open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жан-Марк Эро

**Жан-Марк Эро** ( ; нар. 25 студзеня 1950, Малеўрые, дэпартамент Мен і Луара, Францыя) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Член Сацыялістычнай партыі. Мэр Сен-Эрблена (14.3.1977-20.3.1989), мэр Нанта (з 20.3.1989). Прэм’ер-міністр Францыі (15.5.2012-31.3.2014).

## Біяграфія 
Жан-Марк Эро нарадзіўся 25 студзеня 1950, у Малеўрые, у дэпартаменце Мен і Луара і быў сынам Жазефа Эро, былога сельскага рабочага, пасля занятага на тэкстыльнай фабрыкі, і Жаржэты Узено, былой швачкі, а пазней хатняй гаспадыняй.

Сваю першапачатковую адукацыю атрымаў у каталіцкай пачатковай школе Святога Іосіфа ў Малеўрые, пасля чаго, у перыяд паміж 1961 і 1968 гадамі, ён вучыўся ў ліцэі Кальбера, у Шале. Пасля ён вывучаў нямецкую мову ў Нанцкім універсітэце. У 1969/70 годзе правёў тэрмін свайго навучання ў Вюрцбургу ў Паўднёвай Германіі. Ён скончыў са ступенню па нямецкай мове ў 1971 годзе і ў 1972 годзе атрымаў дыплом выпускніка навучання. Ён застаўся ў раёне Нанта на год выпрабавальнага тэрміну настаўніцтва. Паміж 1973 годам і сваім выбраннем ў Нацыянальны сход у 1986 годзе ён працаваў у настаўнікам нямецкай мовы ў суседнім Сен-Эрблене.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт прэм’ер-міністра Францыі
* Прэм’ер-міністры Францыі на Палітычным атласе 
* Асабістая старонка на сайце Нацыянальнага збору Францыі 
* Біяграфія на сваім асабістым сайце  
*  Афіцыйны блог 

Катэгорыя:Члены французскай Сацыялістычнай партыі (1969)
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Хасэ Марыя Аснар

**Хасэ Марыя Аснар Лопес** (; 25 лютага 1953) — іспанскі палітык, член Народнай партыі. Прэм’ер-міністр Іспаніі з 5 мая 1996 па 17 красавіка 2004 года.

Нарадзіўся ў Мадрыдзе 25 лютага 1953 ў сям’і дырэктара буйной газеты правага кірунку «Эль Соль». Скончыў Мадрыдскі ўніверсітэт Камплутэнсэ. Працаваў інспектарам у падаткавай службе ў 1970-х — пачатку 1980-х гадоў. У пачатку 1970-х гадоў зацікавіўся палітыкай.

У 1984 годзе быў абраны ў картэсы ад Авілы. У 1987 годзе стаў лідарам рэгіянальнага аддзялення праваліберальнай партыі «Народны альянс» у Кастыліі і Леонэ і атрымаў пасаду кіраўніка ўрада гэтай аўтаноміі.

## Спасылкі 
* Хасэ Марыя Аснар на сайце Кангрэса дэпутатаў Іспаніі 

Катэгорыя:Выпускнікі Камплутэнсэ
Катэгорыя:Старшыні ўрада Іспаніі
Катэгорыя:Палітыкі Іспаніі
Катэгорыя:Члены Народнай партыі (Іспанія)
Марыяна Рахой

**Марыяна Рахой Брэй** (, , Сант’яга-дэ-Кампастэла) — іспанскі палітык, лідар Народнай партыі з 2004 года, прэм’ер-міністр Іспаніі (2011—2018).

Займаў міністэрскія пасты ва ўрадзе Хасэ Марыі Аснара, з 28 лютага 2000 г. да 3 верасня 2003 года — віцэ-прэзідэнт урада, з лютага 2001 па 2004 год — міністр унутраных спраў. Пасля паражэння партыі на выбарах 17 красавіка 2004 узначаліў апазіцыю ў Картэса.

У 2008 годзе прайграў парламенцкія выбары сацыялістам на чале з Хасэ Луісам Радрыгесам Сапатэра.

На ўсеагульных парламенцкіх выбарах 20 лістапада 2011 г. Народная партыя Іспаніі пад яго кіраўніцтвам атрымала перамогу, атрымаўшы 186 з 350 месцаў у ніжняй палаце. З 21 снежня 2011 Марыяна Рахой — прэм’ер-міністр Іспаніі. 1 чэрвеня 2018 года іспанскі парламент пазбавіў Марыяна Рахоя пасады прэм’ера на фоне карупцыйнага скандалу.

## Спасылкі 
* Кабінет міністраў Марыяна Рахоя на сайце Урада Іспаніі 

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Іспаніі
Катэгорыя:Міністры культуры Іспаніі
Катэгорыя:Міністры адукацыі Іспаніі
Катэгорыя:Юрысты Іспаніі
Катэгорыя:Члены Народнай партыі (Іспанія)
Катэгорыя:Старшыні ўрада Іспаніі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Карласа III
Ён Фрэдрык Рэйнфельт

**Ён Фрэдрык Рэйнфельт** (таксама **Райнфельт**;  ; 4 жніўня 1965 г.) — шведскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Швецыі (2006—2014).

Нарадзіўся ў 1965 годзе ў Стакгольме, быў старэйшым з трох дзяцей у сям’і. Ва ўзросце 11 гадоў Рэйнфельт стаў старшынёй школьнага савета. Пасля заканчэння школы служыў у войску, дзе стаў прадстаўніком свайго палка ў кангрэсе навабранцаў шведскіх узброеных сілаў. Пасля гэтага вучыўся ў Стакгольмскім універсітэце па спецыяльнасці «Эканоміка і бізнэс». Там ён узначаліў студэнцкую партыю «Borgerliga Studenter — Opposition '68». Скончыў ВНУ у 1990 годзе.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Швецыі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Стакгольмскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Крыжа зямлі Марыі 1 класа
Росен Плеўняліеў

**Росен Плеўняліеў** (; , Гоцэ-Дэлчэў, НРБ) — балгарскі палітык і прадпрымальнік, пяты прэзідэнт Балгарыі (2012—2017). У 2009—2011 гады быў міністрам рэгіянальнага развіцця Балгарыі, ва ўрадзе правацэнтрысцкай партыі ГЕРБ (Грамадзяне за еўрапейскае развіццё Балгарыі).

## Спасылкі 
* Who Is Who: Rosen Plevneliev, GERB Party Candidate for President of Bulgaria, *novinite.com*

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Балгарыі
Катэгорыя:Члены партыі «ГЕРБ»
Катэгорыя:Прэзідэнты Балгарыі
Фехтаванне

, 2004]]
**Фехтаванне** (ад ням. *fechten* — фехтаваць, змагацца) — від спорту, які аб'ядноўвае адзінаборствы з выкарыстаннем халоднай спартыўнай зброі (рапіра, шабля, шпага).

Мэта паядынку — нанясенне суперніку найбольшай колькасці ўколаў (удараў) за фіксаваны час. Паядынкі адбываюцца на спецыяльнай дарожцы 14 х 1,5—2 м. Праграмы афіцыйных спаборніцтваў уключаюць асабістыя і камандныя турніры мужчын і жанчын.

Як від адзінаборстваў узнікла ў Старажытным Егіпце (каля 3000 да н.э.). Утылітарнае фехтаванне вядома ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. 3 пач. XV ст. найбольш пашырылася ў Іспаніі, з XVII ст. у Італіі і з XVII ст. у Францыі. У нацыянальных відах фехтавання, напр., нанайскім, у якасці зброі выкарыстоўваюць шост, у грузінскім — меч са шчытом і інш.

Спартыўнае фехтаванне сфарміравалася да канца XVII ст. У 2-й пал. XIX ст. вызначаны асноўныя правілы і праграмы афіцыйных спаборніцтваў, стандарты спартыўнай зброі і ахоўнага рыштунку. У праграме Алімпійскіх гульняў з 1896 (жанчыны з 1924). Чэмпіянаты Еўропы адбываюцца з 1906, свету — з 1937. Фехтаванне на шпагах уваходзіць у склад сучаснага пяцібор'я. Міжнародная федэрацыя фехтавання заснавана ў 1913 (Парыж).

## Літаратура 
* Конюхава А. Фехтаванне // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн., 2003.

Катэгорыя:Летнія алімпійскія віды спорту
Чыонг Тан Шанг

**Чыонг Тан Шанг** (, нар.  года, павет Дыкхоа, Ланган, Французскі Індакітай) — прэзідэнт В’етнама (2011—2016) і высокапастаўлены член палітбюро, выканаўчага камітэта кіруючай Камуністычнай партыі. Ён стаў прэзідэнтам краіны па выніках галасавання ў Нацыянальнай асамблеі ў ліпені 2011 года. Чыонг Тан Шанг — член Палітбюро з 1996 года. Ён быў сакратаром партыі ў Хашыміне з 1996 па 2000 г.

Катэгорыя:Прэзідэнты В’етнама
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Абдэліла Бенкіран

**Абдэліла Бенкіран** (4 красавіка 1954, Рабат) — мараканскі палітык ісламісцкай арыентацыі, лідар найбуйнейшай партыі Справядлівасці і развіцця. Пасля перамогі партыі на выбарах 2011 года быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Прэм’ер-міністр з 29 лістапада 2011.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Марока
Група 77

**«Група 77»** (G-77) або «**група сямідзесяці сямі**» (Group of Seventy Seven) — найбуйнейшая міждзяржаўная арганізацыя краін, якія развіваюцца, дзейнічае ў рамках ААН і яе органаў. Рашэнне аб стварэнні групы было прынята на нарадзе міністраў краін, якія развіваюцца Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі ў 1964 годзе, а афіцыйна аформлена яна была на 1-й сесіі Канферэнцыі ААН па гандлі і развіцці, якая праходзіла ў Жэневе 15 чэрвеня таго ж года. Першапачаткова колькасць краін-членаў новай арганізацыі раўнялася 77, але іх колькасць расла па меры прыняцця новых краін у склад ААН.

## Члены арганізацыі 
На канец 2008 года ў «Групе 77» складаецца 130 краін, з якіх 53 прыпадае на Афрыку, 36 краін — з Азіі, 32 краіны прадстаўляюць Лацінскую Амерыку, 8 краін — прадстаўнікі Акіяніі і адна краіна з Еўропы.

## Гл. таксама 
* ААН
* Краіны трэцяга свету

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Групы 77» 
* Adam Sneyd, «Group of 77», in Globalization and Autonomy Online Compendium, edited by William D. Coleman and Nancy Johnson 
* «Сумесная дэкларацыя сямідзесяці сямі краін» 
* Дэкларацыя міністраў па выпадку саракавых угодак Групы

Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1964 годзе
Басейн Кейна

thumb|300px|Кейн-Бейсін, Нунавут, Канада.
thumb|300px
**Басейн Кейна** () — мора ў Паўночным Ледавітым акіяне, якое падзяляе паўночны захад Грэнландыі і востраў Элсмір і злучае мора Бафіна з морам Лінкальна.

Мора з'яўляецца часткай праліва Нарэса, агульнай даўжынёй звыш 180 км. У самым вузкім месцы яго шырыня складае каля 40 км.

Сваю назва мора атрымала ў гонар амерыканскага палярнага даследчыка Ілайшы Кента Кейна, які ў 1860-я гг. даследаваў гэты раён у пошуках Джона Франкліна. У 1964 годзе дацкім і канадскім урадам было канчаткова ўрэгулявана яго найменне.

Басейн Кейна знаходзіцца далёка на поўначы, удалечыні ад цёплых цячэнняў, таму нават у летнія часы навігацыю могуць забяспечыць толькі ледаколы.

## Літаратура 
* Todos los nombres geograficos han sido obtenidos de los mapas de «The Atlas of Canada», disponible en: http://atlas.nrcan.gc.ca/site/index.html . Las distancias han sido obtenidas directamente de Google Earth.
* Los datos sobre la expedicion de Elisha Kent Kane provienen de *Three years of Arctic service; an account of the Lady Franklin bay expedition of 1881-84, and the attainment of the farthest north*, de Adolphus Washington Greely (1844—1935), publicado en 1894. (pag. 7-8).
* The Royal Navy in Polar Exploration from Franklin to Scott, E C Coleman 2006 (Tempus Publishing)
* Cold Regions Research and Engineering Laboratory (U.S.). *Radar Imagery of Arctic Pack Ice Kane Basin to North Pole*. Hanover, N.H.: The Division, 1968.
* Hobbs, William Herbert. *Discovery and Exploration Within the Area to the West of the Kane Basin*. 1939.
* Kravitz, Joseph. *Sediments and Sediment Processes in Kane Basin, a High Arctic Glacial Marine Basin*. [Boulder, Colo.?]: University of Colorado, Institute of Arctic and Alpine Research, 1982.
* Marentette, Kris Allen. *Late Quaternary Paleoceanography in Kane Basin, Canada and Greenland*. Ottawa: National Library of Canada, 1989. ISBN 0-315-43760-X

Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Грэнландыі
Катэгорыя:Геаграфія Нунавута
Буяр Нішані

**Буяр Фаік Нішані** (; 29 верасня 1966 — 28 мая 2022) — албанскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Албаніі з 24 ліпеня 2012 па 24 ліпеня 2017.

## Біяграфія 
Нішані нарадзіўся ў горадзе Дурэсе 29 верасня 1966 года. У 1988 годзе скончыў ваенную акадэмію ў Тыране. У 1991 годзе стаў членам Дэмакратычнай партыі Албаніі. У сярэдзіне 90-х ён з’ехаў у ЗША і ў 1996 скончыў Універсітэт у Сан-Антоніа (штат Тэхас). Пазней быў пераведзены ў аспірантуру аднаго з універсітэтаў Каліфорніі, дзе ў 1997 годзе атрымаў уліковую ступень. У гэтым жа годзе вярнуўся ў Албанію. Пасля паразы Дэмакратычнай Партыі на выбарах у Народны Сход 1997, узначаліў няўрадавую арганізацыю Ваенны еўраатлантычны форум. У 2005 годзе атрымаў ступень магістра еўрапейскіх навук. У 2007 годзе стаў міністрам унутраных спраў Албаніі. У 2009 годзе, калі Албанія ўступіла ў НАТО, ён сышоў з МУС і стаў міністрам юстыцыі. У 2011 вярнуўся ў МУС і зноў стаў яго кіраўніком. Удзельнічаў у выбарах Прэзідэнта Албаніі 2012 і перамог на іх. 24 ліпеня 2012 года прыступіў да выканання абавязкаў.

Катэгорыя:Прэзідэнты Албаніі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Лука Лукіч Кандратовіч

**Лука Лукіч Кандрато́віч** (,  — не раней за 1918) — расійскі ваенны дзеяч, генерал-маёр, член Украінскай Народнай Рады.

## Біяграфія 
Скончыў 3-е Аляксандраўскае вайсковае вучылішча (Масква, 1887), Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (Санкт-Пецярбург, 1895, на выдатна). Палкоўнікам удзельнічаў у руска-японскай вайне 1904—1905 гадоў. У гады Першай сусветнай вайны — генерал-маёр, загадчык 1шай пяхотнай дывізіі.
 
Удзельнік Першага і Другога Украінскіх Вайсковых з’ездаў у 1917 годзе. На апошнім быў выбраны ў Украінскі генеральны вайсковы камітэт, дзе узначаліў камісію спецслужбаў.
 
На пачатку 1918 года выехаў у Ташкент, дзе узначаліў антысавецкую Туркестанскую вайсковую арганізацыю. Далейшы лёс невядомы.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Руская армія у Вялікай вайне — рус.

Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Ісмаіл Амар Геле

**Ісмаіл Амар Геле** (, , ; , Дырэ-Даўа, Эфіопія) — другі прэзідэнт Джыбуці з 8 мая 1999. Успадкаваў пасаду ад свайго дзядзькі, Хасана Гулед Аптыдона.

Яго сям’я пераехала з Эфіопіі ў Джыбуці ў 1960-я. Служыў у паліцыі, пасля атрымання Джыбуці незалежнасці ў 1977 г. прызначаны кіраўніком сакрэтнай службы. У красавіку 1999 г. яго кандыдатура як пераемніка Аптвдона была выстаўлена на прэзідэнцкіх выбарах, і Гела перамог, атрымаўшы 73 % галасоў. У 2005 г. пераабраны, пры адсутнасці іншых кандыдатаў, атрымаўшы 100 %.

Катэгорыя:Прэзідэнты Джыбуці
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Суур-Мунамягі

**Суур-Мунамягі** () — самы высокі пункт Эстоніі (і Балтыйскіх краін), вышынёй 318 метраў над узроўнем мора. Знаходзіцца каля вёскі Хаан’я, павет Вырумаа ў паўднёва-ўсходняй частцы Эстоніі, непадалёку ад мяжы з Латвіяй і Расіяй. Мясцовасць вакол вяршыні — узвышша Хаан’я — у асноўным узгорыстая.

## Гісторыя 
На пагорку было 5 вежаў. Першая была пабудавана ў 1812 годзе.

Другая вежа з’явілася ў 1870 годзе, дзякуючы мясцоваму карчмару. Вежа была 8 метраў вышынёй і карысталася папулярнасцю сярод мясцовых жыхароў з-за карчмы.

Трэцяя вежа была пабудавана пры тым жа будынку, што і другая вежа. Яе вышыня склала 12 метраў.

Чацвёртую вежу пабудавалі ў 1925 годзе, калі Эстонія стала незалежнай дзяржавай. Будаўніцтва доўжылася 3 месяцы, а вышыня вежы была 17 метраў. Затым павет Вырумаа сваімі сіламі зрабіў пад’езды для людзей, ачысціў лес і ўсталяваў лаўкі перад вежай. Цырыманіяльнае адкрыццё чацвёртай вежы прайшло 19 ліпеня 1925 года.

Будаўніцтва новай, пятай, вежы з жалезабетону пачалося ў 1939 годзе. Вышыня вежы была 25,7 метраў. Яна была пабудавана з 36.000 цаглін і 80 тон цэменту. Вежа была скончаная ў тым жа годзе, у чэрвені, але цырыманіяльнае адкрыццё было адкладзена з-за пачатку Другой сусветнай вайны. У час вайны вежа пацярпела не моцна, і рамонт быў зроблены ў 1955 годзе. Цяпер вышыня вежы складала 29,1 метр. Радыус агляду з вышыні 346,7 метраў складае 50 кіламетраў.

Праект рэстаўрацыі вежы пачаўся ў 1998 годзе воласцю Хаан’я. Тоомас Рэйн выканаў яго за 1999—2000 г. У 2002 годзе была спраектаваная і скончаная ў наступным годзе сістэма трубаправода вежы. Асноўныя рэстаўрацыйныя работы на Суур-Мунамягі вяліся з жніўня 2004 па ліпень 2005: была абноўлена аглядная вежа, былі пабудаваны ліфт вежы і шкляное кафэ, былі пераробленыя пад’езды да вежы, а таксама зроблена асвятленне пешаходных зон і вежы.

24 ліпеня 2005 адбылося ўрачыстае адкрыццё абноўленай аглядальнай вежы Суур-Мунамягі.

## Спасылкі 
* Вэб-сайт Суур-Мунамягі
* Галерэя вежы

Катэгорыя:Узгоркі Эстоніі
Лісабонскі ўніверсітэт

**Лісабонскі ўніверсітэт** (, таксама Universidade Clássica de Lisboa; ) — адзін з найбуйнейшых універсітэтаў Партугаліі.

## Лічбы і факты 
Ва ўніверсітэце навучаюцца прыкладна 20 000 студэнтаў на 8 факультэтах. Агульная плошча тэрыторыі універсітэта складае 145 997,93 м ².

## Гісторыя 
Гісторыя паходжання ўніверсітэта бярэ пачатак ад 1288 года, калі кароль Дыянісіус заснаваў асноўную школу ў Лісабоне і Каімбры. З 1992 года ў склад універсітэта ўваходзіць Лісабонская астранамічная абсерваторыя.

## Факультэты 
* Юрыдычны факультэт
* Факультэт прыродазнаўчых навук
* Медыцынскі факультэт
* Факультэт літаратуразнаўства
* Факультэт фармацэўтыкі
* Факультэт выяўленчага мастацтва
* Факультэт стаматалогіі
* Факультэт псіхалогіі і педагогікі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лісабон
Катэгорыя:Універсітэты Партугаліі
Хасан Гулед Аптыдон

**Хасан Гулед Аптыдон** ( — ) — першы прэзідэнт Джыбуці.

Нарадзіўся на тэрыторыі цяперашняга Самалі. Выступаў за незалежнасць Джыбуці ад Францыі і супраць далучэння да Самалі. Пасля выбараў 1958, на якіх партыя Рэспубліканскі саюз, якая выступала за аб’яднанне з Самалі, пацярпела паразу, Аптыдон стаў віцэ-старшынёй Урадавага савета, а ў красавіку 1959 быў абраны прадстаўляць Джыбуці ў Нацыянальным сходзе Францыі. У 1963—1967 ён быў міністрам адукацыі, а ў маі 1977 стаў прэм’ер-міністрам краіны, а 27 чэрвеня Джыбуці атрымала незалежнасць, пасля чаго Аптыдон стаў прэзідэнтам, да ліпеня таксама застаючыся прэм’ер-міністрам.

У 1981 Аптыдон абвясціў аднапартыйны рэжым, калі стаў на чале адзінай партыі Народны рух за прагрэс, і пераабіраўся на пасаду прэзідэнта як адзіны кандыдат. Нягледзячы на жорсткія метады кіравання ў палітычным жыцці, эканоміка Джыбуці расла. У 1991 у краіне адбылася грамадзянская вайна з апазіцыйнымі сіламі, і ў верасні 1992 Аптыдон правёў рэферэндум, які ўхваліў шматпартыйны лад краіны з не больш чым чатырма палітычнымі сіламі. Тым не менш, яго партыя атрымала ўсе месцы ў парламенце, а сам Аптыдон у наступным годзе быў пераабраны на чарговы шасцігадовы тэрмін, атрымаўшы 60,7 %. У 1990-я месца ў эканоміцы Джыбуці пачаўся рэзкі спад, што падштурхнула Аптыдона да вырашэння назваць сваім пераемнікам на прэзідэнцкай пасадзе свайго пляменніка Ісмаіла Амара Геле, які быў абраны ў 1999.

Катэгорыя:Постаці джыбутыйскай палітык
Катэгорыя:Прэзідэнты Джыбуці
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Джыбуці
Катэгорыя:Міністры адукацыі Джыбуці
Даменіка Феці

**Даменіка Фе́ці** (*Domenico Fetti*; каля 1588, Рым — ) — італьянскі жывапісец.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Рыме ў Л. Чыголі. Зазнаў уплыў Караваджа, А. Эльсхаймера, майстроў венецыянскай школы XVI ст. 3 1613 прыдворны мастак герцага Фердынанда Ганзага ў Мантуі, з 1622 працаваў у Венецыі.

## Творчасць 
Творчасці ўласцівы тонкія па каларыстычным вырашэнні карціны, у якіх сюжэты міфалогіі («Геро і Леандр»), Старога і Новага Запавету трактуюцца як бытавыя сцэны, змешчаныя ў пейзажы або інтэр'еры, эмацыянальна сугучныя перажыванням персанажаў: «Вылячэнне Тавіта», «Прытчы», «Уцёкі ў Егіпет».

Творы вылучаюцца прастатой і яснасцю кампазіцыі, свабоднай манерай пісьма.

## Літаратура 
* Феці // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн., 2003.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме
Катэгорыя:Мастакі Італіі
Пераксід натрыю

**Пераксі́д на́трыю**, **Na2O2** — неарганічнае пераксіднае хімічнае злучэнне, моцны акісляльнік.

Бясколернае крышталічнае рэчыва, растваральнае ў вадзе і этаноле. Тэхнічны пераксід натрыю мае жаўтаваты колер. Шчыльнасць 2,6 г/см³. Пры награванні да тэмпературы вышэй 300 °C (311—400 °С) раскладаецца з вылучэннем кіслароду. Бурна раскладаецца пры тэмпературы вышэй за 540 °С.

Пажаранебяспечны ў прысутнасці арганічных рэчываў.

## Атрыманне 
Пераксід натрыю атрымліваюць акісленнем расплаўленага натрыю кіслародам (ачышчаным ад вуглякіслага газу і вільгаці паветрам).

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца пры рэгенерацыі паветра (на падводных лодках, у дыхальных прыборах). Водны раствор выкарыстоўваецца пры адбельванні тканін, паперы, воўны, шоўку. У аналітычнай хіміі пераксід натрыю выкарыстоўваецца для пераводу тугаплаўкіх аксідаў у растваральны стан.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Натрия пероксид // XuMuk.ru 
* Натрия пероксид // XuMuk.ru 

Катэгорыя:Хімічныя злучэнні
Катэгорыя:Пераксіды
Катэгорыя:Злучэнні натрыю
Катэгорыя:Злучэнні кіслароду
Энэ Эргма

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Энэ Эргма
| арыгінал імя   = Ene Ergma
| выява            = IRL Ene Ergma.jpg
| шырыня    = 220px
| апісанне выявы            = 
| пасада          =  Старшыня Парламента Эстоніі
| парадак            = 14
| сцяг               = Flag of Estonia.svg
| перыядпачатак       = 2 красавіка 2007
| перыядканец        =
| папярэднік     = Тоамас Варэк
| пераемнік           =
| прэзідэнт          = Тоамас Хендрык Ільвес
| пасада_2        =  Старшыня Парламента Эстоніі
| парадак_2          =  12 
| сцяг_2             = Flag of Estonia.svg
| перыядпачатак_2     = 31 сакавіка 2003
| перыядканец_2      = 23 сакавіка 2006
| папярэднік_2   = Тоамас Саві
| пераемнік_2         = Тоамас Варэк
| прэзідэнт_2        = Арнольд Руйтэль 
| партыя             = Саюз Айчыны і Res Publica
| дата нараджэння      = 29.02.1944
| месца нараджэння =  
| дата смерці =
| месца смерці =
| род =
| бацька =
| маці =
| муж =
| жонка = 
| дзеці =
| дзейнасць = 
| адукацыя = 
| аўтограф =
| узнагароды =
{

-

-

}
}}
**Энэ Эргма** (; нар. 29 лютага 1944 г., Ракверэ) — эстонскі астрафізік і палітык, член Акадэміі навук Эстоніі. У 2003-2006 гг. была старшынёй Рыйгікогу (Парламента Эстоніі), у 2007 г. зноў пераабраная на гэты пост. З мая 2007 г. з'яўляецца намеснікам старшыні партыі "Саюз Айчыны і Res Publica".

## Адукацыя 
Энэ Эргма скончыла Сярэднюю школу імя К. Р. Якабсона ў горадзе Вільяндзі (1962). Яна вучылася на фізічным факультэце Тартускага ўніверсітэта (1962-1964) і скончыла астранамічная аддзяленне фізічнага факультэта МДУ (1969). Там жа атрымала званне кандыдата фізіка-матэматычных навук (1972), а ў 1984 г. абараніла доктарскую дысертацыю па тэме «няўстойлівае гарэнне тэрмаядзернага паліва на позніх стадыях эвалюцыі зорак».

## Навуковая кар'ера 
Эргма працавала малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце астраномаў Акадэміі навук Эстонскай ССР (1972-1974), малодшым, а затым старшым навуковым супрацоўнікам, навуковым сакратаром, навуковым кіраўніком у Інстытуце астраноміі Акадэміі навук СССР (1974-1988). У 1988-1992 гг. была прафесарам на кафедры тэарэтычнай фізікі і астрафізікі Тартускага універсітэта, у 1992-1998 гг. - Загадчыцы Інстытута тэарэтычнай фізікі. Вяршыняй навуковай кар'еры Энэ Эргма стала пасада віцэ-прэзідэнта Акадэміі навук Эстоніі (1999-2004).

Энэ Эргма з'яўляецца членам рэдакцыйнай калегіі эстонскай Энцыклапедыі ТЕА (2008).

Катэгорыя:Выпускнікі фізічнага факультэта МДУ
Катэгорыя:Постаці эстонскай фізікі
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Члены партыі «Саюз Айчыны і Res Publica»
Востраў Святой Марыі

**Востраў Святой Марыі** (, ) — найбуйнейшы востраў архіпелага Сілі. Агульная плошча — 6,29 км².

На востраве знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр Сілі — Х’ютаўн.

Дзейнічаюць марскі порт і аэрапорт. Асноўныя галіны эканомікі — транспартныя паслугі і абслугоўванне турыстаў, якіх вабяць цёплы клімат, цудоўныя белыя пляжы, замак XVI ст. і рэшткі паселішча рымскіх часоў.

## Спасылкі 
* St Mary's
* THE STAR CASTLE, ST MARY'S, ISLES OF SCILLY
* Isles of Scilly Attractions 

Святой Марыі
Х’ютаўн

'''Х'ютаўн''' (, ) — паселішча на востраве Святой Марыі, адміністрацыйны і галоўны эканамічны цэнтр архіпелага Сілі. Насельніцтва (2001 г.) — 1068 чал. 

Катэгорыя:Астравы Сілі
Катэгорыя:Гарады Англіі
Тэатр лялек імя А. Шаіга

[thumb|Кінатэатр «Феномен» у [1912 годзе.]]
**Тэатр лялек імя А. Шаіга** () — азербайджанскі дзяржаўны лялечны тэатр імя Абдулы Шаіга ў Баку.

## Гісторыя тэатра 
Будынак, у якім у дадзены момант размяшчаецца Лялечны тэатр пабудаваны польскім інжынерам Іосіфам Каганцом, здадзены ў эксплуатацыю як кінатэатр «Феномен» ў 1908 годзе. У 1921 годзе пры ўдзеле архітэктара Зівяра бека Ахмедбекава былі праведзены рамонтна-рэстаўрацыйныя работы. Пасля гэтага ў будынку ў розныя часы размяшчаліся тэатры «Сатырагіт», Тэатр музычнай камедыі, Музей сельскай гаспадаркі, а пазней тэатр песні народнага артыста СССР Рашыда Бейбутава. Першы паказ адбыўся ў 1932 годзе (прадстаўленне пад назвай «Цырк»). У розныя гады лялечны тэатр функцыянаваў як незалежны тэатр ці ў складзе Бакінскай філармоніі. У красавіку 1964 года будынак перадаецца лялечнаму тэатру. У тэатры маюцца два аддзяленні: азербайджанскае і рускае. Пачынаючы з 1975 года ў тэатры, разам з дзіцячымі спектаклямі паказваюцца спектаклі і для дарослых. Калектыў лялечнага тэатра неаднаразова прымаў удзел у тэатральных фестывалях у краінах Еўропы і Азіі. У тэатры 200 пасадачных месцаў. Адрас тэатра: Праспект Нафтавікоў 36.

## Трупа 
* Рахман Алізадэ — Галоўны рэжысёр.
* Ляціфа Гулізадэ — Галоўны мастак.
* Таміла Бунятава — загадчык трупы.
* Рахман Рахманаў — Акцёр.
* Мансур Мансураў — Акцёр.
* Эльміра Гусейнава — Актрыса.
* Джэміля Алахвердзіева — Актрыса.
* Сарыя Мансурава — Актрыса.
* Рагім Рагімаў — Акцёр.
* Аслан Фатулаеў — Акцёр.
* Ліна Мамедава — Актрыса.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка тэатра    
* Азербайджанскі Дзяржаўны Тэатр лялек імя Абдулы Шаига  на *www.citylife.az* (Даведнік забаўкамі Баку)   
* Гісторыя будынка Азербайджанскага дзяржаўнага тэатра лялек  

Катэгорыя:Тэатры паводле алфавіта
Катэгорыя:Лялечныя тэатры Азербайджана
Катэгорыя:Тэатры Баку
Катэгорыя:З’явіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Баку
Трэска (востраў)

**Трэска** (, ) — другі па велічыні востраў у архіпелагу Сілі. Агульная плошча — 2,97 км².

## Прырода
Трэска славіцца разнастайнымі пейзажамі. Паўночная частка пакрыта гранітнымі скаламі і ўзгоркамі. На поўдні вылучаецца раўніна, значную частку ўзбярэжжа займае пляж.

Мясцовыя насельнікі вырошчваюць субтрапічныя расліны. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі і ластаногімі.

## Гісторыя
Трэска быў населены ў жалезным веке. У эпоху сярэднявечча яго аблюбавалі хрысціяне-пустэльнікі. У XII - XV стст. ён належаў Тавістокскаму абацтву.

У XVII ст. востраў выкарыстоўваўся як база для раялістаў і прыхільнікаў Олівера Кромвеля.

У XIX - XX стст. арандаваўся сям'ёю Смітаў, якія таксама распараджаліся іншымі астравамі Сілі. Нашчадкі арандатараў жывуць на Трэска і ў нашы дні.

## Славутыя мясціны 
* **Замак караля Карла** — умацаванне XVI ст. Быў пабудаваны для абароны Сілі ад піратаў. Меў 2 гарматы. У XVII ст. быў часткова адноўлены, але потым пакінуты. У нашы дні захаваліся толькі рэшткі пабудоў.

* **Замак Кромвеля** — прыбярэжная вежа XVII ст.

* **Батанічны сад Эбі** быў заснаваны яшчэ ў перыяд панавання каталіцкіх манахаў. Дзякуючы гэтаму Трэска атрымаў сваю назву — *Trescau* або *Iniscaw* («старыя дрэвы»). У нашы дні у батанічным садзе вырошчваюць субтрапічныя культуры, дрэвы і кветкі з Амерыкі, Аўстраліі, Новай Зеландыі і г.д.

* Англіканскі **касцёл Святога Мікалая**, пабудаваны ў XIX ст. у неараманскім стылі на месцы старажытнага каталіцкага кляштара.

## Эканоміка
Галоўныя галіны эканомікі — вырошчванне кветак і турызм. На Трэска не выкарыстоўваецца аўтамабільны транспарт. Сувязь з іншымі астравамі падтрымліваецца з дапамогай верталётаў і лодак.

## Спасылкі 
* Tresco
* Tresco Abbey Gardens

Катэгорыя:Астравы Сілі
Еўразона

**Еўразона** — валютны саюз, які аб’ядноўвае 21 краіну Еўрапейскага саюза, афіцыйнай валютай якіх з’яўляецца еўра. Гэтыя дзяржавы маюць права выпускаць манеты і банкноты, намінаваныя ў еўра. Еўрапейскі цэнтральны банк адказвае за грашова-крэдытную палітыку краін еўразоны.

## Члены 
Валюта еўра ў 1999 годзе была ўведзена ў безнаяўны зварот як паралельная валюта ў краінах эканамічнага і валютнага саюза ЕС. У 1999 годзе 11 з 15 краін Еўрапейскага саюза, якія адпавядалі маастрыхцкім крытэрыям, утварылі еўразону з афіцыйным запускам еўра ў безнаяўны зварот 1 студзеня 1999 года. Грэцыя пачала адпавядаць гэтым крытэрыям у 2000 годзе, і была прынята 1 студзеня 2001 года. Рэальныя манеты і банкноты былі ўведзеныя ў зварот 1 студзеня 2002 года. Славенія пачала адпавядаць крытэрыям у 2006 годзе і ўвайшла ў еўразону 1 студзеня 2007 года. Кіпр і Мальта прайшлі працэдуру ўзгаднення ў 2007 годзе і ўступілі ў еўразону 1 студзеня 2008 года. Славакія ўступіла ў еўразону 1 студзеня 2009 года, Эстонія — 1 студзеня 2011 года, Латвія — 1 студзеня 2014 года, Літва — 1 студзеня 2015 года, Харватыя — 1 студзеня 2023 года, Балгарыя — 1 студзеня 2026 года. У яе склад станам на 2026 год уваходзіць 21&nbsp;краіна.

thumb|350px|

### Магчымае пашырэнне 
Шэсць краін Еўрапейскага саюза, якія не выкарыстоўваюць еўра:
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* .
Краіны, у якіх апазіцыйныя партыі дэкларуюць імкненне выхаду з зоны еўра:
* , леварадыкальная кааліцыя «СІРІЗА» і яе лідар Алексіс Цыпрас прапануе вярнуць драхму і адмовіцца ад еўра.

## Зноскі
## Спасылкі 
*
* Eurozone Watch 
* Часопіс Новая Еўропа  — Беларускі навінавы сайт, які спецыялізуецца на Еўрасаюзе.

Катэгорыя:Еўра
Катэгорыя:Валютныя саюзы
Катэгорыя:Эканоміка Еўрасаюза
Павел Аляксандравіч Рапапорт

**Па́вел Алякса́ндравіч Рапапо́рт** (, Санкт-Пецярбург—11 верасня 1988) — расійскі савецкі гісторык архітэктуры і археолаг. Доктар гістарычных навук (1965).

## Біяграфія 
У 1937 годзе скончыў Ленінградскі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1939—1988 гадах працаваў у Ленінградскім аддзяленні Інстытута археалогіі АН СССР, адначасова выкладаў гісторыю архітэктуры ў Ленінградскім інстытуце жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна і Маскоўскага княства. Даследаваў архітэктурныя помнікі Полацка, Віцебска, Гродна. Унёс вялікі ўклад у гісторыю даследавання полацкай і гродзенскай архітэктурных школ XII ст. Вывучаў мінскія старажытнасці. Абследаваў некалькі дзясяткаў гарадзішчаў на тэрыторыі старажытных Турава-Пінскай і Полацкай зямель і ў местах гэтак званай Чорнай Русі. Вывучаў канструкцыю абарончых збудаванняў больш чым 10 гарадзішчаў на тэрыторыі Беларусі. Вывучаў Камянецкую вежу і Барысаглебскую царкву ў Навагрудку. Ім праведзены даследаванні (сумесна з М. М. Вароніным) Ніжняй царквы (1948), Княжацкіх палат, Каложскай царквы і абарончай сцяны XII ст. (сумесна з экспедыцыяй Спецыяльных навукова-вытворчых рэстаўрацыйных майстэрняў Міністэрства культуры Беларусі, 1981, 1985) у Гродне, Ваўкавыскага храма (1959), княжацкіх палат (1976—77), царквы на Ніжнім замку ў Полацку (1977), Спаскай царквы Ефрасіннеўскага манастыра (сумесна з Г. М. Штэндарам, 1976), прадоўжаны даследаванні храма-спачывальні ў Ефрасіннеўскім манастыры (1976), Вялікага сабора Бельчыцкага манастыра (1977) і Віцебскай Благавешчанскай царквы (сумесна з А. А. Трусавым і Т. С. Бубенькай, 1982).

## Бібліяграфія 
* Полоцкое зодчество XII века // Сов. археология. 1980. № 3;
* Спасская церковь Ефросиньева монастыря в Полоцке (разам з Р. М. Штэндэрам) // Памятники культуры: Новые открытия, 1979. Л., 1980;
* Дворец в Полоцке (разам з Я. У. Шолахавай) // Краткие сообщения Ин-та археологии АН СССР. М., 1981. Вып. 164;
* Зодчество Древней Руси. Л., 1986;
* Памятник древнерусского зодчества в гродненском детинце (у сааўт.) // Памятники культуры: Новые открытия, 1987. М., 1988;
* Новые данные об архитектуре древнего Гродно // Древнерусское искусство: Худож. культура X — первой половины XIII в. М.. 1988.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі архітэктуры Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Расіі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Пупышка

у]]
**Пупы́шка** (gemma) — зародкавы орган парастка ў раслін. Пупышкі звычайна ўтвараюцца на канцах парасткаў або ў пазухах лісцяў.

Цэнтральная частка пупышкі прадстаўлена зачаткавым сцяблом. На верхавінцы сцябла знаходзіцца ўтваральная тканка, якая складае конус нарастання парастка. На зачаткавым сцябле размешчаны зачаткавыя лісты, у пазухах якіх знаходзяцца дробныя зачаткавыя пупышкі.
Звонку пупышка  пакрыта  пупышкавымі лускавінкамі. Пупышкавыя лускавінкі — гэта лісты, якія затрымаліся ў сваім развіцці. Яны могуць быць насычанымі смалістымі рэчывамі (таполя, конскі каштан), апушанымі валаскамі (рабіна), пакрытымі коркам (бэз). Усё  гэта  выконвае  ахоўную  функцыю. Пупышкавыя лускавінкі засцерагаюць найважнейшыя часткі пупышкі ад высыхання і рэзкіх перападаў тэмпературы.

Адрозніваюць вегетатыўныя, вегетатыўна-рэпрадукцыйныя і рэпрадукцыйныя пупышкі. 

*Вегетатыўная пупышка* складаецца з кароткай восі (сцябла) з конусам нарастання і зародкавых лістоў. Часам у пазухах гэтых лістоў ужо знаходзяцца пупышкі другога парадку. Верхавінкавыя пупышкі забяспечваюць рост парасткаў у даўжыню, а бакавыя — галінаванне і развіццё сістэмы парасткаў.

У *вегетатыўна-рэпрадукцыйных* пупышак конус нарастання пераўтвораны ў зародкавую кветку або суквецце.

У *рэпрадукцыйных пупышках* утрымліваецца толькі зародак кветкі або суквецця.

Пупышкі бываюць закрытыя, абароненыя звонку лускавінкамі, і адкрытыя. Існуюць спячыя пупышкі (уласцівы лісцевым дрэвам і шматгадовым травам), якія не ўтвараюць бачных парасткаў на працягу некалькіх гадоў або ўсяго жыцця расліны. Абуджэнне гэтых пупышак адбываецца пры пашкоджанні бацькоўскай сістэмы парасткаў.

*Пупышкі ўзнаўлення* ўтвараюць новыя парасткі кожны год пасля абуджэння раслін пасля зімовага спакою. Яны з'яўляюцца абавязковай прыкметай шматгадовых раслін.
 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Серебрякова Т. И.* Почка  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Анатомія раслін
Бонча (герб)

thumb|200px|Герб «Бонча»
**Бонча** () — прыватнаўласніцкі шляхецкі герб на Беларусі, Украіне, y Літве і Польшчы.

## Апісанне 
У блакітным полі размешчаны крочачы ўлева срэбны аднарог. Кляйнод: над прылбіцай з каронай палова такога ж самага аднарога. Існуе варыянт герба, дзе аднарог перакрэслены залатым паўмесяцам, над якім размешчаны тры залатыя шасціпрамянёвыя зоркі.

## Гісторыя 
Вядомы з 14 ст. У Польшчу герб прывезены з Італіі хітрым і падступным феадалам Бонача (Bonacza), які пасяліўся там у вельмі спрыяльныя часы.

Карысталіся ім больш за 100 родаў, у т.л. Асмалоўскія, Буйневічы, Куніцкія, Маркоўскія, Скажынскія, Сяніцкія.

## Літаратура 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

## Спасылкі 
* Herbu Bończa

Бонча
Паўднёваафрыканскі мытны саюз

thumb|Краіны Паўднёваафрыканскага мытнага саюза
**Паўднёваафрыканскі мытны саюз** () — гандлёва-эканамічны саюз краін Паўднёвай Афрыкі.

## Гісторыя стварэння 
Паўднёваафрыканскі мытны саюз — адзін з найстарэйшых мытных саюзаў у свеце. Ён быў заснаваны ў 1910 г. па Пагадненні аб мытным саюзе паміж Саюзам Паўднёвай Афрыкі (Union of South Africa), Бечуаналендам (the High Commission Territories of Bechuanaland), Базуталендам (Basutoland) і Свазілендам (Swaziland). З усталяваннем незалежнасці гэтых тэрыторый Пагадненне было перазацверджана 11 снежня 1969 года. Саюз, заключаны паміж Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікай, Батсванай, Лесота і Свазілендам быў названы паўднёваафрыканскай мытным саюзам. Пагадненне афіцыйна ўступіла ў сілу 1 сакавіка 1970. Пасля ўсталявання незалежнасці ў Намібіі ў 1990, яна стала 5-м членам Саюза.

Катэгорыя:Афрыканская палітыка
Катэгорыя:Гандлёвыя саюзы
Катэгорыя:Паўднёвая Афрыка
Квет Кетуміле Масірэ

**Сэр Квет Кетуміле Джоні Масірэ** (, нар. , Канье, Батсвана) — другі прэзідэнт Батсваны з 13 ліпеня 1980 да 31 сакавіка 1998.

Працаваў школьным настаўнікам. У 1962 стаў адным з заснавальнікаў Дэмакратычнай партыі Батсваны, пасля абвяшчэння незалежнасці краіны ў 1966 стаў яе першым віцэ-прэзідэнтам. Пасля таго, як прэзідэнт краіны Серэтсэ Кхама памёр 13 ліпеня 1980 года, Масірэ прыняў на сябе яго абавязкі і быў афіцыйна абраны прэзідэнтам 18 ліпеня. Пераемнікам яго на пасадзе віцэ-прэзідэнта стаў Леньелетсэ Серэтсэ. У цэлым працягваў палітыку папярэдніка. У 1991 узведзены ў рыцарскае званне, узнагароджаны ордэнам святых Міхаіла і Георгія. У 1998 сышоў у датэрміновую адстаўку, пасля чаго новым прэзідэнтам стаў віцэ-прэзідэнт краіны Фестус Магае. З тых часоў займаўся міратворчай дзейнасцю ў ДРК, а з чэрвеня 2007 — у Лесота.

Катэгорыя:Прэзідэнты Батсваны
Серэтсэ Кхама

Сэр **Серэтсэ Кхама** (, тсвана Serêtsê a Sekgoma a Khama, , Серовэ, Батсвана — , Габаронэ, Батсвана) — першы прэзідэнт Батсваны з 30 верасня 1966 года да 13 ліпеня 1980.

## Біяграфія 
Паходзіў з роду правадыроў племя бамангвата, у 1925 стаў іх каралём (kgosi). Атрымаў юрыдычную адукацыю ў ПАР і Вялікабрытаніі. Пасля атрымання Батсванай (тады звалася Бечуаналенд) аўтаноміі вярнуўся на радзіму і, адмовіўшыся ад каралеўскага сану, быў абраны ў мясцовы савет у 1957 годзе. У 1961 годзе заснаваў Дэмакратычную партыю Батсваны, якая ў 1965, выступаючы на сацыялістычных і пан-афрыканісцкіх пазіцыях, выйграла парламенцкія выбары, пасля чаго Кхама стаў прэм’ер-міністрам Бечуналенда. Дамагаўся атрымання краінай незалежнасці ад Вялікабрытаніі, была пабудавана новая сталіца краіны — Габаронэ. У 1966 Кхама быў узнагароджаны ордэнам Брытанскай імперыі. У тым жа годзе пасля атрымання краінай незалежнасці абраны першым прэзідэнтам Батсваны. Пераабіраўся парламентам пасля кожных выбараў, бо БДП заўсёды атрымлівала большасць галасоў.

Дамогся ператварэння Батсваны, адной з самых бедных і пустыні краін Афрыкі на момант атрымання незалежнасці, у адну з краін, якія развіваюцца на кантыненце дзякуючы актыўнаму экспарту прыроднай сыравіны і карысных выкапняў. Паспяхова змагаўся з карупцыяй, змог стварыць стабільны дэмакратычны рэжым, пазбаўлены ад пагрозы пераваротаў. Памёр ад раку падстраўнікавай залозы, знаходзячыся на пасадзе прэзідэнта. Пахаваны ў сямейным магільным склепе. Яго пераемнікам стаў віцэ-прэзідэнт краіны Квет Кетуміле Масірэ.

Яго сын, Ян Кхама, з 2008 года займае пасаду прэзідэнта краіны.

Катэгорыя:Прэзідэнты Батсваны
Бечуаналенд

**Пратэктарат Бечуаналенд** () — пратэктарат Вялікабрытаніі ў Паўднёвай Афрыцы, існаваў з 31 сакавіка 1885 года па 30 верасня 1966.

## Гісторыя 
У 1885 г. на частцы тэрыторый, населеных плямёнамі тсвана, размешчаных на поўдзень ад ракі Малопа, і тэрыторыі бурскіх рэспублік Стэлаланд і Гашэн, абвешчаных у 1882 годзе, была заснавана Каронная калонія Бечуаналенд з цэнтрам у Мафекінгу, у 1895 годзе яна была далучана да Капскай калоніі і ўвайшла ў 1910 г. у склад ПАС. На астатняй частцы ў 1885 быў заснаваны пратэктарат Бечуаналенд, адміністрацыя якога размяшчалася таксама ў Мафекінгу, з захаваннем мясцовай улады правадыроў тсвана. У 1890 ён быў пашыраны за кошт Нгаміленда. У 1891 годзе пратэктарат быў перададзены ў падпарадкаванне Вярхоўнага камісара па Паўднёвай Афрыцы, якім быў да 1910 года губернатар Капскай калоніі, у 1910—1961 гг. Генерал-губернатар ПАС, з 1961 — пасол Вялікабрытаніі ў ПАР. Спробы Вялікабрытаніі падпарадкаваць Бечуаналенд ПАС або Радэзіі сустракалі супраціў правадыроў. У выніку ў 1966 годзе была абвешчаная незалежнасць Рэспублікі Батсвана.

Катэгорыя:Гісторыя Батсваны
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка
Тсвана (мова)

**Тсвана** (**сетсвана**, састар. чуана, чвана) — мова групы банту (падгрупа сота-тсвана), распаўсюджана на поўдні Афрыкі. Прадстаўнікі народа тсвана пражываюць не толькі ў Батсване, але і ў суседніх дзяржавах, прычым у ПАР іх нават больш, чым у самой Батсване. Не ўсе тсвана размаўляюць на гэтай мове: каля 20 000 тсвана ў ПАР перайшлі на афрыкаанс. Пісьменнасць мовы заснавана на лацінцы. Як і ў некаторых іншых мовах банту Паўднёвай Афрыкі ў сетсвана прысутнічаюць шчолкаючыя гукі («клікі»), запазычаныя з кайсанскіх моў. На пісьменнасці яны абазначаюцца літарамі лацінскага алфавіту.

## Кароткі размоўнік 
## Спасылкі 
* Tswana language, alphabet and pronunciation — Omniglot
* Useful phrases in Tswana
* SETSWANA — South African Language Setswana
* Tswana Ethnologue

Катэгорыя:Мовы банту
Катэгорыя:Мовы Батсваны
Катэгорыя:Мовы Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Мовы Намібіі
Катэгорыя:Мовы Зімбабвэ
Ян Сміт

**Ян Дуглас Сміт** (,  — ) — прэм'ер-міністр брытанскай калоніі Паўднёвая Радэзія з красавіка 1964 па лістапад 1965 г., затым — прэм'ер Радэзіі (з 1965 па 1979 г.).

## Спасылкі 
* Радыёзварот пра незалежнасць Радэзіі, 1965
* Інтэрв’ю, 2005

Катэгорыя:Міністры фінансаў
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Паўднёвай Радэзіі
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Радэзія
Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва

**Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва** (АЦЭС) — форум 21 эканомікі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну для супрацоўніцтва ў галіне рэгіянальнага гандлю і палягчэння і лібералізацыі капіталаўкладанняў. Мэтай АЦЭС з’яўляецца павышэнне эканамічнага росту і росквіту ў рэгіёне і ўмацаванне азіяцка-ціхаакіянскай супольнасці.

У эканоміках-удзельніцах пражывае каля 40 % сусветнага насельніцтва, на іх прыпадае прыблізна 54 % ВУП і 44 % сусветнага гандлю.

## Члены АЦЭС 
У наш час у АЦЭС 21 член, сярод іх — большасць краін з берагавой лініяй у Ціхага акіяна. Адна з нешматлікіх міжнародных арганізацый, да якіх Тайвань далучыўся з поўным ухваленнем Кітая. У выніку ў АЦЭС прыняты тэрмін *эканомікі, якія ўдзельнічаюць*, а не *краіны-ўдзельнікі*.

## Гісторыя АЦЭС 
Арганізацыя ўтворана ў 1989 годзе ў Канберы па ініцыятыве прэм’ер-міністраў Аўстраліі і Новай Зеландыі.

АЦЭС ўтворана як свабодны кансультатыўны форум без якой-небудзь жорсткай арганізацыйнай структуры або буйнога бюракратычнага апарату. Сакратарыят АЦЭС, размешчаны ў Сінгапуры, уключае толькі 23 дыпламаты, якія прадстаўляюць краіны-ўдзельніцы АЦЭС, а таксама 20 мясцовых наёмных супрацоўнікаў.

Першапачаткова вышэйшым органам АЦЭС былі штогадовыя нарады на ўзроўні міністраў. З 1993 года галоўнай формай арганізацыйнай дзейнасці АЦЭС з’яўляюцца штогадовыя саміты (нефармальныя сустрэчы) лідараў эканомік АЦЭС, у ходзе якіх прымаюцца дэкларацыі, якія падводзяць агульны вынік дзейнасці Форума за год і вызначаюць перспектывы далейшай дзейнасці. З вялікай перыядычнасцю праходзяць сесіі міністраў замежных спраў і эканомікі.

Галоўныя працоўныя органы АЦЭС: Дзелавы кансультацыйны савет, тры камітэты экспертаў (камітэт па гандлі і інвестыцыях, эканамічны камітэт, адміністрацыйна-бюджэтны камітэт) і 11 рабочых груп па розных галінах эканомікі.

У 1998 годзе адначасова з прыёмам у АЦЭС трох новых членаў — Расіі, В’етнама і Перу — уведзены 10-гадовы мараторый на далейшае пашырэнне складу членаў Форуму. Заявы на ўступленне ў АЦЭС падалі Індыя і Манголія.

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Міжнародныя эканамічныя арганізацыі
Катэгорыя:Азія
Катэгорыя:Ціхі акіян
Катэгорыя:Гандлёвыя блокі
Востраў Пятра I

**Востраў Пятра I** — востраў у антарктычнай частцы Ціхага акіяна, у моры Белінсгаўзена, у 400 км ад узбярэжжа Антарктыды, у раёне, прылеглым да Зямлі Аляксандра I.

На востраў прэтэндуе Нарвегія, аднак, ён размешчаны на поўдзень ад 60 ° паўднёвай шыраты — у вобласці, якая па Дагаворы аб Антарктыцы лічыцца міжнароднай, якая не адносіцца да юрысдыкцыі якой-небудзь дзяржавы.

## Геаграфія 
Памеры вострава - 19 км у даўжыню і 11 км у шырыню, яго плошча - 154 км². Найвышэйшая кропка (пік Ларс-Крыстэнсен) вышынёй 1640 м над узроўнем мора — гэта вяршыня вулканічнага масіву, з якога складаецца востраў. Ён амаль цалкам (на 95%) пакрыты лёдам, толькі на некаторых участках ўзбярэжжа ёсць невялікія камяністыя палосы сушы. Ёсць толькі тры месцы, дзе магчымая высадка з лодкі на бераг.

## Гісторыя 
Востраў адкрыўся 11 студзеня (стары стыль) 1821 г. расійскай экспедыцыяй пад камандаваннем Ф. Ф. Белінсгаўзена і названы ў гонар стваральніка расійскага флоту - імператара Пятра I. З-за суцэльнага лёду, які закрываў мора, суднам экспедыцыі не ўдалося наблізіцца да вострава бліжэй, чым на 14 марскіх міль (26 км), таму высадзіцца не ўдалося.

Людзі ўпершыню ступілі на востраў Пятра I  2 лютага 1929 г. На востраў высадзіліся ўдзельнікі нарвежскай палярнай экспедыцыі на судне «Нарвегія». Яны ўсталявалі нарвежскі сцяг і абвясцілі прыналежнасць вострава Нарвегіі. У 1931 годзе гэтую прэтэнзію пацвердзіў нарвежскі парламент.

## Літаратура 
* Barr, Susan (1987). Norway's Polar Territories. Oslo: Aschehoug. ISBN 82-03-15689-4.
* Kyvik, Helga, ed. (2008). Norge i Antarktis. Oslo: Schibsted Forlag. ISBN 82-516-2589-0.
* LeMasurier, W. E.; Thomson, J. W., eds. (1990). Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans. American Geophysical Union. ISBN 0-87590-172-7.

Катэгорыя:Астравы Антарктыды
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Вулканічныя астравы
Царква Святога Духа (Талін)

**Царква Святога Духа** ()  — царква, знаходзіцца ў гістарычным цэнтры Таліна на вуліцы Пюхавайму, помнік сярэднявечнай архітэктуры. У цяперашні час належыць лютэранскаму прыходу, які ўваходзіць у ЭЕЛЦ.

## Гісторыя 
Першапачатковы будынак быў закладзены ў пачатку XIII стагоддзя. У пачатку XIV стагоддзя да будынка была прыбудавана двухнефная падоўжная частка. У 1630-я гады быў па праекце архітэктара Г. Графі пабудаваны ківер ў стылі паўночнага Адраджэння (абноўлены ў 1688 годзе па праекце Д. Бікеля і А. Яна). Флюгер створаны ў 1688 Д.Хюбенерам.

З гэтай царквой звязана памяць аб двух пастарах XVI стагоддзя, якія ўнеслі значны ўклад у культуру Эстоніі:
: Г. Мюлер, аўтар пропаведзяў на эстонскай мове
: Балтасар Русаў, аўтар «Хронікі Лівонскай правінцыі»

## Архітэктура 
У заходняй частцы будынка — стройная васьмігранная кансольная вежа ў стылі Тэўтонскага ордэна.

На паўночным фасадзе знаходзіцца разьбяны гадзіннік у стылі барока, створаны ў 1684 К. Акерманам.

## Інтэр'ер 
thumb|left

: сярэднявечны гатычны разны алтар з выявай апостала Андрэя (1513)
: рэнесансная кафедра (1597)
: люстры і бра ў стылі адраджэння і барока.
: маляўнічыя эпітафіі ў стылі барока

## Спасылкі 
* Старонка прыходу на сайце «Храмы вандроўцаў» (рус.) 
* Старонка прыходу на афіцыйным сайце ЭЕЛЦ (эст.) 

Катэгорыя:Лютэранскія храмы Эстоніі
Т
Катэгорыя:Храмы Таліна
Катэгорыя:Збудаванні Эстоніі ў гатычным стылі
Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Талін)

**Сабор Аляксандра Неўскага ў Таліне** — стаўрапігіяльны кафедральны праваслаўны саборны храм у вядзенні Эстонскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (з мая 1945 года). Знаходзіцца ў Таліне, на ўзвышшы Таампеа.

Будаўніцтва завершана ў 1900 годзе, аўтар праекта — архітэктар М. Т. Праабражэнскі.

## Спасылкі 
* Падрабязная інфармацыя пра храм 

; Фота і відэа
* Поўнаэкранная панарама  інтэр’ера сабора Аляксандра Неўскага

Катэгорыя:Храмы Талінскай епархіі
Катэгорыя:Саборы Эстоніі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:1900 год у Таліне
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Таліна
Сесіл Джон Родс

**Сесіл Джон Родс** (, , Bishop’s Stortford, , Англія — , Muizenberg (каля Кейптаўна), Капская калонія) — англійскі і паўднёваафрыканскі палітычны дзеяч, бізнесмен, будаўнік уласнай сусветнай імперыі, ініцыятар англійскай каланіяльнай экспансіі ў Паўднёвай Афрыцы.

## Біяграфія 
: У 1870 прыбыў разам са сваім старэйшым братам у Афрыку, каб стаць фермерам, аднак у 1871 захапіўся «алмазнай ліхаманкай» і заснаваў прадпрыемства па здабычы алмазаў.
: У 1873 вярнуўся на радзіму, каб працягнуць адукацыю ў Оксфардскім універсітэце.
: У 1881 удзельнічаў у стварэнні алмазнай манаполіі De Beers.
: У 1881 быў абраны ў парламент Капскай калоніі.
: У 1885 пачаў кампанію па далучэнні да Брытанскай імперыі афрыканскіх зямель на поўнач ад Капскай калоніі.
: У 1889 заснаваў Брытанскую паўднёваафрыканскую кампанію.
: У 1890 стаў прэм’ер-міністрам Капскай калоніі. Шляхам дыпламатыі і ваеннай сілы вымусіў кіраўніка амандэбеле Лабенгулу перадаць у выглядзе канцэсіі ў 1891 шырокія тэрыторыі, якія сталі брытанскімі калоніямі, названыя яго імем — Паўночная і Паўднёвая Радэзіі. Пазней гэтыя валоданні сталі ядром дзяржаў Замбія (1964) і Радэзія (1965).
: У 1895 Родс у прыватным парадку фінансуе няўдалы напад на бурскія рэспублікі Трансвааль (Рэйд Джэймсан) з мэтай аб’яднання Паўднёвай Афрыкі пад брытанскім сцягам.
: У 1896, пасля разгрому атрада Джэймсана, Родс вымушаны быў падаць у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра Капскай калоніі.

## Літаратура 
* Apollon B. Davidson: Cecil Rhodes and his time. Protea Book House, Pretoria 2003
* Anthony Thomas: Rhodes: the race for Africa. Penguin Books, London 1997
* Brian Roberts: Cecil Rhodes: flawed Colossus. Norton, New York 1988
* 

Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Гісторыя ПАР
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Капскай калоніі
Катэгорыя:Гісторыя Замбіі
Катэгорыя:Гісторыя Зімбабвэ
Катэгорыя:Удзельнікі англа-бурскіх войн
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Вялікабрытаніі
Талінская ратуша

**Та́лінская ра́туша** () — будынак сярэднявечнай ратушы, знаходзіцца ў Старым горадзе Таліна побач з Ратушнай плошчай. Гэта адзіная непашкоджаная ратуша гатычнага стылю ў Паўночнай Еўропе.

## Гісторыя 
У пісьмовых крыніцах Талінская ратуша была згаданая ўпершыню ў 1322 годзе. У той час гэта быў аднапавярховы будынак з вапняку. У канцы XIV стагоддзя, калі гандлёвае значэнне Таліна ў Ганзейскім саюзе ўзрасло, ратушу пачалі пашыраць. XV стагоддзе — час найбольшага культурнага і гандлёвага росквіту Таліна. Пры перабудове ратушы ў 1402—1404 гг. яе пашырылі на аркаду, на другім паверсе пабудавалі ўрачыстыя залы, будынак набыў прадстаўнічую вежу. У такім выглядзе ратуша адпавядала патрабаванням заможнага Ганзейскага горада.

## Спасылкі 
* Старонка пра Талінскую ратушу
* Ратуша Таліна 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Таліна
Катэгорыя:Славутасці Таліна
Катэгорыя:Збудаванні Эстоніі ў гатычным стылі
Катэгорыя:Ратушы Эстоніі
Катэгорыя:Стары горад Таліна
Гырма Уольдэ-Гіоргіс Лука

**Гырма Уольдэ-Гіоргіс Лука** (,  / *Gərma Wäldä Giyorgis*; нар. у снежні 1924, Адыс-Абеба, Эфіопія) — абраны парламентам прэзідэнт Эфіопіі з 8 кастрычніка 2001, пераабраны 9 кастрычніка 2007 года на другі тэрмін. Належаў да народу арома.

Катэгорыя:Прэзідэнты Эфіопіі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя