Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання

**Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі ІІІ склікання** — прадстаўнічы заканадаўчы орган Расійскай імперыі, які дзейнічаў у 1907—1912 гг. Першы склад Думы, які быў абраны паводле выбарчага закона 3 чэрвеня 1907 г. і які праіснаваў увесь адведзены ёй законам тэрмін — пяць гадоў.

## Выбарчае заканадаўства 1907 г 
Думка аб неабходнасці змены выбарчага закнадаўства з’явілася ў кіруючых колах Расійскай імперыі яшчэ ў канцы 1906 г., калі адбыліся выбары ў ІІ Дзяржаўную Думу, якія другі раз запар далі перамогу апазіцыі. К маю 1907 г. у Міністэрстве ўнутраных спраў былі распрацаваны тры праекты новага выбарчага закона. У выніку быў абраны сярод іх найбольш антыдэмакратычны праект, які набыў сілу закона разам з роспускам ІІ Дзяржаўнай Думы (Трэццячэрвеньскі пераварот).

Выбары па Палажэнні 1907 г. праходзілі па курыяльнай сістэме. Асноўнымі курыямі (афіцыйна курыі іменаваліся спісамі выбаршчыкаў) з’яўляліся:

* валасная (сялянская);
* землеўладальніцкая;
* 1-я гарадская (вышэйшы выбарчы цэнз);
* 2-я гарадская (ніжэйшы выбарчы цэнз);
* рабочая.

Акрамя гэтага, у некаторых мясцовасцях былі выдзелены казачыя курыі, а таксама падзелены курыі рускіх і нярускіх выбаршчыкаў. Унутры курый таксама не існавала норм прадстаўніцтва (стандартнай колькасці выбаршчыкаў на аднаго дэпутата), і колькасць дэпутатаў ад мясцовасцей і курый вызначалася толькі раскладам, які прыкладаўся да Палажэння.

Выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад еўрапейскай часткі Расійскай імперыі — 403, ад Каралеўства Польскага — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад праваслаўнага насельніцтва), ад Каўказскага краю — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі (Сібір і Далёкі Ўсход) — 15 дэпутатаў. Цэнтральная Азія не была прадстаўлена ў Думе ўвогуле. Ад Вялікага Княства Фінляндскага меркавалася абраць яшчэ 4 дэпутатаў, аднак выбары ў Фінляндыі ні ў III, ні ў IV Думу так і не адбыліся.

Сістэма выбараў была шматступеньчатай. На першым этапе сяляне на валасных сходах выбіралі ўпаўнаважаных на павятовы выбарчы сход (удзельнікі валасных сходаў таксама выбіраліся па адным прадстаўніку ад дзесяці двароў). Сяляне выбіралі па два ўпаўнаважаных ад кожнага валаснога сходу. Рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі выбарчы сход — па аднаму ад прадпрыемства з колькасцю працоўных ад 50 да 1999 чалавек, або па аднаму ад кожнай поўнай тысячы працоўных на прадпрыемстве. Дробныя землеўладальнікі, якія не мелі дастатковага маёмаснага цэнзу, каб удзельнічаць у павятовым выбарчым сходзе, збіраліся на папярэдні сход, які мог выбраць удзельнікаў павятовага выбарчага сходу (столькі, колькі поўных зямельных цэнзаў складалі сумесна валоданні ўсіх дробных землеўладальнікаў, што з’явіліся на папярэдні сход).

На другім этапе выбараў у кожным павеце збіраліся асобныя выбарчыя сходы чатырох курый (усіх, акрамя рабочай). Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. У губернскім горадзе збіраўся выбарчы сход рабочай курыі.

Выбарчыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для ўдзелу ў губернскім выбарчым сходзе, агульным для ўсіх курый. Калі ў сходзе ўдзельнічала да 500 асоб, усіх кандыдатаў выбіралі па чарзе, галасуючы шарамі; калі больш — галасавалі запіскамі з імёнамі і абіралі тых, хто набраў найбольшую колькасць галасоў. У выбаршчыкі маглі быць абраныя толькі ўдзельнікі гэтых выбарчых сходаў.

Паколькі колькасць удзельнікаў сходаў магла быць вельмі вялікай, мясцовыя ўлады мелі права дзяліць сходы па мясцовасцях, а ў гарадах — па выбарчых участках. Мясцовыя ўлады таксама маглі дзяліць выбарчыя сходы на два — для рускіх і нярускіх выбаршчыкаў; гэты адвольны прыём дазваляў на нацыянальных ускраінах рускай меншасці атрымліваць столькі ж выбаршчыкаў, колькі і мясцовае насельніцтва. Паколькі Расійская імперыя не праводзіла фармальнай рэгістрацыі нацыянальнасці сваіх падданых, губернатар вызначаў, хто рускі, а хто не, па сваім меркаванні. Акрамя таго, мясцовыя ўлады маглі дзяліць сходы цэнзавых курый на розныя сходы для больш і менш заможных выбаршчыкаў, а таксама вылучаць асобны сход для цэркваў і манастыроў — землеўладальнікаў. Пры гэтым у выпадку падзелу сходы з рознай колькасцю выбаршчыкаў маглі выбіраць роўную колькасць выбаршчыкаў. Падзел сходаў быў галоўным інструментам, з дапамогай якога мясцовыя ўлады маглі ўзмацняць непрапарцыйнасць прадстаўніцтва і праводзіць жаданых ураду кандыдатаў.

Губернскі выбарчы сход быў трэцім этапам выбараў. Удзельнікі сходу — выбаршчыкі — былі адначасова і выбаршчыкамі, і кандыдатамі ў дэпутаты. Імя кожнага выбаршчыка, які заяўляў пра жаданне быць абраным, выносілася на галасаванне.

Спачатку ўдзельнікі сходу галасавалі запіскамі з імёнамі кандыдатаў. Кожны, хто атрымліваў больш за тры запіскі, ставіўся на балатаванне шарамі. Паколькі ад губерні абіралася ад 2 да 13 дэпутатаў, абранымі лічылася адпаведная колькасць кандыдатаў, якія атрымалі найбольшую колькасць галасоў пры ўмове, што яны набралі больш за палову галасоў. Калі такім чынам абраць усіх дэпутатаў не ўдавалася, праводзілася паўторнае галасаванне на астатнія мандаты — да таго часу, пакуль усе дэпутаты не будуць выбраны.

Спачатку выбіралі дэпутатаў па курыяльных квотах, розных для розных губерняў. Гэтых дэпутатаў выбіраў ўвесь сход, але толькі з ліку выбаршчыкаў, якія прадстаўлялі свае курыі. Па ўсёй Расіі для сялян было зарэзервана 50 мандатаў, для землеўладальнікаў — 50 мандатаў, для выбаршчыкаў 1-га гарадскога сходу — 25 мандатаў, 2-га — 25 мандатаў, 1-га і 2-га разам — яшчэ 25 мандатаў, для казакоў — 3 мандаты, для рабочых — 6 мандатаў. Пасля выбару квотных дэпутатаў астатнія дэпутаты абіраліся з ліку выбаршчыкаў ад усіх курый разам (гэта называлася «па агульным спісе»).

Колькасць выбаршчыкаў у губернскіх выбарчых сходах вызначалася асобнай табліцай, не звязанай наўпрост з колькасцю выбаршчыкаў, і вагалася па губернях ад 45 у Томскай губерні да 158 у Валынскай. Ва ўсіх выбарчых сходах еўрапейскай часткі Расійскай імперыі, акрамя аднаго, выбаршчыкі ад землеўладальнікаў і 1-га гарадскога спісу разам складалі большасць. Такія асаблівасці выбарчага закона ў Заходнім краі тлумачыліся імкненнем урада зменшыць прадстаўніцтва ў Думе польскіх памешчыкаў, якія складалі большую частку мясцовых землеўладальнікаў-дваран. Пры гэтым у Мінскай і Магілёўскай губернях, дзе была даволі значная доля рускіх землеўладальнікаў, за дадзенай курыяй замацоўвалася адпаведна 51,9 і 51,2 % галасоў выбаршчыкаў, у той жа час як у Віленскай губерні — 48 %, у Віцебскай — 45,3 %, у Гродзенскай — 41,1 % галасоў выбаршчыкаў.

Галоўная стаўка была зроблена на дваранскую вярхушку, якая складала большасць паўнацэнзавых выбаршчыкаў. У пяці заходніх губернях іх налічвалася больш за 3 тыс., ці 76,5 % ад усёй колькасці дваран-памешчыкаў, якія мелі права ўдзельнічаць у павятовых з’ездах землеўладальнікаў. Няпаўнацэнзавых выбаршчыкаў па землеўладальніцкай курыі налічвалася 38,9 тыс. 3 іх 1,7 тыс. складала праваслаўнае духавенства. Гэта група, што давала 23,5 % дэлегатаў на павятовыя з’езды землеўладальнікаў, першая пачынала выбары па курыі.

3 мэтай абмежавання ўплыву ў ходзе выбараў сярэдніх землеўладальнікаў (польскага дваранства) і актывізацыі праваслаўнага духавенства распараджэннем міністра ўнутраных спраў ва ўсіх заходніх губернях для выбрання ўпаўнаважаных былі арганізаваны тры асобныя з’езды. Першы — у складзе настаяцеляў цэркваў з поўным цэнзам, другі — у складзе асоб, якія мелі не менш чым 1/5 поўнага цэнзу, і трэці — у складзе ўсіх астатніх уладальнікаў нерухомай маёмасці, менш 1/5 поўнага цэнзу.

Указам міністра ўнутраных спраў становішча «ўзмоцненай аховы» было працягнута да 20 красавіка 1908 г. у Вільні і Смаргоні Віленскай губерні, а таксама ў Гродне, Пружанскім і Кобрынскім паветах Гродзенскай губерні. Пільная ўвага ў Заходнім краі надавалася Мінскай губерні, дзе таксама захоўвалася становішча «ўзмоцненай аховы». Па хадайніцтве магілёўскага губернатара на становішчы «ўзмоцненай аховы» былі пакінуты Гомель і павет: «Адхіліць названых членаў суда ад удзелу ў рашэнні спраў, якія звязаны з выбарамі ў Думу».Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі Саюз рускага народа, Рускі ўскраінны саюз і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства. У заходніх губернях іх перадвыбарчая кампанія засяроджвалася перадусім на прапагандзе расійскага нацыяналізму, антыпольскай і антыяўрэйскай ксенафобіі. Актыўную кампанію праводзіў таксама Саюз 17 кастрычніка. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюза.

Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя, хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. 15-16 ліпеня 1907 г. ў Маскве на пасяджэнні ЦК партыі было прынята рашэнне аб неабходнасці стварэння блокаў з нацыянальнымі групамі (польскай, яўрэйскай, мусульманскай), якія падтрымлівалі кадэтаў і ў час папярэдніх выбараў. У заходніх губернях кадэты падчас выбараў блакіраваліся з мясцовымі яўрэйскімі і польскімі палітычнымі сіламі. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла Партыя мірнага абнаўлення, якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі.

Польскія палітычныя сілы ў Заходнім краі ў межах перадвыбарчай кампаніі правялі 1-2 верасня 1907 г. з’езд прадстаўнікоў дзевяці заходніх губерняў у Кіеве, дзе яны салідарызаваліся з палітычнымі дзеячамі з Каралеўства Польскага, але пры захаванні ўласнай суб’ектнасці. Для каардынацыі дзеянняў на выбарах быў створаны Цэнтральны выбарчы камітэт з цэнтрам у Вільні. У той жа час леваліберальнае крыло краёўцаў стварыла самастойны Дэмакратычны камітэт.

Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя і яе саюзнікі ў нацыянальных ускраінах, Бунд, Партыя народных сацыялістаў, трудавікі, хаця іх арганізацыі былі моцна аслабленыя ў выніку рэпрэсій. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў абвясціла байкот выбараў. Таксама паслядоўна байкатавала выбары Польская сацыялістычная партыя — Рэвалюцыйная фракцыя; у той жа час Польская сацыялістычная партыя — Лявіца ўпершыню прыняла рашэнне аб удзеле ў выбарах.

## Склад Думы 
Дзяржаўная дума паводле закону складалася з 446 членаў, уключаючы 4 дэпутатаў ад Вялікага Княства Фінляндскага, якія так і не былі абраныя. З улікам паўторных выбараў на месцы тых, хто выбылі, у Думу ўсяго было абрана 487 дэпутатаў. Дэпутаты размеркаваліся наступным чынам:

паводле ўзросту: да 40 гадоў — 81 чалавек, ад 40 да 50 гадоў — 166 чалавек, ад 50 да 60 гадоў — 129 чалавек, ад 60 да 70 гадоў — 42 чалавекі, звыш 70 гадоў — 16 чалавек;

паводле ўзроўню адукацыі: вышэйшую адукацыю мелі 230 чалавек, сярэднюю — 134 чалавекі, ніжэйшую — 86 чалавек, хатнюю — 35 чалавек;

паводле роду заняткаў: 79 сялян (супраць 169 у II Думе), 16 рамеснікаў і рабочых (супраць 32), 49 святароў (супраць 20), 133 земскія служачыя (супраць 25), 22 прыватныя служачыя (супраць 10), 12 літаратараў і журналістаў (супраць 20), 25 чыноўнікаў (супраць 24), 10 прафесараў (тая ж колькасць), 20 педагогаў (супраць 28), 37 адвакатаў (супраць 33), 36 гандляроў і прамыслоўцаў (супраць 23), 242 землеўладальнікі (супраць 57), 2 інжынеры;

паводле саслоўнай прыналежнасці: спадчынных дваран — 220, сялян — 94, духавенства — 46, купцоў — 42, казакаў — 15, мяшчан — 12, асабістых дваран — 9. 46 асоб не ўказалі сваю саслоўную прыналежнасць.

11 дэпутатаў раней былі дэпутатамі I і II Дум, 10 — дэпутатамі I Думы, 45 — дэпутатамі II Думы. Нязначная колькасць былых дэпутатаў I Думы тлумачыцца тым, што 167 дэпутатаў, якія пасля роспуску I Думы падпісалі Выбаргскую адозву, былі асуджаныя судом да трохмесячнага турэмнага зняволення і пазбаўленыя выбарчых правоў.

Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, прагрэсісты (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, Польскае кола — 11, Польска-літоўска-беларускае кола — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19.

Хоць Асноўныя законы надавалі Думе права заканадаўчай ініцыятывы, на практыцы дзейнічала негалоснае правіла, паводле якога апазіцыйныя законапраекты, распрацаваныя самой Думай, не зацвярджаліся манархам. З 202 заканадаўчых прапаноў дэпутатаў толькі 36 сталі законамі, пераважна пасля перадачы іх на дапрацоўку профільным міністэрствам. Так, у прыватнасці, былі адхілены законапраекты аб удасканаленні валаснога самакіравання і суда, аб паляпшэнні становішча старавераў і г.д..

На разгляд Дзяржаўнай Думы законапраект быў унесены 20 студзеня 1910 г.. Падчас папярэдняга абмеркавання думскай камісіяй было прынята рашэнне напалову зменшчыць выбарчы маёмасны цэнз — з 15 тыс. Да 7,5 тыс. руб., на чым настойваў Сталыпін. Паводле яго «змяншэнне цэнзу паўплывае на згуртаванне масы з сярэднезаможных, але культурных рускіх уласнікаў». Пры абмеркаванні законапраекта ў межах праўрадавага лагера вызначылася сутыкненне двух прынцыпаў дзяржаўнай палітыкі — нацыяналістычнага і саслоўнага. Фракцыі нацыяналістаў і меншасць акцябрыстаў падтрымлівалі Сталыпіна. Большасць акцябрысцкай фракцыі прапанавала вызначыць у якасці галоўнага крытэрыя прадстаўніцтва ў земтсвах працэнта вартасці нерухомай маёмасці ў паветах, што нязначна павялічвала колькасць гласных ад «польскай» курыі. Паслядоўна крытыкавалі законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычны апазіцыйныя фракцыі (кадэты, трудавікі, сацыял-дэмакраты).

Пасля 13 пасяджэнняў, на якіх абмяркоўваўся законапраект, ён быў ухвалены Дзяржаўнай Думай 1 чэрвеня 1910 г. з шэрагам паправак, але з захаваннем агульнай накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў.

Пры разглядзе ў Дзяржаўным Савеце законапраект нечакана сутыкнуўся з супрацівам часткі правых, якія лічылі падтрымку буйных землеўладальнікаў больш важнай за нацыяналістычныя мэты. 4 сакавіка 1911 г. Дзяржаўны Савет прыняў папраўку, што ліквідавала нацыянальныя курыі, скасоўвала зніжэнне выбарчага маёмаснага цэнзу для заходніх губерняў і тым самым фактычна змяніла сутнасць законапраекта. За дадзеную прапраўку прагаласавалі 92 члены Дзяржаўнага Савета супраць 68. Асноўная аргументацыя праціўнікаў законапраекта, якіх узначальвалі дасведчаныя расійскія ўрадавыя дзеячы Пётр Дурнаво і Уладзімір Трэпаў, заключалася ў тым, што дыскрымінацыя польскіх землеўладальнікаў прывядзе да таго, што земствы страцяць найбольш кансерватыўных і культурных удзельнікаў, а палітыка барацьбы з палякамі ні пры якіх умовах не павінна ператварацца ў палітыку барацьбы з буйным землеўладаннем. Гэтыя аргументы былі прадстаўлены ў запісцы, накіраванай Мікалаю ІІ.

Гэта прывяло да вострага палітычнага крызісу. Сталыпін разгледзеў у адхіленні законапраекта Дзяржаўным Саветам асабісты выклік яму. Пагражаючы адстаўкай, ён дамогся ад Мікалая ІІ вырашэння крызісу на сваіх умовах. Сталыпін прапанаваў распусціць заканадаўчыя ўстановы на кароткі тэрмін і прыняць закон імператарскім указам на падставе артыкула 87 Асноўных дзяржаўных законаў. Гэты артыкул дазваляў імператару неадкладна (калі «надзвычайныя абставіны выклікалі неабходнасць у такой меры») прымаць патрэбныя законы ў перыяды, калі заканадаўчыя ўстановы не дзейнічалі, пры ўмове іх унясення на разгляд заканадаўчых устаноў на працягу двух месяцаў пасля іх адкрыцця. Прапанаваныя дзеянні фармальна не парушалі закона, аднак выглядалі як грубая маніпуляцыя правам. Па-першае, закон не быў неадкладным: ён разглядаўся ў планавым парадку. Па-другое, артыкул 87 паводле свайго духу (хоць і не літаральна) быў прызначаны для летніх думскіх канікулаў і для перыядаў паміж роспускам старой Думы і скліканнем новай. Мікалай II прыняў прапанову Сталыпіна, і 11 сакавіка быў выдадзены вышэйшы ўказ аб перапынку ў дзейнасці заканадаўчых устаноў з 12 па 15 сакавіка. Дзяржаўны савет, ужо апавешчаны пра гэты ўказ, на пасяджэнні 11 сакавіка дэманстратыўна цалкам адхіліў законапраект. Пасля гэтага 14 сакавіка закон быў прыняты імператарскім указам.

Такі крок быў успрыняты як дэманстрацыя пагарды да Дзяржаўнай Думы. У знак пратэсту старшыня Думы Аляксандр Гучкоў адмовіўся ад сваёй пасады, і на яго месца быў абраны Міхаіл Радзянка. У выніку канфлікту былі падарваны адносіны паміж урадам і Думы, а таксама аслаблены палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910—1911 гг. сталі важным этапам нарастання недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні Першай сусветнай вайны.

## Прадстаўніцтва ад Беларусі ў ІІІ Дзяржаўнай Думе 
Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. У канфесійным плане было абрана 29 праваслаўных, 6 католікаў, 1 старавер. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «Польска-літоўска-беларускае кола». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат (Піліп Шаўцоў) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў.

Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі за выключэннем Піліпа Шаўцова). У той жа час іх узровень палітычнай самасвядомасці быў даволі нізкі. Калі сялянскаму дэпутату ад Гродзенскай губерні Паўлу Салаўю задалі пытанне, чаму ён называе сябе правым, ён адказаў: «Я правы, таму што буду стаяць за праўду».

Асобнае месца займала ў Думе дзейнасць дэпутацкай групы «Польска-літоўска-беларускае кола», якая складалася з 7 чалавек: Юзаф Монтвіл (кіраўнік), Станіслаў Ваньковіч, Станіслаў Мацеевіч, Генрых Свянціцкі, Мацвей Цівунеліс (усе ад Віленскай губерні), Уладзіслаў Есьман (Гродзенская губерня), Казімір Завіша (Ковенская губерня). Група салідарызавалася з дэпутатамі ад «Польскага кола Каралеўства Польскага», аднак галоўнай сваёй задачай лічыла адстойванне адметных інтарэсаў свайго рэгіёна. Паводле сваіх дэпутаты дадзенай групы былі пераважна краёўцамі кансерватыўна-ліберальнай плыні.

Дэпутаты ад заходніх губерняў прымалі ўдзел у абмеркаванні найбольш актуальнага ў Думе аграрнага пытання. Яго асновай была сталыпінская аграрная рэформа, прадугледжаная царскім указам ад 9 лістапада 1906 г. Рэформу паслядоўна падтрымлівала большасць дэпутатаў, найперш правыя і акцябрысты. На яе карысць выказаліся ў сваіх прамовах епіскап Мітрафан, Іосіф Паўловіч, Васіль Тычынін, Фёдар Нікановіч, сялянскія дэпутаты Васіль Амасёнак, Міхаіл Ермалаеў, Архіп Кучынскі, Андрэй Юркевіч. Падтрымку сталыпінскай аграрнай рэформы выказвалі і дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола. Так, дэпутат Станіслаў Ваньковіч у сваім выступе ахарактарызаваў аграрны закон як «значны крок на шляху прагрэсу». Выключэнне ў гэтым шэрагу склаў сялянскі дэпутат Піліп Шаўцоў, які на працягу дзейнасці Думы перайшоў ад памяркоўна-правых да прагрэсістаў, і ў сваёй прамове падтрымліваў ідэю дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялян. На падобных пазіцыях стаяў і другі прадстаўнік прагрэсістаў у заходніх губернях Васіль Біч. Ён звязваў вырашэнне аграрнага пытання з дэмакратызацыяй сістэмы кіравання ў рэгіёне (увядзенне земстваў, адмена рэжыму «ўзмоцненай аховы»). Пры гэтым рабіліся спробы абгрунтаваць, што руская мова з’яўляецца роднай і для беларускаў-католікаў. Таксама правыя дэпутаты выступалі супраць прыватных польскамоўных школ у Заходнім краі. Дэпутат ад Гродзенскай губерні, праваслаўны святар Уладзімір Кузьмінскі наступным чынам выказваўся на гэты конт: «Руская армія, адказная з знешнюю абарону, мае адно звяно, якое яе звязвае — мову каманды, дзяржаўную рускую мову. Нам думаецца, што ў справе культурнага яднання такім звяном таксама павінна быць адна мова — дзяржаўная, руская».У супрацьвагу гэтаму дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола выступалі права адукацыі на роднай мове, спасылаючыся пры гэтым на прынцыпы царскага ўказа ад 1 мая 1905 г., крытыкавалі афіцыйныя школы ў сувязі з іх русіфікатарскай скіраванасцю. У лістападзе 1911 г. Станіслаў Мацеевіч крытыкаваў прапанову холмскага праваслаўнага епіскапа Яўлогія аб выкладанні Закона Божага на «роднай» для іх расійскай мове. Ён адстойваў права грамадскасці самастойна вызначаць мову выкладання ў сваёй мясцовасці: «Мы існуем не для таго, каб паланізаваць або русіфікаваць, а дзеля навучання нашага народу ісцінам каталіцкай царквы».Права выкладання ў школах на беларускай мове ўзнімаў у Думе літоўскі дэпутат ад Сувалкаўскай губерні і кіраўнік фракцыі трудавікоў Андрус Булота. Падчас дэбатаў аб тым, якая мова з’яўляецца роднай для беларускіх католікаў, ён заўважыў:«Я думаю трэба дазволіць бацькам-беларусам сказаць: бацюшка ты наш, дарагі, навучай нашых дзетак на нашай халопскай ці мужыцкай мове і не навучай іх на маскоўскай, рускай мове — на маскальскай, як яе называюць беларусы, таму што нашы дзеткі не разумеюць; навучай іх на роднай мове».Крытыкуючы афіцыйны погляд на беларускую і ўкраінскую мовы як на дыялекты расійскай, Андрус Булота заявіў у Думе, што прынясе на пасяджэнне шэраг публікацый на гэтых мовах і зачытае іх, «і парпашу, вас, панове, хто цвердзіць, што гэтыя мовы — тое самае, што руская, перакласці гэтыя рэчы, і пагляджу, як вы затанцуеце».

Актыўную ролю дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі ў абмеркаванні праекта земскай рэформы 1910 г. Сярод правых дэпутатаў не было адзінства па гэтым пытанні. У падтрымку законапраекта выступілі дэпутат ад Магілёўскай губерні, гомельскі прадвадзіцель дваранства Мікалай Ладамірскі, дэпутат ад Мінскай губерні, рэктар Мінскай духоўнай семінарыі Андрэй Юрашкевіч. Яны бачылі ў земствах сродак стымулявання эканамічнага развіцця і ўзмацнення «рускай дзяржаўнасці» у Заходнім краі. У той жа час яны папярэджвалі пра недапушчальнасць паправак у законапрект, што маглі б забяспечыць значную прысутнасць у земствах прадстаўнікоў польскай нацыянальнасці. Падтрымалі ў цэлым законапраект і правыя сялянскія дэпутаты, хаця ў сваіх прамовах падкрэслівалі неабходнасць зніжэння маёмаснага цэнзу для павелічэння прадстаўніцтва сялянства (Васіль Амасёнак, Архіп Кучынскі). Разам з тым дэпутат ад «рускага» насельніцтва Віленскай губерні Георгій Замыслоўскі выказваў сумненні ў мэтазгоднасці ўвядзення земстваў у Заходнім краі. Ён абгрунтоўваў гэта малалікасцю рускіх памешчыкаў у краі і недаверам да сялянства, якое паводле яго не ўяўляе з сябе істотнай сацыяльнай сілы.

Пазіцыю акцябрыстаў адлюстроўваў Аляксей Сапуноў, які падтрымаў пазіцыю большасці сваёй фракцыі: «Мы не супраць удзелу палякаў у нашым земстве, мы толькі супраць перабольшвання як сілы, так і аб’ёму іх удзелу».Дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола пагаджаліся з ідэяй увядзення земстваў у заходніх губернях, але паводле тых прынцыпаў, якія дзейнічалі ў расійскіх губерняў, без нацыянальных курый. Яны крытыкавалі яўна дыскрымінацыйны характар законапраект, правіла, згодна з якім нацыянальнасць асобы для ўдзелу ў выбарах вызначалі чыноўнікі. Станіслаў Ваньковіч заклікаў да прызнання палякаў раўнапраўнымі грамадзянамі Расійскай імперыі: «Мы, палякі, па нашых перакананнях, манархісты і канстытуцыяналісты, у нас вы заўсёды знойдзеце прыхільнікаў права і законнасці … Калі б гэта адбылося, то іншародцы не горш за вас абаранялі б сілу і магутнасць расійскай дзяржавы, не адмаўляючыся ні ад сваёй веры, ні ад сваёй нацыянальнасці».Група адмоўна аднеслася да ўрадавага законапраекта аб увядзенні земстваў. Дэпутаты групоўкі прапанавалі знізіць выбарчы цэнз і ўстанавіць прапарцыйную сістэму прадстаўніцтва ў земствах, а не па веравызнанні. Яна падтрымала дэпутатаў Польскага кола супраць урадавага рашэння аб стварэнні Холмскай губерні і вылучэнні яе са складу Каралеўства Польскага, а таксама супраць абмежаванняў аўтаноміі Вялікага Княства Фінлядскага.

### Спіс дэпутатаў ад беларускіх губерняў у ІІІ Дзяржаўнай Думе 
#### *Віленская губерня* 
* Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч — дваранін, землеўладальнік, намеснік старшыні Віленскага сельскагаспадарчага таварыства, дэпутат ІІ Думы, член Польска-літоўска-беларускага кола
* Станіслаў Аляксеевіч Вяраксін — праваслаўны святар Беразвецкага жаночага манастыра, старшыня Глыбоцкага аддзела Саюза рускага народа, прадстаўнік у Думе ад «рускага» насельніцтва, правы
* Георгій Георгіевіч Замыслоўскі — дваранін, юрыст, намеснік пракурора Віленскай судовай палаты, прадстаўнік у Думе ад «рускага» насельніцтва, правы
* Станіслаў Гіляр’евіч Мацеевіч — каталіцкі святар у Вільні, актывіст шэрыгу арганізацый, звязаных з польскай нацыянал-дэмакратыяй, член Польска-літоўска-беларускага кола
* Юзаф Станіслававіч Монтвіл — дваранін, землеўладальнік, банкір, прадпрымальнік і грамадска-культурны дзеяч у Вільні, член Польска-літоўска-беларускага кола
* Генрых Іпалітавіч Свянціцкі — дваранін, землеўладальнік, інжынер чыгункі, член Віцебскага і Мінскага таварыстваў сельскай гаспадаркі, член Польска-літоўска-беларускага кола
* Мацвей Ягоравіч Цівунеліс — селянін Свянцянскага павета, член Польска-літоўска-беларускага кола

#### *Віцебская губерня* 
* Васіль Рыгоравіч Амасёнак — селянін Гарадоцкага павета, займаў шматлікія пасады на сельскім і валасным узроўні, памяркоўна-правы, з 4-й сесіі нацыяналіст, з 5-й сесіі беспартыйны
* Васіль Гаўрылавіч Дапельмаер — дваранін праваслаўнага веравызнання, афіцэр у адстаўцы, займаў розныя чыноўніцкія пасады, акцябрыст
* Міхаіл Кандратавіч Ермалаеў — селянін-старавер Дзвінскага павета, член Саюза рускага народа, правы (1-я сесія), памяркоўна-правы (2-я сесія), нацыяналіст (з 3-й сесіі)
* Фёдар Іосіфавіч Нікановіч — праваслаўны святар у Люцыне, член Саюза рускага народа, правы
* Аляксей Парфёнавіч Сапуноў — гісторык, краязнаўца, чыноўнік, землеўладальнік Віцебскага павета, акцябрыст
* Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, чыноўнік, прадвадзіцель дваранства Невельскага павета, акцябрыст

#### *Гродзенская губерня* 
* Васіль Акімавіч Біч — землеўладальнік сялянскага паходжання і праваслаўнага веравызнання, чыноўнік ляснога ведамства, прагрэсіст
* Ігнацій Вікенцьевіч Вайцюлік — селянін Сакольскага павета, праваслаўны, памяркоўна правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Улас Львовіч Гаўрылюк — селянін Брэсцкага павета, праваслаўны, займаў шэраг валасных пасад, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Уладзіслаў Міхайлавіч Есьман — дваранін, землеўладальнік Слонімскага павета, кандыдат прыродазнаўчых навук, служыў падатковым інспектарам, член Польска-літоўска-беларускага кола
* Уладзімір Міхайлавіч Кузьмінскі — праваслаўны святар са Слоніма, член нацыянальнай групы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Павел Сільвестравіч Салавей — селянін Пружанскага павета, чыгуначны служачы, памяркоўна правы, памёр 23 жніўня 1909 г.
* Васіль Канстанцінавіч Тычынін — кандыдат багаслоўя, выкладчык у шэрагу духоўных праваслаўных устаноў, інспектар народных вучылішчаў Гродзенскай губерні, нацыяналіст
* Барыс Сямёнавіч Янушкевіч (абраны ў 1909 г. замест памерлага Паўла Салаўя) — селянін Ваўкавыскага павета, нацыяналіст

#### *Магілёўская губерня* 
* Васіль Фёдаравіч Галынец — праваслаўны святар Быхаўскага павета, выкладчык у Гомельскім духоўным вучылішчы, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі беспартыйны
* Мікалай Канстанцінавіч фон Гюбенет — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, прадвадзіцель дваранства Клімавіцкага павета, член нацыянальнай групы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Мікалай Мікалаевіч Ладамірскі — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, афіцэр у адстаўцы, прадввадзіцель дваранства Гомельскага павета, чыноўнік у Гомельскім павеце, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Епіскап Мітрафан (Дзмітрый Іванавіч Краснапольскі) — праваслаўны епіскап гомельскі, кандыдат багаслоўя, рэктар Магілёўскай духоўнай семінарыі, член Саюза рускага народа, правы
* Іван Пятровіч Сазановіч — дваранін, землеўладальнік Магілёўскай губерні праваслаўнага веравызнання, навуковец-літаратуразнаўца, прафесар Варшаўскага ўніверсітэта, дэпутат ІІ Думы, правы
* Кірыл Фаміч Тамашэвіч — землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, чыноўнік у Магілёўскай губерні, выкладчык у Магілёўскай фельчарскай школе, правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Піліп Цімафеевіч Шаўцоў — селянін Рагачоўскага павета, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі прагрэсіст

#### *Мінская губерня* 
* Архіп Фёдаравіч Кучынскі — селянін Барысаўскага павета, дробны землеўладальнік, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Сяргей Мікалаевіч Мезенцаў — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, генерал-лейтэнант, служыў начальнікам жандарскага ўпраўлення ў некалькіх губернях, правы
* Андрэй Мікітавіч Налівайка — селянін Бабруйскага павета, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі беспартыйны, з 4-й сесіі нацыяналіст
* Іосіф Якаўлевіч Паўловіч — землеўладальнік мяшчанскага паходжання і праваслаўнага веравызнання, выкладчык моў у гімназіях Мінска, акцябрыст, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Стэфан Іосіфавіч Салаўевіч — праваслаўны святар Навагрудскага павета, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Густаў Карлавіч Шмід — дваранін, марскі афіцэр, чыноўнік на чыгунцы, праўрадавы журналіст, засновальнік Рускага ўскраіннага саюза, першапачаткова акцябрыст, але ў хуткім часе выключаны з фракцыі, потым беспартыйны, які прычыкаў да правых; 5 лютага 1908 г. быў пазбаўлены дэпутацкага мандата праз прызнанне несапраўднасці выбараў
* Андрэй Данілавіч Юрашкевіч — праваслаўны святар у Мінску, рэктар Мінскай духоўнай семінарыі, абраны дэпутатам у верасні 1908 г. на месца пазбаўленага дэпутацкіх паўнамоцтваў Густава Шміда, правы
* Андрэй Іванавіч Юркевіч — селянін Слуцкага павета, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі беспартыйны, з 4-й сесіі правы
* Вячаслаў Андрэевіч Якубовіч — праваслаўны святар у Петрыкаве, член Рускага ўскраіннага саюза, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст
* Кіпрыян Трафімавіч Ярмольчык — селянін Рэчыцкага павета, сельскі настаўнік, памяркоўна-правы, з 3-й сесіі нацыяналіст.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Аврех А. Я. Грунт А. Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е. М. и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619.
* Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005.
* Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В. Л. Янин и др. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 611—612.
* Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И. Б. Борисов, Ю. А. Веденеев, И. В. Зайцев, В. И. Лысенко, под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008.
* Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008.
* Демин В. А. Государственная Дума России: механизм функционирования. — Москва: РОССПЭН, 1996.
* Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240—242.
* Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008.
* Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 43-217.
* Кирьянов И. К., Лукьянов М. Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995.
* Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015.
* Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001.
* Смирнов А. Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906—1917 гг. Историко-правовой очерк. — Москва: Книга и бизнес, 1998.
* Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. — Москва: Мосгорархив, 1996.
* Циунчук Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.
* Члены Государственной думы: (портреты и биографии): Третий созыв, 1907—1912 г. / сост. М. М. Боиович. — 2-е изд. — Москва: Типография Товарищества И. Д. Сытина, 1913.
* Jurkowski R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009.
* Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.

Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі