Займеннік

**Займе́ннік** — часціна мовы, якая паказвае на прадметы, якасці або колькасць, не называючы іх. Асноўная функцыя займенніка — замена паўназначнага слова. Канкрэтнае значэнне мае толькі ў звязнай мове, дзе выступае як марфалагічны сінонім да назоўніка, прыметніка ці лічэбніка.

## Класіфікацыя 
Паводле суадносін з іншымі часцінамі мовы займеннікі падзяляюць на:
* назоўнікавыя (абагульнена-прадметныя): *я, сябе, нехта*;
* прыметнікавыя (абагульнена-якасныя): *мой, самы, каторы*;
* лічэбнікавыя (абагульнена-колькасныя): *колькі, столькі, гэтулькі*.

Паводле значэння займеннікі падзяляюцца на наступныя тыпы:
* асабовыя: *я, мы, ты, вы*;
* зваротны: *сябе*;
* прыналежныя: *мой, наш, твой*;
* указальныя: *гэты, той, такі*;
* азначальныя: *сам, увесь, кожны, іншы*;
* пытальныя: *хто?, што?, каторы?*;
* адносныя: *хто, што, каторы*;
* адмоўныя: *ніхто, нішто*;
* няпэўныя: *нехта, некаторы, нейкі*.

Назоўнікавыя і прыметнікавыя займеннікі скланяюцца, часткова скланяюцца і лічэбнікавыя займеннікі. Пры скланенні многіх займеннікаў утвараюцца формы ад розных слоў (суплетывізм), напрыклад: *я — мяне, мне* і пад., *ты — цябе, табе* і г. д., *мы — нас, нам* і г. д., *ён — яго, яму* і г. д.

Значэнне адзіночнага і множнага ліку ў асабовых займенніках перадаецца супрацьпастаўленнем асобных слоў: *я* і *ты* — для адзіночнага, *мы* і *вы* — для множнага ліку, пры гэтым *мы* — гэта не 'многа я', а 'я разам з іншымі', *вы* — гэта не 'многа ты', а 'ты разам з іншымі'. Займеннік *вы* ўжываецца і як знак пашаны пры звароце да аднаго чалавека:
* уласна-асабовыя: *я, мы, ты, вы*;
* асабова-ўказальныя: *ён, яна, яно, яны*.

Асабовыя займенікі ўказваюць на:
* асобу моўцы (1-я асоба: *я* — адзіночны лік, *мы* — множны лік);
* асобу сумоўцы (2-я асоба: *ты* — адзіночны лік, *вы* — множны лік);
* асобу або прадмет, пра якія гавораць (3-я асоба: *ён* (*яна, яно*) — адзіночны лік, *яны* — множны лік). Займеннік *ён*, як і назоўнік, мае тры формы роду: мужчынскі (*ён*), жаночы (*яна*), ніякі (*яно*).

### Зваротны займеннік 
Займеннік *сябе* ўказвае на асобу (прадмет), які з’яўляецца аб’ектам уласнага дзеяння: *патрабавальны да сябе*.

Для зваротнага займенніка *сябе* характэрна:
* адсутнасць граматычных катэгорый роду і ліку;
* адсутнасць словаформы назоўнага склону адзіночнага ліку і ўсіх словаформаў множнага ліку.

### Прыналежныя займеннікі 
Прыналежныя займеннікі ўказваюць на прыналежнасць 1-й асобе (*мой, наш*), 2-й асобе (*твой, ваш*), усім тром асобам (*свой*).

Для прыналежных займеннікаў характэрна:
* наяўнасць, як і ў прыметніках, формаў роду, ліку, склону;
* дапасаванне, як і прыметнікаў, да назоўнікаў.

Для выражэння прыналежнасці ў 3-й асобе выкарыстоўваюцца формы роднага склону асабовых займеннікаў 3-й асобы *яго (ягоны), яе (ейны), іх (іхні)*.

### Указальныя займеннікі 
Указальныя займеннікі служаць для ўказання на прадметы (*гэты, той*), прыметы прадметаў (*такі, гэтакі*) ці іх колькасць (*столькі, гэтулькі*). Займеннік *гэты (гэта)* паказвае на пэўны блізкі прадмет або наогул вядомы прадмет. Займеннік *той* паказвае на аддалены прадмет або той, які ўжо быў названы. Займеннікі *такі, гэтакі* паказваюць на якасць прадмета, якая мае выдзяляльнае або ўдакладняльнае значэнне.

Граматычныя асаблівасці ўказальных займеннікаў:
* дапасаванне да назоўніка, з якім звязаны, у родзе, ліку, склоне займеннікі *гэты, той, такі, гэтакі*;
* адсутнасць катэгорый ліку і роду ў займенніках *столькі, гэтулькі*.

### Азначальныя займеннікі 
Азначальныя займеннікі паказваюць на абагульненую якасць або ўласцівасць прадметаў. Займеннік *сам (сама, само, самі)* паказвае на асобу ці прадмет — утваральнікаў дзеяння. Займеннік *увесь (уся, усё, усе)* мае значэнні паўнаты ахопу прадметаў пэўным дзеяннем. Займеннік *усякі (усякая, усякае, усякія)* і *кожны (кожная, кожнае, кожныя)* ужываюцца для вылучэння асобных прадметаў з раду падобных, прычым займеннік *усякі* мае адценне абагульнення, а займеннік *кожны* — раздзяляльнасці. Займеннік *самы* паказвае пэўную мяжу ў часе ці прасторы. Займеннік *іншы (інакшы)* паказвае на адрозненне прымет.

Азначальныя займеннікі змяняюцца па родах, ліках, склонах.

### Пытальныя займеннікі 
Пытальныя займеннікі выражаюць пытанне пра:
* асобу або прадмет (*хто?, што?*);
* якасць або прыналежнасць прадмета (*які?, чый?*);
* месца прадмета сярод іншых прадметаў (*каторы?*);
* колькасць прадметаў (*колькі?*).

Граматычныя асаблівасці пытальных займеннікаў:
* адсутнасць формаў роду і ліку ў займенніках *хто?, што?, колькі?*;
* наяўнасць формаў роду і ліку ў займенніках *які?, чый?, каторы?*.

### Адносныя займеннікі 
Адносныя займеннікі выражаюць сэнсавыя і граматычныя адносіны паміж часткамі ў складаназалежным сказе.

Граматычныя асаблівасці адносных займеннікаў:
* адсутнасць формаў роду і ліку ў займенніках *хто, што, колькі*;
* наяўнасць формаў роду і ліку ў займенніках *які, чый, каторы*.

### Адмоўныя займеннікі 
Адмоўныя займеннікі абазначаюць адмаўленне і паказваюць:
* поўную адсутнасць прадмета як суб’екта дзеяння (*ніхто, нішто*);
* поўнае адмаўленне якасцей прадметаў ці іх прыналежнасці іншым прадметам (*ніякі, нічый*).

Граматычныя асаблівасці адмоўных займеннікаў:
* адсутнасць формаў роду і ліку ў займенніках *ніхто, нішто*;
* наяўнасць формаў роду і ліку ў займенніках *ніякі, нічый*.

### Няпэўныя займеннікі 
Няпэўныя займеннікі абазначаюць:
* няпэўных асоб і прадметы (*нехта, нешта*);
* няпэўныя якасці, уласцівасці, прыналежнасць (*нейкі, нечы, некаторы*);
* няпэўнае выдзяленне асоб, прадметаў і прымет сярод іншых (*хтосьці, штосьці, якісьці, чыйсьці*);
* выдзяленне асоб, прадметаў і прымет з раду іншых і наданне ім больш акрэсленага значэння (*хто-небудзь, што-небудзь, які-небудзь, чый-небудзь*);
* няпэўных асоб ці няпэўныя прадметы і прыметы, не выдзяляючы іх з раду іншых (*абы-хто, абы-што, абы-які, абы-чый*).

Граматычныя асаблівасці няпэўных займеннікаў: парадыгмы роду, ліку і склону такія ж, як і ў пытальных, ад якіх яны ўтвораны.

## Сінтаксічныя функцыі 
У сказе выконваюць ролю дзейніка, выказніка і даданых членаў сказа, найчасцей дапаўнення і азначэння.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Часціны мовы