open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дацкія кругавыя замкі

**Дацкія кругавыя замкі** () — абагульняльнае паняцце для шасці фартоў круглай формы эпохі вікінгаў. Сляды ваенных лагераў вікінгаў падобнай формы захаваліся ў Даніі (чатыры аб'екты) і паўднёвай частцы Швецыі (два аб'екты).

Паводле канструкцыі кругавыя замкі былі акружнасцю, абнесенай валам. Унутраная прастора падзялялася на чатыры роўныя часткі дзвюма перпендыкулярнымі вуліцамі. Злева і справа вуліц стаялі так званыя доўгія дамы. Паводле апісання А. Я. Гурэвіча, «уяўляюць сабой групы пабудоў, абнесеныя канцэнтрычнымі землянымі валамі і размешчаных каля марскога берага ў месцы, зручным для стаянкі караблёў».

У датаванні дацкіх круглых замкаў ёсць пэўныя цяжкасці. Большасць даследчыкаў адносіць будаўніцтва да 2-й паловы X ст. (уладарства Харальда Сінязубага), што пацвярджаюць і даныя дэндрахраналогіі. Шэраг даследчыкаў трымаецца думкі, што замкі былі пабудаваны па загаду Свена Вілабародага для збору войска перад паходам на Лондан у 1013 годзе.

У іншых мовах *дацкім кругавым замкам* можа адпавядаць паняцце *трэлебарг* (па назве першага знойдзенага замка гэтага тыпу). Да *дацкіх кругавых замкаў* некаторыя даследчыкі адносяць і паўміфічны Ёмсбарг.

## Вядомыя на сёння замкі 
, непадалёк ад Слагельсэ.]]

Першым быў выяўлены і даследаваны Трэлебарг (літаральна «замак рабоў») каля дацкага горада Слагельсэ падчас раскопак 1936—1941 гадоў. Знешні вал таўшчынёй 18 метраў уяўляў сабой правільную акружнасць дыяметрам 136 метраў, вывераную з дакладнасцю да некалькіх сантыметраў. Падлічана, што адхіленне ад геаметрычнага круга не перавышае 0,5 %. У сярэдзіне лагера меркавана размяшчалася вартаўнічая вышка.

Унутры акружнасці ў паўночна-паўднёвым і заходне-ўсходнім кірунку былі пракладзены драўляныя маставыя. Адпаведна, прасечаныя ў валах вароты былі арыентаваны на чатыры бакі свету. У кожным з чатырох сектараў круга стаяў доўгі дом. Дамы былі размешчаны перпендыкулярна адзін да аднаго і ўтваралі правільны квадрат з унутраным дваром.

Самы буйны лагер быў выяўлены археолагамі каля Агерсбарга. Дыяметр яго акружнасці перавышае 240 метраў. Як і іншыя падобныя збудаванні, ён быў разбіты ў месцы, якое дазваляла кантраляваць жыццёва важныя марскія шляхі.

У 2014 годзе на захад ад горада Кёгэ на востраве Зеландыя была выяўлена круглая крэпасць Вале Боргрынг дыяметрам 145 метраў. Замак мог быць пабудаваны ва ўладарства караля Даніі і Нарвегіі Харальда I Сінязубага або яго сына — Свена I Вілабародага, які заваяваў Англію.

## Спасылкі 
* [Від лагера каля Агербарга ў Google Maps(https://be.wikipedia.org/wiki/Google_Maps)]
* [Від лагера Трэлебарг у Google Maps(https://be.wikipedia.org/wiki/Google_Maps)]

Катэгорыя:Вікінгі
Катэгорыя:Замкі Даніі
Катэгорыя:Ёмсвікінгі
1-ы Прыбалтыйскі фронт

**1-ы Прыбалты́йскі фронт** (20 кастрычніка 1943 — 24 лютага 1945) — фронт РСЧА ў час Вялікай Айчыннай вайны, які дзейнічаў на прыбалтыйскім кірунку.

## Гісторыя 
Утвораны на паўночна-заходнім і заходнім напрамках 20 кастрычніка 1943 года на падставе загаду Стаўкі ВГК ад 16 кастрычніка 1943 г. шляхам перайменавання Калінінскага фронту.

З 1 па 21 лістапада 1943 года войскі фронту вялі наступ на Віцебска-Полацкім кірунку. Пры падтрымцы 2-га Прыбалтыйскага фронту атрымалася ўклініцца ў абарону немцаў на глыбіню 45—55 км і глыбока ахапіць Гарадоцкую і Віцебскую групоўкі нямецкіх войскаў.

У выніку праведзенай Гарадоцкай аперацыі 1943 года была разгромлена групоўка немцаў і знішчаны выступ у абароне праціўніка. У выніку была занята выгадная пазіцыя каля Віцебска.

У лютым — сакавіку 1944 года сумесна з Заходнім фронтам войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту правялі Віцебскую аперацыю. У выніку аперацыі ўдалося палепшыць становішча, прарваць абарону праціўніка, глыбока ахапіць віцебскую групоўку праціўніка.

З 23 чэрвеня ва ўзаемадзеянні з войскамі 3-га Беларускага фронту ў ходзе Віцебска-Аршанскай аперацыі было разгромлена левае крыло нямецкай групы армій «Цэнтр». Савецкія войскі выйшлі на подступы да Полацка.

Развіваючы поспех, без аператыўнай паўзы была праведзена Полацкая аперацыя. У выніку была разгромленая полацкая групоўка немцаў і прасунуліся левым крылом на 120—160 км. Былі створаны выгадныя ўмовы для развіцця наступлення на Даўгаўпілс і Шаўлі.

У ліпені войскі фронту правялі Шаўляйскую аперацыю. У выніку была разгромленая Панявежыска-Шаўляйская групоўка праціўніка. Пасля разгарнулі наступ на Рыгу з мэтай перарэзаць сухапутныя камунікацыі нямецкай групы армій «Поўнач» з Усходняй Прусіяй, выйшлі да Рыжскага заліва, але ў жніўні адышлі на 30 км на поўдзень.

У верасні фронт прыняў удзел у Рыжскай аперацыі. На пачатку кастрычніка савецкія войскі нанеслі раптоўны ўдар на Мемель (Клайпеда). Пасля завяршэння Мемельскай аперацыі разам з войскамі 2-га Прыбалтыйскага фронту блакаваў з сушы Курляндскую групоўку праціўніка. Далей вёў баі па яе знішчэнню.

У студзені — лютым 1945 года фронт часткай сіл удзельнічаў ва Усходне-Прускай стратэгічнай аперацыі. Садзейнічаў 3-му Беларускаму фронту ў разгроме Тыльзіцкай групоўкі праціўніка. Адначасова ў канцы студзеня ліквідавалі Мемельскі плацдарм і 28 студзеня вызвалілі Мемель.

На пачатку лютага 1945 года войскі фронту разам з 3-м Беларускім фронтам удзельнічалі ў аперацыі па ліквідацыі прыціснутай да мора ўсходнепрускай групоўкі праціўніка на Земландскім паўвостраве і ў раёне Кёнігсберга (Калінінград). Арміі фронту, якія дзейнічалі ў Курляндыі, былі перададзеныя ў 2-гі Прыбалтыйскі фронт. З 17 лютага ўсе намаганні фронту засяродзіліся на ліквідацыі варожай Земландскай групоўкі.

24 лютага 1945 года фронт быў скасаваны, а яго войскі, ператвораныя ў Земландскую аператыўную групу войскаў, уключаны ў склад 3-га Беларускага фронту.

## Камандуючыя 
* Генерал арміі А. І. Яроменка (кастрычнік 1943 — лістапад 1943)
* Генерал арміі І. Х. Баграмян (лістапад 1943 — люты 1945)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны
Вадзяны млын (Лужкі)

**Вадзяны млын** — будынак у в. Лужкі (Шаркаўшчынскі раён). Помнік прамысловага дойлідства XIX — пачатку XX ст. Пабудаваны каля запруды на правым беразе р. Мнюта.

## Архітэктура 
Прамавугольны ў плане трохпавярховы будынак пад высокім двухсхільным дахам. Цокальны паверх з бутавага каменю. Прафіляваны карніз аддзяляе два верхнія паверхі, надбудаваныя ў 1912 г. з цэглы. Унутры на кожным паверсе вылучаныя тры памяшканні: вялікае цэнтральнае і два вузкія тарцовыя. Унізе заходняй часткі будынка ў камеры ўстаноўленыя две турбіны. У цэнтральным памяшканні цокальнага паверху зманціраваныя механізмы перадачы і рэгулявання руху турбін. На другім паверсе ўстаноўленыя жорны і прыстасаванні для сарціроўкі мукі. Адсюль па транспарцёры мука падаецца на трэці паверх.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вадзяныя млыны Беларусі
Катэгорыя:Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)
3-ці Беларускі фронт

**Трэці Беларускі фронт** — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне савецкіх войскаў у Вялікай Айчыннай вайне.

Утвораны 24 красавіка 1944 года ў выніку перайменавання Заходняга фронту.

## Склад фронту 
Першапачаткова ў яго склад былі ўключаныя 5, 31, 39-я і 1-я паветраная арміі. У наступным у яго ўваходзілі 2-я і 11-я гвардзейскія, 3, 21, 28, 33, 43, 48, 50-я арміі, 5-я гвардзейская танкавая і 3-я паветраная арміі.

## Удзел у аперацыях і бітвах 
Падчас Беларускай аперацыі 1944 года фронт правёў Віцебска-Аршанскую (сумесна з 1-ым Прыбалтыйскім фронтам), Віленскую і Ковенскую аперацыі. Яго войскі прасунуліся на глыбіню 500 км, вызвалілі гарады Віцебск, Орша, Барысаў, Мінск, Маладзечна, Вільня, Коўна і іншыя, выйшлі да дзяржаўнай мяжы СССР з Усходняй Прусіяй.

У кастрычніку 1944 года фронт сіламі 39-й і 1-й паветранай армій ўдзельнічаў у Мемельскай аперацыі 1-га Прыбалтыйскага фронту, у выніку якой была ізаляваная і прыціснутая да Балтыйскага мора Курляндская групоўка праціўніка. Войскі фронту прасунуліся на глыбіню ад 30 да 60 км у Усходнюю Прусію і ў Паўночна-Усходнюю Польшчу, авалодалі гарадамі Шталупенен (Несцераў), Голдап, Сувалкі.

У студзені — красавіку 1945 года войскі 3-га Беларускага фронту ўдзельнічалі ва Усходне-Прускай стратэгічнай аперацыі, падчас якой 13 — 21 студзеня правялі Інстэрбургска-Кёнігсбергскую аперацыю.

Ва ўзаемадзеянні з 2-м Беларускім фронтам яны прарвалі глыбока эшаланаваную абарону, прасунуліся на глыбіню 70-130 км, выйшлі на подступы да Кёнігсберга (Калінінград) і блакавалі ўсходне-прускую групоўку праціўніка, а затым (13 — 29 сакавіка) ліквідавалі яе і выйшлі да заліва Фрышас-Хаф.

З 6 па 9 красавіка войскі фронту правялі Кёнігсбергскую аперацыю, у выніку якой авалодалі крэпасцю і горадам Кёнігсберг.

25 красавіка, завяршыўшы ліквідацыю Земландскай групоўкі войскаў праціўніка, авалодалі портам і горадам Пілай (Балтыйск).

## Расфарміраванне фронту 
15 жніўня 1945 года на падставе загаду НКО СССР ад 9 ліпеня 1945 года фронт расфарміраваны, палявое ўпраўленне пакладзена на фарміраванне ўпраўлення Баранавіцкай ваеннай акругі.

Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны
Хвастаткі

**Хваста́ткі** (*Thecla*) — род (падсямейства?) матылёў сямейства .

Род налічвае больш за 50 відаў, пашыраных пераважна ва ўмераных шыротах Паўночнага паўшар'я.

Дзённыя матылі. Крылы хвастатак шырокія. Размах крылаў 1,5—3,5 см. Ніз крылаў афарбаваны ў буры колер з аранжавымі або чырвонымі плямамі і белай палосай або белымі плямамі. На задніх крылах маюцца «хвосцікі».
Вусені кароткія і тоўстыя. Кормяцца на лісцевых дрэвах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Хвостатки 
* 

Катэгорыя:Блакітніцы
Хваёвы алей

**Хваёвы алей, эфірны алей хвоі** — эфірны алей, атрымліваемы з ігліцы і маладых галінак хвоі звычайнай.

Празрыстая вадкасць жоўта-зялёнага колеру з прыемным пахам. Шчыльнасць 0,88—0,92 г/см³ пры тэмпературы 20 °С. Складаецца пераважна з тэрпенавых спіртоў і іх эфіраў. Добра раствараецца ў этылавым спірце, бензіне, дрэнна — у вадзе.

Хваёвы алей выкарыстоўваецца ў вытворчасці лекавых сродкаў, мыла, дэзадарантаў і іншых сродкаў бытавой хіміі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Эфірныя алеі
Катэгорыя:Парфумерыя
Катэгорыя:Бытавая хімія
Кяхцінская мова

**Кя́хцінская мова** — мова-піджын, што існавала ў 18-19 ст. на граніцах Расіі з Кітаем (назва — з горада Кяхта).

## Апісанне ды гісторыя 
Лексіка кяхцінскай мовы была пераважна рускай, але марфалогія мовы — кітайскай: словы не змянялісь, дзеяслоў быў ужываны ў форме загаднага ладу, была страчаная розніца асабовых ды прыналежных займеннікаў, іг.д.
У пэўны час кітайскія чыноўнікі, адказныя за таргоўлю з Расіяй, вывучалі гэтую мову; друкаваліся падручнікі, існавалі экзаменацыйныя камісіі (складальнікі вучэбных дапаможнікаў з тым называлі кяхцінскі піджын «рускай мовай», невядома ці шчыра).

Кяхцінская мова выйшла з актыўнага ўжытку напачатку 20 ст. Аднак жа, нават і ў 1990 г. на базары пад Улан-Батарам бачылі старых кітайцаў, што размаўлялі гэтай мовай.

## Узор 
Уладзімір Даль у адпаведным артыкулу свайго слоўніка дае такія узоры кяхцінскае мовы:

Выслоўе «*моя твоя понимай нету*» так жа звязанае з кяхцінскім піджынам.

## Гл. таксама 
* Усурыйскі піджын

## Літаратура 
* *Мусорин А. Ю.* Лексика кяхтинского пиджина // Функциональный анализ языковых единиц. Новосибирск, 2004. — С. 79-86.
* *Перехвальская Е. В.* Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. СПб., 2006.
* *Перехвальская Е. В.* Русские пиджины. М.: Алетейя, 2008. ISBN 978-5-91419-131-0
* *Шпринцин А. Г.* О русско-китайском диалекте на Дальнем Востоке // Страны и народы Востока. Вып. VI. М., 1968.
* *Шпринцин А. Г.* О заимствовании китайской речью русской лексики // Страны и народы Востока. Вып. ХIII, кн. 2. М., 1972.

## Спасылкі 
* Ян Цзе. Забайкальско-маньчжурский препиджин: опыт социологического исследования
* Перехвальская Е. В. Словарь сибирского пиджина 
* Мусорин А. Ю. Лексика кяхтинского пиджина // Функциональный анализ языковых единиц. Новосибирск, 2004. — С. 79-86.

Катэгорыя:Мёртвыя мовы Азіі
Катэгорыя:Кантактныя мовы
Катэгорыя:Мовы Кітая
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Кяхта
Эрык III (кароль Даніі)

**Эрык III Добры** (, каля 1100 — 27 жніўня 1146, Одэнсэ) — кароль Даніі з 1137 па 1146 гады (адрокся ад прастола).

Унук дацкага караля Эрыка I па матчынай лініі. Маці Рагнхільда () — дачка Эрыка I.

Атрымаў у спадчыну трон пасля забойства свайго дзядзькі Эрыка II. У цэлым яго кіраванне было спакойным, хоць ён некалькі гадоў змагаўся супраць свайго стрыечнага брата Олуфа, які абгрунтаваўся ў 1139 годзе на паўвостраве Сконэ і спрабаваў адтуль захапіць дацкі трон. У 1141 годзе Эрык забіў Олуфа ў бітве каля Хельсінгбарга.

Эрык быў першым дацкім каралём, які выпрабоўваў моцны ўплыў германскай культуры. Раннія гады ён правёў сярод нямецкіх рыцараў, чыімі ідэаламі ён кіраваўся ўсё жыццё. Яго жонка Лютгард () была немкай з Зальцведэля.

Асоба Эрыка была супярэчлівая. Часам яго малююць як пасіўнага і нерашучага чалавека, часам як энергічнага і храбрага воіна. Яго мянушка з дацкай мовы даслоўна перакладаецца як «ягня» ().

Прычыны яго адрачэння ад прастола невядомыя. Пасля адрачэння ён пасяліўся ў манастыры і памёр у тым жа годзе з-за хваробы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі дацкія
Нільс (кароль Даніі)

**Нільс** — кароль Даніі з роду Эстрыдсенаў, які кіраваў у 1104—1134 гг.

## Біяграфія 
Сын Свена II і Гюды. Быў жанаты з Маргарэт, дачкой караля Швецыі Інгэ і Ульвхільд, дачцэ Харальда Фінсана.

Адпраўляючыся ў Палесціну, кароль Эйрык Велікадушны прызначыў кіраўніком свайго сына Харальда, але Харальд наклікаў на сябе ўсеагульную нянавісць рабаваннямі і іншымі благімі ўчынкамі. На сходзе ў Ізеры народ выбраў каралём Нільса, малодшага сына Свена. У сілу свайго слабога характару ён падаў знаці шмат свабоды і яна неўзабаве перастала падпарадкоўвацца каралю. Кіраўніком Шлезвіга Нільс прызначыў свайго пляменніка Кнуда Лаварда. Ён быў майстэрскім палкаводцам і адораным маладым чалавекам. Ад імператара Лотара ён атрымаў у лен Абадрыцкае каралеўства і стаў магутным. Гэта выклікала падазрэнне Нільса і яго сына Магнуса. На Ражство 1131 г. Магнус запрасіў Кнута сустрэцца з ім у лесе і там засек яго. Гэта стала нагодай для міжусобнай вайны. Малодшы брат Кнута, Эрык Эмунэ абвясціў сябе мсціўцам. Жыхары Шлезвіга паўсталі супраць караля. Стары Нільс павінен быў прынесці клятву, што не вінаваты ў смерці пляменніка і выгнаць свайго сына-забойцу. Але неўзабаве Магнус вярнуўся, схіліў на свой бок бацьку і пачаў вайну з Эрыкам. У 1134 г. Эйрык і Магнус змагаліся ля заліва Фодвіг і Эйрык атрымаў перамогу. У бітве паў сам Магус. Нільс бег у Ютландыю. Каб уціхамірыць смуту, ён завяшчаў дзяржаву Эрыку і яго брату Харальду, але гэта не выратавала яго ад гвалтоўнай смерці. Калі кароль спыніўся ў Шлезвігу, тут паднялося паўстанне. Гараджане ўварваліся ў палац, забілі караля і ўсіх, хто спрабаваў яго абараніць.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Эстрыдсены
Катэгорыя:Пахаваныя ў Шлезвігскім саборы
Сканія

**Сканія** (Сконеланд; ; ; ; ) — гістарычны рэгіён на поўдні Швецыі, які складаецца з трох былых дацкіх правінцый Сконэ, Халанда і Блекінгэ, якія прыблізна супадаюць з трыма сучаснымі ленамі: Сконэ, Халанд і Блекінгэ. Да 1658 года ўваходзіла ў склад Даніі пад назвай Усходніх правінцый. Востраў Борнхальм, які тады ж адышоў да Швецыі, але пазней быў вернуты Даніі, таксама часам уключаецца ў склад Сканіі.

У моўным плане Сканія прыкметна адрозніваецца ад астатняй Швецыі, бо ў ёй размаўляюць на сканскім дыялекце, які больш блізкі да дацкай мовы, чым да шведскай.

## Гл. таксама 
* Правінцыя Сконэ
* Лен Сконэ
* Сканскі дыялект

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Швецыі
Эрык IV Плужны Грош

**Эрык IV Плужны Грош (Плоўпенінг)** (, 1216 — 9 жніўня 1250) — кароль Даніі з 1241 года. Сын Вальдэмара II і прынцэсы Берэнгарыі Партугальскай, брат дацкіх каралёў Абеля і Крыстафера I. З 1232 года суправіцель свайго бацькі.

## Біяграфія 
Кароткі перыяд яго кіравання адзначаны грамадзянскай вайной паміж братамі. Асабліва люта ён змагаўся супраць Абеля, герцага Шлезвіга, які імкнуўся заняць незалежную пазіцыю і быў падтрыманы графамі Гольштэйна.

Эрык здушыў паўстанне сялян Сканіі. Прычынай паўстання паслужылі цяжкія падаткі, уведзеныя Эрыкам. Падаткі спаганяліся за выкарыстанне плуга — т.зв. «падатак з плуга», з-за якога ён атрымаў сваю мянушку ().

Пасля цяжкай перамогі над Абелем у 1250 годзе Эрык вёў перамовы аб заключэнні перамір’я, але ў тым жа годзе падчас праезду праз Шлезвіг быў запалонены братам і змешчаны ў турму, дзе быў забіты, меркавана людзьмі Абеля.

Ад шлюбу з Ютай Саксонскай у Эрыка засталіся некалькі дочак. Самыя вядомыя з іх:

* *Сафія* — жонка караля Швецыі Вальдэмара;
* *Інгеборга* (1244 — 26 сакавіка 1287) — жонка караля Нарвегіі Магнуса VI.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Эстрыдсены
Перыяд перыядычнай сістэмы

[thumb|right|350px|[Правіла Клячкоўскага апісвае парадак запаўнення арбіталей электронамі ў адпаведнасці з ростам энергіі. Кожная дыяганаль адпавядае свайму асобнаму значэнню n + l.]]
**Перыяд** — радок перыядычнай сістэмы хімічных элементаў. Інакш кажучы, перыяд — гэта паслядоўнасць хімічных элементаў, упарадкаваных па ўзрастанню зараду ядра і запаўненню электронамі вонкавай электроннай абалонкі.

Перыядычная сістэма мае сем перыядаў. Першы перыяд, у якім толькі 2 элементы, а таксама другі і трэці, у якіх па 8 элементаў, называюцца **малымі**. Астатнія перыяды, у якіх 18 і больш элементаў, — **вялікімі**. Сёмы перыяд не завершаны. Нумар перыяда, да якога адносіцца хімічны элемент, вызначаецца колькасцю яго электронных абалонак (энергетычных узроўняў).

Кожны перыяд (за выключэннем першага) пачынаецца тыповым металам (Li, Nа, К, Rb, Cs, Fr) і заканчваецца інертным газам (Не, Ne, Ar, Kr, Хе, Rn), перад якім ідзе тыповы неметал.

У першым перыядзе, акрамя гелію, ёсць толькі адзін элемент — вадарод, які спалучае ўласцівасці, тыповыя як для металаў, так і (у большай ступені) для неметалаў. У гэтых элементаў запаўняецца электронамі 1*s*-падабалонка.

У элементаў другога і трэцяга перыяда адбываецца паслядоўнае запаўненне *s*- і *р*-падабалонак. Для элементаў малых перыядаў характэрна дастаткова быстрае павелічэнне электраадмоўнасці з ростам зарадаў ядзер, аслабленне металічных уласцівасцей і ўзмацненне неметалічных.

Чацвёрты і пяты перыяды ўтрымліваюць па дзесяць пераходных *d*-элементаў (ад скандыю да цынку і ад ітрыю да кадмію), у якіх пасля запаўнення электронамі вонкавай *s*-падабалонкі запаўняецца, згодна з правілам Клячкоўскага, *d*-падабалонка папярэдняга энергетычнага ўзроўню.

 1s 
 2s          2p  
 3s          3p  
 4s       3d 4p  
 5s       4d 5p
 6s    4f 5d 6p  
 7s    5f 6d 7p  
       6f 7d    7f
 
 ...  

У шостым і сёмым перыядзе адбываецца насычэнне 4*f*- і 5*f*-падабалонак, таму яны ўтрымліваюць яшчэ на 14 элементаў больш у параўнанні з 4-м і 5-м перыядамі (лантаноіды ў шостым і актыноіды ў сёмым перыядзе).

У выніку адрознення перыядаў па даўжыні і іншых прыкметах існуюць розныя спосабы іх адноснага размяшчэння ў перыядычнай сістэме. У кароткаперыядным варыянце малыя перыяды маюць па аднаму **раду** элементаў, вялікія — па два рады. У доўгаперыядным варыянце ўсе перыяды складаюцца з аднаго рада. Рады лантаноідаў і актыноідаў звычайна выносяць асобна ў ніз табліцы.

Элементы аднаго перыяда маюць блізкія значэнні атамных мас, але розныя фізічныя і хімічныя ўласцівасці, у адрозненне ад элементаў аднае групы. З нарастанне зараду ядра ў элементаў аднаго перыяда памяншаецца радыус і расце колькасць валентных электронаў, ад чаго металічныя ўласцівасці элементаў слабеюць, а неметалічныя мацнеюць, г.зн. аслабляюцца аднаўленчыя і ўзмацняюцца акісляльныя ўласцівасці ўтвораных імі рэчываў.

## Гл. таксама 
* Правіла Клячкоўскага

Катэгорыя:Перыядычная сістэма элементаў
Даны

**Даны** — старажытнагерманскае племя, якое засяляла тэрыторыю цяперашніх Швецыі і Даніі. Першае згадванне пра данаў узыходзіць да VI ст. н.э. у рукапісах гісторыка Іардана. У эпоху вікінгаў даны пачалі заваяванне паўвострава Ютландыя, паступова выцесніўшы адтуль старажытнагерманскае племя ютаў.

## Даны ў Эпоху вікінгаў 
У эпоху вікінгаў даны актыўна асвойвалі Ютландыю і Зеландыю, а таксама паўднёвую частку сучаснай Швецыі. Напачатку XI ст. н.э. каралі данаў кіравалі Даніяй і Англіяй як адзіным каралеўствам на працягу амаль 20 гадоў.

## Данелаг 
Данелаг (*вобласць дацкага права*; ; ; ) — тэрыторыя ў паўночна-ўсходняй частцы Англіі, якая адрозніваецца асобай прававой і сацыяльнай сістэмамі, атрыманымі ў спадчыну ад дацкіх вікінгаў, якія заваявалі гэтыя землі ў IX стагоддзі. Пасля аднаўлення ўлады англасаксонскіх каралёў над Данелагам напачатку X стагоддзя скандынаўскае права і звычаі былі захаваны, а шмат што перайшло ў агульнаанглійскую практыку. Спецыфіка юрыдычнай сістэмы паўночна-ўсходняй Англіі перажыла нармандскае заваяванне і працягвала існаваць на працягу ўсяго Сярэднявечча.

## Спадчына данаў 
Сведчаннем моцнага дацкага ўплыву ва ўсходніх абласцях Англіі з'яўляюцца мясцовыя тапонімы і асабістыя імёны, значная частка якіх мае дацкае паходжанне. Яшчэ ў XII—XIII стст. тут было прынята даваць дзецям дацкія або англа-дацкія імёны (Торы, Грум, Хавард, Інгірыд). Скандынаўскія карані мелі многія геаграфічныя назвы ад Нартумберленда да Сафалка, частка з якіх захавалася да цяперашняга часу. Так, скандынаўскае паходжанне маюць тапонімы, якія заканчваюцца на *-бі* (пар. у сучасных скандынаўскіх мовах *by* 'паселішча') і *-тарп*, а таксама тыя, што змяшчаюць камбінацыі гукаў «ск» і «ей» там, дзе англасаксонскія назвы мелі б «ш» і «а» адпаведна.

У сучаснай англійскай мове засталося некалькі сотняў слоў скандынаўскага паходжання, уключаючы асабістыя займеннікі трэцяй асобы множнага ліку (, у адрозненне ад уласна ), а таксама такія тэрміны, як *law* (закон, права), *husband* (муж), *window* 'акно' і іншыя. Пар. таксама такія пары як *skirt* 'спадніца' (скандынаўскае) і *shirt* 'кашуля' (уласна англійскае).

На тэрыторыі Данелага існуе значная колькасць археалагічных помнікаў перыяду панавання вікінгаў у гэтай частцы Англіі, з якіх найбольш важнымі з'яўляюцца старажытны Ёрк, сталіца нарвежскага каралеўства ў X стагоддзі, і пахаванні ў Інгальдсбі.

## Літаратура 
* Мортон, А. Л. История Англии. — Л., 1950
* Мюссе, Л. Варварские нашествия на Европу: Вторая волна. — СПб, 2001
* Савело, К. Ф. Раннефеодальная Англия. — Л., 1977
* 
* Hadley, D. M. The Northern Danelaw: Its Social Structure. Leicester, 2000
* Stenton, F. Anglo-Saxon England. Oxford, 1973

## Спасылкі 
Катэгорыя:Германскія плямёны
Інгеборга Мсціслаўна

**Інгеборга Кіеўская**, *Інгеб’ёрг* (прыкладна 1100 — пасля 1137) — руская князёўна, жонка дацкага герцага Кнуда Лаварда. Паходзіла з роду Рурыкавічаў. Дачка Мсціслава Уладзіміравіча, вялікага князя кіеўскага, і яго першай жонкі Хрысціны Інгесдотэр, дачкі шведскага караля Інгэ I. Вядомая па заходніх крыніцах, славянскае імя не захавалася.

Меркавана атрымала нядрэнную адукацыю пры двары бацькі. Каля 1116 года быў заключаны шлюб паміж Інгеборгай і Кнудам Лавардам, герцагам паўднёвай Ютландыі, сынам дацкага караля Эрыка I Добрага. «Гісторыя дацкіх каралёў» (XIII ст.), заснаваная на паэтычных крыніцах, апісвае сватаўство Кнуда, чый пасол усхваляе яго пры двары Мсціслава Уладзіміравіча. Шлюб быў арганізаваны , каралевай Даніі і цёткай Інгеборгі з боку маці.

Разам з мужам Інгеборга Кіеўская была ўцягнута ў барацьбу за дацкую карону, прэтэндэнтам на якую ён быў. Падчас гэтай барацьбы ў 1131 годзе Кнуд быў забіты. Праз некалькі дзён пасля гэтага Інгеборга нарадзіла пасмяротнага сына Кнуда — будучага караля Даніі Вальдэмара I Вялікага, названага ў гонар прадзеда, Уладзіміра Манамаха. У 1137 годзе Інгеборга разам з дзецьмі вымушана была вярнуцца на радзіму. Яе далейшы лёс невядомы.

## Сям’я 
Муж — Кнуд Лавард (1096—1131), герцаг паўднёвай Ютландыі

Дзеці:
*  (1118—1139?), жонка Магнуса IV, караля Нарвегіі
* Маргарыта, жонка 
* Кацярына, жонка  (?-1150)
* Вальдэмар (1131—1182), кароль Даніі ў 1157—1182 гадах

## Літаратура 
* Carl Frederik Bricka. Dansk biografisk Lexikon / VIII. Bind. Holst — Juul / p. 282-283.

## Спасылкі 
* http://www.ukrainians-world.org.ua/ukr/peoples/8c73fb70a17b9998/ 

Катэгорыя:Дацкія прынцэсы
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Памерлі ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Манамахавічы
Катэгорыя:Рурыкавічы
Азярэц (Баранавіцкі раён)

**Азярэ́ц** (, ) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Вольнаўскага сельсавета. Размешчаны за 28 км на паўднёвы ўсход ад Баранавічаў, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы на лініі Баранавічы — Мінск.

## Гісторыя 
У 1897 годзе фальварак у Гарадзішчанскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні, у пачатку XX стагоддзя хутар у Чэрніхаўскай воласці.

З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Баранавіцкім павеце Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Гарадзішчанскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне.

У Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1941 года да 7 ліпеня 1944 года акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінулі 6 аднавяскоўцаў.

## Насельніцтва 
* 1 двор, 9 жыхароў (1897)
* 238 жыхароў (1959)
* 135 жыхароў (1970)
* 18 гаспадарак, 24 жыхары (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вольнаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна
Азярэц

**Азярэ́ц** — прозвішча, тапонім.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Уладзіміравіч Азярэц (нар. 1953) — беларускі дзяржаўны дзеяч, міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь (2006—2013).

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Азярэц — вёска ў Баранавіцкім раёне.
* Мінская вобласць:
** Азярэц — вёска ў Вілейскім раёне.
Хрысціна Інгесдотэр

**Хрысціна Інгесдотэр** (памерла ) — шведская прынцэса, першая жонка Мсціслава I Уладзіміравіча Вялікага, князя наўгародскага, пасля (ужо пасля яе смерці) вялікага князя кіеўскага, дачка караля Швецыі Інгэ Стэнкільсана з дынастыі Стэнкіляў.

## Біяграфія 
Вядома пра яе вельмі мала. Год яе нараджэння невядомы. Звесткі пра паходжанне і шлюб Хрысціны грунтуюцца на акце, датаваным 1194/1195 годам, у якім паказваецца крэўнае сваяцтва паміж французскім каралём Філіпам II Аўгустам і яго другой жонкай Інгеборгай Дацкай, на падставе якога быў абгрунтаваны іх развод.

Памёр Хрысціна, верагодна, у Белгарадзе 18 студзеня 1122 года. Пра месца пахавання цела яе звестак няма.

## Продкі 
## Шлюб і дзеці 
У 1095 годзе Хрысціна была выдадзена замуж за наўгародскага князя Мсціслава Уладзіміравіча. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся наступныя дзеці:
* Інгеборга — жонка дацкага князя Кнуда Лаварда.
* Мальмфрыда — жонка 1) Сігурда I Нарвежскага, 2) Эрыка II Дацкага.
* Еўпраксія — жонка Аляксея Камніна, сына візантыйскага імператара Іаана II Камніна
* Усевалад — князь наўгародскі (1117—1136)
* Рагнеда (пач. XII ст. — 1179; Тацішчаў называе яе Агаф’яй, Густынскі летапіс — Марыяй) — жонка з 1126—1127 Усевалада Ольгавіча, князя ноўгарад-северскага
* Ізяслаў — вялікі князь кіеўскі
* Расціслаў — вялікі князь кіеўскі
* Святаполк — князь полацкі, пскоўскі, берасцейскі, наўгародскі, луцкі і ўладзіміра-валынскі
* невядомая імем дачка — жонка з 1112 валынскага князя Яраслава Святаполчыча, разведзены з 1117—1118 года
* Ксенія — жонка з каля 1127 года Брачыслава Давыдавіча, князя ізяслаўскага

## Літаратура 
* Войтович Л. Всеволодовичі // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І.Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1. (укр.)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя
Катэгорыя:Дынастыя Стэнкіляў
Свята-Антоніеўская царква (Падгорная)

**Свята-Антоніеўская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Падгорная, Баранавіцкі раён Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Першапачаткова пабудавана як касцёл у 1817 годзе з бутавага каменю. У выданні «Гродненский православно-церковный календарь. Православие в Брестско-Гродненской земле в конце XIX века» згадваецца мураваная царква з мураванай званіцай, абнесеная драўлянай агароджай, узведзеная ў в. Гавінавічы Слонімскага павета ў 1827 годзе памешчыкам Антоніем Свяжынскім. Пры царкве было заснавана царкоўна-прыходскае папячыцельства, працавалі дзве царкоўныя школы ў Колбавічах і Яжонах з 35 навучэнцамі хлопчыкамі і 10 навучэнцамі дзяўчынкамі, народнае вучылішча ў Гавінавічах. У склад прыхода ўваходзілі вёскі Гавінавічы, Басіны, Добры Бор, Колбавічы, Яжоны. Да царквы належала 987 прыхаджан мужчын і 1131 жанчын, а разам 2120 чалавек.

### Святары 
Памятныя кніжкі Гродзенскай губерніі захавалі імёны некаторых настаяцеляў Царквы ў імя прападобнага Антонія вёскі Гавінавічы (даты пададзены па гадах выхаду Памятных кніжак Гродзенскай губерні):
* Стэфан Сямёнавіч Паеўскі (1882—1892),
* Мікалай Кульчыцкі (1896),
* Мікалай Нядзельскі (1897),
* Аляксандр Бяляеў (1902—1908),
* Мікалай Рудакоўскі (1909—1912),
* Грох-Грахальскі (1915)

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры класіцызму. Уяўляе сабой прамавугольны ў плане будынак пад двухсхільным дахам. Атынкаваныя сцены таўшчынёй 1 м расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Уваход арганізаваны праз невысокі прытвор.

У інтэр’еры алтарная частка вылучана салеяй і драўляным іканастасам. Абразы «Тайная вячэра» (пачатак 19 ст.), «Спас у цямніцы» (1890), фератрон «Маці божая з дзіцем» (18 ст., народны жывапіс і разьба).

З паўднёвага боку адасоблена пастаўлена званіца.

## Літаратура 
*  — С. 642.
* Гродненский православно-церковный календарь. Православие в Брестско-Гродненской земле в конце XIX века, издание второе, Воронеж 1899 г.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4
* Памятныя кніжкі Гродзенскай губерніі на 1882, 1890, 1892, 1896, 1897, 1902, 1904, 1906, 1908, 1909, 1912, 1915 гады.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Падгорная (Баранавіцкі раён)
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Катэгорыя:1817 год у Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Вадзяны млын (Паставы)

**Вадзяны млын** — будынак у г. Паставы (Пастаўскі раён). Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Знаходзіцца ў цэнтры гораду, каля плаціны моста цераз р. Мядзелка. Пабудаваны з цэглы ў 2-й палове XIX ст.

## Архітэктура 
]]
Трохпавярховы прамавугольны ў плане будынак накрыты двухсхільным дахам. Цэнтральная частка галоўнага фасада вылучана рызалітам. Галоўны ўваход падкрэслены цыркульным арачным праёмам з дзюма невысокімі калонамі. Масіўныя сцены прарэзаныя невялікімі прамавугольнымі вокнамі, крапаваныя прафіляванымі міжпаверхавымі паясамі і карнізам. На першым паверсе знаходзіліся турбіна і шматступеньчатая трансмісія, на другім — жорны, на трэцім — дапаможныя памяшканні.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вадзяныя млыны Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Паставаў
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Беларусі
Bonfire Heart

**«Bonfire Heart»** — першы сінгл англійскага спевака Джэймса Бланта з яго чацвёртага студыйнага альбома «Moon Landing». 

Песня была напісана Джэймсам Блантам у супрацоўніцтве з салістам гурта «OneRepublic» Раянам Тэдарам, з якім раней быў напісаны яшчэ адзін сінгл «Stay the Night». Песня дэбютавала на 6-ым месцы ў брытанскім хіт-парадзе «UK Singles Chart» і здолела ўзняцца на 4-ую пазіцыю.

## Прома 
Лэйбл гуказапісу Бланта рассылаў па email паведамленні для паклоннікаў адносна выхаду песні. Аднак высвятлілася, што паведамленні былі разасланы значна большай колькасці людзей, чым планавалася. Пазней Джэймс Блант праз твітэр папрасіў прабачэння за тое, што паведамленні былі разасланы ўсёй Вялікабрытаніі з-за памылкі. Пасля гэтага Email заклікала сваіх карыстальнікаў наведваць старонку SoundCloud Бланта, дзе можна было спампаваць песню бясплатна. Упершыню па радыё песня прагучала 29 ліпеня на радыё Бі-Бі-Сі-2. У той жа дзень на афіцыйны сайт было запампавана лірык-відэа.

28 жніўня 2013 года быў выпушчаны кліп на песню, зняты Вонам Арнелам.

7 кастрычніка Джэймс Блант выканаў песню на аўстралійскім шоу *X-Factor*.

5 лістапада *Bonfire Heart* прагучала ўжывую на *The Ellen DeGeneres Show*.

28 лютага 2014 года падчас інтэрв’ю на тэлеканале Skavlan Джэймс Блант спеў *Bonfire Heart* ужывую.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сінглы 2013 года
Катэгорыя:Песні 2013 года
Катэгорыя:Песні Джэймса Бланта
Катэгорыя:Музыка Вялікабрытаніі
Ян Клеменс Браніцкі

**Ян Клеменс Браніцкі** (, Тыкоцін або Беласток — , Беласток) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай. Харунжы вялікі каронны (1724—1728), генерал артылерыі кароннай (1728—1735), гетман польны (1735—1752) і вялікі каронны (з 1752), адначасова кракаўскі ваявода (1746—1762) і кашталян (з 1762).

Ян Клеменс Браніцкі — адзін з найбольш багатых і ўплывовых магнатаў Рэчы Паспалітай. Апошні з роду. Трымаў Бранскае (з 1709), Бельскае (з 1719), Кросненскае (з 1720), Масціцкае (з 1744) і Златарыйскае (з 1750) староствы.

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Браніцкіх герба «Грыф», сын Стэфана Мікалая, ваяводы падляшскага, і Кацярыны Схаластыкі з Сапегаў. Другое імя Клеменс пачаў ужываць у сталым веку замест хроснага імя Казімір.

У 1723 атрымаў ганаровы ўрад падчашага вялікага літоўскага, але не прыняў яго. У маладосці служыў у французскім войску. Па вяртанні ў 1709 далучыўся да групоўкі канцлера вялікага літоўскага Караля Станіслава Радзівіла і ажаніўся з ягонай дачкой Кацярынай.

Імкнуўся адыгрываць ахоўную ролю ў палітычным жыцці Рэчы Паспалітай, не дазваляў рэформаў, і ў гэтым дзейнічаў разам з Радзівіламі. Падтрымліваў караля Аўгуста Моцнага, у 1733 выступіў за абранне на сталец Аўгуста Саксонскага.

Групоўка Чартарыйскіх, якая выпрацавала план дзяржаўных рэформ, імкнулася перацягнуць Яна Клеменса Браніцкага на свой бок. Дзеля гэтага ў 1748 годзе яна зладзіла шлюб Браніцкага з Ізабеляй Панятоўскай (сястра будучага караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага). Аднак намаганні «Фаміліі» не далі плёну.

Быў платным агентам французскага ўраду, але з пачаткам Сямігадовай вайны (1756—1763) пераарыентаваўся на Прусію, зноў зблізіўся з рэфармісцкай групоўкай Чартарыйскіх. Па смерці Аўгуста Саксонскага ў 1763 меркаваў выставіць сваю кандыдатуру на сталец Рэчы Паспалітай, што прывяло да разрыву з Чартарыйскімі. Па гэтым яго пазбавілі рэальнай улады над войскам і вымусілі эмігрыраваць у Венгрыю, потым паразумеўся з Чартарыйскімі і вярнуўся. З мэтай аднаўлення ранейшага палітычнага ўплыву ўзяў удзел у арганізацыі Барскай канфедэрацыі, якую падтрымліваў фінансава.

Збудаваў раскошны палац у Беластоку («Падляшскі Версаль»). У 1745 заснаваў у горадзе Вайсковую школу будаўніцтва і інжынерыі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія Браніцкіх 

Ян Клеменс
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Гетманы вялікія каронныя
Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Ваяводы кракаўскія
Катэгорыя:Генералы артылерыі кароннай
Катэгорыя:Харунжыя вялікія каронныя
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты бранскія
Катэгорыя:Старосты бельскія
Катэгорыя:Старосты кросненскія
Катэгорыя:Старосты масціцкія
Катэгорыя:Старосты златарыйскія
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Кнуд Лавард

**Кнуд Лавард** (,  — ) — сын караля Даніі Эрыка I.

## Герцаг Шлезвіга 
На выбарах караля пасля смерці Эрыка I Кнуд не разглядаўся ў якасці прэтэндэнта, паколькі яму ў той час было менш 10 гадоў. У выніку каралём быў выбраны брат Эрыка Нільс. У 1115 годзе кароль зрабіў яго ярлам Паўднёвай Ютландыі (Шлезвіга), і наступныя 15 гадоў ён правёў у бітвах з вендамі. Пазней Кнуд сам абвясціў сябе герцагам () Шлезвіга.

Урэшце Кнуду ўдалося ўсталяваць мір на мяжы, а пасля таго як у 1129 княжацкі род вендаў загас, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі зрабіў яго князем і дараваў тытул герцага Гольштэйнскага.

## Кароль бодрычаў 
Кнуд, купіўшы ў 1129 годзе ў Лотара права называцца каралём бодрычаў, прызнаў сябе васалам імператара. У гэты ж год ён уварваўся ў сваё каралеўства і заснаваў Альберг. Паланіўшы падчас уварвання іншага прэтэндэнта на трон Прыбыслава і Ніклата («старэйшага ў бодрыцкай зямлі»), Кнуд стаў кіраваць над бодрычамі.
Палонныя ў кайданах былі адпраўлены ў вязніцу Шлезвіга, дзе і знаходзіліся да таго часу пакуль не заплацілі выкуп і не прызналі Кнута сваім кіраўніком.

Кнуд быў заступнікам Віцэліна і Людальфа, якія працягвалі хрысціянізацыю земляў.

## Забойства і яго наступствы 
Кнуд быў даволі папулярны і ўспрымаўся як пераемнік свайго дзядзькі, гэтым ён нажыў сабе ворагаў пры каралеўскім двары, якія падвяргалі сумневу яго лаяльнасць і асцерагаліся яго блізкасці да імператара, васалам якога ён быў як валадар Гольштэйна. Невядома, ці мелі падазрэнні падставу, але ў 1131 годзе яго супернік, сын караля Нільса Магнус, арганізаваў забойства Кнуда — у лесе Харальдстэд () на поўнач ад Рынгстэда ў цэнтры Зеландыі.

Гэта забойства справакавала паўстанне, якое перарасло ў грамадзянскую вайну. У вырашальнай бітве паміж прыхільнікамі дзвюх партый 4 чэрвеня 1134 годзе ля бухты Фотэвік у Сконэ Магнус загінуў, Нільс бег, але пазней таксама быў забіты. Барацьба за трон працягвалася яшчэ шмат гадоў, пакуль у 1157 да ўлады не прыйшоў сын Кнуда Вальдэмар, які нарадзіўся праз некалькі дзён пасля яго смерці. Папулярнасць у народзе, каварнае забойства і наступнае ўзыходжанне яго сына спрыялі хуткай кананізацыі Кнуда ў 1170 годзе.

Сваю мянушку *Lavard* Кнуд атрымаў ад вендаў (абадрытаў), яна азначае *Валадар*. Гэта слова мае то ж паходжанне, што і англ. *Lord*.

У 1131 годзе пасля гібелі Кнуда Лаварда бодрыцкую дзяржаву падзялілі Прыбыслаў і Ніклат.

## Сям’я 
Прыблізна з 1116 года муж Інгеборгі, дачкі Мсціслава Вялікага
* Маргарэт
* Крысцін Жонка Магнуса IV Сляпога.
* Катрын Жонка Праслава, трэцяга сына Ніклата
* Вальдэмар I Вялікі (1131—1182) Кароль Даніі з 1157. Жанаты на Сафіі Рускай.

## Літаратура 
* Гельмальд з Босау. *Славянская хроніка*. Кніга 1 глава 49

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Святыя Даніі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Катэгорыя:Эстрыдсены
Катэгорыя:Герцагі шлезвігскія
Яраслаў Святаполчыч

**Яраслаў Святаполчыч** або **Яраславец** (каля 1072 — май 1123) — князь уладзімірскі (1100—1118).

## Біяграфія 
Сын князя Святаполка Ізяславіча і наложніцы.

Пасля Віцічаўскага з’езду і рашэння князёў пазбавіць Давыда Ігаравіча стальца ва Уладзіміры за асляпленне церабоўльскага князя Васількі Расціславіча ў 1100 годзе, князем уладзімірскім стаў Яраслаў Святаполчыч, сын тагачаснага вялікага князя кіеўскага. У 1102 годзе вялікі князь Святаполк дамовіўся з пераслаўскім князем Уладзімірам Манамахам пра пераход свайго сына Яраслава ў Ноўгарад, а ўладзімірскі сталец атрымаў старэйшы сын Манамаха — Мсціслаў. Аднак, наўгародцы даслалі вялікаму князю Святаполку паведамленне «*калі ў твайго сына дзве галавы, дасылай яго да нас*», такім чынам, перамена стальцоў не адбылася.

Пасля смерці Святаполка (1113) вялікім князем стаў Уладзімір Манамах, пры ім Яраслаў яшчэ чатыры гады быў уладзімірскім князем. У 1117 годзе Уладзімір Манамах перавёў свайго сына Мсціслава, тады ужо яраслававага цесця, з Ноўгарада ў кіеўскі Белгарад. На думку гісторыкаў, Яраслаў убачыў у гэтым пагрозу сваім спадчынным правам на вялікі кіеўскі сталец, таму адправіў жонку да Мсціслава, так пачаўся яго канфлікт з Манамахам.

У 1118 годзе Манамах у саюзе з Расціславічамі выгнаў Яраслава з Уладзіміра, сталец заняў Раман Уладзіміравіч, а пасля яго смерці (1119) Андрэй Уладзіміравіч. Яраслаў спрабаваў вярнуць уладанні з дапамогай венгерскіх і польскіх войск, а таксама Расціславічаў, якія перайшлі на яго бок, але няўдала. У 1123 годзе падчас спробы вярнуць уладанне загінуў пад сценамі Уладзіміра.

## Сям’я 
Вядома прынамсі пра трох жонак Яраслава, з 1091 года быў у шлюбе з дачкой венгерскага караля Ласла I Арпада, з 1106 года  — з Юдытай-Марыяй (?), дачкой польскага князя Уладзіслава I Германа, з 1112 года — з дачкой князя Мсціслава Уладзіміравіча, з ёю развёўся ў 1117—1118 гадах.

Вядомыя дзеці:
* магчыма Вячаслаў Яраславіч (пам. пасля 1127), князь клецкі.
* Юрый Яраславіч (пам. 1167), князь тураўскі.
* Соф’я (пам. 1158), у шлюбе з Расціславам Глебавічам, князем менскім.
Таксама дачкой Яраслава Святаполчыча часам называюць Прыбыславу, прыблізна з 1136 года ў шлюбе з заходнепаморскім князем Раціборам I, але паводле іншай версіі яна дачка Яраслава Ізяславіча.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Іпацьцеўскі летапіс
* Л. Войтович КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ СХІДНОЇ ЄВРОПИ

Катэгорыя:Князі валынскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Закліканне дванаццаці апосталаў

[thumb|300px|*Закліканне дванаццаці апосталаў* , [Даменіка Гірландая, 1481г.]]
**Закліканне дванаццаці апосталаў** — эпізод з жыцця Ісуса Хрыста, які з'яўляецца ва ўсіх трох сінаптычных Евангеллях: ад Матфея 10:1-4, Марка 3:13-19 і Лукі 6:12-16, але адсутнічае ў Евангеллі ад Яна. У гэтых тэкстах апісаны пачатковы выбар Дванаццаці апосталаў сярод вучняў Ісуса.

Згодна Евангелля ад Лукі:

*У тыя дні ўзыйшоў Ён на гару памаліцца і прабыў усю ноч, молячыся Богу. А як развіднела, паклікаў вучняў Сваіх і выбраў зь іх дванаццаць, якіх і назваў апосталамі: Сымона, якога назваў Пятром, і Андрэя, брата ягонага, Якава і Яна, Філіпа і Варталамея, Мацвея і Фаму, Якава Алфеевага і Сымона, называнага Зілотам, Іуду Якаўлевага і Іуду Іскарыёта, які потым стаўся прадажнікам.*

У Евангеллі ад Матфея, гэты эпізод адбываецца незадоўга перад цудам чалавека з высахлай рукой. У Евангеллях ад Марка і Лукі падзея запісана неўзабаве пасля гэтага цуду. 

Закліканне дванаццаці апосталаў адбываецца да распяцця Ісуса, у той час як Вялікае Даручэнне ў Евангеллі ад Матфея 28: 16-20 адбываецца пасля Уваскрэсення Ісуса.

Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Катэгорыя:12 апосталаў
Раман Уладзіміравіч (князь валынскі)

**Раман Уладзіміравіч** (пам. ) — князь валынскі (1118—1119), адзін са старэйшых сыноў Уладзіміра Манамаха.

## Біяграфія 
У 1117 годзе ўзнік канфлікт паміж Уладзімірам Манамахам і сынам Святаполка Ізяславіча Яраславам, магчымай прычынай чаго быў перавод Манамахам свайго старэйшага сына Мсціслава з Ноўгарада ў Белгарад каля Кіева.

У 1118 годзе Манамах у саюзе з Расціславічамі выгнаў Яраслава з Уладзіміра-Валынскага і пасадзіў на княжанне Рамана Уладзіміравіча. Пасля смерці Рамана (1119) намеснікам Манамаха на Валыні стаў Андрэй Уладзіміравіч.

## Сям'я і дзеці 
**Жонка** (з ) — дачка Валадара Расціславіча Перамышльскага.

Звестак пра нашчадкаў няма.

## Спасылкі 
* Іпацьцеўскі летапіс
* Л.Войтович КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ CXIДНОЇ ЄВРОПИ

Катэгорыя:Князі валынскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Лямус (Гродна)

**Лямусы** ў Гродне:
* Лямус брыгіцкага кляштара (вул. К. Маркса, 27)
* Лямус на Гарадніцы (вул. Дзяржынскага, 1а)
Завоссе (сядзіба)

**Сядзіба Міцкевічаў** — сядзіба каля вёскі Завоссе (Баранавіцкі раён). У 1798 г. у сядзібе нарадзіўся выдатны паэт Адам Міцкевіч. Функцыянуе як мемарыял «Музей-сядзіба Міцкевічаў «Завоссе». Пабудовы адноўлены на старых падмурках. З часоў паэта захаваліся толькі старая ліпа і невялікая сажалка.

## Гісторыя 
, Двор Міцкевічаў у Завоссі]]
Двор і фальварак, якія належалі сям'і Міцкевічаў, існавалі ў 2-й палове XVIII — пачатку XX ст. каля хутара Завоссе (Баранавіцкі р-н). Комплекс вядомы паводле малюнкаў Н. Орды і Э. Паўловіча.

Пасля 1880 г. на месцы сядзібы застаўся толькі некрануты часам лямус, які раней падчас вакацый служыў кватэрай Адаму Міцкевічу і яго брату. Лямус быў разбураны пазней, а пасля Першай сусветнай вайны ад сядзібы не засталося ніякіх слядоў.

У 1927 г. на месцы колішняга фальварка Завоссе вайсковым падраздзяленнем з Баранавіч устаноўлены помнік паэту (адноўлены ў 1955 г.).

У 1996 годзе сядзіба і прылеглыя тэрыторыі былі адноўлены. Пры рэканструкцыі музея-сядзібы Адама Міцкевіча помнік паэту быў знесены.

## Архітэктура 
Вырашана ў традыцыях народнага дойлідства. Уключае гасподу, афіцыны, гаспадарчыя пабудовы.

### Гаспода 
Гаспода — аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты высокім паўвальмавым саламяным дахам, які на тарцах утвараў невысокія трапецападобныя ашаляваныя шчыты. Вокны прамавугольныя. Галоўны ўваход быў аформлены ганкам пад двухсхільным дахам з трохвугольным шчытом на двух слупах.

### Лямус 
Насупраць гасподы знаходзіцца лямус — двухпавярховы прастакутны ў плане будынак (на першым паверсе была камора, на другім — летні жылы пакой), завершаны вальмавым саламяным дахам. Галоўны фасад быў аформлены двух'яруснай галерэйкай.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Адам Міцкевіч
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Славутасці Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Сядзібы Беларусі
Катэгорыя:Адноўленыя будынкі і збудаванні Беларусі
Катэгорыя:Завоссе
Катэгорыя:Сядзібы Баранавіцкага раёна
Гервятка

**Гервя́тка**, **Гарвежка** — рака ў Беларусі, на тэрыторыі Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Оксна (басейн Віліі).

Даўжыня ракі — 13 кіламетраў. Плошча вадазбору 40 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 4,3 м/км. Вадазбор пераважна на паўночных схілах Ашмянскага ўзвышша. У сутоках Гервяткі і Оксны знаходзіцца горад Смаргонь, каля яго 2 плаціны.

## Назва 
Назва балцкага паходжання і звязаная з  «жораў». Такога ж паходжання і назва Гервяты.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Смаргонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Віліі
Янотавыя

**Яно́тавыя** (*Procyonidae*) — сямейства млекакормячых з атрада драпежных.

Большасць янотавых жывуць ва ўмераных і трапічных шыротах Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. На тэрыторыі Еўразіі інтрадукаваны амерыканскі від — .

Па сваёй форме янотавыя з'яўляюцца сярэднім звяном паміж  і . Ва ўсякім выпадку, янотавыя і мядзведжыя яшчэ параўнальна нядаўна мелі агульных продкаў. Першыя янотавыя жылі ў Еўразіі, адкуль праз злучэнне, якое існавала некалі, патрапілі ў Амерыку. У Старым свеце пасля гэтага вымерлі, не вытрымаўшы канкурэнцыі з , якія занялі аналагічныя экалагічныя нішы.

## Галерэя 

Nasua_nasua_Ilha_Anchieta.jpg|thumb|
Squaw-ringtail-28073.jpg|thumb|
Bassariscus_sumichrasti_geo.jpg|thumb|
Yawning_kinkajou.jpg|thumb|
Bushy_tailed_olingo.jpg|thumb|265px|


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Рашкаў (Малдова)

**Рашкаў** () — сяло ў Малдове, у паўночнай частцы непрызнанай ПМР (Каменскі раён).

Знаходзіцца ў нізоўі Днястра, паміж гарадамі Рыбніца і Каменка.

## Гісторыя 
У часы Рэчы Паспалітай уваходзіў у склад Брацлаўскага ваяводства, па ўваходжанні ў склад Расійскай імперыі — у Альвіёпальскім павеце.

## Славутасці 
* Касцёл Найсв. Дзевы Марыі і Каэтана (каля 1768).
* Сінагога.
* Шляхецкія могілкі.

## Цікавыя факты 
* Паводле рамана Г. Сянкевіча «Агнём і мячом» пад Рашкавам жыла ведзьма Гарпына.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Игорь Булах. Ведьма из Рашкова // BAZA.MD

Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Кунжут (род)

**Кунжу́т** (*Sésamum*) — род травяністых раслін сямейства .

## Назва 
Лацінская назва роду раслін Sesamum паходзіць ад слова , якое, у сваю чаргу, запазычанае з семіцкіх моў (арамейскай *shūmshĕmā*, ), ад позне-вавілонскага *shawash-shammu*, ад асірыйскага *shamash-shammū*, ад *shaman shammī* — «алейная расліна».

## Спіс відаў 
Род *Кунжут* уключае 10 відаў:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* Камелин Р. В. Род Кунжут — Sesamum L. // Флора европейской части СССР / Отв. ред. Ан. А. Фёдоров. — Л.: Наука, 1981. — Т. V. Ред. тома Р. В. Камелин. — С. 315—316. — 380 с. — 4200 экз.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ясноткакветныя
Sesamum orientale

**Sesamum rigidum** — расліна з роду , які ўключае да 10 відаў, якія растуць дзіка ў трапічнай і паўднёвай Афрыцы, за выключэннем, Азіі, дзе культывуецца, а ў наш час і ў Амерыцы.

## Назва 
Назва роду раслін Sesamum паходзіць ад , якое, у сваю чаргу запазычана з семіцкіх моў (арамейскай shūmshĕmā, ), ад позна-вавілонскага shawash-shammu, ад асірыйскага shamash-shammū, ад shaman shammī — «алейная расліна».

Катэгорыя:Ясноткакветныя
Aglaia argentea

***Aglaia argentea*** — від двухдольных кветкавых раслін з сямейства , роду *Aglaia*. *Aglaia argentea* расце ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі (пераважна на астравах Ява і Барнеа), Аўстраліі і на Саламонавых астравах. Від быў упершыню апісаны батанікам Карлам Людвігам Блюмэ.

Мае найменшыя асцярогі ў плане пагрозы да знікнення.

Катэгорыя:Флора Аўстраліі
Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Азіі
Катэгорыя:Меліевыя