open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прастора

**Прасто́ра** — адно з фундаментальных паняццяў філасофіі, а таксама матэматыкі і фізікі. **Прастора** — гэта тое, дзе знаходзяцца ўсе аб’екты матэрыяльнага свету. Прастора і матэрыя цесна звязаныя: па-за прастораю матэрыя існаваць не можа, і наадварот, усё, што знаходзіцца ў прасторы, ёсць матэрыя. Такім чынам, прастору можна ўявіць сабе як універсальнае месціва, уяўную «скрыню», што змяшчае ў сабе ўсю матэрыю, увесь Сусвет.

Класічная фізіка надзяляе прастору наступнымі характарыстыкамі:

* трохмернасць - прастора мае тры вымярэнні; палажэнне абъекта ў кожным з іх можна вызначыць адным лікам (каардынатаю)
* непарыўнасць - між любымі дзвюма пунктамі прасторы існуе бясконцае мноства іншых пунктаў. Інакш кажучы, у прасторы не існуе якой-небудзь фіксаванай мінімальнай адлегласці між пунктамі. З гэтага вынікае, што каардынаты кропак прасторы з’яўляюцца сапраўднымі лікамі
* аднароднасць - усе пункты прасторы аднолькавыя, прастора не мае цэнтру (ці цэнтраў). З гэтага вынікае, што палажэнне аб’екта ў прасторы можна вымерыць толькі адносна іншага аб’екта
* ізатропнасць - усе напрамкі прасторы аднолькавыя, прастора не мае «абсалютнай вертыкалі» ці «гарызанталі»

З апошніх двух характарыстык вынікае бясконцасць прасторы па ўсіх вымярэннях.

Такое ўяўленне аб прасторы адпавядае паняццю трохмернай еўклідавай прасторы і таму прастора ў класічнай фізіцы апісваецца паняццямі еўклідавай геаметрыі.

## Гл. таксама 
* Размернасць прасторы
14 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Агрыпіна Старэйшая, жонка Германіка
* Клаўдзія Пульхра, трэцяя жонка Публія Квінтылія Вара

## Памерлі 
* Луцый Варый Руф, старажытнарымскі паэт

Катэгорыя:10-я да н.э.
15 да н.э.

## Падзеі 
* Утварылася Лузітанія.

## Нарадзіліся 
* 24 мая: Германік, рымскі военачальнік

## Памерлі 

Катэгорыя:10-я да н.э.
16 да н.э.

## Падзеі 
* Рымскі імператар Аўгуст на тэрыторыі гальскага племя трэвераў заснаваў паселішча пад назвай Аўгуста Трэверорум — цяпер горад Трыр.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:10-я да н.э.
17 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Луцый Юлій Цэзар Віпсаніян,  унук і прыёмны сын Аўгуста
## Памерлі 
* Асандр, баспорскі цар

Катэгорыя:10-я да н.э.
19 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 21 верасня, Вергілій, рымскі паэт


Катэгорыя:10-я да н.э.
18 да н.э.

## Падзеі 
* Публій Карнелій Лентул Марцэлін і Гней Карнелій Лентул сталі консуламі
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:10-я да н.э.
Час

[thumb|Для адсочвання часу выкарыстоўваецца, напрыклад, [будзільнік.]]
**Час** — адно з фундаментальных паняццяў філасофіі і фізікі, якое характарызуе усе змены, што адбываюцца ў матэрыяльным свеце. Час непарыўна звязаны з матэрыяю, а дакладней — з яе рухам.

## Уласцівасці часу 
У класічнай фізіцы час надзяляецца наступнымі характарыстыкамі:

* аднамернасць — любы момант часу можна прадставіць адным лікам.
* непарыўнасць — у час няма прабелаў; між любымі двума яго момантамі існуе бясконцае мноства іншых (прамежкавых) момантаў.
* аднароднасць — усе моманты часу аднолькавыя. Гэта, у прыватнасці, азначае, што час не мае пачатку і канца (бо адпаведныя моманты былі б адрозныя ад іншых).
* незваротнасць — перамяшчэнне ў часе магчымае толькі ў адным напрамку: ад мінулага да будучыні. Зваротнае перамяшчэнне немагчымае.
* раўнамернасць — бег часу аднолькавы ўва ўсе яго моманты. Час не можа паскарацца або замаруджвацца.

У адпаведнасці з гэтымі ўласцівасцямі час можна прадставіць як прамую, якая мае кірунак. Кожны пункт гэтай прамой адпавядае пэўнаму моманту ў часе.

## Вымярэнне часу 
Вымярэнне працягласці нейкага прамежка часу заключаецца ў падлічванні колькасці ўзнікненняў пэўнай перыядычнай з'явы, перыяд узнікнення якой прымаецца за эталон. Прылада, якая здзяйсняе гэтае вымярэнне, называецца гадзіннікам.

З'ява, што лічыцца эталоннай, павінна мець пастаянны перыяд, г.зн. паўтарацца праз аднолькавыя прамежкі часу. Але каб вызначыць, ці сапраўды гэта так, трэба ўжо мець гадзіннік са сваім эталонным прамежкам часу. Выйсце з гэтай супярэчнасці палягае толькі ў аксіяматычным прыняцці перыяду той ці іншай з'явы за эталон. Такім эталонам можна лічыць астранамічныя перыядычныя з'явы, напрыклад, вярчэнне Зямлі вакол Сонца (адзін абарот складае год) ці вярчэнне Зямлі вакол сваёй восі (адзін абарот складае суткі). Меншай хібнасці дазваляюць дасягнуць гадзіннікі, заснаваныя на перыядычных працэсах, якія адбываюцца ў атамах.

Асноўнай адзінкай вымярэння часу ў сістэме СІ з'яўляецца секунда. Іншыя адзінкі вымярэння часу:

* хвіліна — 60 секунд
* гадзіна — 60 хвілін
* суткі — 24 гадзіны
* тыдзень — 7 сутак
* Месяц — ад 28 да 31 сутак (у грыгарыянскім календары)
* год — 12 месяцаў; 365 або 366 сутак (у грыгарыянскім календары).

Паколькі час не мае пачатку, то момант часу можна вызначыць толькі адносна нейкага іншага моманта, які ўмоўна прымаецца за нуль. Такім нулявым момантам (пачаткам летазлічэння) звычайна прымаецца пачатак года, у якім адбылася пэўная знакавая гістарычная падзея. У найбольш распаўсюджаным на сёння грыгарыянскім календары такой падзеяй з'яўляецца Нараджэнне Хрыстова.

## Літаратура 
* Час //  С. 250—251.

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Фундаментальныя фізічныя паняцці

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Тарасніца

тарасніцы.]]
**Тарасніца** (ад чэш. *tarasnice* ад, магчыма, «вялікая змяя») — еўрапейскі тып малакалібравай гарматы 15 ст. Тып быў уведзены ў масавы ўжытак гусітамі і выкарыстоўваўся пераважна для непасрэднай агнявой падтрымкі.

Руля была адносна доўгая (21—29 кал.), жалезна-каваная, пазней літая з бронзы і часта мела васьмікантовую форму, узмоцненую вакол каморы. Калібр складаў 4—10 см. Тарасніцы стралялі на адл. да 200—300 м каменнымі кулямі, пазней каванымі і літымі жалезнымі кулямі, пазней жалезнымі кулямі з свінцовай абалонкай. Найчасцей гармата мела брусавы пераносны лафет, часам з дугавым механізмам вертыкальнага навядзення, і транспартавалася на вазах.
: гуфніца,  фоглер, бамбарда, гакаўніца.

## Літаратура 
* Stanisław Kobielski. Polska broń palna. Zakład narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1975. 201 c.

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Ваза (гармата)

вазы з выдання 1326 года.]]
**Ваза** (ад ), або **«жалезны гаршчок»** () — еўрапейскі тып малакалібравай гарматы 14 ст. Выява гарматы гэтага тыпу ў працы Волтара дэ Мілемета «De oficis regum» («Пра абавязкі каралёў», 1326) з’яўляецца першай вядомай выявай гарматы ў Еўропе. Да таго самага году адносіцца першае дакументальнае ўзгаданне гарматы ў пастанове гарадской рады Фларэнцыі аб вырабе бронзавых гармат і жалезных куль (11 лютага 1326). Верагодна, што гарматы ўжываліся і раней, але дакументальных пацверджанняў на тое не існуе.

У 1337 на ўзбраенні французскага флоту, які зрабіў набег на Саўтгемптан, мелася адна такая гармата (pot de fer), 3 фунты пораху і 2 скрыні з 48 стрэламі з жалезным апярэннем. Некалькі такіх гармат французы ўжылі пры абароне Камбрэ (1339).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* W. L. Ruffel. The Gun.
* 

Катэгорыя:Гарматы
Сцвіга

**Сцві́га** () — рака ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны, у Столінскім раёне Брэсцкай вобласці і Жыткавіцкім раёне Гомельскай волблдасці Беларусі, правы прыток ракі Прыпяць.

## Гідраграфія 
Даўжыня 178 км, у т.л. у межах Беларусі 112 км. Плошча вадазбору 5,3 тыс. км², у т.л. у межах Беларусі 4,3 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 21,6 м³/с. Агульнае падзенне ракі 68,3 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

Пачынаецца ў Ракітнаўскім раёне Ровенскай вобласці, за 5 км на паўднёвы захад ад вёскі Будкы-Снавыдовыцкі на вышыні 188 м над узроўнем мора, вусце за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Пагост Жыткавіцкага раёна. Цячэ ў межах Прыпяцкай нізіны (па Жытомірскім Палессі на Украіне і Прыпяцкім Палессі на Беларусі).

Даліна ў вярхоўі трапецападобная (шырыня 0,5—1 км), ніжэй невыразная, зліваецца з прылеглай мясцовасцю. Пойма двухбаковая, шырыня ў вярхоўі і сярэднім цячэнні 80—200 м, ніжэй 0,6—1,2 км.

Рэчышча свабодна меандруе, моцна звілістае, разгалінаванае, трапляюцца пясчаныя астравы, якія затапляюцца ў разводдзе; у вярхоўі — каналізаванае, шырыня ў ніжнім цячэнні 20—30 м. У сярэднім цячэнні працякае праз возера Гуска.

Каля ракі населеныя пункты Кароцічы Рычоў, Старажоўцы, Сямурадцы, Азяраны і іншыя.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: ручай Плаў, канал Бычок, Глушэц. **Злева**: рака Маства.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-140. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.

## Спасылкі 
* 
* *Cергей Плыткевич* Море Геродота и сказочная река Ствига // Planetabelarus.by — Мы открываем Беларусь! 
* Река Ствига // Фотоэнциклопедия Беларуси


Катэгорыя:Рэкі Столінскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ровенскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Апускны калодзеж

**Апускны калодзеж** — будаўнічая канструкцыя, якая агароджвае грунтавую выпрацоўку і апускаецца ў грунт ад уласнай вагі па меры яго выдалення. Ужываецца пры будаўніцтве фундаментаў, помпавых станцый; пакідаецца ў збудаванні як яго частка. Гэтая канструкцыя таннейшая за Кесон, але магчымасць выкарыстання залежыць ад грунту.

Вырабляюцца апускныя калодзежы дыяметрам да 40 м, найчасцей з жалезабетону, часам з перагародкамі. Пры апусканні сценкі нарошчваюцца зверху. Грунт распрацоўваецца пераважна грэйферам. Калі такі калодзеж прызначаецца пад фундамент, то запаўняецца бетонам ці замуроўваецца, калі пад рэзервуар, то робіцца днішча.

## Літаратура 
* . С.400.

Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
20 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Марк Апулей і Публій Сілій (абодва — плебеі); манетны трыумвір: Марк Дурмій (Квадрат).

## Нарадзіліся 
* Гай Юлій Цэзар Віпсаніян, рымскі военачальнік

## Памерлі 

Катэгорыя:20-я да н.э.
23 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* каля 23 года да н.э. Ірад Архелай, этнарх Самарыі, Іудзеі і Ідумеі

## Памерлі 
* верасень: Марк Клаўдзій Марцэл (эдыл 23 года да н. э.)

Катэгорыя:20-я да н.э.
22 да н.э.

## Падзеі 
* Луцый Арунцый зрабіўся рымскім консулам
* Павел Эмілій Лепід і Луцый Мунацый Планк робяцца цэнзарамі

## Нарадзіліся 
* каля 22 г.да н.э.: Тыберый Юлій Абдэс Пантэра, старажытнарымскі салдат

## Памерлі 

Катэгорыя:20-я да н.э.
24 да н.э.

## Падзеі 
* Заснавана Сарагоса (як рымская калонія пад назвай Цэзарэя-Аўгуста)

## Нарадзіліся
## Памерлі 

Катэгорыя:20-я да н.э.
25 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* каля 25 г. да н.э.: Аўл Карнелій Цэльс, рымскі філосаф і ўрач

## Памерлі 
* Амінта Галацкі, правадыр галацкага племя трокмаў, кіраўнік Галатыі, Ісаўрыі

Катэгорыя:20-я да н.э.
Фоглер

а.]]
**Фо́глер** (, , ) — еўрапейскі тып лёгкай кавана-жалезнай гарматы са зменнай зараднай каморай; першы вядомы тып казназараднай гарматы. Тып з'явіўся ў канцы 14 ст., шырока ўжываўся ў Заходняй Еўропе 15 ст., пераважна для абароны ўмацаванняў, і выйшаў з ужытку пад канец 15 ст.

: гуфніца, тарасніца, бамбарда, гакаўніца.

Гармата мацавалася на стацыянарным (козлы, да якіх руля прымацоўвалася за свае колцы) або на простым двухколавым лафеце з заднім упорам (часам, лафет меў дугавы механізм вертыкальнага навядзення) і канструктыўна складалася з рулі, адкрытай з абодвух канцоў, і зменнай, адкрытай з аднаго канца зараднай каморы, якая перад стрэлам устаўлялася ў рулю ззаду і замацоўвалася, напрыклад, клінам і ўпорам. Наяўнасць дзвюх або болей камораў дазваляла весці параўнальна часты і бесперапынны агонь (30 стрэлаў за дзень у фоглерах 1-й пал. 15 ст.). Цела гарматы выконвалася з каванага жалеза, паводле гарматнай тэхналогіі 15 ст., што паніжала эфектыўнасць канструкцыі — з-за страт парахавых газаў праз шчыліны між недакладна дапасаванымі каморай і руляй.  мог быць стацыянарным або двухколавым.

## Літаратура 
* Stanisław Kobielski. Polska broń palna. Zakład narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1975. 201 c.
* Harald Skala. Geschichte der k. k. Artillerie.

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Катэгорыя:Гарматы
28 да н.э.

## Падзеі 
* 10 мая: кітайскія астраномы зрабілі замалёўку сонечных плямаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:20-я да н.э.
29 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марыямна (другая жонка Ірада)
* Пталемей Філадэльф (сын Клеапатры)
30 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
* Марабод, правадыр маркаманаў (пам. 37)
## Памерлі
* Марк Антоній, рымскі палітык (нар. 83 да н.э.)


Катэгорыя:30-я да н.э.
31 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гней Даміцый Агенабарб (консул 32 года да н. э.)

Катэгорыя:30-я да н.э.
32 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Ціт Пампоній Атык, старажытнарымскі вершнік і эпікурэец, найбольш вядомы як блізкі сябар Цыцэрона

Катэгорыя:30-я да н.э.
27 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марк Тэрэнцый Варон, рымскі вучоны-энцыклапедыст

Катэгорыя:20-я да н.э.
34 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Салюсцій, рымскі гісторык


Катэгорыя:30-я да н.э.
35 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Секст Пампей Магн, рымскі военачальнік і палітычны дзеяч
* каля 35 г.да н.э.: Публій Тэрэнцый Варон, старажытнарымскі эпічны паэт

Катэгорыя:30-я да н.э.
36 да н.э.

## Падзеі
* 3 верасня: Флот Актавіяна пад кіраўніцтвам Агрыпы разбіў флот Секста Пампея ў бітве на поўначы Сіцыліі.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:30-я да н.э.
37 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Цзін Фан, старажытнакітайскі матэматык, музычны тэарэтык, астраном, астролаг
* каля 37 да н.э.: Антыгон II (Хасманей), апошні цар дынастыі Хасманееў

Катэгорыя:30-я да н.э.
38 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* 14 студзеня: Друз Старэйшы, рымскі военачальнік
* Луцый Валузій Сатурнін (консул-суфект 3 года)

## Памерлі 
* Орад II, цар Парфіі з дынастыі Аршакідаў

Катэгорыя:30-я да н.э.
39 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Антонія Старэйшая, дачка Марка Антонія і Актавіі Малодшай, пляменніца Актавіяна Аўгуста, бабка імператара Нерона.
* Юлія Старэйшая (дачка Аўгуста)

## Памерлі 
* Квінт Лабіен, старажытнарымскі палкаводзец

Катэгорыя:30-я да н.э.
Пасаднік

**Пасаднік** — службовая асоба ў сістэме цэнтральнага дзяржаўнага кіравання ў старажытных усходнеславянскіх феадальных дзяржавах, адзін з дарадцаў князя; адна з найбольш важных пасадаў у іерархіі кіравання.

Прызначаўся князем або выбіраўся вечам на нявызначаны тэрмін. Мог дзейнічаць як у стольным горадзе, так і ў іншых гарадах дзяржавы, дзе здзяйсняў функцыі намесніка князя. Пры адсутнасці князя пасаднік замяняў яго. Наогул, аб'ём паўнамоцтваў пасадніка быў значным — разам з князем ён удзельнічаў у адпраўленні правасуддзя, засядаў у княжацкай радзе, старшынстваваў на вечавых сходах, удзельнічаў у распрацоўцы новых законаў і дагавораў з іншымі дзяржавамі і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Русі
Катэгорыя:Кіеўская Русь
33 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Юань-дзі (Хань), адзінаццаты імператар імперыі Хань у Кітаі


Катэгорыя:30-я да н.э.
Тысяцкі

**Тысяцкі** — службовая асоба ў сістэме цэнтральнага дзяржаўнага кіравання ў старажытных усходнеславянскіх феадальных дзяржавах (напрыклад у Наўгародскай рэспубліцы), адзін з дарадцаў князя.

Прызначаўся князем або выбіраўся вечам на нявызначаны тэрмін. У ваенны час камандаваў апалчэннем, у мірны — наглядаў за падтрыманнем парадку ў горадзе і за гандлёвымі справамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Русі
Ключнік

[міні|165пкс|Ключнік [Гервазы (Пан Тадэвуш)|Гервазы («Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча). Ілюстрацыя Вільгельма Леапольскага]]
**Ключнік** — службовая асоба ў сістэме цэнтральнага дзяржаўнага кіравання ў старажытных усходнеславянскіх феадальных дзяржавах.

Займаўся гаспадарчымі справамі дзяржавы. Валодаў пэўнымі судова-адміністрацыйнымі паўнамоцтвамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Русі
Цівун

**Цівун** — службовая асоба ў сістэме цэнтральнага дзяржаўнага кіравання ў старажытных усходнеславянскіх феадальных дзяржавах.

Займаўся гаспадарчымі справамі дзяржавы. Валодаў пэўнымі судова-адміністрацыйнымі паўнамоцтвамі. Выконваў таксама фінансавыя функцыі.

Пазней, у ВКЛ цівун — наглядчык дзяржаўнага ці феадальнага маёнтка («двара»), затым цівунамі сталі называць малодшых служачых у маёнтку, якія наглядалі за працаю прыгонных сялян.

## Літаратура 
* Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов. Т. 36. — Вильна, 1912. — С. 460;
* Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов. Т. 26. — Вильна, 1899. — С. 590;
* 

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Падвойскі

**Падвойскі** — памочнік войскага ў ВКЛ; вялікакняскі слуга, судзейскі прыстаў, пасыльны, вяшчальнік.

* Службовая асоба ў сістэме цэнтральнага дзяржаўнага кіравання ў старажытных усходнеславянскіх феадальных дзяржавах, адзін з радцаў князя. Падвойскаму даручалася перадаваць народу распараджэння ўладаў на Русі IX—XIII ст., аб'яўляў рашэнні.
* Хадзіў на «торжышчы» (гандлёвыя плошчы) народ клікаць да князя, і заклікаў у суд, біў у звон для склікання веча.
* Падвойскі ўваходзіў у лік найбольш набліжаных да князя асоб, які ўдзельнічаў ва ўрачыстых царскіх выхадах з посахам у руцэ, і ў справах судовага прыстава, і наглядаў за выкананнем распараджэнняў князя і пастановаў веча (выканаўца прысудаў веча); магчыма, што камандаваў княжацкай дружынай.

## Літаратура 
* 
* «Современный толковый словарь русского», Т. Ф. Ефремова, 2000 г.;
* «Энциклопедический словарь» Ф. А. Брокгауз и И. А. Ефрон;
* «Толковый словарь русского языка», В. И. Даль, 1863—1866 гг.;
* «Этимологический словарь русского языка», Макс Фасмер.

Катэгорыя:Феадалізм
Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Арыстакратыя
Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Паветра

**Паветра** — сумесь газаў, якія складаюць атмасферу Зямлі.

Паветра складаецца (працэнты па аб'ёме) з:

* азоту N2 — 78,09
* кіслароду O2 — 20,95
* аргону Ar — 0,932
* вуглякіслага газу CO2 — 0,03

У паветры заўсёды прысутнічае невялікая колькасць вадзянога пару, азону, метану, інэртных газаў, цвёрдых і вадкіх рэчываў (пылу) ды інш.

Шчыльнасць сухога паветра ў нармальных умовах — 1,2928 кг/м³. Сярэдняя адносная малекулярная маса — 29.

Паветра шырока выкарыстоўваецца ў шматлікіх прамысловых працэсах у якасці акісляльніка, крыніцы азоту для вытворчасці азотных угнаенняў, крыніцы азоту і кіслароду для вытворчасці гэтых газаў, у якасці ахаладжальнага і асушальнага агенту, сродку гука- і цеплаізаляцыі, у якасці энерганосьбіту ў пнеўматычных машынах.

*Аэра*… ( «паветра») — частка складаных словаў са значэннем датычнасці да паветра, напрыклад, аэрастат, аэрацыя.

Катэгорыя:Газы
Катэгорыя:Атмасфера
Нармальныя ўмовы

**Нармальныя ўмовы** ў хіміі (скарочанае пазначэнне н. у.) — тэмпература 25 градусаў Цэльсія (298,15 градусаў па шкале Кельвіна), атмасферны ціск — 101&nbsp;325 Па.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стандартызацыя
40 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся 
* 29 снежня: Клеапатра Селена II, дачка Марка Антонія і Клеапатры VII, царыца Кірэнаікі (пам. у 6 годзе н.э.)

## Памерлі

Катэгорыя:40-я да н.э.
41 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі 
* Арсіноя IV, сястра Клеапатры


Катэгорыя:40-я да н.э.
42 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* 16 лістапада: Тыберый, рымскі імператар 
* Марк Клаўдзій Марцэл (эдыл 23 года да н. э.)
## Памерлі 
* Гай Антоній (праконсул)

Катэгорыя:40-я да н.э.
44 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гай Юлій Цэзар — забіты 15 сакавіка.
* Бурэбіста — цар Дакіі


Катэгорыя:40-я да н.э.
45 да н.э.

## Падзеі 
* 17 сакавіка — бітва пры Мундзе паміж войскамі рэспубліканцаў і Цэзара, завяршылася перамогай апошняга

## Нарадзіліся 
* Ван Ман — старажытнакітайскі дзяржаўны дзеяч, імператар (9—23 н.э.).

## Памерлі

Катэгорыя:40-я да н.э.
46 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Афраній (консул)
* Квінт Цэцылій Метэл Пій Сцыпіён, рымскі военачальнік
* Марк Порцый Катон Малодшы, рымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:40-я да н.э.
47 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Пталемей XV Цэзарыён, апошні цар Егіпта

## Памерлі 
* Гай Ліцыній Кальв, старажытнарымскі аратар, паэт
* Фарнак II, цар Баспорскага царства

Катэгорыя:40-я да н.э.
48 да н.э.

## Падзеі
* Другая дыктатура Цэзара (48-47 да н.э.)

## Нарадзіліся 
* Бань-цзеюй (пам. 6 да н.э.), вучоная, паэтка і жонка 

## Памерлі

Катэгорыя:40-я да н.э.
49 да н.э.

## Падзеі 
* 10 студзеня: Юлій Цэзар насуперак закону (як праконсул мог узначальваць войска толькі па-за межамі Італіі) перайшоў цераз Рубікон і пачаў гэтым грамадзянскую вайну

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:40-я да н.э.
50 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* каля 50 да н.э.: Шамай, знаўца Торы

## Памерлі 
* Квінт Гартэнзій Гартал, рымскі палітычны дзеяч і прамоўца

Катэгорыя:50-я да н.э.
53 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марк Ліцыній Крас, кіраўнік народнага паўстання супраць панавання Селеўкідаў у Іудзеі


Катэгорыя:50-я да н.э.
54 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Аўрэлія (маці Гая Юлія Цэзара)
* Юлія (дачка Цэзара)
* Квінт Тытурый Сабін, рымскі ваенны дзеяч

Катэгорыя:50-я да н.э.
52 да н.э.

## Падзеі
* прынятая дата заснавання Парыжа.

## Нарадзіліся
* Юба II - цар Нумідыі

## Памерлі

Катэгорыя:50-я да н.э.
55 да н.э.

## Падзеі 
* Уварванне Юлія Цэзара ў Брытанію

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Берэніка IV, дачка Пталемея XII і Клеапатры VI Трыфаэны

Катэгорыя:50-я да н.э.
56 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Карнелій Лентул Нігер, рымскі дзяржаўны дзеяч
* Луцый Ліцыній Лукул, рымскі военачальнік і палітычны дзеяч

Катэгорыя:50-я да н.э.
57 да н.э.

## Падзеі 
У Карэі пачаўся перыяд Трох дзяржаў, заснавана дзяржава Сіла.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:50-я да н.э.
58 да н.э.

thumb|Рымскія правінцыі каля 58 да н.э.

## Падзеі 
* Фараон Егіпта Берэніка IV
* Паводле легенды быў заснаваны Мюлуз
* Каля Бібракты адбылася бітва паміж племем гельветаў і шасцю рымскімі легіёнамі пад камандаваннем Гая Юлія Цэзара, якая атрымала ў гістарыяграфіі назву .
* Пачалася Гальская вайна

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:50-я да н.э.
59 да н.э.

## Падзеі
* (альбо ў 60 да н.э.) Першы трыюмвірат: Юлій Цэзар, Гней Пампей і Марк Крас робяцца саюзнікамі.
* Заснаваная рымская калонія Фларэнцыя, у будучым і дагэтуль — буйны горад.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:50-я да н.э.
60 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* каля 60 да н.э.: Луцый Валузій Сатурнін (консул-суфект 12 года да н. э.)

## Памерлі 

Катэгорыя:60-я да н.э.
51 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Чэн-дзі, дванаццаты імператар імперыі Хань у Кітаі

## Памерлі 
* Пталамей XII, цар егіпецкі
* Юлія Малодшая (сястра Гая Юлія Цэзара)
* каля 51 г.да н.э. Пасідоній, старажытнагрэчаскі філосаф-стоік

Катэгорыя:50-я да н.э.
Шчыльнасць

{{Фізічная велічыня
| Назва       = Шчыльнасць
| Сімвал      = \rho = \frac{\mathrm d m}{\mathrm d V}
| Размернасць = L−3M
| СИ          = кг/м³
| СГС         = г/см³
| Заўвагі     = скалярная велічыня
}}
**Шчыльнасць** — фізічная велічыня, адносіны паміж масай і аб’ёмам.

Для вымярэння шчыльнасці ўжываюцца шчыльнамеры, пікнометры, арэометры, гідрастатычнае ўзважванне. Адзінка вымярэння ў СІ — кілаграм на кубічны метр, кг/м³.

Для несуцэльных, порыстых і сыпучых целаў адрозніваюць сапраўдную шчыльнасць (без уліку пустот) і ўмоўную шчыльнасць (адносіну масы цела да ўсяго займанага аб’ёму).

Шчыльнасць звычайна змяншаецца з павышэннем тэмпературы ў выніку цеплавога пашырэння целаў і павялічваецца з павелічэннем ціску. У выніку фазавых пераходаў шчыльнасць змяняецца скачком. У выніку пераходу з вадкага стану ў цвёрды шчыльнасць звычайна павялічваецца, але для вады яна, наадварот, змяншаецца. Калі тэмпература і ціск не пазначаны разам са шчыльнасцю, звычайна маюцца на ўвазе розныя стандартныя ўмовы ў залежнасці ад кантэксту.

Дыяпазон значэнняў шчыльнасцяў прыродных целаў і рэчыва вельмі шырокі. Шчыльнасць міжзорнай прасторы ў сярэднім каля 10−21 кг/м³ (са значнымі неаднароднасцямі), сярэдняя шчыльнасць Сонца — 1408 кг/м³, сярэдняя шчыльнасць Зямлі — 5514 кг/м³, найбольшая сярод металаў шчыльнасць осмію — 22 590 кг/м³, шчыльнасць атамных ядраў — 2,3 × 1017 кг/м³, шчыльнасць нейтронных зорак яшчэ большая.

## Гл. таксама 
* Удзельная вага
* Адносная шчыльнасць
* Канцэнтрацыя часціц
* Канцэнтрацыя раствораў
* Шчыльнасць зарада
Кларк элемента

**Кларк** — абсярэдненае ўтрыманне, доля хімічнага элемента ў буйной геахімічнай сістэме (зямной кары, літасферы, атмасферы, гідрасферы, біясферы, на Зямлі ў цэлым) або ў космасе ці Сусвеце.

Кларкі падаюцца ў аб’ёмных, масавых або атамных далях, працэнтах (%), праміле, мільённых далях (ppm; грам на тону), або ў выглядзе адносінаў да ўтрымання найбольш распаўсюджанага з элементаў.

Амерыканскі вучоны Ф.У. Кларк упершыню абагульніў даследаванні па сярэднім ўтрыманні элементаў у зямной кары (да глыбіні 16 кіламетраў) у 1889 годзе. Назва «кларк» прапанаваная ў 1923 годзе савецкім вучоным А.Е. Фэрсманам.

Велічыні кларкаў розных элементаў адрозніваюцца ў мільёны разоў у залежнасці ад устойлівасці ядраў і механізмаў пераразмеркавання элементаў у сістэмах, што разглядаюцца. У космасе рэзка пераважаюць найлягчэйшыя элементы – вадарод і гелій (99,99%), у зямной кары – кісларод, алюміній, жалеза, кальцый, магній, натрый, калій, тытан, марганец, вадарод (99%), у гідрасферы – кісларод і вадарод.

Веданне Кларкаў элементаў важны пры пошуках і прамысловай ацэнцы радовішчаў карысных выкапняў і экалагічных даследаваннях забруджвання навакольнага асяроддзя.

## Кларкі элементаў у зямной кары 
Ніжэй прыведзены кларкі элементаў (у масавых працэнтах) для зямной кары. Элементы размешчаны ў па­радку змяншэння іх распаўсюджанасці.

## Кларкі элементаў у гарадскіх глебах 
Ніжэй прыведзены кларкі элементаў у мг/кг (грам на тону; ppm; 1•10−4  %) для гарадскіх глебаў. Распаўсюджанасць і размеркаванне хімічных элементаў вывучаны В.А. Алексеенко і А.В. Алексеенко пры садзейнічанні акадэміка Н.П. Лавёрова ў глебах больш чым 300 населеных пунктаў. Працы праводзіліся на працягу 15 гадоў і дазволілі абагульніць як звесткі ўласных апрабаванне глеб, так і значная колькасць апублікаваных даследаванняў, прысвечаных забруджванню гарадскіх глебаў ў многіх краінах. Падрабязная інфармацыя аб методыцы разліку кларкаў гарадскіх глебаў і выкарыстаных дадзеных прыведзена ў артыкулах і двух манаграфіях.

Упершыню прыводныя значэнні кларкаў могуць быць выкарыстаны як стандарты утрыманняў элементаў (як гранічна дапушчальная канцэнтрацыя) у гарадскіх глебах пачатку XXI ст.

## Літаратура 
* *Taylor S. R.*, Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table. *«Geochimica et Cosmochimica Acta»*, 1964, v. 28. p.&nbsp;1273-85
* *Alekseenko V., Alekseenko A.* The abundances of chemical elements in urban soils // *Journal of Geochemical Exploration*. — 2014. — № 147 (B). — С. 245–249. http://dx.doi.org/10.1016/j.gexplo.2014.08.003
* *Wedepohl K. H.*, Geochemie, B., 1967 (*Sammiung Goschen*, Bd 1224-1224a/1224b)
* Виноградов А.П. Закономерности распределения химических элементов в земной коре. Геохимия, 1956, № 1, с. 6-52.
* Виноградов А.П.: Средние содержания химических элементов в главных типах изверженных горных пород земной коры. Геохимия, 1962, № 7, с. 555—571.

Катэгорыя:Геахімія
61 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Квінт Марцый Рэкс (консул 68 года да н. э.)
* 62/61 г.да н.э. Пталемей XIII, цар Егіпта

Катэгорыя:60-я да н.э.
62 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Сергій Катыліна, рымскі палітычны дзеяч
* Квінт Росцый Гал, старажытнарымскі камічны акцёр

Катэгорыя:60-я да н.э.
63 да н.э.

## Падзеі
* Змова Катыліны ў Рыме і яе выкрыццё Цыцэронам.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:60-я да н.э.
64 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Марк Валерый Месала Карвін, рымскі ваенны і дзяржаўны дзеяч
* каля 64 да н.э.: Мікалай Дамаскі, старажытнагрэчаскі гісторык і філосаф

## Памерлі 

Катэгорыя:60-я да н.э.
65 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся 
* 8 снежня: Гарацый, рымскі паэт (пам. 27.11.8 да н.э.)

## Памерлі

Катэгорыя:60-я да н.э.
66 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гай Ліцыній Макр, старажытнарымскі палітык

Катэгорыя:60-я да н.э.
67 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Саламея Аляксандра, царыца Іудзеі
* Сервілій Цэпіён (брат Катона Утыцкага), рымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:60-я да н.э.
68 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Цэцылій Метэл (консул 68 года да н. э.)
* Хо Гуан, уплывовы кітайскі саноўнік часоў імперыі Заходняя Хань

Катэгорыя:60-я да н.э.
69 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Клеапатра, апошняя царыца эліністычнага Егіпта
* Хёкосэ, манарх-заснавальнік дзяржавы Сіла

## Памерлі 
* Клеапатра Селена I

Катэгорыя:60-я да н.э.
70 да н.э.

## Падзеі
* Пад кіраўніцтвам Арыавіста германцы ўварваліся ў Галію
* Луцый Лукул захоплівае Сіноп, затым урываецца ў Арменію
## Нарадзіліся
* 15 кастрычніка: Вергілій, рымскі паэт
## Памерлі

Катэгорыя:70-я да н.э.
Пункт

thumb|Набор пунктаў плоскасці
**Пункт** (лат. *punctus* «пунктус» — кропка) — адно з фундаментальных паняццяў геаметрыі. Пункт — гэта аб’ект, які мае пэўнае размяшчэнне (каардынаты) ў прасторы, але не мае ніякіх іншых геаметрычных характарыстык: памераў, формы, кірунку і г.д. Пункт з’яўляецца найпрасцейшым геаметрычным аб’ектам (фігурай), бо гэта адзіны геаметрычны аб’ект, які не мае частак. З’яўляецца нуль-мерным аб’ектам.

Хаця паняцце пункта з’яўляецца ідэалізаваным (бо ўсе аб’екты, што існуюць рэальна, маюць пэўныя ненулявыя памеры), яго часта можна з добрай ступенню дакладнасці выкарыстоўваць пры рашэнні фізічных задач, умоўна лічучы фізічныя аб’екты пунктамі (гл. матэрыяльны пункт).

Геаметрычныя аб’екты (напрыклад, лінія, паверхня, цела, фігура) разглядаюцца як сукупнасць пунктаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаметрыя
Геаграфічныя каардынаты

**Геаграфічныя каардынаты** — велічыні, якія вызначаюць становішча пункта на зямной паверхні адносна экватара і нулявога мерыдыяна (геаграфічная шырата і геаграфічная даўгата).

* **Шырата** φ — вугал паміж лініяй адвеса, якая праходзіць праз дадзены пункт і цэнтр Зямлі, і плоскасцю экватара, які адлічвацца ад 0 да 90° у абодва бакі ад экватара. Геаграфічную шырату пунктаў, якія ляжаць у паўночным паўшар'і, (паўночная шырата) прынята лічыць дадатнай, шырату пунктаў у паўднёвым паўшар’і — адмоўнай.
* **Даўгата** λ — вугал паміж плоскасцю мерыдыяна, які праходзіць праз дадзены пункт, і плоскасцю пачатковага нулявога мерыдыяна, ад якога вядзецца адлік даўготаў. На Зямлі нулявы мерыдыян праходзіць праз Грынвіч і завецца Грынвіцкім мерыдыянам. Даўготы ад 0 да 180° на ўсход ад нулявога мерыдыяна называюць усходнімі, на захад — заходнімі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Картаграфія
Невельск

**Не́вельск** (, да 1946 — **Хонта**) — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Невельскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 17,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1789 годзе.

Горад размешчаны на паўднёвым беразе Сахаліна, за 127 км ад Южна-Сахалінска. Порт у Татарскім праліве. Айнскае паселішча Хонта на месцы горада існавала яшчэ ў XVII стагоддзі. У 1789 годзе тут з’явіліся рускія землепраходцы. З 1905 па 1945 Хонта знаходзіўся ў складзе Японіі. У 1945 годзе Сахалін, а разам з ім і Хонта ўвайшоў у склад Расіі, а 5 чэрвеня 1946 быў перайменаваны ў Невельск, у гонар адмірала Генадзя Невяльскога.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Макараў (горад)

**Макараў** () — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Макараўскага раёна Сахалінскай вобласці. Заснаваны ў 1892 годзе. Горад размешчаны на ўсходнім беразе Сахаліна, за 235 км ад Южна-Сахалінска. 
## Гісторыя 
Па некаторых дадзеных, населены пункт быў заснаваны ў 1892 годзе як сяло Селютора. З 1905 па 1945 разам з паўднёвай часткай Сахаліна быў у складзе Японіі, называўся Сірытору. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945 — у складзе Расіі. У 1946 быў перайменаваны ў Макараў у гонар рускага флатаводца і акіянографа адмірала Сцяпана Макарава.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1892 годзе
Бобрык 1

**Бобрык 1**, **Бобрык Першы** — рака ў Брэсцкай вобласці, левы прыток Прыпяці.

Даўжыня ракі 109 км. Плошча вадазбору 1902 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰.

## Назва 
Паводле В. Жучкевіча, назва ракі Бобрык відавочна звязаная з назвай жывёлы *бабёр*.

На думку У. Тапарова, у назве ракі *Бабруя* (> Бабруйка) фармант *-уя* мяркуе зыходную аснову на *-u* (літ. *bebrus*), параўн. літ. *Bebrujts*. Літоўскія гідронімы *Babrūngas*, *Babrūnė*, *Babrinis*, *Babrūtė* А. Вананас тлумачыць ад *bãbras* — тое ж, што і літ. *bebras* «бабёр». Паводле Ю. Покарнага, ад індаеўрапейскага кораня **bhe-bhros* «карычневы; бабёр» паходзяць ст.-інд. *babhrú-h* «чырвона-карычневы», авест. *bawra-* «бабёр», ст.-верх.-ням. *bibar*, літ. *bė̃bras, bãbras, bė̃brus*, слав. **bebrъ* у польскай рачной назве Biebrza, рус. *bobr* і інш..

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Муравічна, Вісліца. **Злева**: канал Хатыніцкі, канал Прысць, канал Багданаўка.

## Агульнае 
Пачынаецца з ляснога балота за 2,5 км на паўночны захад ад вёскі Сукач Ганцавіцкага раёна, цячэ ў Пінскім і Лунінецкім раёнах па Прыпяцкай нізіне. Упадае ў Прыпяць за 2 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Прыпяць. У пойме ракі ў Пінскім раёне створаны наліўное вадасховішча Пагост і сажалкі рыбгаса «Палессе», 2 невялікія сажалкі (11 га і 2,6 га) каля вёскі Парахонск. Даліна невыразная. Пойма двухбаковая, шырыня ў сярэднім цячэнні 0,5—1 км, у ніжнім цячэнні зліваецца з поймай Прыпяці. Рэчышча каналізаванае на працягу 102 км, пракладзена за 0,5—3 км ад старога. Шырыня яго ад 3—3,5 м у вытоку да 35—40 м у вусці.

У басейне ракі возера Хольча.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лунінецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна
Макараў

**Макараў** — рускае прозвішча, таксама тапонім.

## Прозвішча 
* Адольф Іванавіч Макараў (нар. 1926) — беларускі архітэктар.
* Алег Рыгоравіч Макараў (1933—2003) — расійскі і савецкі касманаўт, Двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Аляксандр Аляксандравіч Макараў (1815—1919) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр унутраных спраў.
* Аляксей Валер’евіч Макараў (нар. 1972) — расійскі акцёр.
* Анатоль Васілевіч Макараў (нар. 1996) — беларускі футбаліст.
* Барыс Паўлавіч Макараў (1915—1991) — спявак, Заслужаны артыст БССР.
* Валянцін Мікалаевіч Макараў (1919—1972) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* 
* 
* Максім Дзмітрыевіч Макараў (нар. 1976) — беларускі гісторык, краязнаўца, архівіст.
* 
* Мікіта Макараў (нар. 1997) — беларускі футбаліст.
* Сяргей Васілевіч Макараў (нар. 1996) — расійскі футбаліст.
* Сцяпан Восіпавіч Макараў (1849—1904) — рускі флатаводзец.
* Уладзімір Васілевіч Макараў (нар. 1928) — беларускі мовазнавец.

## Тапонім 
* Макараў — горад у Сахалінскай вобласці Расіі

## Гл. таксама 
* Макарава

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Бобрык 2

**Бобрык 2**, **Бобрык Другі**, **Бобрыч** — рака ў Беларусі, у Петрыкаўскім і Жыткавіцкім раёнах Гомельскай вобласці, левы прыток ракі Прыпяць (басейн Дняпра).

Даўжыня 44 км. Плошча вадазбору 710 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

## Назва 
Паводле В. Жучкевіча, назва ракі Бобрык відавочна звязаная з назвай жывёлы *бабёр*.

На думку У. Тапарова, у назве ракі *Бабруя* (> Бабруйка) фармант *-уя* мяркуе зыходную аснову на *-u* (літ. *bebrus*), параўн. літ. *Bebrujts*. Літоўскія гідронімы *Babrūngas*, *Babrūnė*, *Babrinis*, *Babrūtė* А. Вананас тлумачыць ад *bãbras* — тое ж, што і літ. *bebras* «бабёр». Паводле Ю. Покарнага, ад індаеўрапейскага кораня **bhe-bhros* «карычневы; бабёр» паходзяць ст.-інд. *babhrú-h* «чырвона-карычневы», авест. *bawra-* «бабёр», ст.-верх.-ням. *bibar*, літ. *bė̃bras, bãbras, bė̃brus*, слав. **bebrъ* у польскай рачной назве Biebrza, рус. *bobr* і інш..

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Вісліца, Азёрны канал, Капцэвіцкі канал. **Злева**: Капцэвіцкі канал, Міхедава-Грабаўскі канал.

## Агульнае 
Пачаткам ракі лічыцца вусце Азёрнага канала, якое знаходзіцца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Капцэвічы Петрыкаўскага раёна. Цячэ па Прыпяцкай нізіне, упадае ў Прыпяць каля вёскі Конкавічы Петрыкаўскага раёна. Даліна ў верхнім цячэнні невыразная, ніжэй вёскі Аголічы пераважна трапецападобная. Пойма на вялікім працягу невыразная (асушанае балота). Рэчышча каналізаванае на працягу 40,7 км. Берагі на натуральным участку рэчышча нізкія, пясчаныя. З ракі пачынаецца меліярацыйны канал Лукіч — левы прыток Прыпяці.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Южна-Сахалінская вобласць

**Южна-Сахалінская вобласць** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка РСФСР, якая існавала з 2 лютага 1946 да 2 студзеня 1947 года. Южна-Сахалінская вобласць была арганізавана на тэрыторыі паўднёвай часткі вострава Сахалін і Курыльскіх астравах, якія адышлі ад Японіі да СССР па выніках Савецка-японскай вайны. Цэнтрам вобласці стаў горад Таёхара (з 4 ліпеня 1946 года — Южна-Сахалінск). Плошча .

У вобласці не было мясцовых Саветаў і іх выканкамаў. Кіраўніцтва вобласці здзяйснялася Грамадзянскім кіраваннем, якім кіраваў намеснік камандуючага Далёкаўсходняй вайсковай акругі. Выдаваліся газеты «Чырвоны сцяг» (на рускай мове) і «Новае жыццё» (на японская).

Южна-Сахалінская вобласць праіснавала меней за год і была аб’яднана з эканамічна слабай Сахалінскай вобласцю Хабараўскага краю (цэнтр — горад Аляксандраўск-Сахалінскі). Пры гэтым цэнтрам аб’яднанай Сахалінскай вобласці, якая выйшла са складу Хабараўскага края, стаў Аляксандраўск-Сахалінскі. 18 красавіка 1947 года цэнтр вобласці быў перанесены ў Южна-Сахалінск.

Катэгорыя:Гісторыя адміністрацыйнага падзелу Расіі
Цна (прыток Прыпяці)

**Цна** — рака ў Ляхавіцкім, Ганцавіцкім і Лунінецкім раёнах Брэсцкай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Прыпяць.

Даўжыня ракі 126 км. Плошча вадазбору 1130 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,23 м³/с. Агульнае падзенне ракі 53 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰. На рацэ знаходзіцца горад Ганцавічы.

## Назва 
Даследчыкі мяркуюць, што назва мае балцка-прускае або славянскае паходжанне.  Цна.

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 0,5 км у напрамку на ўсход ад вёскі Гайнінец Ляхавіцкага раёна, вусце за 4 км на поўдзень ад аграгарадка Кажан-Гарадок Лунінецкага раёна. Рака цячэ па Палескай нізіне.

Веснавое разводдзе пачынаецца ў сярэдзіне сакавіка і доўжыцца да сярэдзіны чэрвеня, найбольшая вышыня ўзроўню над межанню 3,1 м. За 42 км ад вусця каля аграгарадка Дзятлавічы Лунінецкага раёна найбольшы расход вады 87,6 м³/с (1970), найменшы 0,51 м³/с (1969). Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у сярэдзіне красавіка. Веснавы крыгаход каля 11 сутак.

Даліна да аграгарадка Велута і ніжэй аграгарадка Кажан-Гарадок (абодва ў Лунінецкім раёне) невыразная, на астатнім працягу трапецападобная, шырынёй 1—2 км. Пойма двухбаковая, у Лунінецкім раёне каля вёсак Купаўцы, Бараўцы, Вічын, аграгарадка Дварэц аднабаковая (шырыня 0,5—1 км).

Рэчышча ад вытоку на працягу 54 км каналізаванае, у ніжнім цячэнні моцна звілістае, шырынёй каля 10 м. Асноўныя прытокі справа: Выдранка, Карыцінскі канал.

У басейне ракі знаходзяцца азёры Шчыльнае, Жабы, Качайскае, Горнае, Малое, Асмол, Дубаўскае, Чырвонае, Вялікае Пакамерскае, Малое Пакамерскае, Чорнае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Ляхавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Клецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лунінецкага раёна
Южна-Сахалінск

**Южна-Сахалінск** (, да 1946 — **Тоёхара**) — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 173,6 тыс. чал. (2005). Горад размешчаны ва ўсходняй частцы Сахаліна, на рацэ Сусуя.

Заснаваны ў 1882 як сяло Уладзіміраўка. З 1905 да 1946 горад знаходзіўся ў складзе Японіі, зваўся Таёхара (豊原市), з’яўляўся цэнтрам прэфектуры Карафута. У канцы вайны быў заняты савецкімі войскамі, перайменаваны ў Южна-Сахалінск і прызначаны адміністрацыйным цэнтрам спачатку Южна-Сахалінскай, а затым Сахалінскай вобласці.

Сахалінскі дзяржаўны ўніверсітэт, Южна-Сахалінскі інстытут эканомікі, права і інфарматыкі, 4 філіялы іншых расійскіх ВНУ.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Галіна Іванаўна Аніскевіч (нар. 1954) — беларускі краязнавец.
* Аляксандр Барысавіч Гадуноў (1949—1995) — артыст балета. Заслужаны артыст РСФСР (1976).
* Аляксандр Казлоў (нар. 1981) — міністр прыродных рэсурсаў і экалогіі Расійскай Федэрацыі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Фокіна (Прыморскі край)

**Фокіна** () — горад (з 1980) у Расіі, закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне ў складзе Шкотаўскага раёна Прыморскага края. Насельніцтва 26,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1891 годзе.

Горад знаходзіцца на беразе заліва Пятра Вялікага, за 130 км ад Уладзівастока і 50 км ад Находкі. У склад гарадской акругі таксама ўваходзяць пасёлкі Дунай і Пуцяцін.

Паселішча Прамыслоўка Пятроўскай воласці, Ольгінскага павета Прыморскай вобласці. У сярэдзіне ХХ стагоддзя пасёлак увайшоў у склад пасёлка Ціхаакіянскі. 4 кастрычніка 1980 года на базе Ціхаакіянскага заснаваны горад Фокіна (Шкотава-17).

У цяперашні час у заняпадзе.

Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1891 годзе
Фокіна

**Фокіна** — шматзначны тэрмін.

## Вядомыя асобы 
* Тамара Васілеўна Фокіна — беларуская ўрач-стаматолаг

## Тапонімы 
### Беларусь 
* Фокіна — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці

### Расія 
* Фокіна — вёска ў Марый Эл
* Фокіна — сяло ў Ніжагародскай вобласці
* Фокіна — горад у Бранскай вобласці
* Фокіна — горад у Прыморскім краі
* Фокіна (Смаленская вобласць)

## Гл. таксама 
* Фокін
Спаск-Дальні

**Спаск-Дальні** () — горад (з 1917) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Спаскага раёна Прыморскага края. Насельніцтва 47,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1885 годзе.

Размешчаны за 20 км ад возера Ханка, за 243 км ад Уладзівастока. Паселішча на месцы горада было заснавана перасяленцамі ў 1885 годзе як сяло Спаскае, у 1906 недалёка была пабудаваная чыгуначная станцыя Яўгеньеўка. У 1917 сялу быў прысвоены статус горада і новая назва Спаск. У 1926 у склад Спаска ўвайшла тэрыторыя Яўгеньеўкі, у 1929 горад быў перайменаваны ў Спаск-Дальні.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Мікалаевіч Дудзін, беларускі матэматык
* Мікалай Аляксандравіч Ліхадзед, беларускі матэматык

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1886 годзе
Дальнярэчанск

**Дальнярэчанск** () — горад (з 1917 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дальнярэчанскага раёна Прыморскага края. Насельніцтва 29,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1894 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Вялікая Усурка (прыток Усуры), за 430 км ад Уладзівастока.

Да 1972 года горад называўся Іма́н (па назве ракі на якой знаходзіўся, цяпер Вялікая Усурка). Перайменаваны ў выніку кампаніі па ліквідацыі кітайскіх назваў на Далёкім Усходзе, якая стала следствам савецка-кітайскага ўзброенага канфлікту на востраве Даманскім.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Дальнягорск

**Дальнягорск** () — горад (з 1989) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дальнягорскага раёна Прыморскага края. Насельніцтва 39,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1896 годзе.

Да 1973 горад называўся Цецюхэ (кіт. — даліна дзікоў). Перайменаваны ў выніку кампаніі па ліквідацыі кітайскіх назваў на Далёкім Усходзе, якая стала следствам савецка-кітайскага ўзброенага канфлікту на востраве Даманскім.

Буйнейшыя прадпрыемствы: АТ «Бор» і АТ «Дальполіметал»

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1897 годзе
Вялікі Камень (горад)

**Вялікі Камень** () — горад (з 1989) краявога падпарадкавання ў Расіі, закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне Прыморскага края. Насельніцтва 38,3 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1947 годзе.

Горад размешчаны на беразе Усурыйскага заліва Японскага мора, за 40 км ад Уладзівастока. 19 ліпеня 1996 указам прэзідэнта Расіі Вялікі Камень быў ператвораны ў ЗАТУ.

Галоўнае прадпрыемства — «Звязда», суднабудаўнічае і суднарамонтнае прадпрыемства, якое будуе, рэканструюе і утылізіруе атамныя падводныя лодкі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Партызанск

**Партызанск** () — горад (з 1932) краявога падпарадкавання ў Расіі. Насельніцтва 42,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1896 годзе. Размешчаны ў даліне ракі Партызанская, за 50 км на поўнач ад Находкі, за 172 км на ўсход ад Уладзівастока. Чыгуначная станцыя.

## Гісторыя 
Паселішча было заснавана ў 1896 годзе як шахцёрскі пасёлак Сучанскі Руднік (названы па ранейшай кітайскай назве ракі Партызанскай — «Сучан»). 27 красавіка 1932 года пасёлак атрымаў статус горада і назву Сучан. У 1930-я гады горад называўся Гама́рнік у гонар ваеннага камісара Яна Гамарніка, які быў старшынёй Прыморскага крайвыканкама з 1923 па 1928 год. У 1937 годзе, калі Гамарнік скончыў жыццё самагубствам і быў абвешчаны «ворагам народа», гораду была вернута ранейшая назва «Сучан».

26 снежня 1972 года горад быў перайменаваны ў «Партыза́нск» у выніку кампаніі па ліквідацыі кітайскіх назваў на Далёкім Усходзе, якая стала следствам савецка-кітайскага ўзброенага канфлікту на востраве Даманскім.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1896 годзе
Лесазаводск

**Лесазаводск** () — горад (з 1938) краявога падпарадкавання ў Прыморскім краі Расіі. Насельніцтва 42,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1932 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Усуры (прыток Амура), за 349 км ад Уладзівастока.

У Лесазаводску размешчаны адзін з буйнейшых у Прымор’і чыгуначных вузлоў — станцыя Ружына, дзе ў канцы 2002 года была завершаная электрыфікацыя Транссібірскай магістралі. Найбольш вялікая колькасць працуючых занята на чыгуначных прадпрыемствах — вагоннае, лакаматыўнае дэпо, дыстанцыя пуці, дыстанцыя электразабеспячэння, дыстанцыя грамадзянскіх будынкаў. Дзейнічаюць прадпрыемствы дрэваапрацоўчай галіны.

## Сродкі масавай інфармацыі 
Лесазаводскае тэлебачанне і інш.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Вячаслаў Барысавіч Ангелаў (нар. 1947) — беларускі архітэктар.
* Людміла Яфімаўна Цімафеева (нар. 1934) — беларуская актрыса. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1967).

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Арсеньеў (горад)

**Арсеньеў** () — горад (з 1952 года) краявога падпарадкавання ў Расіі, у складзе Прыморскага края. Заснаваны ў 1902 годзе як сяло Сямёнаўка. Названы ў гонар Уладзіміра Арсеньева.

Горад размешчаны ў перадгор’ях Сіхатэ-Аліня, на правым беразе ракі Арсеньеўка (Даўбіхэ) (прыток Усуры).

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1902 годзе
Удачны

**Удачны** () — горад (з 1987 года) у Расіі, у складзе Мірнінскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 15,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1967 (1968) годзе як пасёлак у сувязі з адкрыццём кімберлітавай трубкі «Удачная» і пачаткам прамысловых распрацовак радовішча.

Горад размешчаны за 30 км на поўдзень ад Паўночнага палярнага круга, побач з вытокамі ракі Марха, за 1370 км ад Якуцка, за 550 км ад Мірнага.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Якуціі