open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Якуцк

**Яку́цк** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Якуціі, порт на рацэ Лена. Горад размешчаны ў даліне Туймаада на левым беразе ракі Лены. З'яўляецца буйнейшым горадам, які размешчаны ў зоне вечнай мерзлаты.

Колькасць насельніцтва — 235,6 тыс. чал. (2005), што складае прыкладна 22 % агульнага насельніцтва Якуціі. У цяперашні час ідзе будаўніцтва Амура-Якуцкай чыгуначнай магістралі ад горада Нерунгры. Пакуль пасажырскі рух ажыццяўляюцца да станцыі Тамот (570 км ад БАМа), а грузавы — да станцыі Амга (672 км).

Пакуль што сувязь з іншымі рэгіёнамі Расіі ажыццяўляецца ў асноўным паветраным шляхам, таксама ў зімовы перыяд — па льду Лены, у навігацыю — грузапасажырскім паромам. Таксама пэўнае значэнне маюць федэральная траса «Калыма» (Якуцк-Магадан) і гравійная федэральная траса M56 «Лена», якая заканчваецца на супрацьлеглым беразе Лены.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
* Ленскае аб’яднанае рачное параходства

## Культура 
* Саха акадэмічны тэатр імя П. А. Аюнскага
* Цэнтр культуры і сучаснага мастацтва імя Гагарына

## Адукацыя 
* Паўночна-Усходні федэральны ўніверсітэт

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Віталій Вітальевіч Неф
* Алена Аляксееўна Крутава (нар. 1945) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт мэрыі 
* Якуцк онлайн

Катэгорыя:Гарады Якуціі

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1632 годзе
Нерунгры

**Нерунгры** () — горад у Якуціі (Расіі) на рацэ Чульман. Заснаваны ў 1975 годзе. Размешчаны за 965 км ад сталіцы Якуціі — Якуцка.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Якуціі
Сурск

**Сурск** () — горад у Пензенскай вобласці. Заснаваны ў 1860 годзе на рацэ Сура, у 1953 годзе стаў горадам. Горад знаходзіцца за 90 км ад Пензы.
## Насельніцтва 
## У Сеціве
* Горад Сурск, неафіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Пензенскай вобласці
Гаручыя сланцы

thumb|250px| 
**Гаручыя сланцы** — карысныя выкапні, асадкавыя горныя пароды, якія маюць гаручыя ўласцівасці.

Колер карычневы, карычнева-жоўты, шэры, аліўкава-шэры. Складаюцца з кварцу, кальцыту, гліністых мінералаў і інш. Маюць 10-50% па вазе арганічных рэчываў, да 7-10% вадароду, 30-80% лятучых кампанентаў, бітумы.

Гаручыя сланцы выкарыстоўваюцца як паліва, для вытворчасці бытавога газу, сыравіна для хімічнай прамысловасці (сінтэтычныя дубільнікі, клей, лакі, масцікі і інш.).

Эксплуатуюцца галоўным чынам у Эстоніі.

Агульныя патэнцыяльныя запасы гаручых сланцаў у свеце ацэненыя ў 650 трлн. т. Асноўныя рэсурсы — 430—450 трлн. т — сканцэнтраваныя ў ЗША (штаты Каларада, Юта, Ваёмінг). Вялікія запасы гаручых сланцаў ёсць у Бразіліі і КНР.

На Беларусі паклады гаручых сланцаў выяўлены ў Прыпяцкім прагіне, у асноўным на тэрыторыі Гомельскай і Мінскай абласцей. Агульныя прагнозныя запасы - да 8 млрд. т. Глыбіня залягання 50-600 м, магутнасць пласта 0,5-3 м. Папярэдне разведана Тураўскае радовішча гаручых сланцаў. Гэтыя гаручыя сланцы патрабуюць пры выкарыстанні папярэдняй тэрмічнай апрацоўкі, здабыча не вядзецца.

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Паліва
Торф

thumb|
**Торф** () — гаручы карысны выкапень. Утвараецца ў працэсе натуральнага адмірання і няпоўнага распаду раслін ва ўмовах недахопу кіслароду і залішняга ўвільгатнення. З'яўляецца шматкампанентнай, поліфракцыйнай паўкалоідна-высокамалекулярнай сістэмай, у складзе якой розныя класы арганічных і мінеральных злучэнняў.

Колер торфу ад жоўта-бурага да чорнага. Хімічны склад вызначаецца ўмовамі генезісу, асаблівасцямі раслін-торфаўтваральнікаў і ступенню іх распаду. Яго элементарны склад (на арганічную масу): вуглярод 50-60 %, вадарод 5-6 %, кісларод 26-45 %, азот 0,9-3,6 %, сера 0,1-5,9 %. У кампанентным складзе арганічнай масы водарастваральных рэчываў 1—5%, бітумаў 2—17%, злучэнняў, якія лёгка гідралізуюцца, 20—40%, цэлюлозы 4—10%, гумінавых кіслот 10—50%, лігніну 5—20%. Попельнасць у памеры 50% на сухое рэчыва ўмоўна лічаць мяжой паміж торфам і тарфяной глебай. Паводле ступені распаду раслінных тканак адрозніваюць торф слаба- (да 20% рэчыва страціла клетачную структуру), сярэдне- (20—35%) і моцнараскладзены (больш за 35%). Цеплата згарання торфу 19,1—27,6 МДж/кг (4500—6500 ккал/кг). Вільгацеўтрыманне ў натуральным заляганні 88—96%, порыстасць да 96—97%, высокі каэфіцыент сціскальнасці. Тэкстура аднародная, зрэдку слаістая; структура валакністая або пластычная.  У сухім стане мае малую шчыльнасць (да 300 кг/м³), нізкі каэфіцыент цеплаправоднасці і высокую газапаглынальную здольнасць.

На Беларусі вядомы шматлікія паклады торфу з захаванымі геалагічнымі запасамі 4,3 млрд т. Узрост 4-12 тыс. гадоў (трапляецца і торф больш старажытных эпох). У залежнасці ад складу раслін-торфаўтваральнікаў і ўмоў торфаўтварэння вылучаюць тыпы торфу — нізінны (попельнасць 1—18%, кіслотнасць рН > 5,1, азоту 2,8%), пераходны (попельнасць 1,2—15,9%, кіслотнасць рН 2,8—5,9, азоту да 2%) і вярховы (попельнасць 0,7—15,4%, кіслотнасць рН 2,8—3,6, азоту да 1,5%; падтыпы — лясны, лесабагнавы, багнавы; групы і віды.

Торф выкарыстоўваецца як паліва, для вытворчасці арганічных і арганамінеральных угнаенняў, біястымулятараў, кармавых дражджэй, фільтраў, сарбентаў, фарбавальнікаў драўніны, тарфянога воску, лекавых сродкаў, прадуктаў бытавой хіміі і інш. Значная плошча тарфяных радовішчаў асушана і выкарыстоўваецца ў якасці меліяраваных глебаў.

Tourbiere.JPG|
Peat Lewis.jpg|
Feu de tourbe.JPG|

## Вучоныя ў вобласці торфу 
* Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч
* Віктар Георгіевіч Гарачкін
* Уладзімір Яўгенавіч Ракоўскі
* Ісідор Рыгоравіч Блох

## Гл. таксама 
* Тарфяна-балотныя глебы
* Гіпертуф
* Тарфяная прамысловасць Беларусі
* Торфаздабыча
* Торфалячэнне

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Паліва
Генрых Латвійскі

**Генрых Латвійскі**, або **Генрых Лет** (, , ; 1187/1188, Ніжняя Германія — пасля 1259) — каталіцкі святар Рыжскага архібускупства, місіянер сярод латгалаў абапал . Аўтар «Хронікі Лівоніі».

## Біяграфія 
250px|thumb|Старонка копіі «Хронікі Лівоніі»

У сваёй «Хроніцы» Генрых паслядоўна ўжывае займеннік «мы», кажучы пра немцаў. Аднак, следам за Андрэйсам Пумпурсам у эпасе «Лачплэсіс», латвійская гістарыяграфія 1-й паловы XX ст. пачынаючы з  настойвае, што Генрых быў латышом (магчыма, узятым у дзіцячым узросце на выхаванне немцамі).

Выхоўваўся ў манастыры  у  на гары Сегэ ў Галштыніі. У 1205 годзе Генрых юнаком трапіў у Рыгу і пазней пачаў місіянерскую дзейнасць у Лівоніі. У 1208 годзе пасвечаны біскупам Альбертам у святара, атрымаў прыход у  (*Папендорф*, ) за 12 км на поўнач ад Вендэна, пазней нададзены яму ў леннае ўладанне.

У 1225—1227 гадах Генрых  склаў «Хроніку Лівоніі» (, ), дзе падрабязна апісаў падзеі нямецкай каланізацыі і гісторыю навяртання ў хрысціянства куршаў, ліваў, латгалаў, эстаў і селаў. Хронікі Генрыха — найбольш аўтарытэтная крыніца па гісторыі Лівоніі канца XII і пачатку XIII стагоддзяў, адметная дэталёвым апісаннем фактаў, дакладнасцю імёнаў, геаграфічных назваў, храналогіі.

## Навуковыя выданні Хронікі 
* Leonid Arbusow, Albert Bauer (Hrsg.): *Heinrici Chronicon Livoniae / Heinrichs Livländische Chronik*. (; SS rer. Germ.; 31). 2. Auflage. Hahn, Hannover 1955;
* E. Pabst (Hrsg.): ''Heinrich's von Lettland Livländische Chronik. Ein getreuer Bericht wie das Christenthum und die deutsche Herrschaft sich im Lande der Liven, Letten und Ehsten Bahn gebrochen. Nach Handschriften mit vielfacher Berichtigung des üblichen Textes aus dem Lateinischen übersetzt und erläutert*. Gressel, Reval 1867;
* «Хроника Ливонии» Генриха Латвийского  / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. 2-е издание.

## У мастацтве 
Генрых Латвійскі стаў героем паэмы Візмы Бэлшавіцы «Заўвагі Генрыха Латвійскага на палях Лівонскай хронікі» (, 1969), дзе вобраз латыша-храніста, вымушанага прыхільна апісваць заваёвы чужога яму рэжыму, выкарыстаны паэтэсай, як лічыцца, каб выказаць сваё стаўленне да савецкага рэжыму ў Латвіі. Генрых Латвійскі адзін з галоўных персанажаў рамана Леаніда Дайнекі «Меч князя Вячкі», таксама згадваецца ў аповесці Уладзіміра Арлова «Дзень калі ўпала страла».

## Літаратура 
* 
* Iben Fonnsberg-Schmidt, *Papieże i krucjaty bałtyckie 1157—1254*, przekł. Bogusław Solecki, Warszawa 2009, s. 27-29.
* Hermann Hildebrand, *Die Chronik Heinrichs von Lettland. Magisterarbeit*, Dorpat 1867 (Digitalisat)
* Hermann Hildebrand, *Heinrich von Lettland*, [w:] *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Band 11, Duncker & Humblot, Leipzig 1880, S. 637—639.
* Friedrich Wilhelm Bautz, *Heindrich von Lettland*, [w:] *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* (BBKL). Band 2, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 682—683.

## Спасылкі 
* . *''. — Riga: Jonck und Poliewsky, 1918.

Катэгорыя:Постаці латвійскага каталіцтва
Катэгорыя:Гісторыкі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі
Катэгорыя:Постаці латвійскай гісторыі
Катэгорыя:Гісторыкі XIII стагоддзя
Ліскі (горад)

**Ліскі** () — горад (з 1937 года) у Ліскінскім гарадскім паселішчы Ліскінскага раёна Варонежскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр гарадского паселішча і раёна.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на Окска-Данской раўніне, порт на рацэ Дон; за 98 км на паўднёвы ўсход ад Варонежа. Клімат умерана-кантынентальны, ападкаў 435—560 мм/год. Буйны чыгуначны вузел Паўднёва-Усходняй чыгункі. У гарадское паселішча ўваходзіць хутар *Калач* (303 чал., 2009 г.).

## Гісторыя 
З 1571 альбо 1576 года каля возера Багаты Затон (Багаты Юрт, сучаснае Багатае возера) на левым беразе ракі Дон усталёўваўся летні вартавы пост. У 1787 годзе на гэтым месцы слабада *Пакроўская* ператварылася ў слабаду *Новапакроўскую*.

На правым беразе Дона на месцы сучаснага горада знаходзіліся сёлы *Ліскі* (у 1717—1803 гадах — *Петрапаўлаўскае*) і *Залужнае*. У 1870 годзе ў Новай Пакроўцы ўтворана чыгуначная станцыя, названая по правабярэжнаму сялу — Ліскі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* *Зюбин М. В.* Лиски. Земля и люди. — Воронеж, 1990.

## Спасылкі 
* Лиски. Администрация городского поселения г. Лиски  
* Лиски. Информационный портал 
* Расписание поездов по станции Лиски / votpusk.ru 

Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1965 годзе
Ліскі

Назву **Лі́скі** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Ліскі — хутар у Жабінкаўскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Ліскі — вёска ў Рагачоўскім раёне
** Ліскі — аграгарадок у Рэчыцкім раёне

### Польшча 
* Любельскае ваяводства:
** Ліскі — вёска ў гміне Доўгабычуў Грубяшоўскага павету
** Ліскі — вёска ў гміне Гародла Грубяшоўскага павету
* Вармінска-Мазурскае ваяводства:
** Ліскі — вёска ў гміне Сэнпопал Барташыцкага павету
** Ліскі — вёска ў гміне Старэ Юхі Ельцкага павету
** Ліскі — вёска ў гміне Бане Мазурске Галдапскага павету
** Ліскі — вёска ў гміне Піш Піскага павету

### Расія 
* Ліскі — горад у Варонежскай вобласці.

## Іншае 
* «Ліскі» — беларуская народная гульня.
Амура-Якуцкая магістраль

**Амура-Якуцкая магістраль** () — чыгунка, якая будуецца ў Якуціі. Цягнецца на 830 км ад Беркакіта (канцовая кропка галіны БАМу Тында-Беркакіт) у мерыдыянальным кірунку да Якуцка. Будаўніцтва пачалося ў 1985 годзе. У 2004 годзе быў адкрыты пасажырскі рух на ўчастку Алдан-Тамот (вагон Тамот-Масква ідзе 5,5 сутак). Завяршэнне будаўніцтва плануецца на 2012 г. Пры гэтым разглядаецца два варыянты канцовага пункту:
* пасёлак Ніжні Бесця́х на супрацьлеглым ад Якуцку беразе Лены;
* непасрэдна Якуцк з будаўніцтвам 3-кіламетровага чыгуначна-аўтамабільнага мосту праз Лену.

Будаўніцтва чыгункі значна палепшыць транспартнае становішча Якуціі і яе адміністрацыйнага цэнтру.

## Спасылкі 
Схема АЯМа 

Катэгорыя:Транспарт у Расіі
Катэгорыя:Якуція
Тамот

**Тамот** () — горад у Алданскім улусе Якуціі (Расіі) на рацэ Алдан, прытоку Лены. Заснаваны ў 1923.

Размешчаны за 390 км ад адміністрацыйнага цэнтра Якуціі — Якуцка, за 65 км ад Алдана. Чыгуначная станцыя на Амура-Якуцкай магістралі. На сёняшні дзень — канцавы пункт руху пасажырскіх цягнікоў.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Якуціі
Ак-Давурак

**Ак-Давурак** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Барун-Хемчыкскага кажууна Тувы. Размешчаны на захадзе Тувінскай катлавіны, на левым беразе ракі Хемчык (прыток Енісея), у цэнтры Хемчыкскай даліны, за 301 км на захад ад Кызыла.

Катэгорыя:Гарады Тывы
Пунсон

**Пунсо́н**, ці **пуансо́н** () — шматзначны тэрмін.

* У *паліграфіі* — металічны брусок або пласцінка з рэльефным адбіткам літары або знака, якая выкарыстоўваецца для выціскання матрыцы.
* У *картаграфіі* — пазамаштабны знак на геаграфічных картах, які абазначае населены пункт. Часцей за ўсё бывае ў форме кружка. Звычайна размерам і спосабам выявы пунсона паказваюць люднасць населенага пункта. Пунсон можа таксама паказваць і адміністрацыйны статус населенага пункта.

## Літаратура 
* Пуансон //  С. 114.

## Спасылкі 
* 
* Пунсон // Толковый словарь Ушакова
Легенда карты

тапаграфічнай карты]]
**Легенда карты** — сукупнасць умоўных абазначэнняў карты і іх тлумачэнне. Знакі на карце бываюць плошчавыя, дзе ў маштабе выконваюцца ўсе памеры (колькасны ці якасны фон), лінейныя, дзе шырыня знака не адпавядае рэчаіснасці (лініі, якія абазначаюць транспартныя шляхі, рэкі, трубаправоды і інш.) і пазамаштабныя, якія не адпавядаюць маштабу (напрыклад, пунсоны).

Легенда можа быць рознай падрабязнасці — ад мінімальна неабходнай для разумення зместу карты, як у большасці агульнагеаграфічных карт, да вельмі падрабязнай, у спецыяльных тэматычных картах (напрыклад, ландшафтная карта БССР, карта выкарыстання зямельных рэсурсаў міра, карта рэчышчавых працэсаў на рэках СССР і інш.).

## Гл. таксама 
* Кніга Вялікаму Чарцяжу

Катэгорыя:Картаграфія
Буры вугаль

**Бу́ры ву́галь** — гаручы карысны выкапень расліннага паходжання, пераходная форма ад торфу да каменнага вугалю.

Адрозніваюць: лігніт з добра захаванай структурай рэшткаў драўніны, светлы карычневы вугаль зямлістай тэкстуры і шчыльны чорны бліскучы. На паветры буры вугаль хутка растрэскваецца і ператвараецца ў дробныя кавалкі.

Да бурага вугалю адносяць вуглі з вышэйшай цеплынёй гарэння рабочай масы бяспопельнага вугалю меней за 23,88 МДж (5700 ккал/кг).

Для бурага вугалю характэрна высокая гіграскапічнасць і кіслотнасць, мае 64-78 % вугляроду, 5-6 % вадароду, 15-30 % кіслароду, 40-65 % лятучых рэчываў. Шчыльнасць 1200—1500 кг/м³.

Буры вугаль выкарыстоўваецца як энергетычнае і бытавое паліва, сыравіна для хімічнай прамысловасці і вырабу вадкага паліва.

Як энергетычнае паліва буры вугаль мэтазгодна выкарыстоўваць каля месц здабычы, бо ён мае малую цеплыню згарання, і транспартаваць яго на вялікія адлегласці нявыгадна.

Самыя буйныя басейны і радовішчы бурага вугалю характэрны для мезазойска-кайназойскіх адкладаў. Галоўныя басейны размешчаны ў Расіі, Германіі, Польшчы, Чэхіі, Аўстраліі.

Здабыча бурага вугалю ў млн тон:

На Беларусі паклады бурага вугалю выяўлены ў Прыпяцкім прагіне і Брэсцкай упадзіне, у асноўным на тэрыторыі Гомельскай і Брэсцкай абласцей. Вядомы Брынёўскае, Жыткавіцкае і Тонежскае радовішчы. Агульныя геалагічныя запасы — больш за 1 млрд т, разведаныя — больш за 150 млн т. Якасць іх невысокая, распрацоўка пакуль не вядзецца, але гаспадарчае выкарыстанне (напрыклад, для вытворчасці вугальна-тарфяных брыкетаў) магчымае нават у блізкай перспектыве. На базе Жыткавіцкага радовішча бурага вугалю — адклады Паўночнае (23,5 млн т) і Найдзінскае (23,1 млн т) — магчыма будаўніцтва кар’ера гадавой магутнасцю 2 млн т. Якасць вугалю адпавядае вугалю Прыдняпроўскага вугальнага басейна (Украіна): вільготнасць 56—60 %, выхад лятучых рэчываў 39—60 %, цеплата згарання ў сярэднім 1640 ккал/кг. Яго галоўныя запасы ляжаць на глыбіні да 45 м, магутнасць пласта дасягае 16 м. Здабычу лепш весці адкрытым метадам. Вывучаецца магчымасць падземнай газіфікацыі.

## Гл. таксама 
* Вугаль

Катэгорыя:Выкапнёвы вугаль
Катэгорыя:Закамянеласці
Анамарфоза

**Анамарфоза** — графічная выява, вытворная ад геаграфічнай карты, маштаб аб'ектаў на якой прапарцыянальны значэнню іх характарыстык. Напрыклад, анамарфоза краін свету, створаная на аснове колькасці насельніцтва, ўяўляе сабой карту свету, на якой памер краін зменены так, каб быць прапарцыянальным колькасці іх насельніцтва. Анамарфозы зрэдку выкарыстоўваюцца ў сацыяльна-геаграфічных даследаваннях.

## Літаратура 
* *Гусейн-Заде С. М., Тикунов В. С.* Анаморфозы: что это такое? — М.: Эдиториал УРСС, 1999. — 167 с.

Катэгорыя:Картаграфія
Картаграма

**Картаграма** — геаграфічная карта, якая паказвае сярэдняе значэнне характэрыстыкі якога-небудзь аб’екта ці з’явы па адзінках тэрытарыяльнага падзелу, напрыклад, шчыльнасці насельніцтва па абласцях, разаранасць тэрыторый, ВУП на душу насельніцтва і г. д. Часцей за ўсё змест картаграмы складаецца спосабам колькаснага фону — калі інтэнсіўнасць якога-небудзь колеру залежыць ад велічыні характэрыстыкі.

## Гл. таксама 
* Картадыяграма

Катэгорыя:Картаграфія
Яўген Дамінікавіч Будзінас

**Яўген Дамінікавіч Будзінас** (, Масква — , Мінск) — беларускі пісьменнік і журналіст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і служачых, у 1946 годзе сям'я пераехала ў Вільнюс. Вучыўся ў школе рабочай моладзі, з 9-га класа адначасова працаваў лабарантам Вільнюскага радыётэхнічнага вучылішча (1960—1961). Вучыўся завочна ў радыётэхнічным інстытуце (спачатку ў Разанскім, пасля ў Мінскім, які скончыў у 1972 г.). Працаваў слесарам у Разані (1961—1962), манцёрам Мінскага гарадскога аўтатрэста (1963—1965), цесляром, камісарам камсамольска-маладзёжнага будатрада ў Цюменскай вобласці, затым настаўнікам матэматыкі, рускай мовы і літаратуры вячэрняй школы ў пасёлку Светлы Цюменскай вобласці (1967—1968). З 1968 года на журналісцкай працы ў Мінску — літаратурны супрацоўнік, загадчыкам аддзела ў газеце «Знамя юности» (1968—1972), уласным карэспандэнтам АПН (цяпер РИА «Новости») у БССР (1972—1975), карэспандэнт часопіса «Рабочая смена» (1975—1976), спецыяльны карэспандэнт часопіса «Дружба народов» па БССР і Прыбалтыцы (з 1982). Член СП СССР (з 1986). Старшыня праўлення выдавецтва «Паліфакт. Ltd» (1991—1997). Член рэдсавета часопіса «Дружба народов».

Жыў у Мінску. Меў двух дачок і сына. Памёр 4.10.2007 каля 9:30 у бальніцы, дзе знахадзіўся апошні тыдзень жыцця. Пахаваны ў Дудутках.

## Дзейнасць 
Дэбютаваў у 1966 годзе нарысам (часопіс «Нёман»). Пісаў на рускай мове. Аўтар кніг нарысаў і публіцыстыкі «Один практический шаг» (Масква, 1983), «Дом в сельской местности» (Масква, 1985), «Действующие лица» (1986), «Преждевременный конфликт» (Масква, 1988), рамана-даследавання «Промежуточный человек» (1990), аўтабіяграфічных раманаў «Дураки» (Масква, 2001), «Давайте, девочки» (Масква, 2007). Як публіцыст друкаваўся ў часопісах «Знамя» (1985, № 8), «Дружба народов».

Выдавец серыі «Итоги века». У 1994 г. стварыў музей «Дудуткі».

Лаўрэат прэміі Саюза журналістаў СССР (1985).

## Літаратура 
* *Пульша С.* Сегодня утром умер писатель Евгений Будинас // БелаПАН: Общество. 2007, кастр. 4, 14:58;
* ;
* ;
* *Чупринин С.* Новая Россия: мир литературы: Энциклопедический словарь-справочник: В 2 т. — СПб.: Пропаганда, 2003.

## Спасылкі 
* Выбраныя творы Я. Будзінаса  — Эл.рэсурс knihi.com

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Прагноз надвор’я

**Прагноз надвор’я** — навуковае прадбачанне змен надвор’я ў будучым для пэўнага геаграфічнага аб’екта. Прагноз надвор’я можа стварацца для пэўнай кропкі, населенага пункта, раёна, мора, акіяна, маршрута і г. д.

Дакладны прагноз надвор’я мае важнае значэнне ў сельскай гаспадарцы, авіяцыі, марскіх перавозках, жыллёва-камунальнай гаспадарцы, турызме і іншых сферах.

Прагноз надвор’я звычайна ўключае тэмпературу паветра, воблачнасць і атмасферныя ападкі, атмасферны ціск, хуткасць і кірунак ветру, вільготнасць паветра, неспрыяльныя з’явы і стыхійныя бедствы. Кожны прагноз спецыфічны для сферы дзе выкарыстоўваецца. Для сельскай гаспадаркі важнае значэнне мае паказчык тэмпературы глебы, а для авіяцыі - вышыня воблачнасці.

Прагнозам надвор’я займаецца навука сіноптыка, якая выкарыстоўвае для назіранняў метэаралагічныя станцыі і спадарожнікі. Адрозніваюць кароткатэрміновыя (ад некалькіх гадзін да 2 дзён) і доўгатэрміновыя (ад 3 дзён да 1 месяца і больш) прагнозы. Найбольш дакладнымі з’яўляюцца кароткатэрміновыя прагнозы, што звязана з даволі частымі і не заўсёды прадказальнымі зменамі руху паветраных мас у зямной атмасферы.

## Гл. таксама 
* Гідраметцэнтр
* Надвор’е
* Метэаралагічны спадарожнік

## Літаратура 
* . С.593.

Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Прагназаванне надвор'я
Алесь Салагуб

**Алесь Салагуб** (, в. Зарудзічы, цяпер  — ) — беларускі паэт, вязень Лукішак.

Скончыў Віленскую беларускую гімназію (1927), у 1928 годзе нелегальна перайшоў у БССР, дзе скончыў БДУ (1931). 10 жніўня 1933 г. арыштаваны і 17 мая 1934 г. расстраляны. Друкаваўся з 1925 года, у 1929 г. у Мінску выйшаў зборнік вершаў «Лукішкі». У 1961 годзе ў часопісе «Полымя» апублікаваны яго «Лукішскі дзёньнік».

## Літаратура 
* Беларускія пісьменнікі : біябібліягр. слоўн. Т. 5. — Мн., 1995. — С. 239.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. — Мн., 1986. — С. 613.
* Беларускія пісьменнікі (1917—1990). — Мн., 1994. — С. 481.
* Беларуская ССР : карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981. — С. 534.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 14. — Мн., 2002. — С. 96.

## Спасылкі 
* Алесь Салагуб у зборніку «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991» 
* Алесь Салагуб у энцыклапедыі slounik.org 

Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы
Аддзяленне

[thumb|180px|Абазначэнне аддзялення [NATO]]

**Аддзяленне** — першаснае (ніжэйшае) тактычнае падраздзяленне ва ўзброеных сілах большасці дзяржаў.

Складаецца з 6—12 чалавек на чале з камандзірам (сяржантам, старшыной). Звычайна ўваходзіць у склад узвода. Адпаведнікамі аддзялення ў іншых родах войскаў з'яўляюцца экіпаж танка ці самалёта ў танкавых войсках ці авіяцыі, разлік гарматы ў артылерыі. На ваенных караблях аддзяленне аб'ядноўвае асабовы склад адной ваеннай спецыяльнасці, і звычайна ўваходзіць у склад каманды.

Таксама *аддзяленне* — першасная (ніжэйшая) арганізацыйная адзінка ў штабах, ваенна-навучальных установах, установах і інш., напрыклад, аддзяленне кадраў або страявое аддзяленне.

## Літаратура 
*  — С. 527.

Катэгорыя:Ваеннае будаўніцтва
Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Падраздзяленне

**Падраздзяленне** — воінскае фарміраванне, якое мае, звычайна, пастаянную арганізацыю і аднародны склад. Арганізацыйная структура, колькасны склад і ўзбраенне падраздзялення вызначаюцца штатамі і табелямі і залежаць ад баявога прызначэння.

Да падраздзяленняў адносяцца: батальён, дывізіён, эскадрылля, рота, батарэя, звяно, баявая частка карабля, узвод, аддзяленне, разлік, экіпаж і інш.

 агульная назва адной з частак ваеннай установы, напрыклад, аддзел або ўпраўленне.

## Літаратура 
* . С.566.

Катэгорыя:Ваеннае будаўніцтва
Катэгорыя:Узброеныя сілы
Узвод

[thumb|180px|Абазначэнне ўзводу [NATO]]

**Узвод** — тактычнае падраздзяленне, што ўваходзіць у склад роты, батарэі. Асобныя ўзводы могуць утрымлівацца паводле самастойных штатаў у складзе частак, злучэнняў, упраўленняў, устаноў і інш. Узводная арганізацыя існуе ва усіх родах войскаў і спецыяльных войсках, а таксама ў частках і падраздзяленнях забяспечэння і абслугоўвання большасці ўзброеных сіл свету. Звычайна складаецца з 2—4 аддзяленняў (разлікаў, экіпажаў).

Існуюць узводы мотастралковыя, мотапяхотныя, пяхотныя, парашутна-дэсантныя, танкавыя, артылерыйскія, мінамётныя, процітанкавыя, разведвальныя, сапёрныя, сувязі, кіравання, каменданцкія, рэгуліравання, медыка-санітарныя, гаспадарчыя, забеспячэння, абслугоўвання і інш.

## Літаратура 
*  — С. 128.

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Штат (войска)

**Штат** — афіцыйны дакумент, што вызначае арганізацыйную структуру воінскай часткі (карабля), установы, ваенна-навучальнай установы; назвы падраздзяленняў, пасадаў, колькасць асабовага саставу, зброі, тэхнікі і інш. матэрыяльна-тэхнічных сродкаў.

## Літаратура 
* . С.821.

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Табель (войска)

**Та́бель ваенны** — афіцыйны дакумент, які з’яўляецца пералікам, складзеным у пэўным парадку. Напрыклад, табель пастам складаецца пры арганізацыі каравульнай службы (УС СССР, Расіі). Табель да штату воінскай часткі і апісвае **табельнае ўзбраенне** — колькасць і склад узбраення, і тэхнічныя сродкі, неабходныя дзеля яго выкарыстання, **табельныя сродкі** — матэрыяльныя сродкі, штатныя і дадатковыя, у т.л., боепрыпасы, паліва, харчаванне, матэрыялы і інш.

Першы ў Расійскай імперыі табель мундырным і амунычным рэчам адносіцца да 1711 года. Пры кожнай змене формы абмундзіравання і рыштунку аб’яўляліся новыя табелі. Табель забеспячэння чыноў флоту прыкладзены да Збору марскіх пастаноў. Па сістэме Збору ваенных пастаноў Расійскай імперыі 1859 года табелі ўключаліся ў дадатак да адпаведных тамоў; у звод 1869 года яны не ўваходзяць. Табелі, якія тычацца рэчавага забеспячэння, выдадзены асобна, пад назвай «Нармальныя табелі абмундзіравання і рыштунку войскаў прадметамі інтэнданцкага ведамства».

## Літаратура 
* . — С. 722.
* Табель военный // ЭСБЕ

Катэгорыя:Дакументы
Катэгорыя:Ваенная справа
Кызыл

**Кызы́л** (,  – «чырвоны») — горад у Расіі, сталіца Рэспублікі Тыва, на рацэ Алдан, прыток Лены. Заснаваны ў 1914 годзе. З 1914 па 1918 год называўся **Белацарск**, з 1918 па 1926 год — **Хем-Белдыр**.

Горад размешчаны ў Тувінскай катлавіне, ля зліцця рэк Бій-Хем (Вялікі Енісей) і Ка-Хем (Малы Енісей), якія ўтвараюць раку Улуг-Хем (Енісей), за 390 км ад чыгуначнай станцыі Мінусінск.

Горад лічыцца геаграфічным цэнтрам Азіі, усталяваны адпаведны манумент.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ларыса Віктараўна Скрыпава (нар. 1946) — вучоны ў галіне паразіталогіі, доктар біялагічных навук (1997).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Тывы
Фронт аклюзіі

**Фронт аклюзіі** — метэаралагічная з'ява, пры якой халодны фронт выцясняе з зямной павехні ў больш высокія слаі цёплыя паветраныя масы. Пры гэтым назіраецца змена цыклона антыцыклонам.

Катэгорыя:Метэаралогія
Агульнае землязнаўства

**Агульнае землязна́ўства** — раздзел геаграфічнай навукі, які вывучае найбольш агульныя заканамернасці і ўласцівасці геаграфічнай абалонкі Зямлі. Даследуе яе прасторава-часавую арганізацыю, дыферэнцыяцыю, кругаварот рэчываў і энергіі, дынаміку і эвалюцыю, ролю чалавецтва ў трансфармацыі геаграфічнай абалонкі. З’яўляецца прыродна-гістарычнай тэарэтычнай асновай аховы навакольнага асяроддзя, глабальнага мадэліравання; цесна звязана з краіназнаўствам. У агульным землязнаўстве шырока выкарыстоўваюцца геафізічныя, геахімічныя, геалагічныя і картаграфічныя метады. Тэрмін уведзены нямецкім географам К. Рытарам (1-я палова 19 ст.). Асновы сучаснага землязнаўства закладзены ў працах А. А. Грыгор’ева, С. В. Калесніка, В. А. Дзяменцьева і інш. Тэрмін выкарыстоўваецца таксама для абазначэння сукупнасці навук, аб’ектам якіх з’яўляецца Зямля як планета.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізічная геаграфія
Клімава (Бранская вобласць)

**Клімава** () — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Клімаўскага раёна Бранскай вобласці Расіі. Чыгуначная станцыя на лініі Навазыбкаў — Ноўгарад-Северскі, за 233 км на паўднёвы захад ад Бранска.

Несельніцтва — 13 554 чал. (2021).

## Эканоміка 
Крухмальна-патачны камбінат, кансервавы (садавінагародніныя кансервы) завод па вытворчасці масла і сыра, цагельня, швейная фабрыка. Вытворчасць асфальтабетона.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
Помнік архітэктуры — царква Дзмітрыя Салунскага.

## Зноскі 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Бранскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Клімаўскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1708 годзе
Геаграфічная карта

**Геаграфічная карта (мапа)** — зменшаная абагульненая выява зямной паверхні на плоскасці, якая паказвае розныя аб’екты і з’явы, іх дынаміку і сувязь паміж імі ў залежнасці ад яе прызначэння. Аб’екты і з’явы могуць быць фізіка-геаграфічнага і сацыяльна-эканамічнага характару. Да неад’емных асаблівасцей карт адносяцца:
* асаблівы спосаб выявы выпуклай зямной паверхні на плоскасці (картаграфічная праекцыя);
* адбор неабходных аб’ектаў і з’яў (картаграфічная генералізацыя);
* паказ аб’ектаў і з’яў у выглядзе спецыяльных знакаў (картаграфічныя знакі) і іх тлумачэнне (легенда карты).

Геаграфічную карту неабходна адрозніваць ад плана (які выконваецца без уліку крывізны зямной паверхні) і схемы (у якой не абавязкова захаваны маштаб).

## Класіфікацыя карт 
Геаграфічныя карты адрозніваюцца:
* паводле ахопу тэрыторыі (карты свету, мацерыкоў, краін і інш.);
* паводле зместу (агульнагеаграфічныя і тэматычныя);
* паводле маштабу:
** буйна- (1:200 000 і больш),
** сярэдне- (ад 1:200 000 да 1:1 000 000),
** дробнамаштабныя (менш за 1:1 000 000);
* паводле прызначэння (навуковыя, вучэбныя, інжынерныя, спартыўныя, турыстычныя і інш.).

## Картаграфія 
Картаграфія — навука аб даследаванні, мадэляванні і адлюстраванні прасторавага размяшчэння, спалучэння і ўзаемасувязі аб’ектаў і з’яў прыроды і грамадства (геаграфічнай абалонкі Зямлі). У больш шырокай трактоўцы картаграфія ўключае тэхналогію і вытворчую дзейнасць.

Аб’ектамі картаграфіі з’яўляюцца Зямля, нябесныя целы, зорнае неба і Сусвет. Найбольш папулярнымі пладамі картаграфіі (зразумелымі большасці людзей) з’яўляюцца вобразна-знакавыя мадэлі прасторы ў выглядзе плоскіх карт, рэльефных і аб’ёмных карт, глобусаў. Яны могуць быць прадстаўлены на цвёрдых, плоскіх або аб’ёмных матэрыялах (папера, пластык) або ў выглядзе малюнка на відэаманіторы.

Катэгорыя:Картаграфія
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Інсаляцыя

**Інсаляцыя** — апраменьванне зямной паверхні сонечнай радыяцыяй. Улічвацца можа як прамая, так і сумарная радыяцыя. Велічыня інсаляцыі залежыць ад воблачнасці, нахіла сонечных промняў, празрыстасці атмасферы і г. д. і можа значна мяняцца як на працягу сутак, так і па сезонах. Інсаляцыя з’яўляецца адным з галоўных чыннікаў, якія фарміруюць клімат.

Катэгорыя:Метэаралогія
Курытыба

**Курытыба** (*Curitiba*) — горад на поўдні Бразіліі, за 90 кіламетраў ад Атлантычнага акіяна, адміністрацыйны цэнтр штата Парана. Складовая частка аднайменнага мезарэгіёна. Знаходзіцца ў складзе найбуйнейшых гарадскіх агламерацый Бразіліі (Агламерацыя Курытыба). Уваходзіць у эканоміка-статыстычны мікрарэгіён Курытыба. Плошча: 434,967 км²; Насельніцтва: 1.788.559 (3.595.662 з прыгарадамі).

## Назва 
Назва перакладаецца з мовы мясцовых індзейцаў як «хваёвае месца», з прычыны таго, што ў наваколлях распаўсюджана т.зв. «паранская хвоя».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com

Курытыба

Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Парана
Рота

]]
**Ро́та** (ад  — натоўп, атрад) — асноўнае тактычнае падраздзяленне ва ўзброеных сілах большасці дзяржаў. Уваходзяць у склад батальёнаў (палкоў) або з’яўляюцца асобнымі. Складаецца са ўзводаў розных відаў.

Роты з’явіліся ў найміцкіх войсках Заходняй і Цэнтральнай Еўропы ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзя і на працягу пэўнага часу былі для гэтых войскаў характэрнымі, адпавядаючы тагачасным палкам.

У залежнасці ад прызначэння роты бываюць: стралковыя (мотастралковыя), пяхотныя (мотапяхотныя), танкавыя, мінамётныя, радыётэхнічныя, інжынерна-сапёрныя, аўтамабільныя, марской пяхоты, аховы, штабныя і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* . — С. 640.
* 

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Пасад

**Пасад** — гарадское гандлёва-рамеснае паселішча за межамі ўмацаванняў дзядзінца або вакольнага горада.

Гандлёва-рамесны пасад — галоўнае адрозненне сярэднявечных гарадоў, у т.л. Русі, ад вёсак і феадальных сядзіб — замкаў. Ад вёсак пры замках пасады адрозніваліся больш высокай занятасцю насельніцтва ў гандлі і рамястве. З часам, але не абавязкова, пасады умацоўваліся і ператвараліся ў вакольныя гарады, але маглі захоўваць назву пасада. Напрыклад Вялікі пасад ў Полацку ўжо з 1030-х гадах быў вакольным горадам. На пасадзе звычайна жыла асноўная частка насельніцтва горада і знаходзіўся торг. Пры нападзе на горад неўмацаваны пасад знішчаўся, часта самімі абаронцамі, а насельніцтва хавалася ў дзядзінцу або вакольным горадзе.

Катэгорыя:Горадабудаўніцтва
Індэксны каталог

**І́ндэксны каталог** (азначэнні аб'ектаў **IC I**, **IC II**), дадатак да новага агульнага каталогу туманнасцяў і зоркавых скопішчаў, складзены і выдадзены Дж. Дрэерам (1852—1926) у дзвюх частках (1895, 1908).

Першае выданне змяшчала ? аб'ектаў, наступнае павялічылася яшчэ на 1.529 аб'ектаў.

Індэксны каталог увесь час папаўняецца.

## Крыніцы
* Бакулин П. И. и др. Курс общей астрономии. М., 1983
* Еремеева А. И., Цицин Ф. А. История астрономии. М., 1989

## Спасылкі 
* Індэксны каталог

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Підуруталагала

**Підуруталагала** — горная вяршыня на востраве Шры-Ланка, таксама вядомая як гара Педра.

Найвышэйшы пункт рэспублікі Шры-Ланка. Узвышаецца на 2524 м над узроўнем акіяна і на 500—700 м над прылеглым пласкагор’ем. Размешчана ў цэнтральным нагор’і Шры-Ланкі, недалёка ад горада Нувара-Элія. Мае купалападобную форму. Складзена гнейсамі і гранітамі. На вяршыні ўстаноўлены галоўны тэлевізійны транслятар краіны.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Горы Шры-Ланкі
Балтыйская сістэма вышынь

**Балтыйская сістэма вышынь** — прынятая ў СССР у 1977 годзе сістэма нармальных вышынь, адлік якіх вядзецца ад нуля Кранштацкага футштока. Ад гэтага пункта адлічваюць вышыні апорных геадэзічных пунктаў, якія замацаваны на мясцовасці рознымі рэперамі і нанесены на карты.

У цяперашні час БСВ выкарыстоўваецца ў Расіі і шэрагу іншых краін СНД.

Нуль Кранштацкага футштока ўяўляе сабой шматгадовы сярэдні ўзровень Балтыйскага мора. Сістэма вышынь ад дадзенага зыходнага пункта стваралася пры дапамозе наземных геадэзічных вымярэнняў, метадамі нівелявання I і II класаў.

Для распаўсюджвання адзінай сістэмы вышынь па тэрыторыі краіны выкарыстоўваецца Дзяржаўная нівелірная сетка (з’яўляецца часткай Дзяржаўнай геадэзічнай сеткі). Галоўнай высотнай асновай сеткі з’яўляюцца нівелірныя сеткі I і II класаў. Акрамя ўстанаўлення Балтыйскай сістэмы вышынь, яны выкарыстоўваюцца для вырашэння навуковых задач: вывучэння змены вышынь зямной паверхні (зямной кары), вызначэння ўзроўню вады мораў і акіянаў і г. д. Як мінімум, кожныя 25 гадоў праводзіцца паўторнае нівеліраванне ўсіх ліній нівелявання I класа і некаторых ліній II класа.

Катэгорыя:Тапаграфія
Катэгорыя:Геадэзія
Новы агульны каталог

**Новы агульны каталог туманнасцей і зорных скопішчаў** (; азначэнне аб’ектаў **NGC**; сустракалася транслітарацыя азначэння **НГК**) — каталог аб’ектаў далёкага космасу.

Гэта адзін з найбольшых неспецыялізаваных каталогаў, бо змяшчае ў сабе ўсе тыпы аб’ектаў далёкага космасу (галактыкі, туманнасці, зорныя скопішчы), і найбольш вядомы ў аматарскай астраноміі каталог.

Каталог быў складзены ў 1880-х гадах  на аснове назіранняў Уільяма Гершэля, а потым паслядоўна пашыраны двума Індэкснымі каталогамі (каля 5000 аб’ектаў).

Аб’екты паўднёвай часткі зорнага неба каталагізаваныя менш падрабязна.

Новы агульны каталог утрымліваў шмат памылак, якія былі потым выпраўленыя ў абноўленым NGC.[thumb|250px|Спіральная галактыка [NGC 3982]]
## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў NGC

## Спасылкі 
* The NGC/IC project
* The top astro photos of the NGC catalog 
* Інтэрактыўны каталог на англійскай

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Катэгорыя:Творы 1888 года
Сітка

thumb|290px|right|Руская праваслаўная царква ў Сітцы.
**Сітка** () — горад у штаце Аляска (ЗША). Заснаваны рускімі каланістамі Аляcкі і да 1867 года называўся *Новаархангельск* (). Размешчаны на востраве Баранава (Архіпелаг Аляксандра).

## Гісторыя 
Першапачаткова заснаваны Аляксандрам Баранавым, з дазволу старэйшын племя індзейцаў-тлінкітаў, у 1799 годзе як форт Архістраціга Міхаіла ля вусця ручая, які зараз носіць назву Старыгавань. У 1802 годзе форт разбураны індзейцамі, а яго жыхары перабіты. У 1804 годзе рускія ізноў занялі гэту тэрыторыю пры дапамозе алеутаў і гармат карабля «Нява». Паселішча было перанесена на стратэгічна зручнейшае месца, на стромкі ўзгорак, побач з бухтай. Новае паселішча атрымала назву Новаархангельск. З 1808 года Новаархангельск стаў сталіцай Рускай Амерыкі.

У 1848 годзе пабудаваны праваслаўны сабор Святога Міхаіла. З 1867 года ў складзе ЗША.

## Дэмаграфія 
Паводле дадзеных перапісу 2010 года насельніцтва горада складае  (). Яны пражываюць у . Шчыльнасць насельніцтва 1,2 чал/км². 68,5 % насельніцтва складаюць белыя, 18,57 % — нашчадкі карэнных жыхароў, 3,79 % — азіяты, 0,35 % — выхадцы з ціхаакіянскіх астравоў, 0,32 % — негры, 0,94 % — прадстаўнікі іншых расаў, 7,53 % — дзеці змяшаных шлюбаў. 27,2 % насельніцтва — дзеці і падлеткі да 18 гадоў, 8,4 % старэй 65 гадоў. На 100 жанчын прыходзіцца 104,8 мужчын. Медыянны штогадовы прыбытак адной сям’і складае $62 361, прыбытак на душу насельніцтва — . 7,8 % насельніцтва знаходзіцца за рысай беднаты.

Катэгорыя:Гарады Аляскі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1799 годзе
Аляксандр Андрэевіч Баранаў

**Алякса́ндр Андрэ́евіч Бара́наў** (, Каргапаль — , каля вострава Ява) — рускі купец, першы галоўны кіраўнік рускіх паселішчаў у Амерыцы (1790—1818). Даследаваў тэрыторыі ля Ціхаакіянскага ўзбярэжжа Паўночна-Заходняй Амерыкі, усталяваў гандлёвыя сувязі з Каліфорніяй, Гавайскімі астравамі, Кітаем. Па распараджэнні Баранава ў 1812 годзе заснаваны Форт Рос у Каліфорніі.

Дзякуючы яго энергіі і адміністрацыйным здольнасцям быў падрыхтаваны шэраг экспедыцый для абследавання раёнаў Ціхаакіянскага ўзбярэжжа, распачата караблебудаванне, медзеплавільная вытворчасць і здабыча вугалю ў рускай Амерыцы, арганізавана школа на Алясцы і інш. Баранаў удзельнічаў у абследаванні і апісанні Чугацкага заліва, прылеглых астравоў і іншых раёнаў. Імем Баранава названы востраў у архіпелагу Аляксандра (у заліве Аляска).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі
Катэгорыя:Рускія першапраходцы
Нікалаеўск (ЗША)

**Нікала́еўск** () — паселішча на Алясцы (ЗША). Насельніцтва — 345 чалавек, пераважна стараверы, якія прыбылі з штата Вашынгтон. Першапачаткова яны былі пераселены з Расіі ў Харбін (Кітай), затым паспрабавалі пасяліцца ў Бразіліі і Аўстраліі. У 1968 годзе імі быў заснаваны Нікалаеўск.
 

Катэгорыя:Населеныя пункты ЗША
Катэгорыя:Рускія
Катэгорыя:Стараверства
Бэстла

* Бэстла — персанаж скандынаўскай міфалогіі, маці Одзіна.
* Бэстла — спадарожнік Сатурна.
Сатурн

* Сатурн — шостая ад Сонца планета Сонечнай сістэмы
* Сатурн — старажытнарымскі бог земляробства
* Сатурн — планетарная туманнасць NGC 7009

## Назва 
* Кінапрэмія «Сатурн» — амерыканская прэмія, якая ўручаецца Акадэміяй навуковай фантастыкі, фэнтэзі і фільмаў жахаў
* «Сатурн» — серыя амерыканскіх ракет-носьбітаў
Іаасаф (Балотаў)

**Іаасаф**, свецкае імя **Іван Ільіч Балотаў** ( — ) — епіскап кадзьяцкі.

Выхадзец Цвярской губерні, вучыўся ў цвярской і яраслаўскай семінарыях. Па іх заканчэнні, некалькі гадоў быў настаўнікам угліцкага духоўнага вучылішча і ў 1786 годзе пастрыгся ў Толгскім манастыры, каля Яраслаўля. У 1794 годзе, калі ён быў іераманахам і архімандрытам духоўнай місіі, адправіўся з прадстаўнікамі руска-амерыканскай кампаніі да берагоў Ахоцкага мора і заняўся звяртаннем у хрысціянства тубыльцаў на Кадзьяку. У 1799 годзе Іаасаф быў узведзены ў сан ў епіскапа кадзьяцкага, з тытулам вікарыя Іркуцкай епархіі. Вяртаючыся з Іркуцка, ён загінуў са сваімі спадарожнікамі ў Ахоцкім моры.

Аўтар «Тапаграфічнага, кліматычнага, статыстычнага і маральнага апісання вострава Кадзьяка».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Аляскинская (Кадьякская) миссия // Православная энциклопедия. Т. 2, С. 89—91.

Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Постаці Аляскі
Кадзьяк (горад)

**Кадзья́к** () — горад у ЗША, размешчаны ў паўднёвай частцы штата Аляска на востраве Кадзьяк, прыблізна за 90 км ад узбярэжжа Аляскі. Насельніцтва —  (2016 год). Асновай эканомікі з’яўляецца рыбалоўства. Заснаваны ў 1784 годзе рускімі каланістамі. У горадзе знаходзіцца хата Баранава, пабудаваная ў 1808 годзе, якая цяпер з’яўляецца найстарэйшым прыкладам рускай архітэктуры ў Паўночнай Амерыцы.

## Клімат 
## Эканоміка 
Аснова эканомікі — рыбалоўства.

## Гл. таксама 
* Іаасаф (Балотаў)

Катэгорыя:Гарады Аляскі
Батальён

[thumb|180px|Абазначэнне батальёна [NATO]]

**Батальён** — (ад  атрад), асноўнае тактычнае падраздзяленне ў сухапутных і паветрана-дэсантных войсках і марской пяхоце. Звычайна ўваходзіць у склад палка або з'яўляецца асобнай воінскай часткай у складзе злучэння або аб'яднання. Складаецца з трох ці чатырох рот і іншых дапаможных  падраздяленняў. 
Налічвае каля 350-500 чалавек (батальён Беларускай Краёвай Абароны налічваў 600 чалавек).

Існуюць батальёны мотастралковыя (стралковыя, пяхотныя, мотапяхотныя), танкавыя, парашутна-дэсантныя, марской пяхоты, інжынерна-сапёрныя, сувязі, аўтамабільныя і іншыя.

## Літаратура 
*  С.344.
* . С.69.

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Катэгорыя:Батальёны
Полк

[thumb|180px|Абазначэнне палка [NATO]]

**Полк**, састарэлае **рэгімент** -- вайсковая часць, асноўная тактычная і адміністрацыйна-гаспадарчая адзінка ў розных відах узброеных сіл і родах войск многіх дзяржаў. Прызначаны для выканання баявых задач у складзе вайсковага злучэння, а таксама самастойна. У залежнасці ад прыналежнасці да роду войск, полк можа весці агульнавайсковы, марскі або паветраны бой або забяспечваць ваенныя дзеянні (напрыклад, полк інжынерных войскаў, войскаў сувязі і інш.).

Полк звычайна складаецца з камандавання (штаба) і некалькіх батальёнаў (дывізіёнаў, эскадрылій і пад.), падраздзяленняў баявога, тэхнічнага і тылавога забеспячэння. Ва ўзброеных сілах некаторых дзяржаў (колішні СССР, Расія і інш.) палкі атрымліваюць уласныя нумары і баявыя сцягі.

Паняцце **полк** вядомы на Русі прынамсі з 10 ст. (: старажытнарускі баявы парадак), **рэгімент** у Заходняй Еўропе прынамсі з 16 ст. (: гуф, харугва).

## Літаратура 
* . С.572.

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Катэгорыя:Палкі
Дывізіён

**Дывізіён** (ад  дзяленне, аддзяленне) — асноўнае агнявое і тактычнае падраздзяленне ў артылерыі і ракетных (зянітна-ракетных) войсках. Уваходзіць у склад часці (злучэння), можа быць асобным.

Звычайна дывізіён з падраздзяленняў кіравання і забеспячэння і некалькіх батарэяў.

## Літаратура 
* . С.233.

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Катэгорыя:Дывізіёны
Дывізія

[thumb|180px|Абазначэнне дывізіі [NATO]]

**Дывізія** (ад  — дзяленне, падзел) — асноўнае тактычнае злучэнне ва ўзброеных сілах большасці дзяржаў. Прызначана для вядзення агульнавайсковага, марскога або паветранага бою ў складзе корпусу, арміі або іншых фарміраванняў, а ў пэўных выпадках і самастойна.

Звычайна дывізія складаецца з некалькіх палкоў (брыгад) або батальёнаў некалькіх родаў войскаў (сіл), частак і падраздзяленняў спецыяльных войскаў і тылу.

## Літаратура 
* . — С. 233.


Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Геакрыялогія

**Геакрыялогія**, **мерзлотазнаўства** — раздзел геалогіі і крыялогіі, які вывучае мёрзлыя горныя пароды, асаблівасці іх складу, будовы, заканамернасці фармавання, развіцці ў часе і прасторы, а таксама мярзлотна-геалагічныя працэсы і з'явы. Аб'ектам даследавання геакрыялогіі з'яўляецца мерзлая зона літасферы або крыялітазона.

Геакрыялогія як самастойная галіна ведаў аб мёрзлых горных пародах (глебах, грунтах) аформілася ў СССР у 1920-х гадах на стыку геалагічных, геаграфічных, геафізічных і інжынерна-тэхнічных дысцыплін. Станаўленне і развіццё геакрыялогіі ў Расіі звязана з імёнамі выбітных прыродазнаўцаў У. І. Вярнадскага, У. А. Обручава, М. І. Сумгіна.

Нараўне з агульнай геакрыялогіяй вылучаецца *інжынерная геакрыялогія*, якая вывучае навуковыя асновы праектавання і будаўніцтва розных будынкаў на шматгадовамёрзлых горных пародах, іх воднай і цеплавой меліярацыі, іншыя прыкладныя задачы.

## Літаратура 
* *Ершов Э. Д.* Общая геокриология. — М.: Недра, 1990.
* *Ершов Э. Д.* Общая геокриология. — М.: МГУ, 2002.
* Мерзлотоведение. / Ред. В. А. Кудрявцев. — М.: МГУ, 1981.
* Общее мерзлотоведение (геокриология). / Ред. В. А. Кудрявцев. — М.: МГУ, 1978.
Крыялітазона

**Крыялітазона** — частка крыясферы ў межах верхняга пласта зямной кары, якая характарызуецца адмоўнай тэмпературай глеб і горных парод на працягу ўсяго года або хоць бы кароткі час (але не менш за суткі) і наяўнасцю або магчымасцю існавання падземных льдоў. У крыялітазоне вылучаюцца пласт кароткачасовага і сезоннага прамярзання-пратайвання (т. зв. актыўны, або дзейны пласт,  тэрмакарст) і шматгадовая крыалітазона («вечная мерзлата»). Ніжняй мяжой крыялітазоны служыць ізатэрмічная паверхня з тэмпературай 0 °С.

## Літаратура 
* *Жигарев Л. А.* Океаническая криолитозона — М: Издательство МГУ, 1997.

Катэгорыя:Геакрыялогія
Крыялогія

**Крыялогія** — навука аб прыродных аб’ектах і працэсах, якія адбываюцца ў крыясферы.

Крыялогія даследуе фізічныя, хімічныя і мінералагічныя змены вады пры тэмпературах ніжэй кропкі яе замярзання, а таксама прыродныя целы і з’явы, якія ўзнікаюць пры адмоўных тэмпературах. Галоўнымі аб’ектамі крыялогіі з’яўляюцца атмасферныя льды, наземнае і марское аблядненне, якія вывучаюцца гляцыялогіяй, а таксама шматгадовая крыялітазона, якая вывучаецца геакрыялогіяй. У задачы крыялогіі уваходзіць таксама распрацоўка метадаў прагнозу змен крыясферы Землі і яе натуральна-гістарычных кампанентаў як пад уздзеяннем натуральных, так і антрапагенных чыннікаў.
Каталог Тыха

**Каталог Ты́ха**, астраметрычны (зорны) каталог, складзены ў Еўрапейскім касмічным агенцтве на падставе даных, сабраных касмічнай місіяй «Гіпарх». Каталог складаўся паралельна з каталогам Гіпарха, але на падставе пашыранага зместу даных, якія паступалі ад КА Гіпарх з 1982.

Каталог утрымлівае астраметрычныя даныя зв. 1 млн зорак (даныя большасці зорак каталогу Гіпарха існуюць паралельна і ў каталогу Тыха): іх пазіцыі, гадавы ўласны рух і абсалютныя трыганаметрычныя паралаксы з сярэдняй астраметрычнай дакладнасцю 7 вугл. мсек. для зорак мацнейшых за 9-ю зорную велічыню, і 25 вугл.мсек. для зорак 10—11 зорнай велічыні.

фотаметрычныя даныя ўлучаюць фотаметрыю ў двух колерах *амаль для ўсіх аб’ектаў* каталогу.

Дакладнасць вымярэння зорных велічыняў звычайна складае 0,012m для аб’ектаў, мацнейшых з 9-ю зорную велічыню, і 0,06m для слабейшых аб’ектаў.

## Літаратура 
* The Hipparcos and Tycho Catalogues. Volume 1. Introduction and Guide to the Data. — Noordwijk: ESA Publications Division, 1997. — [vol1_all.pdf vol1_all.pdf]

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Каталог Гіпарха

**Каталог Гіпарха** — астраметрычны (зорны) каталог, складзены ў Еўрапейскім касмічным агенцтве на падставе даных, сабраных касмічнай місіяй «Гіпарх».

Каталог змяшчае астраметрычныя даныя  зорак (даныя большасці зорак каталога Гіпарха існуюць паралельна і ў каталогу Тыха): іх пазіцыі, гадавы ўласны рух і абсалютныя трыганаметрычныя паралаксы з сярэдняй астраметрычнай дакладнасцю 1 вугл. мсек. Дадатковыя спецыфічныя даныя ўтрымліваюцца для падвойных і кратных зорак.

Фотаметрычныя даныя ўключаюць шыракапалосную фотаметрыю *для ўсіх аб’ектаў каталога*, вымераную на працягу не меней чым 110 эпох назіранняў.

Дакладнасць вымярэння зорных велічынь для сталых зорак дасягае 0,0004—0,007m для зорных велічынь 2—12m, і звычайна складае 0,0015mдля аб’ектаў 8-й зорнай велічыні.

## Літаратура 
* The Hipparcos and Tycho Catalogues. Volume 1. Introduction and Guide to the Data. — Noordwijk: ESA Publications Division, 1997. — [vol1_all.pdf vol1_all.pdf]

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Насоў (значэнні)

* насо́ў у геалогіі: парушэнне залягання горных парод
* насо́ў: беларуская верхняя вопратка
Тэрмакарст

**Тэрмакарст** — прасадкі зямной паверхні, якія ўтвараюцца пры праталіванні лёдзістых мёрзлых парод і адтайванні падземнага лёду.

Неабходнай умовай развіцця тэрмакарста з’яўляецца наяўнасць падземных льдоў у выглядзе монамінеральных залежаў або тэкстураўтвараючага лёду ў рыхлых адкладаннях. Дастатковай умовай для пачатку развіцця тэрмакарста або прычынай узнікнення тэрмакарста служыць такая змена цеплаабмену на паверхні глебы, пры якім альбо глыбіня сезоннага адтайвання пачынае перавышаць глыбіню залягання падземнага лёду або моцналёдзістых шматгадовамёрзлых парод, альбо адбываецца змена знака сярэднегадавой тэмпературы і пачынаецца шматгадовае адтайванне мерзлых нетраў.

## Спасылкі 
* *Уваркин Ю. Т., Шарбатян А. А.* Термокарст // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Сайт Экологического центра «Экосистема»™ 

Катэгорыя:Геалагічныя працэсы
Куяўска-Паморскае ваяводства

**Куяўска-Паморскае ваяводства** () — адно з 16 ваяводстваў у Польшчы. Адміністрацыйныя цэнтры — Быдгашч (сядзіба ваяводы) і Торунь (месца пасяджэнняў сейміка). Насельніцтва — 2 096 404 жыхароў (2013 год).

## Гісторыя 
Куяўска-Паморскае ваяводства было ўтворана ў 1999 г. з ваяводстваў папярэдняга адміністрацыйнага падзелу:
* Улацлаўскага
* Торуньскага
* Быдгашчскага

Уключае ў сябе землі гістарычных ваяводстваў: Каралеўства Прускага і Каралеўства Польскага.

## Гл. таксама 
* Вёска Новы Двур Крулеўскі

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы