Узда

**Узда́** (, ) — горад у Мінскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Уздзенскага раёна, на р. Уздзянцы. За 74 км на паўднёвы захад ад Мінска, 22 км ад чыгуначнай станцыі Негарэлае на лініі Мінск—Баранавічы, на рацэ Уздзянка. Аўтадарогі на Мінск, Негарэлае, Капыль, Слуцк, Нясвіж. Насельніцтва 10&nbsp;090 чал. (2017).

## Гісторыя 
Першы пісьмовы ўспамін пра Узду як двор Корсакаў у Менскім павеце датуецца 1450 годам. У другой палове XV ст. паселішча атрымала статус мястэчка. У розны час Узда знаходзілася ва ўладанні Кавячынскіх, Завішаў, Красінскіх. У канцы ХV ст. Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі збор.

thumb|злева|Касцёл Узвышэння Св. Крыжа
У 1572 г. ва Уздзе знаходзіўся Сымон Будны ў сувязі з выданнем Бібліі. У 1684 па вяртанні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Узда апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе зрабілася цэнтрам воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні. У канцы ХVIII ст. мясцовасць перайшла да роду Завішаў. У 1798 годзе Казімір Завіша збудаваў касцёл.

У 1829—1830 гг. ва Уздзе працавалі друкарня Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. Станам на 1886 г. — народнае вучылішча, валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзейнічалі царква, касцёл, сінагога, мячэць, 3 малітоўныя дамы. Цягам 1906—1909 гг. у мястэчку дзейнічала правінцыйнае кола Польскага Таварыства «Асвета» ў Мінску, якое займалася падтрымкай польскай адукацыі.

17 ліпеня 1924 г. Узда стала цэнтрам раёна БССР (з 25 снежня 1962 да 30 ліпеня 1966 г. у Дзяржынскім раёне). 27 верасня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадскога тыпу. У Другую сусветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 г. мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 10 сакавіка 1999 г. Узда атрымала статус горада.

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:160 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1889 from:0 till:1424
  bar:1897 from:0 till:2800
  bar:1939 from:0 till:3500
  bar:1970 from:0 till:4300
  bar:1977 from:0 till:5900
  bar:1989 from:0 till:8000
  bar:1999 from:0 till:9500
  bar:2006 from:0 till:9600
  bar:2009 from:0 till:9684
  bar:2017 from:0 till:10090
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:

* **XIX стагоддзе**: 1889 — 1&nbsp;424 чал.; 1897 — 2,8 тыс. чал.
* **XX стагоддзе**: 1939 — 3,5 тыс. чал.; 1970 — 4,3 тыс. чал.; 1977 — 5,9 тыс. чал.; 1989 — 8,0 тыс. чал.; 1999 — 9,5 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2001 — 9,4 тыс. чал.; 2006 — 9,6 тыс. чал.; 2009 — 9&nbsp;684 (перапіс); 2016 — 10&nbsp;120 чал.; 2017 — 10&nbsp;090 чал.

## Эканоміка 
У месце працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасці лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Уздзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Уздзенская філіял ААТ «Слуцкі сыраробны камбінат») галін. Працуе прыватнае УП «Уздзенскі кааппрам», лясгас і інш., філіял і аддзяленне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадскага харчавання, 2 прадпрыемствы сувязі, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі.

## Культура 
Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтр культуры, дом дзіцячай творчасці, кінатэатр «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы музей, парк «Перамогі».

Дзейнічаюць калектывы аматарскай творчасці, у тым ліку 3 народныя (хор ветэранаў вайны і працы, ансамбль народнай песні «Зборная субота», клуб майстроў «Сузор’е» Цэнтра культуры) і 3 узорныя (тэатр «Усмешка», лялечны тэатр «Церамок», духавы аркестр школы мастацтваў).

## Адукацыя 
Ва Уздзе працуюць гімназія, с.-г. прафесійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартыўная школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтр развіцця дзіцяці «Вясёлка».

## Медыцына 
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць цэнтральная раённая бальніца на 220 ложкаў, раённая паліклініка на 250 наведванняў у змену, аптэка, аптэчны кіёск і аптэчны пункт, раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва.

## Спорт 
Для аматараў фізкультуры і спорту ў горадзе працуюць спартыўны клуб «Бушыда», стадыён, 6 спартыўных залаў, 3 футбольныя палі і інш.

## Забудова 
Узда развіваецца паводле генеральнага плану 1990. Рэчка Уздзянка падзяляе горада на 2 планавальныя раёны: усходні (Малая Узда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе размяшчаецца асноўны масіў жылой забудовы і грамадскі цэнтр. Гістарычны цэнтр склаўся ў раёне вуліцы Ленінскай, якая злучыла 2 плошчы — Свабоды і Чырвоную. Адміністрацыйна-грамадскі і культурны цэнтр сфарміраваны ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я гг. збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак Уздзенскага лясгасу, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку».

## Турыстычная інфармацыя 
Дзейнічае Уздзенскі гістарычна-краязнаўчы музей. Спыніцца можна ў гасцініцы «Узда».

### Славутасці 
* Гістарычная забудова (канец XIX — пач. XX стст.; фрагменты)
* Капліца-пахавальня Завішаў (XIX ст.) — 
* Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (1798)
* Могілкі: яўрэйскія; татарскія (Мізар)
* Сінагога
* Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (1840)
* Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (2004)

Узда. Новы касцёл.jpg|Новазбудаваны касцёл (2004)
Выява:Uzda. Узда (18.06.2005).jpg|Касцёл
Выява:Uzda. Узда (2005).jpg|Даўняя камяніца
Выява:Uzda. Узда (06.2005).jpg|Стары драўляны будынак

## Вядомыя асобы 
* Віктар Берасневіч — беларускі матэматык
* Людміла Міхайлаўна Бяляева — беларускі прафесар медыцыны
* Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка — беларускі палітык і дыпламат
* Шапша Веніямінавіч Пікус (1908—1942) — беларускі мастак.
* Мошэ Файнштэйн  — лідар яўрэяў ЗША, адзін з вядомейшых рабінаў 20 ст.
* Валерый Уладзіміравіч Шаблюк (1953—1997) — беларускі гісторык.

## Гл. таксама 
* Гарады Мінскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Uzda // —S. 867.

## Спасылкі 
* Здымкі на Radzima.org
*  
*  http://www.beljews.info/Uzda.htm 
* Надвор’е ў горадзе Узда


Катэгорыя:Завішы
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства