуногасць і рэдукцыя зуба-сківічнага апарату (памяншэнне клыкоў, парабалічная форма зубной дугі, скарочаныя сківіцы). Яны таксама адрозніваюцца ад іншых прыматаў буйнейшым мозгам (ад 600 да 2000 мл).

## Гл. таксама 
* Парантрапы

## Літаратура 
* *Цягака Л. І.* Гамініды //  — С.15
* *Алексеев В. П., Першиц А. И.* История первобытного общества. М., 1999; М., 2001;
* *Хрисанфова Е. Н., Перевозчиков И. В.* Антропология. М.: Изд-во МГУ, 1999.


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Марцін Кромер

**Марцін Кромер** ( — ) — біскуп вармінскі. Аўтар гістарычнай працы «Аб паходжанні і дзеях палякаў» (1555).

## Аб паходжанні і дзеях палякаў 
Праца напісаная па даручэнні Жыгімонта Аўгуста.

Апісанне падзей было даведзена да пачатку княжання Жыгімонта I Старога (1506). Праца ў сваёй аснове была вельмі добрай кампіляцыяй прац Я. Длугаша і Б. Вапоўскага, апроч таго, аўтар увёў у навуковы абарот больш за 100 дакументаў, а таксама звярнуўся да самай старой польскай хронікі — Хронікі Гала Ананіма.

Кніга прызначалася для замежнага чытача і мела задачу паказаць магутнасць Польшчы і яе гісторыі. Аўтарская канцэпцыя гісторыі мела дзяржаўны характар: у падтрымку агульнадзяржаўных інтарэсаў, супраць «правінцыяльнага сепаратызму» (літоўскага і прускага) і прывілеяў шляхты.

Спачатку праца была прынята варожа, і ў Польшчы, і асабліва ў ВКЛ (як шляхтай, так і магнацтвам), бо ўхваляла касцёл і ўладу магнацкай алігархіі, асцярожна ставілася да шырокіх шляхецкіх правоў, непрыхільна ставілася да ВКЛ. Супраць М. Кромера на сеймах 1556—1557 і 1563—1564 выступаў Мікалай Радзівіл Чорны. Але пасля Люблінскай уніі гэтыя настроі паступова зніклі, а ў 1580 сейм выказаў М. Кромеру публічную падзяку.

## Літаратура 
* 
*  — С. 40, 41.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Біскупы вармінскія
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
403 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Крыцій, старажытнагрэчаскі дзяржаўны дзеяч, аратар і пісьменнік

Катэгорыя:400-я да н.э.
405 да н.э.

## Падзеі 
* Лісандр перамог афінскі флот у бітве каля Эгаспатамаў.

## Нарадзіліся 
* каля 405 да н.э. Эўбул (палітык)

## Памерлі 

Катэгорыя:400-я да н.э.
406 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Аргінускіх астравах
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:400-я да н.э.
407 да н.э.

## Падзеі 
* Перамога наварха Спарты Лісандра над афінскім флотам Алківіада ў бітве каля мыса Нотый паблізу Эфеса.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:400-я да н.э.
410 да н.э.

**410 (чатыраста дзясяты) год да нашай эры**

## Падзеі 
* Этрускі выцеснены галамі з Верхней Італіі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Міндар, спартанскі военачальнік
* Сеўт I, цар Адрыскай дзяржавы ў Фракіі
412 да н.э.

## Падзеі 
* У 412 г. да н. э. хіясцы паўсталі супраць дыктату з боку афінян, былі атакаваны афінскім флотам, але здолелі выдужаць аблогу з дапамогай спартанцаў.

## Нарадзіліся 
* Дыяген Сінопскі

## Памерлі 

Катэгорыя:410-я да н.э.
414 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Публій Пастумій Альбін Рэгілен, рымскі палітычны дзеяч з патрыцыянскага роду Пастуміяў

Катэгорыя:410-я да н.э.
420 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Калікрат, грэчаскі архітэктар

Катэгорыя:420-я да н.э.
401 да н.э.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Кір Малодшы
* Клеарх (палкаводзец)

Катэгорыя:400-я да н.э.
Класічная гітара

{{Музычны інструмент
|назва = Класічная гітара
|выява = Classical Guitar.jpg
|класіфікацыя =
* Струнны інструмент,
* Шчыпковы струнны інструмент
* Хардафон
|дыяпазон = \new Staff \with {\remove "Time_signature_engraver"} {\clef "treble_8" \time 2/1
1 \glissando
\set Staff.ottavation = #"8"
b' }
|подпіс дыяпазону = строй адкрытых струн (па напісанні), верхняя мяжа па сапраўдным гучанні
|роднасныя інструменты = Сямейства гітар, Лютня
|музыканты = Спіс класічных гітарыстаў
|вікісховішча = Classical guitars
}}
**Класічная (іспанская) гітара** — гэта 6-струнны шчыпковы музычны інструмент з сямейства гітар.

Класічная гітара мае шэраг асаблівасцяў:

* Настройка вядзецца ў асноўным па квартах.
* Гэта акустычны інструмент. Гук узмацняецца выключна драўняным корпусам гітары.
* Найбольш распаўсюджаныя пароды драўніны для вырабу корпуса класічнай гітары: палісандр альбо чырвонае дрэва для задняй дэкі і абячайкі, елка альбо кедр для верхняй дэкі. Грыф можа быць выраблены з кедру альбо чырвонага дрэва.
* Класічная гітара мае шэсць струн. Некаторыя класічныя гітары могуць мець восем і больш струн для пашырэння дыяпазону, што дазваляе перакладаць на гітару п’есы, напісаныя для іншых інструментаў.
* Струны вырабляюцца з нейлону, у адрозненне ад стальных струн на іншых відах гітар. Такія струны маюць слабейшае нацяжэнне (раней струны для класічнай гітары выраблялі з авечых кішак). Тры «ніжнія» (якія маюць больш нізкі тон гучання, але размешчаныя вышэй) струны — «басовыя» — абмотваюць пасрэбраным нікелевым альбо медным дротам.
* Слабейшае нацяжэнне дазваляе рабіць корпус больш лёгкім, рэзаніруючым, што дазваляе атрымліваць больш насычаны тон гучання, а таксама вырабляць грыф з суцэльнага дрэва, без стальнога нацяжніка - анкернага стрыжня - унутры.

## Спасылкі 
* Ілюстраваны энцыклапедычны слоўнік класічных гітарыстаў
* Гісторыя гітары ў асобах

Катэгорыя:Гітара
*
Катастрофа

**Катастрофа** (ад стар.-грэч. Καταστροφή «пераварот, канец, смерць») — здарэнне, якое ўзнікла ў выніку прыроднага або тэхнагеннай надзвычайнай сітуацыі, якое пацягнула за сабой гібель людзей або якія-небудзь непапраўныя наступствы ў гісторыі таго ці іншага аб'екта.

## Класіфікацыя катастроф 
Па ўзроўнях складанасці аб'ектаў:

* Катастрофы касмічных аб'ектаў (галактык, выбухі зорак, планет)
* Катастрофы ў геасферах (Глабальныя катастрофы)
* зямной кары (вывяржэнне вулкана, землятрасенне)
* гідрасферы (цунамі, паводка, лімналагічная катастрофа)
* атмасферы (азонавая дзірка)
* магнітасферы
* Катастрофы ў біясферы (рэзкае выміранне асобных відаў арганізмаў), катастрафізм.
* Катастрофы сацыяльныя (рэвалюцыя, вайна, тэрарыстычны акт)
* катастрофы тэхнагенныя 
* транспартныя катастрофы
* прамысловыя катастрофы (напрыклад, аварыя на атамнай электрастанцыі, гл. Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС, нафтаправодзе)
* Катастрофы машын (аўтамабіляў, камп'ютараў, касмічных апаратаў, авіякатастрофы, гл. Катастрофа Іл-76 у Магадыша, 23 сакавіка 2007  і г. д.)
* Катастрофы ў жыцці людзей (асабістыя катастрофы)

## Гл.таксама 
* Масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва Еўропы (1933—1945), адзін з тэрмінаў.

## Літаратура 
*
Барталамей Папроцкі

**Барталамей Папроцкі** (каля  — ) — польскі гісторык, геральдыст, паэт.

Аўтар першага польскага гербоўніка «*Гербы польскага рыцарства*».

## «Гербы польскага рыцарства» 
Праца змяшчае звесткі пра паходжанне гербаў і некаторыя роды. 92 гербы былі выведзены Папроцкім з-за мяжы, а 58 названы мясцовымі.

Праца падзелена на 5 кніг, з іх 4-я прысвечана гербу ВКЛ — «Пагоні», а таксама Гедзімінавічам і Ягелонам, храналогіі іх панавання.

Пра тое, што «*з-за далёкасці і шырокасці не ўсіх мог ведаць*», Папроцкі даў у працы толькі кароткія генеалагічныя звесткі пра найвыдатнейшыя баярскія роды, продкі якіх узялі польскія гербы ў Гародле (1413), і дадаў кароткія згадкі пра іншыя сем’і, пераважна валынскія. Агулам ім названа каля 130 прозвішчаў вялікалітоўскай арыстакратыі.

Крыніцамі працы былі не толькі хронікі, але і дакументы з замкаў, кляштароў, часам — сямейныя хронікі. Папроцкі некрытычна карыстаўся крыніцамі і падаваў паходжанне асобных гербаў і родаў; верыў у старажытнарымскае паходжанне літоўскай арыстакратыі.

## Літаратура 
*  С.41, 42.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Планіметрыя

**Планіме́трыя** — раздзел геаметрыі, які вывучае фігуры на плоскасці.


Катэгорыя:Геаметрыя