Рысь звычайная

**Рысь звычайная**, або **еўразійская**, або **еўрапейская** (*Lynx lynx*) — від драпежных звяроў сямейства каціных. Адзіны прадстаўнік сямейства каціных у фаўне Беларусі.

## Апісанне 
Даўжыня цела самцоў 90-110 см, вышыня ў карку 65-75 см, маса 18-24 кг, зрэдку да 32. Самкі меншыя за самцоў: даўжыня цела 76-100 см, вышыня ў карку 55-65 см, маса 18-22 кг. Тулава кароткае, шчыльнае. Ногі высокія, дужыя. Хвост кароткі. Вушы вялікія, вострыя, заканчваюцца кутасікі з чорных валасоў. На галаве бакі. Афарбоўка поўсці зменлівая, часцей вохрыста-рыжая з больш-менш выразнай плямістасцю.

## Пашырэнне 
Водзіцца ў Еўразіі (Скандынавія, поўнач Еўрапейскай часткі Расіі, Карпаты, Каўказ, Сібір, Сярэдняя Азія, Казахстан, Далёкі Усход і інш.). Ажыццяўляюцца спробы адрадзіць папуляцыю ў шэрагу краін Цэнтральнай і Усхлдняй Еўропы, дзе рысь была вынішчана да сярэдзіны ХХ ст.

У Беларусі ў ХІХ ст. рысь вадзілася паўсюдна і была шматлікай. У пачатку ХХ ст. пашырэнне і колькасць скараціліся. Зараз гэта рэдкі від: хоць рысь трапляецца амаль на ўсёй тэрыторыі, але ў трох з шасці абласцей вельмі рэдка. У цяперашні час налічваецца не болей за 400 асобін, у т.л. звыш 3/4 жыве ў Брэсцкай, Мінскай і Віцебскай абласцях. Характэрна ў Белавежскай пушчы.

## Асаблівасці біялогіі 
Рысь прытрымліваецца буйных лясных масіваў. Аддае перавагу глухім участкам з густым падлескам і бураломам. Рысь вядзе сямейна-асобны спосаб жыцця. Логавы робіць пад вываратнямі, у ямах, старых норах, пад абвіслымі галінамі елак і інш. Пэўнага месца трымаецца толькі ў перыяд размнажэння, у астатні час перамяшчаецца ў пошуках корму.

Актыўная пераважна ўначы. Перамяшчаецца лёгка і бясшумна, можа лазіць па дрэвах. Здабычу высочвае або падпільноўвае ў засадзе на сцежках, каля вадапою. Можа доўга (па дадзеных В. Сідаровіча да 32 гадзін) сядзець у засадзе недзе невысока і пільна сачыць, ці не рухаецца дзе мажлівая ахвяра. Корміцца зайцамі, вавёркамі, мышападобнымі грызунамі, птушкамі, нападае на дробных капытных (напр. казуляў).

Дарослыя рысі ледзь не палову часу праводзяць на нейкай вышыні над долам. Падоўгу яны падпільноўваюць ахвяр і там, на вышыні, спяць, каб не выстаўляцца дзеля ўсялякай заедзі (мух ды камароў). Вышыня для палявання рысі — пераважна 2−5 метраў, на нахіленым ветрам дрэве, або выгнутым тоўстым ствале, або на досыць тоўстым суку. Адпачынае рысь вышэй — 4−8 метраў, ледзь не да дзесяці, часцей за ўсё там, дзе адна вялікая елка моцна нахілілася на другую гэткую ж.

Полавая спеласць у двухгадовым узросце. Гон у лютым—сакавіку. У шлюбны перыяд самцы абзываюцца гучным крыкам. Цяжарнасць самак 9-10 тыдняў.

У траўні — першай палове чэрвеня самка нараджае 2-3, радзей 4 кацянят. Звычайна нараджаюць і ўзгадоўваюць зусім яшчэ малых рысянят у норах: закінутых барсучынах з пашыранымі ваўкамі ўваходамі; у складаных бабровых норах закінутых іхніх паселішчаў са спушчанымі сажалкамі, а таксама ў ранейшых воўчых норах.

Рысь цяжка прыручаецца, але добра жыве і размнажаецца ў заапарках.

## Ахова 
З 1981 г. у Беларусі адстрэл рысі забаронены. Від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Рысь у культуры 
### Геральдыка 
Выяву рысі можна сустрэць на гербах шматлікіх гарадоў:
Файл:Coat of Arms of Homiel, Belarus.png|Герб Гомеля
Файл:Gerb seleznevo.jpg|Герб Селязнёўскага сельскага пасялення (Ленінградская вобласть, Расія)
Файл:Raseiniai COA.svg|Герб Расейны (Літва)
Файл:WappenJekabpils.png|Герб Екабпілса (Латвія)
Файл:Coat of arms of Tavastia Proper in Finland.png|Канта-Хяме (вобласць у Фінляндыі)

### Скульптура 
### Нумізматыка 
Выява рысі прысутнічае на шэрагу манет:

Файл:RR5217-0012R Рысь.gif|100 рублёў Банка Расіі, золата (1995 год)
Файл:RR5219-0003R Рысь.gif|200 рублёў Банка Расіі, золата (1995 год)
Файл:LT-2006-50litų-Lynx-b.png|50 літоўскіх літаў, срэбра (2006 год)
Файл:BY-2008-50roubles-Lynx-b.png|Беларусь, золата (2008 год)

### Баністыка 

Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|10 Беларускіх рублёў (1992 год)
Файл:Литовские 25 талонов 1991 г.Реверс.jpg|25 літоўскіх талонаў (1991 год)

### Філатэлія 
Выява рысі на паштовых марках Беларусі

Выява:2000. Stamp of Belarus 0379.jpg|
Выява:2000. Stamp of Belarus 0380.jpg|
Выява:2000. Stamp of Belarus 0381.jpg|
Выява:2000. Stamp of Belarus 0382.jpg|

## Літаратура 
* *Фядосаў А.* Рысь // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* Артыкул з Чырвонай кнігі Беларусі (1993) на slounik.org
* Чырвоная кніга Беларусі

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Катэгорыя:Жывёлы на манетах