Вавельскі спіс

**Ва́вельскі спіс** — рукапісны помнік старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы, які прадстаўляе сабой спіс поўнага зводу агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага Княства Літоўскага. З’яўляецца адзіным вядомым на сённяшні дзень кірылічным рукапісам гэтага зводу. Тэксталагічна і па сваім змесце помнік вельмі блізкі да «Хронікі Быхаўца» і ўзыходзіць з ёй да агульнага пратографа. Стварэнне рукапісу датуецца другой паловай XVI&nbsp;стагоддзя.

## Гісторыя выяўлення і даследавання 
Рукапіс захоўваецца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве, у аддзеле на Вавелі, адкуль і атрымаў сваю навуковую назву. Доўгі час помнік заставаўся невядомым шырокаму колу даследчыкаў. Ён быў выяўлены толькі ў 2011 годзе літоўскім гісторыкам Гядзімінасам Лясмайцісам. У 2012 годзе літоўскі філолаг Кястуціс Гудмантас апублікаваў першае палеаграфічнае апісанне помніка, апісаў гісторыю фонду яго захавання і закрануў пытанне суадносін Вавельскага спіса і «Хронікі Быхаўца».

У беларускае крыніцазнаўства Вавельскі спіс быў уведзены ў 2016 годзе дзякуючы даследаванням Г.&nbsp;М.&nbsp;Міхальчук. У выданні «Białoruskie Zeszyty Historyczne» быў апублікаваны яе артыкул, які змяшчаў вынікі азнаямлення з рукапісам і поўны расчытаны тэкст помніка. У тым жа годзе выйшла праца, прысвечаная тэксталагічным аспектам даследавання гэтага летапісу.

## Характарыстыка рукапісу 
Аб’ём захаванага ў рукапісе летапіснага фрагмента складае 26 аркушаў (або 52 старонкі). На падставе аналізу паперы, вадзяных знакаў і почырку даследчыкі датуюць стварэнне спіса 1570—1590-мі гадамі. Тэкст напісаны ўмераным скорапісам, які з’яўляецца характэрным для беларускіх помнікаў сярэдзіны і другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя. Нумарацыя ў дакуменце пастаронкавая, аднак на дзвюх старонках прысутнічаюць сляды старой кірылічнай пагінацыі. Наяўнасць лічбавай кірылічнай сістэмы сведчыць пра тое, што захаваны фрагмент раней уваходзіў у склад значна большага кодэкса і, адпаведна, большага па аб’ёме летапіснага помніка.

Гіпатэтычнымі ўладальнікамі рукапісу ў мінулым маглі быць князі Сангушкі або князі Астрожскія-Заслаўскія, чый архіў пасля згасання роду перайшоў у спадчыну да Сангушкаў. Даследчыкі таксама не выключаюць сувязь Вавельскага спіса з віленскай каралеўскай бібліятэкай Жыгімонта II Аўгуста: частка бібліятэчных збораў пасля смерці манарха трапіла на абшары Малапольшчы, у тым ліку ў прыватныя ўладанні магнатаў.

## Асаблівасці перапіскі 
У працэсе перапіскі Вавельскага спіса прымалі ўдзел некалькі скрыптараў. Пра гэта сведчыць наяўнасць у тэксце рукапісу некалькіх розных відаў почырку. Адрозным ад асноўнага почыркам напісаны не асобныя старонкі альбо сшыткі, а невялікія фразы ў сярэдзіне радка ці асобныя тэкставыя ўрыўкі, якія таксама пачынаюцца і заканчваюцца з сярэдзіны радка (напрыклад, словы і ўстаўкі пра вялікага князя Вітаўта, Януша і іншых гістарычных асоб). На адной са старонак заўважана, што нават адно слова было напісана двума рознымі почыркамі.

Такі тып змены почырку дае падставы меркаваць, што асноўны перапісчык адмыслова пакідаў у тэксце лакуны, калі меў праблемы з расчытаннем пратографа. У сваю чаргу, іншыя скрыптары выконвалі ролю своеасаблівых рэдактараў-праўшчыкаў, у задачы якіх уваходзіла запаўненне гэтых прапускаў. Гэта магло быць абумоўлена як прафесійнай кампетэнцыяй асноўнага перапісчыка, так і ступенню захаванасці ці асаблівасцямі арфаграфіі самога пратографа. Наяўнасць такіх уставак сведчыць пра існаванне функцыянальнага падзелу працы сярод стваральнікаў копіі.

## Моўныя і арфаграфічныя асаблівасці 
Пры аналізе арфаграфічных асаблівасцей Вавельскага спіса даследчыкі адзначаюць узаемадзеянне дзвюх супрацьлеглых тэндэнцый: кніжнаславянскай (царкоўнаславянскай) пісьмовай традыцыі і жывых пісьмовых прыёмаў, што выпрацоўваліся старабеларускімі кніжнікамі для перадачы тагачаснага жывога маўлення. Хаця ў той час яшчэ не існавала строгай арфаграфічнай нормы, у тэксце выразна вылучаюцца найбольш распаўсюджаныя варыянты, якія сведчаць пра моцную аддаленасць помніка ад царкоўнакніжнай традыцыі.

### Адыход ад кніжнаславянскай традыцыі 
Адпаведна ўсходнеславянскім фанетычным асаблівасцям у помніку паслядоўна перадаюцца поўнагалосныя спалучэнні галосных з плаўнымі зычнымі: *Новагор**одо**къ*, *д**ере**вом*, *б**оро**нити*, *г**оро**ды*, *к**оро**лем*, *в**оло**хи*, *з**оло**та*, *с**ере**бра*, *д**оро**гим*, *з многимъ п**оло**ном*, *Б**ере**стꙗ не добыл* (у процівагу кніжнаславянскім *градъ, злато, срѣбро, плѣнъ*). Зафіксаваныя асобныя няпоўнагалосныя напісанні — *В**ло**дислав*, *длꙗ с**ре**бра*, *было д**ре**во с(вя)того крыжа* — з’яўляюцца паланізмамі. У пачатку слова паслядоўна выкарыстоўваюцца ўсходнеславянскія прыстаўкі «роз-/рос-» замест царкоўнаславянскіх «раз-/рас-»: *волости межи собою **роз**делили*, ***рос**пустивши хоругви свои*.

Значныя змены закранулі літары, якія страцілі сваё першапачатковае гукавое значэнне (юсы, яць, рэдукаваныя):
* **Юс вялікі (ѫ)**, які першапачаткова перадаваў насавы гук, у тэксце не сустракаецца ні разу. Замест яго адпаведна вымаўленню пішацца «у», «ꙋ/ю»: *границу **ꙋ**чынил*, *в земл**ю** его ид**ꙋ**чи*, *ем**ꙋ** заст**у**пил*, *Божꙗ м**у**ка*.
* **Юс малы (ѧ)** у абсалютнай большасці выпадкаў перадаецца літарамі «ꙗ» ці «а»: *доконч**а**ют*, *прис**ꙗ**гу*, *поч**а**ли*, *кн**ꙗ**жата*, *лов**ꙗ**чи*, *прос**ꙗ**чи*, *кн(я)ж**а**чи*, *вын**ꙗ**л*, *на имꙗ*, *ч**а**сто*, *справуючи р**ꙗ**дне*, *кн**ꙗ**з**ꙗ***, *мир с ним вз**ꙗ**л*, *п**ꙗ**тсот*, *знам**ꙗ** нам с**ꙗ**… показало*. Архаічныя напісанні з літарай «ѧ» сустракаюцца рэдка і пераважна ва ўстаўках іншых скрыптараў: *кн(я)з**ѧ** … Евнутия*, *шкоду … прин**ѧ**л*.
* **Літара «ѣ» (яць)** сустрэлася ў Вавельскім спісе толькі аднойчы: *к рец**ѣ** к Вилни*. У астатніх выпадках паслядоўна ўжываецца «е»: *д**е**лити*, *д**е**дичи*, *пос**е**кши л**е**с*, *под**е**лали*, *ѡс**е**ли*, *в … правд**е***, *на рец**е***, *в гор**е***, *тут вод**е** не быват*, *дал … тои панн**е***.

Са стратай рэдукаваных гукаў звязаны цэлы шэраг фанетычных змен. Моцныя рэдукаваныя вакалізаваліся: *гон**е**ц*, *город**о**къ*, *Камен**е**ц*, *д**е**ржал*; а слабыя пераважна не адзначаюцца: *кн(я)зь*, *с тобою*, *вси*, *московскии*, *копє вземши*. Пры гэтым функцыі літар «ь» і «ъ» часта блыталіся: *городь*, *кь его вере*, *вьбегь*, *впаде ꙋ страхь*, *Ѡлкгирдь*, *в тот чась*, *Витебъскъ взѧл*, *держал Ꙋлъꙗну*, *на верьх неправда его снииде*.

Адзначаюцца таксама такія з’явы, як азванчэнне прыстаўкі «с-»: *змешалася*, *з великимъ*, *з Божею помочю*, *звоевавшы*; напісанне «ы» пасля цвёрдага зычнага: *звытежство з**ы**скал*, *и з **ы**ншими многими кн(я)зи*; зацвярдзенне губных на канцы слова: *на велико**мъ***, *в то**мъ** ѡстрове*, *я  да**мъ***, *великимъ кн(я)зе**мъ** Дмитрее**мъ** Ивановичом московски**мъ***; сцяжэнне і спрашчэнне груп зычных: *в рускꙋю веру*, *постели слати* (замест *ру**сьс**кую, **стьл**ати*). Акрамя таго, адбылося ўтварэнне падоўжаных зычных, якія перадаюцца праз вынасныя літары над радком: *на великомъ кн(я)ж**ени***, *на Под**оли***, *з дозвол**енꙗ***, *с пом**очю***, *кь Под**олю***, *с отпов**едю***, *идет р**атю***, *на ѡном потк**аню***, *сꙗ доконало полон**ене***.

### Адлюстраванне ўласнабеларускіх фанетычных рыс 
Вавельскі спіс выразна адлюстроўвае беларускія фанетычныя асаблівасці, што сведчыць пра арыентацыю перапісчыкаў на жывое маўленне:
* **Наяўнасць гука [ў]**. Ён выяўляецца ў напісаннях літары «в» на месцы спрадвечнага [у]: *межи собою **в**мовят*, ***в** тых атаманов беручи дани*, ***в** нег(о) были чотыри сыны*, ***в**мыслил собе*, *на Подоли **в**мер*, ***вс**лышал*, ***въ** которого была дочка*, *я  **в** него буду на Великден*, ***в**казался на Поклоннои горе*, *ласку  **в**чинил*, *змову **в**чини**вш**и*. Гук [ў], які ўтварыўся на месцы *l, паслядоўна перадаецца праз «л» у напісанні імя *Вито**лт*** і ў формах дзеясловаў прошлага часу: *заказ**ал***, *вз**ꙗл***, *кин**ул***, *приех**ал***, *залож**ил***; як выключэнне ўспрымаецца напісанне *зжал**ивс**ꙗ кн(я)зь великии Скиркгаило*.
* **Пераход [е] > [о]**. Гэтая з’ява пасля спрадвечна мяккіх шыпячых і [ц] адлюстроўваецца на пісьме ў большасці выпадкаў: *наш**о**дши*, *полож**о**ны*, ***чо**тыры сыны*, *по**шол***, ***жо**ну*, *Иванови**чом***, ***шо**стыи*, ***Чо**рторыескь*, *над ѿц**омъ***, *с пу**шо**к бити*, *ѿчизны  на**шо**и*. Традыцыйных напісанняў значна менш: ***ше**дши*, *мал**же**нку*, *с ѿц**ем***.
* '''Зацвярдзенне [р']'*. Пра гэта сведчаць прыклады: *чоты**ры** сыны*, *ѡх**ры**стился*, *коли ся ѡх**ры**стиш*, *п**ры**шли*, ***ры**мского закону*, *ѡх**ры**стил*, *п**ры**ꙗзни*, *въ Пет**ры**кове*, *з архиманд**ры**ты*, *в гору К**ры**вую*, *мовꙗчи  «Не те**ра**и болши тои земли Лит(о)вское…»*. Аднак гэтая з’ява яшчэ не стала поўнай арфаграфічнай нормай і сустракаюцца традыцыйныя напісанні: *т**ри** браты*, *х**ре**стиянки*, *Дмит**ре**емъ*, *на  дво**ри**щи*, *п**ри**слоню*, *даи то г(о)с(по)да**рю***, *справуючи **ря**дне*, *въ х**ре**стиꙗнех закону **ри**мского*, *п**ри**иде*, *на К**ри**вом городе*.
* **Зацвярдзелы [ц]**. Перадаецца вельмі рэгулярна: *чернь**цы***, *мнихов фран**цы**шковъ*, *в **цэ**лости*, *на том мес**цы***, *нем**цы** к Вилни  тꙗгнут*, *вилнев**цы**  поткают*, *в Нем**цо**х*.
* **Зацвярдзенне шыпячых**. Адлюстравалася на пісьме, але не стала пераважным, таму паралельна сустракаюцца і традыцыйныя напісанні (нават у межах аднаго радка ці аднаго кораня):
** [ж]: *понял за себе **жо**ну*, *город Кривыи з**жо**г* — побач з *дал в мал**же**нку*, *з Бо**же**ю*, *зало**жи**л*, *при  **жи**вотех*.
** [ч]: ***чо**тыри*, *ꙋ**чы**нил*, *не хоте**чы***, *мове**чы***, *ни**чо**го* — побач з ***че**твертыи*, *прося**чи***, *ꙋ**чи**нилосе  знамение*.
** [ш]: *по**шо**л*, *при**шо**л*, *звоевав**шы***, *побрав**шы***, *людеи попленил**шы***, *межи ин**шы**ми простыми речми*, *его непослу**шо**н* — побач з ***ше**д**ши***, *богов на**ши**х*, *собрав**ши** воиска*, *роспустив**ши** хоругви*.
* **Афрыката [дж]**. Знайшоў адлюстраванне спецыфічны беларускі гук — зацвярдзелая афрыката [дж]: *прие**жд**али*, *е**жч**ивал*.
* **Аканне і яканне**. Спарадычна пачынае адлюстроўвацца аканне: *держал Нов**а**городокъ*, *г**а**нца пошлет*. Адзначаецца і ўскоснае адлюстраванне акання і якання праз гіпернармальныя напісанні літары «е» на месцы «я»: *пам**е**туючи*, *королевну **Е**двигу''.

Такім чынам, выяўленая варыятыўнасць напісанняў, а таксама замацаванне жывых фанетычных рыс у тэксце Вавельскага спіса сведчаць пра тое, што тэкст не проста капіраваўся з папярэдніх кніжнаславянскіх крыніц, а адаптаваўся і перапісваўся з улікам маўленчай практыкі тагачасных сучаснікаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Катэгорыя:Рукапісы XVI стагоддзя