open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алукснэ

**А́лукснэ** (, , ) — горад на паўночным усходзе Латвіі каля аднайменнага возера, адміністрацыйны цэнтр Алуксненскага края. Плошча 14,23 км². Насельніцтва 8653 чал. (1 студзеня 2012).

Назва паходзіць ад  — «крыніца ў лесе». Да 1917 года называўся **Марыенбу́рг** (у гонар Маці Божай). Вядомы з 1284 года.

Гарадскі востраў вядомы як Замкавы (*Pils sala*), або востраў Марыі. Замак у наш час выкарыстоўваецца як адкрытая тэатральная пляцоўка.

## Гісторыя 
Тэрыторыя вакол возера Алукснэ першапачаткова была заселена фінскімі плямёнамі, а з VIII—XII стагоддзяў латгаламі. Паселішча, тады вядомае як Олыста, Алыстъ або Волыстъ, на месцы цяперашняга горада ўпершыню згадана ў пскоўскім летапісе пад 1284 годам.

]]
Мясцовасць і паселішча былі захоплены нямецкімі крыжакамі Лівонскага ордэна ў 1342 годзе. Імі на суседнім востраве быў пабудаваны замак Марыенбург, які служыў для абароны гандлёвых шляхоў з Рыгі ў Пскоў. Горад, які вырас побач з замкам, таксама стаў вядомы як Марыенбург.

Быў узяты войскамі Івана IV у 1560 годзе падчас Лівонскай вайны. У 1582 годзе быў уключаны ў склад Рэчы Паспалітай. У 1629 годзе адышоў да Швецыі.

У 1683 годзе ў Відзэмэ Эрнстам Глюкам, лютэранскім святаром, першым перакладчыкам Бібліі на латышскую мову, заснаваны першыя школы з выкладаннем на латышскай мове.

Руская армія на чале з Шарамецевым захапіла горад падчас Паўночнай вайны ў 1702 годзе. Пры гэтым у палон патрапіў Глюк і яго выхаванка Марта Скаўронская (Крузэ), якая стала палюбоўніцай і пасля жонкай першага расійскага імператара Пятра I. У 1724 годзе пад імем Кацярына I была каранавана на расійскі прастол, стаўшы расійскай імператрыцай.

У сярэдзіне XVIII стагоддзя памесце Марыенбург было падаравана дзяржаўнаму канцлеру М. І. Варанцову, які ў 1764 годзе прадаў яго лейб-медыку І. Ф. Фітынгофу. У сярэдзіне XIX стагоддзя побач з развалінамі старога замка Фітынгофы пабудавалі новую рэзідэнцыю.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Алуксненскага края 
* Інфармацыя пра Алукснэ ў тапанімічнай базе даных 

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Катэгорыя:Алуксненскі край
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1284 годзе
Іосіф Солтан

**Іосіф Солтанавіч**, або **Солтан**, свецкае імя **Ілья** (каля 1450 — 1521 або 1522) — вялікалітоўскі праваслаўны царкоўны дзеяч. Епіскап смаленскі (1494—1509), мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі (з 1507).

## Біяграфія 
 з Супрасльскага манастыра]]

Сын лагойскага баярына Солтана, які атрымаў ад князя Аляксандра Чартарыйскага зямлю ў Ганявічах у Лагойскім княстве. Такім чынам, Ілья належаў да сям’і Солтанавічаў (Салтановічаў) — меў братоў Міхаіла і Грыньку, сёстраў Марыну і Ганну. Карыстаўся гербам «Ліс», або падобным да яго ўласным знакам, які захаваўся на некалькіх адбітках мітрапаліцкай пячаткі.

Прыняў манаства з імем Іосіф. У пачатку XVI ст. епіскап смаленскі. Блаславіў заснаванне Супрасльскага Дабравешчанскага манастыра і перадаў яму ў 1503 годзе Супрасльскі абраз Маці Божай.

У маскоўскую вайну 1500—1503 гадоў пры аблозе Смаленску захаваў вернасць вялікаму князю літоўскаму Аляксандру. За гэта ў 1504 годзе атрымаў ад апошняга тры маёнткі ў Бельскім павеце — Тапілец, Бацюты і Пышчава, а ў 1507 годзе ад Жыгімонта Старога сяло Капусцінскае.

Атрымаў прызначэнне на мітрапаліта кіеўскага, галіцкага і ўсяе Русі, зацверджанае ў 1509 годзе канстанцінопальскім патрыярхам Пахоміем. 25 снежня 1509 года склікаў у Вільні, дзе была яго рэзідэнцыя, сабор духавенства Кіеўскай мітраполіі, на якім прыняты 15 правілаў, датычных у асноўным паляпшэння маральнага стану царквы.

У 1511 годзе дапамогай вялікага гетмана літоўскага князя Канстанціна Астрожскага атрымаў ад караля Жыгімонта Старога грамату, якая гарантавала незалежнасць праваслаўнага духавенства ад свецкай улады ў кіраванні і судаводстве. У 1514 годзе склікаў яшчэ адзін сабор, на якім вызначылі свята прападобнага Елісея Лаўрышаўскага, паводле падання, заснавальнік Лаўрышаўскага манастыра ў XIII ст.

Адзін з першых фундатараў царквы Св. Барыса і Глеба ў Навагрудку. Пры Іосіфе Солтане манастыры і прыходскія цэрквы ў Вільні, Віцебску, Гародне, Кіеве, Кобрыне, Мінску, Мсціславе, Навагрудку, Пінску, Смаленску, Супраслі, Тураве і іншыя атрымалі ад буйных свецкіх феадалаў шэраг маёнткаў і іншых ахвяраванняў.

У 1521 годзе разам з Канстанцінам Астрожскім дамогся ад караля Жыгімонта Старога пастановы пра паляпшэнне ўмоў для праваслаўных Галіцыі (у складзе Каралеўства Польскага). Тастаментам перадаў пад апеку Канстанціна Астрожскага ўсю мітрапаліцкую маёмасць да абрання новага мітрапаліта.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Іосіф II
Іосіф
Іосіф
Клясціцкае вадасховішча

**Кля́сціцкае** — вадасховішча ў Беларусі, у Расонскім раёне Віцебскай вобласці, за 14 км на захад ад гарадскога пасёлка Расоны, каля аграгарадка Клясціцы.

Створана ў 1959 годзе на рацэ Нішча ў энергетычных мэтах (Клясціцкая ГЭС).
Плошча паверхні 1,25 км². Найбольшая глыбіня 7 м, сярэдняя — 2 м. Даўжыня 12 км, найбольшая шырыня — 0,2 км. Аб’ём вады 2,52 млн м³. Плошча вадазбору 1089 км². Берагавая лінія даўжынёй 11,05 км моцна парэзаная. Берагі параслі лесам; вышыня іх у вярхоўі да 5 м, каля плаціны да 10—15 м. Дно выслана пяском і слаба заіленае. Ёсць дробныя астравы. Сярэдні шматгадовы сцёк у створы плаціны складае 226,8 млн м³.

На паўночным усходзе ў вадасховішча ўпадае рака Люці.

## Літаратура 
* 
*  — С. 45.
* 
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.

## Спасылкі 
* Водохранилища — Витебская область. Морфометрические показатели и характерные уровни // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Клясціцы
Катэгорыя:Вадасховішчы Расонскага раёна
Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Нішча (рака)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1959 годзе
Катэгорыя:Вадасховішчы паводле алфавіта
Валдэмарпілс

**Валдэмарпілс** (, да 1920 г. — **Сасмакен**, да 1926 г. — **Сасмака**) — горад у паўночна-заходняй частцы Латвіі, у Талсінскім раёне. Адлегласць ад Рыгі складае 130 км, ад Талсі — 15 км. Горад знаходзіцца на заходнім беразе возера Сасмака, каля падножжа Паўночна-курскага ўзвышша.

## Гісторыя 
Першая згадка пра горад Сасмаген (*Sasmagen*), а дакладней, пра сядзібу, што стаяла на яго месцы, датуецца 1582 г. Хаця шмат стагоддзяў дагэтуль тут знаходзілася паселішча куршаў, пра якіх засталася згадка ў выглядзе кургана *Dupurkalns*. На пачатку 17 ст. на месцы будучага горада ўтварылася цэлае паселішча вольных гандляроў і рамеснікаў (на 1628 г. у ім жыло каля 25-30 сем’яў). А ў сярэдзіне 19 ст. паселішча зрабілі сталіцай яўрэйскай абшчыны (так, у 1863 г. яўрэі скаладалі ажно 83,1 % жыхароў мястэчка). У 1834 г. паселішчу былі нададзены некаторыя гарадскія правы (у прыватнасці, права збіраць падаткі), аднак статус сапраўднага горада Сасмака набыла толькі ў 1917 г. Нарэшце, у 1926 г. горад набыў сваю сучасную назву, назваўшыся Валдэмарпілс у гонар слыннага культурнага і грамадкага дзеяча Крыш’яніса Валдэмарса, які паходзіў з ваколіц горада.

## Насельніцтва 
Большасць жыхароў горада — латышы (94,8 % ў 1999 г.).

## Культура і адукацыя 
У Валдэмарпілсе дзейнічае адна сярэдняя школа. Таксама тут знаходзяцца два музеі: дзяржаўны рэгіянальны (так званы *Novada muzejs*, прысвечаны гісторыі і культуры края) і прыватны Музей лесу (разам з невялічкім дэндралагічным паркам).

## Гістарычныя помнікі 
thumb|Евангелічна-лютэранская царква
Цэнтр горада прызнаны архітэктурным помнікам 17-19 ст. Самым старым будынкам з’яўляецца лютэранская царква (1646 г.). Праваслаўная царква стаіць з 1889 г. На поўначы горада, у Сасмакскім парку, знаходзіцца прыгожая сядзіба, збудаваная ў 1870-80-х гадах у неагатычным стылі. Недалёк ад яе расце самая тоўстая ліпа ў Балтыйскіх краінах (акружнасць дрэва роўная 8,5 м, узрост — прыкладна 350 год).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Талсінскага края 
* Сайт пра Валдэмарпілс
* Інфармацыя пра Валдэмарпілс у тапанімічнай базе даных

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Катэгорыя:Талсінскі край
Міхась Белямук

**Міхась Белямук** (псеўд.: *Дубок, Чаромха, Беластоцкі*; , Голя гміны Палоўцы Брэсцкага павета Палескага ваяводства Польша, цяпер  Брэсцкай вобласці Беларусі — , Кліўленд, ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык.

## Біяграфія 
Пад час нямецкай акупацыі — афіцэр Беластоцкага батальёна самааховы. З лета 1944 года — у эміграцыі. Некаторы час жыў у беларускіх лагерах для перамешчаных асоб у Германіі. Прымаў удзел у Першым з’ездзе беларускіх вернікаў у Рэгенсбургу.

У 1949 годзе эміграваў у ЗША. Вучыўся на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Калумбусе (штат Агая). Сам як эмігрант, незаконным спосабам быў спонсарам і адпраўнікам запрашэнняў (ашурансаў) на прыбыццё ў ЗША для 25 асоб у пасляваенную Германію. На 26-м запрашэнні эміграцыйныя службы ЗША выявілі, што Белямук запрашае людзей нелегальна, яму пагражала дэпартацыя. Прысуд змякчылі пасля паручальніцтва за Бельмука славацкіх бенедыктынцаў, якія таксама ўзялі на сябе апеку над усімі запрошанымі асобамі.

Стаў адным з арганізатараў беларускага жыцця ў Кліўлендзе, стваральнікаў мясцовага аддзела Беларуска-амерыканскага задзіночання. З 1954 года старшыня Згуртавання беларускай моладзі ў Кліўлендзе.

З 1991 года — ініцыятар і выдавец гістарычнага часопіса «Полацак». Аўтар шэрагу публікацый, у тым ліку на гістарычныя тэмы. З 1993 года — ганаровы член Інстытута гісторыі Акадэміі навук Беларусі. Выдаў успаміны («Свайго лёсу не мінеш», Вільня, 2006).

## Публікацыі 
* Вытокі беларускіх пячаткаў = Origins of byelorussian seals / М. Белямук. — Клыўленд (Огаё), 1986. — 47 с.
* Тапаграфія знаходак манэт і аздобаў // Полацак. — 1992. — № 8. — С. 12—20; № 9. — С. 9—18; № 10. — С. 9—15.
* Вялікі князь Вітаўт і ягоная маестатная пячатка // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — 2009. — № 31. — S.
* Свайго лёсу ня мінеш. Вільня, 2006. ISBN 9955-9865-0-6
* Нумізматыка. Сфрагістыка. Успаміны. Мінск, 2010. ISBN 978-985-1111-70-9

## Літаратура 
* 
* *Юрэвіч Л.* Літаратурны рух на эміграцыі. — Мінск: БГА, 2002.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Клясціцы

**Кля́сціцы** (, ) — аграгарадок у Расонскім раёне Віцебскай вобласці, каля Клясціцкага вадасховішча, на скрыжаванні аўтадарог г. Полацк — в. Юхавічы і г.п. Расоны — в. Каханавічы. Цэнтр сельсавета. За 16 кіламетраў на захад ад г.п.Расоны, 150 км ад Віцебска, 37 км ад чыгуначнай станцыі Боркавічы.

Па заходняй ускраіне аграгарадка працякае рака Нішча.

## Насельніцтва 
* 987 жыхароў, 400 двароў (1998)

## Інфраструктура 
* Аб'яднанне «Райсельгасхімія», Клясціцкая ГЭС, дрэваапрацоўчы ўчастак, лясніцтва
* Сярэдняя школа
* Док культуры і бібліятэка
* Амбулаторыя і аптэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну
* Помнік у гонар перамогі расійскіх войск у Клясціцкіх баях 1812 года (не захаваўся)
* Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла

## Вядомыя асобы 
* Віктар Іванавіч Замосцік (нар. 1970) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Клясціцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна
Баўска

**Ба́ўска** (, да 1920 ,  або ) — горад, цэнтр Баўскага края Латвіі. Насельніцтва  жыхароў (2005). Плошча 6,1 км². Знаходзіцца за 66 км на поўдзень ад Рыгі ля зліцця рэк Муса і Мэмэлэ (якія ўтвараюць Ліелупэ). Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Іецава (за 26 км). У гісторыі горада пакінулі свой след Лівонская вайна (1558—1583), Трыццацігадовая вайна (1618—1648), Паўночная вайна (1700—1721), чума 1711 года, паход Напалеона 1812 года.

## Гісторыя 
Баўск быў заснаваны Тэўтонскімі рыцарамі ў 1443 годзе, стаў горадам у 1511 годзе. Поўныя правы горада атрымаў у 1609.

Замак Баўска быў заснаваны ў 1456 годзе ландмайстрам нямецкага ордэна ў Лівоніі Іаанам фон Менгедэ (таксама называўся Бушэ, Бушэнбарг і Баўшкенбург). У 1625 годзе замак быў узяты шведамі, падчас Паўночнай вайны ў 1705 годзе — рускімі.

У 1705 годзе ўмацаванні замка былі разбураны, і з тых часоў ён незаселены. Захаваліся разваліны замка, а ў апошнія гады ён быў адрэстаўраваны.

У 1855 годзе ў Баўску налічвалася 6532 жыхароў. Усяго ў Баўскім павеце, Курляндскай губерні Расіі налічвалася 56804 жыхароў. У той час у горадзе знаходзіліся праваслаўная капліца, лютэранская царква, дзве сінагогі. Таксама меліся гарбарны і цагляны заводы і два бровары. Штогадовы кірмаш праводзіўся з 12 па 17 кастрычніка.

Да 1 ліпеня 2009 года горад уваходзіў у склад Баўскага раёна.
## Насельніцтва 
## Эканоміка, прамысловасць 
Філіялы плодакансервавага і тэкстыльнага камбіната «Саўлэ».

2 бровары:
* «Bauskas alus»
* «Lodiņa alus»

## Славутасці 
* Баўскі замак XV—XVI стст.
* Рундальскі палац герцага Бірона. Пабудаваны ў (1736—1740) архітэктарам Барталамеа Франчэска Растрэлі
* Баўскі музей краязнаўства і мастацтва
** Выстаўкі: Яўрэі ў Баўску; Немцы ў Баўску; Калекцыя лялек і цацак Тамары Чуднаўской; Пакой селяніна ў XIX стагоддзі
* Мемарыяльны дом-музей паэта Віліса Плуданса «Лэйніекі»
* Выстаўка машыннага музея
* Сялянскі падворак і музей сельскагаспадарчых машын
* Народны тэатр
* Праваслаўная царква на цэнтральнай плошчы
* Помнік латышскім батальёнам СС;

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* О. Е. Schmidt, «Schlosse Bausk und Mesotten», Митава, 1890.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Баўскага края 
* Турыстычны інфармацыйны цэнтр Баўскага раёна
* Інфармацыя пра Баўск у тапанімічнай базе даных

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Катэгорыя:Баўскі край
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1443 годзе
Кемяны

Назву **Кемяны** маюць:

* Кемяны — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці
* Кемяны — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці
Дахау

**Дахау** ():

## Значэнні 
* Дахау (горад)
* Дахау (канцэнтрацыйны лагер)
* Раён Дахау
* Замак Дахау
Латгальцы

**Латга́льцы** (па-латгальску: *latgalīši*, ) — народ, які пражывае ў асноўным у Латгаліі, гісторыка-культурная вобласці Латвіі. У Латвіі пражываюць 400 тыс. латгальцаў (прыкладна 20 % насельніцтва), але падлікі ўскладняюцца тым, што афіцыйна ў Латвіі няма нацыянальнасці латгальцы. Шмат латгальцаў пражывае ў Расіі, у прыватнасці ў Краснаярскім краі.
thumb|злева|Неафіцыйны сцяг латгальцаў

Мова — латгальская (лічыцца верхнелатышскім дыялектам латышскай мовы), не мае афіцыйнага статусу, але па Законе аб мове дзяржава захоўвае і развівае латгальскую мову як культурна-гістарычную каштоўнасць. У большай часткі з іх у пашпарце запісана нацыянальнасць «латыш».

Большасць веруючых латгальцаў вызнае каталіцтва.

Латгальцы лічацца нашчадкамі латгалаў.

## Гл. таксама 
. «Latgales nacionalais jautajums» (Латгальскае нацыянальнае пытанне). Менск, 1934]]
* Латгалы
* Латгалія
* Латгальская мова
* Латгальскія прозвішчы
* Лівы

## Спасылкі 
Катэгорыя:Балты
Катэгорыя:Народы Латвіі
Катэгорыя:Латгалія
Катэгорыя:Латгальская мова ў свеце
Крымна

**Крымна** — карставае возера ў Шацкім раёне Валынскай вобласці Украіны, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Мэльныкы, за 0,4 км ад мяжы з Беларуссю, у басейне ракі Мухавец.

Плошча паверхні возера 1,44 км². Даўжыня 2 км, шырыня 0,72 км. Найбольшая глыбіня 6 м. Катлавіна неправільнай прадалгаватай формы. Берагі пераважна нізінныя, забалочаныя. Дно пераважна пясчанае, часткова выслана сапрапелем.

На поўначы з возера выцякала рака Рыта, рэчышча якой было зменена пасля меліярацыі. Уваходзіць у склад Шацкага нацыянальнага парку.

## Літаратура 
* Ліст карты M-34-24. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1975-83 гг.

Катэгорыя:Азёры Валынскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Мухаўца
Серыф

right
**Серыф** (**засечка**; ), у антыквавых шрыфтах — кароткі, звычайна перпендыкулярны штрых, з якога пачынаецца і якім скончваецца асноўны штрых знака. У старой літаратуры часам называецца «адсечкай». Адна з асноўных прыкметаў шрыфтавай формы. Засечкі бываюць аднабаковымі і двухбаковымі. Іх форма можа быць разнастайнай: трохвугольнай, прамавугольнай, закругленай, дэкаратыўнай, у выглядзе тонкай гарызантальнай лініі і г. д. Засечкі могуць быць скругленымі ў месцы злучэння з асноўным штрыхом (), а могуць прылучацца пад вуглом без скруглення ().

Серыф
Прэйлюпэ

**Прэ́йлюпэ** (лат.: *Preiļupe*; руск.: *Прелька*) — рака басейну Балтыйскага мора. Працякае ў Прэйльскім краі Латвіі. Выцякае з возера Салмэйс у выглядзе рукатворнага водаадводнага канала, а ўпадае ў раку Фэйманка на 56°28’33" паўночнай шырыні і 26°65' заходняй даўжыні. Гэта прыкладна ў 1,2 км на паўночны ўсход ад вёскі Анчкіні і ў 5,2 км на паўднёвы захад ад Прэйлі — самага буйнога населенага пункту на яе шляху. Асноўны кірунак плыні ракі — на захад. Русла ракі часткова рэгулявалася. Частка яго ўяўляе сабой сістэму каналаў Прэйльскага сядзібнага комплексу, вырытых у сярэдзіне 19 стагоддзя Даўжыня ракі — 19 км, плошча басейну — 104 км², гадавы сцёк — 0,021 км³, перапад вышыні — 42 м. Воды ракі слаба забруджаныя, іх колер з большага блакітны.

Катэгорыя:Рэкі Латвіі
Голядзь

thumb|350px|Тэрыторыя распаўсюджання старажытнабалцкіх гідронімаў
**Го́лядзь** — зніклы балцкі народ, які ў XI—XII стст. жыў па верхнім цячэнні Пратвы (на тэрыторыі сучасных Маскоўскай і Калужскай абласцей), паміж прышлымі вяцічамі і крывічамі.

## Гісторыя 
Упершыню згадана пад 1058 годам, калі яе перамог вялікі князь кіеўскі Ізяслаў Яраславіч. Каля 1147 года на голядзь хадзіў чарнігаўскі князь Святаслаў Ольгавіч. Да канца XII стагоддзя голядзь цалкам асімілявана славянамі, галоўным чынам вяцічамі.

Мяркуецца, што продкамі голядзі, магчыма, былі галінды, якія жылі ў балтыйскім рэгіёне, згадваюцца ў II стагоддзі Клаўдзіем Пталамеем і далі назву вобласці Галіндыі ва Усходняй Прусіі, у раёне Мазурскіх азёраў.

## Назва 
Назва голядзь паходзіць ад назвы прускіх галіндаў. Назва галіндаў найімаверней гідранімічнага паходжання, ад назвы краю **Galinda* (Галінда), якая ад назвы не захаванай да сёння рачной назвы тыпу **Galinda*.

У рачной назве Галінда корань *Gal-* звязаны з балцкім гняздом каранёў *gal- : gel- : gil-* з семантыкай глыбіні, паглыбленасці. Адсюль літоўскае *galvis* «сажалка на месцы старога рачнога рэчышча», *gelmė* «глыбіня», *gilus* «глыбокі».

Той жа корань *Gal-* і ў яцвяжскай назве ракі  (у басейне Нарава), з другой асновай *-da* ад яцвяжскага **udā* «вада, рака».

У галіндскай назве корань пашыраны пашыральнікам *-nd-*, які таксама ў літоўскіх гідронімах тыпу *Gilandė, Krūvanda, Tarandė*. Ён выкарыстоўваецца ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (*lask-ioti* «боўтацца, матацца» — *lask-ind-a* «абадранец»).

Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы Натангія (іншая з прускіх земляў), Нальша, Яцвязь, Судовія (зямля роднасных яцвягам судоваў), Селія, Латыголь, імаверна і Літва, звязваюцца з гідронімамі з асновамі *Nat-ang-, Nal-š-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Lat-, Liet-(u)v-*. Мяркуецца, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені).

## Тапаніміка 
У цяперашні час у Дзмітраўскім раёне Маскоўскай вобласці існуе сяло з назвай *Голядзі*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Третьяков П. Н. Финно-угры, балты и славяне на Днепре и Волге. — М., 1966

Катэгорыя:Усходнія балты
Катэгорыя:Старажытныя народы Расіі
Катэгорыя:Гісторыя Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскай вобласці
Пераклады Бібліі на латышскую мову

**Пераклады Бібліі на латышскую мову** — пераклады Бібліі, выкананыя ў розныя гістарычныя перыяды рознымі аўтарамі з мэтай перакладу на латышскую мову.

## Гісторыя 
1685 годам датуецца пераклад Бібліі на латышскую мову. Гэты пераклад быў выканаў лютэранскі пастар Іаган Эрнст Глюк.

Пераклад паводле Іагана Эрнста Глюка неаднаразова перавыдаваўся. У другой палове XX стагоддзя ён падвяргаўся перагляду (1931 год), быў надрукаваны ў другой палове гэтага ж стагоддзя (1965 год) Аб'яднанымі біблейскімі таварыствамі ў Лондане. Галоўным рэдактарам з'яўляўся прафесар Эрнестс Блэсэ. У гэтым перакладзе выкарыстоўваліся традыцыйныя спалучэнні і літары *ch* і *ŗ* даваеннай Латвіі і латышоў у выгнанні.

У 1995 годзе Латвійскае біблейскае таварыства (LBB) распачала працу над новым перакладам Бібліі — Евангеллі і Дзеянні (у 1999 годзе), а таксама ўвесь Новы Запавет (у 2007 годзе). Выдавецкі дом «Zinātne» () выпусціў шэраг кніг Старога Запавету ў некалькіх выданнях, між тым як пераклад Старога Запавету паводле LBB па-ранейшаму рыхтуецца да публікацыі. У 2005 годзе Латвійскім Біблейскім Таварыствам былі выдадзены Другакананічныя кнігі.

латышская
Біблія
Готарпскае пытанне

**Готарпскае пытанне** — пытанне аб прыналежнасці Даніі часткі Шлезвіг-Гольштэйна.

Пытанне бярэ пачатак у 1544 годзе, калі Шлезвіг-Гольштэйн быў падзелены на 3 часткі:
* Сёдэрбаргскую, якая адышла да Даніі;
* Готарпскую, якая кіравалася герцагамі з дынастыі Гольштэйн-Готарпаў (Готарпамі);
* Хадэрслеўскую.

Канфлікт паміж Даніяй і Готарпамі з-за так званай «готарпскай спадчыны» пачаўся пасля падзелу паміж імі ў 1581 годзе Хадэрслеўскай часткі. Барацьба асабліва абвастралася ва 2-й палове XVII стагоддзя і падчас Паўночнай вайны 1700—21 гадоў. У барацьбе з Даніяй готарпскія герцагі абапіраліся на падтрымку Свяшчэннай Рымскай імперыі, падданымі якой з'яўляліся.

Пасля таго, як гольштэйн-готарпскі герцаг Карл Петэр Ульрых стаў у 1761 годзе расійскім імператарам Пятром III, сітуацыя для Даніі стала пагрозлівай. Аднак імператрыца Кацярына II у 1767 годзе заключыла з Даніяй дагавор аб саюзе, пацверджаны трактатам 1773 года (так званы *Царскасельскі трактат*), які цалкам урэгуляваў «готарпскае пытанне».

Паводле заключанага трактата, спадчыннік расійскага прастола Павел (I), які быў адначасова гольштэйн-готарпскім герцагам, адмаўляўся на карысць Даніі ад готарпскай спадчыны ў абмен на графствы Ольдэнбург і Дэльменгорст у Паўночнай Германіі, кіраўніком якіх стаў Фрыдрых Аўгуст I Ольдэнбургскі. У выніку такога рашэння ўвесь Шлезвіг-Гольштэйн увайшоў у склад Даніі.

Размен паміж Готарпскім домам і Даніяй па Царскасельскім трактаце 1773 года стаў адным з буйных абменаў тэрыторыямі ў Еўропе ў XVIII стагоддзі.

Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Катэгорыя:Шлезвіг-Гольштэйн
Хадэрслеў

**Хадэрслеў** () — горад і порт у Даніі ў паўднёва-ўсходняй частцы паўвострава Ютландыя. Размешчаны ў даліне ўздоўж заліва Хадэрслеў-Фіёрд (), за 14 км ад праліва Малы Бельт. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны (вобласць Паўднёвая Данія). Насельніцтва  чал. (1 студзеня 2006).

## Гісторыя 
Першая згадка пра Хадэрслеў датуецца 1228 годам. Хадэрслеў быў, відаць, заснаваны вікінгамі не менш чым за стагоддзе да таго, як атрымаў статус горада ў 1292 годзе. У той час ён быў уладаннем караля і стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў у паўднёвай Ютландыі. У 1327 годзе ўпершыню згаданы каралеўскі замак Хадэрслеўхус. Ён знаходзіўся на ўсход ад гарадскога сабора.

[thumb|злева|Кафедральны сабор у Хадэрслеве — узор [цагляная готыка|цаглянай готыкі]]

У наступныя стагоддзі горад квітнеў. Быў пабудаваны гатычны сабор і другі замак Хансбарг (спалены ў 1644 годзе) на ўзор замка Кронбарг. З-за чумы ў Капенгагене кароль Крысціян IV ажаніўся ў Хадэрслеве.

У XVI стагоддзі горад стаў адным з першых месцаў у Скандынавіі, дзе пачало распаўсюджвацца лютэранства.

З 1864 года Хадэрслеў належаў Прусіі, а таксама Паўночнагерманскаму саюзу, з 1871 года ўваходзіў у склад Германскай імперыі. У 1920 годзе па выніках плебісцыту ў Шлезвігу паўночная яго частка разам з Хадэрслевам перайшла да Даніі (61,4 % жыхароў горада выказаліся за далучэнне да Даніі, 38,6 % за тое, каб застацца ў складзе Германіі).

## Эканоміка 
Хадэрслеў — гандлёвы цэнтр, порт. У горадзе размешчаны прадпрыемствы гарбарнай прамысловасці, машынабудавання, піваварныя заводы, адна з найвядомых у Еўропе, яхтавая верф «X-Yachts».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite*

## Спасылкі 
* http://www.nyhaderslev.dk/ 

Катэгорыя:Гарады Даніі
Фрыдрых Аўгуст I Ольдэнбургскі

**Фрыдрых Аўгуст Гольштэйн-Готарпскі** (; , палац  — , ) — князь-біскуп любекскі з 15 снежня 1750 і адначасова граф з 14 снежня 1773, а пазней з 22 сакавіка 1777 герцаг ольдэнбургскі. З дому Гольштэйн-Готарпаў.

Родны брат караля Швецыі Адольфа Фрэдрыка. Дзядзька Кацярыны Другой (брат яе маці Іаганы Лізаветы).

## Біяграфія 
Фрыдрых Аўгуст быў шостым дзіцем у сям’і Крысціяна Аўгуста Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпскага і Альберціны Фрыдэрыкі Бадэн-Дурлахскай.

У канцы 1743 года, калі зайшла гаворка пра сватаўство пляменніцы са спадчыннікам расійскага прастола, Фрыдрых Аўгуст асабіста прывёз у Пецярбург партрэт нявесты, напісаны прускім прыдворным мастаком Антуанам Пэнам.

У 1750 годзе Фрыдрых Аўгуст атрымаў у спадчыну Любекскае княства-біскупства з цэнтрам у Эйтынскай рэзідэнцыі ад старэйшага брата, які праз год павінен быў стаць каралём Швецыі.

Пасля смерці Фрыдрыха Аўгуста ў 1785 годзе герцагствам за псіхічнахворага сына Фрыдрыха Аўгуста Петэра Фрыдрыха Вільгельма кіраваў яго пляменнік Петэр Фрыдрых Людвіг Ольдэнбургскі, сын Георга Людвіга.

## Сям’я 
21 лістапада 1752 года ён ажаніўся з Ульрыкай Фрыдэрыкай Вільгельмінай Гесэн-Касельскай, дачкой Максіміліяна Гесэн-Касельскага.

У Фрыдрыха Аўгуста было трое дзяцей:

* Петэр Фрыдрых Вільгельм (1754—1823)
* Луіза Караліна (1756—1759)
* Гедвіга Лізавета Шарлота (1759—1818)

Катэгорыя:Гольштэйн-Готарпская дынастыя
Катэгорыя:Кіраўнікі Ольдэнбурга
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Готарп

**Готарп** (), або **Готарф** () — палац-замак, размешчаны ў нямецкім горадзе Шлезвігу на востраве ў заліве Шлей. Да 1702 года — рэзідэнцыя дому Гольштэйн-Готарпаў, прадстаўнікі якога кіравалі Расіяй з 1761 па 1917 гады. У наш час у Готарпе змяшчаюцца рэгіянальныя музеі археалогіі, мастацтва і гісторыі культуры.

## Гісторыя 
Першыя звесткі пра Готарпскую сядзібу з’яўляюцца ў 1161 годзе, калі ў гэтых месцах пасяліўся шлезвігскі біскуп Ока. У 1268 годзе Готарп быў набыты дацкім герцагам Шлезвіга, а ў 1340 годзе перайшоў у валоданне графа Гольштэйнскага. Першы дацкі манарх Ольдэнбургскай дынастыі, Крысціян I, атрымаў яго па спадчыне ад маці ў 1459 годзе.

З гадамі Готарпская рэзідэнцыя ўвесь час пашыралася і перабудоўвалася, асабліва пры дацкім манарху Фрыдэрыху I, які выбраў яе асноўным месцам свайго знаходжання і тут жа памёр. Пры падзеле Шлезвіг-Гольштэйна ў 1544 годзе замак Готарп адышоў да малодшага сына Фрэдэрыка — герцага Адольфа. Адсюль яго нашчадкі кіравалі адной трацінай Шлезвіга — герцагствам Шлезвіг-Гольштэйн-Готарп.

Уладальнікі Готарпа імкнуліся падтрымліваць дружалюбныя адносіны з Расіяй. Герцаг Фрэдэрык III накіраваў да маскоўскага двара свайго прыдворнага Алеарыя. Ён жа замовіў выраб знакамітага Готарпскага глобуса, для размяшчэння якога ў садзе быў пабудаваны павільён ва ўсходнім стылі. Пазней глобус патрапіў у збор рускага цара і цяпер экспануецца ў Кунсткамеры.

## Сучасны палац 
Свой цяперашні выгляд палац набыў у 1697—1703 гадах, калі была здзейснена яго поўнамаштабная рэканструкцыя па барочнаму праекту шведскага прыдворнага архітэктара Тэсіна-малодшага. У стрыманай архітэктуры палаца пераважаюць італьянскія матывы, запазычаныя Тэсінам з твораў свайго куміра Берніні. Масіўны бельведэр, папулярны ў тыя гады элемент палацавай архітэктуры, выконваў ролю данжона, з’яўляючыся сімвалам феадальнай улады.

Не паспела будаўніцтва скончыцца, як дацкія войскі акупавалі Готарп. На позву дня становіцца т.зв. Готарпскае пытанне. За кароткі час прадметы дэкору былі разрабаваны, інтэр’еры прыйшлі ў заняпад. Зяць Пятра I — Карл Фрыдрых Гольштэйн-Готарпскі — ніколі не жыў у сядзібе сваіх продкаў, аддаючы перавагу нябеднаму існаванню ў Эйтынскім замку ў сваякоў або пры царскім двары. У XIX стагоддзі ў Готарпе размяшчаліся казармы, спачатку дацкія, а потым прускія.

Пасля Другой сусветнай вайны, калі Готарп быў прыстасаваны для размяшчэння перамешчаных асоб, улады зямлі Шлезвіг-Гольштэйн прыняліся за планамерную рэстаўрацыю Готарпскага замка. Адноўлены быў і даўно знішчаны рэгулярны парк на версальскі манер разам з Глобусным павільёнам, у якім у 2008 годзе была ўсталявана сучасная копія Готарпскага глобуса.

У 2003 годзе Готарпскі замак як сімвал адзінства расійскай і германскай гісторыі быў выбраны для правядзення сустрэчы паміж прэзідэнтам Расіі У. Пуціным і канцлерам Германіі Г. Шродэрам.

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Готарпскага музея
* 
Катэгорыя:Замкі Шлезвіг-Гольштэйна
Катэгорыя:Палацы Германіі
Катэгорыя:Музеі Германіі
Антуан Пэн

**Антуан Пэн** (; ,  — , ) — прыдворны мастак прускага караля з 1711 года, дырэктар Берлінскай акадэміі мастацтваў з 1722 года.

## Біяграфія 
thumb|Партрэт мастака з дочкамі
Будучы прыдворны мастак вучыўся ў свайго бацькі Жана і стрыечнага дзеда Шарля дэ ла Фоса, прыдворнага мастака Людовіка XIV і дырэктара Каралеўскай акадэміі. Стыпендыя ад акадэміі дазволіла яму прайсці навучанне ў Венецыі, Неапалі і Рыме ў 1705—1710 гадах.

Кароль Прусіі Фрыдрых I запрасіў маладога Пэна на пасаду прыдворнага мастака ў Берлін. Пэн захаваў сваю пасаду пры двары і пры Фрыдрыху Вільгельме I, але эканомны «кароль-салдат» скараціў утрыманне мастака ўдвая. У 1715 годзе мастак адправіўся ў адукацыйных мэтах у Дэсау, а затым у 1718 годзе ў Дрэздэн.

Разам з Георгам Венцэслаусам фон Кнобельсдорфам, Іаганам Аўгустам Налем Старэйшым Антуан Пэн адносіцца да найбольш значных прадстаўнікоў фрыдэрыцыянскага ракако.

## Спасылкі 
* Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия: В 3 т. — М.: Белый город, 2006.

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Германіі
Паўднёваэстонская мова

**Паўднёваэстонскія дыялекты**, або **паўднёваэстонская мова** — дыялектная група, на гаворках якой размаўляюць эстонцы на поўдні Эстоніі (Вырумаа, Тартумаа, Пылвамаа, Валгамаа, Вільяндзімаа). Традыцыйна лічыцца дыялектам у складзе эстонскай мовы, але ў нашыя часы ўсё часцей лічыцца асобнай эстонскай мовай.

Межы паміж паўночнаэстонскімі і паўднёваэстонскімі гаворкамі праходзяць па рацэ Эмайыгі і паўночным беразе возера Выртс’ярв.

Уключае ў сябе гаворкі выру, сету, тарту, мулгі, лудзінскія і краснагародскія дыялекты.

## Гісторыя 
thumb|229px|Паўднёваэстонскія дыялекты.
У 17—19 стагоддзях літаратура паўднёвай Эстоніі развівалася на аснове тартускіх і паўночнавырускіх гаворак. У канцы 17 стагоддзя быў выдадзены пераклад на гэту мову Новага Запавету.

У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку з-за пранікнення ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе вырускі інстытут.

## Прыклад мовы 
Па-эстонску: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.

Па-паўднёваэстонску: Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.

Па-беларуску: Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.

## Спасылкі 
* Language Policy in Estonia 
* На поддержку языка и культуры Южной Эстонии выделено 2 миллиона крон (на русском и эстонском языках) // Finugor.ru 

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Катэгорыя:Мовы Эстоніі
Сету (дыялект)

[thumb|250px|[Сцяг Сету|Нацыянальны сцяг сету]]
**Дыялект сету**, **сетускі дыялект** (альбо **мова се́ту**, **се́туская мова**) — адна з паўднёваэстонскіх гаворак альбо дыялект вырускай мовы. Таксама можа лічыцца гаворкай эстонскай мовы альбо самастойнай мовай.

Распаўсюджаная сярод лакальнае фіна-ўгорскай супольнасці сету, якая вельмі блізкая да эстонцаў. Носьбіты мовы пражываюць галоўным чынам у Пячорскім раёне (Пскоўская вобласць, Расія) і на ўсходзе эстонскіх паветаў Пылвамаа і Вырумаа. Гістарычна гэтая тэрыторыя мае назву Сетумаа (у перакладзе з эстонскае «зямля сету»).

Мова імкліва вымірае — з прыкладна 10 200 сету родную мову ўжываюць толькі 5000.

## Параўнанне 
Ніжэй прыведзены артыкул 1 з Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека па-эстонску, паўднёваэстонску, сетуску і беларуску. Звычайна гэты артыкул служыць ацэнкавым крытэрам параўнання блізкасці моў.

* **Па-эстонску**: «Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.»

* **Па-паўднёваэстонску** (**выруску**): «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.»

* **Сету**: «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsist. Näile om annõt mudsu ja süämetun'stus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi kjauma.»

* **Па-беларуску**: «Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правох. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінныя ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.»

## Спасылкі 
* Setu keel (seto kiil') 

Катэгорыя:Мовы Эстоніі
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Сетумаа

**Сетумаа** (, ) — гістарычная вобласць пасялення народа сету, у літаральным перакладзе *«зямля сету»*. Падзелена адміністрацыйна на дзве часткі: адна частка знаходзяцца ў Эстоніі (у паветах Пылвамаа і Вырумаа), іншая знаходзіцца ў Пячорскім раёне Пскоўскай вобласці на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.

Паводле Тартускага мірнага дагавора паміж Эстоніяй і Савецкай Расіяй ад 2 лютага 1920 года, увесь Пячорскі край (заходняя частка Пскоўскага павета) адышоў да Эстоніі. З Сетумаа ўтварылі павет з назвай Петсерымаа (Пячорскі павет), павятовым цэнтрам сталі Пячоры ().

23 жніўня 1944 года была створана Пскоўская вобласць. 16 студзеня 1945 года аднабаковым указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР у яе ўвайшоў Пячорскі раён, арганізаваны з 8 воласцей і г. Пячоры, якія ўваходзілі раней у склад Эстоніі. Мяжа паміж РСФСР і Эстонскай ССР падзяліла Сетумаа напалам.

## Літаратура 
* Reissar, Leo. 1996. *Setumaa läbi sajandite: Petserimaa.* Tallinn: Kupar, 1996. ISBN 9985-61-088-1

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Эстоніі
Катэгорыя:Пячорскі раён
Выганічы

Назву **Вы́ганічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Выганічы — вёска ў Валожынскім раёне

### Расія 
* Выганічы — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Выганіцкага раёна Бранскай вобласці
Выруская мова

(жоўтым)]]
**Вы́руская мова**, альбо **вы́рускі дыялект** (, ) — адна з гаворак паўднёваэстонскай мовы альбо дыялект у складзе паўднёвай гаворкі эстонскай мовы. З’яўляецца найбольш распаўсюджанай гаворкай паўднёваэстонскай моўнай супольнасці і яе літаратурным стандартам. Распаўсюджаная на ўсходнім поўдні Эстоніі, павет Вырумаа.

## Гісторыя 
Вырускія гаворкі з’яўляюцца часткай паўднёваэстонскай мовы (дыялекту). Выруская мова — найбольш далёкая ад паўночнаэстонскага літаратурнага стандарту. Блізкія паўднёваэстонскія гаворкі тарту і мулгі з’яўляюцца бліжэйшымі да дыялектаў паўночнай Эстоніі.

На гаворках, блізкіх да вырускай мовы, да другое паловы 20 ст. размаўлялі ў ваколіцах Лудзы, Лэйві (Латвія) і Краснагародскага (Расія).

У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненне ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе Вырускі інстытут.

## Пісьмовасць 
Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт, які аналагічны алфавітам іншых шматлікіх прыбалтыйска-фінскіх моў.

Выгляд вырускага алфавіта.

Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з’яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з’яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гуку.

## Грамадскае жыццё 
Адраджэнне паўднёваэстонскіх гаворак і ў прыватнасці вырускай літаратурнай мовы пачалося ў 1980-х гадах.

Цяпер вырускую мову ўжываюць у сваёй дзейнасці шэраг паўднёваэстонскіх паэтаў, аўтараў і драматургаў. Раз на два тыдні выдаецца газета Uma Leht. Маюцца 26 школ, у якіх даступна вывучэнне мовы. Нягледзячы на даволі істотную грамадскую падтрымку, выруская мова цяпер з’яўляецца мовай, якая знаходзіцца пад патэнцыяльнай пагрозай вымірання. Літаратурны паўночнаэстонскі стандарт мае большую папулярнасць сярод жыхароў паўднёвай Эстоніі.

## Гл. таксама 
* Выру, этнас

## Спасылкі 
* Uma Leht — газета на вырускай мове
* Võro-Eesti synaraamat — выруска-эстонскі слоўнік
* Ilma rahaldaq intõrnetimängoq — вырускамоўны гульнёвы партал
* Lastekas.ee ,  — мультфільмы па-выруску
* Võro Instituut

Катэгорыя:Мовы Эстоніі
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Матэвуш Ліпскі

thumb|200px|Магіла
**Матэвуш Ліпскі O.S.B.M.** (; ,  — , ) — грэка-, а пасля рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.

## Біяграфія 
Уступіў у Ордэн базыльянаў, быў беларускім архідыяканам. Пасля смерці Бажымоўскага прызначаны Якубам Дадэркам насуперак волі Станіслава Богуша-Сестранцэвіча дапаможным біскупам мінскім. Намінаваны тытуларным біскупам Аўрэлёпальскім. 25 лютага 1831 г. прызначаны менскім біскупам. Час яго кіравання — час пачатку масавых рэпрэсій расійскага ўрада супраць каталіцкага касцёла, што было выклікана паўстаннем 1830—1831. Пахаваны ў Мінску ў Касцёле Узвышэння Святога Крыжа на Кальварыі пад алтаром з правага боку ад уваходу, дзе пастаўлены помнік з адпаведным надпісам: *Mateusz Lipski Biskup dyecezyi Mińskiej ur. 21 Wrzesnia 1770 roku um 21 Listopada 1839 roku*.

## Спасылкі 
* Bishop Mateusz Lipski †
* Сяргей Рыбчонак. Помнікі на каталіцкіх могілках і ў касцёлах Мінска (паводле звестак 1910 г.) 
* Аляксандр ЕЛЬСКІ. НАРЫС ПА ГІСТОРЫІ МІНСКАЙ ДЫЯЦЕСII 

Катэгорыя:Базыльяне
Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва
Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі
Катэгорыя:Біскупы магілёўскія
Жырмуны (значэнні)

Назву **Жырмуны** маюць:

* Жырмуны — вёска ў Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці
* Жырмуны — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці
Францішак Янаўх

**Франці́шак Янаўх** (, *, Ліса-над-Лабем, Чэхія) — чэшскі і шведскі ядзерны фізік, аўтар папулярных навуковых твораў. Доктар прыродных навук, кандыдат навук, доктар і прафесар двух украінскіх універсітэтаў. Заснавальнік і старшыня .

## Біяграфія 
Яшчэ падчас навучання ў сярэдняй школе ўступіў у 1948 годзе ў КПЧ.

Вышэйшую адукацыю атрымліваў у СССР, скончыў фізічны факультэт Ленінградскага ўніверсітэта. Пасля навучаўся ў аспірантуры, абараніў кандыдацкую дысертацыю ва ўніверсітэце імя Ламаносава ў Маскве.

Вярнуўшыся ў Чэхаславакію, быў загадчыкам аддзялення тэарэтычнай ядзернай фізікі Інстытуту ядзернай фізікі ў Ржэжы, старшынёй тамтэйшай арганізацыі КПЧ і дацэнтам матэматычна-фізічнага факультэта Карлавага ўніверсітэта ў Празе. Быў адным з заснавальнікам Еўрапейскага фізічнага таварыства і намеснікам яго выканаўчага сакратара.

У 1970 годзе па палітычных матывах быў звольнены з працы, і яму было забаронена выкладаць у Карлавым універсітэце. Пасля шматлікіх міжнародных пратэстаў атрымаў у 1974 дазвол на выезд за мяжу. Працаваў спярша ў інстытуце Нільса Бора ў Капенгагене, пасля прыняў прапанову Шведскай каралеўскай акадэміі навук стаць яе гасцюючым прафесарам. Пасля сканчэння прафесуры шведскія ўлады прапанавалі яму месца навуковага супрацоўніка ў Стакгольме. Чытаў лекцыі ў дзясятках універсітэтах краін Еўропы, ЗША і Азіі; у 1985 стаў прафесарам і сябрам рады навуковых радаў, а таксама пачаў выкладаць ва ўніверсітэце Гётэ ў Франкфурце.

У 1975 годзе быў пазбаўлены чэшскага грамадзянства, ад 1979 года грамадзянін Швецыі, у 1990 чэшскае грамадзянства яму вернутае.

У 1978 у Стакгольме стаў адным з сузаснавальнікаў Фонда Хартыі-77, якую ўзначальвае да цяперашняга часу.

У 1992 быў паслом Чэхаславакіі і кіраўніком чэшскай дэлегацыі на Хельсінкскай канферэнцыі. У 1996—2000 прадстаўляў Еўрапейскі Саюз у Кіеве як еўрапейскі намеснік кіраўніка праекту «Цэнтр навукі і тэхналогій ва Украіне».

У цяперашні час з'яўляецца старшынёй Фонда Хартыі-77, абраным сябрам сойму Акадэміі навук Чэхіі, сябрам навуковых радаў шэрагу інстытуцыяў. Выступае на публіцы, каментуе і публікуе, між іншага і папулярныя навуковыя артыкулы ў часопісе «Vesmír» (). Апублікаваў каля сотні навуковых прац і некалькі сотняў навукова-папулярных і палемічных артыкулаў. Аўтар, суаўтар ці рэдактар некалькіх дзясяткаў кніг, апублікаваных у розных краінах.

Дачка Кацярына (*1964) — шведская пісьменніца, журналістка, жыве ў Стакгольме.

## Спасылкі 
* Жыццяпіс  на старонцы *Імігранцкага інстытута*
* Блог Францішка Янаўха на Aktuálně.cz

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Фізікі Чэхіі
Катэгорыя:Хартыя 77
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лісе-над-Лабем
Райнсбергскі палац

**Райнсбергскі палац** () — палац-замак на ўсходнім беразе возера Грынерыкзэе ў Райнсбергу, прыблізна за 100 км на паўночны захад ад Берліна ў раёне Усходні Прыгніц-Рупін.

У Сярэднявеччы на месцы палаца знаходзіўся рэнесансны замак з вадзяным ровам, пабудаваны ў 1566 годзе па заказу роду Брэдаваў. Ён быў пашкоджаны падчас Трыццацігадовай вайны і, змяніўшы некалькі ўладальнікаў, урэшце ў сакавіку 1734 года быў набыты за 75 тысяч талераў прускім каралём Фрыдрыхам Вільгельмам I. Фрыдрых Вільгельм падарыў сядзібу свайму сыну кронпрынцу Фрыдрыху, будучаму каралю Прусіі Фрыдрыху II. У 1736 годзе Фрыдрых разам са сваёй жонкай прынцэсай Лізаветай Крысцінай пераехаў у паўднёвае крыло Райнсбергскага палаца. Да 1740 годзе палац быў рэканструяваны пад кіраўніцтвам архітэктараў Іагана Готфрыда Кеметэра і Георга Венцэслауса Кнобельсдорфа. У палацы быў надбудаваны адзін паверх, а ўсходняе крыло было падоўжана на 25 м.

Фрыдрых з падзякай успамінаў гады, праведзеныя ў Райнсбергу, і называў іх самымі шчаслівымі ў жыцці. У 1740 годзе Фрыдрых узышоў на прускі трон і пакінуў Райнсберг. Праз чатыры гады Фрыдрых падарыў Райнсбергскі палац свайму брату Генрыху Прускаму, які заехаў туды разам са сваёй жонкай Вільгельмінай Гесэн-Касельскай у 1752 годзе. Над планамі далейшай рэканструкцыі палаца працавалі Георг Фрыдрых фон Боўман і Карл Готгард Ланганс. У 1785—1786 годзе пры палаце былі пабудаваны два павільёна. Яшчэ пры жыцці Генрых загадаў пабудаваць для сябе склеп у выглядзе піраміды, дзе і быў пахаваны ў 1802 годзе.

Літаратурную вядомасць Райнсбергскі палац здабыў дзякуючы сачыненням Тэадора Фантанэ і Курта Тухольскага. Падчас Другой сусветнай вайны ў палацы Райнсберг захоўваліся вывезеныя з Сан-Сусі мастацкія каштоўнасці. У ГДР у палацы размяшчалася клініка для дыябетыкаў. У наш час палац знаходзіцца пад кіраваннем Фонду прускіх палацаў і садоў Берліна-Брандэнбурга. Палац з’яўляецца музеем, у якім таксама размясціўся Літаратурны музей Курта Тухольскага. Штогод летам у Райнсбергскім палацы праводзіцца оперны фестываль «Камеропер».

## Літаратура 
* Theodor Fontane: *Wanderungen durch die Mark Brandenburg*, Band 1 (Grafschaft Ruppin) «Rheinsberg»

## Спасылкі 
* Фонд прускіх палацаў і садоў Берліна-Брандэнбурга 

Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Германіі
Катэгорыя:Замкі Брандэнбурга
Катэгорыя:Фрыдрых II, кароль Прусіі
Шарль дэ Лафос

**Шарль дэ Лафос**, або **дэ Ла Фос** (; 15 чэрвеня 1636, Парыж — 13 снежня 1716, Парыж) — французскі мастак; вучань Лебрэна.

## Жыццё і творчасць 
Яшчэ ў дзяцінстве Шарль дэ Лафос паступае ў вучні ў майстэрню мастака Шарля Лебрэна і ў 1650-х гадах займаецца разам са сваім настаўнікам афармленнем духоўнай семінарыі Сен-Сюльпіс і атэля Ламбер у Парыжы. У 1658—1663 гадах Лафос, па парадзе Лебрэна, падарожнічае па Італіі, жыве ў Рыме, Парме і Венецыі, дзе вывучае творчасць старых майстроў.

Пасля вяртання на радзіму Лафос, пры дапамозе Лебрэна, атрымлівае замовы па мастацкім афармленні палацаў Цюільры і Версаля. У 1673 годзе, пасля прадстаўлення ім свайго палатна *Выкраданне Празерпіны*, дэ Лафос прымаецца ў члены Каралеўскай акадэміі мастацтва і скульптуры, з 1674 ён — прафесар і выкладае ў парыжскай Школе вытанчаных мастацтваў. У 1689—1692 гадах мастак жыве ў Англіі і па заказу лорда Мантэгю займаецца інтэр’ерам яго лонданскага палаца на Блумсберы-сквер. У 1707 годзе дэ Лафос становіцца дырэктарам Акадэміі, і з 1715 — яе канцлерам.

Найбольш вядомымі працамі Лафоса з’яўляецца яго роспіс столі ў Доме інвалідаў («Св. Людовік, які складае з сябе меч да ног Збавіцеля») у Парыжы і фрэскі капэлы Версальскага палаца. Многія палотны ім былі напісаны для розных цэркваў, манастыроў і палацаў свецкай знаці. У працах гэтага мастака адчуваецца ўплыў венецыянскай школы жывапісу.

Яго вучнем быў французскі мастак-баталіст Шарль Парасель.

## Галерэя 

файл:Lafosse, Charles de - Sunrise with the Chariot of Apollo - c. 1672.jpg|*Узыход сонца разам з калясніцай Апалона (1672)*
выява:Clytie-DelaFosse-Trianon.jpg|*Пакутуючая Клітыя (1688)*
выява:Salon de Mars-LA FAMILLE DE DARIUS AUX PIEDS D'ALEXANDRE.jpg|''Сям'я Дарыя перад Аляксандрам Вялікім''
выява:Charles de La Fosse - Le sacrifice d'Iphigénie - Google Art Project.jpg|*Прынясенне ў ахвяру Іфігеніі (1672)*
Выява:Intérieur du dôme de l'Église Saint-Louis-des-Invalides.jpg|Парыж, купал Дому інвалідаў

## Літаратура 
* «Dictionnaire de la peinture française Larousse», Paris, 1989, korrigierte Auflage 1991, Librairie Larousse, ISBN 2-03-740011-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:нарадзіліся 15 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1636 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі ў 1716 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Тры Карчмы

**Тры Карчмы́** — гістарычная мясцовасць Мінска, размешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы горада, паміж рэйкамі Маскоўска-Брэсцкай чыгункі і лукавінай Свіслачы.

На захадзе ад Трох Корчмаў месціцца прадмесце Серабранскія Млыны, на паўночным захадзе — Ляхаўка, на поўначы — Кашары, на паўночным усходзе — Архірэйская Слабодка і Антонаўка.

## Гісторыя 
Урочышча Тры Карчмы ўзнікла на ростанях шляхоў з Ляхаўкі, Архірэйскай Слабады і Антонаўкі (цяпер Партызанскі праспект у раёне кінатэатра «Ракета»). Калісьці з левага боку былога шляху на Магілёў, існавалі тры карчмы, ад якіх пайшла назва мясціны.

У пачатку XX стагоддзя прадмесце Тры Карчмы ўваходзіла ў трэцюю паліцэйскую частку горада. У 1920-я ў раёне прадмесця быў пабудаваны рабочы пасёлак «Камінтэрн». У 1930 годзе ва ўрочышчы Тры Карчмы былі ўведзены 27 гектараў палёў фільтрацыі, што паклала пачатак каналізаванню горада. Таго ж года «Саюзаўтарамонт» арганізаваў у прадмесці станцыю тэхнічнага абслугоўвання аўтамабіляў «Форд» і ГАЗ-АА. У далейшым на базе гэтага прадпрыемства быў створаны Менскі аўтарамонтны завод — галаўное прадпрыемства вытворчага аб’яднання «Аўтарамонт». 2 траўня 1931 года ў Трох Корчмах адбылося ўрачыстае адкрыццё фабрыкі цукерак «Камунарка».

Ад пачатку 1940-х годоў тапонім «Тры Карчмы» знік з афіцыйнага ўжытку.

### Сучаснасць 
У цяперашні час тапонім ніяк не пазначаны на карце Мінска.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.
* Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. — 696 с. ISBN 985-11-0344-6.
* Куркоў І.М. Мінск незнаёмы. 1920—1940., Мн.: Ураджай, 2002. ISBN 985-04-0535-X

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Мінска
Саласпілскі канцлагер

**Саласпілскі канцлагер** — канцэнтрацыйны лагер, створаны падчас Другой сусветнай вайны на тэрыторыі акупаванай нацысцкай Германіяй Латвіі. Існаваў ў 18 кіламетрах ад Рыгі побач з горадам Саласпілс з кастрычніка 1941 года да канца лета 1944 года.

Найбольш сумную вядомасць гэты лагер атрымаў з-за ўтрымання ў ім малалетніх вязняў, якіх затым сталі выкарыстоўваць для адбору крыві для параненых нямецкіх салдат, з прычыны чаго дзеці хутка гінулі.

## Гісторыя 
Восенню 1941 года лагер будавалі яўрэі прывезеныя ў Латвію з Германіі. Першыя вязні (жыхары Латвіі, падазраваныя ў супраціве акупантам) з'явіліся ў лагеры ў траўні 1942 года. У канцы 1942 года да іх дадалі асоб, якія ўхіляліся ад усеагульнай працоўнай павіннасці. 

У сакавіку 1943 года ў лагер пачалі змяшчаць сялян з Латгаліі, якія ўхіляліся ад паставак сельгаспрадукцыі і выплаты падаткаў, а таксама жанчын і дзяцей, вывезеных з селаў Беларусі, Пскоўскай і Ленінградскай абласцей падчас карных антыпартызанскіх аперацый.

У лютым—красавіку 1943 года падчас карнай аперацыі «Зімовае чараўніцтва» толькі з Асвейскага раёна Віцебскай вобласці былі вывезены 14175 жыхароў — дарослыя на працу ў Германію, дзеці — у Саласпілскі канцлагер.

Лічыцца, што праз Саласпілскі лагер смерці прайшло каля 100 тысяч зняволеных. Дакладная колькасць загінулых у Саласпілскім канцлагеры невядома дагэтуль.

У жніўні 1944 года зняволеныя лагера, якія засталіся ў жывых, былі вывезены ў канцлагер Штутгаф. Перад прыходам савецкіх войскаў амаль усе лагерныя баракі былі спалены. 

Баракі, якія засталіся, былі выкарыстаныя для стварэння лагера для нямецкіх ваеннапалонных, дзе тыя ўтрымліваліся да кастрычніка 1946 года. 

У 1967 годзе на месцы канцлагера быў створаны Саласпілскі мемарыяльны комплекс.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Лагеры смерці Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Халакост
Катэгорыя:Саласпілс