Чарэшня

**Чарэшня**, **Вішня птушыная**, **Чарэшня лясная** (*Prunus avium*) — пладовае дрэва, від падроду вішня парадку ружакветных.

## Гісторыя назвы 
Невялікі горад  паміж Фарнакіяй і Трапезундам славіўся вішнямі. Менавіта там іх упершыню сустрэлі рымляне, даўшы назву «керасунцкія плады», . Адсюль , ,  — керас,  — караз, , , , , , , , .

## Батанічнае апісанне 
Чарэшня — лістападная дрэвавая расліна, якая належыць да дрэў першай велічыні. Характарызуецца хуткім ростам, асабліва ў маладым узросце, і можа дасягаць вышыні 10—32 м і дыяметра ствала да 1.5 метра. Маладыя дрэвы дэманструюць моцнае  з прамым ствалом і сіметрычнай канічнай кронай, якая становіцца круглявай на старых дрэвах.

Крона яйкападобнай формы, аднак, у залежнасці ад умоў росту, яе форма можа змяняцца ад яйкападобнай да конусападобнай. Характэрнай асаблівасцю чарэшні з’яўляецца наяўнасць парасткаў двух тыпаў:  і . Кара ў маладым узросце карычневага, чырвонага або серабрыстага колеру. Увосень лісце афарбоўваецца ў аранжавы, ружовы ці чырвоны, перш чым упасці.

Кветкі абодваполыя, белага колеру, як правіла, з’яўляюцца на парастках ранняй вясной незадоўга да распускання лісця, утвараючы нешматкветкавыя, амаль сядзячыя парасонікі з 2-6 кветкамі.

Плады — сапраўдныя касцянкі, з мясістым, сакавітым каляплоднікам, па форме авальныя (у дзікарослых на поўдзень да Марока і Туніса, на поўнач да рэгіёна  у Нарвегіі і на ўсход да Каўказа і паўночнага Ірана, з маленькай ізаляванай папуляцыяй у заходніх Гімалаях.

Культывуюць чарэшню шырока ва ўсіх частках свету, у тым ліку яна натуралізавана ў Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі.

Ва Украіне найбольш распаўсюджана ў паўднёвай і цэнтральнай частцы, у стэпе і ў паўднёва-заходняй частцы . Асабліва распаўсюджана чарэшня на пясчаных глебах Мелітопальшчыны.

На Беларусі чарэшня культывуецца пераважна ў паўднёвых рэгіёнах. Выведзены зімаўстойлівыя, высакаякасныя, буйнаплодныя сарты, прыстасаваныя да мясцовых умоў.

## Экалогія 
Любіць бязветраныя месцы. Дрэнна расце на кіслых глебах і ў месцах з блізка размешчанымі грунтавымі водамі. Расліна баіцца маразоў. Дзікая чарэшня ў лясах больш стойка пераносіць іх, паколькі абаронена ад вятроў, а снежны полаг захоўвае цяпло ў глебе. Гэты від таксама пазбег культывавання і  ў некаторых умераных рэгіёнах, уключаючы паўднёва-заходнюю Канаду, Японію, Новую Зеландыю, а таксама на паўночным усходзе і паўночным захадзе Злучаных Штатаў. Сорт 'Фатеж' спалучае ў сваім генатыпе высокі біялагічны патэнцыял з максімальнай рэалізацыяй яго ва ўраджай пладоў. Сорт 'Чермашная' валодае эканомным генератыўным патэнцыялам і пры адносна невялікай біялагічнай прадукцыйнасці здольны забяспечваць добрую ўраджайнасць. Сорт 'Тютчевка' закладвае найбольшую колькасць кветкавых пупышак, але толькі чвэрць з іх рэалізуецца ў пладах. Дзякуючы больш буйным пладам, гэты сорт не саступае іншым па ўраджайнасці.

Выведзены шматлікія , якія маюць плады, што нагадваюць па кансістэнцыі і смаку вішню, але па памеры бліжэй да чарэшні.

### Генетыка 
*Prunus avium* мае дыплоідны набор з шаснаццаці храмасом (2*n* = 16).

### Шкоднікі і хваробы 
Лісцем чарэшні харчуюцца некаторыя жывёлы, у тым ліку насякомыя відаў ,  і , якія могуць наносіць значны ўрон парасткам і пладам.

Дрэва струменіць  з пашкоджанняў у кары, з дапамогай камедзі яно ізалюе раны, каб выключыць з’яўленне насякомых і грыбковых інфекцый.

Чарэшня, як і іншыя костачкавыя, хварэе на кокамікоз, цэркаспароз, шэрую гніль, пашкоджваецца іншымі грыбамі і бактэрыямі.

### Атрутнасць 
Усе часткі расліны, за выключэннем спелых пладоў, слаба таксічныя, бо ўтрымліваюць цыянагенныя гліказіды.

## Гаспадарчае значэнне і ўжыванне 
### Гісторыя 
Вішня птушыная — самая старажытная з формаў вішні. Як мяркуюць, яна была вядомая ўжо за 8000 гадоў да н. э. у Анатоліі і ў Еўропе — на тэрыторыі сучасных Даніі і Швейцарыі (жыхарам палевых пабудоў). Плады чарэшні ўжываліся ў ежу на працягу некалькіх тысяч гадоў. Костачкі былі знойдзены ў адкладах на селішчах бронзавага веку па ўсёй Еўропе, у тым ліку ў Вялікабрытаніі. У 1882 годзе Альфонс Дэкандоль адзначыў, што насенне чарэшні было знойдзена ў культуры  у Паўночнай Італіі (1500—1100 да н.э.).

Хоць культываваных разнавіднасцяў чарэшні няма ў Вялікабрытаніі і большасці Еўропы, гэты від у дзікім стане сустракаецца на большасці тэрыторыі Еўропы, у тым ліку і на Брытанскіх астравах. Доказы спажывання дзікарослых пладоў яшчэ ў Бронзавым веку былі знойдзены ў кранагу ў графстве  ў Ірландыі.

Каля 800 г. да н.э. чарэшню актыўна культывавалі ў Малой Азіі, крыху пазней — у Грэцыі, і Cerasus, плод вішні.

Ужо ў Плінія згадана даволі шмат сартоў, некаторыя верагодныя сарты або разнавіднасці — гэта Aproniana, Lutatia, Caeciliana і гэтак далей. Пліній ацэньвае іх па смаку, падзяляючы на dulcis («салодкія») і acer («кіслыя»), і даходзіць да таго, што гаворыць аб тым, што да рымскага консула , які перамог Мітрыдата VI у 74 да н.э., «Cerasia … non fuere in Italia» — «Не было вішнёвых дрэў у Італіі». Па яго словах, Лукул прывёз іх з Понта, і за 120 гадоў з тых пор яны распаўсюдзіліся па ўсёй Еўропе аж да Вялікабрытаніі.

Сучасная культываваная чарэшня адрозніваецца ад дзікай тым, што мае больш буйныя плады дыяметрам 2-3 см. Дрэвы часта вырошчваюцца на ствале карлікавых асобнікаў, каб захаваць малы памер для палягчэння збору ўраджаю.

Як асноўны продак культываванай вішні, чарэшня з’яўляецца адным з двух відаў вішні, якія пастаўляюць большую частку камерцыйных сартоў ядомай вішні, другім відам з’яўляецца . Таксама ў медыцыне выкарыстоўваецца алей з костачак чарэшні.

Два міжвідавыя гібрыды, *P. x schmittii* (*P. avium* x *P. canescens*) і *P. x fontenesiana* (*P. avium* x *P. mahaleb*), таксама часта вырошчваюцца як арнаментальныя дрэвы.

### У лесатэхнічнай прамысловасці 
Цвёрдая, чырванавата-карычневая драўніна шануецца як  для такарных і  вырабаў і музычных інструментаў.

### У прамысловасці 
У насенні чарэшні да 30 % тлустага алею, які можа мець тэхнічнае прымяненне, і да 1 % эфірнага алею, ужытнага ў парфумерыі і лікёрнай вытворчасці. У лісці да 250 мг% вітаміна С.

Расліна вылучае шмат , якую выкарыстоўваюць у тэкстыльнай вытворчасці, пры аздабленні тканін і як замену жавальнай гумкі. У кары 7-10 % танінаў, што дазваляе ўжываць яе для дублення скур.

Кару і карані раней ужывалі для афарбоўкі воўны і тканін і для выпрацоўкі зялёнага .

## У культуры і мастацтве 
### У выяўленчым мастацтве 
Як і ў астатніх прадстаўнікоў падсямейства Слівавыя, квітнеючыя дрэвы чарэшні і глянцава-бліскучыя плады сваёй дэкаратыўнасцю прыцягваюць мастакоў, але часцей за ўсё цяжка без каментарыяў адрозніць плады чарэшні і іншых відаў вішні. Толькі калі ў назве карціны дакладна пазначана самім мастаком, што там іменна чарэшня, можна дастаткова ўпэўнена сказаць, што гэта і праўда яна.

Файл:Tom Thomson Wild Cherries, Spring.jpg
Файл:Tom Thomson. Wild Cherry Trees in Blossom 1915.jpg
Файл:Tom Thomson. Wild Cherry Trees in Blossom.jpg

### У філатэліі 
Выява чарэшні была выкарыстана на паштовых марках Сан-Марына 1973 года, Балгарыі 1975 і 1984 гадоў, Македоніі 2005 года, Босніі і Герцагавіны 2012 года.

Файл:Почтовая марка Македонии. Черешня.jpg|Паштовая марка Македоніі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сліва
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Расліны на марках
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1755 годзе