Сербскае мастацтва

**Сербскае мастацтва** — мастацтва сербаў, якія пражываюць на тэрыторыі дзяржавы Сербія. На працягу доўгага часу сербскае мастацтва было выключна рэлігійным. Выяўленчае мастацтва Сербіі было звязана з архітэктурай, бо храмы распісваліся фрэскамі, царкоўныя пабудовы ўпрыгожвала скульптура.

Выяўленчае мастацтва Сярэдніх вякоў уключае ў сябе захаваныя ў сербскіх праваслаўных манастырах візантыйскія фрэскі і іконы. У пачатку сучаснага перыяду сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам мастацтва Габсбургскай манархіі. Сучаснае сербскае мастацтва бярэ пачатак з XIX стагоддзя.

## Сербскае мастацтва сярэднявечча 
У 2-й палове IX стагоддзя ў Сербіі было прынята хрысціянства ў форме праваслаўя. У краіне пачалі будавацца каменныя цэрквы. У царкоўнай архітэктуры адбылося злучэнне візантыйскага мастацтва з уплывамі, якія ідуць з узбярэжжа Далмацыі. Гэты ўплыў адчуваецца ў царкве Святога Пятра ў Расе каля Нові-Пазара (VIII—X стст.). Цэнтральную частку царквы, увянчаную купалам, акружае кольцападобны скляпеністы неф. У X—XI стагоддзі ў сербскіх храмах з’яўляюцца трохнефныя базілікі (царква Багародзіцы Левішскай у Прызране).

Будаўніцтва храмаў у сярэдневяковай Сербіі падтрымлівалася сербскай дзяржавай. Узорам сярэдневяковага сербскага дойлідства з’яўляецца манастыр Студзеніца, заснаваны Стэфанам Неманем. У гэтым манастыры сабраныя творы мастацтва візантыйскага стылю, якія ўключаюць у сябе фрэскі, унутранае ўбранне, скульптуры святых. У 1986 годзе ЮНЕСКА ўнесла манастыр у спіс Сусветнай культурнай спадчыны. Узорам візантыйскага дойлідства з’яўляюцца манастыры , Сопачані і .

Уплыў візантыйскага мастацтва ў краіне ўзмацніўся пасля захопу ў 1204 годзе Канстанцінопаля ў час чацвёртага крыжовага паходу, калі многія грэчаскія мастакі беглі ў Сербію. Візантыйскі стыль прадстаўлены ў храме Ушэсця манастыра Мілешава, у насценным жывапісе і абразах храма Святых апосталаў у горадзе  і ў манастыры Сопачані. Уплыў візантыйскай архітэктуры дасягнуў піку пасля 1300 года пры аднаўленні  (каля 1306—1307) і храма Георгія Перамоганосца ў Стара Нагорыяне. У 1-й палове XIV стагоддзя ў дойлідстве фарміруецца новы кірунак — косава-метохійская школа. У храмавай архітэктуры школы найбольшае распаўсюджванне атрымаў візантыйскі крыжова-купальны тып храма з заходнім бабінцам. Прыкладам з’яўляецца царква Багародзіцы Левішскай у Прызрэне (1306—1307), царква Святога Дзімітрыя (1321—1324) у комплексе Патрыярхіі ў Печы.

У 1330—1350 гадах у Сербіі (Метохія) быў пабудаваны манастыр Высокія Дзечаны. У адрозненне ад іншых сербскіх манастыроў гэтага перыяду, ён быў пабудаваны ў стылі раманскай архітэктуры. У 2004 годзе ЮНЕСКА таксама ўнесла Дзечанскі манастыр у спіс Сусветнай спадчыны.

Прадметамі сербскага сярэдневяковага мастацтва былі рукапісы. Рукапіс *Міраслаўскага Евангелля* змяшчае цікавыя мініяцюры, выдатную каліграфію. Прыгожа аформлены Хлудаўскі псалтыр, які датуецца XIV стагоддзем. Сербскія князі XIV стагоддзя прыцягвалі да работ над рукапісамі лепшых пісцоў і мастакоў.

Meister von Mileseva 001.jpg|Белы Анёл, манастыр Мілешава. 1235 г.
14th-century_fresco_of_Jesus_Christ_bearing_the_cross,_Visoki_Dečani,_Kosovo.jpg|Хрыстос з крыжам, Высокія Дзечаны, XIV ст.
Meister von Gracanica (II) 001.jpg|Успенне Прасвятой Багародзіцы, Грачаніца, XIV ст.
Uspenje presvete Bogorodice - Sopocani.jpg|Успенне Прасвятой Дзевы Марыі, Сапачані, XIV ст.
Chludov david.jpg|Хлудаўскі псалтыр, XIV ст.

## Ранняе Адраджэнне 
У перыяд турэцкага нашэсця ў краіне будаваліся абарончыя збудаванні. На гандлёвых шляхах у XIII—XV стагоддзях былі збудаваныя крэпасці з вялікімі каменнымі зубчастымі сценамі, высокімі квадратнымі або круглымі вежамі. У гарах цытадэльныя сцены трымаліся рэльефу мясцовасці (Звечан і Магліч у даліне ракі Ібар; Голубац на рацэ Дунай).

Заваяванне туркамі Сербіі ў XV стагоддзі аказала негатыўны ўплыў на ўсё сербскае мастацтва, надоўга затрымала культурнае і эканамічнае развіццё сербскіх зямель. Сербаў, аб’яднаных у хрысціянскія абшчыны, туркі лічылі прадстаўнікамі ніжэйшага класа (падданыя ў мусульманскіх краінах — ). Сербскае дваранства не было інтэгравана ў Асманскую дзяржаву. Асманскі ўрад скасаваў сербскую хрысціянскую царкву. Але паколькі менавіта прадстаўнікі дваранства і царквы былі галоўнымі заказчыкамі і заступнікамі архітэктараў і мастакоў, то пайшло на спад і сербскае мастацтва. Нягледзячы на гэтыя цяжкасці, у гэтыя гады ў краіне ствараліся помнікі мастацтваў.

Ажыўленне ў мастацтве пачалося пасля аднаўлення ў 1557 годзе Сербскай Патрыярхіі. У XVII—XVIII стагоддзях будаўніцтва храмаў вялося больш у Ваяводзіне, якая ў 1690 ўвайшла ў склад Аўстрыйскай імперыі. У пачатку XVII стагоддзя тут працаваў мастак Георгій Мітрафанавіч, які стварыў цікавыя працы ў . У канцы XVIII стагоддзя ў сербскім мастацтве (мастакі Нікола Нескові, Тэадор Крачун, Якаў Орфелін) адчуўся ўплыў мастацкага напрамку барока.

### Барока 
Ранняе барока прыйшло ў жывапіс Сербіі пад уплывам рускіх мастакоў. У гэтым стылі працавалі мастакі  і Васіль Раманавіч, Дзмітрый Бачавіч, Ёакім Маркавіч, Ёван Попавіч і інш.

Узнікненне і развіццё жывапісу позняга барока вызначалася культурнымі і палітычнымі традыцыямі часоў Іосіфа II. У стылі позняга барока працавалі мастакі Якаў Орфелін і Тэадор Іліч, разьбяры па дрэве Аксенцій Маркавіч і Марка Вуятавіч. Неакласіцызм, як мастацкі стыль новага часу, выявіўся ў працах мастакоў наступнага стагоддзя: Стэфана Гаўрыловіча, Ёвана Ісайловіча, Георгія Мішковіча і Міхайла Жыўкавіча.

## Жывапіс XIX стагоддзя 
### Графіка 
У першыя дзесяцігоддзі XIX стагоддзя сербскія мастакі шмат працавалі ў тэхніцы літаграфіі. Да іх адносяцца . У літаграфіі, якая стала часткай графічнай прадукцыі, пераважалі нацыянальна-гістарычныя тэмы. У гэтай галіне працавалі сербскія мастакі: Ёван Попавіч, Ураш Княжэвіч, Сіміч Паўле, Стэве Тадаровіч, Джорджу Крсціч і інш. У канцы XIX стагоддзя ў Сербіі карысталіся папулярнасцю працы на бытавыя матывы з народнага жыцця, выявы гістарычных падзей і дзяржаўных дзеячаў.

### Неакласіцызм 
У канцы XVII — пачатку XIX стагоддзя сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам ідэй эпохі Асветніцтва і філасофіі рацыяналізму. У дадатак да рэлігійнага жывапісу, які па-ранейшаму дамінаваў, мастакі звярнуліся да жанру партрэта. У галерэю партрэтнага жывапісу ўваходзілі партрэты сербскіх святароў, афіцэраў, грамадзянскіх асоб — юрыстаў, прафесараў, пісьменнікаў, багатых купцоў і іх жонак, і інш.

### Рамантызм 
У сярэдзіне XIX стагоддзя сербскія мастакі звярнуліся да рамантызму. Рамантычныя ідэі прыйшлі ў краіну з Аўстрыі, Германіі, Італіі. Сацыяльныя і палітычныя ўмовы жыцця ў Сербіі спрыялі росквіту гэтага напрамку мастацтва ў канцы 1860-х і пачатку 1870-х гадоў. Ствараемыя мастакамі ў цёплых танах кампазіцыі дапаўняліся гульнёй святла і ценю . У гэтым кірунку працавалі мастакі Катарына Іванавіч (1811—1882), Джура Якшыч (1832—1878), Павел Сіміч (1818—1876), Новак Радоні (1826—1890) і Стэве Тодаровіч (1832—1925).

## Сучаснае выяўленчае мастацтва 
У 1895 годзе Кірыла Кутлік стварыў у Сербіі першую школу мастацтваў. Многія з яго вучняў працягнулі адукацыю ў Францыі і Германіі, пераняўшы там новыя авангардныя напрамкі жывапісу. Да іх ліку адносіцца , якая знаходзілася пад уплывам фавізму, Сава Шуманавіч, які працаваў у стылі кубізму.

Пасля Другой сусветнай вайны асноўным напрамкам у сербскім жывапісе быў сацыялістычны рэалізм. У 1970-я гады частка мастакоў звярнулася да сюррэалізму.

У ХХІ стагоддзі маладыя мастакі, такія як Ёванка Саніенавіч і Сіманіда Райцэвіч, адпаведна філасофскім тэорыям (у жыцці ўсё рэальна і няма нічога рэальнага), спрабавалі аб’яднаць жывапіс рэалізму з сюррэалізмам.

Да сучасных сербскіх мастакоў адносяцца: Уладзімір Маніч, Драган Бартулы, Ісідара Іванавіч, Дзеяна Мандзелца, Більяна Вукавіч, Сладжана Марынкавіч, Івана Настескі і Мая Джуравіч. Іх творы адлюстроўваюць як агульнасць культурных традыцый славянскіх народаў, так і новыя павевы ў сучасным мастацтве.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Паштрнакова, Вярба (2011). Чедомир Папоў, ур. Српски биографски рачнік 5 (Кв-Мао)). Нові Сад: Бібліятэка Матице српске. ISBN 978-86-7946-085-1.

## Спасылкі 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Сербіі IX — пачатку XIX стагоддзя
* Св. Лука: Старая сербская ікона 
* Мастацкая галерэя

Катэгорыя:Мастацтва паводле народаў
Катэгорыя:Культура Сербіі