Матылі

**Лускакрылыя**, **матылі** (*Lepidoptera*) — атрад насякомых з поўным ператварэннем, з’яўляецца адным з самых шматлікіх сярод насякомых.

## Апісанне 
Навуковая назва атрада ад лускавінак на крылах — відазмененых і спрошчаных валаскоў. Перапончатых крылаў дзве пары, з размахам ад З мм да 30 см (еўрапейскія віды — да 15 см). Пярэдняя і задняя пары крылаў адрозніваюцца па форме, разнастайнасць малюнка крылаў утвараецца будовай і пігментацыяй лускавінак.

Вочы вялікія, фасетачныя, над імі часта ёсць два т.зв. простыя вочкі. Развітыя органы нюху (сенсілы) размешчаны на паверхні вусікаў. Органы смаку, акрамя ротавых частак, могуць быць і на лапках. Органы слыху выяўлены ў вышэйшых форм (начныя матылі).

У большасці відаў ротавы апарат сысучага тыпу, у выглядзе хабатка, які ў спакоі згорнуты спіраллю і падагнуты пад грудзі. У матылёў, якія не кормяцца, ротавы апарат другасна рэдукаваны. Грызучы ротавы апарат маецца ў найбольш прымітыўных матылёў — першасных зубатых молей.

а (*Papilio machaon*).]]
У чэрвепадобных лічынак матылёў — вусеняў — грызучы ротавы апарат і, акрамя трох пар членістых грудных канечнасцей, на доўгім брушку развіваюцца некалькі пар ілжэножак.

## Пашырэнне 
Выкапнёвыя рэшткі вядомы з мелавога перыяду (каля 140 млн гадоў назад).

Сучасныя лускакрылыя распаўсюджаны на ўсіх кантынентах акрамя Антарктыды, вялікай разнастайнасці дасягаюць у тропіках. У Цэнтральнай Еўропе налічваецца больш за 4&nbsp;000 відаў. У сусветнай фаўне апісана звыш 180&nbsp;000 відаў.

Шматлікія віды знаходзяцца на грані знікнення, пераважна з-за знішчэння іх біятопаў. Шматлікія віды вылоўліваюцца для калекцый, што таксама наносіць вялікую шкоду колькасці іх папуляцый.

## Класіфікацыя 
Сярод лускакрылых выдзяляюць 4 падатрады:

* Zeugloptera
* Aglossata
* Heterobathmiina
* Glossata

## Жыццёвы цыкл 
Жыццёвы цыкл лускакрылых праходзіць з поўным ператварэннем праз чатыры стадыі: яйцо, лічынка, кукалка, імага.

### Яйцо 
Усе лускакрылыя адкладваюць яйцы. Яйцы вельмі моцна адрозніваюцца паміж сабой, як па вонкавым выглядзе, так і па памерах і форме кладкі. Некаторыя віды адкладваюць за адзін раз некалькі тысяч яец.

### Лічынка 
Лічынкай лускакрылых з’яўляецца вусень. Вялікая частка вусеняў сілкуецца раслінамі, некаторыя спажываюць дрэва, плады і інш. На ніжняй губе вусеняў размешчана павуцінневая залоза. Перасоўваючыся, вусень пакідае за сабой след з павуціння. Шматлікія віды плятуць з павуціння коканы, іншыя з яго дапамогай змацоўваюць лісце харчовай расліны, утвараючы такім чынам камеру, у якой жывуць. З дасягненнем сталага ўзросту вусень ператвараецца ў кукалку.

### Кукалка 
Кукалка — гэта стадыя супакою лускакрылых, у гэты час праходзіць структурная перабудова арганізма. Кукалка з’яўляецца нерухомай. Некаторыя віды лускакрылых зімуюць на гэтай стадыі.

### Імага 
Кукалка ператвараецца ў дарослае насякомае — імага. Гэта форма з’яўляецца здольнай да размнажэння. Імага большасці відаў сілкуюцца нектарам кветак ці сокамі расліннага ці жывёльнага паходжання. Асноўная функцыя гэтай стадыі жыццёвага цыклу — размнажэнне і рассяленне.

## Галерэя 

Выява:Glaucopsyche alexis couple.jpg|Блакітніца алексіс
Выява:Proserpinus proserpina.jpg|Бражнік празерпіна
Выява:Lopinga achine gliwa.jpg|Краявочка прыдарожная
Выява:Catocala promissa1.jpg|Малая дубовая стужачніца
Image:Tagpfauenaugen1.jpg|*Паўлінава вока*
Image:20 petit paon de nuit.jpg|Паўлінава вока малое
Image: Catocala fraxini 01a (HS).JPG |*Catocala fraxini*
Image:Schwalbenschwanz papilio machaon.jpg |*Papilio machaon*
Image:Parnassius phoebus.jpg|*Parnassius phoebus*
Image:Lycaena dispar02.jpg|*Lycaena dispar*
Image:Polyommatus bellargus - Männchen Oberseite.jpg|*Polyommatus bellargus*

## Гл. таксама 
* Веерніцы
* Brahmaea

## Літаратура 
* Біялогія : вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск : Нар. асвета, 2010. — 222 с. : іл. ISBN 978-985-03-1367-6
* 
* 

## Спасылкі 
* Лускакрылыя Еўропы 


Катэгорыя:Атрады насякомых