open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пірыта (рака)

**Пірыта** () — рака на тэрыторыі Эстоніі. Упадае ў Фінскі заліў Балтыйскага мора. Даўжыня ракі — 105 км. Прытокі: Ангер’я.

## Цікавыя факты 
Ля вусця ракі Пірыта — яхт-клуб Алімпійскага цэнтра, пабудаванага да Летняй Алімпіяды 1980. Недалёка ад вусця — разваліны манастыра Святой Біргіты. Паводле адной з версій — назва ракі Пірыта паходзіць ад жаночага імя Брыгіта.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Энда Кені

**Энда Кені** (, ; нар. , Каслбар) — прэм’ер-міністр Ірландскай Рэспублікі з 9 сакавіка 2011 года, лідар партыі Фіне гэл.

Нарадзіўся ў сям’і палітыка Генры Кені. Скончыў Ірландскі нацыянальны ўніверсітэт Голуэй і Педагагічны каледж св. Патрыка, працаваў настаўнікам у малодшых класах. З 1975 года — дэпутат парламента. У 1986-87 быў міністрам па моладзевай палітыцы, у 1994-97 — міністрам гандлю і турызму. У 2002 годзе быў абраны лідарам партыі Фіне гэл і заняў месца лідара апазіцыі ў парламенце.

На парламенцкіх выбарах у лютым 2011 года Кені настойваў на пераглядзе ўмоў шматмільярднага крэдыту з боку ЕС. Каб атрымаць парламенцкую большасць, Фіне гэл пачалі перамовы аб стварэнні кааліцыі з Лейбарысцкай партыяй. 9 сакавіка 2011 года Кені быў зацверджаны прэм’ер-міністрам Ірландыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Члены партыі Фінэ Гэл
Катэгорыя:Міністры Ірландыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірландыі
Катэгорыя:Палітыкі Ірландыі
Жазэф Луі Лагранж

**Жазэф Луі Лагранж** (, ; 25 студзеня 1736, Турын — 10 красавіка 1813, Парыж) — французскі матэматык, астраном і механік італьянскага паходжання. Нараўне з Эйлерам — адзін з найвыдатнейшых матэматыкаў XVIII стагоддзя. Асабліва праславіўся выключным майстэрствам у абагульненні назапашанага навуковага матэрыялу.

Аўтар класічнага трактату «Аналітычная механіка», у якім усталяваў фундаментальны «прынцып магчымых перасоўванняў» і завяршыў матэматызацыю механікі. Унёс грандыёзны ўклад у развіццё аналізу, тэорыі лікаў, тэорыю імавернасцей і лікавыя метады, стварыў варыяцыйнае злічэнне.

## Спасылкі 
* Leçons sur le calcul des fonctions. Paris: Coursier, 1806.

Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Постаці французскай механікі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Катэгорыя:Пахаваныя ў парыжскім Пантэоне
Жан-Поль Марат

**Жан-Поль Марат** (традыцыйная перадача, французскае вымаўленне *Мара*; ; , Будры, княства Нёўшатэль (цяпер - кантон Нёўшатэль) — , ) — адзін з правадыроў Вялікай Французскай Рэвалюцыі, радыкальны журналіст, лідар якабінцаў. Вядомы пад мянушкай «Сябар народа», у гонар газеты, якую ён выдаваў. Адзін з найбольш заўзятых прыхільнікаў якабінскага тэрору.

## Забойства 
Забойства Жан-Поля Марата было адной з ключавых падзей Вялікай французскай рэвалюцыі.

На 1793 год Марат быў хворы на себарэйны дэрматыт, ускладнены другаснымі бактэрыяльнымі інфекцыямі, якія выклікалі, у прыватнасці, атапічную экзему і акне. Каб аблегчыць свой боль, ён увесь час знаходзіўся ў ванне і праводзіў аўдыенцыі побач з ваннай.

13 ліпеня 1793 года яго наведала Шарлота Кардэ — маладая жанчына з Кана, якая заявіла, што ў яе ёсць інфармацыя аб жырандыстах, якія ўцяклі ў Нармандыю. Пасля інтэрв’ю каля ванны Кардэ дастала са свайго гарсэта кухонны нож і забіла ў грудзі Жан-Поля Марата.

Забойства Марата спрыяла росту пакаранняў смерцю супернікаў якабінцаў (як раялістаў, так і жырандыстаў) падчас Тэрору. Сама Шарлота Кардэ была гільяцінаваная 17 ліпеня 1793 года за забойства.

## Літаратура 
* Вытрымкі з сачыненняў М. надрукаваў Vermorel («Œuvres de Marat», 1869),
* падрабязную біяграфію напісаў Alfred Bougeart («Marat», 1865; у дадатку поўная бібліяграфія прац М.).
* Гл. яшчэ Ch. Brunet, «Marat, dit l’Ami du peuple» (1862);
* Louis Combes, «Episodes et curiosités révolutionnaires» (1872);
* Aulard, «L'éloquence parlementaire pendant la révolution française. Les orateurs de la Législative et de la Convention» (П., 1885).
* Jean-Paul-Marat — Œuvres Politiques 1789—1793 (10 vol.), textes et guide de lecture établis par Jacques De Cock et Charlotte Goëtz, Pôle Nord, Bruxelles, 1989—1995.
* Marat corrigé par lui-même, Chantier Marat 1, Pôle Nord, Bruxelles, 1990.
* Marat en entier et plus que Marat, Vrais et faux journaux de Marat à la Bibliothèque de Lunel (Chantier Marat 5), Pôle Nord, Bruxelles, Montpellier: Centre d’Etude du XVIIIe siècle, 1995.
* Marat: Sur le Jugement du chef de l’Exécutif, Chantier Marat 6, Pôle Nord, Bruxelles, 1998.
* Marat en famille: la saga des Mara(t) (2 vol. Chantiers Marat 7-8), Pôle Nord, Bruxelles, 2001
* Plume de Marat — Plumes sur Marat, pour une bibliographie générale, Chantiers Marat 9-10), Pôle Nord, Bruxelles, 2 vol., 2006.
* http://www.metavolution.org/modx/les-publivations-sur-jean-paul-marat.html

## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці Вялікай французскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Нацыянальнага Канвента
Катэгорыя:Вучоныя Францыі
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі
Катэгорыя:Журналісты Францыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Пісьменнікі-ўрачы
Катэгорыя:Пахаваныя ў парыжскім Пантэоне
Катэгорыя:Мемуарысты
Жан Пікар

**Жан Пікар** (, 21 ліпеня 1620, Ла-Флеш — 12 ліпеня 1682) — французскі астраном. Адзін з першых членаў Парыжскай Акадэміі навук, заснаванай у 1666 годзе. Вучань П. Гасендзі, яго пераемнік ў Калеж дэ Франс (прафесар з 1655). Быў адным з ініцыятараў стварэння Парыжскай абсерваторыі.

Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Антуан Ларан Лавуазье

**Антуан Ларан Лавуазье** (фр. Antoine Laurent de Lavoisier; 26 жніўня 1743, Парыж — 8 мая 1794, Парыж) — заснавальнік сучаснай хіміі. Удзельнічаў (сумесна з А. дэ Фуркруа і інш.) у распрацоўцы новай рацыянальнай хімічнай наменклатуры.

Эксперыментальна даказаў, што паветра ёсць не проста цела, як лічылася ў той час, а сумесь розных па ўласцівасцях газаў. Прапанаваў назву «кісларод» і растлумачыў яго ролю ў працэсах абпалу, гарэння, дыхання. Прывёў вызначэнне хімічнага элементу, усталяваў хімічны склад вады, аксідаў азоту, шматлікіх мінералаў. Даказаў закон захавання масы рэчыва. Склаў першую табліцу простых рэчываў. Антуан, акрамя таго, з'яўляецца адным з заснавальнікаў тэрмахіміі. У 1789 годзе Лавуазье апублікаваў падручнік «Элементарны курс хіміі», цалкам заснаваны на кіслароднай тэорыі гарэння і новай наменклатуры, які стаў першым падручнікам новай хіміі.

Лавуазье быў пакараны смерцю на гільятыне ў перыяд Французскай рэвалюцыі па абвінавачванні ва ўдзеле «ў змове з ворагамі Францыі супраць французскага народа, якая ставіла мэтай выкрасці ў нацыі велізарныя сумы, неабходныя для вайны з дэспатамі». У 1796 годзе Лавуазье быў пасмяротна рэабілітаваны.

## Літаратура 
* «Œuvres de Lavoisier» (6 т., in 4°, 1864—1893). Ed. Grimaux, «Lavoisier d'après sa correspondance, ses manuscrits, ses papiers de famille et d'autres documents inédits» (Пар., 1888);
* M. Berthelot, «La révolution chimique. Lavoisier. Ouvrage suivi de notice et extraits des registres inédits de laboratoire de Lavoisier» (Пар., 1890).
Акрамя таго
* H. Kopp, «Geschichte d. Chemie» (1843—1847);
* яго ж, «Die Entdeckung d. Zusammensetzung d. Wassers» (1875);
* E. Meyer, «Geschichte der Chemie» (1894);
* J. Dumas. «Lecons sur la philosophie chimique» (1878).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю вучоныя
Катэгорыя:Дзеячы Французскай рэвалюцыі, пакараныя на гільяціне
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Кентаўры (астэроіды)

[thumb|300px|Размяшчэнне аб'ектаў Сонечнай сістэмы. Кентаўры (аранжавы колер) ляжаць усярэдзіне [Пояс Койпера|пояса Койпера (зялёны колер), а таксама часткова па-за яго межамі]]

**Кента́ўры** — група астэроідаў, якія знаходзяцца паміж арбітамі Юпітэра і Нептуна, пераходная па ўласцівасцях паміж астэроідамі галоўнага пояса і аб'ектамі пояса Койпера (таксама па некаторых уласцівасцях падобныя на каметы).

Аб'ектам гэтай групы даюцца імёны кентаўраў антычнай міфалогіі.

### Размеркаванне арбіт 
center|thumb|350px|Арбіты вядомых Кентаўраў

## Гісторыя 
Першым адкрытым кентаўрам быў Хірон (1977). Пры набліжэнні да перыгелія ў яго назіраецца кома, характэрная для камет, таму Хірон лічыцца па класіфікацыі адначасова і каметай (95P/Chiron), і астэроідам (2060 Chiron), хоць ён істотна больш тыповай каметы.

## Найбольш вядомыя кентаўры 

Катэгорыя:Класіфікацыі астэроідаў
Тэйн Сейн

**Тэйн Сейн** (; ; нар. , К'ён-Ку, Бірма) — прэзідэнт М'янмы з 30 сакавіка 2011 года; прэм'ер-міністр у 2007-11. Генерал арміі.

Падчас кіравання ваеннай хунты (*Дзяржаўны савет міру і развіцця*) быў генералам, у 2007 годзе выконваў абавязкі падчас лячэння прэм'ер-міністра Со Віна, а пасля яго смерці быў прызначаны новым прэм'ер-міністрам (24 кастрычніка 2007). На парламенцкіх выбарах 2010 года, якія не былі прызнаны міжнароднай супольнасцью ў якасці дэмакратычных, партыя Аб'яднанне салідарнасці і развіцця пад яго кіраўніцтвам атрымала большасць месцаў у парламенце. 4 лютага 2011 года парламент М'янмы абраў яго прэзідэнтам краіны. Афіцыйна Тэйн Сейн пачаў працу 30 сакавіка.

Катэгорыя:Постаці М’янмы
Траянскія астэроіды

(белы колер) і траянскія астэроіды (зялёны колер)]]
**Трая́нцы**, **траянскія астэроіды** — група астэроідаў, якія знаходзяцца ў наваколлях кропак Лагранжа L4 і L5 у арбітальным рэзанансе 1:1 любых планет. Рух кожнага траянца прыблізна адпавядае частковаму выпадку задачы трох цел (выпадак Лагранжа).

Першыя астэроіды гэтага тыпу былі выяўлены ў Юпітэра. Гэтыя астэроіды завуць па імёнах персанажаў Траянскай вайны, апісаных у Іліядзе.

Акрамя траянцаў Юпітэра вядомыя траянцы Марса і Нептуна. На 2002 год былі вядомы 1084 траянцы.

## Гл. таксама 
* Траянскія астэроіды Землі
* Траянскія астэроіды Марса
* Траянскія астэроіды Юпітэра
* Спіс траянскіх астэроідаў, «траянцы»
* Спіс траянскіх астэроідаў, «грэкі»
* Траянскія астэроіды Нептуна
* Траянскія спадарожнікі
* Траянская планета

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Воробьев И.* Троянцы // // Квант. — М., 1976. — № 5. — С. 11—16.
* Пищей космических кентавров оказались троянские астероиды // Lenta.ru
* В «мертвой зоне» Нептуна обнаружен новый троянский астероид // Lenta.ru
* Троянские астероиды атакуют Солнечную Систему // НДІ ядзернай фізікі імя Д. У. Скабельцына МДУ
* Что такое троянские астероиды? // Selenas

Катэгорыя:Класіфікацыі астэроідаў
Метэароід

**Метэаро́ід**, або **метэорнае цела** — нябеснае цела, прамежнае па памеру паміж міжпланетным пылам і астэроідам.
Паводле афіцыйнага вызначэння Міжнароднай метэорнай арганізацыі (IMO), метэароід — гэта цвёрды аб’ект, які рухаецца ў міжпланетнай прасторы, памерам значна менш за астэроід, але значна больш за атам. Брытанскае каралеўскае астранамічнае таварыства высунула іншую фармулёўку, паводле якой метэароід — гэта цела дыяметрам ад 100 мкм да 10 м. Іншыя крыніцы абмяжоўваюць памер метэароіда ў 50 м.

Бачны след метэароіда, які ўвайшоў у атмасферу Зямлі, завецца метэорам, а метэароід, які зваліўся на паверхню Зямлі, — метэарытам.

## Гл. таксама 
* Астэроід
* Касмічны пыл
* Метэор
* Метэарыт
* 

## Спасылкі 
* Спіс мінулых самых цесных збліжэнняў астэроідаў і метэароідаў з Зямлёй. Усе аб’екты з параметрам «H>30» з’яўляюцца метэароідамі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Планеталогія
Ян Гевелій

**Ян Гевелій** (, , 28 студзеня 1611,  — 28 студзеня 1687, ) — польскі астраном, канструктар тэлескопаў, кіраўнік горада Гданьска і спадчынны півавар.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Заснавальнік селенаграфіі. Стварыў першыя падрабязныя карты Месяца (у творы «Селенаграфія, або Апісанне Месяца», 1647), адкрыў аптычную лібрацыю Месяца, фазы Меркурыя. Склаў першы сістэматычны агляд усіх назіраных камет, каталог становішчаў 1564 зорак. Адкрыў 4 каметы, вылучыў 11 новых сузор’яў. Вырабляў секстанты, квадранты без оптыкі (для дакладных вымярэнняў), рэфрактары даўжынёй да 70 м («паветраныя трубы»). Пабудаваў абсерваторыю ў Гданьску, якую апісаў у творы «Нябесная машына» (1673).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Куликовский П. Г. Ян Гевелий // Историко-астрономические исследования, вып. VII. Москва, 1961. С. 258—288. // на pawet.net

Катэгорыя:Астраномы Польшчы
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі камет
Віцэ-каралеўства Перу

**Віцэ-каралеўства Перу** () — уяўляла сабою тэрытарыяльную адзінку, якая ўваходзіла ў склад іспанскай каланіяльнай імперыі. Было заснавана каралеўскай граматай Карла I, падпісанай у Барселоне 20 лістапада 1542 года, пасля заваявання Перу канкістадорамі на чале з Франсіска Пісара. Аснову тэрыторыі склалі вобласці Новая Кастылія і Новы Таледа.

Віцэ-каралеўства Перу ў момант свайго максімальнага тэрытарыяльнага пашырэння складалася са значнай частцы Паўднёвай Амерыкі і частцы Цэнтральнай Амерыкі, якія кіраваліся з дапамогай розных формаў кантролю яго ўладамі. Нягледзячы на гэта на працягу XVIII-га стагоддзя аж да здабыцці незалежнасці ад Іспаніі краінамі гэтага рэгіёна, назва ў рэчаіснасці адносілася толькі да тэрыторыі, якую цяпер займаюць Перуанская рэспублікай, Чылі і Балівія.

Напачатку XIX-га стагоддзя Віцэ-каралеўства Перу звалі самым важным уладаннем іспанскай кароны, якое лічылася адным адным з найважнейшых крыніц яе прыбыткаў. Віцэ-каралеўства Перу падчас вайны за незалежнасць іспанскіх калоній стала апошнім бастыёнам і цэнтрам контррэвалюцыі ў Паўднёвай Амерыцы, якое працягвала існаваць без падтрымкі Іспаніі і нягледзячы на ўнутрыпалітычныя разлады, вымусіўшы Хасэ дэ Сан-Марціна адмовіцца ад працягу сваёй вызваленчай місіі пасля заснавання Перуанскай рэспублікі. Урэшце віцэ-каралеўства спыніла сваё існаванне ў 1824 годзе ў выніку вырашальных перамог Сімона Балівара.

Віцэ-каралеўства фінансавала і ажыццяўляла ваенныя кампаніі супраць мапучэ падчас Араўканскай войны, якая доўжылася на працягу ўсяго каланіяльнага перыяду. Толькі ў 1662 годзе было адпраўлена 950 салдат і патрачана 300 000 песа. Умацаванне порта Кальяа і ўтрыманне флота для абароны бліжэйшых калоній ад нападаў карсараў і піратаў таксама было ў вядзенні віцэ-каралёў Перу.

Катэгорыя:Былыя калоніі Іспаніі
Катэгорыя:Гісторыя Балівіі
Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Гісторыя Чылі
Джавані Даменіка Касіні

**Джавані Даменіка Касіні**, таксама з французскай **Жан Дамінік Касіні** (, ;  — ) — італьянскі і французскі астраном і інжынер.

## Названы ў гонар Джавані Касіні 
* Кратар Касіні на Месяцы;
* Кратар Касіні на Марсе;
* Цёмная  на Япеце;
* Шчыліна Касіні — прамежак у кольцах Сатурна;
* Астэроід 24101 Касіні;
* Касіні-Гюйгенс, экспедыцыя для даследавання Сатурна і яго спадарожнікаў (гл. таксама КА Касіні);
* Авал Касіні (матэматычная крывая).
* Законы Касіні

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Астраномы Італіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Мімас (спадарожнік)

**Мімас** — спадарожнік Сатурна, адкрыты 17 верасня 1789 года Уільямам Гершэлем. Назва была дадзена сынам Гершэля ў 1847 годзе, паводле імя Мiмас, сына Геі з грэчаскай міфалогіі.

Нізкая шчыльнасць Мімаса (1,15 г/см ³) паказвае, што ён складаецца ў асноўным з вадзянога лёду з невялікімі украпінамі камянёў. З-за прыліўных сіл Сатурна, якія дзейнічаюць на яго, Мiмас не зусім сферычны, яго доўгая вось на 10 % даўжэй, чым кароткая (памеры спадарожніка — 418 × 392 × 383 км). Такая няправільнасць формы добра прыкметная на фатаграфіях з зонда Касіні.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1789 годзе
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, якія адкрыў Уільям Гершэль
Спіральная галактыка

[thumb|Прыклад спіральнай галактыкі, Галактыка «Круцёлка» (Pinwheel) (аб'ект спісу Месье 101 або [NGC 5457)]]
**Спара́льная гала́ктыка** (пазначаецца *S*) — адзін з асноўных тыпаў галактык, разнавіднасць галактык у паслядоўнасці Хабла, якія характарызуюцца наступнымі фізічнымі ўласцівасцямі:

* значны сумарны вярчальны момант;
* складаюцца з цэнтральнага балджа (амаль сферычнага патаўшчэння), акружанага дыскам:
** балдж мае падабенства з эліптычнай галактыкай, якая змяшчае мноства старых зорак — так званае «Насельніцтва II» — і нярэдка звышмасіўную чорную дзірку ў цэнтры;
** дыск з'яўляецца плоскай вярчальным утварэннем, якое складаецца з міжзоркавага рэчыва, маладых зорак «Насельніцтва I» і рассеяных зоркавых скопішчаў.

Спіральныя галактыкі названы так, таму што маюць усярэдзіне дыска яркія рукавы зоркавага паходжання, якія амаль лагарыфмічна распасціраюцца з балджа. Хоць часам іх нялёгка адрозніць (напрыклад, у флакулентных спіралях), гэтыя рукавы служаць асноўнай прыкметай, па якой спіральныя галактыкі адрозніваюцца ад лінзападобных галактык, для якіх характэрна дыскавая будова і адсутнасць ярка выяўленай спіралі. Спіральныя рукавы ўяўляюць сабою вобласці актыўнага зоркаўтварэння і складаюцца па большай частцы з маладых гарачых зорак; менавіта таму рукавы добра вылучаюцца ў бачнай частцы спектру. Абсалютная большасць назіраных спіральных галактык круціцца ў бок закручвання спіральных галін.

320px|right|thumb|Схема спіральнай галактыкі, выгляд у профіль
Дыск спіральнай галактыкі звычайна акружаны вялікім сфераідальным гало, якія складаюцца са старых зорак «Насельніцтва II», большасць якіх засяроджана ў шаравых скопішчах, якія верцяцца вакол галактычнага цэнтра. Такім чынам, спіральная галактыка складаецца з плоскага дыска са спіральнымі рукавамі, эліптычнага балджа і сферычнага гало, дыяметр якога блізкі да дыяметра дыска.

Шматлікія (у сярэднім дзве з трох) спіральныя галактыкі маюць у цэнтры перамычку (*«бар»*), ад канцоў якой адыходзяць **спіральныя рукавы**. У рукавах утрымліваецца значная частка пылу і газу, таксама мноства зоркавых скопішчаў. Рэчыва ў іх круціцца вакол цэнтра галактыкі пад дзеяннем гравітацыі.

Наша Галактыка, як дэманструюць нядаўнія (2005) назіранні ў ІЧ-дыяпазоне на Касмічным тэлескопе імя Спітцэра і шматгадовыя радыёастранамічныя назіранні, таксама адносіцца да спіральных галактык з перамычкай.

Маса спіральных галактык дасягае 1012 мас Сонца.

## Размяшчэнне Сонца 
Сонца цікава тым, што размешчана паміж спіральных рукавоў Галактыкі і робіць абарот вакол цэнтра Галактыкі дакладна за той ж час, што і спіральныя рукавы. Як следства, Сонца не перасякае вобласці актыўнага зоркаўтварэння, у якіх часта ўспыхваюць звышновыя — крыніцы пагібельнага для жыцця выпраменьвання.

## Спіральныя галактыкі 
* Млечны Шлях (наша Галактыка)
* Туманнасць Андрамеды
* Галактыка Трохвугольніка

## Гл. таксама 
* Спіс галактык
* Спіс спіральных галактык
Спадарожнікі Марса

У планеты Марс ёсць два спадарожніка: **Фобас** ( «страх») і **Дэймас** ( «жах»).

thumb|200px|left|Фобас (зверху) і Дэймас (знізу)

Абодва спадарожніка круцяцца вакол сваіх восяў з тым жа перыядам, што і вакол Марса, таму заўсёды павернутыя да планеты адным і тым жа бокам. Прыліўное ўздзеянне Марса паступова запавольвае рух Фобаса, і ўрэшце прывядзе да падзення спадарожніка на Марс. Насупраць, Дэймас аддаляецца ад Марса.

Абодва спадарожніка маюць форму, якая набліжаецца да трохвосевага эліпсоіда, Фобас (26,6×22,2×18,6 км) некалькі большы за Дэймаса (15×12,2×10,4 км). Паверхня Дэймаса выглядае значна гладчэйшай за кошт таго, што большасць кратараў пакрыта тонкакрупчастым рэчывам. Відавочна, на Фобасе, бліжэйшым да планеты і больш масіўным, рэчыва, выкінутае пры ўдарах метэарытаў, або наносіла паўторныя ўдары па паверхні, або падала на Марс, у той час як на Дэймасе яно доўгі час заставалася на арбіце вакол спадарожніка, паступова асаджалася, хаваючы няроўнасці рэльефу.

## Цікавыя факты 
Наяўнасць двух спадарожнікаў у Марса больш за за 150 гадоў да іх афіцыйнага адкрыцця выпадкова «прадказаў» Дж. Свіфт у адной са сваіх кніг пра Гулівера.
…унутраны аддалены ад цэнтра планеты дакладна на 3 яе дыяметра, а знешні — на 5; першы абарочваецца ў прасторы за 10 гадзін, а другі — за 21,5 такім чынам, што адносіна квадратаў гэтых перыядаў вельмі блізка да адносіны кубоў іх адлегласцей ад цэнтра Марса; гэта было пераканаўчым для іх доказам праявы таго ж закона гравітацыі, які кіруе рухам і каля іншых масіўных целаў

У яго часы Фобас і Дэймаса не былі вядомыя, і пісьменнік такім чынам сатырычна апісаў астраномаў Лапуты.

Адно з тлумачэнняў — тэорыя пра павелічэнне колькасці спадарожнікаў па меры аддалення ад Сонца. У Зямлі — спадарожнік Месяц, у Юпітэра — чатыры спадарожніка (вядомых на той момант), у Сатурна — пяць. Адпаведна, у Марса павінна быць два. Калі ўлічыць, што на той момант лічылася, што паміж Марсам і Юпітэрам ёсць планета Фаэтон, то ў «прадказанні» няма дзіва.

## Гл. таксама 
* Гісторыя адкрыцця планет і спадарожнікаў Сонечнай сістэмы

## Спасылкі 
* Фатаграфіі спадарожнікаў Марса, зробленыя амерыканскім марсаходам «Spirit»
Сімон Марый

**Сімон Марый** ( — ) — нямецкі астраном.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Гунцэнгаўзене, у 1601 вывучаў астраномію ў Ц. Брагэ ў Празе, затым медыцыну ў Падуі. Служыў астраномам і матэматыкам пры двары маркграф у Ансбаху.

Адным з першых пачаў вывучаць неба з дапамогай тэлескопа. Склаў першай табліцы сярэдняга руху чатырох вядомых у той час спадарожнікаў Юпітэра; першым звярнуў увагу на змены іх яркасці; даў ім назвы, якія захаваліся да цяперашняга часу, - Іо, Еўропа, Ганімед, Каліста. Марыю таксама належыць першае згадванне аб імглістасці ў сузор'і Андрамеды (спіральная галактыка M31).

У яго гонар названы кратар на Месяцы.

## Публікацыі 
* *Mundus Iovialis anno MDCIX Detectus Ope Perspicilli Belgici* (*Die Welt des Jupiter, 1609 mit dem flämischen Teleskop entdeckt*; Lateinisches Faksimile und deutsche Übersetzung; Hrsg. und bearb. von Joachim Schlör. Naturwiss. begleitet und mit einem Nachw. vers. von Alois Wilder), 1614

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Zinner, E., «Zur Ehrenrettung des Simon Marius», in: *Vierteljahresschrift der Astronomischen Gesellschaft*, 77. Jahrgang, 1. Heft, Leipzig 1942
* Bosscha, J., «Simon Marius. Réhabilitation d´un astronome calomnié», in: *Archives Nederlandaises des Sciences Exactes et Naturelles*, Ser. II, T. XII, S. 258—307, 490—528, La Haye, 1907

## Спасылкі 
*Мариус-портал: Математик – врач – астроном
*
* The Galileo Project — біяграфія Сімона Марыя 
* Simon-Marius-Gymnasium — сайт гімназіі імя С.Марыя 

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя
Ганімед (спадарожнік)

**Ганімед** () — спадарожнік Юпітэра, адзін з галілеевых спадарожнікаў Юпітэра. З'яўляецца найбуйнейшым спадарожнікам ў Сонечнай сістэме. Яго дыяметр роўны 5268 кіламетраў, што на 2% больш, чым у Тытана (другога па велічыні спадарожніка ў Сонечнай сістэме) і на 8% больш, чым у Меркурыя. Пры гэтым маса Ганімеда складае ўсяго 45% масы Меркурыя, але сярод спадарожнікаў планет яна рэкордная.

## Гісторыя адкрыцця 
Ганімед быў адкрыты Галілеа Галілеем ў 1610 годзе з дапамогай яго першага ў гісторыі тэлескопа. На адкрыццё спадарожніка прэтэндаваў таксама нямецкі астраном Сімон Марыус, які назіраў Ганімед ў 1609 годзе, і своечасова не апублікаваў даныя пра гэта.

Назва «Ганімед» была прапанавана менавіта Марыусам у 1614 годзе, аднак на працягу доўгага часу яна практычна не выкарыстоўвалася. Галілей прысвоіў чатыром адкрытым ім спадарожнікам парадкавыя нумары і Ганімед абазначаўся як «трэці спадарожнік Юпітэра». Толькі з сярэдзіны XX стагоддзя назва «Ганімед» стала агульнаўжывальнай.

Ганімед названы ад імя персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі (Ганімед, чашнік багоў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.93: *Спадарожнікі планет*
* БЭ ў 18 тамах. Т.5, Мн., 1997, С.28: *Ганімед*

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1610 годзе
Хеблат Найт Броўн

**Хеблат Найт Броўн** (;  — ) — англійскі гравёр, ілюстратар і акварэліст, які пісаў пад псеўданімам **Фіз** (). Ілюстраваў найвядомейшыя творы Чарльза Дыкенса, Чарлза Левера і Харысана Эйнсварта ў іх арыгінальных выданнях.

## Літаратура 
* John Forster, *Life of Charles Dickens* (London, 1871—1874)
* FG Kitton, *Phiz: A Memoir* (London, 1882)
* Valerie Browne Lester, «Phiz: The Man Who Drew Dickens» (London, 2004) ISBN 070117742X and ISBN 1844135349 (2006 edition)
* Phiz, and John Buchanan-Brown. 1978. ''Phiz! illustrator of Dickens' world*. New York: C. Scribner’s sons.
* MH Spielmano, *The History of Punch* (London, 1895).
* D Croal Thomson, *Hablot Knight Browne, Phiz: Life and Letters* (London, 1884)
* *Charles Dickens and his Illustrators* (London, 1899)

## Спасылкі 
* Hablot Knight Browne on The Victorian Web.
* «*Phiz, Dickens and London*»  — Valerie Browne Lester’s lecture at Gresham College.
* «*The man who made Dickens fizz''»

Катэгорыя:Чарлз Дзікенс
Катэгорыя:Гравёры Вялікабрытаніі
Япет (спадарожнік)

**Япет** — дваццаць чацвёрты з 62 вядомых спадарожнікаў Сатурна і трэцім па велічыні. Вядомы таксама як **Сатурн VIII**.

У грэчаскай міфалогіі Япет быў тытанам, сынам Урана, бацькам Праметэя і Атланта і продкам чалавечай расы.

Спадарожнік быў адкрыты Джавані Даменіка Касіні ў 1671 годзе.

Маючы шчыльнасць толькі 1,083 г/см ³, Япет павінен складацца амаль цалкам з вадзянога лёду.

Усе спадарожнікі Сатурна, акрамя Япета і Фебы, знаходзяцца амаль у плоскасці экватара Сатурна. Арбіта Япета нахіленая на 15,47°.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.93: *Спадарожнікі планет*

Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1671 годзе
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, якія адкрыў Джавані Даменіка Касіні
Гаўрыла Мікалаевіч Верасаў

{{Шахматыст
 |Імя                  = 
 |Выява          = Gavriil Veresov.jpg
 |Шырыня               = 
 |Апісанне выявы = 
 |Краіны               = 
 |Дата нараджэння        = 
 |Месца нараджэння       = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         = 
 |Месца пражывання     = 
 |Званне               = 
 |Максімальны рэйтынг = 
 |Актуальны рэйтынг   = 
 |Нумар ФІДЭ           = 
 |Сайт                 = 
 |Узнагароды і прэміі     = { style="background:transparent"

}
}}

**Гаўрыла Мікалаевіч Верасаў** (, Мінск — , Мінск) — беларускі савецкі шахматыст, міжнародны майстар (1949).

## Біяграфія 
У 1929—1933 гг. працаваў арматуршчыкам і інструктарам па арматуры на будоўлях у Магілёве і Менску, інспектарам Беларускага савета фізкультуры, дырэктарам шахматнай базы Маскоўскага савета прафсаюзаў, станкавым на заводзе стандартных дамоў у Менску. У 1933 г. паступіў на фізіка-матэматычны факультэт БДУ (скончыў у 1939 г.). У 1933—1941 гг. супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх газет. У канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў працаваў выкладчыкам Мінскага палаца піянераў і Беларускага інстытута фізкультуры.

Удзельнік Другой сусветнай вайны.

## Спартыўныя дасягненні 
Чэмпіён Мінска па шахматах у 1933, 1935, 1939 гг., у 1946 г. падзяліў 1—2-е месцы з Р. Гарэнштэйнам. Шасціразовы чэмпіён Беларусі. Майстар спорту СССР па шахматах з 1937 г. Удзельнік трох чэмпіянатаў СССР. Шахматны тэарэтык, аўтар  (*1. d4 d5 2. Кc3 Кf6 3. Сg5*). Пэўны час займаўся складаннем шахматных задач.

### Асноўныя спартыўныя вынікі 
## Узнагароды 
* медаль «За баявыя заслугі» (28.12.1942)
* іншыя ўзнагароды

## Памяць 
З 1990-х гадоў у Мінску рэгулярна праводзяцца Мемарыялы Верасава (турніры па гульні ў шахматы). У кастрычніку 2012 г. быў праведзены Кубак па рашэнні шахматных кампазіцый на прызы бюлетэня «Альбино», прысвечаны 100-годдзю з дня нараджэння Верасава.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.4, Мн., 1997, С.96.
* Шахматный словарь. [Москва] : Физкультура и спорт, [1964]. С. 216.
* Шахматы : Энциклопедический словарь. Москва : Советская энциклопедия, 1990. С. 58. ISBN 5-85270-005-3.
* Рубінчык, Вольф. З гісторыі Беларусі шахматнай. Мінск, 2012. С. 71-73, 78-83.
* Стогадовы юбілей Г. М. Верасава // Альбино. Издание для любителей шахматной композиции. № 102. Лунинец, 2012. С. 5.

## Спасылкі 
* Партыі ў базе ChessGames
* *Бацьвіннік І.* Ён быў ва ўсім непараўнальны // 64 — Шахматны агляд. 2000. № 5. 

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Шахматысты Беларусі
Катэгорыя:Шахматысты СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання
Каліста (спадарожнік)

**Каліста** — адзін з галілеевых спадарожнікаў Юпітэра. Трэці па велічыні спадарожнік у Сонечнай сістэме, памерам прыкладна з Меркурый (але па масе саступае гэтай планеце ў тры разы).

## Гісторыя адкрыцця 
Каліста была адкрыта Галілеа Галілеем ў 1610 з дапамогай яго першага ў гісторыі тэлескопа. На адкрыццё спадарожніка прэтэндаваў таксама нямецкі астраном Сімон Марыус, які назіраў Каліста ў 1609, але своечасова не апублікаваў даныя пра гэта.

Назва «Каліста» была прапанавана менавіта Марыусам у 1614, аднак на працягу доўгага часу яна практычна не выкарыстоўвалася. Галілей прысвоіў чатыром адкрытым ім спадарожнікам парадкавыя нумары, і Каліста пазначалася як «чацвёрты спадарожнік Юпітэра». Толькі з сярэдзіны XX стагоддзя назва «Каліста» стала агульнаўжывальнай.

Каліста названая па імя персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі, каханай Зеўса (Юпітэра).

## Магчымасць жыцця ў акіяне 
Як і ў выпадку з Еўропай і Ганімедам, папулярная ідэя пра магчымасць існавання ў падпаверхневым акіяне Каліста пазаземнага мікробнага жыцця. Але на Каліста ўмовы для жыцця некалькі горшыя за ўмовы на Еўропе і Ганімедзе. Асноўныя прычыны: недастатковасць судакранання з горнымі пародамі і недастатковы цеплавы паток з нетраў спадарожніка:

На падставе гэтых і іншых меркаванняў лічыцца, што сярод галілеевых Месяцаў Еўропа мае найвялікшыя шансы на падтрыманне жыцця, прынамсі, мікробнага.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1610 годзе
Спадарожнікі Юпітэра

[міні|Галілеевы спадарожнікі: [Іо (спадарожнік)|Іо, Еўропа, Ганімед, Каліста]]
**Спадарожнікі Юпітэра** — натуральныя спадарожнікі планеты Юпітэр. Налічваецца 67 спадарожнікаў Юпітэра — найбольшая колькасць адкрытых спадарожнікаў сярод усіх планет Сонечнай сістэмы. Акрамя таго, у Юпітэра ёсць сістэма кольцаў.

У 1610 годзе Галілеа Галілей, назіраючы Юпітэр у тэлескоп, адкрыў чатыры найболей буйных спадарожніка — Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста, якія цяпер носяць назву «галілеевых». Яны яркія і круцяцца па досыць аддаленых ад планеты арбітах, так што іх лёгка адрозніць нават у палявы бінокль. Першынства ў адкрыцці спадарожнікаў аспрэчваў таксама нямецкі астраном Сімон Марыус, які пазней даў ім назвы, узяўшы імёны са старажытнагрэчаскіх міфаў.

Дзякуючы наземным назіранням сістэмы Юпітэра, да канца 1970-х гадоў было вядома 13 спадарожнікаў. У 1979 годзе, здзяйсняючы пралёт міма Юпітэра, касмічны апарат «Вояджэр-1» выявіў яшчэ тры спадарожнікі.

Пачынаючы з 1999 года, з дапамогай наземных тэлескопаў новага пакалення былі адкрытыя яшчэ 47 спадарожнікаў Юпітэра, пераважная большасць з якіх маюць дыяметр у 2-4 кіламетры.

* Калірое
* Іакастэ
* Гарпаліке
* Праксідыке
* Каліке
* Тайгетэ
* Ісаноэ
* Эрыномэ
* Мегаклітэ
* Аўтаное
* Тыёнэ
* Герміпэ
* Этнэ
* Эўрыдомэ
* Эвантэ
* Эўпорыэ
* Артазіэ
* Спондэ
* Кале
* Пазіфеэ
* Каліхорэ
* Халдэнэ
* Карпа
* Мнемэ
* Тэльксіноэ
* Геліке
* Гегемонэ
* Кіленэ
* Архэ
* Эўкеладэ
* Аойдэ
* Корэ

## Крыніцы 
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.93: *Спадарожнікі планет*

## Спасылкі 
* Спадарожнікі Юпітэра
* Jupiter's Known Satellites
Юпітэр (міфалогія)

[thumb|right|«Юпітэр і Фетыда» («Jupiter et Thétis»), мастак [Жан Агюст Дамінік Энгр|Жан Энгр, 1811, алей, 330×257 см.]]
**Юпітэр** () — у старажытнарымскай міфалогіі бог неба, дзённага святла, навальніцы, бацька багоў, вярхоўнае бажаство рымлян. Муж багіні Юноны, сын Сатурна і Опс. Адпавядае грэчаскаму Зеўсу. Бог Юпітэр шанаваўся на ўзвышшах, вяршынях гор у выглядзе каменя. Яму прысвечаны дні поўні — Іды.
 
Храм Юпітэра стаяў на Капітоліі, дзе Юпітэр разам з Юнона і Мінерва уваходзіў у тройку галоўных рымскіх бажаствоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Патрыярхат
Катэгорыя:Рымская міфалогія
Катэгорыя:Багі грому
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Багі
Адрастэя (спадарожнік)

**Адрастэя** — унутраны спадарожнік Юпітэра, другі па аддаленасці ад планеты пасля Метыды. Вядомы таксама як **Юпітэр XV**.

## Адкрыццё 
Быў выяўлены 8 ліпеня 1979 г. амерыканскімі астраномамі Дэвідам Джуітам і Эдвардам Даніэльсанам на здымках, атрыманых з міжпланетнай станцыі «Вояджэр-2», і атрымаў часовае абазначэнне **S/1979 J 1**. У 1983 годзе атрымаў афіцыйную назву ў гонар старажытнагрэчаскай багіні Адрастэі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1979 годзе
Вялікая чырвоная пляма

**Вялікая чырвоная пляма** (ВЧП) — атмасфернае ўтварэнне на Юпітэры, самая прыкметная дэталь на дыску планеты, якая назіраецца ўжо амаль 350 гадоў.

ВЧП была адкрыта Джавані Касіні ў 1665 годзе. Дэталь, адзначаная ў запісах Роберта Гука 1664, таксама можа быць ідэнтыфікаваная як ВЧП. Да палёту «Вояджэр» шматлікія астраномы лічылі, што пляма мае цвёрдую прыроду.

ВЧП уяўляе сабой гіганцкі ураган-антыцыклон, памерамі 24-40 тыс. км у даўжыню і 12-14 тыс. км у шырыню (істотна больш Зямлі). Памеры плямы пастаянна мяняюцца, агульная тэндэнцыя — да памяншэння; 100 гадоў таму ВЧП была прыкладна ў 2 разы больш і значна ярчэй (вынікі назіранняў А. А. Белапольскага ў 1880-я гг.).

Пляма размешчана прыкладна на 22 ° ад паўднёвай шыраты і перамяшчаецца паралельна экватара планеты. Акрамя таго, газ у ВЧП круціцца супраць гадзіннікавай стрэлкі з перыядам абароту каля 6 зямных сутак. Хуткасць ветру ўнутры плямы перавышае 500 км/гадз.

Верхні пласт аблокаў ВЧП знаходзіцца прыкладна на 8 км вышэй верхняй абзы навакольных аблокаў. Тэмпература плямы крыху ніжэй прылеглых участкаў. Пры гэтым цэнтральная частка плямы на некалькі градусаў цяплей яе перыферыйных частак.

Чырвоны колер ВЧП пакуль яшчэ не знайшоў адназначнага тлумачэння. Магчыма, такі колер надаюць плямы хімічныя злучэнні, якія ўключаюць фосфар.

  
Акрамя ВЧП на Юпітэры маюцца і іншыя «плямы-ураганы», меншыя па памерах. Яны могуць мець белы, карычневы і чырвоны колер і існаваць дзясяткі гадоў (магчыма і даўжэй). Плямы ў атмасферы Юпітэра зафіксаваныя як у Паўднёвым, так і ў Паўночным паўшар'і, але ўстойлівыя, якія існуюць доўгі час, маюцца толькі ў Паўднёвым.

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Атмасфера Юпітэра

thumb|300px|Схематычнае адлюстраванне аблокаў Юпітэра
**Атмасфера Юпітэра** — найбуйнейшая атмасфера ў Сонечнай сістэме. Пераважна складаецца з малекул вадароду і гелія ў прапорцыях, блізкіх да тых, што маюць месца на Сонцы; іншыя элементы прысутнічаюць у невялікіх колькасцях, у іх ліку ёсць наступныя хімічныя злучэнні: метан, аміяк, серавадарод і вада. Вада, як лічыцца, знаходзіцца ў ніжніх пластах атмасферы, яе непасрэдна вымераная канцэнтрацыя вельмі нізкая. Распаўсюджанасць вугляроду, азоту, серы і інертных газаў перавышаюць паказчыкі Сонца прыкладна ў тры разы.

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Унутраныя спадарожнікі Юпітэра

Image:Jupiter Rings ru.svg|thumb|400px|Кольцы і ўнутраныя спадарожнікі Юпітэра (схема).
rect 473 453 1077 541 Кольцы Юпітэра#Галоўнае кольца
rect 93 775 780 958 Кольцы Юпітэра#Знешняе павуціннае кольца
rect 1065 733 1239 808 Кольцы Юпітэра#Гало
rect 499 998 888 1150 Амальтэя, спадарожнік
rect 1016 966 1393 1116 Адрастэя, спадарожнік
rect 1630 1050 1929 1185 Метыда, спадарожнік
rect 2028 1380 2251 1520 Фіва, спадарожнік
desc bottom-left

**Унутраныя спадарожнікі Юпітэра** або **Група Амальтэі** — спадарожнікі Юпітэра, арбіты якіх размешчаны вельмі блізка да Юпітэра: Метыда, Адрастэя, Амальтэя і Фіва. Унутраныя два звяртаюцца менш чым за адзін юпітэрыянскі дзень, у той час як два апошнія з'яўляюцца адпаведна пятым і сёмым па велічыні месяцам ў сістэме Юпітэра. Назіранні паказваюць, што, па меншай меры, найбуйнейшы спадарожнік групы, Амальтэя, не быў сфармаваны на яго арбіце. Гэтыя месяцы, а таксама шэраг пакуль яшчэ нябачных ўнутраных невялікіх месяцаў, папаўняюць і падтрымліваюць слабую сістэму кольцаў Юпітэра. Метыда і Адрастэя дапамагаюць падтрымліваць асноўнае кольца Юпітэра, а Амальтэя і Фіва падтрымліваюць свае ўласныя слабыя знешнія кольцы.

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Галілеевы спадарожнікі

350px|thumb|Тры ўнутраныя Галілеевы спадарожнікі абарачаюцца ў рэзанансе 4:2:1.
**Галілеевы спадарожнікі** — 4 найбуйнейшыя спадарожнікі Юпітэра: Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста (у парадку аддалення ад Юпітэра). Яны ўваходзяць у лік найбуйнейшых спадарожнікаў Сонечнай сістэмы і могуць назірацца ў невялікі тэлескоп.

Спадарожнікі былі адкрыты Галілеа Галілеем 7 студзеня 1610 года (першае назіранне) з дапамогай яго першага ў гісторыі тэлескопа. На адкрыццё спадарожнікаў прэтэндаваў таксама нямецкі астраном Сімон Марыус, які назіраў іх у 1609, але своечасова не апублікаваў даныя пра гэта. Ёсць таксама некаторыя падставы меркаваць, што спадарожнікі Юпітэра былі вядомыя астраномам інкаў.

Назвы галілеевых спадарожнікаў былі прапанаваны Сімонам Марыусам у 1614, аднак на працягу доўгага часу яны практычна не выкарыстоўвалася. Галілей назваў чатыры адкрытыя ім спадарожніка «планетамі Медычы» (у гонар чатырох братоў Медычы) і прысвоіў ім парадкавыя нумары. Толькі з сярэдзіны XX стагоддзя звыклыя нам назвы сталі агульнаўжывальнымі.

Галілеевыя спадарожнікі названыя ад  імя персанажаў старажытнагрэчаскай міфалогіі — палюбоўніц Зеўса (Ганімед — палюбоўнік). Марыус даў такія назвы, бо Юпітэр — аналаг Зеўса ў рымскім пантэоне.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1610 годзе
Кольцы Юпітэра

thumb|350px|right|Галоўнае кальцо Юпітэра. Здымак апарата «Галілеа» 
**Кольцы Юпітэра** - сукупнасць параўнальна дробных каменных часціц, якія ўтвараюць кольцы, якія апаясваюць планету Юпітэр.

## Агульныя звесткі 
Галоўная частка кольцаў мае радыус 123-129 тысяч кіламетраў. Таўшчыня кольцаў - каля 30 кіламетраў. Да зямнога назіральніка кольцы амаль заўсёды павёрнутыя рабром, з-за чаго яны доўгі час заставаліся незаўважанымі.

## Гісторыя адкрыцця 
Упершыню існаванне кольцаў вакол Юпітэра выказаў здагадку савецкі астраном С. К. Усіхсвяцкі у 1960 годзе. Гіпотэза аб існаванні кольцаў Юпітэра, якая абапіраецца на даныя апарата «Піянер-11», з’явілася ў 1974 годзе. Канчаткова кольцы Юпітэра былі адкрыты «Вояджэрам-1» ў сакавіку 1979 года.

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Юпітэр
Фіва (спадарожнік)

**Фіва** — натуральны спадарожнік Юпітэра, чацвёрты па адлегласці ад планеты. Быў адкрыты Стывенам Сінатам на пробных фотаздымках космасу з Вояджэр-1, зробленых 5 сакавіка 1979 года, і атрымаў папярэднюю назву **S/1979 J 2**. Пазней, ён быў знойдзены на здымках, датаваных раннім лікам - 27 лютага 1979. У 1983 годзе быў афіцыйна названы ў гонар міфалагічнай німфы Фівы, якая была дачкой рачнога цара Асопа і палюбоўніцай Зеўса (грэчаскі эквівалент Юпітэра).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1979 годзе
Амальтэя (спадарожнік)

**Амальтэя** — спадарожнік Юпітэра, найбуйнейшы ў сістэме Юпітэра пасля галілеевых спадарожнікаў.

## Адкрыццё і назва 
Амальтэя была адкрыта Эдуардам Барнардам 9 верасня 1892 года. Яна стала апошнім спадарожнікам, адкрытым з дапамогай непасрэднага назірання (а не метадам фатаграфіі) і першым спадарожнікам Юпітэра, выяўленым пасля адкрыцця галілеевых спадарожнікаў ў 1610 годзе.

Назва «Амальтэя» была зацверджана Міжнародным астранамічным саюзам у 1975, але нефармальна выкарыстоўвалася і раней па прапанове К. Фламарыёна. Да 1975 спадарожнік быў таксама вядомы пад пазначэннем «Пяты спадарожнік Юпітэра».

Амальтэя названая ад імя персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі — казы (у больш позніх варыянтах міфа — німфы), якая выгадавала малаком немаўля-Зеўса (у рымскім пантэоне — Юпітэра), хаваецца ад гневу свайго бацькі Кронаса (у рымскім пантэоне — Сатурна).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1892 годзе
Эдвард Эмерсан Барнард

**Эдвард (Эдуард) Эмерсан Барнард** (; 16 снежня 1857, Нашвіл, штат Тэнесі, — 6 лютага 1923, Уільямс-Бі, штат Вісконсін) — амерыканскі астраном-назіральнік, член Нацыянальнай акадэміі навук у Вашынгтоне. У 1887—1895 астраном Лікскай абсерваторыі. Вёў назірання планет і слабых зорак. Атрымаў шматлікія здымкі Млечнага Шляху і туманнасцяў. Вядомы вывучэннем цёмных туманнасцяў. У 1892 г. адкрыў Амальтэю — V спадарожнік Юпітэра. У 1916 г. адкрыў названую яго імем зорку Барнарда.

Катэгорыя:Астраномы ЗША
Нерэгулярны спадарожнік

[thumb|right|[Феба, спадарожнік Сатурна|Феба — самы вялікі нерэгулярны спадарожнік Сатурна]]

**Нерэгуля́рны спадаро́жнік** (, часам выкарыстоўваецца калька *ірэгулярны*) — натуральны спадарожнік планеты, рух якога адрозніваецца ад агульных правіл. Гэта можа быць спадарожнік, арбіта якога больш выцягнута, інакш гаворачы, з вялікім эксцэнтрысітэтам; спадарожнік, які рухаецца па арбіце ў адваротным кірунку; спадарожнік, арбіта якога характарызуецца большым нахілам да экватарыяльнай плоскасці.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Нерэгулярныя спадарожнікі
Праметэй

, 1611-12]]
**Праметэ́й** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі тытан, абаронца людзей ад дэспатызму багоў. Ён хацеў, каб багі не перашкаджалі людзям жыць уласным жыццём. Сын Япета і Клімены (па Апаладору, Асіі). Па Эсхілу, сын Феміды-Геі. Па Эўфарыёну, сын Геры і тытана Эўрымедонта. Яго жонка Гесіёна.

Імя тытана «Праметэй» азначае «думаючы спярша», «той, які прадбачвае» (у процілежнасць імені яго брата Эпіметэя, «думаючага пасля») і з'яўляецца вытворным ад індаеўрапейскага корня me-dh-, men-dh-, «разважаць», «пазнаваць».

Паводле міфаў, Праметэй стварыў з зямлі і вады людзей, навучыў іх будаваць жыллё, вадзіць караблі, таксама астраноміі, медыцыне, пісьму. Выкраў з Алімпа і прынёс людзям агонь, за што раззлаваны Зеўс загадаў прыкаваць Праметэя да скалы на Каўказе. Кожны дзень на працягу тысячагоддзяў да Праметэя прылятаў арол і дзёўб яго печань, якая за ноч адрастала. Стогны Праметэя чулі арганаўты ў час свайго падарожжа. Нарэшце з дазволу Зеўса Геракл забіў арла і вызваліў Праметэя. У старажытных Афінах культ Праметэя шанавалі адначасова з культамі Гефеста і Афіны. Існавала свята ў яго гонар — праметэі — бег з факеламі.

Вобраз Праметэя — адзін з найбольш значных у сусветнай літаратуры (П. Кальдэрон, Эсхіл, І. В. Гётэ, П. Б. Шэлі, Дж. Байран, Ф. Кафка і інш.), яму прысвечаны творы выяўленчага мастацтва (Л. Карачы, П. П. Рубенс, Я. Іорданс і інш.) і музыкі (Л. ван Бетховен, А. Скрабін і інш.).

## Гл. таксама 
* Абрскіл

## Літаратура 
* Праметэй // БЭ ў 18 т. Т. 12. — Мн., 2001. ISBN 985-11-0198-2

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Тытаны
Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія
Юліян Гарайн

**Юліян (Юльян) Гарайн** (,  — ) — пісьменнік і падарожнік.

Скончыў Мінскую гімназію, вучыўся ў Маскоўскім універсітэце. У 1840—1850-я гг. жыў у Мінску, сябраваў з В. Дунін-Марцінкевічам. У 1870-я гг. жыў у ЗША, працягваў літаратурную дзейнасць, сябраваў з Г. Сянкевічам.

Пісаў на польскай мове. Аўтар кнігі прозы «Страчаныя хвіліны», успамінаў пра У. Сыракомлю «З жыцця паэта» (у т. л. пра знаходжанне паэта ў Мінску).

## Літаратура 
* Асветнікі зямлі Беларускай: Х — пачатак ХХ стагоддзя: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 2006.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6, кн. 2. — Мінск, 2003.

Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Антон Марціноўскі

**Антон Марціноўскі** (; , Радашковічы — , Вільня; Псеўданімы: *Patelo* / *Патэлё*) — выдавец і публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і ўніяцкага святара Яна Марціноўскага.

Адзін з арганізатараў Віленскага друкарскага таварыства і літаратурна-грамадскага аб’яднання шубраўцаў (мянушка Патэла; пакінуў у рукапісу «Успаміны» і працу «Думкі пра збіранне матэрыялаў і напісання гісторыі касцёлаў і кляштараў» (на польскай мове).

## Сям’я 
Бацька — уніяцкі святар Ян, сын Язэпа Марціноўскі (1753—1830), маці — Агата з роду Акулічаў. Меў брата Ігната (1782—?), уніяцкага святара.

Жонка — Вінцэнта з Янкоўскіх (1802—1871). Дзеці: Вітольд. Яўстах, Валерыя, Людвіка, Мечыслаў і Марцэлій. Паводле іншай інфармацыі — меў сына Дамініка (памёр у 1856).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Хаўстовіч М. Сатыра ў духу Свіфта // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — 2008. — Вып. 9. — С. 215.
* 

Катэгорыя:Масоны Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Слаіста-кучавыя воблакі

**Слаі́ста-кучавы́я во́блакі** (*stratocumulus, Sc*) — воблакі ў выглядзе шэрых або белых (ці адначасова абодвух адценняў) слаёў і град, амаль заўсёды з больш цёмнымі часцінкамі, якія складаюцца з буйных акруглых або валападобных элементаў.

Вертыкальная магутнасць невялікая, размешчаны на вышыні да 2 км. Складзены з дробных кропель (пры адмоўных тэмпературах пераахалоджаных), зрэдку трапляюцца буйныя кроплі дажджу і ядры крупы, сняжынкі і снежныя камякі. Узнікаюць пры хвалевых рухах паветра, асабліва ў слаях інверсій і над падветранымі схіламі ўзвышшаў, пры турбулентным абмене, пры трансфармацыі воблакаў іншых тыпаў, асабліва кучавых і кучава-дажджавых. Часта трапляюцца адначасова з кучавымі воблакамі. Ападкі з большасці гэтых воблакаў не выпадаюць.

## Віды і разнавіднасці 
Слаіста-кучавыя воблакі падзяляюцца на наступныя віды і разнавіднасці:
* Слаіста-кучавыя хвалістыя (*Stratocumulus undulatus, Sc und.*) — у выглядзе чаргавання градаў і валоў, якія зліваюцца ў суцэльнае покрыва або раздзяляюцца прасветамі.
** прасвечаныя (*Stratocumulus translucidus, Sc trans.*) — грады, пласціны ці глыбы, паміж якімі назіраюцца прасветы блакітнага неба або верхнія воблакі;
** шчыльныя (*Stratocumulus opacus, Sc op.*) — складаюцца з глыбаў ці пласцін, што зліваюцца ў цёмна-шэрую масу шчыльных воблакаў, ніжняя мяжа якіх выразна акрэслена, а на яе фоне адрозніваюцца валы ці грады;
** лінзападобныя (*Stratocumulus lenticularis, Sc lent.*) — асобныя, выцягнутыя ў даўжыню, даволі плоскія лінзападобныя воблакі.
* Слаіста-кучавыя кучавападобныя (*Stratocumulus cumuliformis, Sc cuf.*) — вылучаюцца прекметнай магутнасцю.
** вежападобныя (*Stratocumulus castellanus, Sc cast.*) — слаіста-кучавыя воблакі, з якіх у асобных месцах узыходзяць вежы ці купалы, якія нагадваюць невялікія кучава-дажджавыя воблакі;
** дзённыя, якія расцякаюцца (*Stratocumulus diurnalis, Sc diurn.*) — утвараюцца з дзённых кучавых воблакаў у выглядзе нізкага працяглага слоя ці градаў, якія распадаюцца;
** вячэрнія, якія расцякаюцца (*Stratocumulus vesperalis, Sc vesp.*) — утвараюцца вечарам у выніку аслаблення канвекцыі, якое выклікае асяданне вяршынь кучавых воблакаў і расцяканне іх ніжняй часткі ў выглядзе плоскіх доўгіх градаў;
** вымяпадобныя (*Stratocumulus mammatus, Sc mam.*) — з пукатасцямі, звернутымі ўніз.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Климатология и метеорология : учебное пособие по курсу «Науки о Земле» для студентов, обучающихся по специальности 28020265 «Инженерная защита окружающей среды» / сост. В. А. Михеев. — Ульяновск: УлГТУ, 2009. — 114 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-9795-0533-6.
* *Сидоров В. В.* Метеорология и климатология : учебное пособие / В. В. Сидоров. — Екатеринбург: ГОУ ВПО УГТУ-УПИ, 2006. — 146 с. — 100 экз. — ISBN 5-321-00894-9.

Катэгорыя:Воблакі
Калязямны аб’ект

**Калязямны аб’ект** — аб’ект (астэроід, камета, АМС ці ШСЗ) у Сонечнай сістэме, чыя перыгелійная адлегласць складае меней за 1,3 астранамічнай адзінкі.

## Гл. таксама 
* Калязямны астэроід
* 6Q0B44E
* (433) Eros

## Спасылкі 
* Спіс мінулых самых цесных збліжэнняў камет з Зямлёй
* Спіс мінулых самых цесных збліжэнняў астэроідаў з Зямлёй
* Спіс хуткіх самых цесных збліжэнняў PHA (патэнцыйна небяспечныя астэроіды) з Зямлёй

Катэгорыя:Калязямныя аб’екты
Катэгорыя:Сонечная сістэма
Метыда (спадарожнік)

**Метыда** — самы блізкі спадарожнік Юпітэра.

Спадарожнік быў адкрыты ў 1979 годзе апаратам Вояджэр 1 і атрымаў папярэдняе пазначэнне **S/1979 J 3**. У 1983 спадарожнік быў афіцыйна названы ў гонар старажытнагрэчаскай багіні мудрасці Метыды, першай жонкі Зеўса.

Метыда ляжыць у асноўным планетарным кольцы Юпітэра і можа з'яўляцца крыніцай матэрыялу, з якога складаецца кольца. Арбіта спадарожніка ляжыць ўнутры радыусу сінхранізаванай арбіты Юпітэра (як і ў Адрастэі), таму прыліўныя сілы паступова прымушаюць арбіту паніжацца. Метыда таксама ляжыць у межах Роша для «вадкіх» спадарожнікаў, але не для «цвёрдых», таму ёй не пагражае гравітацыйнае разбурэнне.

Метыду, спадарожнік Юпітэра, не варта блытаць з астэроідам Метыда.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1979 годзе