Хаім Градэ

**Хаім Градэ** (ідыш חײם גראַדע; ) — адзін з самых значных яўрэйскіх пісьменнікаў ХХ стагоддзя. Перакладчык, журналіст. Пісаў на ідышы.

## Біяграфія 
Градэ вёў свой радавод ад напалеонаўскага афіцэра, які быў паранены падчас вайны 1812 года і ўратаваны віленскай яўрэйскай сям’ёй. Ён ажаніўся з адной з выратавальніц і застаўся ў Вільні, прыняўшы юдаізм.

Бацька Хаіма, Шлоймэ-Мордхе Градэ, быў рабінам і настаўнікам іўрыта, маці Вэла — дачкой рабіна Рафаэла Блюменталя. Бацька памёр, калі будучы пісьменнік быў яшчэ малы. Сям’я жыла бедна, нейкі час Хаім гадаваўся ў дзіцячым прытулку і інтэрнаце для дзяцей рабочых, мусіў працаваць памочнікам каваля. Маці займалася вулічным гандлем, змагалася за кожны грош, каб сын атрымаў адукацыю, разам з паслядоўнікамі навагрудскай плыні артадаксальнага містычнага руху Мусар. У 22-гадовым веку ён пакідае рэлігійнае навучанне, каб стаць пісьменнікам.Я выказаў стаўленне да мусарызму ў маіх кнігах, але, сказаўшы каротка, проста і сцісла: прыхільнікі мусарызму вераць, што чалавек нараджаецца злым, але няспыннае самаўдасканаленне можа зрабіць яго добрым. Але я ўсвядоміў яшчэ ў маладосці, што чалавек, ці ён народзіцца добрым, ці злым, не можа змяніць сябе. Гэтае ўсведамленне не толькі змусіла мяне перастаць быць мусарнікам, але і цалкам пазбавіла рэлігійнага светабачання, што чалавек мае вольны выбар паміж дабром і злом. Хоць, з іншага боку, этычны імпульс ува мне заўжды быў такі ж моцны, як і эратычны імпульс, і як мой жыццёвы інстынкт у цэлым.Ваенныя гады ў Расіі былі сярод самых прадуктыўных у маім жыцці. Я пакінуў Вільню ў чэрвені 1941 года, калі германскія войскі ўвайшлі ў горад. Перапоўнены гэтым досведам і сцэнамі вайны на ўсім шляху, згубіўшы сям’ю, якая засталася пад немцамі ў небяспецы, я пачаў пісаць, як толькі асеў у калгасе пад Саратавам, дзе працаваў пару месяцаў. І я працягваў падчас маіх пакутлівых падарожжаў па Цэнтральнай Азіі ў 1941—1943 гадах. Я быў у Ташкенце, Ашхабадзе і Сталінабадзе. Гэта тры сталіцы трох савецкіх рэспублік на мяжы Ірана і Аўганістана, каля ўзножжа Паміру і непадалёк ад пустыні Каракумы. Абадраны, галодны і босы, тым не менш, у стане духоўнай напружанасці, я, не спыняючыся, пісаў кароткія лірычныя вершы і даўжэйшыя апавядальныя паэмы. Я працягваў гэта рабіць і ў Маскве, дзе я быў у істотна лепшых абставінах. Я спыніў пісанне, толькі вярнуўшыся на руіны маёй роднай Вільні ў канцы 1945 года. Мяе нібыта паралізавала. Аднак падчас маіх далейшых вандровак, у Польшчы, у Францыі, я зноў пачаў пісаць.У 1946 годзе Градэ пераехаў у Польшчу, працаваў у літаратурным часопісе"Jidisze Szriftn". У 1947 годзе выехаў у Парыж, дзе ачоліў Парыжскую яўрэйскую літаратурную асацыяцыю, якая многа зрабіла для пасляваеннага ажыўлення яўрэйскага жыцця ў Францыі. У 1948 годзе Градэ пераехаў у ЗША са сваёй другой жонкай і да смерці ў 1982 годзе жыў у паўночным Бронксе (Нью-Ёрк).

Пахаваны на могілках Рыверсайд, Садл-брук, Нью-Джэрсі.

## Творчасць 
Большасць пасляваенных твораў Градэ связаныя з асэнсаваннем культуры і традыцый юдаізму.Пісьменнікі, якія пісалі на ідышы пасля 1945 года, глыбока ведалі сваё «грамадства знутры» і «лёгка разумелі яго манеры і каштоўнасці», што яны з вялікім поспехам выкарыстоўвалі ў рэалістычных раманах пра гарадскія і местачковыя асяроддзі (штэтлы) у яўрэйскай Усходняй Еўропе.

(...) У рамане Градэ «Der brunem» (1958) апісаны канфлікт паміж Мураўёвым і Мендэ-брамнікам. Мураўёў, названы ў гонар расійскага губернатара Віленскай губерні Мураўёва які падчас паўстання 1863 года «павесіў і пахаваў... [польскіх] дзядоў», — самы страшны і заможны жабрак на двары сінагогі. (...) Апрануты як расійскі салдат, сляпы ад трахомы, «ён злосна хапаў ахвяраванні, лаяўся, з пенай каля рота, і нават калі не прасіў міласціну, роў і крычаў, быццам адганяў сабак кійком». (...)

Мастацкі погляд Градэ пранікае ў светапогляд дробных крамнікаў і рэзнікаў, якія, нягледзячы на ​​нежаданне даваць міласціну жабракам, тым не менш адчуваюць абавязак наталіць голад бясконцай колькасці бедных у Вільні. Апісанне таго, як гэтая рэлігійная каштоўнасць фарміруе паводзіны і светапогляд яўрэяў у двары сінагогі, робіць раман важным культурна-гістарычным дакументам.«Mayn krig mit Hersh Rasseyner» («Мая спрэчка з Гершам Расейнерам», 1950) — гэта філасофскі дыялог паміж свецкім яўрэем, які глыбока ўзрушаны Халакостам, і яго набожным сябрам з Польшчы.

Раман Градэ «*Di agune»* («Бязмужняя») апавядае пра яўрэйку, муж якой прапаў без вестак падчас ваеннага тэрору, і якой, згодна з артадаксальнымі яўрэйскімі законамі, нельга выходзіць замуж, бо гэта будзе лічыцца пазашлюбнай сувяззю.

У двухтомніку «*Tsemakh Atlas*» («Атлас Цэмаха», 1967-68) Градэ апісвае яўрэйскае жыццё, рэгламентаванае Торай. Ва ўспамінах «*Der mame’s Shabosim»* («Шабаты маёй маці»), дае ўнікальную карціну жыцця перадваеннай Вільні, апісвае бежанскі побыт у СССР і вяртанне ў Вільню пасля вайны.Я заўжды меў адчуванне, што выжыў, каб апісаць наш зруйнаваны яўрэйскі свет Усходняй Еўропы. Мае чытачы адчуваюць гэта. Яны часта кажуць што мае апавяданні і раманы ўвекавечваюць — я хацеў бы, каб было так — наш знішчаны свет, асабліва Літву і віленскае яўрэйства. (…) Я намагаюся апісваць цямнейшыя і паўсядзённыя аспекты, не толькі яскравыя і святыя бакі жыцця яўрэяў у нашых гарадах і мястэчках. Выдаў кнігі:

* 1936: יאָ *Jo* (*«Так»*);
* 1939: מוסרניקעס (*«Мусернікес»*);
* 1945: דורות *Dojres* (*«Пакаленні»*);
* 1947: אויף די חורבֿות *Ojf di churwes* (*«На руінах»*);
* 1947: פֿאַרוואַקסענע וועגן *Farwaksene wegn* (*«Зарослыя дарогі»*);
* 1949: דער מאַמעס צוואה *Der mames cawoe* (*«Мамін запавет»*);
* 1950: שײַן פֿון פֿאַרלאָשענע שטערן *Szajn fun farloszene sztern* (*«Святло згаслых зорак»*);
* 1950: מײַן קריג מיט הערש ראַסיינער *Majn krig mit Hersz Rasejner («Мая спрэчка з Гершам Расейнерам»);*
* 1955: דער מאַמעס שבתים *Der mames szabosim* (*«Шабаты маёй маці»*);
* 1958: דער שולהויף *Der szulhojf («Двор сінагогі»);*
* 1958 *Der brunem* ("Студня");
* 1961: די עגונה *Di agune («Бязмужняя»), раман;*
* 1967—1968: צמח אַטלאַס *Cemach Atlas* («Атлас Цэмаха»), раман у 2 тамах;
* 1974: די קלויז און די גאַס *Di klojz un di gas ("Малельня і вуліца).*
* *1976: Der sztumer minjen («Маўклівы міньян»).*

## Зноскі 
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Яўрэйскія пісьменнікі