Япона-рукюскія мовы

**Япона-рукю́скія мовы** — сям'я моў, якая ўключае ў свой склад японскую мову, распаўсюджаную на вялікіх астравах Японскага архіпелага, а таксама рукюскія мовы, распаўсюджаныя на астравах Рукю. Агульная мова-продак — праяпонска-рукюская, якая, паводле даследаванняў Сіра Хаторы, раздзялілася ў перыяд Ямата (250 — 710 гг. н.э.).

Навуковыя даследаванні ўздымаюць рад нявырашаных пытанняў, звязаных з мовамі сям'і і яе паходжаннем. Найбольш надзейныя этымалогіі адсочваюцца на поўдні Карэі, якія могуць паходзіць з мовы гая ці іншых слаба засведчаных моў.

## Склад 
* Японская мова
** Хацідзёскі дыялект (астравы Хацідзё, Дайта, Аагасіма)
** Дыялекты вялікіх Японскіх астравоў
*** Усходнеяпонскі дыялект
*** Заходнеяпонскі дыялект
**** Кюсюскі дыялект
***** Сацумскі дыялект (поўдзень Кюсю, часам аддзяляецца ад дыялекту Кюсю)
* Рукюскія мовы
** Амамі-акінаўская галіна
*** Амамійская мова
*** Акінаўскія мовы
** Міякаская мова
** Яэямская мова
** Янагунская мова

Апрача гэтага, пры вывучэнні сям'і даследчык Крыстафер Бэквіт таксама ўлічваў тапанімічны матэрыял з поўдня Карэі як доказ прысутнасці япона-рукюскіх моў на гэтых тэрыторыях у старажытнасці, у прыватнасці пракарская мова; аднак невядома, наколькі гэтая мова была звязана з мовай пазнейшага племяннога саюза Гая, існаваўшага на поўдні Карэі.

## Класіфікацыя 
Пытанне сувязі япона-рукюскай сям'і з іншымі мовамі або моўнымі таксонамі застаецца спрэчным. На цяперашні час існуе некалькі гіпотэз, ніводная з якіх, аднак, не з'яўляецца агульнапрынятай. Больш таго, паводле кансерватыўных поглядаў, рукюскія мовы лічацца дыялектамі японскай мовы — з гэтай прычыны япона-рукюскія мовы могуць разглядацца як адзіная японская мова, а японская мова праз  гэта — як мова-ізалят. Традыцыйна япона-рукюскія мовы лічацца адасобленай моўнай сям'ёй.

Выказваюцца гіпотэзы пра сувязь япона-рукюскіх моў з адной са старажытных моў Карэйскага паўвострава — кагуроскай мовай, якая ў сваю чаргу можа мець сувязі са старакарэйскай мовай. Тым не менш, паводле іншых меркаванняў, япона-рукюскія і карэйская мовы могуць незалежна ўваходзіць у склад алтайскае моўнай сям'і. Ступень магчымасці атаясамлівання старакарэйскай і сучаснай карэйскай на цяперашні час невядомая.

### Кагуроская гіпотэза 
Гіпотэза аб існаванні сувязей паміж японскай і кагуроскай мовамі ўзыходзіць да 1916 года, калі Сінмура Ісудзу звярнуў увагу на падабенства кагуроскіх лічэбнікаў 3, 5, 7, 10 на тыя ж лічэбнікі ў японскай мове. Паводле гэтай гіпотэзы, японская з'яўляецца роднаснай вымерлым мовам, у мінулым распаўсюджаным у Карэі і паўночна-ўсходнім Кітаі і носьбітамі якіх былі прадстаўнікі пуёска-кагуроскае культуры. Найбольш задакументаванай з гэтых моў з'яўляецца кагуроская; зрэшты, апалагеты гіпотэзы таксама сцвярджаюць пра сваяцтва з менш засведчанымі пуёскімі мовамі — пэкчэ і пуё.

Манаграфія К. Бэквіта ўстанавіла каля 140 лексічных адзінак у лексічным корпусе кагуроскай мовы. Большасць з іх — часткі тапонімаў, якія змяшчаюць некаторыя марфемы (напрыклад, паказчык роднага склону *-no* і прыметнікавы паказчык *-sa*, якія, між іншым, маюць паралелі ў японскай мове), частка з іх можа паказваць сінтаксічныя адносіны. На думку Бэквіта большасць выяўленых кагуроскіх лексічных адзінак мае этымалагічную сувязь з японскай мовай.

### Карэйская гіпотэза 
Брытанскі ўсходазнавец Уільям Джордж Астан у 1879 годзе ў часопісе Каралеўскага азіяцкага Таварыства выказаў гіпотэзу аб сваяцтве японскай мовы з карэйскай, у 1910 годзе гіпотэза была падтрымана японскім даследчыкам Шасабура Канадзавам, таксама ў XX ст. падобную гіпотэзу падтрымалі і іншыя даследчыкі. Істотныя аргументы на карысць роднасці дзвюх моў былі прадстаўлены амерыканскім мовазнаўцам і спецыялістам па карэйскай і японскай мовах Сэмюэлам Марцінам, пазней таксама і ў іншых публікацыях. У падтрымку гэтай гіпотэзы таксама выступаюць Джон Уітмен, Барбара Э. Райлі і Сяргей Старасцін, які здолеў прадаставіць адпаведныя лексікастатыстычныя даследаванні. Варта адзначыць, што гіпотэза сваяцтва карэйскае і японскае моў не выключае сувязей японскай мовы (а значыць, і астатніх японска-рукюскіх моў як роднасных японскай) з кагуроскай або алтайскімі.

Кароткія прыклады лексічных паралелей у японскай і карэйскай мовах:

Словы з падобнай этымалогіяй таксама назіраюцца і ў іншых мовах гіпатэтычнай алтайскай сям'і, асабліва ў тунгуса-маньчжурскіх мовах (параўн. з нанайскім *muke* — «вада», *giagda-* — «хадзіць пешшу»; *anaa*, *anna* — «не»). Поруч з лексічнымі падабенствамі гіпотэза таксама грунтуецца на тыпалагічных і граматычных падабенствах.

Некаторыя крытыкі гэтай гіпотэзы (напрыклад, Аляксандр Вовін) сцвярджаюць пра цяжкасці пры ўсталяванні дакладных фанетычных законаў і пра наяўнасць агульных інавацый у японскай і карэйскай. Існуюць таксама выразныя адрозненні паміж японскай і карэйскай сістэмамі злічэння.

Ідэя японска-карэйскага адзінства не заўсёды карэлюе з гіпотэзай пра існаванне алтайскай моўнай сям'і. Так, Сэмюэл Марцін, адзін з асноўных прыхільнікаў гіпотэзы, выказвае толькі асцярожную падтрымку далучэння абедзвюх моў да алтайскай моўнай сям'і; алтаіст Талат Тэкін уключае ў алтайскую моўную сям'ю толькі карэйскую, не робячы гэтага для японскай.

### Алтайская гіпотэза 
Паводле прыхільнікаў існавання алтайскай моўнай сям'і, тунгуса-маньчжурскія, цюркскія і мангольскія мовы складаюць алтайскую моўную сям'ю.

Г. Рамстэт у сваёй працы «Уводзіны ў алтайскую лінгвістыку» (*Einführung in die altaische Sprachwissenschaft*) уключаў карэйскую мову ў склад алтайскай сям'і. Рой Эндру Мілер у сваім даследаванні «Японская і іншыя алтайскія мовы» (*Japanese and the Other Altaic Languages*) у склад алтайскіх моў уключаў таксама і японскую. Найбольш важнай з нядаўніх прац на карысць пашырэння алтайскай сям'і з'яўляецца этымалагічны слоўнік алтайскіх моў аўтарства С. Старасціна, А. Дыбо і А. Мудрака, які выйшаў у 2003 годзе.

Алтайская сям'я не з'яўляецца агульнапрынятай і сама можа ўключаць розную колькасць моў (цюркскія, мангольскія і тунгуса-маньчжурскія мовы або тыя ж мовы разам з карэйскай і японскай).

Доказамі роднасці японскай (а значыць, і япона-рукюскіх — з прычыны ўваходжання японскае ў склад япона-рукюскіх) з'яўляюцца некаторыя паралелі ў лексыцы, разам з гэтым рабіліся спробы рэканструкцыі некаторых суфіксаў:

### Гіпотэзы настратычнай і еўраазіяцкай макрасямей 
У 1897 годзе нямецкі індолаг Герман Якабі выказаў здагадку аб роднасці японскай мовы з алтайскімі і дравідыйскімі, ён жа адзначыў і структурныя падабенствы з праіндаеўрапейскай мовай. Прадпрымаліся і іншыя спробы знайсці сувязі паміж японскай і індаеўрапейскімі мовамі, якія, аднак, не сталі шырока прызнанымі. Джозеф Грынберг прапаноўваў уключэнне японскай мовы ў гіпатэтычную еўраазіяцкую моўную сям'ю. У адрозненне ад Сяргея Старасціна, ён выступае супраць далучэння карэйскай мовы ў склад алтайскіх і аб'ядноўвае япона-рукюскія, карэйскія і айнскую мовы ў якасці асобнага таксона ўнутры еўраазіяцкае моўнай сям'і.

У адрозненне ад Грынберга, значная колькасць лінгвістаў адмаўляецца ад гіпотэзы існавання еўраазіяцкае моўнай сям'і.

### Іншыя гіпотэзы 
Фаналагічныя падабенствы і геаграфічная блізкасць японскай мовы да аўстранезійскіх моў далі падставу некаторым лінгвістам прапанаваць тэорыю пра своеасаблівы характар японскай мовы як крэольскай мовы, якая ўзнікла праз аб'яднанне алтайскага суперстрату і аўстранезійскага субстрату. Радзей сустракаецца гіпотэза пра сувязь японскай мовы з дравідыйскімі, якая, між іншым, узнімалася Робертам Колдуэлам, Сусуму Сібам, Акіра Фудзіварам і Сусуму Она.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Miyake, Marc Hideo. (2003). *Old Japanese: a Phonetic Reconstruction*. London: RoutldegeCurzon. 10-ISBN 0415305756/13-ISBN 9780415305754; OCLC 51163755
* Shimabukuro, Moriyo. (2007). *The Accentual History of the Japanese and Ryukyuan Languages: a Reconstruction*. London: Global Oriental. 10-ISBN 190190363X/13-ISBN 9781901903638; OCLC 149189163
* Aston, William George. 1879. „A comparative study of the Japanese and Korean languages.” *Journal of the Royal Asiatic Society of Britain and Ireland, New Series* 11, 317-364.
* Beckwith, Christopher I. 2004. ''Koguryo: The Language of Japan's Continental Relatives: An Introduction to the Historical-Comparative Study of the Japanese-Koguryoic Languages*. Leiden: Brill.
* Beckwith, Christopher I. 2006a. „Methodological observations on some recent studies of the early ethnolinguistic history of Korea and vicinity.” *Altai Hakpo* 16, 199-234.
* Beckwith, Christopher I. 2006b. [„The ethnolinguistic history of the early Korean peninsula region: Japanese-Koguryoic and other languages in the Koguryo, Paekche, and Silla kingdoms.”](http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal(02-2)(2).pdf)  (ст. 33 ff.) *Journal of Inner and East Asian Studies* 2.2, 34-64.
* Benedict, Paul K. 1990. *Japanese/Austro-Tai*. Ann Arbor: Karoma.
* Caldwell, Robert. 1875. *A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages*, second edition. London: Trübner.
* Georg, Stefan, Peter A. Michalove, Alexis Manaster Ramer, and Paul J. Sidwell. 1999. „Telling general linguists about Altaic.” Journal of Linguistics 35, 65-98. Cambridge: Cambridge University Press.
* Kanazawa, Shōsaburō. 1910. *The Common Origin of the Japanese and Korean Languages*. Tokyo: Sanseidō.
* Miller, Roy Andrew. 1971. *Japanese and the Other Altaic Languages''. Chicago: University of Chicago Press.
*