Новасібірск

**Новасібірск** (, да 1926 года — **Нова-Нікалаеўск**) — трэці па колькасці насельніцтва горад Расіі, найбуйнейшы горад яе азіяцкай часткі, адміністрацыйны цэнтр Сібірскай федэральнай акругі, Новасібірскай вобласці і Новасібірскага раёна (у склад апошняга не ўваходзіць), цэнтр Заходне-Сібірскага эканамічнага раёна. Горад абласнога значэння, утварае муніцыпальнае ўтварэнне горад Новасібірск са статусам гарадской акругі. Месца знаходжання Паўнамоцнага прадстаўніцтва Прэзідэнта РФ у Сібірскай федэральнай акрузе, прэзідыума Сібірскага аддзялення Расійскай акадэміі навук, Пятага апеляцыйнага суда агульнай юрысдыкцыі і Касацыйнага ваеннага суда.

Цэнтр Новасібірскай агламерацыі. Найбуйнейшы гандлёвы, дзелавы, культурны, транспартны, адукацыйны і навуковы цэнтр Сібіры.

Заснаваны ў 1893 годзе, статус горада атрымаў 28 снежня 1903 (10 студзеня 1904) года. Насельніцтва — 1 635 338 чалавек (2023), самы шматнаселены горад азіяцкай часткі Расіі і самае вялікае ў Расіі муніцыпальнае ўтварэнне — горад без статусу суб’екта Расійскай Федэрацыі.

Размешчаны на абодвух берагах ракі Об побач з Новасібірскім вадасховішчам, утвораным на Обі, перагароджанай плацінай Новасібірскай ГЭС. Тэрыторыя горада — 502,7 км².

## Гісторыя 
Узнік у 1893 годзе як Новая вёска разам з будаўніцтвам чыгуначнага маста цераз р. Об, пры правядзенні Транссібірскай магістралі. У 1894 годзе Новая вёска перайменавана ў пасёлак Аляксандраўскі, а ў 1895 годзе — у пасёлак Нованікалаеўскі, пераўтвораны ў снежні 1903 года (па новым стылі — у студзені 1904 года) у горад Нованікалаеўск Томскай губерні. У 1902 годзе ў чыгуначным дэпо была створана першая сацыял-дэмакратычная група. Савецкая ўлада ў горадзе абвешчана 13 (26) снежня 1917 года. 26 мая 1918 года ўлада ў Нованікалаеўску перайшла ў рукі белагвардзейскага ўрада, а 18 лістапада 1918 — калчакоўцаў. 14 снежня 1919 года горад заняты Чырвонай Арміяй. У 1921-25 гадах — цэнтр Нованікалаеўскай губерні, з 1925 — акруговы горад Сібірскага краю. З 1930 года Новасібірск — цэнтр Заходнесібірскага краю, з 1937 — Новасібірскай вобласці У 1930-я гады Новасібірск ператварыўся ў буйны прамысловы, навуковы і культурны цэнтр. У час Вялікай Айчыннай вайны 1941—45 у горадзе былі размешчаны многія прамысловыя прадпрыемствы і насельніцтва, эвакуіраваныя з заходніх раёнаў СССР.

## Прамысловасць 
]]
Новасібірск — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Заходняй Сібіры. Звышвысокая канцэнтрацыя прамысловай вытворчасці; тры чвэрці ўсёй прамысловай прадукцыі Новасібірскай вобласці вырабляецца ў горадзе. Інстытут тэрытарыяльнага планавання «Урбаніка» ў 2013 годзе ацаніў агульны аб’ём прамысловай вытворчасці горада ў 158,3 млрд рублёў, змясціўшы Новасібірск на 43 месца ў рэйтынгу прамысловых гарадоў Расіі. Аснову прамысловага сектара горада складаюць каля 230 буйных і сярэдніх у асноўным высокатэхналагічных прадпрыемстваў. Вядучымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца энергетыка, газазабеспячэнне, водазабеспячэнне, металургія, металаапрацоўка, машынабудаванне, на іх долю прыпадае 94 % усёй прамысловай вытворчасці горада.

Найбуйнейшымі прамысловымі кампаніямі горада з’яўляюцца: Рэгіянальныя электрычныя сеткі, Новасібірскі завод хімканцэнтратаў (атамная прамысловасць), Сібірская харчовая кампанія, камбінат паўфабрыкатаў «Сібірскі Гурман», кампанія «Праксіма», птушкафабрыка «Кастрычніцкая», КДВ Новасібірск (харчовая прамысловасць), Элсіб, НДІ вымяральных прыбораў — Новасібірскі завод ім. Камінтэрна (машынабудаванне, радыётэхніка), Новасібірскі прыладабудаўнічы завод (машынабудаванне), Новасібірскі металургічны завод імя Кузьміна (чорная металургія), завод «Ферум» (чорная металургія), Новасібірскі патронны завод, ВПК-Ойл, Сібіяр (хімічная і нафтахімічная прамысловасць), завод «Экран» (шкляная прамысловасць), Газпрам міжрэгіёнгаз Новасібірск (размеркаванне і рэалізацыя газу), Новасібірскі авіяцыйны завод імя В. П. Чкалава, Новасібірскі афінажны завод.

## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Новасібірская дзяржаўная кансерваторыя імя М. І. Глінкі
* Новасібірскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны тэатральны інстытут
* Новасібірскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Новасібірскі хіміка-тэхналагічны каледж імя Дз. І. Мендзялеева
* Сібірскі дзяржаўны ўніверсіэт воднага транспарту
* Сібірскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін

## Культура 
### Музеі 
* Новасібірскі дзяржаўны краязнаўчы музей
* Новасібірскі дзяржаўны мастацкі музей
* Новасібірскі музей чыгуначнай тэхнікі

### Тэатры 
* Новасібірскі тэатр оперы і балета
* Новасібірскі абласны тэатр лялек
* Новасібірскі музычны тэатр
* Стары дом (тэатр, Новасібірск)
* Чырвоная паходня

### Кінатэатры 
У горадзе больш за 20 дзеючых кінатэатраў, найстарэйшымі з якіх з’яўляюцца кінатэатр ім. У. Маякоўскага (1923 год, раней называўся «Раскіно» і «Саўкіно»), «Перамога» (1926 год — «Пралеткіно» і «Кастрычнік»), «Аўрора», «Гарызонт». Ёсць залы з падтрымкай стэрэафільмаў. У горадзе працуе кінатэатр «Сінема Парк» з залай IMAX і IMAX 3D, а таксама кінатэатры з падтрымкай тэхналогіі 4D.

## Транспарт 
]]
З Новасібірска пачынаецца магістральная федэральная аўтамабільная дарога М52 «Чуйскі тракт». У горадзе працуюць Новасібірскі метрапалітэн, Новасібірскі трамвай, Новасібірскі аўтобус і Новасібірскі тралейбус.

У горадзе ёсць 3 аўтамабільныя масты цераз Об — Дзімітраўскі, Акцябрскі, Бугрынскі. Дадатковая пераправа — цераз плаціну ОбГЭС. Вядзецца будаўніцтва чацвёртага моста ў створы вуліц Іпадромскай і Станцыйнай (групай «ВІС»). У Новасібірскім раёне каля пасёлка Мочышча знаходзіцца паўночны мост цераз Об, ён выкарыстоўваецца транзітным транспартам і жыхарамі Новасібірска для выезду з горада. У межах горада размешчаны 2 вялікія аўтамабільныя масты цераз раку Іня.

## Спорт 
* «Сібір-Арэна»
* Сібір (канцэртна-спартыўны комплекс)
* стадыён «Спартак»

## Славутасці 
* Сабор Аляксандра Неўскага (Новасібірск)
* Сабор Праабражэння Гасподняга (Новасібірск)
* Троіца-Уладзімірскі сабор
* Стокватэрны дом
* Дом артыстаў (Новасібірск)
* Дом грузчыкаў (Новасібірск)
* Дом купца Крукава
* Дом Сацземляробства (Новасібірск)
* Новасібірскі заапарк
* Новасібірскі цырк
* Палац культуры імя Чкалава (Новасібірск)
* Цэнтральны сібірскі батанічны сад
* Паліклініка №1 (Новасібірск)
* Рынчын-дацан

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Юр’евіч Анцюфееў
* Любоў Пятроўна Баннава (нар. 1953) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Георгіевіч Булатаў
* Людміла Аляксандраўна Жлоба (нар. 1947) — беларускі архітэктар.
* Алёна Ігараўна Заварзіна
* Андрэй Пятровіч Звягінцаў
* Альберт Канстанцінавіч Зензін (1940—1984) — беларускі архітэктар.
* Юрый Іванавіч Івашчанка (нар. 1943) — беларускі архітэктар.
* Валянцін Сяргеевіч Кароўкін
* Станіслаў Нічыпаравіч Князеў (нар. 1948) — беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, юрыст, гісторык. Доктар юрыдычных навук (2005), прафесар права (2001). Генерал-маёр (1994).
* Вячаслаў Глебавіч Купрыянаў
* Уладзімір Дзмітрыевіч Маркаў (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* Андрэй Мукавозчык (нар. 1963) — беларускі калумніст.
* Васіль Васільевіч Нікіфараў
* Іосіф Мацвеевіч Панамароў (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* Андрэй Уладзіміравіч Панін
* Барыс Сямёнавіч Папоў (нар. 1940) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Барысавіч Пушны
* Аляксей Іванавіч Сарокін (нар. 1938) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Леанідавіч Сахно (нар. 1939) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці

Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1893 годзе