Веспрэм

**Ве́спрэм** (, ) — адзін з найстарэйшых гарадоў Венгрыі, адміністрацыйны цэнтр медзье Веспрэм. Насельніцтва 61 721 чал. (2011).

## Геаграфія і транспарт 
Горад размешчаны па абодва бакі ад ракі Шэд прыкладна за 110 км на паўднёвы захад ад Будапешта і ў 15 кіламетрах ад узбярэжжа возера Балатан. Веспрэм звязаны аўтамабільнымі магістралямі з Будапештам, Секешфехерварам, Дзьёрам і навакольнымі гарадамі. Праз горад праходзіць чыгунка Секешфехервар — Веспрэм — Сомбатхей. Час у дарозе на цягніку да Будапешта — каля 2 гадзін.

## Гісторыя 
Веспрэм — адзін з найстаражытных гарадоў Венгрыі. Ён быў заснаваны ў часы кіравання караля Іштвана Святога, аднак паводле паведамленняў летапісца князя Белы III на скале, дзе была пабудавана Веспрэмская крэпасць, ужо быў замак, калі венгры прыйшлі ў гэты рэгіён. Верагодна гэта было ўмацаванне франкаў, узведзенае ў эпоху Карла Вялікага. Веспрэм стаў адной з першых біскупскіх кафедраў Венгрыі, кафедра заснавана ў 1009 годзе. Веспрэмскім біскупам здаўна належаў прывілей каранаваць венгерскіх каралеў, з-за чаго Веспрэм называлі «горадам каралеў». З рук біскупаў веспрэмскага атрымалі карону ўсе каралевы Венгрыі, пачынаючы з Гізелы, жонкі Іштвана Святога, да Цыты Бурбон-Пармскай, апошняй каралевы Венгрыі, жонкі Карла I Габсбурга. У 1001 годзе ў горадзе быў пабудаваны сабор Святога Міхаіла, які пазней неаднаразова быў перабудаваны.
thumb|left|200px|Від на крапасны ўзгорак з узгорка Св. Бенедыкта
Да XIII стагоддзя Веспрэмская крэпасць ператварылася ў добра ўмацаваную цвярдыню на стромкім і скалістым узгорку з магутнымі сценамі. У 1241 годзе мангольскае войска не змагло яе ўзяць і адступіла ад горада. У 1552 годзе Веспрэм быў захоплены туркамі, аднак яны былі хутка выгнаны, дзякуючы чаму ў горадзе захавалася больш сярэднявечных помнікаў, чым у многіх іншых венгерскіх гарадах.

Рост горада прывёў да таго, што ён заняў вялікую тэрыторыю, пашырыўшыся на навакольныя ўзгоркі. Лічыцца, што ўзгоркаў, на якіх размешчаны горад, сем — Крапасны, Іерусалімскі, Пастуховы, Могілкавы, Чэрхат, Кальварыя і Бенедыкцінскі.

У 1706 годзе сцены крэпасці былі разбураны аўстрыйскімі салдатамі.

## Славутасці 
Галоўныя славутасці Веспрэма засяроджаны на крапасным узгорку, у найбольш старажытнай частцы горада. Сярод іх:
thumb|Біскупскі палац
* Біскупскі палац — знаходзіцца ў цэнтры Старога горада на плошчы Св. Тройцы. Пабудаваны ў стылі барока ў канцы 70-х гадоў XVIII стагоддзя.
* Сабор Св. Міхаіла. Першы сабор на гэтым месцы быў пабудаваны ў 1001 годзе ў раманскім стылі, пазней шмат разоў перабудоўваўся. Цяперашні выгляд сабор прыняў пасля чарговай перабудовы ў 1910 годзе. Ад першапачатковага старажытнага храма захаваліся толькі алтар і крыпта. З паўночнага боку да сабора прылягаюць рэшткі старажытнай капліцы Св. Георгія IX стагоддзя.
thumb|злева|150px|Капліца Гізелы

* Капліца Гізелы. Невялікая, вельмі старажытная капліца размешчана паміж Біскупскім палацам і суседнім Домам рэктара. Нягледзячы на тое, што няма ніякіх дакладных крыніц пра сувязь капліцы з імем знакамітай каралевы, не выклікае сумневаў тое, што яна была створана ў ранні перыяд кіравання Арпадаў, хутчэй за ўсё ў XI стагоддзі.
* Помнік Іштвану і Гізеле. Помнік усталяваны ў 1938 годзе ў незвычайным месцы, над абрывам краспаснога ўзгорка. Ад помніка адкрываецца цудоўны краявід на наваколлі.
* Кляштар піяраў. Пабудаваны ў XVIII стагоддзі ордэнам піяраў.
* Брама Герояў. Пабудавана ў 1936 на месцы сярэднявечнай брамы. Архітэктура брамы неараманская, нягледзячы на сучаснае паходжанне, брама добра ўпісалася ў ансамбль старадаўніх будынкаў вакол яе.
* Пажарная вежа. Вежа пабудавана ў XV стагоддзі, як вартаўнічая. У 1810 годзе моцна пацярпела ад землетрасення. Першапачаткова было вырашана яе разабраць, аднак затым яна была перабудавана ў пажарную каланчу і яшчэ доўга служыла ў гэтай якасці.
* Ансамбль плошчы Овараш тэр. Плошча Овараш тэр, размешчаная ля падножжа крапаснога ўзгорка, акружана прыгожымі барочнымі асабнякамі, сярод якіх вылучаюцца ратуша і дом сямейства Поза.
* Тэатр Пецёфі. Будынак тэатра ў прыгожым парку побач з крапасным узгоркам пабудаваны ў 1908 годзе ў стылі мадэрн. Названы ў гонар вялікага венгерскага паэта Шандара Пецёфі, якому ўсталяваны помнік каля ўваходу ў тэатр.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Леапольд Сямёнавіч Аўэр — скрыпач, педагог
## Галерэя 

Выява:Veszprem-szent-mihaly.jpg|Сабор Св. Міхаіла
Выява:Veszprem Tuztorony2.jpg|Пажарная вежа
Выява:Veszprem varkapu.jpg|Брама герояў
Выява:Veszprem Ovaroster2.jpg|Плошча Овараш тэр
Выява:Veszprem Istvanesgizella.jpg|Помнік Іштвану і Гізеле
Выява:Veszprem Szentharomsagter dny.jpg|Плошча Св. Тройцы

## Гарады-пабрацімы 
*  Курск, Расія
*  Ботрап, Германія
*  Гладсаксэ, Данія
*  Аціньі-Лувен-ла-Нёў, Бельгія
*  Пасау, Германія
*  Рованіемі, Фінляндыя
*  Сфынту-Георгэ, Румынія
*  Тарту, Эстонія
*  Тырат Кармель (раён г. Хайфа), Ізраіль
*  Сен-Мішэль-сюр-Орж, Францыя
*  Жамберк, Чэхія

## Літаратура 
* Венгрия. Путеводитель. Вокруг света, 2007 г. ISBN 978-5-98652-117-6

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада 
* Веспрэм на сайце funiq.hu 

Катэгорыя:Гарады Венгрыі