Беркут

**Бе́ркут**, ці **аро́л-ма́ркут** (*Aquila chrysaetos*) — адна з найбольш вядомых драпежных птушак сямейства ястрабіных, самы распаўсюджаны ў свеце арол. Пашыраны ў Паўночным паўшар’і, сустракаецца ў лясных, горных і пустынных раёнах Еўразіі, Паўночнай Афрыкі, Паўночнай Амерыкі. Пазбягае чалавека. На большай частцы арэала жыве асела, трымаецца парамі каля гнязда. Качуе пасля перыяду гнездавання, месца зiмовак у межах гнездавога арэала, акрамя Крайняй Поўначы ва Усходняй Еўропе. Палюе на разнастайную дзічыну, часцей на зайцоў, грызуноў і многія віды птушак. Гняздо робіць на высокім дрэве альбо на цяжкадаступным скалістым уступе. У кладцы звычайна два яйкі, аднак часцей за ўсё выжывае толькі адно птушаня. Выкарыстоўваецца як лоўчая птушка.

За апошнія стагоддзі беркут знік з многіх раёнаў, дзе жыў раней — асноўныя абмежавальныя фактары звязаны з трансфармацыяй чалавекам гнездавых і кармавых біятопаў. У цяперашні час беркут, як і большасць іншых еўрапейскіх птушак-драпежнікаў, знаходзіцца пад аховай нацыянальных законаў і міжурадавых пагадненняў. У прыватнасці, беркут мае статус віду, які знаходзіцца пад крытычнай пагрозай знікнення ў Чырвонай кнізе Беларусі, уключаны ў нацыянальныя Чырвоныя кнігі Літвы, Латвіі, Расіі, Украіны, Польшчы.

## Апісанне 
### Знешні выгляд 
Вельмі буйны і моцны арол — даўжыня цела 76-93 см, размах крылаў 180—240 см.

Самкі значна большыя за самцоў, звычайна яны важаць ад 3,8 да 6,7 кг, тады як самцы — ад 2,8 да 4,6 кг. Хвост злёгку закруглены і даўжэйшы, чым у іншых тыповых арлоў. Па суадносінах да шырыні крыла ён больш блізкі да ястрабіных арлоў, у прыватнасці, да арла-карліка, аднак у адрозненне ад яго шырокі і ў палёце раскрыты веерам. Пры лунанні птушка пальцападобна расстаўляе пярэднія махавыя пёры.

Афарбоўка апярэння дарослай птушкі вагаецца ад цёмна-бурай да чорна-бурай з залацістымі пёрамі на патыліцы і шыі, з-за чаго па-англійску яго назва гучыць як «залаты арол» (). Па заканчэнні лінькі пер’е часам адлівае фіялетавым колерам, які пасля знікае. Абодва полы афарбаваныя аднолькава. Маладыя птушкі ў цэлым падобныя на дарослых, але вылучаюцца больш цёмным (у першы год амаль чорным) апярэннем і маюць белыя «сігнальныя» плямы на верхнім і ніжнім баку крыла, а таксама светлы хвост з цёмнай паласой па краю. На думку арнітолагаў, белыя меткі служаць своеасаблівай абаронай ад агрэсіі дарослых арлоў, нецярпімых да прысутнасці іншых драпежнікаў на сваёй тэрыторыі. Гэтыя асаблівасці апярэння не спрыяюць магчымасці ўладкаваць свой уласны гнездавы ўчастак, аднак дазваляюць здабываць корм на чужой тэрыторыі.

Вылучаюць шэсць падвідаў беркута, якія адрозніваюцца агульнымі памерамі і інтэнсіўнасцю афарбоўкі апярэння (падрабязней гл. раздзел Класіфікацыя і падвіды).

### Зрок 
У беркута, як і ў іншых арлоў, а таксама ястрабаў і сокалаў, надзвычай востры зрок, але толькі ў светлы час сутак. Так, напрыклад, зайца гэты арол бачыць на адлегласці да двух кіламетраў.

Шэраг адаптацый, якія выявіліся ў здольнасці хутка вызначыць велічыню аб’екта і адлегласць да яго, развіліся ў выніку эвалюцыі. Вялікія вочы дазваляюць адлюстроўваць буйнейшы малюнак на сятчатцы вока, а значна вышэйшая шчыльнасць святлоадчувальных клетак (палачак і колбачак) робіць яго больш выразным і дэталёвым. Пры гэтым у кожным воку прысутнічаюць не адна, як у многіх жывёл, а дзве цэнтральныя ямкі — зоны максімальнай канцэнтрацыі рэцэптараў (такая ж асаблівасць ёсць у некаторых іншых груп птушак, якім патрабуецца павышаная канцэнтрацыя ўвагі — калібры, зімародка і ластавак). Асаблівыя колцавыя мышцы хутка факусіруюць крышталік вока на бягучай жывёле, не губляючы яе з поля зроку — асаблівасць, вядомая пад назвай акамадацыя. Рухомая шыя здольна паварочваць галаву на 270 градусаў, як у соў, што істотна павялічвае сектар агляду.

Надброўная складка, якая надае драпежнікам грозны «нахмураны» выгляд, абараняе вочы ад яркага сонечнага святла, а мігальная перапонка ў ніжняй частцы вейка засцерагае іх ад пападання часціц пылу. З чалавекам беркута аб’ядноўваюць рэдкі сярод жывёл бінакулярны зрок і здольнасць адрозніваць колеры — першае дазваляе сумяшчаць малюнкі з абодвух вачэй, ствараючы стэрэаскапічны эфект, другое паляпшае выяўленне нерухомых аб’ектаў на мясцовасці. Прымеціўшы патэнцыйную ахвяру, беркут пікіруе на яе, пры гэтым яго хуткасць можа дасягаць .

### Голас 
Беркут — маўклівая птушка, крычыць у асноўным падчас токавага палёту, пры зносінах з птушанятамі і абароне тэрыторыі. Часам у палёце чутны тонкі меладычны посвіст «клюх…».

Файл:Steinadler Aquila chrysaetos closeup1 Richard Bartz.jpg|Арліны позірк
Файл:Steinadler Aquila chrysaetos frontal Richard Bartz.jpg|Выгляд спераду
Файл:Adler Arena Landskron 01.jpg|З буйной здабычай
Файл:Golden Eagle flying.jpg|Дарослая птушка ў палёце

## Распаўсюджанне 
### Арэал 
 беркута. На здымку — панарама гор у Швейцарскім нацыянальным парку.]]
Беркут распаўсюджаны спарадычна на большай частцы тэрыторыі Галарктыкі. Яго біятопы: горы або нізіны са старымі лясамі паблiзу адкрытых тэрыторый, якія слаба заселены (выкарыстоўваюцца як месцы палявання); водна-балотныя тэрыторыі, скалістыя ўзбярэжжы, паўпустыні з групамi саксаулу.

У Паўночнай Амерыцы гняздуецца пераважна ў заходняй палове кантынента ад Хрыбта Брукса на Алясцы на поўдзень да цэнтральных раёнаў Мексікі, а таксама ў невялікай колькасці на ўсходзе Канады і ЗША. У Паўночнай Афрыцы жыве месцамі ад Марока на ўсход да Туніса, а таксама ў раёне ўзбярэжжа Чырвонага мора. У Еўропе гнездавы арэал мазаічны, звязаны пераважна з горнымі раёнамі ў паўднёвай і цэнтральнай частцы, Шатландыі, Паўночнай Скандынавіі, Каўказа, Турцыі (у тым ліку азіяцкая частка), а таксама з раўнінамі Беларусі (у асноўным у Паазер’і, таксама на Палессі), Прыбалтыкі і Расіі. Сустракаецца на астравах Міжземнага мора — Балеарскія, Корсіцы, Сардзініі, Сіцыліі і Крыце. У еўрапейскай частцы распаўсюджаны на поўначы на ​​Кольскім паўвостраве да 69° з. ш., Да раёна Архангельска, у даліне Пячоры да 67° с. ш. У Заходняй Сібіры гняздуецца на поўнач да 68° з. ш., Ва Усходняй да 71° з. ш., На Далёкім Усходзе да даліны Малога Анюя, Паўночнай часткі басейна Анадыр і Камчаткі

На Беларусі вельмі рэдкі від, адзінкавыя пары вядомы на гнездаванні ў паўночнай частцы краіны; месцамі сустракаецца ўзімку) у Расіі і Паўночнай Амерыцы, дзе дзічына, на якую палююць птушкі (напрыклад, суркі), упадае ў спячку, частка беркутаў на зіму качуе на поўдзень, тым не менш застаючыся ў межах гнездавога арэала або ў непасрэднай блізкасці ад яго. Маладыя птушкі больш схільныя да далёкіх перамяшчэнняў, злятаюць раней за астатніх і на большую адлегласць. Дарослыя арлы імкнуцца трымацца паблізу ад гнездавых участкаў і ў выпадку патрэбы толькі нязначна перамяшчаюцца на поўдзень. У гарах беркуты здзяйсняюць вертыкальныя качаванні, зімой спускаючыся ў менш снежныя даліны. У Паўночнай Амерыцы асенні адлёт пачынаецца ў верасні, вяртанне да месцаў гняздавання ў пачатку лютага і пазней.

### Месцапражыванні 
.]]

Засяляе разнастайныя адкрытыя і часткова парослыя ландшафты, якія рэдка наведваюцца людзьмі, у тым ліку тундру, лесатундру, месцы, парослыя хмызняком, высокаствольныя іглічныя і змешаныя лясы з адкрытымі ўчасткамі, стэп, паўпустынныя каньёны. Найбольшай шчыльнасці рассялення дасягае ва ўзгорыстай мясцовасці і гарах, дзе ў гнездавы перыяд сустракаецца ў міжгорных далінах і альпійскіх лугах на вышыні да 3600 м над узроўнем мора. У густым лесе беркут ніколі не палюе — шырокі размах крылаў не дазваляе яму лавіраваць паміж дрэвамі.

## Размнажэнне 
Як правіла, беркуты пачынаюць размнажацца з узросту чатырох ці пяці гадоў, часам яшчэ да набыцця канчатковага дарослага пер’евага ўбору (ёсць рэдкія назіранні маладых самак на гняздзе). Будучы тыпова манагамнай птушкай, гэты арол захоўвае шлюбную вернасць на працягу многіх гадоў, пакуль жывы іншы член пары. Калі птушак не турбаваць, то адзін і той жа гнездавы ўчастак выкарыстоўваецца некалькі гадоў запар, пры гэтым самец і самка ахоўваюць яго ад іншых драпежных птушак круглы год і стараюцца не пакідаць нават у халодную зіму.

### Шлюбныя гульні 
Шлюбны сезон у залежнасці ад шыраты і ўзроўню аселасці надыходзіць у перыяд з лютага па красавік.

У гэты час абедзве птушкі пары вядуць сябе дэманстратыўна — выконваюць розныя паветраныя фігуры. Адной з самых відовішчных фігур лічыцца тыповы для арлоў і канюкоў так званы «гірляндавы», хвалепадобны палёт з вялікай амплітудай, які можа выконвацца адным ці двума членамі пары. Падчас трука арол набірае вышыню і зрываецца ў крутое піке, разгарнуўшы плечы і прыціснуўшы канцы крылаў да хваста. У ніжнім пункце птушка рэзка змяняе кірунак руху і пад вуглом адбіцця імкнецца ўгору на ранейшую вышыню. У верхнім пункце арол, страціўшы хуткасць, робіць некалькі ўзмахаў крыламі і зноў нырае, паўтараючы папярэдні віраж. Іншыя дэманстратыўныя нумары — пагоня адзін за адным, сімуляванне нападу, дэманстрацыя кіпцюроў, сумеснае лунанне і кружэнне па спіралі.

### Гняздо 
У сезон размнажэння тэрыторыя заўсёды добра ахоўваецца ад іншых драпежнікаў, аднак птушкі абараняюць не столькі само гняздо, колькі межы ўчастка, праганяючы прышэльцаў на яго ўскраінах. Пры гнездаванні птушкі, патрывожаныя чалавекам, вельмі рэдка спрабуюць уступіць у сутычку, замест гэтага вельмі лёгка кідаюць кладку альбо птушанят і назаўсёды пакідаюць гэты раён. Кожная пара можа адначасова даглядаць да дванаццаці гнёздаў, якімі карыстаюцца папераменна, але звычайна іх колькасць не перавышае двух ці трох, вятрак. Адлегласць ад гнязда да паверхні зямлі сама па сабе вялікага значэння не мае (вядомы выпадкі ад 0 да 107 м. У кладцы 1-3 (часцей за ўсё 2) яйкі, якія самка адкладае з прамежкам у 3-4 дні. Ва ўзросце 65-80 дзён арляняты ўстаюць на крыло, але яны яшчэ доўга застаюцца ў межах гнездавога ўчастка — напрыклад, у Шатландыі і Скандынавіі да кастрычніка, а ў Альпах да зімы, у некаторых выпадках да студзеня, так што нават пры малым поспехе размнажэння папуляцыя застаецца ўстойлівай. Найбольшы вядомы ўзрост у дзікай прыродзе ў Еўропе быў зарэгістраваны ў Швецыі — больш за 32 гады. У заапарках арлы дажываюць да 50 гадоў, з якіх толькі ад 6,5 да 7,5 тысяч прыпадае на Еўропу.

На тэрыторыі Расіі ёсць статыстыка толькі па асобных абласцях. Найбольш буйныя папуляцыі са шчыльнасцю да 5-10 пар на 1000 км² (1995—1998), як і ў Заходняй Еўропе, адзначаны ў горных раёнах — на Урале (каля 350 пар, 1998), Паўночным Каўказе (60-80 пар, 1988—1997) і Горным Алтаі (больш за 100 пар, 1996).

### Абмежавальныя фактары 
Пачынаючы з XVII стагоддзя, беркута разам з іншымі драпежнікамі, такімі як буры мядзведзь, воўк, рысь, барадач, пачалі сістэматычна пераследваць і знішчаць у Заходняй Еўропе, а затым і ў Амерыцы. Прычынай таму былі частыя напады на авечак, цялят і іншую хатнюю жывёлу, якія прыводзілі да скарачэння пагалоўя, а таксама мода на выраб пудзілаў. Так, на прыкладзе Германіі ў першай палове XVII стагоддзя апошнія птушкі былі вынішчаны ў Цюрынгенскім Лесе,  і Рудных гарах, з 1750 года ў гарах Гарц, да пачатку XIX стагоддзя ў . У 1816 годзе апошнія гняздуючыя пары былі адзначаны ў Шварцвальдзе і , каля 1840 года ў , у 1860 годзе ў , у 1864 годзе ў , у 1865 годзе ў Мекленбургу, у 1870 годзе ва Усходняй Прусіі, у 1876 годзе ў Брандэнбургу, у 1887 годзе ў Памераніі. У Паўночнай Амерыцы арлоў таксама бескантрольна нішчылі — толькі ў перыяд з 1940-х па 1960-я гады на паўднёвым-захадзе ЗША было знішчана больш за 20 тысяч птушак. Нягледзячы на заканадаўчыя акты па ахове беркута, бескантрольны адстрэл да гэтага часу застаецца адной з найбольш частых прычын гібелі гэтых птушак. У цяперашні час выкарыстанне гэтых ядахімікатаў забаронена ў большасці краін свету.

Яшчэ адзін істотны фактар ​​абмежавання колькасці — залежнасць ад багацця кармавой базы. Заўважана, што ў амерыканскім штаце Айдаха прадуктыўнасць арлоў напрамую залежыць ад колькасці  — асноўнай здабычы арлоў у гэтым раёне. Нараджальнасць беркутаў рэзка ўзрастае, калі раз у 7-12 гадоў наступае пік папуляцыі, і наадварот, зніжаецца, калі зайцы становяцца рэдкімі.

Беркут успрымальны да неспакою, які прычыняе чалавек, і ніколі не селіцца калі жылых раёнаў — калі паспрабаваць падысці на блізкую адлегласць да птушак у час гнездавання, яны могуць назаўжды кінуць гняздо, нават калі там знаходзяцца яйкі або птушаняты. Асваенне дзікіх адкрытых біятопаў, напрыклад, асушэнне балот або апрацоўка зямлі пад сельскагаспадарчыя патрэбы, таксама прыводзіць да знікнення арлоў з гэтых раёнаў.

Тым не менш, гэты арол ахоўваецца шэрагам міжнародных пагадненняў і рэгіянальных заканадаўчых актаў. У прыватнасці, беркут уключаны ў Дадатак 2  (забарона на гандаль), Дадатак 2 Бонскай канвенцыі, Дадатак 2 Бернскай канвенцыі, Дадатак I Дырэктывы ЕС па ахове рэдкіх птушак. У ЗША беркут, а таксама  знаходзяцца пад аховай федэральнага закона *Bald and Golden Eagle Protection Act* (16 USC 668-668c) ад 1940 года. Гэты заканадаўчы акт забараняе супрацьпраўнае валоданне, транспарціроўку і продаж птушак (жывых або мёртвых), іх частак і яек. Пад валоданнем, акрамя ўсяго іншага, маецца на ўвазе забойства ў любой форме (у тым ліку адстрэл, атручванне з дапамогай яду альбо ўстаноўка любых пастак), прычыненне шкоды або непакою.

Занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Латвіі, Літвы, Польшчы, Украіны.

Гняздоўі беркута нярэдка знаходзяцца пад аховай запаведнікаў і нацыянальных паркаў. У Паўночнай Амерыцы прыкладам такіх ахоўных тэрыторый можна назваць біясферны рэзерват  на Алясцы, у Заходняй Еўропе Швейцарскі нацыянальны парк і парк Гленвех (*Glenveagh*) у Ірландзіі.

На тэрыторыі Расіі беркут дакладна ці імаверна, гняздуецца ў дваццаці запаведніках і нацыянальных парках, у тым ліку у , , , , , , , Краноцкім, , , , , ,  і . Родавая назва *Aquila* паходзіць з латыні і літаральна азначае «арол» (адсюль  і ), і ў сваю чаргу, мае агульны корань са словам *aquilus* — цёмны. Відавая назва паходзіць ад двух старажытнагрэчаскіх слоў — *chrysaetos*  (залаты) і  (арол — птушка, прысвечаная Зеўсу).

Беркут адносіцца да сямейства , роду . Згодна з генетычным даследаваннем МтДНК, праведзеным нямецкімі спецыялістамі ў пачатку 2000-х гадоў, бліжэйшымі сваякамі беркута па сястрынскай лініі з’яўляюцца , , , а таксама афрыканскі від .

Па інтэнсіўнасці афарбоўкі апярэння і агульным памерам вылучаюць шэсць падвідаў беркута:

*  — Паўночная Амерыка, да паўвострава Ніжняя Каліфорнія і пустыні 
*  — Еўразія акрамя Пірэнэйскага паўвострава і ўсходняй і заходняй Сібіры
*  — Ад паўднёвага Казахстана на ўсход да Маньчжурыі і паўднёва-заходняга Кітая, уключаючы паўночную Індыю і Пакістан
*  — Пірэнейскі паўвостраў і Паўночная Афрыка, на ўсход да Турцыі і Ірана, Каўказ
*  — Японія і Карэя, паўднёвыя Курыльскія астравы. Вядомы нямецкі мовазнавец рускага паходжання  у «Этымалагічным слоўніку рускай мовы» адзначае падобныя назвы ў іншых мовах з гэтай і іншых суседніх груп: *bircut* у татарскай, *mörküt* (ці *mürküt*) на тэлеўтскім дыялекце горнаалтайскай, *bürgüd* у мангольскай. Так, у міфалогіі туркменаў прысутнічае персанаж даісламскага паходжання Буркут-баба (Буркут-канапы) — гаспадар дажджу, бог, які ўступае ў спрэчку з самім Алахам. Буркут-бабу прасілі выклікаць дождж, ён паганяў аблокі бізуном і выклікаў гром і маланку. Назва птушкі замацавалася і ў некаторых славянскіх мовах — украінскай і рускай *беркут*, польскай *berkut*, *bircut*. Расійскія арнітолагі  і М. А. Гладкоў у шматтомніку «Птушкі Савецкага Саюза» адзначаюць, што ў валійскай мове існуе слова *bargud*, якое жыхары Брытанскіх астравоў ўжываюць у адносінах да буйных драпежных птушак.

Патомныя паляўнічыя, якіх называюць бяркутчы або кузбегі, вучацца з дзяцінства і сакрэты майстэрства перадаюць з пакалення ў пакаленне. Звычайна паляўнічы-пачатковец спачатку вучыцца кіраваць  і , затым спрабуе прыручыць , , балобана (). Толькі пасля гэтага чалавеку давяраюць навучанне больш буйнога, моцнага і небяспечнага беркута, заўсёды пад наглядам больш дасведчанага настаўніка.

У казахаў, кожная птушка ў залежнасці ад узросту мае сваю адмысловую назву: аднагадовая — балапан/balapan, двухгадовая — қантүбіт/qantubit, трохгадовая — тірнек/tirnek, 4-гадовая — тастүлек/tastulek, 5-гадовая — мұзбалақ/muzbalaq, 6-гадовая — көктүбіт/koktubit, 7-гадовая — қана/qana, 8-гадовая — жана/zhana, 9-гадовая — майтүбит/maitubit, 10-гадовая — барқын/barqyn, 11-гадовая — баршын/barshyn, 12-гадовая — шөгел/shogel. Каб выдрэсіраваць беркута трэба месяцы і нават гады.

Як правіла, да палявання прывучаюць маладых, але ўжо лятаючых арлоў. Працэс лоўлі дзікай птушкі займае адзін—два дні: паляўнічы расстаўляе сетку з прынадай (напрыклад,  або ) у месцах, дзе палюе птушка. Злоўленага беркута некалькі дзён мардуюць голадам і бяссонніцай. Паляўнічы неадлучна знаходзіцца побач з птушкай, размаўляе з ёй, гуляе на . Затым птушку дрэсіруюць на кармленне з рукі. Спачатку дзікі арол не прымае ежу ад чалавека і часта на яго кідаецца, аднак праз некаторы час прывыкае і становіцца больш паслухмяным. Наступны этап — траўля на прынаду з набітым саломай пудзілам лісіцы, прывязаным на доўгую вяроўку (даўней практыкаваліся з жывым сабакам). Галодную птушку выносяць на вуліцу з надзетым на галаву скураным каўпачком — тамага (або клабучком), і здымаюць яго ў прысутнасці ахвяры. Птушка накідваецца на здабычу, але ёй не даюць разарваць ахвяру і ўзнагароджваюць кавалкам мяса. Беркута таксама прывучаюць да сядла, вывозяць з гаспадаром у стэп, даюць прывыкнуць да пастаяннага пагойдвання і пошчаку капытоў. Асобы момант — дрэсіроўка на вяртанне да рукі паляўнічага. Пасля доўгіх урокаў беркут бывае гатоў да палявання і разам з тым настолькі прывыкае да свайго гаспадара, што больш не імкнецца паляцець ад яго.

Палююць зімой з каня, звычайна раніцай ці вечарам. Беркута не трымаюць на руцэ як лёгкіх ], а садзяць наперадзе бяркутчы на каня. Да выступаючага выгібу , лукі, мацуецца спецыяльная падпорка з ашэсткам, на якую кладзецца апранутая ў тоўстую і доўгую скураную пальчатку рука вершніка, а зверху на яе ўсаджваецца птушка. Надзеты на вочы скураны каўпачок з бразготкамі дае беркуту адчуванне ночы і не адцягвае ўвагу на дарогу, скураныя папружкі і ланцужок не дазваляюць узляцець раней часу. Прымеціўшы дзічыну, паляўнічы з трывожным крыкам аслабляе путы, скідае з галавы беркута каўпачок і падштурхоўвае ўверх. Узляцеўшы арол з незвычайнай хуткасцю нападае на пераследуемую жывёлу, учапляецца ў яе кіпцюрамі і забівае. Падскокваючы, паляўнічы ўгаворвае птушку адпусціць звера, ласкава размаўляючы з ёй і ўзнагароджваючы кавалкам мяса. Прыняўшы здабычу, бяркутчы тут жа здымае з яе шкуру, а птушцы зноў насоўвае на вочы каўпак, сцягвае ногі путамі і саджае яе на сядло.

### У культуры народаў Алтая 
Беркут меў вельмі важнае значэнне ў шаманскім уборы старажытных алтайцаў і лічыўся яго памочнікам — пра гэта, у прыватнасці, сведчаць пятрогліфы з помнікаў наскальнага мастацтва Бага-Агура, Чанкыр-Кель, Сярэдняй Катунь, . Фігуры птушак, арла і беркута, у палёце маляваліся на тыльным баку шапкі — адном з найважнейшых атрыбутаў касцюма шамана. Плечы ўпрыгожвалі пучкі пёраў беркута, савы і пугача, сімвалізуючы двух беркутаў або двух сокалаў — лічылася, што гэтыя птушкі павінны паўсюль суправаджаць гэтага пасярэдніка паміж людзьмі і духамі. Да беркута звяртаўся шаман ў сваіх закліках — «з лунападобнымі крыламі, чорны мой беркут».

У вуснай творчасці народаў Алтая беркут праяўляецца ў двух эпасах — «Кагутэй» і «Алтай-Буча». Апошні апавядае пра двух беркутаў, ператвораных у вераб’ёў, і каня, які ператварыўся ў арла. Усе трое ратуюць ад смерці волата Алтай-Бучая і дапамагаюць здзейсніць адплату.

### У культуры індзейцаў 
У многіх культурах паўночнаамерыканскіх індзейцаў беркут і  лічацца святымі птушкамі, духоўнымі пасланцамі багоў. Пёры, косці і кіпцюры, якія выкарыстоўваюцца ў рэлігійных абрадах і цырымоніях, маюць сакральнае значэнне і па значнасці параўнальныя з  і святым пісаннем у хрысціянстве. У племені  () іх падаюць чалавеку ў якасці даніны павагі, прызнання яго вялікіх дасягненняў. У былыя часы прыкладамі такіх дасягненняў у гэтых народаў маглі служыць адвага падчас бітвы ці баявы дотык да ворага (але не забойства) пры дапамозе рук, лука, дзіды, ляскоткі або плеці. Першы ўдачлівы воін атрымліваў права прымацаваць пяро беркута на патыліцу апахалам ўверх, другі воін, дакрануўшыся да таго ж ворага, прымацоўваў пяро наўскасяк пад вуглом у левы бок, трэці набываў права насіць пяро ў гарызантальным становішчы, а чацвёрты апахалам ўніз. Падобны знак павагі меўся ў народа аджыбвэ: воін, які зняў скальп з ворага, ўзнагароджваўся двума пер’ямі на галаву, а той, хто ўзяў у палон — пяццю.

Пёры ідуць на выраб нацыянальных галаўных убораў,  і . Асабліва каштоўнымі лічацца пёры маладога беркута — светлыя з цёмнай палоскай па краі. Некаторыя плямёны, у прыватнасці кроу і шашоны, прымацоўвалі пудзіла беркута над уваходам у жыллё, лічачы яго «гаспадаром ўсіх паветраных істот» і «захавальнікам, які абараняе чалавека ад злых духаў». Індзейцы лічылі, што арол, якога часта надзялялі эпітэтам буравеснік, бліжэй за іншых падлятае да сонца і з’яўляецца пасланнікам, які перадае весткі паміж духамі і чалавекам.

### У заходняй культуры 
 — беркут, які пажырае змяю.]]

У большасці старых еўрапейскіх моў беркут не мае сваёй адмысловай назвы. Часцей за ўсё буйных драпежных птушак з характэрным арліным абліччам называлі адным словам — аквіла (aquilla) у Рыме, аэтас (ἀετός) у Грэцыі, арлом на Русі і г. д. Аднак беркут, як самы буйны з арлоў, безумоўна прыцягваў да сябе ўвагу чалавека. Вобраз гэтай птушкі часта выкарыстоўваўся ў старажытнасці, напрыклад, у Другім законе — пятай кнізе Торы і Старога Запавету — клопат Госпада пра Якава параўноўваецца з клопатам арла пра патомства: «як арол вызывае гняздо сваё, носіцца над птушанятамі сваімі, распасцірае крылы свае, бярэ іх і носіць іх на сабе, так Гасподзь адзін вадзіў яго, і не было з ім чужога бога» ().

У міфах Старажытнай Грэцыі арла звязвалі з Зеўсам — вярхоўным богам, які пасылаў гэту птушку дзяўбці печань Праметэю і сам ператвараўся ў птушку, каб выкрасці прыгожага траянскага юнака Ганімеда.  у выглядзе арла быў упершыню выкарыстаны персамі у 401 годзе да н.э. у , аднак найбольш шырока стаў прымяняцца рымскімі легіянерамі.

У Сярэднявеччы выява арла пачала з’яўляцца на шматлікіх фамільных, а затым і дзяржаўных гербах. Гэтая традыцыя захавалася да гэтага часу. У геральдыцы арол сімвалізуе сілу, мужнасць, дальнабачнасць і неўміручасць. Сярод сучасных дзяржаў выява канкрэтна беркута маецца толькі на гербе і сцягу Мексікі. Гэты ж арол афіцыйна лічыцца нацыянальнай птушкай гэтай краіны. Арол, які сядзіць на  і пажырае змяю, з’явіўся на дзяржаўных сімвалах дзякуючы паданню ацтэкаў, якое апавядае пра заснаванне іх сталіцы Тэначтытлана. Легенда кажа, што бог сонца  загадаў індзейцам пасяліцца там, дзе ім сустрэнецца арол, які сядзіць на высокім кактусе і трымае ў дзюбе змяю, так яны і зрабілі. У 1960 годзе іспанскі арнітолаг ) ідэнтыфікаваў намаляваную птушку, як , шырока распаўсюджаную ў Мексіцы, але тым не менш на афіцыйным узроўні арол называецца *águila real* (літаральна «сапраўдны арол» — іспанская назва беркута). З расійскіх рэгіёнаў залаты беркут прысутнічае на гербе і сцягу Беларэцкага раёна Башкартастана і на сцягу горада Дальнерэчанска Прыморскага краю. З казахстанскіх рэгіёнаў пара беркутаў намалявана на гербе горада Кастанай.

### Сучаснае выкарыстанне назвы 
* Савецкі касманаўт, двойчы Герой Савецкага Саюза Павел Паповіч меў пазыўны «Беркут»
* Пад  у СССР быў распрацаваны касмічны скафандр. У скафандры гэтага тыпу 18 сакавіка 1965 года Аляксей Лявонаў першым выйшаў у адкрыты космас
* Афіцыйную назву «Беркут» маюць падраздзяленні міліцыі  пры абласных УМУС Украіны.
* Пад назвай «Беркут» вядомы эксперыментальны расійскі знішчальнік .
* «Беркут» — першапачатковая назва зенітнай сістэмы .
* Таварыства з абмежаванай адказнасцю «» займаецца распрацоўкай партатыўных рацый ў дыяпазоне .
* Былы вакаліст гурта «»  узяў сябе псеўданім Беркут.
* Хакейны клуб з Ашгабада носіць назву «», так у Туркменістане называюць беркута.

## У філатэліі 

File:GoldenEagleStampUSSR.jpg
File:1994. Stamp of Belarus 0075.jpg
File:1118-1119 - special postmark.png

## Зноскі 
## Літаратура 
*  
*  
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## Спасылкі 
* В Национальный парк «Беловежская пуща» вернулась редкая для этих мест птица — беркут, сообщили TUT.BY в национальном парке  

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы на марках