Навагрудская беларуская гімназія

**Навагру́дская белару́ская гімна́зія** — сярэдняя навучальная ўстанова ў Навагрудку, якая дзейнічала з перапынкамі ў 1919—1944 гадах. Адзін з цэнтраў беларускага нацыянальнага і культурнага жыцця ў рэгіёне. Утрымлівалася пераважна на сродкі бацькоўскага камітэта і грамадскасці. Нягледзячы на пастаянны ціск з боку польскіх улад і ліквідацыю ў 1934 годзе, гімназія змагла аднавіць сваю працу ў 1939 годзе і працягвала дзейнасць да канца Другой сусветнай вайны. З гімназіяй звязаны лёс многіх выдатных беларускіх дзеячаў, сярод іх Барыс Кіт, Анатоль Іверс, Леанід Барысаглебскі і іншыя.

## Гісторыя 
### Заснаванне і першыя гады дзейнасці 
Навучальная ўстанова адкрылася ў 1919 годзе, а пасля падпісання Рыжскага мірнага дагавора (1921) працягвала сваю дзейнасць ва ўмовах польскай адміністрацыі. Фінансаванне гімназіі цалкам забяспечвалася коштам бацькоўскага камітэта. Арганізатарам і першым дырэктарам, якога абралі самі бацькі вучняў, стаў Ян Цеханоўскі.

Фарміраванне паўнавартаснай навучальнай установы ішло цяжка. У канцы 1922 года арганізацыйны камітэт сабраў звыш 200 заяў ад бацькоў на паступленне дзяцей у шэсць класаў гімназіі. Аднак ініцыятыва сутыкнулася з жорсткім сабатажам і супрацівам з боку мясцовай польскай адміністрацыі, якая катэгарычна адмаўлялася выдзяляць памяшканне для заняткаў, нягледзячы на наяўнасць у горадзе вольных будынкаў.

Пасля ад’езду Яна Цеханоўскага за мяжу на заробкі абавязкі дырэктара выконваў Пётр Скрабец.

### Навучальны і выхаваўчы працэс 
Пры гімназіі дзейнічалі мастацкія гурткі розных кірункаў, у т.л. беларусазнаўстве, прыродазнаўстве, сусветнай літаратуры. Для паглыблення ведаў беларускай мовы вучні складалі слоўнік да твораў Ядвігіна Ш., збіралі фальклор. Вучні 1-3 класаў займаліся зборам, распрацоўкай тэрміналогіі мясцовай флоры і фаўны, выдавалі рукапісны часопіс «Жаваранак». Асаблівую папулярнасць меў харавы і музычны гурткі, пад кіраўніцтвам А. Валынчыка, гімназічны хор і аркестр былі вядомыя і па-за Навагрудкам.

### Закрыццё ў міжваеннай Польшчы 
У чэрвені 1934 года гімназія закрыта польскімі ўладамі, беларускім гімназістам хто не скончыў вучобы было прапанавана перавесціся ў мясцовую Польскую гімназію імя А. Міцкевіча. Аднак пераважная большасць (каля 80 %) гімназістаў працягнула вучобу ў Віленскай беларускай гімназіі. Пераезд гімназістаў у Вільню наладзіў прыехаўшы адтуль Барыс Кіт. Навагрудскіх гімназістаў размясцілі ў інтэрнаце і накіравалі ў адпаведныя класы.

### Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР 
Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР (1939) і перадачы Вільні і Віленскага края Літве, літоўскі намеснік міністра асветы  (пасля 2-й сусветнай вайны — міністр) катэгарычна пярэчыў існаванню беларускіх школ у Літве. На просьбу беларускай дэлегацыі (Адам Станкевіч, Адольф Клімовіч, Янка Шутовіч) пра адкрыццё беларускіх школ Жугжда сказаў: *«Хто хоча вучыцца па-беларуску, няхай едзе на Беларусь»*. У гэтых умовах большасць вучняў звярнулася да дырэкцыі з просьбай, каб арганізавана пераехаць у Навагрудак, дзе можна было б вучыцца ў мясцовай гімназіі. Барыс Кіт паехаў у Навагрудак, наведаў кіраўніка школьнага аддзела Баранавіцкай акругі Арцемія Саўчанку, які загадаў аднавіць Наваградскую беларускую гімназію ў тым самым будынку, які яе вучні калісьці будавалі. Праз тыдзень удалося перавезці вучняў з Вільні ў Навагрудак, Б. Кіт быў прызначаны дырэктарам гімназіі.

Колькасць вучняў неўзабаве перавысіла 1000, былі адкрыты паралельныя класы. Адкрыліся таксама вячэрнія заняткі для дарослых. Барыс Кіт рупіўся знайсці высокакваліфікаваных выкладчыкаў, у гэты перыяд у гімназіі выкладалі Ст. Станкевіч, Якім Скурат, Аляксандр Орса, Вольга Русак, Э. Залкінд, Л. Барысаглебскі, А. Анішчык і іншыя. Было адкрыта 10 інтэрнатаў для вучняў з далёкіх мясцін. Пры гімназіі адкрылася 7-гадовая школа.

У выніку даносу Уладзіміра Панько (паводле бухгалтара школьнага аддзела Галабурды) загадчыцы РайАНА Гуртаўцовай, што Б. Кіт раней актыўна ўдзельнічаў у нацыянальным (нацыянал-буржуазным) беларускім руху і не павінен быць дырэктарам савецкай школы, Гуртаўцова выклікала з Мінска на месца дырэктара свайго знаёмага Фелікса Баржэмскага, а Б. Кіта быў прызначаны яго намеснікам. Неўзабаве па гэтым Б. Кіт пераехаў у Баранавічы.

Навагрудская беларуская гімназія працавала і пад нямецкай акупацыяй. Гэты час існавання гімназіі мала асветлены ў беларускай гістарыяграфіі.

## Вядомыя педагогі 
У гімназіі працавалі педагогі: Ксенія Баландовіч, Аляксандр Данілевіч, Жазефіна Запольская, Аляксандр Орса (доктар прыродазнаўчых навук), Гіта Гецава, Вольга Русак (выкладала нямецкую мову), Наталля Орса, Ніна Трусевіч, Яўген Мілоў, Пётр Якімовіч, Язэп Драздовіч (1927-30, выкладаў маляванне), Міхаіл Чатырка, Пётр Скрабец, Зофія Барановіч, Галіна Ямелкоўская, Глекерыя Мацеўская, Антон Валынчык, Вячаслаў Лаўскі (1930-34, выкладаў матэматыку).

## Архітэктура 
Трохпавярховы мураваны будынак, накрыты вальмавым дахам. Па перыметры будынка праходзіць карніз. Цэнтральная частка фасада вылучана рызалітам, які завершаны прамым атыкам. У рызаліце на трэцім паверсе аконныя праёмы паўцыркульнага абрысу, астатнія аконныя праёмы прамавугольныя без ліштваў. Уваход аформлены парталам з прамым сандрыкам.

## Вядомыя навучэнцы 
* Леанід Барысаглебскі
* Леў Гарошка
* Анатоль Іверс
* Барыс Кіт
* Уладзімір Набагез
* Барыс Рагуля
* Міхась Рагуля
* Язэп Сажыч
* Юліян Сак
* Барыс Сладоўскі
* Ніна Тарас

## Гл. таксама 
* Навагрудская гімназія
* Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў, дырэктар Навагрудскай гімназіі

## Літаратура 
* *Анішчык А., Мірачыцкі Л.* Наваградская беларуская гімназія (1919—1934) // Памяць: Навагрудскі раён. — Мн.: «Беларусь», 1996.
* *Анішчык А.* Наш зямляк Барыс Кіт // «Новае жыццё». — 1992, 22 жн. № 61.
* *Вабішчэвіч А. М.* Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — 2002. — № 18. — С.78 — 90.
* *Вабішчэвіч А. М.* Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусі (1921—1939) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1994. — № 2. — С. 38-46.
* *Вабішчэвіч А. М.* Беларуская гімназія ў Навагрудку // Наваградскія чытанні. Выпуск ІV: Матэрыялы навуковай канферэнцыі да 950-годдзя г. Навагрудка і 400-годдзя герба горада / Навук. Рэд. В. Ф. Кушнер. — Мн.: Беларускае выдавецкае Таварыства «Хата», 1996. — С. 72-75.
* *Вабішчэвіч А. М.* Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939). — Брэст, 2004. — 116 с.
* *Луцкевіч А.* Ліквідацыя беларускай гімназіі ў Наваградку // Наша Слова. № 31 (1494), 5 жніўня 2020; Паводле: *S-wicz*. Likwidacja Białoruskiego Gimnazjum w Nowogródku // Pregląd Wileński. № 14, września 1934. S. 4-5. Пераклад Леаніда Лаўрэша.
* Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі. — Мн.: Народная асвета, 1968. — 624 с.
* *Чэмер А.* Наваградская беларуская гімназія. — Вільнюс, 1997. — 133 с.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі
Катэгорыя:1919 год у Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання