open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сяргей Уладзіміравіч Ражок

**Сяргей Ражок** (, Рыпкы, Чарнігаўская вобласць — 24 студзеня 2024) — украінскі футбаліст, паўабаронца.

## Біяграфія 
Выхаванец школы горада Славуціч, у маладым узросце апынуўся ў кіеўскім «Дынама».

Гуляў за юнацкую і моладзевую зборныя Украіны. У 2005 у складзе моладзевай зборнай Украіны удзельнічаў у чэмпіянаце свету ў Нідэрландах.

Пасля гуляў за розныя клубы Украіны, галоўным чынам у Прэм’ер-лізе.

У студзені 2012 года перайшоў у «Мінск», дзе хутка замацаваўся ў аснове. Гуляў пераважна на пазіцыі цэнтральнага паўабаронцы. У снежні 2013 года па заканчэнні кантракта пакінуў мінскі клуб.

У студзені 2013 года вярнуўся на радзіму, папоўніўшы склад кіраваградскай «Зоркі». Пакінуў «Зорку» ў кастрычніку 2014 года.

У лютым 2015 года прыбыў на прагляд у бабруйскую «Белшыну» і ў выніку пачаў у яе складзе сезон 2015. У складзе «Белшыны» замацаваўся на пазіцыі апорнага паўабаронцы, таксама з 8 галамі стаў найлепшым бамбардзірам клуба ў сезоне 2015.

У пачатку 2016 года падоўжыў кантракт з «Белшынай», але з-за траўмы не згуляў ніводнага матча. У ліпені 2016 года, аднавіўшыся ад траўмы, пакінуў бабруйскі клуб і стаў іграком гродзенскага «Нёмана», дзе замацаваўся ў якасці асноўнага апорнага паўабаронцы.

У снежні 2016 года падпісаў кантракт з «Віцебскам». Пачатак сезона 2017 прапусціў, у маі стаў з’яўляцца на полі, аднак замацавацца ў складзе не здолеў. У ліпені 2017 года па пагадненні бакоў пакінуў віцебскі клуб.

У жніўні 2017 года стаў іграком «Гомеля», дзе замацаваўся ў аснове. У снежні 2017 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Гомель».

Са студзеня 2018 года знаходзіўся ў складзе дэбютанта беларускай Вышэйшай лігі — клуба «Смалявічы» — і неўзабаве падпісаў з ім кантракт. У сезоне 2018 быў асноўным іграком каманды, у чэрвені не гуляў з-за траўмы. У снежні 2018 года пакінуў каманду.

У першай палове 2019 года выступаў за аматарскі клуб «Межыгір’я» з вёскі Наві Пэтрыўці ў чэмпіянаце Кіеўскай вобласці, пасля перабраўся ў «Джуніярс» (Шпыцькы). З 2022 года стаў выступаць за «Штурм» з Іванківа.

Пасля ўварвання Расіі ва Украіну ўступіў ва ўзброеныя сілы і браў удзел у баявых дзеяннях, загінуў.

## Спартыўныя дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2013
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2015

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Украіны
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-3 Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Таўрыя Сімферопаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Гаверла Ужгарад
Катэгорыя:Ігракі ФК ЦСКА Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Харкаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Дзясна Чарнігаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Абалонь Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Крыўбас Крывы Рог
Катэгорыя:Ігракі ФК Чарнаморац Адэса
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Зорка Крапыўныцкы
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Джуніярс Шпыцькы
Старадворскае вадасховішча

**Старадво́рскае вадасхо́вішча** — вадасховішча ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 1,2 км на паўднёвы захад ад вёскі Дземяшы. Створана ў 1982 годзе ў басейне ракі Шурыца плацінай на ручаі без назвы, які ўпадае ў возера Старадворскае.

Плошча паверхні 0,3 км², даўжыня 2,6 км, найбольшая шырыня 450 метраў, найбольшая глыбіня 8,5 м. Аб’ём вады 1,1 млн м³. Ваганні ўзроўню вады на працягу года да 4 метраў.

Вадасховішча выкарыстоўваецца ў мэтах арашэння сельскагаспадарчых угоддзяў, рыбаводства, адпачынку.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Водохранилища — Витебская область — Общая характеристика водохранилищ // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Водохранилища — Витебская область — Морфометрические показатели и характерные уровни // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Водохранилища — Витебская область — Описание гидротехнических сооружений // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Вадасховішчы Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Галбіцы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе
Старадворскі валун

**Старадворскі валун** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 1992 года) ў Беларусі. Знаходзіцца за 400 метраў на паўднёвы ўсход ад вёскі Стары Двор Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці.

## Апісанне 
Шэры дробназярністы граніт. Даўжыня 3,8 м, шырыня 2,2 м, вышыня 0,5 м у абводзе 9 метраў, аб’ём 2,2 м³. Маса каля 6 тон. Прынесены ледавіком 20—18 тысяч гадоў таму са Скандынавіі. На верхняй пляцоўцы захаваліся 7 паглыбленняў дыяметрам 4—5 см, глыбінёй 0,5—2 см, якія зроблены чалавекам 2—2,5 тысячы гадоў таму. Размеркаванне паглыбленняў нагадвае люстраную выяву сузор’я Вялікай Мядзведзіцы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* [Постановление министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь 19 марта 2007 г. № 25 «Об объявлении некоторых геологических объектов геологическими памятниками природы республиканского значения»](https://pravo.by/pdf/2007-109/2007-109(060-075).pdf) 

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Стары Двор (Браслаўскі раён)
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Віцебскай вобласці
Стара-Загора

**Ста́ра-Заго́ра** () — шосты па велічыні горад Балгарыі. Насельніцтва 161.531 чалавек (на 15 снежня 2010 года).

## Транспарт 
Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог. За 9 км на поўдзень ад горада размешчаны аэрапорт Стара-Загора.

## Прамысловасць 
* У горадзе знаходзіцца адна з двух фабрык вядучага балгарскага вытворцы асвятляльнага абсталявання АТ «Светлина»;
* Размешчаны ў горадзе бровар «Загорка» ўтрымлівае 31 % балгарскага рынку піва (2006).

## Адукацыя 
У горадзе размешчаны Фракійскі ўніверсітэт

## Гарады-пабрацімы 
*  Ларыса, Грэцыя
*  Радам, Польшча
*  Самара, Расія
*  Даўнпатрык, Паўночная Ірландыя
*  Крушавац, Сербія
*  Барэйру, Партугалія

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Старазагорскай вобласці
Лістасцябловыя імхі

**Лістасцябловыя імхі**, сапраўдныя імхі (*Bryopsida*) — клас мохападобных.

## Апісанне 
Шматгадовыя, радзей аднагадовыя расліны з радыяльна або двухбакова аблісцелым сцяблом (даўжыня 1 мм — 60 см), прымацаваныя да субстрату рызоідамі (акрамя сфагнавых). Лісце сядзячае, суцэльнае, рознае па анатамічнай будове.

## Пашырэнне 
Самы буйны клас мохападобных. Ён уключае 700 родаў, каля 15 тыс. відаў (паводле іншых звестак да 25 тыс.). На Беларусі каля 315 відаў. Пашыраны ўсюды, асноўныя дамінанты ніжняга яруса балотных, лясных, лугавых фітацэнозаў, першасныя глеба- і торфаўтваральнікі. Ствараюць суцэльнае мохавае покрыва.

## Асаблівасці біялогіі 
Размнажэнне вегетатыўнае, палавое і бясполае. Спарагоны на ножках, верхавінкавыя ці бакавыя. Каробачка ад цыліндрычнай да грушападобнай, прамастойная ці гарызантальная, з каўпачком. Споры аднаклетачныя.

Гаметафіт лістасцябловых імхоў расчленены на сцябло і лісты. Сцябло мае радыяльную будову, на ім цеснай спіраллю размяшчаюцца лісты. На сцябле фарміруюцца органы палавога размнажэння — антэрыдыі і архегоніі.

Спарафіт (спарагон) развіваецца з аплодненай яйцаклеткі і складаецца з каробачкі, ножкі і гаўсторыі (ступні). У каробачцы фарміруюцца толькі споры, элатэры адсутнічаюць. Са споры развіваецца пратанема ў выглядзе доўгай разгалінаванай ніці, радзей яна пласціністая. У каробачцы большасці мхоў ёсць перыстом (апарат для рассейвання спор, яго няма ў сфагнавых і андрэевых імхоў).

## Значэнне ў прыродзе 
Маюць водаахоўнае значэнне ў жыцці лесу; часам спрыяюць забалочванню мясцовасці, значна ўплываюць на агульную забяспечанасць сушы вільгаццю.

## Сістэматыка 
У мінулым у групу Bryopsida былі ўключаны ўсе імхі. Бягучы склад групы з'яўляецца больш абмежаваным.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Лістасцябловыя імхі // 
* 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
Старасць

250px|thumb|Стары.
]]
**Старасць** — перыяд жыцця чалавека, які прыходзіць на змену сталасці, вынік працэсу старэння. Гэтаму перыяду ўласціва пагаршэнне здароўя, разумовых здольнасцяў, згасанне функцый арганізма. Старасць у чалавека 75-90 гадоў, больш за 90 — доўгажыхар.

## Гл. таксама 
* Трансгуманізм
* Старэнне чалавека

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старэнне
Катэгорыя:Старасць
Старасцень

**Старасце́нь** (*Senécio*) — велізарны па колькасці відаў род сямейства , самы буйны род сярод усіх кветкавых раслін.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя, двухгадовыя і шматгадовыя расліны. Некаторыя з відаў — сукуленты. Кусты, паўкусцікі, ліяны і невысокія дрэвы. Сцёблы апушаныя або голыя. Плод — сямянка.

## Арэал 
Па розных дадзеных, у яго ўваходзяць ад 1000 да 3000 відаў, якія сустракаюцца па ўсім свеце і маюць самыя разнастайныя жыццёвыя формы — ад аднагадовых траў да дрэў. На тэрыторыі Беларусі 15 відаў, з іх у Чырвоную кнігу занесены 5: , , , , .

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя, фарбавальныя і дэкаратыўныя расліны. Некаторыя віды — пустазелле.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Крестовник, Цинерария, Сенецио (Cineraria, Senecio)  
* Ядовитые растения // Энцыклапедыя Кругасвет 
* Артыкул на сайце Nmedic.info  
* Растения Беларуси  
* Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 9 июня 2004 г. № 14 «Об утверждении списков редких и находящихся под угрозой исчезновения видов диких животных и дикорастущих растений, включаемых в Красную книгу Республики Беларусь»
Нейтральны ток

**Нейтральны ток** — адзін з механізмаў слабага ўзаемадзеяння, апасродкаваны абменам віртуальнымі Z базонамі. Сваёй назвай нейтральны ток абавязаны тым, што абмен віртуальнымі Z базонамі можа адбывацца паміж нейтральнымі часціцамі, а не толькі паміж зараджанымі, у адрозненне ад электрамагнітнага ўзаемадзеяння. Z базоны ўзаемадзейнічаюць з усімі часціцамі Стандартнай мадэлі, акрамя глюонаў.

Існаванне нейтральных токаў прадбачылі ў 1973 годзе Абдус Салам, Шэлдан Лі Глэшау і Стывен Вайнберг. Эксперыментальнае пацверджанне тэорыя атрымала ў 1974 годзе ў вопытах на пузырковай камеры Гаргамель у ЦЕРНе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Нейтральны ток у Фізічнай энцыклапедыі

Катэгорыя:Слабае ўзаемадзеянне
Катэгорыя:Электрамагнетызм
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Пузырковая камера

thumb|200px|Схема дзеяння пузырковай камеры
**Пузырковая камера** - дэтэктар трэкаў хуткіх зараджаных часціц, які выкарыстоўвае ўласцівасць іонаў быць цэнтрамі ўтварэння пузыркоў у перагрэтай вадкасці. 

Зараджаная часціца, пралятаючы праз вадкасць, іанізуе яе малекулы ўздоўж сваёй траекторыі. Іоны выконваюць ролю зародкаў пузыркоў у спецыяльна прыгатаванай перагрэтай вадкасці. Утвораны след фатаграфуюць.

Перагрэтую вадкасць падрыхтоўваюць рэзка зніжаючы ціск. 
thumb|злева|200px|Першыя трэкі, выяўленыя ў пузырковай камеры

Пузырковую камеру звычайна змяшчаюць у магнітным полі, што дазваляе ідэнтыфікаваць часціцы па іх удзельных зарадах.

За вынаходства пузырковай камеры ў 1952 годзе Дональд Глейзер атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы ў 1960 г.

## Глядзіце таксама 
* Камера Вільсана

## Літаратура 
* Glaser D. A., Some effects of ionizing radiation on the formation of bubbles in liquids, «The Physical Review», 1952, v. 87, № 4.
* Пузырьковые камеры, М., 1963.
* Труды Международной конференции по аппаратуре в физике высоких энергий, т. 2, Дубна, 1971.

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Дэтэктары іанізуючага выпраменьвання
Катэгорыя:1952 год у навуцы
Трэк (ядзерная фізіка)

**Трэк** — вобласць іанізацыі, якую пакідае за сабой хутка зараджаная часціца ў рэчыве.

Трэкі выкарыстоўваюцца для дэтэктавання ядзерных часціц. Звычайна для ідэнтыфікацыі часціц трэкі даследуюцца ў магнітным полі, у якім зараджаныя часціцы рухаюцца па спіралі. Радыус спіралі залежыць ад адносін зараду часціцы да яе масы (удзельнага электрычнага зараду).

Трэкі фіксуюцца ў фотапласцінках з тоўстым эмульсійным слоем, камерах Вільсана, пузырковых камерах.

## Літаратура 
* Вакуленко М. О. Тлумачний словник із фізики : {6644 статті} / М. О. Вакуленко, О. В. Вакуленко. – К. : Видавничо-поліграфічний центр "Київський університет", 2008. – 767 с.

Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Зарад

**Зарад**:

* Зарад у фізіцы
** Электрычны зарад — колькасная характарыстыка, якая паказвае ступень магчымага ўдзелу цела ў электрамагнітных узаемадзеяннях.
** Каляровы зарад — квантавы лік у квантавай хромадынаміцы, які прыпісваецца глюёнам і кваркам.
** Слабы ізаспін — квантавыя лік з'яўляецца зарадам поля слабага ўзаемадзеяння.
** Барыённы зарад — дапаможны лік, які захоўваецца ў вызначаным класе ператварэнняў элементарных часціц, не роўны нулю ў барыёнаў (>&nbsp;0) і антыбарыёнаў (&nbsp;0) і антылептонаў (<&nbsp;0).
** Гіперзарад — дапаможны лік, роўны суме барыённага зараду і дзіўнасці.
** Маса — У пэўным сэнсе таксама з'яўляецца гравітацыйным зарадам крыніцай гравітацыі
*У матэматыку
** Зарад — тэрмін тэорыі меры.
* Зарад выбуховага рэчыва
* Кідальны зарад
Дэтэктар элементарных часціц

**Дэтэктар элементарных часціц**, **дэтэктар іанізуючага выпраменьвання** ў эксперыментальнай фізіцы элементарных часціц — прылада, прызначаная для выяўлення і вымярэння параметраў элементарных часціц высокай энергіі, такіх як касмічныя прамяні або часціц, якія нараджаюцца пры ядзерных распадах ці ў паскаральніках.

## Асноўныя тыпы 
**Састарэлыя**
* Пузырковая камера
* Камера Вільсана
* Іскравая камера

**Дэтэктары для радыяцыйнай абароны**

**Дэтэктары для ядзернай фізікі і фізікі элементарных часціц**
* Каларыметр
* Час-пралётны лічыльнік
* Дэтэктар чаранкоўскага выпрамянення
** RICH
* Дэтэктар пераходнага выпрамянення
* Сцынтыляцыённы лічыльнік
* Паўправадніковы дэтэктар
* Газавы іанізацыйны дэтэктар
** Іанізацыйная камера
** Прапарцыянальная камера
** Лічыльнік Гейгера-Мюлера
** Стрымерная камера
** Часпраекцыйная камера
** Мікрастрыпавая камера

## Літаратура 
* The Particle Detector BriefBook 
* How to Build a Cloud Chamber
* 

## Спасылкі 
* Детекторы // Физическая энциклопедия.


Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Татуіроўка

**Татуіро́ўка** (ад самоан. *Tatau*) — форма мадыфікацыі цела праз унясенне фарбавага пігменту ў клеткі дэрмы (гл. Скура).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гісторыя
* ТАТУІРОЎКА: МАСТАЦТВА? МОДА? ЗНАК? 
* Руся: «Быць беларусам — гэта сексі!» 

Катэгорыя:Боды-арт
Катэгорыя:Скура
Старая Вадва

**Стара́я Вадва́** (, ) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Каменналаўскага сельсавета.

## Назва 
На назву вёскі Вадва (польск. *Wodwa*) звяртаў увагу К. Буга, паставіўшы яе ў адзін шэраг са смаленскім дняпроўскім гідронімам Водва і далей з літоўскім гідронімам *Vaduva*. Але ён не знайшоў, каб так тут называлася рэчка, таму пакінуў толькі згадку тапоніма.

Але ў гэтай мясціне такая водная назва сапраўды была. На карце 1790 г. (Генеральнага межавання) рэчка Водвінка (*Водвинъка*) пазначаная, аднак, крыху на ўсходзе - як даплыў р. Вабіч. Водвінка ўцякае ў Вабіч насупраць Сурдаў, і зусім на сутоках была вёсачка Водвінка. Прачытанню нязначна замінае няроўная сшыўка аркушоў карты менавіта ў месцы напісання назваў рэчкі і вёскі.

Літоўскі гідронім *Vaduva* (з варыянтам *Vadva*) А. Ванагас звязвае з літоўскім *vadė* “сухое рэчышча, што пасля вялікіх дажджоў робіцца ракой”, *vanduo* "вада".

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 22 кіламетры на паўднёвы захад ад горада Шклоў, за 27 кіламетраў ад Магілёва, за 7 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Латва, на рацэ Лахва.

## Гісторыя 
У 1567 годзе згадваецца як маёнтак князя Яраслава Мікіцініча-Галоўчынскага ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.

У 1670 годзе згадваецца як фальварак Вадва ў складзе маёнтка Галоўчын. У 1744 годзе згадваецца Малая Вадва ў складзе маёнтка Бракава ў Аршанскім павеце ВКЛ.

У 1924—1960 гадах цэнтр Старавадвянскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 323 жыхары, 146 двароў (2001)

## Інфраструктура 
* Базавая школа
* Клуб
* Бібліятэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Славутасці 
* Свята-Пакроўская царква (кан. XVIII — пач. XIX ст., мураваная).
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-61. Выданне 1985 года. Стан мясцовасці на 1978—1982 гг.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каменналаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна
Старая Рудня (Жлобінскі раён)

**Стара́я Ру́дня** (, ) — вёска ў Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. З’яўляецца цэнтрам Стараруднянскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 22 кіламетры на паўднёвы ўсход ад Жлобіна, за 80 кіламетраў ад Гомеля, на рацэ Окра. Чыгуначны прыпыначны пункт Старая Рудня на лініі Гомель — Жлобін.

## Насельніцтва 
* 2001 год — 970 жыхароў, 415 двароў.

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Славутасці 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў — 
* Помнік Л. Р. Пятроўскаму.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Васіль Лужынскі (1791—1879) — уніяцкі і праваслаўны царкоўны дзеяч Расійскай імперыі.
* Міхаіл Герасімавіч Маршын (1910—2004) — гаспадарчы дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы (1966)
* Капусцін, Аляксандр Пятровіч (1924—1996) — беларускі пісьменнік.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-109. Выданне 1979 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стараруднянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна
Старая Рудня

Назву **Стара́я Ру́дня** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Старая Рудня — вёска ў Жлобінскім раёне
* Гродзенская вобласць
** Старая Рудня — вёска ў Астравецкім раёне
** Старая Рудня — вёска ў Смаргонскім раёне

## Іншае 
* Старая Рудня — станцыя.
Старлыгі

**Старлы́гі** (, ) — аграгарадок у Беларусі, у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Занарацкага сельсавета.

За 42 км на паўднёвы захад ад Мядзела, за 150 км ад Мінска, за 76 км ад чыгуначнай станцыі Княгінін.

Назва паходзіць ад рэчкі Старыя Лыгі, што раней працякала каля старой дарогі.

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сырмежскага сельсавета. У 2013 годзе Сырмежскі сельсавет быў скасаваны, Старлыгі ўвайшлі ў склад Занарацкага сельсавета.

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Клуб
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аддзяленне сувязі

## Насельніцтва 
* 1864 год — 26 двароў, 195 жыхароў
* 1904 год — каля 300 жыхароў
* 2001 год — 90 двароў, 290 жыхароў

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-42. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1980 г.

## Спасылкі 
* Свята аграгарадка Старлыгі: «Маёй зямлі куточак дарагі»  myadel.gov.by 16.08.2016

Катэгорыя:Занарацкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна
Нуку-Хіва

**Нуку-Хіва** (франц. *Nuku Hiva*) — найбуйнейшы востраў у групе Маркізскіх астравоў. Плошча - 339 км². Насельніцтва - 3120 чал. (2017 г.). 

## Прырода
Нуку-Хіва мае вулканічнае паходжанне. Заходняе ўзбярэжжа скалістае, даволі стромкае. На паўднёвым і паўночным узбярэжжах ёсць прыдатныя для суднаў залівы. Цэнтральную частку займае плато з саваннай расліннасцю. Дрэваў на востраве наогул амаль няма. Найвышэйшы пункт - гара Тэкаа (1224 м) - знаходзіцца на захадзе. Паўночны захад амаль не атрымоўвае ападкаў, вельмі засушлівы і, хутчэй, нагадвае пустыню.

NH map be.svg|Карта
Nuku Hiva - vallée de Hakapaa - 20061109.jpg|Пейзаж

## Гісторыя
Палінезійцы перасяліліся на Нуку-Хіву з Самоа каля 2 тыс. гадоў таму, аднак цэнтральная частка вострава была асвоена значна пазней. У легендах маркізцаў іх астравы часта параўноўваліся з хацінай на моры, прычым Нуку-Хіва малявалася як дах. Мясцовыя жыхары займаліся сельскай гаспадаркай і ловам рыбы. Яны падзяляліся на 10-15 плямён, якія вялі паміж сабою несупынныя войны. 

У 1791 г. востраў Нуку-Хіва быў адкрыты амерыканскімі мараплаўцамі. За імі ўслед рушылі мараплаўцы з Францыі і Вялікабрытаніі. Увосень 1813 г. на востраве высадзіліся амерыканскія ваенныя, якія пабудавалі тут базу Мэдзісанвіль для нападу на брытанскія гандлёвыя судны і абвясцілі Нуку-Хіву маёмасцю ЗША. Амерыканцы ўцягнуліся ў міжплемянную вайну і забілі мноства мясцовых жыхароў. У 1814 г. яны пакінулі Мэдзісанвіль. 

У 1842 г. востраў быў абвешчаны ўладаннем Францыі. У 1842 - 1853 гг. дзейнічалі французскія ваенны пост і гандлёвая факторыя. У 1872 г. з'явілася сталая адміністрацыя. З-за эпідэмічных захворванняў колькасць карэнных жыхароў значна скарацілася да 1920-ых гг., таму французскі ўрад быў вымушаны арганізаваць медыцынскую дапамогу і абавязковыя прышчэпкі. 

У 1990-ых гг. на Нуку-Хіве ўзнік рух за аддзяленне ад Французскай Палінезіі, які, аднак, спыніўся пасля смерці мясцовага палітыка Люсьена Кімітэтэ ў авіякатастрофе ў 2002 г.

## Інфраструктура
На востраве існуе некалькі паселішчаў. Паселішча Таёхае лічыцца адміністрацыйным цэнтрам усіх Маркізскіх астравоў. Сістэма дарог на Нуку-Хіве знаходзіцца ў дрэнным стане. Дзейнічае авіяпаласа, якая забяспечвае рэгулярныя авіязносіны з Таіці. Астравіцяне займаюцца земляробствам і абслугоўваннем турыстаў, што наведваюць мясцовыя археалагічныя помнікі. Ёсць селькагаспадарчае вучылішча. 

## Спасылкі 
* Апісанне і карта
* Наведванне вострава
* Археалагічныя даследаванні 

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Французскай Палінезіі
Жоўта-зялёныя водарасці

**Жоўта-зялёныя водарасці**, рознажгуцікавыя водарасці (*Xanthophyceae*) — аддзел водарасцей.

## Апісанне 
Аднаклетачныя, шматклетачныя, радзей каланіяльныя і цэнабіяльныя арганізмы разнастайнай формы. Рухомыя, плаваюць пасіўна або прымацаваныя. Колер ад светла- да цёмна-жоўта-зялёнага, рэдка зялёны або блакітны з-за наяўнасці ў хларапластах, акрамя хларафілу, вялікай колькасці жоўтых пігментаў (ксантафілы, караціны). Клеткі адна-, радзей шматядравыя з абалонкай, радзей голыя. Крухмал, як запасное рэчыва, адсутнічае (характэрная прыкмета). Жыўленне пераважна аўтатрофнае. Размнажэнне вегетатыўнае, бясполае (зааспорамі, аўтаспорамі і інш.), рэдка полавае (іза- і аагамія). Аднаклетачныя рухомыя віды і зааспоры маюць два жгуцікі рознай даўжыні (адсюль другая назва).

## Пашырэнне 
Вядома каля 560 відаў і ўнутрывідавых таксонаў. Пашыраны па ўсім зямным шары пераважна ў прэсных, некаторыя — у салёных вадаёмах і глебе. Планктонныя арганізмы, радзей бентасныя. На Беларусі адзначана больш за 50 відаў з 22 родаў: , , , , , , , , , , ,  і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Водарасці
Каршун чырвоны

**Каршун чырвоны** (*Milvus milvus*) — сярэдняга памеру драпежная птушка з сямейства ястрабіных, жыве ў Еўропе, на Каўказе, у Іране, Малой Азіі і на паўночным захадзе Афрыкі. Рэдкі від, агульная колькасць у свеце ацэньваецца ў 17-28 тыс. пар, вялікая частка з якіх гняздуе ў Францыі, Германіі і Іспаніі. Ахоўваецца рознымі нацыянальнымі і міжнароднымі дамовамі: уключаны ў Спіс рэдкіх птушак Балтыйскага рэгіёну, Дадатак 2 Канвенцыі па міжнародным гандлі (СІТЕС), Дадатак 2 Бонскай Канвенцыі.

## Зноскі 
Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Пячураўка-трашчолка

**Пячураўка-трашчолка** (*Phylloscopus sibilatrix*) — птушка з сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня прыкладна ад 11 да 13 см, размах крылаў ад 19 да 24 см. Вага складае прыкладна ад 8 да 13 грамаў. Верхні бок зялёны, грудзі жаўтлява-белыя. У птушанят белы жывот, жоўтае горла і жоўтыя бровы. Самец і самка афарбаваныя аднолькава. Працягласць жыцця да 8 гадоў.

Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1793 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўропы
Катэгорыя:Пеначкі
Ястраб-цецяроўнік

**Ястраб-цецяроўнік** (*Accipiter gentilis*), або **ястраб вялікі** — драпежная птушка роду ястрабаў сямейства ястрабіных, шырока распаўсюджаная ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Амерыцы.

## Апісанне 
Самы буйны від роду ястрабаў. Самцы звычайна важаць 630—1100 г, іх даўжыня складае ў сярэднім 55 см, размах крылаў вагаецца ў межах 98-104 см. Самкі трохі буйнейшыя, важаць 860—1600 г, ў даўжыню каля 61 см, размах крылаў 105—115 см. Усе ястрабы, уключаючы і цецяроўніка, маюць характэрныя белыя палосы пёраў над вачыма, што стварае ўражанне белых броваў. У цецяроўнікаў яны больш шырокія і доўгія, чым у іншых прадстаўнікоў роду, і амаль сыходзяцца на патыліцы. Колер вачэй у дарослых асобін чырвоны ці чырвона-карычневы, у маладых асобін ярка-жоўты.

Афарбоўка як у самцоў, так і ў самак — ад сінявата-шэрай да чорнай. Спіна, галава і покрыўныя пёры крылаў звычайна больш цёмныя; ніжняя частка светлая з выразнай шэрай папярочнай рабізной. Хвост светла-шэры, з трыма або чатырма цёмнымі палосамі. У маладых ястрабаў афарбоўка прыкметна адрозніваецца ад дарослых асобін: іх верхняя частка, галава і знешняя частка крылаў карычневыя, грудка белая з вертыкальнымі карычневымі палоскамі.

## Літаратура 
* Цецяроўнік. 
## Спасылкі 
* Pajerski, L. 2005. «Accipiter gentilis» (On-line), Animal Diversity Web. Accessed December 09, 2006 at http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Accipiter_gentilis.html.

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Ястрабіныя
Івалга звычайная

**Авяльга**, таксама **Івалга звычайная** (*Oriolus oriolus*) — невялікая яркая птушка, адзіны прадстаўнік сямейства авяльгавых, распаўсюджаны ва ўмераным клімаце паўночнага паўшар'я.

## Апісанне 
Даўжыня цела 23—27 см, маса 70—90 г. Апярэнне галавы і тулава ў самцоў залаціста-жоўтае, з чорнымі крыламі і часткай хваста, ад асновы дзюбы да вока ідзе чорная паласа. Самка і маладыя больш аднастайна афарбаваныя. У самак верх цела жаўтавата-зялёны, ніз шаравата-белы з цёмнымі падоўжанымі стракацінамі, крылы і частка хваста больш цёмныя за цела. Дзюба чырвоная. Голас: чысты, флейтавы свіст.

## Пашырэнне 
 Беларусі, 2002]]
Арэал: Еўропа (акрамя поўначы), Сібір да Енісея, Цэнтральная Азія, Індыя, Іран, Малая Азія, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе нізіны, ускрайкі лісцевых і мяшаных лясоў; акрамя таго, групы дрэў сярод палёў і паркі з высокімі дрэвамі, сады, старыя алеі і лесапасадкі ўздоўж дарог, прырэчныя лясы. У гарах Швейцарыі даходзіць да вышыні 600 м, у Пірэнеях і Апенінах — да 1000 м, на Сіцыліі — да 1500 м, у Карпатах — 800 м (часам да 1000 м).

Мігруе на далёкія адлегласці, зімуе ў тропіках Азіі і Афрыкі на поўдзень ад Сахары.

Па дадзеных Міжнароднага саюза аховы прыроды, даволі шматлікі від. У сусветнай Чырвонай кнізе авяльга мае статус таксонаў мінімальнага рызыкі (катэгорыя LC).

## Асаблівасці біялогіі 
Шумная і рухомая, звычайна трымаецца ў кроне дрэў, пераважна лісцяных. Сустракаецца ў адзіночку або парамі. Сілкуецца вусенямі і іншымі насякомымі, а таксама ягадамі.

Гняздо робіць на бакавой галіне высокага дрэва (звычайна лісцевага), далека ад ствала, рэдка паміж дзвюх суседніх галін ці каля ствала, на вышыні ад 4 да 16-18 м над зямлёй, пераважна слаба замаскіраванае. Гняздо вісячае, бакі аплятаюць развілку галін, краі гнязда закручаны ўнутр. Матэрыял: сухое лісце, трава і раслінныя валокны (у знешняй частцы), а таксама кара бярозы, касмыкі шэрсці, часам кавалкі ануч або паперы (ва ўнутранай частцы). Высцілка з тонкай травы (часам з прымессю некалькіх пёраў, воўны, павуціны, малых кавалкаў паперы).

Яйкі (4-5, часам 3-6) даволі падоўжаныя з завостраным вузейшым канцом. Белыя або крэмавыя з ружаватым адценнем і цёмна-вішнёвымі плямкамі (рэдка чорнымі). Памеры: 30х22 мм

## Падвіды 
* *O. o. oriolus* — Паўночна-Заходняя Афрыка (акрамя поўначы), Заходняя і Цэнтральна-Заходняя Азія; 
* *O. o. kindoo* — Цэнтральная Азія, Паўночная Індыя.

## Літаратура 
* 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X.

Катэгорыя:Авяльговыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Ястраб-перапёлачнік

**Ястраб-перапёлачнік** (*Accipiter nisus*), або **ястраб малы** — від драпежных птушак з сямейства каршаковых (Accipitridae). Самкі ястраба-перапёлачніка амаль удвая буйнейшыя за самцоў. Гэты від жыве пераважна ў лясных мясцовасцях і распаўсюджаны амаль па ўсёй Еўразіі. Іх здабычай з'яўляюцца птушкі малой і сярэдняй велічыні. З прычыны прымянення пестыцыдаў, у сярэдзіне XX стагоддзя колькасць ястрабаў-перапёлачнікаў дасягнула гістарычнага мінімуму, аднак з тых часоў яго папуляцыі зноў выраслі.

## Апісанне 
Ястраб-перапёлачнік — маленькая драпежная птушка з кароткімі і шырокімі крыламі, а таксама з доўгім хвастом, што дапамагае яму манеўраваць сярод дрэў. Самкі могуць быць даўжэйшыя за самцоў на 25 %.

Дарослы самец дасягае 29-34 см у даўжыню і 59-64 см у размаху крылаў. Абодва партнёры цёмна-шэрага колеру, але некаторыя набываюць блакітнаватае адценне. Ніжняя частка мае бледна-шэрыя палоскі і чырванаватае адценне, гледзячы на адлегласці птушка мае руды колер. Радужкавая абалонка ястраба-перапёлачніка аранжава-жоўтая або чырванавата-аранжавая. Самка да 35-41 см і ў размаху 67-80 см, вага 186—345 грамаў. Яна мае цёмна-карычневы або шаравата-карычневы верхні бок і чырвона-карычневы ніжні бок, а таксама светла-жоўтыя вочы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Улотрыкс

**Улотрыкс** (*Ulothrix*) — род ніткаватых зялёных водарасцей сямейства ўлотрыксавых.

## Апісанне 
Мае выгляд травяніста-зялёных неразгалінаваныя ніцей (каля 10 см даўжынёй). Ніткі, аднарадныя, шырынёю 2—83 мкм. Іх можна ўбачыць простым вокам як слізкую ціну на падводных прадметах. Да субстрата ўлотрыкс прымацоўваецца ніжняй бясколернай клеткай. Усе іншыя клеткі гэтай водарасці ўтрымліваюць па адным хларапласце. Клеткі цыліндрычныя, у суцэльнай, зрэдку слаістай абалонцы.

Хларапласты прысценныя, з адным або некалькімі пірэноідамі і ядром. Хларапласт улотрыкса падобны на замкнуты або незамкнуты паясок і размешчаны паблізу клетачнай абалонкі. Запасное рэчыва ўлотрыкса — крухмал. Мінеральныя рэчывы ён паглынае ўсёй паверхняй цела. У клетцы ёсць вакуоля з клетачным сокам і адно ядро.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца каля 30 відаў. Пашыраны ў прэсных і марскіх вадаёмах (у абрастаннях розных субстратаў і планктоне), асобныя — у глебе. У рэках і азёрах Беларусі адзначаны , , , ; толькі у глебе — .

## Асаблівасці біялогіі 
Размнажэнне бясполае (апланаспорамі, зааспорамі), вегетатыўнае (акінетамі, фрагментамі нітак), палавое (ізагамія). Усе клеткі ўлотрыкса, акрамя ніжняй бясколернай, могуць дзяліцца. Пры гэтым ніць нарастае ў даўжыню. Ніці ўлотрыкса могуць распадацца на ўчасткі, кожны з якіх вырастае ў новую ніць. Так адбываецца вегетатыўнае размнажэнне гэтай водарасці. Акрамя таго, улотрыкс таксама размнажаецца, утвараючы рухомыя споры — зааспоры. Яны развіваюцца ў новыя таломы. Гэтымі спосабамі ўлотрыкс размнажаецца ў спрыяльных умовах у цёплы час года.

Калі надыходзіць неспрыяльны перыяд, улотрыкс пераходзіць да палавога размнажэння. Пры гэтым у клетках мнагаклетачнага слаявішча ўзнікаюць гаметы. Таму мнагаклетачны талом з’яўляецца гаметафітам (палавым пакаленнем) — водарасцю, якая ўтварае гаметы. У вадзе гаметы зліваюцца, утвараючы зіготу. Зігота пакрываецца тоўстай абалонкай, фарміруе ножку і ператвараецца ў аднаклетачны талом — спарафіт (бясполае пакаленне). Спарафітам гэтая водарасць называецца таму, што ўтварае рухомыя або нерухомыя споры. Гэтыя споры развіваюцца ў новыя мнагаклетачныя таломы ўлотрыкса. Такім чынам, для прэснаводнага ўлотрыкса характэрна чаргаванне пакаленняў — мнагаклетачнага гаметафіта і аднаклетачнага спарафіта. Пры змене ўмоў навакольнага асяроддзя спосабы размнажэння ўлотрыкса змяняюць адзін аднаго.

Так, на прыкладзе ўлотрыкса даследавана заканамерная змена спосабаў размнажэння мнагаклетачных водарасцей.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9.
* *Міхеева Т.* Улотрыкс // 

Катэгорыя:Зялёныя водарасці
Стараселле (возера)

**Старасе́лле** — возера ў Хойніцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. На пойме ракі Прыпяць, за 26 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Хойнікі, прыкладна за 6 км на ўсход ад Нароўлі, за 3,5 км на захад ад вёскі Тульгавічы.

Плошча паверхні 0,32 км². Даўжыня 3,18 км, найбольшая шырыня 0,13 км. Даўжыня берагавой лініі 7,83 км. Возера старычнае. Катлавіна падзяляецца на 3 рукавы. Берагі высокія (да 1 м), парослыя хмызняком. Заходнія берагі возера забалочаныя.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, плотка, лінь, краснапёрка, акунь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Хойніцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Плеўракок

**Плеўракок** (*Pleurococcus*) — род зялёных водарасцей сямейства Chaetophoraceae.

## Апісанне 
Клеткі шарападобныя, адзінкавыя альбо сабраныя ў групы, часам ўтвараюць кароткія галінкі.

Протапласт пазбаўлены бачных вакуоляў. Хларапласты адзіночныя, без пірэноідаў.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаны паўсюдна, утвараюць зялёныя налёты на дрэвах, скалах і глебе. Здольныя пераносіць поўнае высыханне. Плеўракок расце на паўночным баку дрэва.

Катэгорыя:Зялёныя водарасці
Круцігалоўка

**Круцігалоўка** звычайная (*Jynx torquilla*) — дробная птушка з доўгай рухомай шыяй, якая адносіцца да сямейства Дзятлавых, род Круцігалоўкі, аднак па вонкавым выглядзе і паводзінах больш падобная да вераб'іных птушак. З дзятлавымі круцігалоўку радніць перш за ўсё характэрная будова ног — два пальцы звернутыя назад і два наперад, і доўгі клейкі язык, а таксама хвалепадобны характар палёту.

## Апісанне 
Даўжыня цела 16-19 см, размах крылаў 25-30 см. Параўнальна доўгі хвост, кароткая дзюба, верх колеру карычневы, спод белаваты з далікатнымі палоскамі, праз вока цёмная паласа. Зверху галавы пёры часта падымаюцца. Часта ў пошуках насякомых скача па зямлі з паднятым хвастом. Галаву здольная паварочваць моцна назад.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа (акрамя Ірландыі, Брытанскіх а-воў і крайняй поўначы), праз Цэнтральную Азію поясам да Сахаліна і Японіі, а таксама Кітая ўключна. Лакальна сустракаецца ў Малой Азіі, на Каўказе, на паўночным захадзе Афрыцы, паўночным захадзе Індыі.

Насяляе прарэджаныя лісцевыя і змяшаныя дрэвастоі, акрамя таго — старыя паркі (нават у гарадах) і сады, могілкі, алеі, прырэчныя лясы. Часцей жыве па краях вялікіх лясоў, чым у глыбі. У Швейцарыі даходзіць да 1000 м над у.м. У паслягнездавы перыяд засяляе не толькі лясы, але таксама паўпустыні і нават пустыні, пакрытыя калючымі кустамі або скупа парослыя дрэвамі, таксама пасевы.

Пералётная птушка, зімуе ў Афрыцы і на поўдні Азіі, нешматлікая ў басейне Міжземнага мора і на Блізкім Усходзе.

## Асаблівасці біялогіі 
Асноўны корм — мурашкі і іх кукалкі, а таксама іншыя дробныя насякомыя. Свае гнёзды не выдзёўбвае, але займае кінутыя дуплы іншых дзятлаў альбо выганяе з іх вераб'іных птушак (напр., сініц, вераб'ёў, мухаловак). Селіцца ў гнездавых скрынках, часам у шчылінах сценакбудынкаў, зрэдку ў норах у ярах.

Яйкі (7-10, часам 5-12), авальныя з лёгка зрэзаным вузейшым канцом, белыя, бліскучыя.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Дзятлавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Беласпінны дзяцел

**Беласпінны дзяцел** (*Dendrocopos leucotos*) — лясная птушка сямейства дзятлавых, найбольш буйны від з роду *Dendrocopos*.

Мае знешняе падабенства з вялікім дзятлікам, адрозніваючыся ад яго белай ніжняй часткай спіны і белымі ўнутранымі махавымі. Распаўсюджаны ў лясной зоне Еўразіі. Засяляе спелыя ліставыя і змешаныя лясы з вялікай колькасцю хворых і гнілых дрэў, асаблівую перавагу аддае старым бярэзнікам. Скрытная і малапрыкметная птушка, аднак прысутнасці чалавека не пазбягае. Жыве асела. Часам восенню і зімой здзяйсняе вандроўкі на невялікія адлегласці, аднак вясной звычайна вяртаецца ў той жа раён, што і ў папярэдні год. Тым не менш, штогод дзяўбе новае дупло для гнязда. Шлюбны перыяд раней за іншых дзятлаў, да канца траўня ўжо з'яўляюцца птушаняты.

## Апісанне 
Даўжыня цела 24-30 см, размах крылаў 40-48 см, маса 105-112 г.
 
Стракаты. Уся спіна чорная, надхвосце белае. Крылы чорныя з белымі палоскамі. Спод цела белы з цёмнымі рыскамі і чырвоным падбрушшам. У самца карычнева-чырвоныя вочы і ярка-чырвоная «шапачка», у самкі верх галавы чорны. У маладых чырвоны колер амаль адсутнічае і выразныя цёмныя падоўжныя палоскі на баках цела. Голас: позыў «кік, кікс» (вельмі падобны, як у вялікага дзятла, але не такі прарэзлівы). У гнездавы перыяд выгукi «кьук, кьіле». 

## Пашырэнне 
Аселы. Арэал: ад поўдня Скандынавіі, Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы, Каўказа, Ірана і Малой Азіі, праз Азію да Сахаліна, Камчаткі, Японіі і ўсходу Кітая ўключна. Лакальна сустракаецца ў Апенінах і Пірэнеях. На Беларусі нешматлікі.

Насяляе асветленыя старыя лісцевыя дрэвастоі, у гарах таксама змяшаныя лясы (асабліва часта паблізу адкрытых вільготных тэрыторый або палян). У Цэнтральнай і Паўночнай Еўропе галоўным чынам букавыя, грабавыя і дубовыя лясы, на ўсходзе і поўначы — бярозавыя і таполевыя. Сярод біятопаў прырэчныя лясы, групы дрэў між палёў, прыдарожныя алеі і да т.п.

Адрозніваецца 11 падвiдаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца пераважна насякомымі.

Гняздо робіць у дупле (звычайна гніючага дрэва) на вышыні падросту (як у ствале, так і ў ніжніх галінах дрэва). Подсціл з парахні. Дыяметр адтуліны 3-5 см, глыбіня гнездавой камеры 10-20 см.

Яйкі (3-5, часам 6-8) эліптычныя, крыху падоўжаныя з тупым вузейшым канцом, белыя, бліскучыя. Памеры: 27,5 х 20,0 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзятлавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўропы
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1802 годзе
Звычайны попаўзень

**Звычайны попаўзень** (*Sitta europaea*) — невялікая птушка з сямейства попаўзеневых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 14 см, размах крылаў 22,5-27 см. Зверху шэра-блакітны, ніз крэмава-белы з іржавымі бакамі. Праз вока ідзе чорная паласа. Паўночна- і ўсходне-еўрапейскі падвіды з белым нізам цела. У маладых іржавага налёту на баках няма. Часта поўзае па ствалах дрэў уніз галавой або па ніжнім баку галін. Спеў гучны.

## Пашырэнне 
Арэал: ад Еўропы (акрамя поўначы) праз Азію да Сахаліна і Японіі, праз паўночны ўсход Кітая да Паўднёвай Азіі і Індыі; Малая Азія, Блізкі Усход, Паўночна-Заходняя Афрыка. Насяляе спелыя лісцевыя лясы, а таксама бары і вялікія паркі з лісцевымі дрэвамі, групы дрэў сярод палёў. На поўначы часта хваёвыя лясы. Можа пасяляцца каля чалавечага жылля, узімку карыстаецца кармушкамі. У Альпах даходзіць да 2600 м, на Каўказе — да 1800 м, на Атласе — 1850 м. Звычайны від для Беларусі.

Месцы зімовак у межах гнездавога арэала.

## Асаблівасці біялогіі 
У пошуках корму спрытна перасоўваецца па ствалах і галінах дрэў, часцяком уніз галавой ці нават дагары нагамі.

Гняздо ў дупле (часцей за ўсё натуральным або пасля дзятла), шпакоўнях, рэдка ў нары ў ярах або скальных шчылінах. Улётная адтуліна аблеплена глінай або глеем (часам з прымессю гною). Подсціл з няшчыльна ўкладзеных тонкіх кавалкаў сасновай кары з прымессю трэсак і сухога лісця, калі няма сасны — кара бярозы ці іншых лісцевых дрэў.

Яйкі (звычайна 6-9, часам 4-13) з рознымі канцамі, асіметрычныя, белыя з даволі вялікімі, светла-ржава-чырвонымі або чырвона-фіялетавымі плямамі, часта згушчанымі на шырэйшым канцы.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

## Спасылкі 
* Азіяцкія падвіды звычайнага попаўзня 
* Геаграфія і адрозненні падвідаў  
* Апісанне і фатаграфіі розных падвідаў 
* Характар сілкавання якія гняздуюць звычайных попаўзней 
* Экалогія здабычы корму двух вераб’інападобных відаў птушак 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Фаўна Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Сівая жаўна

**Сівая жаўна** (*Picus canus*) — лясная птушка з сямейства Дзятлавых, блізкі сваяк зялёнага дзятла. Разам з  з’яўляецца адзіным прадстаўніком роду  у Цэнтральнай Еўропе.

## Арэал і экалогія 
Распаўсюджаны ў паласе лясоў Еўразіі ад цэнтральных раёнаў Еўропы на ўсход да ціхаакіянскага ўзбярэжжа, Малайскага паўвострава і Суматры. У зімовы час часта вядзе качавы лад жыцця ў межах гнездавога арэала, у тропіках жыве асела. Амаль паўсюль рэдкая птушка, аднак, верагодна, гэта не звязана з антрапагенным фактарам.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зялёныя дзятлы
Катэгорыя:Птушкі Еўропы
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1788 годзе
Катэгорыя:Дзятлавыя
Гарыхвостка звычайная

**Гарыхвостка звычайная**, **звычайная рудахвостка** (*Phoenicurus phoenicurus*) — невялікая пеўчая птушка з сямейства мухалоўкавых.

## Апісанне 
Птушка памерам 12-15 см, размах крылаў 20,5-24 см. Самец у гнездавы перыяд з белым ілбом, чорным горлам і бакамі галавы, рудымі грудзьмі і цёмна-шэра-блакітным верхам цела. У негнездавы перыяд чорны колер робіцца больш светлым, а белая пляма на лбе амаль знікае. Самка зверху карычнева-шэрая, знізу жаўтавата-карычневая. Маладыя падобныя да самкі, але плямістыя). Увесь год абодва полы з характэрным, іржавым і вельмі рухавым хвастом. Птушка характэрна паторгвае хвастом, пасля чаго ненадоўга замірае. Голас: кароткі флейтавы спеў, які пачынаецца высокім і дзвюма больш нізкімі тонамі.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа, Азія да возера Байкал, Каўказ, Блізкі Усход, Іран, Ірак, Паўночна-Заходняя Афрыка. На Беларусі нешматлікі на гнездаванні пералётны і транзітны мігрыруючы від.

Жыве ў лясах, лесапарках і радзей у лесастэпах. Біятоп: рознага тыпу лясы з сярэдняй вільготнасцю і добра развітым падростам, старыя дуплістыя дрэвы; акрамя таго, групы дрэў сярод палёў, паркі са скаламі, мурамі, ярамі, дрэвастоі каля рэк і ручаёў, пасадкі ўздоўж дарог, сады з лісцевымі дрэвамі. У Фенаскандыі дасягае 700 м, у Судэтах — 1300 м, Татрах — 1400 м, Альпах — 2000 над у.м.

Пералётыы від. Месцы зімовак: трапічная Афрыка, Аравійскі паўвостраў.

## Асаблівасці біялогіі 
Сілкуецца пераважна насякомымі, часам (у халодны час) ягадамі, таму прылёт і адлёт рудахвосткі залежыць ад наяўнасці корму. Бліжэй да красавіка, калі становіцца цёпла, птушкі паступова засяляюць свае ўчасткі. У гэты час яны спяваюць ўвесь светлавы дзень і нават ноччу.

Гняздо ладзіць у дупле (як у штучным, так і ў натуральным), а таксама ў шчылінах будынкаў, пераважна драўляных, радзей (на поўначы арэала) — у ярах, на зямлі паміж каранямі дрэў або пад скаламі. Знешняя частка яго з няшчыльна ўкладзеных завялых лістоў; унутраная — з моху і карэньчыкаў раслін. Высцілка з няшчыльна ўкладзеных невялічкіх пёраў, воўны і шэрсці.

Яйкі (5-7, часам 3-10) з вострым вузейшым канцом, блакітныя.

## Падвіды 
* *P. p. phoenicurus* — Еўропа, Паўночная Афрыка, Цэнтральная Азія;
* *P. р. samamisicus* — Каўказ, Крым, усходняя частка Турцыі, Блізкі Усход;
* *P. p. algeriensis* — паўночны захад Афрыкі, поўдзень Іспаніі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* 

Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Лыска

**Лыска** — другая назва лысухі (*Fulica atra*) — птушка сямейства пастушковых, тапонім.

## Тапонім 
* Вёска Лыска, Гарадоцкі раён
* Вёска Лыска, Мёрскі раён
Крапіўнік

**Крапіўнік**, таксама **Валавока** (*Troglodytes troglodytes*) — дробная птушка, адзіны прадстаўнік сямейства крапіўнікавыя (*Troglodytidae*), які жыве ў Амерыцы, Еўразіі і Паўночнай Афрыцы. Вонкава падобны да мяккага пухнатага шарыка з паднятым тарчма кароткім хвастком. Птушка вельмі рухомая, з незвычайна гучным голасам - самцы пазначаюць сваю немалую тэрыторыю, седзячы на якім-небудзь узвышэнні і выводзячы разнастайныя пошчакі, па мілагучнасці параўнальныя са спевам салаўя ці канарэйкі.

## Спасылкі 
* [Арэал гнездавання крапіўніка ў Паўночнай Амерыцы(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0). Карта BBS (Breeding Bird Survey)] 
* [Месцы зімовак крапіўніка ў Паўночнай Амерыцы(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0). Карта CBC (Christmas Bird Count)] 
* Крапіўнік у Чырвонай кнізе Бураціі 
* Winter wren Troglodytes troglodytes. Identification Tips
* Крапіўнік на сайце Свет птушак Казахстана 
* Спевы крапіўніка (аўдыёфайл)
* Тэрытарыяльныя ўмовы ўзнаўлення крапіўніка
* Камандорскі крапіўнік Troglodytes troglodytes pallescens (Ridgway, 1883)
* Распаўсюджванне падвідаў у Еўропе, Азіі і Паўночнай Афрыцы 
* Класіфікацыя крапіўніка 
* Крапіўнік і Дзень Святога Стэфана

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Фаўна Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Цыянабактэрыі

**Цыянабактэрыі** (*Cyanobacteria*) — група фотатрофных пракарыётаў, што называецца таксама **сіне-зялёнымі водарасцямі**.

## Апісанне 
Уключаюць аднаклетачныя і шматклетачныя (ніткаватыя) формы. Да бактэрый сіне-зялёныя водарасці адносяць паводле будовы клетак (напрыклад, не маюць абмежаванага мембранай ядра), наяўнасці агульных спецыфічных злучэнняў (напрыклад, мурэіну ў клетачнай сценцы), блізкасці іх генетычных уласцівасцей. Таксама цыянабактэрый уключаюць у батанічную класіфікацыю паводле іх здольнасці, як вышэйшых раслін і водарасцей, да фотасінтэзу з выдзяленнем малекул кіслароду. Многія фіксуюць малекулярны азот. Назва «цыянабактэрыі» выкарыстоўваецца ў мікрабіялагічнай літаратуры, у батанічнай часцей ужываецца назва «сіне-зялёныя водарасці».

Аднаклетачныя, каланіяльныя і шматклетачныя (ніткаватыя) арганізмы, мікраскапічныя, часта ўтвараюць буйныя скопішчы ў выглядзе корак і кусцікаў вышынёю да 20 см (у трапічных морах). Афарбоўка ад сіне-зялёнай да чырвонай. Фотасінтэзавальныя, маюць хларафілы, караціноіды і асобныя пігменты — фікабіліпратэіды. Для іх характэрна адсутнасць жгуцікавых стадый і палавога працэсу. Размнажэнне вегетатыўнае.

Пашыраны ўсюды. Вядомы з дакембрыю (узрост некаторых з іх больш за 3 млрд гадоў). 

## Сістэматыка 
Падзяляюцца на 3 класы: храакокавыя, хамесіфонавыя і гармагоніевыя водарасці. Адрозніваюць каля 150 родаў, 2 тыс. відаў. На Беларусі 327 відаў, разнавіднасцей і форм з 55 родаў: , , , , , , , , , ,  і інш.

## Экалогія 
Цыянабактэрыі ў асноўным насяляюць прэсныя вадаёмы, некаторыя жывуць на вільготнай глебе, ніжняй частцы ствалоў дрэў. Невялікая колькасць відаў існуюць у морах. Некаторыя прыстасаваліся жыць у вельмі неспрыяльных умовах.

Уваходзяць у склад планктону, бентасу прэсных вод і мораў, жывуць на паверхні глебы, у гарачых крыніцах з тэмпературай вады да 80&nbsp;°C, у вапнавым субстраце, гарах, Арктыцы і Антарктыцы. З’яўляюцца піянерамі жыцця ў крайніх умовах існавання. Часта знаходзяцца ў сімбіятычных адносінах з іншымі арганізмамі: аднаклетачнымі водарасцямі, што страцілі хларапласты, прасцейшымі, грыбамі (лішайнікі), моха- і папарацепадобнымі, сагаўнікавымі, пакрытанасеннымі.

Цыянабактэрыі, якія насяляюць паверхневы слой прэсных і марскіх вадаёмаў, маюць у сваіх клетках спецыяльныя структуры — газавыя вакуолі. Гэтыя вакуолі рэгулююць плывучасць арганізмаў і дазваляюць ім заставацца ў тоўшчы вады. Калі цыянабактэрыі губляюць здольнасць рэгуляваць сваю плывучасць, напрыклад, пры рэзкіх ваганнях тэмператур або парушэнні кіслароднага абмену, яны ўсплываюць на паверхню. Выклікаюць «цвіценне» вады ў вадасховішчах, калі цыянабактэрыі пасля масавага размнажэння пачынаюць адміраць.

Цыянабактэрыі ўтвараюць запас арганічных рэчываў, якія з’яўляюцца кармавой базай для рыб і іншых дробных жывёл, у глебе і вадзе.

## Выкарыстанне 
Некаторыя ўжываюцца ў ежу (насток, спіруліна), выкарыстоўваюцца для культывавання (напр., для вырабу лекаў). Выконваюць ролю азот-фіксатараў, выкарыстоўваюцца як угнаенне (напр., на рысавых палях).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі
Катэгорыя:Тыпы бактэрый