Брэст

**Брэст**, у нямецкіх летапісах *Брэйзіка* (дрэвавая ці куставая расліна сямейства вязавых. Існуюць таксама меркаванні, што назва горада паходзіць ад імя асабовага — Бераст.

Гэтае паданне ў сярэдзіне XIX стагоддзя запісаў П. М. Шпілеўскі і ўключыў у кнігу «Падарожжы па Палессі і Беларускім краі». Згодна з паданнем, у няпамятныя часы купец са сваім таварам прабіраўся праз балоты, а каб прабрысці праз яго, загаціў гаць са ствалоў бярозы, заваліў балота бяростай (верхні белы слой бярозавай кары) і так займеў магчымасць прайсці. Месца ён назваў *Берасцем*.

Тыпалагічная паралель берасцейскай назве — назва Браслаў, якая магла пайсці ад латышскага *brasla* «брод».

У 1696 годзе сейм Рэчы Паспалітай скасаваў статус старабеларускай мовы як дзяржаўнай і такім чынам адкрыў шлях да татальнай паланізацыі. Назвы беларускіх паселішчаў запісваліся толькі графічнымі сродкамі польскай мовы ў характэрнай для яе фанетычнай і граматычнай формах. У такім выглядзе большасць з іх увайшла ў дзяржаўныя дакументы, на карты, выцесніўшы з пісьмовай і картаграфічнай практыкі спрадвечныя формы. Гэтую трансфармацую назвы ў рускай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяннях у ваколіцах горада рускага палкаводца А. Суворава і іншых расійскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі *Бржесць*, *Бржесть*, пазней *Бржест* і *Брест*.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай з’явілася назва *Брестъ-Литовскъ* (), пры гэтым даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма *Бржестъ*. Адной з магчымых крыніц рускай формы *Брест* () разглядаюцца дакументы часоў вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), у якіх датычна Берасця паслядоўна ўжываецца назва *Бресть* жаночага роду. У некаторых выданнях можна сустрэць варыянт **Бярэсце**, які, аднак, не адпавядае традыцыйнаму вымаўленню мясцовых жыхароў.

Адносна дакладнасці дат першага ўспаміну думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі кіеўскі князь Святаполк Уладзіміравіч вёў барацьбу за кіеўскі сталец са сваім братам наўгародскім князем Яраславам Уладзіміравічам. Упершыню ўпамінаецца пад 1019 годам.

У 1146 годзе горад у складзе Тураўскага княства.
, 1840-я]]
З XVI стагоддзя Берасце карысталася гербам: у блакітным полі сярэбраны лук са стралой. З 1554 года, згодна з прывілеем караля Жыгімонта II Аўгуста, гораду дазвалялася карыстацца гербавай пячаткаю з выявай шатровай вежы пры зліцці дзвюх рэк.

У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Берасці існавалі 14 цэхаў, якія аб’ядноўвалі майстроў 48 прафесій, а сам горад цалкам знішчылі; у 1661 годзе — польска-літоўскімі войскамі.
. Будаўніцтва крэпасці Брэст-Літоўск, 1846 год]]

Важнае ваенна-стратэгічнае размяшчэнне Брэст-Літоўска на захадзе Расіі абумовіла выбар яго месцам для будаўніцтва Брэсцкай крэпасці.

Адступаючае расійскае войска мела загад падарваць фарты Брэсцкай крэпасці і масты, а сам горад — спаліць. Вельмі многія будынкі ў горадзе сапраўды былі зруйнаваны і спаленыя спецыяльнымі камандамі расійскай арміі, пасля перагавораў 3 сакавіка 1918 года ў будынку Белага палаца крэпасці быў падпісаны мірны дагавор. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Брэст быў уключаны ў склад Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі, дзе стаў цэнтрам раёна. Аднак на справе ўвесь гэты час, да лютага 1919 года, Брэст і ваколіцы знаходзіліся пад акупацыяй і поўным кантролем германскай арміі.

У пачатку студзеня 1919 года немцы пачалі эвакуіравацца з Брэст-Літоўска, эвакуацыя ішла на працягу месяца.

### У складзе Польскай Рэспублікі 
9 лютага 1919 года ў Брэст-Літоўск увайшлі польскія атрады Віленскай самаабароны пад камандаваннем ротмістра . Палякі панеслі невялікія страты, здабыўшы значную колькасць нямецкай тэхнікі. 10 лютага 1919 года Віленскі атрад польскіх войск аб’яднаўся з атрадам 9-й пяхотнай дывізіі генерала . У сакавіку 1919 — жніўні 1920 гадоў пад кіраўніцтвам ЦК КП(б)ЛіБ у горадзе і наваколлі дзейнічалі Брэсцкі падпольны камітэт КП(б)ЛіБ (старшыня Я. Б. Быкін) і Брэсцкае камуністычнае падполле. Атрад генерала С. Булак-Балаховіча з некалькіх сотняў салдат быў размешчаны ў Брэсцкай крэпасці для падмацавання і перафарміравання і быў падпарадкаваны непасрэдна начальніку Польскай дзяржавы Юзафу Пілсудскаму.

1 жніўня 1920 года ў горад увайшлі часці Чырвонай Арміі, 19 жніўня 1920 года зноў заняты войскамі Польскай Рэспублікі. Сярод іншых у 1929 годзе ў межы горада былі ўключаны Граеўская Слабодка (іншая назва Граеўка), Кіеўская Слабодка (іншая назва Кіеўка), в. Шпановічы.

У 1936 годзе ў горадзе 18 школ, 5 гімназій, 3 кінатэатры, бібліятэка. У 1937 годзе 51,2 тыс. жыхароў.

[thumb|Урачыстая перадача Брэст-Літоўска і Брэсцкай крэпасці савецкаму боку 22 верасня 1939 года. На трыбуне — нямецкі генерал [Гайнц Гудэрыян і савецкі камандзір брыгады Сямён Крывашэін.]]

17 верасня 1939 года Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую граніцу, пасля чаго ў цэнтр горада ўвайшлі падраздзяленні Чырвонай арміі. Але ўжо 1 верасня 1941 года тэрыторыю Беларускага Палесся (Брэсцкая, Пінская і Палеская вобласці) разам Брэстам далучылі да Рэйхскамісарыята «Украіна». Генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ лічыў памылкай уключэнне поўдня Беларусі ў склад Рэйхскамісарыята «Украіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Мінску ў красавіку 1943 года выказваў сваю нязгоду з перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў рэйхскамісару Украіны Эрыху Коху перанесці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэта пытанне вырашала кіраўніцтва іншых устаноў Трэцяга Рэйху, у першую чаргу Галоўнае камандаванне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта рэйхсміністр Альфрэд Розенберг вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларуссю на поўнач ад Прыпяці, бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забяспечваў Рэйхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстання сістэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Брэст — Гомель.

1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне дня была афіцыйна створана Генеральная акруга «Брэст-Літоўск» (). Месцазнаходжаннем генеральнага камісарыяту быў Брэст-Літоўск. На працягу восені 1941 года тут утварыліся кіруемыя органы новай грамадзянскай адміністрацыі — гебітскамісарыяту (акругі) ў Брэст-Літоўску. 1 студзеня 1942 года адбылося перайменаванне Генеральнай акругі «Брэст-Літоўск» у Генеральную акругу «Валынь-Падолле». Аднак да 19 чэрвеня 1942 года адміністрацыйны цэнтр акругі яшчэ знаходзіўся ў Брэст-Літоўску, пасля чаго яго перанеслі ў Луцк. 8 верасня 1942 года Брэсцкі гарадскі () і Брэсцкі сельскі гебіт () аб’ядналі ў адзін новы Брэсцкі гебіт (). У лютым 1944 года тэрыторыю Брэсцкага гебіта (а таксама Кобрынскага і Пінскага гебітаў) з Генеральнай акругі «Валынь-Падолле» перадалі ў склад Генеральнай акругі «Беларусь», якая ўваходзіла ў склад Рэйхскамісарыята «Остланд».

У Брэсце дзейнічалі абласная і гарадская антыфашысцкія арганізацыі, патрыятычнае падполле, камсамольска-маладзёжнае падполле, падпольны абком КП(б)Б, партызанскае злучэнне, падпольны гаркам КП(б)Б, ЛКСМБ, у кантакце з якімі працавалі падпольныя камсамольскія органы. З мая 1942 года дзейнічала падпольная друкарня, выдаваліся падпісныя газеты «За Родину» і «Заря». Горад вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе Люблін-Брэсцкай аперацыі. 10 жніўня 2020 года тут праходзілі сутыкненні супрацоўнікаў АМАП з пратэстоўцамі, у час якіх карнікі ўжывалі светлашумавыя шашкі. 11 жніўня ў Брэсце быў паранены ўдзельнік пратэстаў Генадзь Шутаў. Яго ў крытычным стане перавялі ў шпіталь Міністэрства абароны, дзе 19 жніўня ён памёр. 16 жніўня 2020 года ў Брэсце прайшоў .

## Архітэктура 
Ужо ў 1945 годзе ў адпаведнасці з рашэннем Савета Міністраў БССР пачаліся работы па генеральным плане аднаўлення і рэканструкцыі Брэста. Распрацоўка яго вялася супрацоўнікамі інстытута «Белдзяржпраект» і была завершана ў 1948 годзе (план удакладняўся і карэкціраваўся архітэктарам Г. А. Парсаданавым да 1953 года). Генеральны план вызначаў напрамак развіцця горада на 2 пасляваенныя дзесяцігоддзі і прадугледжваў удасканаленне планіровачнай структуры горада, разбіваў усю тэрыторыю Брэста на планіровачныя раёны, якія, у сваю чаргу, дзяліліся на прамысловыя і жылыя раёны, мікрараёны. Горад развіваўся ва ўсходнім (раёны Кіеўка і Усходні), паўночным (Адамкава — Рэчыца — Граеўка) і часткова паўднёвых напрамках. Прадугледжвалася аднаўленне, рэканструкцыя і добраўпарадкаванне цэнтра горада і галоўных магістралей — вул. Леніна (звязвала Прывакзальную плошчу з набярэжнай р. Мухавец) і вул. Маскоўскай (пачыналася каля Брэсцкай крэпасці і пераходзіла ў шашу Брэст—Масква). Забудоўвалася плошча Леніна як адміністрацыйна-грамадскі цэнтр Брэста. У цэнтры ўзводзіліся 4—5-і павярховыя дамы (архітэктары А. Сувораў, З. Леўчанка); рэканструяваны чыгуначны вакзал (1956), пабудаваны універмаг (1955), гасцініца «Буг» (1958)

### Флора 
Фізіка-геаграфічныя і глебава-кліматычныя ўмовы вызначылі асаблівасці натуральнай расліннасці, што расце на тэрыторыі горада, якая прадстаўлена лясамі, размешчанымі на паўночным усходзе, паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе горада, а таксама поймавымі лугамі і дрэвава-хмызняковай расліннасцю.

Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс Брэста складаецца як з добраўпарадкаваных тэрыторый: паркаў (з улікам Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць» — 117,3 га), сквераў (74,7 га), бульвараў (39,1 га), азелянёных тэрыторый водна-зялёнай сістэмы (107 га з улікам тэрыторый, якія прылягаюць да вяслярнага канала), так і рэкрэацыйных лясоў, якія займаюць амаль 80 % у структуры комплексу.

Узровень азелянення горада складае 21,4 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 76,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м²/чал..

Размяшчэнне аб’ектаў агульнага карыстання ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу Брэста арганізавана неадпаведна месцам лакалізацыі рэкрэацыйнага попыту. У цэнтры горада забяспечанасць насельніцтва аптымальная, на некаторых участках вышэй за існую норму. На перыферыі горада, у тым ліку і ў раёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы, дзе пражывае значная частка гараджан, адзначаецца іх дэфіцыт. Найбольшы дэфіцыт — на ўчастках, ізаляваных ад аб’ектаў рэкрэацыі прамысловымі зонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай, г. з. у граніцах вуліц Фартэчнай, Кіжаватава, Чыгуначнай, на паўночным захадзе Брэста. Пры ўліку лясоў і рэзервовых азелянёных тэрыторый сітуацыя некалькі змяняецца ў паўночна-ўсходняй частцы горада. Аднак у яго паўночна-заходняй частцы на ўчастках жылой забудовы, якія акружаны прамзонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай і характарызуюцца адсутнасцю добраўпарадкаваных рэкрэацыйных аб’ектаў, а таксама рэзерву для іх стварэння, дэфіцыт захаваецца.

## Эканоміка 
Брэст — буйны прамысловы цэнтр Беларусі, пры гэтым 70 % усёй прамысловасці горада — перапрацоўчыя прадпрыемствы (2021 г.).

У 1996 годзе створана свабодная эканамічная зона «Брэст».

У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.л. РУП «Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі».

## Транспарт 
[thumb|[Брэсцкі чыгуначны вакзал]]
Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на Баранавічы, Лунінец, Ковель, Беласток, Варшаву. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь.

За 3,5 км на ўсход ад Брэста знаходзіцца Аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну.

У лютым 1947 года з’явіўся гарадскі аўтобус і таксі, у 1969 годзе — маршрутнае таксі, у 1981 годзе — тралейбусы.

У 1940 годзе заснаваны Брэсцкі рачны порт.

## Культура 
Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25 верасня 1971 года), Брэсцкі абласны краязнаўчы музей з філіялам — археалагічным музеем «Бярэсце», Брэсцкі чыгуначны музей, Музей гісторыі горада Брэста, Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці», музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход)

У Брэсце дзейнічае Брэсцкі тэатр драмы, Брэсцкі абласны тэатр лялек, Брэсцкая абласная філармонія, 2 кінатэатры і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны фестываль «Белая вежа» і фестываль беларускага нацыянальнага кіно.

Працуе Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага.

Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст з’яўляўся культурнай сталіцай Беларусі.
## Адукацыя 
32 агульнаадукацыйныя школы, 6 гімназій, 2 ліцэі.

**Вышэйшыя навучальныя ўстановы**:
* Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна

**Сярэднія спецыяльныя ўстановы**:
* Брэсцкі дзяржаўны гандлёва-тэхналагічны каледж
* Брэсцкі дзяржаўны каледж чыгуначнага транспарту
* Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы
* Брэсцкі дзяржаўны медыцынскі каледж

У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ля Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краяназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5.

## Спорт 
Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж, Брэсцкі лядовы палац спорту, картынг-стадыён і інш.

У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба Дынама Брэст.

## СМІ 
**Газеты**
* «Брестский вестник»
* «Вечерний Брест»
* «Заря»
* «Духовный вестник»

**Радыё**
* Беларускае Радыё Рацыя (99,2 FM)
* Брэсцкае радыё (104,8 FM)

**Тэлебачанне**
* Брэсцкая тэлерадыёкампанія (ТРК-Брэст)
* «Буг-ТВ» (камерцыйны канал)

## Славутасці 
**Брэсцкая крэпасць**
* Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»: галоўны ўваход, галоўны манумент, пад’езды і плошчы, плошча Цырыманіялаў, тэрасы-трыбуны, трох’ярусныя пахаванні (некропаль), скульптурная кампазіцыя «Смага», штык-абеліск (1971), заходняя ўскраіна горада — 
* Комплекс фартыфікацыйных збудаванняў Брэсцкай крэпасці (1836—1842 гады, 1911—1914 гады), заходняя ўскраіна горада — :
** Цытадэль — абарончая казарма, руіны Белага палаца, Інжынернага ўпраўлення, Арсенала, казармы пагранічнікаў, фундамент сталовай каманднага складу — 
** Валынскае ўмацаванне — 2 бастыённыя франты з 2 равелінамі знешняй агароджы, руіны ўпраўлення Брэсцкага ваеннага шпіталя № 2396 (былы кляштар бернардзінак), крапасны будынак, каземаціраваны рэдзюіт, 12 казематаў, парахавы склеп, 2 доты 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — 
** Кобрынскае ўмацаванне — знешняя агароджа з 4 бастыённымі франтамі і 3 равелінамі, расходнымі парахавымі склепамі, казематамі, паўночнай і паўночна-заходняй брамамі, 3 надроўныя капаніры, 20 казематаў ценальнага фронту, 12 казематаў І бастыённага фронту з патэрнай да капаніра, 12 казематаў II бастыённага фронту, 20 казематаў бастыёна, усходні і заходні рэдуты, 3 парахавыя склепы, асобная каземаціраваная артылерыйская батарэя, скляпеністая артылерыйская лабараторыя, 2 двухпавярховыя казармы 125-га стралковага палка, дот 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — 
*** форт «А», мікрараён Казловічы
*** абарончая казарма «А — Б», мікрараён Казловічы
*** парахавы склеп «Ж — З», мікрараён Гершоны
*** парахавы склеп № 4, мікрараён Аркадзія
*** абарончая казарма «Ж — З», мікрараён Гершоны
*** форт «3», мікрараён Дуброўка
*** абарончая казарма «Б — В», мікрараён Гершоны
** абарончыя збудаванні (форт № 5) з тэрыторыяй у межах 10 м ад рова — 
*** форт «Граф Берг», вул. Шасэйная
*** форт «1», мікрараён Казловічы
*** форт «8», вул. Беларуская
*** парахавы склеп № 2, вул. Асіпенкі, 11/1
*** парахавы склеп № 3, вул. Луцкая

**Сакральная архітэктура**
* Царква ў гонар Ціхвінскай іконы Божай Маці
* Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць» (1997)
* Царква прападобнага Серафіма Сароўскага (2001)
* Свята-Мікалаеўская брацкая царква (1906), вул. Савецкая, 10 — 
* Свята-Мікалаеўскі сабор (XIX стагоддзе) — 
* Свята-Сімяонаўскі кафедральны сабор (найстарэйшы праваслаўны храм горада) (1865), вул. К. Маркса, 84 — 
* Кафедральны касцёл Святога Крыжа (1856), вул. Леніна, 34 — 
* Васкрасенскі сабор
* Царква Раства Багародзіцы (1866—1869), вул. Свята-Афанасьеўская, 112, мікрараён Гершоны — 
* Свята-Афанасьеўская капліца (канец XIX — пачатак XX стагоддзяў), вул. Свята-Афанасьеўская, 39, мікрараён Гершоны — 
* Гарнізонны Касцёл Святога Антонія Падунскага 1938 г.

**Помнікі савецкага часу**
* Мемарыяльны ансамбль на Гарнізонных могілках — 
* Брацкая магіла (1944—1945), парк культуры і адпачынку імя 1 Мая — 
* Магіла савецкіх лётчыкаў (1944), за 0,5 км ад вул. Уладаўскай, мікрараён Гершоны — 
* Помнік Тысячагоддзя Брэста
* Бюст П. І. Клімука (1979), бульвар Касманаўтаў — 
* Помнік У. І. Леніну (1958), пл. Леніна — 
* Парк імя Першага мая

**Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)**
* Польскі Банк (арх. Мар’ян Лалевіч)
* Дом грамадскага аб’яднання Харцэраў (1932, арх. Я.Рыбіцкі)
* Будынак ваяводскай адміністрацыі
* Рамеснае вучылішча (1937, арх. Е.Бейл)
* Жылая калонія «Нарутовіча» (1921—1939, арх. Я.Лісецкі)
* Афіцэрскі гатэль (1938, арх. Ян Захватовіч)
* Забудова плошчы Леніна (1920—1930-я), вул. Леніна, 7, 9, 11, 13, 15 — 
* Будынак банка (1926, арх. С.Філасевіч)
* Будынак суда Брэсцкага раёна (1928), вул. Будзённага, 31 — 

**Архітэктура часоў Расійскай імперыі**
* Гістарычны цэнтр Брэста (XIX — пачатак XX стагоддзяў), на тэрыторыі Валынскага ўмацавання Брэсцкай крэпасці — 
* Чыгуначны вакзал з будынкам прычыгуначнага паштамта і будынкам адміністрацыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі (1886, 1956), у паўночна-заходняй частцы горада — 
* будынак мужчынскай гімназіі (1905)
* Будынак Брэсцкай абласной філармоніі (1901 год, 1930-я гады), вул. Арджанікідзэ, 14 — 
* Галоўпаштамт (сярэдзіна XIX стагоддзя), пр. Машэрава, 32 — 
* гарадскія асабнякі (першая палова XIX стагоддзя)
* жылыя дамы (XIX — пачатак XX стагоддзяў)
* Казармы (канец XIX стагоддзя), Паўночны гарадок, вул. Брэсцкай Дывізіі — 
* Будынак (XIX стагоддзе), вул. Камсамольская, 40 — 
* Будынак (XIX стагоддзе), вул. Пушкінская, 10 — 

**Археалагічныя славутасці**
* Бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (II—III стагоддзі), вул. Маскоўская, 215, 217, 219 — 
* Гарадзішча старажытнага Бярэсця (XI—XIV стагоддзі) — 

**Страчаная спадчына**
* Фара Вітаўта

## Вядомыя асобы 
* Леў Барысавіч Алімаў (нар. 1945) — беларускі мастак.
* Аляксандр Аляксандравіч Алонцаў (1941—2013) — беларускі мастак.
* Якаў Балглей — французскі мастак.
* Менахем Бегін (1913—1992) — сёмы прэм’ер-міністр Ізраіля, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1978).
* Вольга Іванаўна Бельская — беларуская мастачка.
* Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі (1909—1994) — Герой Савецкага Саюза.
* Ларыса Дзмітрыеўна Глазырына — беларуская выкладніца.
* Якаў Пінхусавіч Громер (1879—1933) — беларускі матэматык.
* Андрэй Васілевіч Дынько (нар. 1974) — журналіст, рэдактар.
* Пётр Іванавіч Івашуцін (1909—2002) — кіраўнік органаў дзяржаўнай бяспекі і ваеннай разведкі СССР, Герой Савецкага Саюза
* Васіль Васілевіч Кандрасюк — беларускі кампазітар.
* Уладзімір Мікалаевіч Карват (1958—1996) — беларускі ваенны лётчык, Герой Беларусі.
* Ігар Карнялюк — савецкі і расійскі музыкант.
* Алена Кіевіч — беларуская лёгкаатлетка.
* Андрэй Кудзіненка — беларускі кінарэжысёр.
* Абрам Купчык — амерыканскі шахматыст.
* Уладзімір Мікалаевіч Лапата-Загорскі — беларускі дыпламат.
* Алег Васілевіч Ляшук — беларускі архітэктар.
* Ілля Паўлавіч Мазурук (1906—1989) — савецкі палярны лётчык, Герой Савецкага Саюза.
*  (1837—1883) — вучоны-славіст.
* Віктар Мікалаевіч Навумчык — беларускі педагог.
* Мікалай Мікалаевіч Пракаповіч (нар. 1948) — беларускі паэт і журналіст.
* Аляксандр Уладзіміравіч Прохараў — беларускі і савецкі футбаліст.
* Людміла Васілеўна Разянкова (нар. 1952) — беларуская баскетбалістка, шматразовы чэмпіён БССР, трэнер, доктар спартыўнай медыцыны.
*  (1882—1960) — расійскі і савецкі педагог.
* Валерый Уладзіміравіч Страмук (нар. 1957) — беларускі палітык.
*  (1895—1970) — савецкі кампазітар і дырыжор.
* Віктар Мікалаевіч Хвалюк — беларускі хімік.
* Аляксандр Іванавіч Цвікевіч (1888—1937) — рэпрэсаваны беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, юрыст, філосаф, публіцыст.
* Алесь Мікалаевіч Чаркашын (1982—2015) — беларускі грамадскі і ваенны дзеяч, удзельнік вайны на ўсходзе Украіны.
* Любоў Віктараўна Чаркашына — беларуская гімнастка.
* Надзея Шнаркевіч — беларуская культурная і грамадская дзяячка.
* Генадзь Валер’евіч Шутаў (1975—2020) — ахвяра падчас пратэстаў супраць фальсіфікацый на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года.

## Гарады-пабрацімы 

*  Арол, Расія
*  Астрахань, Расія
*  Ашдод, Ізраіль
*  Батумі, Грузія (з 2015)
*  Бяла-Падляска, Польшча
*  Калінінград, Расія
*  Каўроў, Расія
*  Луцк, Украіна
*  Масква, Расія
*  Навадзвінск, Расія
*  Ніжні Тагіл, Расія
*  Новарасійск, Расія (з 2014)
*  Петразаводск, Расія
*  Плевен, Балгарыя
*  Равенсбург, Германія
*  Вайнгартэн, Германія
*  Разань, Расія (з 2012)
*  Саюз абшчын Сярэдняй Шусэнталі, Германія
*  Сінт-Ніклас, Бельгія
*  Сяогань, Кітай

## Гл. таксама 
* Спіс вуліц Брэста
* Аб’ект 802

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 3абела Т. І. Места Берасцейскае ў XVI сталецці: (Сац.-экан. нарыс). Мн., 1930;
* Зоненберг X. История города Брест-Литовска, 1016—1907: По достоверным источникам и правдоподобным умозаключенням. Варшава, 1908;
* Штыхов Г. В. Города Белоруссии по летописям и раскопкам (IX—XIII вв.). Мн., 1975;
* Науменко В. Я. Брест: Ист.-экон. очерк. 2 изд. Мн., 1977;
* Лысенко П. Ф. Открытие Берестья. Мн., 1989.
* 
**Тапаграфічныя карты**
* 

## Спасылкі 
* Brest Region: The Place Where The Soviet Union Collapsed 
* ГАЗЕТА ДЛЯ ВАС // Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст…
* Здымкі на Radzima.org
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Фартэцыя ў Берасьці 1836—1842 гг. 
* Каму належаў Брэст у 1918 годзе? Дзмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў «Брэсцкая Газета»
* Хроніка падзей горада Брэста 
* А. Цітоў «Геральдыка беларускіх гарадоў» на «Беларускай Палічцы» 
* BrestOnline.com 
* Інфармацыя на старонцы BrestObl.com
* Клімат Брэста 
* Брэсцкі абласны краязнаўчы музей 
* Карта Брэста 


Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі