open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэсей

thumb|250px||*Тэзей, які забівае Мінатаўра, і Афіна.* Чырвонафігурны кілік, майстар Эйсан, 425—410 гг. да н. э. Нацыянальны археалагічны музей, Мадрыд
**Тэсе́й**, **Тэзе́й** (, ) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі  сын афінскага цара Эгея (ці бога Пасейдона) і Эфры, 10-ы цар Афін. Цэнтральная фігура атычнай міфалогіі і адзін з самых вядомых персанажаў усёй грэчаскай міфалогіі. Згаданы ўжо ў «Іліядзе» (I 265) і «Адысеі» (XI 323, 631). У мікенскіх тэкстах сустракаецца імя **te-se-u** (Фесей) .

## Біяграфія 
### Паходжанне Тэсея 
Імя Тэсей паказвае на сілу. Тэсей належыць да пакалення герояў да траянскай вайны. Нараджэнне Тэсея незвычайна. З боку бацькі Тэсей меў сярод продкаў аўтахтона Эрыхтонія, народжанага з семені Гефеста Геяй і выгадаванага Афінай, і аўтахтонаў Краная і першага атычнага цара Кекрапa. Продкі Тэсея — мудрыя напаўзмеі-напаўлюдзі. Аднак сам Тэсей — прадстаўнік чыстай гераічнасці, ён адначасова сын чалавека і бога. З боку маці Тэсей паходзіць ад Пелопа, бацькі Пітфея, Атрэя і Фіеста, а значыць, ад Тантала і, нарэшце ад самога Зеўса.

Быўшы бяздзетным, Эгей адправіўся да аракула, але не мог разгадаць яго адказ. Затое аракул быў разгаданы трэзенским царом Пітфеям, які зразумеў, што ўлада ў Афінах будзе належаць нашчадкам Эгея, і, напаіўшы госця, паклаў яго спаць разам са сваёй дачкой Эфрай. У тую ж ноч з ёй зблізіўся Пасейдон ці ж спалучаўся з ёй напярэдадні на востраве Сферас. Такім чынам, сын, народжаны Эфрай, меў (як належыць вялікаму герою) двух бацькоў — зямнога Эгея і боскага Пасейдона . Нарадзіўся ў мястэчку Генетлій у гавані Келендэрыс .
thumb|250px|*Бітва Тэзея з кентаўрам.* Скульптура Антоніа Канова

### Подзвігі Тэсея 
### Вандраванне на Крыт 
### Іншыя подзвігі Тэсея 
## Гістарычны прататып 
## Шанаванне ў Атыцы 
Культ Тэзея, як героя-продка, існаваў у Атыцы. Асаблівы ўсплёск яго ў гістарычную эпоху адбыўся пасля з’явы ценю цара на Марафонскай бітве, што, як лічыцца, дапамагло грэкам атрымаць перамогу.

## Вобраз ў літаратуры і мастацтве 
## Спасылкі 
* *Плутарх*. Параўнальныя жыццеапісанні, **Тэсей**: тэкст на ст.-грэч. і рус.
* Тэсей і Мінатаўр. Мазаіка ў Пафасе. Кіпр 

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы пра Тэсея
Катэгорыя:Міфічныя цары Афін і Атыкі
Катэгорыя:Удзельнікі Калідонскага палявання
Крыстаф Вілібальд Глюк

{{Музыкант
 | Імя            = Крыстаф Вілібальд Глюк
 | Подпіс        = Christoph Willibald Ritter von Gluck
 | Лога           =
 | Фота           = Joseph Siffred Duplessis - Christoph Willibald Gluck - Google Art Project.jpg
 | Апісанне_фота  = К. В. фон Глюк
 | Сучаснасць_імя  = 
 | Дата_нараджэння  =
 | Месца_нараджэння = 
 | Дата_смерці    =
 | Гады           = 
 | Краіна         =
 | Прафесіі      =
 | Жанры          = опера
 | Псеўданімы     =
 | Узнагароды =
{

}
 | Супрацоўніцтва =
}}**Крыстаф Вілібальд Рытэр фон Глюк** (, 2 ліпеня 1714, Эрасбах - 15 лістапада 1787, Вена) — аўстрыйскі кампазітар класічнай эпохі.

## Творчасць 
Францыя лічыць яго сваім, бо найбольш слаўная яго дзейнасць звязана з парыжскай опернай сцэнай, для якой ён напісаў свае лепшыя творы на французскія словы. Оперы: «Артаксеркс», «Дэмафонт», «Федра» і інш. былі пастаўленыя ў Мілане, Турыне, Венецыі, Крэмона. Атрымаўшы запрашэнне ў Лондан, Глюк для тэатра Hay-Market напісаў дзве оперы: «La Caduta de Giganti» (1746) і «Artamene» і оперу-папуры (pasticcio) «Pyram».

Катэгорыя:Венская класічная школа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатой шпоры
Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Кампазітары класічнай эпохі
Катэгорыя:Кампазітары Францыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Франчэска Лебрэн

**Франчэска Лебрэн** (, уласна , 24 сакавіка 1756, Мангейм — 14 мая 1791, Берлін) — нямецкая спявачка (сапрана), піяністка і кампазітар італьянскага паходжання.

## Спасылкі 
* http://online.musicmatch.com/artist/artist.cgi?ARTISTID=1146459&TMPL=LONG#bio 

Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Германіі
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Германіі
Катэгорыя:Сапрана
Карл Чэрні

**Карл Чэрні** (, 21 лютага 1791, Вена — , ) — аўстрыйскі піяніст і кампазітар чэшскага паходжання; лічыўся ў Вене адным з лепшых выкладчыкаў гульні на фартэпіяна. Знакаміты стварэннем велізарнай колькасці эцюдаў для фартэпіяна.

Сярод яго вучняў былі Леапольд дэ Меер і Ферэнц Ліст. Чэрні напісаў больш за 800 твораў для фартэпіяна; з іх сусветнай вядомасцю карыстаюцца яго эцюды. Яму належыць таксама кніга: «Umriss der ganzen Musikgeschichte» (Майнц).

Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў
Дамініён Ньюфаўндленд

**Дамініён Ньюфаўндленд** () — брытанскі дамініён, які існаваў у Паўночнай Амерыцы з 1907 па 1949.

## Гісторыя 
У 1854 Вялікабрытанія сфарміравала першы ўрад Ньюфаўндленда. Праз год калонія атрымала права на самакіраванне. Першым яе прэм'ер-міністрам стаў ліберал Філіп Фрэнсіс Літл, які займаў гэту пасаду да 1858. Ньюфаўндленд праводзіў палітыку ізаляцыянізму ў адносінах з брытанскімі калоніямі, і адмовіўся ўступаць у Канадскую канфедэрацыю, хоць і быў блізкі да гэтага ў 1892. 26 верасня 1907 Ньюфаўндленд атрымаў статус дамініёна.

У 1927 брытанскі парламент далучыў да дамініёна значную частку паўвострава Лабрадор. Правінцыя Канады Квебек, да якой адносілася астатняя частка паўвострава, адмовілася прызнаць гэта рашэнне і лічыла ўвесь Лабрадор сваёй тэрыторыяй.

Згодна з Вестмінстэрскім статутам 1931 Ньюфаўндленд станавіўся незалежнай дзяржавай у складзе Брытанскай садружнасці. Але Вялікая дэпрэсія моцна падарвала эканоміку дамініёна, і 16 лютага 1934 ён добраахвотна адмовіўся ад сваёй незалежнасці і перадаў суверэнітэт Вялікабрытаніі.

У 1948 у Ньюфаўндлендзе прайшоў рэферэндум, на якім 52% прагаласавала за далучэнне да Канады, і 31 сакавіка 1949 ён ўвайшоў у яе склад як правінцыя Ньюфаўндленд (з 2001 «Ньюфаўндленд і Лабрадор»).

Катэгорыя:Гісторыя Канады
Катэгорыя:Брытанская імперыя
Катэгорыя:Былыя краіны
Франц Ксавер Вольфганг Моцарт

**Франц Ксавер Вольфганг Моцарт** (; 26 ліпеня 1791, Вена - 29 ліпеня 1844, Карлавы Вары) — аўстрыйскі кампазітар, піяніст, музычны педагог. Малодшы з шасці народжаных і двух выжылых дзяцей Вольфганга Амадэя Моцарта і яго жонкі Канстанцыі. Атрымаў імя ў гонар бліжэйшага сябра і вучня свайго бацькі, Франца Ксавера Зюсмаера.

Катэгорыя:Постаці Львова
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Чэхіі
Бадэнскі дагавор

thumb
**Бадэнскі дагавор** — мірны дагавор, які завяршыў ваеннае супрацьстаянне Францыі і Свяшчэннай Рымскай імперыяй, якія знаходзіліся ў стане вайны за іспанскую спадчыну. Быў падпісаны 7 верасня 1714 года ў Бадэне і з’яўляўся дадаткам да Утрэхцкамага і Раштацкага мірных дагавораў, па якіх імператар Карл VI прызнаваў умовы Утрэхцкага міру з боку манархіі Габсбургаў. Паводле Бадэнскага дагавора былі зацверджаны фармальна адсутныя ўмовы дагавора паміж Францыяй і свяшчэннай Рымскай імперыяй, і ён завяршыў апошнія з канфліктаў вайны за іспанскую спадчыну.

* Паводле дагавора Аўстрыя атрымлівала Паўднёвыя Нідэрланды і іспанскія ўладанні ў Італіі, гэта значыць Неапаль (без Сіцыліі), Мілан, Мантую і Сардзінію.
* Дагавор дазволіў францыі захаваць за сабой Эльзас і перадаў Аўстрыі землі на ўсходнім беразе Рэйна (Брайсгау).
* Курфюрсты Баварыі і Кёльна аднавілі свае тэрыторыі і сваё становішча.
* Імператар Карл VI захаваў тытул караля Іспаніі і права на спадчыну іспанскага трона, аднак фактычна гэта не мела значэння, бо ўладу ў Іспаніі ўжо атрымаў Філіп V.

## Спасылкі 
* 1911 Encyclopedia — Утрэхцкі дагавор у Энцыклапедыі Брытаніка 1911 года

Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі
Катэгорыя:1714 год у Еўропе
Катэгорыя:Вайна за іспанскую спадчыну
Казімір П’ер Пер’е

**Казімір П’ер Пер’е** (; , Грэнобль — , Парыж) — французскі банкір, палітык, і дзяржаўны дзеяч, які, з 13 сакавіка 1831 г. да 16 мая 1832 г. будучы прэм’ер-міністрам, узначальваў кабінет міністраў Ліпеньскай манархіі.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Францыі
Катэгорыя:Ліпеньская манархія
Катэгорыя:Банкіры Францыі
Мікалай Рымскі-Корсакаў (значэнні)

**Мікалай Рымскі-Корсакаў**:

*  (?—1814) — маёр, Георгіеўскі кавалер.
*  (?—1835) — генерал-маёр.
*  (1852—1907) — архангельскі губернатар.
* Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў (1844—1908) — рускі кампазітар.
*  (1793—1848) — віцэ-адмірал.
Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў

**Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў** (6 (18) сакавіка 1844, горад Ціхвін — 8 (21) чэрвеня 1908, сядзіба Любенскае паблізу Лугі, Санкт-Пецярбургская губерня) — рускі , , , музычны крытык, марскі афіцэр, удзельнік «Магутнай купкі».

Род Рымскіх-Корсакавых лічыў сваім продкам Венцаслава Корскака, які ў 1390 годзе з Вялікага Княства Літоўскага ад'ехаў на службу да вялікіх князёў маскоўскіх.

Сярод твораў Мікалая Рымскага-Корсакава — 15 опер, 3 сімфоніі, сімфанічныя творы, інструментальныя канцэрты, кантаты, камерна-інструментальная, вакальная і духоўная музыка. У яго оперы «Казка пра цара Салтана» у 1916 годзе ў Марыінскім тэатры дэбютаваў беларускі спявак Вячаслаў Селях-Качанскі.

## Спасылкі 
* Рымскі-Корсакаў і мора 
* Сайт пра Н. А. Рымскім-Корсакава на рускай мове
* Мемарыяльны музей-кватэра Н. А. Рымскага-Корсакава
* Мемарыяльны музей-кватэра Н. А. Рымскага-Корсакова ў Вікіпедыі
* Рымскі-Корсакаў на Belcanto.Ru
* Н. А. Рымскі-Корсакаў — Старонкі гісторыі Пецярбургскай Кансерваторыі
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Музычныя крытыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Памерлі ў Пскоўскай вобласці
Пітэр Шэфер

Сэр **Пітэр Левін Шэфер** (; 15 мая 1926, Ліверпул — 6 чэрвеня 2016) — брытанскі  і , уладальнік Залатога Глобуса і прэміі Оскар (1985) за лепшы сцэнарый да фільма «Амадэй».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і. Разам з братам-блізніцай Энтані (таксама будучым пісьменнікам, драматургам, сцэнарыстам і кінапрадзюсарам) атрымаў адукацыю ў кэмбрыджскім Трыніці-каледжы, — вывучаў гісторыю.

## Творчасць 
У 1979 годзе пад уплывам «Маленькай трагедыі» «Моцарт і Сальеры» Пушкіна і оперы М. А. Рымскага-Корсакава стварыў сваю самую знакамітую п’есу — «Амадэй».

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Драма Дэск»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»
Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі
Іаган Непамук Гумель

**Іаган (Ян) Непамук Гу́мель** ( або *Jan Nepomuk Hummel*; , Браціслава — , Веймар) — аўстрыйскі кампазітар і піяніст-віртуоз (чэх па нацыянальнасці).

## Біяграфія 
Гумель нарадзіўся 14 лістапада 1778 года ў Прэсбургу (цяпер Браціслава). Ужо ў тры гады ў будучага кампазітара выявіліся музычныя здольнасці, а ў пяць у падарунак ад бацькі ён атрымаў сваё першае маленькае фартэпіяна, якое захоўваў да самай смерці.

У 1786—1788 гадах Гумель — вучань В. А. Моцарта. З 1793 па 1816 год жыве ў Вене. Бярэ ўрокі кантрапункта ў Іагана Георга Альбрэхтсбергера — аднаго з настаўнікаў Бетховена, займаецца спевамі ў Антоніо Сальеры.

Прыдворны капельмайстар у Айзенштаце, Штутгарце, Веймары. Як піяніст-віртуоз выступаў у многіх краінах Еўропы.

## Творчасць 
Лёгкі, бліскучы стыль Гумеля-піяніста ўласцівы і яго творам для фартэпіяна (7 канцэртаў з аркестрам, фантазія для фартэпіяна з аркестрам, фартэпіянныя санаты, у т.л. ў 4 рукі, варыяцыі, капрычыо, ронда, эцюды). Сярод іншых твораў: 9 опер, 5 балетаў, кантаты, месы, камерна-інструментальныя творы. Сярод вучняў: Ф. Гілер, К. Чэрні, А. Гензельт і інш. Аўтар музычна-тэарэтычных прац.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браціславе
Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1778 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1837 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Веймары
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Леапольд Моцарт

**Леапольд Моцарт** (; 14 лістапада 1719, Аўгсбург — 28 мая 1787) — аўстрыйскі скрыпач, кампазітар. Бацька і настаўнік В. А. Моцарта, аказаў значны ўплыў на яго творчае фарміраванне.

## Ілюстрацыі 

Выява:LeopoldMozartPortraitFromViolinschule.jpg|Леапольд Моцарт
Выява:Louis Carrogis dit Carmontelle - Portrait de Wolfgang Amadeus Mozart (Salzbourg, 1756-Vienne, 1791) jouant à Paris avec son père Jean... - Google Art Project.jpg|Леапольд Моцарт

Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Скрыпачы Аўстрыі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі
Катэгорыя:Скрыпачы XVIII стагоддзя
Карл Філіп Эмануіл Бах

**Карл Філіп Эмануіл Бах** (, ,  — , ) — нямецкі кампазітар і музыкант, другі з 5 сыноў Іагана Себасцьяна Баха і Марыі Барбары Бах. Вядомы таксама як Берлінскі або Гамбургскі Бах. Адзін з заснавальнікаў класічнага музычнага стылю, сачыняў ў эпохі ракако і класіцызму.

## Спасылкі 
* Поўны каталог твораў К. Ф. Э. Баха .
* 

Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Кампазітары класічнай эпохі
Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Род Бахаў
Ян Колар

**Ян Колар** (; , вёска Мошаўцы — , Вена) — славацкі палітык, паэт, этнограф, філосаф і лютэранскі святар.

Навучаўся ў гімназіі ў Крэмінцы, Банскай Быстрыцы. У 1812—1815 у лютэранскім ліцэі ў Браціславе. У 1817—1819 вывучае тэалогію ў Іенскім універсітэце. У 1819—1849 быў святаром у Пэшці, падчас рэвалюцыі 1848—1849 гг. у Венгрыі служыў сакратаром пры двары аўстрыйскага імператара. У 1849 годзе, у якасці падзякі славакам, якія бралі ўдзел у рэвалюцыі на баку аўстрыйцаў, прызначаны прафесарам Відзенскага ўніверсітэта. Колар быў адным з ідэолагаў славацкага нацыянальнага адраджэння, які, аднак, прытрымліваўся поглядаў неабходнасці выкарыстання славакамі чэшскай мовы, што пазней выклікала канфлікт з Людавітам Штурам, які прапагандаваў славацкую мову.

Астатнія гады жыцця, пачынаючы з 1849 г., Колар правёў у Вене, дзе ўзначальваў ва ўніверсітэце кафедру славянскай археалогіі. Памёр Колар 24 студзеня 1852 у Вене.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Славакіі
Катэгорыя:Палітыкі Славакіі
Калоніі ЗША

thumb|right|350px|Тэрыторыі ЗША ў 1899

У сапраўдным спісе прадстаўлены ўсё тэрыторыі свету, якія калі-небудзь знаходзіліся ў каланіяльнай ці блізкай да яе залежнасці ад ЗША.

## Штаты 
*  Аляска, уключаючы Алеўцкія астравы
*  Гавайскія астравы

## Асацыяваныя дзяржавы і тэрыторыі 
*Цёмным курсівам вылучаныя незалежныя дзяржавы*

*  ***Маршалавы Астравы***
*  ***Палау***
*  Паўночныя Марыянскія астравы
*  Пуэрта-Рыка
*  ***Федэратыўныя Штаты Мікранезіі***

## Тэрыторыі 
*  Амерыканскія Віргінскія астравы
*  Амерыканскае Самоа
*  Гуам
*  Знешнія малыя астравы

## Гістарычныя 
*  Зона Панамскага канала (1903 – 1979)
*  Куба (1898 — 1902)
*  Філіпіны (1902 – 1946)

Катэгорыя:Палітыка ЗША
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Чэзарэ Ламброза

**Чэзарэ Ламброза** (); 6 лістапада 1835, Верона, Аўстрыйская імперыя — 19 кастрычніка 1909, Турын, Італія) — італьянскі турэмны ўрач-псіхіятр, родапачынальнік антрапалагічнага кірунку ў крыміналогіі і крымінальным праве, асноўнай думкай якога стала ідэя аб прыроджаным злачынцы. З 1862 г. прафесар Павійскага ўніверсітэта, з 1896 г. прафесар Турынскага ўніверсітэта. Галоўная заслуга ў крыміналогіі Ламброза заключаецца ў тым, што ён зрушыў акцэнт вывучэння з злачынства як дзеі на чалавека — злачынцу.

Катэгорыя:Медыкі Італіі
Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Постаці італьянскай псіхіятрыі
Патрыярхат

**Патрыярхат** — грамадства, у якім мужчыны з’яўляюцца «дамінантным элементам» у сямейным, гаспадарчым і грамадскім жыцці. Гэта з’ява таксама вядомая пад імем *андрархіі* або *андракратыі*.

Патрыярхат характарызуецца, у прыватнасці, такімі прыкметамі як патрылінейные (паходжанне дзяцей, сваяцтва і атрыманне ў спадчыну па лініі бацькі), патрылакальныя (пражыванне жонкі ў сям’і або доме мужа, выбар месца пражывання сям’і мужам), манагамія (двубацькоўская сям’я) або палігінія (шматжонства), але не сям’я з некалькімі мужамі, упарадкаваныя палавыя сувязі мужа з адной жанчынай (жонкай) пры адзінашлюбстве або спарадкаваныя палавыя сувязі мужа з некалькімі жонкамі пры шматжонстве, засяроджанасць правоў па распараджэнню маёмасцю і эканамічным жыццём сям’і ў руках мужчыны (гаспадара дома). Патрыярхат характэрны практычна для ўсіх традыцыйных грамадстваў.

Катэгорыя:Грамадскі лад
Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Антрапалогія
Катэгорыя:Этналогія
Катэгорыя:Мужчына
Альбрэхт фон Галер

**Альбрэхт фон Галер** (, 16 кастрычніка 1708 — 12 снежня 1777) — швейцарскі анатам, фізіёлаг, прыродазнавец і паэт.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатамы Швейцарыі
Катэгорыя:Батанікі Швейцарыі
Катэгорыя:Постаці швейцарскай фізіялогіі
Катэгорыя:Паэты Швейцарыі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Біёлагі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Ігнацій Лаёла

**Ігна́цій Лаё́ла** (**Ігна́сіа Лаё́ла**) (, ), поўнае імя **І́ньіга Ло́пес-дэ-Рака́льдэ** () ( — ) — каталіцкі святы, іспанскі шляхціч, баск з паходжання, вайсковец і святар, заснавальнік Таварыства Ісуса.

## Спасылкі 
* Біяграфія на Беларускім рэсурсе Таварыства Іісуса 
* Святы Ігнацый Лаёла, святар Catholic.by

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Святыя Іспаніі
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVII стагоддзі
Катэгорыя:Генералы Таварыства Ісуса
Палац Манбіжу

**Палац Манбіжу** () — былы палац у стылі ракако ва Усходнім Берліне, размешчаны ў парку Манбіжу. Будаваўся з 1649 па 1706. Першапачаткова належаў кіруючай прускай дынастыі Гогенцолернаў, а пазней сям’і германскага імператара. Палац быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны. Руіны палаца былі канчаткова разабраны ў 1960 годзе. Як і шматлікае са спадчыны Гогенцолернаў, адноўлены не быў.

## Гл. таксама 
* Мост Манбіжу

## Літаратура 
* Thomas Kemper: *Schloss Monbijou. Von der Königlichen Residenz zum Hohenzollern-Museum*. Nicolai Verlag: Berlijn 2005; ISBN 3-89479-162-4.
* Folkwin Wendland: *Berlins Gärten und Parke von der Gründung der Stadt bis zum ausgehenden neunzehnten Jahrhundert*; (Het klassieke Berlijn); Propyläen: Berlijn 1979; S. 247—257; ISBN 3-549-06645-7.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Палацы Берліна
Катэгорыя:Ракако
Катэгорыя:Знесеныя збудаванні
Катэгорыя:Гісторыя Берліна
Мост Манбіжу

[thumb|Мост Манбіжу і [Музей Бадэ. Каля 1904 г.]]
thumb|Мост Манбіжу і Музей Бадэ ў 2007 г., злева — новы паўночны пралёт моста

**Мост Манбіжу** () — мост праз Шпрэе ў цэнтры Берліна, помнік архітэктуры.

Мост быў пабудаваны ў 1898—1904 гг. адначасова з Музеем Бадэ, які ўзводзіўся на Музейным востраве Берліна. Архітэктар Эрнст фон Інэ распрацаваў праект падвойнага моста, які злучаў пляцоўку перад музеем на самым «носе» Музейнага вострава з двума берагамі Шпрэе. Мост Манбіжу павінен быў замяніць драўляны мост *Ёхбрукке* 1776 г.

Паўднёвая частка моста Манбіжу перакінута праз левы рукаў Шпрэе, які носіць назву Купферграбен, і ўпіраецца ў вуліцу *Цум Купферграбен* (), паўночная частка моста перасякае асноўны рукаў Шпрэе і пераходзіць у вуліцу *Манбіжуштрасэ* (). Абодва рукавы Шпрэе зліваюцца ў адно непасрэдна пад мостам Манбіжу.

У канцы Другой сусветнай вайны паўночная частка моста была падарвана нямецкімі войскамі, і некалькі дзесяцігоддзяў яе замяняў часовы мост. У 2007 г. гэты сегмент моста быў адбудаваны нанова ў якасці пешаходнага моста, і гістарычнае аблічча моста было адноўлена. Для патрэб суднаходства пры рэканструкцыі адмовіліся ад узвядзення сярэдняй апоры, якая існавала ў арыгінальным праекце.

## Гл. таксама 
* Палац Манбіжу, насупраць цяперашняга Музея Бадэ, знесены ў 1959 г.

Катэгорыя:Масты Берліна
Катэгорыя:Мітэ (раён)
Палацавая плошча (Берлін)

**Палацавая плошча** Берліна () размешчана на востраве Шпрэеінзель у раёне Мітэ ў непасрэднай блізкасці ад Музейнага вострава. Яе паўночна-ўсходняй мяжой служыць Палацавы мост, які пераходзіць ў вуліцу Унтэр-дэн-Ліндэн.

Сваёй назвай плошча абавязана Гарадскому палацу, які стаяў на гэтым месцы і быў знесены ў 1950 годзе. У тыя часы сама Палацавая плошча знаходзілася з паўднёва-ўсходняга боку палаца, ля самага краю цяперашняй плошчы. У 1891 годзе па праекце скульптара Рэйнгальда Бегаса на Палацавай плошчы быў збудаваны фантан «Нептун».

Пасля зносу Гарадскога палаца ў 1951 годзе плошча, якая павялічалася ў памерах, была пераназвана ў *плошча Маркса і Энгельса*. У часы ГДР на плошчы знаходзілася стаянка для аўтамабіляў, часам яна выкарыстоўвалася для правядзення буйных дэманстрацый. Пазней, у 1976 годзе палову плошчы заняў Палац Рэспублікі. Пасля завяршэння прац па яго зносе, вызначанаму на канец 2008 года, на гэтым месцы часова будзе разбіты газон. Пасля 1989 года на Палацавай плошчы праводзіліся раскопкі, частка падмурка палаца дагэтуль даступна агляду. Сваё ранейшае імя плошча атрымала ў 1994 годзе. У наш час на гэтым месцы ў перыяд 2010—2013 гадах плануецца ўзвесці новы будынак у памерах ранейшага палаца з аднаўленнем трох яго фасадаў пад назвай «Форум Гумбальта» ().

У паўднёва-ўсходняй частцы плошчы знаходзіцца былы будынак Дзяржаўнага савета ГДР, пабудаванага ў часы ГДР. У яго фасад уключаны чацвёрты партал Гарадскога палаца, з балкона якога 9 лістапада 1918 года Карл Лібкнехт абвясціў у Германіі сацыялістычную рэспубліку.

Выява:BlnSch_Brunnen.jpg|Палацавая плошча з фантанам Нептуна. 1905
Выява:Palast der Republik DDR 1977.jpg|Палац Рэспублікі, на заднім плане — берлінская тэлевежа. 1977
Выява:Palast73.jpg|Былы будынак Дзяржаўнага савета ГДР з парталам Гарадскога палаца

Катэгорыя:Плошчы Берліна
Катэгорыя:Мітэ (раён)
Юзаф Кашыц

**Юзаф Кашыц** (; , в. Жоўкіна, цяпер Пінскі раён, Брэсцкая вобласць — , ) — удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў.

## Біяграфія 
Паходзіў з заможнага шляхетнага роду Кашыцаў герба «Радван». Нарадзіўся 25 лістапада 1795 г. у маёнтку Жоўкіна Пінскага павета Мінскай губерні ў сям’і Міхала Кашыца і Ружы з Кеневічаў. У сям’і быў яшчэ сын Ян. У дзіцячыя гады сям’я пераехала ў Навагрудскі павет. Вучыўся ў дамініканскай школе ў Навагрудку. У 1811 паступіў на матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. На баку французаў, у складзе 17-га ўланскага палка, удзельнічаў у вайне 1812 года. У 1812—1815 у эміграцыі, з 1815 асеў у Навагрудскім павеце. У 1830 абраны навагрудскім маршалкам.

Падчас паўстання 1830—1831 гадоў, арганізатар выступленняў у Навагрудскім і Слонімскім паветах. У сваім маёнтку Ятра стварыў асобны атрад, які ў ліпені 1831 налічваў каля 1 тыс. чалавек. 22 чэрвеня 1831 выдаў адозву. Меў шмат сутычак з расійскімі войскамі, нападаў на мястэчка Дзятлава, захапіў мястэчка Беліцу. Атрад Ю. Кашыца 22.7.1831 увайшоў у Навагрудак, раззброіў інвалідную каманду, захапіў астрог і вызваліў арыштантаў. Паўстанцы пашкодзілі частку спраў ніжняга земскага суда, паліцыі і ратушы, канфіскавалі правіянт з запаснага магазіна. Сярод тых хто далучыўся да паўстанцаў у Навагрудку быў і Францішак Міцкевіч, прызначаны часовым кіраўніком горада. Пасля аб’яднання з корпусам Г. Дэмбінскага атрад Ю. Кашыца перайшоў на тэрыторыю Польшчы. Прызнаны расійскім урадам дзяржаўным злачынцам 1-й катэгорыі.

Пасля падаўлення паўстання Я. Кашыц эмігрыраваў у Францыю. У Расіі яго аднеслі да першага разраду злачынцаў, а маёнтак канфіскавалі. У эміграцыі ён зблізіўся з А. Чартарыйскім, сябраваў з А. Міцкевічам. Уваходзіў у склад Літоўскага камітэта, Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, гісторыка-літаратурнага таварыства. Потым адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці.

Памёр рэвалюцыянер  года ў Ніцы, пахаваны на парыжскім Манмартры.

## Сям’я 
26 студзеня 1821 г. ажаніўся з Соф’яй з Раецкіх (дачкой былога камандзіра палка, дзе служыў), з якой меў дзяцей:
* Канстанцін-Ян-Казімір-Яўстах (1822—1891);
* Караль-Аляксандр-Януарый (1823-?);
* Юльюш-Геркулес-Фелікс-Францішак (1828 ці 1829 — пасля 1865);
* дачка.

## Літаратура 
* Гайба М. Ятра // Энцыклапедыі гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мінск, 2004.
* За вольнасць і веру. Ігнацій Клюкоўскі і яго ўспаміны аб падзеях паўстання 1830—1831 гадоў: На польскай і беларускай мовах / Уклад., перакл., камент. В. В. Гарбачова. — Мн.: Лімарыус, 2007. — 120 с.
* Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1999. ISBN 985-11-0144-3, С. 202.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі
Юзаф
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне
Кальяры

**Ка́льяры** (, , ) — горад у італьянскім рэгіёне Сардзінія, адміністрацыйны цэнтр правінцыі.

Заступнікам горада лічыцца святой Сатурніна. Свята горада 30 кастрычніка.

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Сардзініі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Кальяры
Патэнца

**Патэнца** () — горад у італьянскім рэгіёне Базіліката, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі.

Заступнікам горада лічыцца San Gerardo. Свята горада 30 мая.

## Эканоміка 
Патэнца — важны прамысловы і сельскагаспадарчы горад у вобласці Базіліката. Харчовая (вінаробства, сыраробства), абутковая, лясная прамысловасць. Прамысловае развіццё горада паступова запавольваецца ў сувязі з перамяшчэннем вытворчасці ў вакольную індустрыяльную зону ў камуне Ціта. Патэнца — чыгуначны вузел.

Катэгорыя:Гарады Базілікаты
Катэгорыя:Камуны правінцыі Патэнца
Гусялапка бліскучая

**Гусялапка бліскучая** (*Alchcmilla micans*, ці *Alchemilla gracilis auct.*) — від раслін сямейства .

## Апісанне 
Гусялапка бліскучая — шматцвятковая травяністая расліна з паўзучым карэнішчам. Сцеблаў звычайна некалькі, 5-20 см даўжынёй, стройныя, дугападобныя, прыўздымаючыя або амаль распасцёртыя, пухната-апушаныя.

Квітнее з канца мая па ліпень.

Катэгорыя:Ружавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1893 годзе
Бары

**Бары** () — горад-порт у Італіі, сталіца рэгіёну Апуліі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Барыйскі ўніверсітэт імя Альда Мора. Заступнікам горада лічыцца Свяціцель Мікалай Цудатворац (San Nicola). Свята горада 9 мая.

Заснаваны старажытнымі рымлянамі.

## Насельніцтва 
Насельніцтва Бары ў 2009 годзе склала 325000 чалавек. Насельніцтва горада застаецца прыкладна на адным узроўні з 1970 года. У апошні час з 2002 года насельніцтва пачало паступова павялічвацца.

Сярэдні ўзрост жыхароў Бары 42 гады. У горадзе дзяцей да 18 гадоў прыкладна пароўну з лікам пенсіянераў. Узровень нараджальнасці складае 8,67 чалавек на 1000 жыхароў.

Нацыянальны склад: італьянцы 96 %, албанцы 2 %, грэкі 0,5 %, імігранты з Афрыкі каля 1 %.

## Эканоміка 
[mini|left|240px|thumb|[Замак Бары|Замак Штаўфенаў]]
Горад з’яўляецца другім па значэнні эканамічным цэнтрам Паўднёвай Італіі (пасля Неапаля), хоць значных прамысловых вытворчасцей не мае.

Аснова эканомікі — гандаль, транспарт, турызм. Рэгіён Апулія з’яўляецца адным з асноўных агравытворцаў Італіі, які пастаўляе прадукты на ўнутраны рынак і на экспарт. Асноўныя тавары — алівы і аліўкавы алей, вінаград, віно. Добра развіта рыбалоўства.

У горадзе знаходзіцца адзін з галоўных партоў Італіі, які злучае яе з паромнымі пераправамі Харватыі (Дуброўнік), Грэцыі (Корфу, Ігуменіца, Патрас), Чарнагорыі (Бар) і Албаніі (Дурэс).

У Бары знаходзіцца буйны міжнародны аэрапорт Бары Палезэ. Авіярэйсы выконваюцца ў буйныя гарады Італіі (Рым, Мілан, Венецыя, Палерма, Балоння), а таксама ў Лондан, Парыж, Штутгарт і іншыя гарады.

## Гарады-пабрацімы 

File:Castello normanno-svevo (Bari) 2017.jpg
File:Izlošci zbirke u Bariju.jpg
File:Bari u rujnu.jpg
File:Palazzo del Governo (Bari).jpg
File:Spomenik u talijanskom gradu Bariju.jpg
File:Palazzo delle Finanze (Bari).jpg
File:Katedrala sv. Sabina.jpg
File:Katedrala sv. Sabina, Bari, Apulija.jpg
File:U Bazilici svetog Nikole u Bariju 2017.jpg
File:Nadvratnik crkve u Bariju.jpg
File:U Bariju u crkvi 2017.jpg
File:Crkva, Bari 2017.jpg
File:Muzej sv. Nikole.jpg
File:U Bariju gradu.jpg

## Гл. таксама 
* Замак Бары
* Базіліка святога Мікалая

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Апуліі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Бары
Крываўнік храсткаваты

**Крываўнік храсткаваты**, **Птарміка дняпроўская**, **Птарміка храсткаватая**, **Змеявіца** (*Achillea salicifolia*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна. Дасягае вышыні 20—150 см. Кветкавыя кошыкі вырастаюць да 6—8 см у дыяметры. Карэнішчы кароткія, а сцяблы густа пакрыты лісцем.

Цвіце ў чэрвені—жніўні.

## Арэал і біялогія 
Распаўсюджаны ў Еўрапейскай і Сібірскай Арктыцы, на Украіне, у Беларусі, у еўрапейскай частцы Расіі (акрамя прычарнаморскіх раёнаў), у Заходняй Сібіры, ва Усходняй Сібіры (усе раёны, акрамя Даўрскага), на Далёкім Усходзе (Ахоцкі і Сахалінскі раёны), у Сярэдняй Азіі.

Сустракаецца па берагах рэк, азёр, у хмызняках заліўных лугоў, балот, у прыморскіх пясках рэдка, але паўсюдна.

## Таксанамія 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Крываўнік
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Джон Рэскін

**Джон Рэ́скін**, або **Раскін** () ( — ) — англійскі тэарэтык мастацтва, гісторык, публіцыст.

## Біяграфія 
Скончыў у 1839 годзе Оксфардскі ўніверсітэт. Выкладаў у 1-м Рабочым каледжы. Быў паслядоўнікам Т. Карлайля. У творах «Сучасныя жывапісцы» (т. 1—5, 1843—
1860), «Сем светачаў архітэктуры» (1849), «Камяні Венецыі» (т. 1—3, 1851—53), «Палітычная эканомія мастацтва» (1857) развіваў канцэпцыю адзінства прыгажосці і дабрыні А. Шэфтсберы. Выступаў з рамантычнай крытыкай капіталістычнай цывілізацыі, варожай мастацтву як сінтэзу прыроды, прыгажосці і высокай маральнасці, заклікаў да адраджэння сярэдневяковай ручной працы, калектыўных форм мастацкай творчасці. Паўплываў на фарміраванне эстэтычных поглядаў прэрафаэлітаў (кнігп «Прэрафаэлітызм», 1851). Быў блізкі да У. Морыса, удзельнічаў у стварэнні яго мастацка-прамысловых майстэрняў. Рабіў малюнкі і акварэлі.

## Важныя працы 
* Сем свяцільняў архітэктуры (1849)
* Прэрафаэлітызм (1851)
* Камні Венецыі (1851—1853)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Крытыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Тэарэтыкі архітэктуры
Э

**Э, э** — 30-я літара беларускага і 31-я літара рускага кірылічных алфавітаў; у іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітах не выкарыстоўваецца. Выкарыстоўваецца таксама ў некаторых алфавітах неславянскіх моў. Лічыцца, што яна паходзіць ад глагалічнай формы літары «есць» (Ⰵ) і абазначае неётаваны гук.

## Гісторыя 
Узнікла ў старабеларускай графіцы ў канцы XV стагоддзя. Спачатку ўжывалася толькі ў іншамоўных словах (*экгрисевле*, *эксеквіе*). У многіх старабеларускіх пісьмовых помніках XVI—XVII стагоддзяў абазначала гук [э] ў іншамоўных і ўласнабеларускіх словах (*грэбля*, *рэестръ*, *стрэмя*, *фэстъ*, *шэстъ*), хоць паралельна з ёй па традыцыі выкарыстоўвалася і літара *е* (*декретъ*, *честь*). Лічбавага значэння не мела. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму (Статут Вялікага княства Літоўскага 1588). У рускую графіку ўведзена ў 1730-я гады.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае галосны гук э пярэдняга рада сярэдняга пад’ёму ў націскным становішчы (*бярэзнік* — [б’арэз’н’ік], *рэпа*, *на рацэ*) і незалежна ад націску ў запазычаных словах (*рэформа*, *эпоха*), а таксама ў першай частцы складаных слоў (*рэдказубы*, *шэравокі*, *шэсцьсот*).

Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*ЭМЗ*, *ЭС*), як умоўнае скарачэнне слова *эра*
(*IV ст. да н. э.*). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *дваццаць шосты* (*група «Э»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*шыфр № 8э*).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Герань лясная

**Герань лясная** (*Geranium sylvaticum*) — від шматгадовых травяністых раслін сямейства .

## Назва 
Герань лясная, геранія лесавая, дуброўка.

## Апісанне 
Сцяблы дасягаюць у вышыню 30—80 см, прамастаячыя. Кветкі буйныя, сабраны па дзве. У залежнасці ад глебавых умоў, колер кветак вар’іруецца ад ружавата-ліловага да блакітнага.

Квітнее ў чэрвені—ліпені.

З кветак лясной герані выраблялі шэра-блакітны фарбавальнік, які выкарыстоўваўся ў старажытнай Еўропе, каб афарбаваць воінскія плашчы. Меркавалася, што гэта абароніць іх у баі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Герань
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дубільныя расліны
Катэгорыя:Фарбавальныя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Фізік

[thumb|right|[Альберт Эйнштэйн прызнаецца адным з самых вялікіх фізікаў у свеце]]
**Фізік** — навуковец, навуковыя даследаванні якога ў асноўным прысвечаны фізіцы. Фізікі працуюць над шырокім колам праблем як у фундаментальнай навуцы, пачынаючы ад субатамных часціц і заканчваючы паводзінамі Сусвету як цэлага, так і ў прыкладной фізіцы.

Катэгорыя:Прафесіі
Іаган Пахельбель

**Іаган Пахельбель** (); жнівень  — ) — выдатны нямецкі кампазітар і арганіст эпохі барока, творчасць якога з’яўляецца адной з вяршынь паўднёванямецкай арганнай музыкі. Ён напісаў велізарную колькасць свецкіх і царкоўных твораў, а ўклад кампазітара ў развіццё форм фугі і харальнай прэлюдыі робіць яго адным з найбуйнейшых кампазітараў эпохі сярэдняга барока.

Сёння шырокай публіцы Пахельбель вядомы перш за ўсё дзякуючы Канону рэ мажор, адзінаму напісану ім канону, і па адным гэтым творы цяжка ўявіць сабе яго стыль. Акрамя згаданага канона, добра вядомыя Чакона фа мінор, Чакона рэ мінор і Таката до мінор для аргана, а таксама цыкл клавірных варыяцый «Hexachordum Apollinis».

Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Кампазітары XVII стагоддзя
Катэгорыя:Музыканты Германіі
Катэгорыя:Арганісты
Інтэлігенцыя

Паняцце **інтэлігенцыя** ўжываецца ў функцыянальным і сацыяльным значэнні.

* У функцыянальным (першапачатковым) сэнсе слова ўжывалася ў лацінскай мове, паказваючы на шырокі спектр разумовай (інтэлектуальнай) дзейнасці.
* У сацыяльным значэнні слова сталі ўжываць з сярэдзіны або 2-й паловы XIX ст. датычна грамадскай групы людзей з крытычным спосабам мыслення, высокай ступенню рэфлексіі, здольнасцю да сістэматызацыі ведаў і досведу.

У слоўніках фармулюецца як пласт «людзей, прафесійна занятых разумовай працай».

Катэгорыя:Сацыялогія культуры
Хлотар II

**Хлотар II** (), (584 — 18 кастрычніка 629) — кароль франкаў, кіраваў у 584—629 гадах, з дынастыі Меравінгаў. Хлотар II па мянушцы Вялікі (le Grand) або Малодшы (le Jeune) быў сынам караля Хільперыка I і Фрэдэгонды, унукам Хлотара I. Кіраваў у Нейстрыі, а з 613 г. — кароль усіх франкаў. Імя Хлотар у перакладзе са стара-германскай азначае «Які мае знакамітую армію».

Катэгорыя:Меравінгі
Хлотар I

**Хлотар I** (каля 497 — ) — кароль франкаў, кіраваў у 511—561 гадах, з дынастыі Меравінгаў. Малодшы сын караля Хлодвіга I і Клацільды Бургундскай. Імя Хлотар ў перакладзе са стара-германскай азначае «Які мае знакамітую армію».

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VI стагоддзя
Катэгорыя:Каралі франкаў
Катэгорыя:Меравінгі
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Шумава

**Шу́мава** ( ), або **Баге́мскі Лес** () — сярэдневышынны горны хрыбет даўжынёй каля 200 км уздоўж германа-аўстрыйска-чэшскай мяжы.

Вышыня да 1456 м (гара Вялікі Явар, Германія). У чэшскай частцы найбольш высокая гара — Плечы (1378 м). Да вышыні 800 м пакрыты ялова-букавымі, вышэй — ялова-піхтавымі лясамі.

У чэшскай частцы знаходзіцца аднайменны нацыянальны парк.

## Спасылкі 
thumb|left|400px|Тапаграфія


Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы
Катэгорыя:Горы Чэхіі
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Катэгорыя:Горы Германіі
Фрэдэгонда

**Фрэдэгонда**, *Фрэдэгунда* (, , старажытнаням. «Мірная ваяўніца», ад fridu - «мірны», gund - «бой, бітва») (каля 545 - 8 снежня 597, Парыж) — франкская каралева, спачатку наложніца, затым жонка Хільперыка I, меравінгскага караля Нейстрыю, чыю папярэднюю жонку, вестготку Галесвінту, яна загубіла. Была ў непрымірымай варожасці з аўстразійскай каралевай Брунгільдай, сястрой Галесвінты. Маці караля Хлотара II.

## Літаратура 
* Aug. Thierry, «R écits des temps mérovingiens»;
* B. Zeller, «Clovis et ses fils; les fils de Clotaire»;
* G. Kurth, «Histoire poétique des Mé rovingiens» (Брюсель, 1893);
* J. Havet, «Questions m é rovingiennes» (Парыж, 1885).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Меравінгі
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Жанчыны-забойцы
Катэгорыя:Наложніцы і канкубіны
Катэгорыя:Каралевы франкаў
Саксонская Швейцарыя

**Саксонская Швейцарыя** () — германская частка Эльбскіх Пясчанікавых гор. Знаходзіцца ў верхнім цячэнні Эльбы паблізу Дрэздэна.

Файл:Topo.SaechsSchweiz.jpg|Фізічная карта Саксонскай Швейцарыі
Файл:Kanapee (Bastei) Aussicht.jpg|Від на Эльбу каля гарадка Ратэн
Файл:Bastei - Die Bastei vom Elbe-Aussichtspunkt.jpg|Баштай

## Назва 
Назва *Саксонская Швейцарыя* ўзнікла ў XVIII стагоддзі і зыходзіць ад швейцарскіх мастакоў Адрыяна Цынга і Антона Графа. Ландшафт ім нагадваў родныя краі, швейцарскую Юру. Да гэтага саксонскую частку Эльбскіх Пясчанікавых гор называлі «Майсенскім плато». Новая назва стала папулярнай пасля публікацый Гётцынгера, які ў сваіх кнігах апісаў Саксонскую Швейцарыю і зрабіў назву шырокавядомай.

## Славутасці 
thumb|Кушталь
thumb|Баштай
* Баштай
* Крэпасць Кёнігштайн
* Ліліенштайн, Шрамштайнэ, Пфафенштайн з Барбарынэ
* Ліхтэнхайнскі вадаспад
* Кушталь
* Вольфсберг
* Кайзеркронэ і Цыркельштайн
* Крэпасць Штальпен
* Felsenbühne Rathen

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ()
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* www.oberelbe.de 
* Gipfelbuch
* Wandern in der sächsischen Schweiz
* фотаальбом «Саксонская Швейцарыя» 

Катэгорыя:Славутасці Саксоніі
Катэгорыя:Эльбскія Пясчанікавыя горы
Катэгорыя:Рэльеф Германіі
Інстытуцыяналізацыя

**Інстытуцыяналіза́цыя** — ператварэнне якой-небудзь з'явы ці руха ў арганізаваную ўстанову, упарадкаваны працэс з вызначанай структурай адносін, іерархіяй улады, дысцыплінай, правіламі паводзін.

За любым інстытутам стаіць гісторыя яго інстытуцыяналізацыі.

Інстытуцыяналізацыя можа тычыцца любой грамадскай сферы: гаспадарчай, палітычнай, рэлігійнай і г.д.

Пэўнымі прыкладамі інстытуцыяналізацыі могуць з'яўляцца: ператварэнне народных збораў у парламент; выслоўяў, творчай спадчыны мысляра — у філасофскую ці рэлігійную школу; захапленні якім-небудзь жанрам папулярнай музыкі — у субкультурную арганізацыю.

## Гл. таксама 
* Сацыяльны інстытут
* Інстытуцыя

Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Сацыялогія культуры
Катэгорыя:Культуралогія
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Дзяржава
Эльбскія Пясчанікавыя горы

**Эльбскія Пясчанікавыя горы** (, ) — горны масіў з пясчаніка ў верхнім цячэнні ракі Эльбы ў Германіі і Чэхіі.

Нямецкая частка завецца Саксонскай Швейцарыяй (прыкладна 3/4 тэрыторыі), чэшская — Чэшскай Швейцарыяй (1/4).

Самым вядомым месцам з’яўляецца «Баштай» недалёка ад Пірны.

## Спасылкі 
* Fotos aus dem Elbsandsteingebirge
* Im Elbsandstein unterwegs
Землі багемскай кароны

thumb|Землі Багемскай Кароны ў 1635 годзе

**Землі Багемскай Кароны** (, , ) або **Землі кароны святога Вацлава** () — тэрыторыі, якія былі звязаныя феадальнымі адносінамі і падпарадкоўваліся кіраўнікам Багеміі. Яны не з’яўляліся персанальнай уніяй ці канфедэрацыяй, акрамя агульнага кіраўніка ў іх не было ніякіх асобных дзяржаўных інстытутаў.

Паняцце «Багемскай Кароны» было ўведзена каралём Карэлам I 7 красавіка 1348 года, і пазначала землі, якія дасталіся яму ад бацькі — Яна Люксембургскага: Чэхію, Маравію, Сілезію, Эгерланд, Верхнюю Лужыцу і шэраг ленаў у нямецкіх землях. У 1370 годзе Карэл далучыў да іх Верхні Пфальц і Ніжнюю Лужыцу. У адпаведнасці з імператарскім указам, у будучыні Землі Багемскай Кароны павінны былі заставацца адзіным цэлым, нават калі Люксембургскі дом загасне.

З XVI стагоддзі Землі Багемскай Кароны перайшлі да Габсбургаў, і сталі часткай іх спадчынных земляў.

У 1742 годзе імператрыца Марыя-Тэрэзія па выніках Першай Сілезкай вайны была вымушана перадаць Сілезію Прусіі.

У 1918 годзе, пасля распаду Аўстра-Венгрыі Польшча забрала Тэшынскую вобласць; астатнія былыя землі Багемскай кароны, якія заставаліся да таго моманту ў Аўстра-Венгрыі, увайшлі ў састаў новаўтворанай Чэхаславакіі.

Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Чэшская Швейцарыя

**Чэшская Швейцарыя** (, ) — чэшская частка Эльбскіх Пясчанікавых гор, якія завуцца ў германскай частцы Саксонскай Швейцарыяй.

Гэты раён Паўночнай Чэхіі знаходзіцца на верхнім цячэнні ракі Эльба недалёка ад Дэчына.

Утварэнне Чэшскай Швейцарыі адбылося некалькі тысячагоддзяў назад, калі вулканічная парода дасягнула зямной паверхні, тут сфармаваліся расколіны, каньёны і іншыя скальныя ўтварэнні. Вобласць таксама характарызуецца як ахоўная зона флоры і фауны, і ў сваіх межах яна ўтрымлівае вялікую разнастайнасць папараці.

Самая высокая гара Чэшскай Швейцарыі — Дэчынскі Снежнік (723м).

## Спасылкі
Луга (Расія)

**Луга** — горад (з 1777 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Лужскага гарадскога паселішча і Лужскага муніцыпальнага раёна Ленінградскай вобласці. Размешчаны на рацэ Луга, за 136 км на поўдзень ад Санкт-Пецярбурга. Чыгуначная станцыя Луга I на лініі Санкт-Пецярбург — Пскоў — Варшава. Найбуйнейшы населены пункт Лужскага муніцыпальнага раёна. Насельніцтва — 38106 чалавек (на 1 студзеня 2010 года).
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Мікалай Уладзіміравіч Вінаградаў, беларускі псіхіятр

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Суперкантынент

**Суперкантныент** — у тэктоніцы пліт кантынент, які змяшчае амаль усю кантынентальную кару Зямлі.
thumb|280px|Перасоўванне кантынентаў
Вывучэнне гісторыі перасоўвання кантынентаў паказала, што з перыядычнасцю каля 600 млн гадоў усе кантынентальныя блокі збіраюцца ў адзіны блок, які затым расколваецца. Некаторыя даследчыкі тлумачаць гэту паслядоўнасць пераходам мантыі Зямлі ад адной ячэйкі (падчас існавання суперкантынента), калі ўсе сыходныя струмені накіраваны пад кантынент, да дзвюхячэістай сістэме плыняў.

## Геалагічны ўплыў 
Суперкантыненты блакуюць выйсце ўнутранага цяпла Зямлі, што прыводзіць да перагрэву астэнасферы. У канчатковым выніку гэта прыводзіць да з'яўлення расколін у літасферы, праз якія магма адштурхоўвае кантынентальныя блокі адзін ад аднаго.

## Спіс суперкантынентаў 
### Сучасныя суперкантыненты 
* Афраеўразія (~5 мільёнаў гадоў назад — нашы дні)
* Амерыка (~15 мільёнаў гадоў назад — нашы дні)
* Еўразія (~60 мільёнаў гадоў назад — нашы дні)

### Старажытныя суперкантыненты 
* Гандвана (~600 — 30 мільёнаў гадоў назад)
* Лаўразія (~300 — 60 мільёнаў гадоў назад)
* Пангея (~300 — 180 мільёнаў гадоў назад)
* Лаўрусія (~300 мільёнаў гадоў назад)
* Пантонія (~600 — 540 мільёнаў гадоў назад)
* Радзінія (~1,1 мільярд гадоў назад — ~750 мільёнаў гадоў назад)
* Каламбія (Нуна), (~1,8 — 1,5 мільярда гадоў назад)
* Кенарланд (~2,7 мільярда гадоў назад)
* Ур (~3 мільярда гадоў назад)
* Ваальбара (~3,6 мільярда гадоў назад)

## Літаратура 
* Xiao Xuchang & Liu Hefu (eds). Global Tectonic Zones: Supercontinent Formation and Disposal. Proceedings of the 30th International Geological Congress. Utrecht — Tokyo: VSP, 1997.

Катэгорыя:Кантыненты
Катэгорыя:Тэктоніка
Мардоўнік круглагаловы

**Мардо́ўнік круглагаловы**, **дзед**, **мардоўнік**, **мардоўнік шарагаловы** (*Echinops sphaerocephalus*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
thumb|250px|left|
thumb|250px|Кветка
Шматгадовая травяністая расліна 1—2 м вышынёй. Корань мясісты стрыжнёвы.
Сцябло адзіночнае, прамастаячае, уверсе галінастае, круглявае 70—150 см вышынёй, апушанае бураватымі валаскамі, у верхняй частцы павуцініста белавата-лямцавае.
Лісце чарговае, пёрыста-рассечанае, даўжынёй 10—20 см, шырынёй 4—10 см. Зверху цёмна-зялёнае, шурпатае ад жалезістых валасінак, з жаўтаватымі шыпамі. Ніжняе лісце на чаранках, верхняе — сядзячае.
Кветкі трубчастыя, сабраны ў буйныя шарападобныя суквецці дыяметрам 3—5 см. Вяночкі бледна-блакітныя ці белыя, пылавікі цёмна-блакітныя. Плод — цыліндрычная сямянка даўжынёй 6—8 мм.

## Арэал і біялогія 
Распаўсюджаны на Украіне, а таксама на Каўказе, у Сярэдняй Азіі, Паўднёва-Заходняй Сібіры.

## Літаратура 
*  — С. 299.
* *Губанов И. А. и др*. Культурные растения СССР / Под. редакцией Т. А. Работного. — М.: Мысль, 1976. — С. 337—338.
* Лекарственные растения СССР (культивируемые и дикорастущие) / Под редакцией А. А. Хотина и др. — М.: Колос, 1967. — С. 235—237.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Святаслаў Тэафілавіч Рыхтэр

**Святаслаў Тэафілавіч Рыхтэр** (; 7 (20) сакавіка 1915, Жытомір — 1 жніўня 1997) — савецкі і расійскі піяніст, культурны і грамадскі дзеяч, адзін з найбуйнейшых музыкантаў XX стагоддзя.

Незвычайна шырокі рэпертуар піяніста ахопліваў сачыненні ад музыкі барока да кампазітараў XX стагоддзя, нярэдка ён выконваў цэлыя цыклы твораў, як, напрыклад, «Добра тэмпераваны клавір» Баха. Прыкметнае месца ў яго творчасці займалі творы Гайдна, Шуберта, Шапэна, Шумана, Ліста і Пракоф’ева. Выкананне Рыхтэра адрозніваецца тэхнічнай дасканаласцю, глыбока індывідуальным падыходам да твора, пачуццём часу і стылю.

## Спасылкі 
* https://pushkinmuseum.art/museum/buildings/richter/index.php?lang=ru - сайт Мемарыяльнай кватэры Рыхтэра
* https://www.instagram.com/richtertower/?hl=ru - Instagram Мемарыяльнай кватэры Рыхтэра

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Украіны
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Піяністы СССР
Катэгорыя:Піяністы Расіі
Катэгорыя:Піяністы Украіны
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Тарусы
Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд

**Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд** (1921, Эр-Рыяд — ) — кароль Саудаўскай Аравіі ў 1982—2005 гадах. Адзін з 37 сыноў заснавальніка Саудаўскай Аравіі Абдэля Азіза ібн Сауда. Успадкаваў трон пасля смерці свайго зводнага брата Халіда 13 чэрвеня 1982.

27 кастрычніка 1986 года адмовіўся ад тытула «Яго Вялікасць», прыняўшы тытул «Служіцель двух святынь».

У 1995 года пасля шырокага інсульту ў асноўным перадаў кіраванне краінай свайму брату Абдалу, які ўспадкаваў пасад пасля смерці Фахда, 1 жніўня 2005.

У гонар Фахда названы Мост караля Фахда, які злучае Саудаўскую Аравію і Бахрэйн.

Катэгорыя:Каралі Саудаўскай Аравіі
Абдэль Азіз ібн Сауд

**Абдэль Азіз ібн Сауд** (таксама **Ібн-Сауд** або **Абдэль-Азіз II**;  — ) — заснавальнік і першы кароль Саудаўскай Аравіі (1932—1953). Вёў войны за аб’яднанне Аравіі. У 1902—1927 гадах — эмір дзяржавы Неджд, пазней — да 1932 года — кароль дзяржавы Хіджаз, Неджд і далучаныя вобласці.

## Палітычная дзейнасць 
Лічыўся васалам Асманскай імперыі. У 1915 г. быў прызнаны Англіяй як незалежны ўладальнік. Абапіраючыся на рэлігійна-фундаменталісцкі рух іхванаў, разгарнуў барацьбу за лідарства ў Аравіі, заваяваў Джэбель-Шамар (1921), Хіджаз (1924-25), Асір (1932). Прэтэндаваў на ролю духоўнага лідара ісламскага свету. Трансфармаваў архаічнае аравійскае грамадства; стварыў дзяржаўныя інстытуты, сучаснае войска, уніфікаваў прававую сістэму. Імкнучыся выйсці з-пад англійскай апекі, развіваў адносіны з ЗША. У 1933 выдаў амерыканскай кампаніі «Стандард ойл оф Каліфорнія» канцэсію на здабычу нафты. У час Другой сусветнай вайны захоўваў нейтралітэт. Абдэль Азіз ібн Сауд блакаваўся з каралём Егіпта Фарукам супраць Хашымітаў Іарданіі і Ірака. Падтрымліваў палесцінцаў падчас блізкаўсходняга канфлікту. У XX ст. трон успадкавалі сыны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі Саудаўскай Аравіі
Ісабель Альендэ

**Ісабель Альендэ** () (2 жніўня 1949, Ліма, Перу) — чылійская пісьменніца. Прадстаўніца магічнага рэалізму.

## Бібліяграфія 
* «*La casa de los espíritus*» (1982, «Дом духаў»)
* «*La gorda de porcelana*» (1984)
* «*De amor y de sombra*» (1984, «Пра каханне і цень»)
* «*Eva Luna*» (1987)
* «*Cuentos de Eva Luna*» (1989)
* «*El plan infinito*» (1991 «Бясконцы план»)
* «*Paula*» (1994)
* «*Afrodita*» (1997, «Афрадыта»)
* «*Hija de la fortuna*» (1999, «Дачка фартуны»)
* «*Retrato en sepia*» (2000, «Партрэт сепіяй»)
* «*La ciudad de las bestias*» (2002, «Горад пачвар»)
* «*Mi país inventado*» (2003)
* «*La reino del dragón de oro*» (2003, «Каралеўства залатога цмока»)
* «*El Bosque de los Pigmeos*» (2004, «Лес пігмеяў»)
* «*El zorro*» (2005)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Чылі
Авалон (горад)

**Авалон** () — старадаўні бургундскі горад у французскім дэпартаменце Ёна, за 34 км на паўднёвы ўсход ад Асера, на рацэ Кузен. Нас. 7,7 тыс. чал. (2006).

## Гісторыя 
Узнік у антычнасці як паштовая станцыя Aballo. Некаторыя гісторыкі спрабавалі звязаць французскі Авалон з краінай нябожчыкаў з Артураўскага цыклу, а зніклага ў Бургундыі брэтонскага караля Рыотама — з каралём Артурам. У Сярэднія вякі тут стаяў замак феадала вобласці Авалонэ, які насіў тытул віконт і знаходзіўся ў васальнай залежнасці ад герцагаў Бургундскіх. У 1002 годзе замак на працягу трох месяцаў аблажыў Роберт I Стары. Пасля гібелі Карла Смелага (1477) гэтую частку Бургундыі анексавала французская карона.

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Ёна