Рускі касмізм

**Рускі касмізм** — комплекснае філасофскае вучэнне аб узаемадзеянні чалавека і света, пабудаванае плеядай рускіх вучоных ХІХ-ХХ стагоддзяў.

## Агульныя звесткі 
Інтуіцыя прычаснасці чалавека да адзінага сусветнага быцця, арганічный прыналежнасці яго да ўсіх пластоў прыроднай рэальнасці, гістарычнай уключанасці грамадства ў глабальныя — планетныя і касмічныя — працэсы са старажытных часоў прыводзіла да шукання «сусветнай касмічнай сувязі», «касмічных зносін». Гэтыя шуканні, пранікнутыя «пачуццём сусветнасці жыцця», стагоддзямі выліваліся ў формы сацыяльна арыентаванах касмічных памкненняў чалавецтва, якія адлістроўваліся ў навуковай творчасці філософаў, якія імкнуліся высветліць ролю чалавецтва ў космасе і бліжэйшыя перспектывы яго далейшай эвалюцыі. У другой палове ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя гэтыя шуканні абумовілі яскравую духоўную з’яву — рускі касмізм.

Рускі касмізм не ёсць школай у яе навуковым разуменні ці нейкай цэласнай філасофскай сістэмай, а хутчэй адмысловы настрой думак у кругах рускай інтэлігенцыі. Цэнтральнай ідэяй рускага касмізма з’яўлялася ўяўленне аб тым, што Чалавек — складнік Прыроды, што іх не варта супрацьпастаўляць, а неабходна разглядаць у адзінстве, што Чалавек і ўсё, што яго атачае, гэта часцінкі адзінага, Сусвету. Супярэчнасць паміж Розумам і Прыродай непазбежная, але Розум адказны за адшуканне шляхоў яго дазволу. Рускі касмізм абгрунтаваў неабходнасць новай маральнай асновы ўзаемадзеяння Чалавека з Прыродай, змены прынцыпаў развіцця цывілізацыі.

Філасофія рускага касмізма абапіраецца на глабальнае планетарнае мышленне і адносіцца не столькі да асобных гнасеалагічных або іншых праблем філасофіі, колькі да цэласнага разумення чалавека, усталяванню яго місіі і сусветнай прыналежнасці. Аднаўленне натуральнай сувязі чалавека з прыродай і гісторыяй, адраджэнне духоўнага ладу жыцця, пашырэнне светаразумення чалавека да планетарнага, сусветнага ўзроўня — такія пазіцыі характарызуюць філасофію рускага касмізма. Яна абапіраецца на фундаментальны прынцып: мікрасвет падобны макрасвету, гэта значыць чалавек падобны Сусвету. Адгэтуль бачна, што глабальныя працэсы ў вызначанай ступені тоесныя лакальным, перамены ў чалавеку адпавядаюць і вызначаюць перамены ў грамадстве, змены на ўсіх узроўнях арганізацыі грамадства (і прыроды) падобныя і спалучаныя з сусветнымі зменамі.

У паняцце «рускі касмізм» укладваецца мноства часцяком разнастайных філасофскіх і мастацкіх плыняў. З вядомымі абмоўкамі ўсе гэтыя плыні можна ўмоўна аб’яднаць у тры кірункі:
* рэлігійна-філасофскі кірунак, звязанае з імёнамі А. З. Хамякова, І. У. Кірэеўскаго, Н. Ф. Фёдарава, З. Н. Франка, У. З. Салаўёва, П. А. Фларэнскага, З. Н. Булгакава, Н. А. Бярдзяева;
* натуральнанавуковы кірунак, якое распрацоўвалася такімі мыслярамі, як Н. А. Розумаў, К. Э. Цыялкоўскі, У. І. Вернадскі, Н. Г. Халодны, І. А. Марозаў, А. Л. Чыжэўскі , В. А. Скумін і інш.;
* паэтычна-мастацкі кірунак прадстаўляюць У. А. Леўшын, З. П. Дзякаў, У. Ф. Адаеускі, А. У. Сухава-Кабылін, Ф. І. Цютчэў, У. І. Янаў, М. А. Забалоцкі, А. Н. Скрабін, Н. К. Рэрых.

Рускі касмізм супрацьстаіць заходняму сацыяцэнтрызму, які размяжоўвае і супрацьпастаўляе чалавека і прыроду, соцыум і космас. Ён таксама альтэрнатыўны ўсходнім светапоглядным пабудовам, у якіх роля чалавека не перавышае ролі пясчынкі светабудовы, дзе ён пасіўны; рускі касмізм сцвярджае чалавека ў якасці актыўнага паўнавартаснага супрацоўніка прыроды. Разам з тым касмізм выступае своеасаблівым сінтэзам тэхнагеннай (заходняй) і касмагеннай (усходняй) культур у сваім вяртанні да цэласнага бачання свету як непарыўнага адзінства космасу і чалавека.

## Асноўныя прадстаўнікі рускага касмізму 
### М. Ф. Фёдараў 
Зараджэнне і пачатковае развіццё рускага касмізма звязваюць з жыццём і творчасцю М. Ф. Фёдарава, якое насіла містыка-футуралагічны характар. Аднак менавіта Фёдаравым у выдадзенай яго вучнямі пасля яго смерці працы «Філасофія агульнай справы» былі закладзеныя тыя ідэі, якія акрэслілі круг праблем, якія стаяць перад цывілізацыяй і на якія абапіраліся прадстаўнікі натуральнанавуковага кірунку ў распрацоўцы канцэпцый адзінства чалавека і космасу.

Угледжваючы асноўнае зло для чалавека ў смерці, заняволянні яго сляпой сілай прыроды, Фёдараў прапанаваў ідэю рэгуляцыі прыроды сродкамі навукі і тэхнікі. Гэтую ідэю мысляр развівае ў шэрагу сваіх прац, дзе прапаноўвае сістэму дасягнення неўміручасці чалавека праз рэгуляцыю прыроды, развіццё спазнання і самаўдасканаленне чалавека. Цэласная сукупнасць гэтых бакоў дасць новую якасць — неўміручасць чалавека. «Агульная справа», па Фёдараву, — гэта ўзнаўленне былога стану свету, да грэхападзення (Адама і Евы). Пад неўміручасцю Фёдараў разумее некаторую прынцыповую сутнасць будучыні чалавецтва, канчатковае зацвярджэнне справядлівасці, маральнасці, прыгажосці, ісціны, якое суправаджаецца вечным духоўна-матэрыяльным жыццём кожнага чалавека, захаваннем яго Я. Асабістая неўміручасць выступае толькі адным з праяў гэтай сутнасці.

У працэсе рэгуляцыі павінен змяніцца і сам фізічны арганізм чалавека. Чалавек не можа стаць несмяротным, захаваўшы стары тып жыццядзейнасці, які мысляр лічыў прынцыпова канчатковым. Таму галоўным кірункам развіцця павінна стаць ператварэнне органаў самога арганізма (так, каб чалавек сам мог лётаць, бачыць далёка і глыбока і т.д.). Фёдараў заклікаў глыбока даследаваць механізм сілкавання раслін, па тыпе якога магчымыя перабудовы арганізма чалавека.

Калі чалавецтва навучыцца кіраваць сіламі прыроды і такім чынам пакончыць з голадам, яно тым самым пакончыць і з крыніцамі чалавечай варожасці. Чалавецтва засяродзіць усе свае сукупныя сілы на агульнай задачы па кіраванні прыродай на зямным шары і нават у межах усёй Сусвету. Свядомае кіраванне эвалюцыяй, вышэйшы ідэал адухаўлення свету расчыняецца ў Фёдарава ў паслядоўным ланцужку задач:
* рэгуляцыя касмічных з’яў;
* ператварэнне стыхійна-разбуральнага ходу прыродных сіл у свядома накіраваны;
* стварэнне новага тыпу арганізацыі грамадства — психократии, заснаванай на сыноўскай, роднаснай свядомасці;
* праца над пераадоленнем смерці, ператварэннем фізічнай прыроды чалавека;
* бясконцая творчасць несмяротнага жыцця ў Сусвеце.

Для выканання гэтай грандыёзнай мэты мысляр заклікае да ўсеагульнага спазнання, досведу і працы ў межах рэальнага свету, геніяльна прадбачачы, што гэтыя межы будуць няўхільна пашырацца, даходзячы да таго, што пакуль яшчэ падаецца нерэальным і цудоўным. Вучэнне Фёдарава спрабуе па-новаму зірнуць на прызначэнне чалавека ў свеце, паставіць перад ім нябачаную раней задачу і прапанаваць шляхі яе выканання. Думка Фёдарава накіраваная на практычнае ўвасабленне архетыпа ў справе гістарычнага ператварэння свету як задачы гістарычнага працэсу. Такое практычнае ўвасабленне паўстае як праект «Агульнай справы» — злучэнне сіл усіх людзей планеты ў справе кіравання сіламі прыроды, у справе пераадолення разбурэння і самой смерці.

Адным з паслядоўнікаў Фёдарава быў Васіль Феафілавіч Купрэвіч.

### М. А. Умаў 
Філасофскія і светапоглядныя паданні М. А. Умaва шмат у чым не ўзгодняцца з традыцыяй рускага касмізма. Космас М. А. Умaва — космас фізіка, які вольны ад антрапамарфізму. Ён паказвае, што нягледзячы на прагрэс натуральных навук, антрапаморфны пункт погляду знаходзім і ў сучасных мысляроў, якая адрозніваецца ад старажытней тым, што яны пераносяць на прыроду ўласцівасці сваёй больш культурнай асобы. Гэтая акалічнасць, несумнеўна, паказвае, да якой ступені цяжка пазбегнуць яе чалавеку, які імкнецца вызначыць сваё дачыненне да таго «Усё», якое душыць яго сваёй веліччу і моцай. У агульным уяўленні аб космасе ў М. А. Умaва не ўтрымліваецца ні найменшага намёку на нейкія гарантыі росту жыцця, яе нястрымнай экспансіі, і пагатоў чалавекаразмернасці космасу. Аднесці М. А. Умaва да прадстаўнікоў рускага касмізма дазваляе яго гледжання на эвалюцыйны працэс. Па меркаванні Умaва, у самой стрыжню эвалюцыйнага працэсу — узрастанне этыкі. Узнікненне маральнага пачуцця, па меркаванні вучонага, з’явілася следствам спарадкаванасці жывога рэчыва, удасканаленні фізічнай абалонкі Homo sapiens. Сумленне, гэты «голас Божы ў чалавеку», нараджаецца ў нас як нейкі вышэйшы ўзровень зграбнасці і становіцца магутнай прыладай эвалюцыі: арганізуе псіхіку, парадкуе хаатычныя душэўныя віхуры, адсякае грэх і зло, бо апошнія — своеасаблівыя ўхіленні ад імклівага промня эвалюцыі, яе збоі і тупікі. Эвалюцыя немагчымая без адбору патрабаванняў натуры, і чалавечае сумленне ў вобласці свядомага — воля — з’яўляецца прыладай гэтага адбору, якія перашкаджаюць жывому вярнуцца ў тыя ўмовы, якія не адпавядаюць яго месцу ў прыродзе.

### У. І. Вярнадскі 
Навукова-філасофскія тэорыі Вярнадскага можна ў вызначаным сэнсе прыпадобніць трываламу падмурку, без якога ідэі і праекты рускіх касмістаў маглі бы стаць толькі фантастычнымі марамі. Ідэі Вярнадскага аб касмічнасті жыцця, аб біясферы (сферы жыцця) і наасферы (сферы розуму) сваімі далёкімі творчымі каранямі сыходзяць у новую, распачалую актыўна стварацца з канца XIX-начала XX стагоддзі філасофскую традыцыю асэнсавання жыцця і задач чалавека як вяршыннага яе спараджэння. Ідэя эвалюцыі, сфармуляваная Дарвінам і яго паслядоўнікамі, давала чалавецтву шанц для далейшага развіцця. Прычым навуковая думка, зыходзячы з тэорыі эвалюцыі, працавала ў двух кірунках. З аднаго боку, эвалюцыя якая прымітыўна разумеецца, абяцала толькі даведзены да лагічнага канцанатуральны адбор, пры якім выжывае наймоцны і найразумнейшы за рахунак слабога. Але была і іншы пункт погляду на праблему эвалюцыі, якой і прытрымваўся Вярнадскі, абумоўліваўшы самадастатковую і вышэйшую каштоўнасць чалавечай асобы. Вярнадскі з’яўляецца адным з заснавальнікаў тэорыі наасферы, якая стала найважным укладаннем у вучэнне касмізма. Наасфера — гэта сфера розуму. Яна стала фарміравацца адначасова з з’яўленнем мышлення ў чалавека, з пачаткам назапашвання інфармацыі ў грамадстве і практычнага яе выкарыстання. Чалавек, істота, нададзенае розумам і воляй, дзейнічае ў свеце з самога яго з’яўлення як творца і ператваральнік, як вольны або неадвольны дойлід «сферы розуму». Яна таму так і завецца, што вядучую ролю ў ёй гуляюць рэаліі розуму: творчыя адкрыцці, духоўныя, мастацкія, навуковыя ідэі, якія матэрыяльна здзяйсняюцца ў ператворанай прыродзе, пабудовах, прыладах і машынах, навуковых і творчых комплексах, творах мастацтва і т.д. Такім чынам, на Зямлі створаная новая штучная абалонка: біясфера, радыкальна ператвораная працай і творчасцю чалавека. Чалавек у сваіх антрапалагічных, сацыяльных гістарычных гранях істота яшчэ далёка не дасканалая, у вызначаным сэнсе «крызісная». Разам з тым існуе ідэал і мэта вышэйшага, духоўнага Чалавека, той ідэал, які і рухае ім у імкненні перасіліць уласную прыроду. Так і чалавечае стварэнне — наасфера — ёсць і яшчэ досыць дысгарманічная, змешчаная ў стане станаўлення рэальнасць, і разам з тым вышэйшы ідэал гэтага станаўлення.

### К. Э. Цыялкоўскі 
Касмічная філасофія Цыялкоўскага з’яўляецца адным з слупоў рускага касмізма. Яна адчувальна паўплывала на сучасную цывілізацыю пасродкам касманаўтыкі, якая стала адным з асноўных кірункаў НТР. Немалаважна і тое, што яна адносіцца да ліку нешматлікіх у рускім касмізме ўзораў цэласнай філасофска-светапогляднай сістэмы. У яго касмічнай філасофіі абмяркоўваліся ў асноўным традыцыйныя філасофскія праблемы, разгляданыя з «касмічнага пункта погляду».

Цыялкоўскі распрацоўваў так званы «актыўна-эвалюцыйны» прынцып касмізма. Яго сэнс складаецца ў тым, што лёс Сусвету залежыць ад касмічнага розуму, т.е. ад чалавецтва і іншых касмічных цывілізацый, іх преобразовательной дзейнасці. «Актыўна-эвалюцыйны» сэнс прынцыпу касмізма суіснуе ў Цыялкоўскага з больш традыцыйным сэнсам гэтага прынцыпу: «Лёс істоты залежыць ад лёсу Сусвету». Усё гэта стварае складанасці пры разуменні касмічнай філасофіі на завяршальным этапе яе станаўлення. Найважнымі прынцыпамі касмічнай філасофіі, якія ляжаць у аснове метафізікі і навуковай карціны свету Цыялкоўскага з’яўляюцца прынцыпы атамістычнага панпсіхізму, манізму, бясконцасці, самаарганізацыі і эвалюцыі.

* Прынцып атамістычнага панпсіхізму напроста звязаны з разуменнем Цыялкоўскім матэрыі. Цыялкоўскі гаварыў, што «Я не толькі матэрыяліст, але і панпсіхіст, які прызнае адчувальнасць усёй Сусвету. Гэтая ўласцівасць я лічу неаддзельным ад матэрыі». Усё целы Сусвету «маюць адну і тую жа сутнасць; адзін пачатак, якое мы завем духам матэрыі (сутнасць, пачатак, субстанцыя, атам у ідэальным сэнсе)», што вельмі падобна з філасофіяй Платона. «Атам-дух» («ідэальны атам», «першабытны дух») па Цыялкоўскім, «ёсць непадзельная аснова або сутнасць свету. Яна ўсюды аднолькавая. Жывёліна ёсць ёмішча бясконцага ліку атамаў-духаў, гэтак жа, як і Сусвет. З іх толькі яна і складаецца, матэрыі, як яе перш разумелі, не. Ёсць толькі адно нематэрыяльнае, заўсёды якое адчувае, вечнае невынішчаемае, раз і назаўжды створанае або заўсёды існавалае». Такім чынам, «атам-дух» — гэта элемент метафізічнай субстанцыі, ляжалай у аснове свету і адрознены ад элементарных часціц у сучаснай фізіцы.
* Прынцып манізму выяўляе адзінства субстанцыянальнай асновы свету, якая ўтвараецца «атамамі-духамі». «Матэрыя адзіная, і асноўныя ўласцівасці яе ва ўсёй Сусвеце павінны быць аднолькавыя». Гэта азначае: адзінства матэрыяльнага і духоўнага пачаткаў Сусвету; адзінства жывой і нежывой матэрыі: «матэрыя адзіная, гэтак жа яе спагадлівасць і адчувальнасць»; адзінства чалавека і Сусвету, т.е. яго ўдзел у касмічнай эвалюцыі, у процівагу хрысціянскім паданням аб неўміручасці душы; выводнасць этычных норм з метафізікі космасу.
* Прынцып бясконцасці распаўсюджваўся Цыялкоўскім і на свет як цэлае, і на ўласцівасці прасторы і часу, і на структуру элементарных часціц рэчыва, і на структурную іерархію ўзроўняў касмічных сістэм, і на рытмы касмічнай эвалюцыі, і на ўзрастанне магутнасці касмічнага розуму, і на адсутнасць меж для яго магчымай экспансіі ў Сусвеце. Сусвет, па Цыялкоўскім, бясконцая ў прасторы і часу і ўключае ў сябе бясконцую іерархію касмічных структур — ад атамаў да «эфірных высп» рознага ўзроўня складанасці. Думка Цыялкоўскага аб магчымасці суіснавання ў Сусвеце мноствы космасаў нашмат апярэдзіла свой час і зараз яна знайшла сваё развіццё ў квантавай касмалогіі.
* Прынцыпы самаарганізацыі і эвалюцыі таксама з’яўляюцца ключавымі для метафізікі касмічнай філасофіі і выцякаючай з яе навуковай карціны свету. «Усё жывое», т.е. здольна да бясконцай самаарганізацыі і эвалюцыі. Цыялкоўскі быў не згодзен з тлумачэннем касмічнай эвалюцыі як няўхільнай дэградацыі і яго нязгода знайшло свой выраз у прынцыпах самаарганізацыі і эвалюцыі. Рытмічныя змены Сусвету ў метафізіцы касмічнай філасофіі вельмі блізкія бясконцым цыклам эвалюцыі. Гэтыя прынцыпы набываюць у кантэксце касмічнай філасофіі наступныя значэнні: эвалюцыя як перыядычныя трансфармацыі, падчас якіх узнікаюць і руйнуюцца незлічоныя саюзы «атамаў-духі», утваральных касмічныя структуры розных узроўняў; самаарганізацыя як узнікненне складаных (у тым ліку, жывых) структур з прасцейшых; эвалюцыя і самаарганізацыя як «глабальны эвалюцыянізм» (гэтыя працэсы могуць быць спантанымі або накіроўвацца розумам). Асноўныя ідэі касмізму знаходзяць таксама сваё адлюстраванне ў развагах Цыялкоўскага аб «волі Сусвету». Калі ўсё вакол «спароджана Сусвету. Ён — пачатак усіх рэчаў», то «ад яе ўсё і залежыць. Чалавек або іншая вышэйшая істота і яго воля ёсць толькі праява волі Сусвету». У кантэксце «жывога Сусвету» метафізіка чалавечага лёсу складаецца ў тым, што смерці няма. У працэсе ўзнікнення і распаду саюзаў «атамаў-духаў» смерць «зліваецца з нараджэннем». Новае жыццё «хоць і разбуральна, але новае разбурэнне зліецца з новым дасканалым нараджэннем… Разбурэнні або смерці будуць паўтарацца, незлічонае мноства раз, але ўсе гэтыя разбурэнні ёсць не знікненні, а ўзнікненні». Паводле касмічнай філасофіі «душы хоць і няма», жыццё ў рытмах эвалюцыі Сусвету «бесперапынная, шчаслівая, магутная, ніколі не спынялася і ніколі не спыніцца», т.к. у часова мёртвым рэчыве няма суб’ектыўнага адчування часу. Такі падыход да лёсу чалавека ў касмізме характэрны толькі для Цыялкоўскага і з’яўляецца відавочнай альтэрнатывай «актыўна-эвалюцыйнага падыходу». У адпаведнасці з ідэямі касмізму Цыялкоўскі лічыў, што чалавек зусім не вяршыня эвалюцыі. Чалавецтву маецца быць «ісці наперад і прагрэсаваць — у дачыненні цела, розуму, маральнасці, спазнанні і тэхнічнай магутнасці. Наперадзе яго чакае штосьці бліскучае, няўяўнае». Па заканчэнні тысячы мільёнаў гадоў «нічога недасканалага… на Зямлі ўжо не будзе. Застанецца адно дабрэй, да чаму непазбежна прывядзе наш розум і яго сіла». Касмічнае быццё чалавецтва па Цыялкоўскім «можа быць вылучана на чатыры асноўных эры: 1. Эра нараджэння, у якую ўступіць чалавецтва праз некалькі дзесяткаў гадоў і якая падоўжыцца некалькі мільярдаў гадоў. 2. Эра станаўлення. Гэтая эра будзе адзначаная рассяленнем чалавецтва па ўсім космасе. Працягласць гэтай эры — сотні мільярдаў гадоў. 3. Эра росквіту чалавецтва. Зараз цяжка прадказаць яе працягласць — відавочна, сотні мільярдаў гадоў. 4. Эра тэрмінальная зойме дзесяткі мільярдаў гадоў. Падчас гэтай эры „чалавецтва… злічыць за балазе ўключыць другі закон тэрмадынамікі ў атаме, т.е. з карпускулярнага рэчыва ператварыцца ў прамянёвае. Што такое прамянёвая эра космасу — мы нічога не ведаем і нічога меркаваць не можам“». Сучасны касмізм уяўляе сабой праграму станаўлення чалавецтва і касмічная філасофія Цыялкоўскага можа разглядацца як перспектыўны варыянт ажыццяўлення такой праграмы.

### А. Л. Чыжэўскі 
Вялікі ўклад у развіццё рускага касмізму ўнес А. Л. Чыжэўскі, выбітны навуковец, заснавальнік геліа- і космабіялогіі. Неацэнны ўплыў на фарміраванне навуковага светапогляду і метадаў навуковай працы А. Л. Чыжэўскага аказаў К. Э. Цыялкоўскі. Ідэя адзінства жывога і нежывога, чалавека і Космасу, псіхічнага і фізічнага з’яўляецца асноўнай для Чыжэўскага і вызначае кірункі яго навуковых даследаванняў. Вылучэнне адважных гіпотэз з наступнай іх эмпірычнай праверкай становіцца для Чыжэўскага асноўным метадам навуковага спазнання прыроды.

Адзінства прыроды Чыжэўскі бачыць у адзіным прыродным субстраце — электронным, і ў адзіным кіруючым светам прынцыпе, які павінен падагульніць шматлікія асобныя законы. Неабходна адзначыць, што адчынены ў канцы XIX ст. электрон доўгі час быў адзінай вядомай элементарнай часціцай. У пачатку XX ст. механістычная карціна свету саступае месца электрамагнітнай. Такім было навукова светаразуменне ў шматлікіх вучоных у першай чвэрці XX ст., такім яно было і ў Чыжэўскага. На яго думку, усе хімічныя, а таксама фізічныя з’явы тлумачацца выключна ўласцівасцямі электронаў, усе яны праявы адной і той жа касмічнай энергіі — электрамагнетызму. Поглады Чыжэўскага на адзіны прыродны субстрат, шмат у чым провідныя, але і шмат у чым абмежаваныя рамкамі фізічнага ведання таго часу, між тым, дапамаглі яму дасягнуць поспехаў у даследаванні біяфізічных, біяхімічных і іншых працэсаў, у якіх істотную ролю адыграюць электрамагнітныя з’явы. Адзінства светабудовы павінна засноўвацца, па меркаванні Чыжэўскага, не толькі на адзіным прыродным субстраце, але і на адзіным сусветным прынцыпе. Ён лічыць, што механіка прыроды павінна быць пахаваны на адзіным, усёабдымным прынцыпе — прынцыпе ўсеагульнага кругаабарота (principium universale circulationis), якому падпарадкаванае ўсё навакольнае нас. Але ўсё жа самым арыгінальным ядром даследаванняў Чыжэўскага стала тэорыя геліатараксіі; яе асноўны закон, сфармуляваны вучоным у 1922 годзе, сцвярджае, што стан схільнасці да паводзін чалавечых мас ёсць функцыя энергетычнай дзейнасці Сонца. Рэзкае ўзмацненне сонечных струменяў, таго актыўна дзеючага ў іх агента, які Чыжэўскі назваў z-выпраменьваннем (бо прырода яго яшчэ пэўна не выяўленая), прыводзіць праз уздзеянне на і гарманальна-эндакрынную сістэму індывідуальных арганізмаў да падвышэння калектыўнай узбудлівасці. Як ёсць эпідэміі халеры і грыпу, існуюць і свайго роду «псіхічныя пошасці», выбліскі негатыўнай эмацыйнасці, агрэсіўнасці, экстрэмальных паводзін. Па тэорыі Чыжэўскага, «бамбардзіроўка» Зямлі гэтымі сонечнымі агентамі перакладае патэнцыйную нервовую энергію цэлых груп людзей у кінетычную, нястрымна і бурна якая патрабуе разрадкі ў руху і дзеянні. Калі няма нейкай аб’яднаўчай «ідэі», адзінай мэты, куды можа накіравацца агульная нервовая ўзрушанасць, а то і ўзбуджанасць, узрастаюць індывідуальныя і групавыя анамаліі паводзін: хуліганства, злачыннасць, часта нематываваная, экзальтация, істэрыі рознага роду. А калі ёсць такая «ідэя» і ў кацёл агульнай заклапочанасці і незадаволенасці эканамічнага, палітычнага, сацыяльнага, нацыянальнага, трапляе іскра z-выпраменьванні, ён пачынае нечакана бурліць і пералівацца праз бок. Імпульсна ўзрастае «сацыяльная раздражимость» мас, і яна ў сваім выхадзе вонкі змяняе, то паскараючы, то запавольваючы (у залежнасці ад сонечнай фазы), самы тэмп гісторыі, рытм жыцця соцыума. Як прыклад можна дадаць, што ўсе знакамітыя сусветныя рэвалюцыйныя падзеі 1789, 1830, 1848, 1870, 1905, 1917, 1941, час крызісу сацыялізму з яго стыхійнымі, палітычнымі і нацыянальнымі катаклізмамі прыходзіліся на гады актыўнага Сонца, інтэнсіўнага плямаўтварэння на ім.

## Асноўныя сачыненні рускіх касмістаў 
* Булгаков С. Н. Агнец Божий: о богочеловечестве. — Париж, Ymsa-Press, 1933.
* Вернадский В. И. Биосфера и ноосфера. — М.: Айрис-пресс, 2004.
* Вернадский В. И. Живое вещество. — М.: Наука, 1978.
* Купревич И. Ф. Долголетие: реальность мечты // Русский космизм: Антология филосовской мысли / сост. С. Г. Семеновой, А. Г. Гатчевой. — М.: Педагогика-Пресс, 1993. — С. 347—351.
* Сетницкий Н. А. Об идеале // Русский космизм: Антология филосовской мысли / сост. С. Г. Семеновой, А. Г. Гатчевой. — М.: Педагогика-Пресс, 1993. — С. 242—257.
* Соловьёв В. С. Сочинения. В 2-х т. — М.: Правда, 1989.
* Умов Н. А. Эволюция мировоззрения в связи с учением Дарвина //Русский космизм: Антология филосовской мысли / сост. С. Г. Семеновой, А. Г. Гатчевой. — М.: Педагогика-Пресс, 1993а. — С. 111—114.
* Умов Н. А. Роль человека в познаваемом им мире //Русский космизм: Антология философской мысли / сост. С. Г. Семеновой, А. Г. Гатчевой. — М.: Педагогика-Пресс, 1993б. — С. 114—128.
* Фёдоров Н. Ф. Философия общего дела. В 2-х т. — Верный; М., 1906, 1913.
* Флоренский П. Оправдание Космоса. СПб., 1994.
* Холодный Н. Г. Избранные произведения. — Киев, 1982.
* Циолковский К. Э. Очерки о Вселенной. — М.: ПАИМС, 1992.
* Чижевский А. Л. Земное эхо солнечных бурь. — М.: Мысль, 1973.

## Крыніцы