Рассеяны дыск

**Рассеяны дыск** — аддалены рэгіён Сонечнай сістэмы, слаба заселены малымі целамі, якія галоўным чынам складаюцца з лёду. Такія целы завуць '''аб'ектамі рассеянага дыска'* (*SDO**, *scattered disc object''), яны адносяцца да падмноства вялікага сямейства транснептунавых аб'ектаў (ТНА). Унутраная вобласць рассеянага дыска часткова перакрываецца з поясам Койпера, а яго вонкавая мяжа, у параўнанні з ім, пралягае значна далей ад Сонца і значна вышэй і ніжэй плоскасці экліптыкі.

* З прычыны адсутнасці агульнапрынятага беларускамоўнага скарачэння далей будзе выкарыстоўвацца скарачэнне ад англійскага тэрміна

## Фарміраванне 
Паходжанне рассеянага дыска застаецца дагэтуль нявысветленым, хоць сярод астраномаў пераважае меркаванне, што ён сфармаваўся, калі аб'екты пояса Койпера былі «рассеяныя» за конт гравітацыйнага ўзаемадзеяння з вонкавымі планетамі, галоўным чынам Нептунам, набыўшы вялікія эксцэнтрысітэты і нахіленні арбіт. У той час як пояс Койпера — адносна круглы і плоскі «абаранак», які размяшчаецца на ўчастку ад 30 да 44 а. а. з аб'ектамі, што належаць яму і знаходзяцца на аўтаномных кругавых арбітах (к'юбівана) ці злёгку эліптычных рэзанансных арбітах (2:3 — плутына, і 1:2), рассеяны дыск у параўнанні з ім — значна больш нясталае асяроддзе. Аб'екты рассеянага дыска часта могуць, як у выпадку з Эрыдай, падарожнічаць «па вертыкалі» амаль на такія ж адлегласці, як і «па гарызанталі». Мадэляванне паказвае, што арбіты аб'ектаў рассеянага дыска могуць быць блукаючымі і нестабільнымі і што далейшы лёс гэтых аб'ектаў — увесь час выкідвацца з сярэдзіны Сонечнай сістэмы ў воблака Оарта ці яшчэ далей.

Існуе здагадка, што кентаўры могуць быць проста аб'ектамі, падобнымі да аб'ектаў рассеянага дыска, якія былі «выкінуты» з пояса Койпера не вонкі, а ўнутр, і сталі «цыс-нептунавымі» аб'ектамі рассеянага дыска.
Сапраўды, некаторыя аб'екты, падобныя , размываюць мяжу паміж гэтымі двума сямействамі, падзеленымі арбітай Нептуна, і Цэнтр малых планет (MPC) цяпер адносіць кентаўры і аб'екты рассеянага дыска да адной катэгорыі.
Усведамляючы размыванне класіфікацыі, некаторыя вучоныя выкарыстоўваюць тэрмін «'''рассеяны аб'ект пояса Койпера'''» як адзіны тэрмін для абодвух тыпаў — кентаўраў і целаў рассеянага дыска.

Хоць ТНА 90377 Седна афіцыйна адносіцца да SDO па класіфікацыі MPC, яе першаадкрывальнік Майкл Браўн выказаў меркаванне, што Седну варта хутчэй аднесці да ўнутранай часткі воблака Оарта, а не да рассеянага дыска, паколькі велічыня яе перыгелія ў 76 а. а. занадта вялікая, каб гэты аб'ект адчуваў значнае прыцягненне з боку вонкавых планет.
Такое разважанне вядзе да таго, што адсутнасць гравітацыйнага ўзаемадзеяння з вонкавымі планетамі выключае ТНА з групы аб'ектаў рассеянага дыска, вызначаючы такім чынам вонкавую мяжу рассеянага дыска дзесьці паміж Седнай і больш традыцыйнымі SDO, падобнымі да Эрыды. Калі Седна за межамі рассеянага дыска, яна не можа быць унікальнай; (148209) 2000 CR105, які быў адкрыты раней Седны, таксама можа быць аб'ектам унутранай часткі воблака Оарта або, што больш верагодна, пераходным аб'ектам паміж рассеяным дыскам і ўнутранай часткай воблака Оарта.

Такія аб'екты, якія адносяцца да «адасобленых» аб'ектаў (detached SDO), маюць арбіты, якія не маглі ўтварыцца з-за ўплыву Нептуна. Замест гэтага прапануецца вялікая колькасць тлумачэнняў, уключаючы блізкі праход іншай зоркі ці аддаленага аб'екта памеру планеты.

## Арбіты 
[right|thumb|400px|Рассеяны дыск і аб'екты [пояс Койпера|пояса Койпера.]]
Першым аб'ектам, прызнаным SDO, быў , упершыню ідэнтыфікаваны ў 1996 годзе астраномамі абсерваторыі Маўна-Кеа. Першым адкрытым аб'ектам, у наш час класіфікавальным як SDO, з'яўляецца , выяўлены Spacewatch.

Дыяграма справа паказвае арбіты ўсіх вядомых аб'ектаў рассеянага дыска да 100 а. а. разам з аб'ектамі пояса Койпера (паказаны шэрым) і рэзанансныя аб'екты (зялёныя). Па гарызантальнай восі — памер вялікай паўвосі арбіты. Эксцэнтрысітэт арбіт прадстаўлены адрэзкамі (ад перыгелія да афелія) з нахіленнямі, прадстаўленымі становішчам адрэзка на вертыкальнай восі).

### Перыгелій 
Звычайна рассеяныя аб'екты характарызуюцца арбітамі з сярэднім і высокім эксцэнтрысітэтам, але іх перыгелій складае не менш за 35 а. а., не адчуваючы прамога ўплыву Нептуна (чырвоныя адрэзкі). Плутына (шэрыя адрэзкі для Плутона і Оркуса) гэтак жа, як і рэзанансныя аб'екты з рэзанансам 2:5 (зялёныя), могуць праходзіць бліжэй да Нептуна, паколькі іх арбіты абаронены рэзанансам. Умова **перыгелій > 35 а. а.** — адна з вызначальных характарыстак аб'ектаў рассеянага дыска.

### Экстрэмалы 
У рассеяным дыску экстрэмальны эксцэнтрысітэт і вялікае нахіленне арбіт з'яўляецца нормай, а кругавыя арбіты, наадварот, з'яўляюцца выключэннем. Некаторыя незвычайныя арбіты на малюнку адзначаны жоўтым.

*  мае арбіту з экстрэмальным эксцэнтрысітэтам (~0,9), з-за чаго яго перыгелій знаходзіцца бліжэй арбіты Сатурна. Улічваючы гэту акалічнасць, яго можна кваліфікаваць як аб'ект, які адносіцца да кентаўраў.
*  — у наш час аб'ект з найбольшым нахіленнем (~78°) у рассеяным дыску.
*  мае нетыповую, блізкую да кругавой (кароткі жоўты сегмент) арбіту, аднак мае высокае нахіленне.

### Ці ёсць парадак у хаосе? 
Рэзанансныя аб'екты (паказаны зялёным), не лічацца членамі рассеянага дыска. Аднак меншыя рэзанансы таксама заселены і камп'ютарнае мадэляванне паказвае, што шматлікія аб'екты могуць быць насамрэч у слабым рэзанансе з вялікім парадкам (6:11, 4:9, 3:7, 5:12, 3:8, 2:7, 1:4). Цытуючы словы аднаго з даследчыкаў: *рассеяны дыск можа быць не такім і рассеяным*.

### Параўнанне аб'ектаў рассеянага дыска і класічных аб'ектаў 
right|thumb|400px|Аб'екты рассеянага дыска ў параўнанні з класічнымі аб'ектамі.

Устаўкі на дыяграме справа параўноўваюць эксцэнтрысітэты і нахіленні аб'ектаў рассеянага дыска з к'юбівана. Кожны маленькі зафарбаваны квадрат адлюстроўвае колькасць аб'ектаў у працэнтных адносінах у зададзеным дыяпазоне эксцэнтрысітэтаў **e** і нахіленняў **i**. Адносная колькасць аб'ектаў у квадраце прадстаўлена *картаграфічнымі* колерамі вышынь (ад малой колькасці, пазначанага зялёнымі *далінамі*, да карычневых *вяршыняў*).

Гэтыя дзве папуляцыі вельмі моцна адрозніваюцца: больш 30 % усіх к'юбівана маюць малое нахіленне, блізкія да кругавых арбіты («пік» у левым ніжнім вугле) і максімум эксцэнтрысітэтаў на 0,25. Рассеяныя аб'екты, насупраць, як вынікае з назвы, *рассеяныя*. Большасць вядомай папуляцыі мае эксцэнтрысітэт у дыяпазоне 0,25—0,55. Два лакальных піка адпавядаюць **e** у дыяпазоне 0,25—0,35, нахіленню 15—20°, і **e** у дыяпазоне 0,5—0,55, нізкаму **i**

## Адасобленыя аб'екты, ці пашыраны рассеяны дыск? 
right|thumb|400px|Размеркаванне рассеяных і адасобленых аб'ектаў. Заўважце, што размяшчэнне на дыяграме ўяўляе вялікую паўвось арбіты (сярэдняя адлегласць да Сонца), а не бягучае становішча аб'екта. Седна зараз насамрэч бліжэй, чым Эрыда.
Нядаўна адкрытыя аб'екты (148209) 2000 CR105 і 2004 VN112 з перыгеліем, занадта далёкім ад Нептуна, каб ён мог аказваць на іх уплыў, прывялі да дыскусіі сярод астраномаў пра новае падмноства малых планет, званае *Пашыраны рассеяны дыск* — *Extended scattered disc* (**E-SDO**).
Пасля гэтыя аб'екты сталі зваць ''адасобленымі аб'ектамі* — *detached objects*, або *Distant Detached Objects'' (**DDO**)

Дыяграма паказвае ўсе добра вядомыя рассеяныя і адасобленыя аб'екты разам з найбуйнейшымі аб'ектамі пояса Койпера для параўнання.
Вельмі вялікі эксцэнтрысітэт Седны і  часткова паказаны чырвонымі адрэзкамі, якія выходзяць з перыгелія і заканчваюцца ў афеліі, які знаходзіцца за межамі малюнка (>900 а. а. і >1060 а. а. адпаведна).
Яшчэ большы афелій у аб'екта  — 2140 а. а.

## Вартыя ўвагі SDO 
Катэгорыя:Сонечная сістэма