Paranthropus aethiopicus

**Paranthropus aethiopicus** выкапнёвы від роду парантрапаў («масіўных аўстралапітэкаў»), жыў у Усходняй Афрыцы каля 2,5 мільёнаў гадоў таму. Гэта найбольш старажытны з парантрапаў, вядомых навуцы.

## Назва 
Відавая назва , звязана з тым, што дадзены від быў апісаны па парэштках, знойдзеных на тэрыторыі Эфіопіі.

Эфіёпскага парантрапа не варта блытаць з іншым таксонам, які мае падобную назву, — . Гэтая падвідавая назва была прапанавана Ф. В. Тобайасам у 1980 годзе для аўстралапітэкаў з месцазнаходжання Хадар (раён Афар, Эфіопія), а ў 1985 годзе Г. Р. Олсан разглядаў дадзеную групу як самастойны від . У цяперашні час гэтыя хадарскія знаходкі звычайна не класіфікуюцца як самастойны від або падвід, а як прадстаўнікі афарскага аўстралапітэка.

## Гісторыя вывучэння 
Першая знаходка, якая адносіцца да дадзенага віду, — гэта абломак ніжняй сківіцы, выяўлены ў 1967 годзе ў даліне ракі Ома ў Эфіопіі і які атрымаў нумар Omo 18-1967-18. У 1968 годзе французскія даследчыкі К. Арамбур і. І. Копенс апісалі дадзены фрагмент як  належачы да новага віду і роду , аднак гэтыя род і від не атрымалі прызнання сярод антраполагаў.

У 1985 годзе Аланам Уокерам ля возера Туркана ў Кеніі быў знойдзены адносна поўны чэрап без ніжняй сківіцы. Ён быў знойдзены пад пластом вулканічнага туфу, які меў узрост каля 2,5 млн гадоў. Гэтай новай знаходцы быў прысвоены нумар KNM-WT 17000, сярод антраполагаў яна вядомая таксама як «чорны чэрап» (). У тым жа раёне ў блізкіх па ўзросту адкладах быў знойдзены і буйны фрагмент ніжняй сківіцы KNM-WT 16005.

У 1986 годзе А. Уокер, Р. Лікі, Дж. Харыс і Ф. Браўн апублікавалі супольны артыкул, прысвечаны гэтым двум знаходкам. Параўнаўшы «чорны чэрап» з іншымі выкапневымі рэшткамі, гэтыя даследчыкі прыйшлі да высновы, што ён хутчэй за ўсё належаў  — аднаму з відаў «масіўных аўстралапітэкаў» (цяпер яго звычайна называюць *Paranthropus boisei*), а некаторыя адрозненні ў будове тлумачылі ўнутрывідавой зменлівасцю або тым, што гэта старажытны і прымітыўны прадстаўнік дадзенага віду. Тым не менш, аўтары артыкула дапускалі, што ў далейшым высветліцца, што чэрап належаў прадстаўніку іншага, больш старажытнага віду. У гэтым выпадку, па іх думцы, да гэтага старажытнага віду павінны быць аднесены і некаторыя іншыя ўзоры такога ж геалагічнага ўзросту з таго ж рэгіёну, у тым ліку і абломак сківіцы, апісаны французамі ў 1968 годзе. З пункту гледжання А. Уокера і яго суаўтараў, дадзены від у выпадку яго выдзялення варта было аднесці да роду аўстралапітэкаў () і, захоўваючы відавую назву, дадзеную французскімі даследчыкамі, ён павінен называцца .

Аднак, не ўсе даследчыкі пагадзіліся з сцвярджэннем, што чэрап адносіцца да віду  альбо . У 1989 годзе Уолтар Фергюсан апісаў гэтую знаходку як прадстаўніка новага віду .

Нягледзячы на тое, што некаторыя спецыялісты падтрымалі пазіцыю У. Фергюсана, усеагульнага прызнання яна не атрымала. У цяперашні час «масіўныя аўстралапітэкі» як правіла вылучаюцца ў самастойны род парантропаў (). Пры гэтым найбольш старажытныя з іх прадстаўнікі з Усходняй Афрыкі звычайна разглядаюцца як асобны від . Гэта назва часцей за ўсё асацыюецца з «чорным чэрапам», нягледзячы на тое, што сківіца Omo 18-1967-18 застаецца тыпавым асобнікам, за якім дадзенае відавая назва афіцыйна замацавана.

## Будова 
Чэрапна каробка маленькага памеру, нізкая, выцягнутая ў даўжыню і пашыраецца ўнізе. У дарослых самцоў вельмі моцна развіты сагітальны грэбень, які служыў для мацавання магутных жавальных цягліц. Надброўны валік адносна тонкі. Будова скроневай косткі блізкая да такой у парантропа Бойса. Аснова чэрапа плоская, а патылічная адтуліна змешчана ўзад, што можна расцэньваць як прымітыўныя прыкметы. Соскападобныя адросткі буйныя.

Косткі твара масіўныя, твар вельмі шырокі, яго цэнтральная частка ўвагнутая, а бакавыя краі выступаюць наперад. Вертыкальная прафіліроўка твара вельмі моцная з вельмі моцным альвеалярным прагнатызмам. Верхняя сківіца масіўная, сплошчаная спераду, моцна выступае наперад. Паднябенне вялікае, масіўнае, плоскае.

Ніжняя сківіца масіўная, з вельмі шырокай зубной дугой, якая  моцна разыходзіцца ўзад.

Карэнныя зубы вельмі вялікія, а перадкарэнные, іклы і асабліва разцы адносна менш буйныя. На верхняй сківіцы маецца дыястэма — прамежак паміж разцамі і ікламі, што з'яўляецца яшчэ адной прымітыўнай прыкметай.

Мозг вельмі маленькі, аб'ём чарапной каробкі «чорнага чэрапа» складае ўсяго толькі каля 410 см³. Па форме і суадносінах памераў аддзелаў мозгу парантроп эфіёпскі блізкі да сучасных чалавекападобных малпаў.

Аб будове астатніх частак шкілета практычна нічога дакладна невядома. Магчыма да гэтага віду адносіцца сцегнавая косць KNM-WT 16002, знойдзеная ў тым жа раёне, што і чорны чэрап, але некалькі больш старажытная. Яе памеры - сярэднія для аўстралапітэкаў.

## Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
Выкапневыя рэшткі, якія адносяць да дадзенага віду, сустракаюцца ва Усходняй Афрыцы ў адкладах з датыроўкамі ад 2,33 да 2,75 млн гадоў. Яны знойдзены ў навакольных мясцовасцях возера Туркана і ракі Ома, якая ўпадае ў яго, а таксама ў месцазнаходжанні Лаэтолі ў Танзаніі. Асяроддзе яго пражывання звычайна рэканструюць па навакольнай фаўне як дастаткова вільготныя лугі, лесастэп ці рэдкалессе каля пастаянных вадаёмаў.

## Эвалюцыйныя сувязі 
Па некаторым асаблівасцям будовы эфіёпскі парантрап блізкі да афарскага аўстралапітэка, які, магчыма, з'яўляецца яго продкам. У сваю чаргу, вельмі верагодна, што эфіёпскі парантрап з'яўляецца продкам больш позняга ўсходнеафрыканскага віду парантрапаў — парантропа Бойса.

Магчымыя роднасныя сувязі з трэцім відам парантрапаў — паўднёваафрыканскім Paranthropus robustus — не цалкам ясныя. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён можа з'яўляцца яшчэ адным нашчадкам эфіёпскага парантрапа, але ёсць аргументы і ў карысць яго незалежнага ад іншых парантрапаў паходжання (у такім выпадку род Paranthropus аказваецца поліфілетычным).

## Гл. таксама 
* Чорны чэрап

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Парантроп эфиопский(руск.)&nbsp; на сайце Антропогенез. RU
* Трохмерная мадэль «чорнага чэрапа» (англ.)&nbsp; на сайце Нацыянальнага музея Смитссанаўскага інстытута натуральнай гісторыі

Катэгорыя:Антрапагенез
Катэгорыя:Парантапы
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1968 годзе