Скасаванне ордэна езуітаў

, маланка паражае святара-езуіта, які спрабуе падпаліць зямны шар, мітру і каралеўскую карону; ля ног святара ляжаць мяшок з залатымі манетамі і закрытая кніга (сімвалы багацця і кантролю над адукацыяй).]]
**Скасаванне Таварыства Ісуса** — выгнанне членаў ордэна езуітаў з большасці краін Заходняй Еўропы і іх калоній, якое пачалося ў 1759 годзе, а таксама афіцыйная ліквідацыя ордэна Святым Прастолам у 1773 годзе. Папства задаволіла антыезуіцкія патрабаванні еўрапейскіх манархаў без асаблівага супраціву.

Езуіты былі паслядоўна выгнаны з Партугальскай імперыі (1759), Францыі (1764), Неапалітанскага і Сіцылійскага каралеўстваў, Мальты (пад уладай гаспітальераў), Герцагства Парма і П’ячэнца, Іспанскай імперыі (1767), а таксама з Аўстрыі і Венгрыі (1782).

Гісторыкі вылучаюць мноства фактараў, якія прывялі да скасавання. Езуітаў, якія не цураліся ўдзелу ў палітыцы, падазравалі з-за іх блізкасці да Папы і ўплыву на рэлігійныя і палітычныя справы незалежных дзяржаў. У Францыі гэта было спалучэнне многіх уплываў: ад янсенізму і вальнадумства да пануючай тады нецярпімасці да «старога рэжыму». Абсалютныя манархіі, якія спрабавалі цэнтралізаваць і секулярызаваць палітычную ўладу, разглядалі езуітаў як наднацыянальную арганізацыю, занадта моцна звязаную з папствам і занадта аўтаномную ад манархаў, на тэрыторыі якіх яны дзейнічалі.

Сваім брэвэ *Dominus ac Redemptor* (21 ліпеня 1773 года) Папа Клімент XIV скасаваў Таварыства як *fait accompli* (звершаны факт). Аднак ордэн не знік цалкам. Ён працягваў дзейнічаць падпольна ў Кітаі, а таксама легальна ў Расійская імперыі (на тэрыторыі Беларусі), Прусіі і Злучаных Штатах. У Расіі Кацярына II дазволіла заснаваць новы навіцыят. У 1814 годзе наступны Папа, Пій VII, аднавіў Таварыства Ісуса ў яго ранейшых правінцыях, і езуіты пачалі аднаўляць сваю працу ў краінах Еўропы.

## Перадумовы 
Да ганенняў XVIII стагоддзя езуіты ўжо падвяргаліся выгнанням, напрыклад, з тэрыторый Венецыянскай рэспублікі паміж 1606 і 1656–1657 гадамі ў рамках спрэчак паміж Рэспублікай і папствам, якія пачаліся з Венецыянскага інтэрдыкта.

Да сярэдзіны XVIII стагоддзя Таварыства набыло рэпутацыю ўплывовай сілы ў палітычным манеўраванні і эканамічным поспеху. Манархі многіх еўрапейскіх дзяржаў усё больш насцярожана ставіліся да таго, што яны лічылі празмерным умяшаннем з боку замежнай арганізацыі. Выгнанне езуітаў давала дадатковую выгаду — магчымасць канфіскаваць назапашаныя ордэнам багацці і маёмасць. Аднак гісторык Чарльз Гібсан перасцерагае: «Наколькі гэта паслужыла матывам для выгнання, мы не ведаем».

Розныя дзяржавы скарысталіся рознымі падзеямі для прыняцця мер. Серыя палітычных канфліктаў, асабліва ў Францыі і Партугаліі, пачалася са спрэчак вакол тэрыторый у 1750 годзе і завяршылася разрывам дыпламатычных адносін і роспускам Таварыства Папам на большай частцы Еўропы, і нават некаторымі пакараннямі смерцю. У рознай ступені былі ўцягнуты Партугальская імперыя, Францыя, Неапаль і Сіцылія, Парма і Іспанская імперыя.

Канфлікты пачаліся з гандлёвых спрэчак у 1750 годзе ў Партугаліі, у 1755 годзе ў Францыі і ў канцы 1750-х гадоў у Неапалі і Сіцыліі. У 1758 годзе ўрад Жазэ I у Партугаліі скарыстаўся слабеючай уладай Папы Бенедыкта XIV і дэпартаваў езуітаў з Паўднёвай Амерыкі пасля перамяшчэння іх разам з карэнным насельніцтвам і кароткага ваеннага канфлікту (Вайна гуарані), афіцыйна забараніўшы ордэн у 1759 годзе. У 1762 годзе Парыжскі парламент (суд, а не заканадаўчы орган) вынес рашэнне супраць Таварыства ў буйной справе аб банкруцтве пад ціскам розных груп — ад унутрыцаркоўных да свецкіх дзеячаў, такіх як маркіза дэ Пампадур, фаварытка караля. Аўстрыя і Каралеўства Абедзвюх Сіцылій скасавалі ордэн указам у 1767 годзе.

## Ход падзей 
### Першае нацыянальнае скасаванне: Партугалія і яе імперыя (1759) 
, прэм'ер-міністр Партугаліі, які кіраваў выгнаннем езуітаў. Карціна працы Луі-Мішэля ван Лоа, 1766.]]
Паміж партугальскай каронай і езуітамі існавала даўняя напружанасць, якая ўзмацнілася, калі граф Аэйрас (пазней маркіз дэ Памбал) стаў дзяржаўным міністрам. Кульмінацыяй стала выгнанне езуітаў у 1759 годзе. Падставай паслужыла «справа Тавора» ў 1758 годзе, якую можна разглядаць як нагоду для выгнання і канфіскацыі маёмасці каронай. Паводле гісторыкаў Джэймса Локхарта і Сцюарта Б. Шварца, «незалежнасць езуітаў, іх улада, багацце, кантроль над адукацыяй і сувязі з Рымам зрабілі іх відавочнымі мішэнямі для памбалаўскай мадэлі крайняга рэгалізму».

Канфлікт пачаўся з абмену каланіяльнымі тэрыторыямі ў Паўднёвай Амерыцы з Іспаніяй. Паводле сакрэтнай Мадрыдскай дамовы 1750 года, Партугалія аддала Іспаніі спрэчную калонію Сакрамента ў вусце ракі Ла-Плата ў абмен на Сем рэдукцый Парагвая — аўтаномныя езуіцкія місіі. Карэннаму насельніцтву (гуарані) было загадана пакінуць свае землі. Гуарані паўсталі, пачалася Вайна гуарані, якая скончылася для іх катастрофай. У Партугаліі разгарнулася інфармацыйная вайна, у якой езуітаў асуджалі альбо абаранялі за тое, што яны больш за стагоддзе ратавалі гуарані ад рабства. Партугальскія каланізатары дамагліся выгнання езуітаў.

1 красавіка 1758 года Памбал пераканаў састарэлага Папу Бенедыкта XIV прызначыць партугальскага кардынала Франсішку дэ Салданья да Гама для расследавання абвінавачванняў супраць езуітаў. Бенедыкт скептычна ставіўся да цяжару меркаваных злоўжыванняў. Ён загадаў правесці «дэталёвае расследаванне», але для захавання рэпутацыі Таварыства ўсе сур'ёзныя справы павінны былі перадавацца яму. Бенедыкт памёр у наступным месяцы. 15 мая Салданья абвясціў, што езуіты вінаватыя ў «незаконным, публічным і скандальным гандлі» ў Партугаліі і яе калоніях. Ён не наведваў езуіцкія дамы, як было загадана, і вынес рашэнне па пытаннях, якія Папа пакінуў за сабой.

#### Заняпад езуітаў у Новай Францыі 
Пасля перамогі Брытаніі ў 1759 годзе ў бітве супраць французаў у Квебеку, Францыя страціла сваю паўночнаамерыканскую тэрыторыю Новай Францыі, дзе езуіцкія місіянеры ў XVII стагоддзі актыўна дзейнічалі сярод карэнных народаў. Брытанскае праўленне мела наступствы для езуітаў у Новай Францыі, але іх колькасць і месцы ўжо знаходзіліся ў заняпадзе. Яшчэ ў 1700 годзе езуіты прынялі палітыку простага падтрымання сваіх існуючых пастоў замест спробаў заснаваць новыя па-за межамі Квебека, Манрэаля і Атавы.

Як толькі Новая Францыя апынулася пад кантролем Вялікабрытаніі, брытанцы забаранілі іміграцыю любых новых езуітаў. Да 1763 года толькі дваццаць адзін езуіт усё яшчэ знаходзіўся ў тым, што цяпер стала брытанскай калоніяй Квебек. Да 1773 года засталося толькі адзінаццаць езуітаў. У тым жа годзе брытанская карона заявіла правы на маёмасць езуітаў у Канадзе і абвясціла, што Таварыства Ісуса ў Новай Францыі распушчана.

### Скасаванне ў Іспанскай імперыі (1767) 
#### Падзеі, якія прывялі да іспанскага скасавання 
, які загадаў выгнаць езуітаў з іспанскіх уладанняў]]
Скасаванне ў Іспаніі і іспанскіх калоніях, а таксама ў яе залежных тэрыторыях, Неапалітанскім каралеўстве і Сіцылійскім каралеўстве, стала апошнім з выгнанняў, пасля таго як Партугалія (1759) і Францыя (1764) ужо задалі тэндэнцыю. Іспанская карона ўжо пачала шэраг адміністрацыйных і іншых змен у сваёй заморскай імперыі, такіх як рэарганізацыя віцэ-каралеўстваў, пераасэнсаванне эканамічнай палітыкі і стварэнне арміі, таму выгнанне езуітаў разглядаецца як частка гэтай агульнай тэндэнцыі, вядомай як рэформы Бурбонаў. Рэформы былі накіраваны на стрымліванне растучай аўтаноміі і самаўпэўненасці іспанцаў, народжаных у Амерыцы (крэолаў), аднаўленне кантролю кароны і павелічэнне даходаў. Некаторыя гісторыкі сумняваюцца, што езуіты былі вінаватыя ў інтрыгах супраць іспанскай кароны, якія выкарыстоўваліся ў якасці непасрэднай прычыны выгнання.

Сучаснікі ў Іспаніі прыпісвалі скасаванне езуітаў «бунт супраць Эскілачэ», названым у гонар італьянскага міністра караля Карла III, якія выліліся пасля прыняцця закона аб раскошы. Закон, які накладваў абмежаванні на нашэнне мужчынамі аб'ёмных плашчоў і капелюшоў-самбрэра, быў успрыняты як «абраза кастыльскага гонару».

 (каля 1766, 1767)]]
Кароль Карл збег у вёску, калі раз'юшаны натоўп пратэстоўцаў накіраваўся да каралеўскага палаца. Натоўп крычаў: «Жыве Іспанія! Смерць Эскілачэ!». Яго фламандская палацавая гвардыя зрабіла папераджальныя стрэлы над галовамі людзей. Паводле адной справаздачы, група езуіцкіх святароў з'явілася на сцэне, супакоіла пратэстоўцаў прамовамі і адправіла іх дадому. Карл вырашыў адмяніць павышэнне падаткаў і ўказ аб капелюшах і звольніў свайго міністра фінансаў.

Манарх і яго саветнікі былі ўстрывожаныя паўстаннем, якое кінула выклік каралеўскай уладзе. Езуітаў абвінавацілі ў падбухторванні натоўпу і публічным абвінавачванні манарха ў рэлігійных злачынствах. Педра Радрыгес дэ Кампаманес, пракурор Кастыльскай рады, выказаў гэты погляд у справаздачы, якую прачытаў кароль. Дарадца Карла Кампаманес напісаў трактат пра тампліераў у 1747 годзе, што магло паўплываць на рэалізацыю скасавання езуітаў. Адзін гісторык сцвярджае: «[Карл] ніколі не адважыўся б выгнаць езуітаў, калі б не быў упэўнены ў падтрымцы ўплывовай партыі ўнутры іспанскай царквы».

Папа Клімент XIII, якому іспанскі пасол прад'явіў падобны ўльтыматум за некалькі дзён да ўступлення ўказа ў сілу, спытаў караля Карла: «Якой уладай?» і прыгразіў яму вечным праклёнам. Папа Клімент не змог рэалізаваць свой пратэст, і выгнанне адбылося паводле плану.

#### Выгнанне езуітаў з Мексікі (Новай Іспаніі) 
, *генеральны візітатар* у Новай Іспаніі (1765–71), адыграў важную ролю ў выгнанні езуітаў у 1767 годзе ў Мексіцы, што лічыцца часткай рэформаў Бурбонаў.]]
У Новай Іспаніі езуіты актыўна евангелізавалі індзейцаў на паўночнай мяжы. Але іх асноўная дзейнасць заключалася ў навучанні элітных крэольскіх мужчын (іспанцаў, народжаных у Амерыцы), многія з якіх самі сталі езуітамі. З 678 езуітаў, выгнаных з Мексікі, 75% былі мексіканскага паходжання. У канцы чэрвеня 1767 года іспанскія салдаты вывезлі езуітаў з іх 16 місій і 32 станцый у Мексіцы. Ні адзін езуіт не мог быць вызвалены ад указу караля, незалежна ад узросту або хваробы. Многія памерлі падчас пераходу па сцежцы, абсаджанай кактусамі, да порта Веракрус на ўзбярэжжы Мексіканскага заліва, дзе іх чакалі караблі для адпраўкі ў італьянскае выгнанне.

У Мексіцы адбыліся пратэсты супраць выгнання такой колькасці езуітаў, якія былі членамі элітных сем'яў. Але самі езуіты падпарадкаваліся загаду. Паколькі езуіты валодалі вялікімі зямельнымі маёнткамі ў Мексіцы, якія падтрымлівалі іх евангелізацыю карэнных народаў і адукацыйную місію для крэольскіх эліт, маёмасць стала крыніцай багацця для кароны. Карона прадала іх з аўкцыёну, папоўніўшы казну, а іх пакупнікі-крэолы атрымалі прадукцыйныя, добра кіраваныя ўладанні. Многія крэольскія сем'і былі абураныя дзеяннямі кароны, разглядаючы гэта як «дэспатычны акт». Адзін вядомы мексіканскі езуіт, Франсіска Хаўер Клавіхера, падчас свайго італьянскага выгнання напісаў важную гісторыю Мексікі з акцэнтам на карэнныя народы. Аляксандр фон Гумбальт, вядомы нямецкі вучоны, які правёў год у Мексіцы ў 1803–04 гадах, высока ацаніў працу Клавіхера па гісторыі карэнных народаў Мексікі.

З-за ізаляцыі іспанскіх місій на паўвостраве Баха-Каліфорнія ўказ аб выгнанні не прыбыў туды да прыбыцця новага губернатара Гаспара дэ Партолы 30 лістапада. Да 3 лютага 1768 года салдаты Партолы вывезлі 16 езуіцкіх місіянераў паўвострава з іх пастоў і сабралі іх у Ларэта, адкуль яны адплылі на мацярык Мексікі і адтуль у Еўропу. Выказваючы спачуванне езуітам, Партола абыходзіўся з імі добра, нават калі паклаў канец іх 70-гадоваму будаўніцтву місій у Баха-Каліфорніі. Езуіцкія місіі ў Баха-Каліфорніі былі перададзеныя францысканцам, а пасля дамініканцам, а будучыя місіі ў Альта-Каліфорніі былі заснаваныя францысканцамі.

Змены ў іспанскіх калоніях у Новым Свеце былі асабліва вялікімі, паколькі місіі часта дамінавалі ў аддаленых паселішчах. Амаль імгненна ў гарадах місій Саноры і Арызоны «чорныя рызы» (езуіты) зніклі, і іх замянілі «шэрыя рызы» (францысканцы).

#### Выгнанне з Філіпінаў 
Езуіты былі неўзабаве выцесненыя з Філіпінаў, якія яны навярнулі з анімізму, індуізму і ісламу ў хрысціянства. Каралеўскі ўказ аб выгнанні Таварыства Ісуса з Іспаніі і яе ўладанняў дасягнуў Манілы 17 мая 1768 года. Паміж 1769 і 1771 гадамі езуіты былі перавезены з Іспанскай Ост-Індыі ў Іспанію і дэпартаваныя ў Італію.

#### Высылка іспанскіх езуітаў у Італію 
, дарадца Карла III, адыграў важную ролю ў выгнанні езуітаў у Неапалі]]
Іспанскія салдаты сабралі езуітаў у Мексіцы, адвялі іх на ўзбярэжжа і змясцілі ў трумы іспанскіх ваенных караблёў, якія накіроўваліся ў італьянскі порт Чывітавек'я ў Папскай вобласці. Калі яны прыбылі, Папа Клімент XIII адмовіўся дазволіць караблям высадзіць зняволеных на папскую тэрыторыю. Абстраляныя артылерыйскімі батарэямі з берага Чывітавекк'і, іспанскія ваенныя караблі былі вымушаныя шукаць якарную стаянку ля вострава Корсіка, які тады залежаў ад Генуі. Але паколькі на Корсіцы ўспыхнула паўстанне, спатрэбілася пяць месяцаў, каб некаторыя з езуітаў ступілі на зямлю. Езуіцкі гісторык Хуберт Бехер сцвярджае, што каля 600 езуітаў памерлі падчас плавання і чакання.

У Неапалі міністр караля Карла Бернарда Танучы праводзіў падобную палітыку: 3 лістапада езуітаў без абвінавачвання і суда перавялі праз мяжу ў Папскую вобласць і пагражалі смерцю, калі яны вернуцца. Аднак езуіты сталі ўразлівай мішэнню для крокаў кароны па ўстанаўленні большага кантролю над царквой; акрамя таго, некаторыя рэлігійныя і дыяцэзіяльныя святары і грамадзянскія ўлады варожа ставіліся да іх і не пратэставалі супраць іх выгнання.

Акрамя 1767 года, езуіты былі скасаваныя і забароненыя ў Іспаніі яшчэ двойчы, у 1834 і 1932 гадах. Іспанскі кіраўнік Франсіска Франка адмяніў апошняе скасаванне ў 1938 годзе.

#### Эканамічны ўплыў на Іспанскую імперыю 
Скасаванне ордэна мела доўгатэрміновыя эканамічныя наступствы ў Амерыцы, асабліва ў тых раёнах, дзе яны мелі свае місіі або рэдукцыі — аддаленых раёнах, дзе дамінавалі карэнныя народы, такія як Парагвай і Архіпелаг Чылаэ. У Місьёнэсе, у сучаснай Аргенціне, іх скасаванне прывяло да рассейвання і заняволення карэнных гуарані, якія жылі ў рэдукцыях, і доўгатэрміновага заняпаду індустрыі ерба-матэ, ад якога яна аднавілася толькі ў XX стагоддзі.

У Акоа, рэгіён Вальпараіса, Чылі, фальклор кажа, што езуіты пакінулі пасля сябе вялікі скарб пасля свайго скасавання.

Са скасаваннем Таварыства Ісуса ў Іспанскай Амерыцы езуіцкія вінаграднікі ў Перу былі прададзеныя з аўкцыёну, але новыя ўладальнікі не мелі такога ж вопыту, як езуіты, што спрыяла зніжэнню вытворчасці віна і піска.

### Скасаванне на Мальце 
, які стаў Мальтыйскім універсітэтам пасля скасавання.]]

Мальта ў той час была васалам Сіцылійскага каралеўства, і Вялікі магістр Мануэль Пінту да Фансека, сам партугалец, рушыў услед прыкладу, выгнаўшы езуітаў з вострава і канфіскаваўшы іх маёмасць. Гэтыя актывы былі выкарыстаны для заснавання Мальтыйскага ўніверсітэта ўказам, падпісаным Пінту 22 лістапада 1769 года, што аказала працяглы ўплыў на сацыяльнае і культурнае жыццё Мальты. Езуіцкая царква ў Валеце захоўвае гэтую назву да цяперашнага часу.

### Выгнанне з Герцагства Парма 
Незалежнае Герцагства Парма і П’ячэнца было самым маленькім дваром Бурбонаў. Пармская рэакцыя на навіну аб выгнанні езуітаў з Неапаля была настолькі агрэсіўнай у сваім антыклерыкалізме, што Папа Клімент XIII 30 студзеня 1768 года звярнуўся з публічным папярэджаннем, пагражаючы герцагству царкоўнымі цэнзурамі. Пры гэтым усе двары Бурбонаў павярнуліся супраць Святога Прастола, патрабуючы поўнага роспуску езуітаў. Парма выгнала езуітаў са сваіх тэрыторый, канфіскаваўшы іх маёмасць. У Рэчы Паспалітай многія ўладанні Таварыства былі перададзеныя Адукацыйнай камісіі, першаму ў свеце Міністэрству адукацыі. Літва падпарадкавалася скасаванню.

Да пачатку 1770-х гадоў у ВКЛ езуітам належала больш за 12 тыс. валок зямлі (каля 250 тыс. га) і вялізныя лясныя ўгоддзі. Іх дзейнасць выклікала крытыку з боку прыхільнікаў Асветніцтва. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе маёмасць езуіцкіх устаноў у ВКЛ перайшла да Адукацыйнай камісіі. На базе езуіцкіх калегіумаў ствараліся свецкія школы.

## Папскае скасаванне 1773 года 
[міні|злева|Алегорыя роспуску ордэна езуітаў у 1773 годзе як [Гігантамахія|гігантамахіі]]
Пасля скасавання езуітаў у многіх еўрапейскіх краінах і іх заморскіх імперыях Папа Клімент XIV выдаў папскае брэвэ 21 ліпеня 1773 года ў Рыме пад назвай *Dominus ac Redemptor Noster*. Гэты ўказ уключаў наступную заяву:

### Супраціў у Бельгіі 
Пасля папскага скасавання ў 1773 годзе навуковае езуіцкае Таварыства баландыстаў пераехала з Антверпена ў Брусель, дзе яны працягвалі сваю працу ў кляштары Каўдэнберг; у 1788 годзе Таварыства баландыстаў было скасавана ўрадам Аўстрыйскіх Нідэрландаў.

### Працяг працы езуітаў у Прусіі 
Фрыдрых Вялікі з Прусіі адмовіўся дазволіць распаўсюджванне папскага дакумента аб скасаванні ў сваёй краіне. Ордэн працягваў існаваць у Прусіі на працягу некалькіх гадоў пасля скасавання, хоць і распаўся да аднаўлення ў 1814 годзе.

### Працяг працы ў Паўночнай Амерыцы 
Многія асобныя езуіты працягвалі сваю працу як езуіты ў Квебеку, хоць апошні з іх памёр у 1800 годзе. 21 езуіт, які жыў у Паўночнай Амерыцы, падпісаў дакумент, у якім прапаноўваў сваё падпарадкаванне Рыму ў 1774 годзе. У Злучаных Штатах школы і калегіумы працягвалі працаваць і засноўвацца езуітамі.

### Расійскі супраціў скасаванню ордэна 
У Расійскай імперыі Кацярына II адмовілася дазволіць распаўсюджванне папскага дакумента аб скасаванні і нават адкрыта абараняла езуітаў ад роспуску. Адзінай дзяржавай, дзе езуіты легальна захавалі сваю арганізацыю, стала Расія. Па выніках першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) да Расіі адышлі землі ўсходняй Беларусі (Полацк, Віцебск, Магілёў, Орша, Мсціслаў), дзе дзейнічала шмат езуіцкіх устаноў, напрыклад, Полацкі езуіцкі калегіум.

Езуіцкі аддзел у Беларусі атрымаў заступніцтва імператрыцы. Ён пасвячаў святароў, кіраваў школамі і адкрываў дамы для навіцыятаў і тэрцыятаў. Захаванне ордэна разглядалася як інструмент дзяржаўна-рэлігійнай палітыкі на далучаных заходніх тэрыторыях. Расійскія ўлады імкнуліся выкарыстаць высокі адукацыйны патэнцыял езуітаў для развіцця асветы і лаяльнасці мясцовага насельніцтва.

У 1780 годзе ў Полацку быў адкрыты навіцыят. Пераемнік Кацярыны, Павел I, паспяхова папрасіў у Папы Пія VII у 1801 годзе афіцыйнага адабрэння дзейнасці езуітаў у Расіі. Езуіты, якіх узначальваў спачатку Францішак Караў, затым аўстрыйскі славенец Габрыэль Грубер, а пасля яго смерці Тадэвуш Бжазоўскі, працягвалі пашырацца ў Расіі пры Аляксандры I, дадаючы місіі і школы ў Астрахані, Маскве, Рызе, Саратаве і Санкт-Пецярбургу, а таксама па ўсім Каўказе і Сібіры. У 1812 годзе Полацкі езуіцкі калегіум быў ператвораны ў Полацкую езуіцкую акадэмію з правамі ўніверсітэта. Многія былыя езуіты з усёй Еўропы ехалі ў Расію, каб далучыцца да санкцыянаванага там ордэна.

Аляксандр I адклікаў сваё заступніцтва над езуітамі ў 1812 годзе, але з аднаўленнем Таварыства ў 1814 годзе гэта толькі часова паўплывала на ордэн. Урэшце, Аляксандр выгнаў езуітаў з Санкт-Пецярбурга ў 1815 годзе, а ў сакавіку 1820 года — з усёй Расійскай імперыі. Езуіцкія місіі сярод гуарані былі аднымі з самых паспяховых. Аднак неадкладнае скасаванне ордэна езуітаў паклала канец сістэме рэдукцый. У выніку іх багацці былі секвестраваныя каланіяльнымі ўладамі, а тубыльцы паняволеныя. Паводле Дэвіда Брэдзінга, гэта было адным з фактараў войнаў за незалежнасць у Лацінскай Амерыцы, якія імкнуліся адпомсціць за скасаванне езуітаў і рабаванне рэсурсаў карэннага насельніцтва.

## Аднаўленне езуітаў 
Калі Напалеонаўскія войны набліжаліся да канца ў 1814 годзе, стары палітычны парадак Еўропы быў у значнай ступені адноўлены на Венскім кангрэсе пасля гадоў баёў і рэвалюцый, падчас якіх Царква пераследавалася як агент старога парадку і падвяргалася гвалту пры праўленні Напалеона. Са зменай палітычнага клімату ў Еўропе і сыходам манархаў, якія заклікалі да скасавання Таварыства, Папа Пій VII выдаў указ аб аднаўленні Таварыства Ісуса ў каталіцкіх краінах Еўропы. Са свайго боку, Таварыства Ісуса вырашыла на першай Генеральнай кангрэгацыі, праведзенай пасля аднаўлення, захаваць арганізацыю Таварыства такой, якой яна была да скасавання ў 1773 годзе.

Пасля 1815 года, з Еўрапейскага канцэрта, Каталіцкая царква зноў пачала адыгрываць больш прыкметную ролю ў еўрапейскім палітычным жыцці. Нацыя за нацыяй, езуіты аднаўляліся.

## Ацэнка 
Сучасны погляд заключаецца ў тым, што скасаванне ордэна стала вынікам палітычных і эканамічных канфліктаў, а не тэалагічных спрэчак і сцвярджэння незалежнасці нацыянальнай дзяржавы ад Каталіцкай царквы. Выгнанне Таварыства Ісуса з каталіцкіх дзяржаў Еўропы і іх каланіяльных імперый таксама разглядаецца як адна з ранніх праяў новага секулярысцкага духу Асветніцтва. Яно дасягнула піку з антыклерыкалізмам Французскай рэвалюцыі. Скасаванне таксама разглядаецца як спроба манархаў атрымаць кантроль над даходамі і гандлем, у якіх раней дамінавала Таварыства Ісуса. Каталіцкія гісторыкі часта паказваюць на асабісты канфлікт паміж Папам Кліментам XIII (1758–1769) і яго прыхільнікамі ўнутры царквы і кардыналамі кароны, якіх падтрымлівала Францыя.

## Гл. таксама 
* Езуіты
* Полацкая езуіцкая акадэмія
* Янсенізм

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Нижинская, М. М. Сохранение ордена иезуитов в Российской империи как отражение государственно-религиозной политики на присоединенных западных территориях во второй половине XVIII века / М. М. Нижинская // Вестник МГПУ. Серия «Исторические науки». — 2018. — № 4 (32). — С. 18–26. DOI: 10.25688/2076-9105.2018.32.4.02

Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Каталіцтва ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Антыклерыкалізм
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі
Катэгорыя:Гісторыя папства