open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ствол (зброя)

thumb|300px|Нарэзы ў нутры стволавага канала
**Ствол**, таксама **руля** — асноўная частка агнястрэльнай зброі, прызначаная для кідання снарада (міны, гранаты, кулі) з вызначанай пачатковай скорасцю і надання яму ўстойлівага палёту ў жаданым кірунку.

Ствол уяўляе сабой трубу, унутраная полая частка якой завецца каналам. Канал ствала складаецца з каморы, дзе змяшчаецца кідальны зарад, і вядучай часткі. На вонкавай паверхні ствала, размешчанай над каморай, раней ставілася адмысловае таўро, якое паказвала на прыналежнасць зброі той ці іншай дзяржаве (казне), таму за гэтай часткай ствала гістарычна захавалася назва казённай. Процілеглая частка ствала атрымала назву дульнай. Адпаведна кантавыя зрэзы ствала прынята зваць казённым і дульным. Адлегласць паміж гэтымі зрэзамі завецца даўжынёй ствала, яна вымяраецца лікам калібраў гэтага ствала або ў міліметрах (дзюймах).

## Гісторыя 
Ствол стрэльбы звычайна металічны. Тым не менш, раннія кітайцы, вынаходнікі пораху, выкарыстоўвалі бамбук. Звычайны бамбук мае трубчастае сцябло і вельмі добра апрацоўваеца, аднак такой ствол быў не вельмі надзейны.

У працэсе пошуку больш надзейных матэрыялаў ствала ў Кітаі пачалі выкарыстоўваць чыгун.

Ствалы ранніх еўрапейскіх стрэльб выраблялі з каванага жалеза, звычайна з некалькімі ўмацоўваючымі металічнымі палосамі, абгорнутымі вакол круглых каваных жалезных кольцаў, а затым зваранымі ў полы цыліндр. Але хутка збройнікі сталі аддаваць перавагу бронзе і латуні, галоўным чынам з-за лёгкасці іх ліцця і ўстойлівасці да каразійнага ўздзеяння гарэння пораху або салёнай вады (напрыклад пры выкарыстанні на марскіх суднах).

Ранняя агнястрэльная зброя была дульна зараджанай: порах, а затым куля зараджаліся з пярэдняга канца (дульнага зрэзу) ствала, і мела нізкую хуткастрэльнасць з-за грувасткага працэсу зараджання. Пазней вынайдзеныя канструкцыі з казённай часткай забяспечвалі больш высокую хуткастрэльнасць, але ў ранніх казённых снарадаў не было эфектыўнага спосабу герметызацыі газаў у казённай частцы ствала, што зніжала даступную дульную скорасць. Але ў XIX стагоддзі былі вынайдзены эфектыўныя затворы, якія герметычна зачынялі затвор ад выкіду газаў.

Таксама раннія гарматныя ствалы былі вельмі тоўстымі для свайго калібра. Гэта адбылося таму, што вытворчыя дэфекты, такія як бурбалкі паветра, затрымліваліся ў метале пры выплаўленні, і з’яўляліся звычайнай з’явай у той час, а такі дэфект пры тонкай сценцы самога ствала мог скончыцца яго разрывам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Часткі агнястрэльнай зброі
Катэгорыя:Прынцыпы працы агнястрэльнай зброі
Steyr AUG

**Steyr AUG** (**A**rmee **U**niversal **G**ewehr — армейская ўніверсальная вінтоўка), Steyr AUG 77 — комплекс стралковай зброі, выпушчаны ў 1977 годзе аўстрыйскай кампаніяй Steyr-Daimler-Puch (цяпер Steyr-Mannlicher AG & Co KG (Штэйр Манліхер)). Прыняты на ўзбраенне такімі краінамі, як Аўстрыя, Новая Зеландыя, Люксембург і Ірландыя. У Аўстраліі вінтоўка выпускаецца па ліцэнзіі пад маркай F88. Мае зменныя ствалы рознай даўжыні: асноўны 508 мм, а таксама скарочаныя ствалы 350 мм і 407 мм і цяжкі ствол 621 мм.

У дадзенай вінтоўцы ўжыта схема кампаноўкі «Бул-пап», пры якой магазін і затворны вузел размешчаны ззаду чапяльніка кіравання агнём і спускавога гапліка. Ёсць два рэжыму агню: агонь адзінкавымі выстраламі і аўтаматычны агонь. Таксама магчымая мадэрнізацыя для вядзення агню адзінкавымі і з адсечкай па 3 выстралы.

Перакладчыка рэжымаў агню няма. Выбар рэжымаў ажыццяўляецца глыбінёй націску на спуск. Слабы націск прыводзіць да адзінкавага выстрала. Націск да ўпора выклікае аўтаматычны агонь адвольнай чаргой.

Аўтамат можа быць выкарыстана для стральбы вінтовачнымі гранатамі.

На вінтоўку можа ўсталёўвацца амерыканскі 40-мм падствольны гранатамёт M203 (магчыма толькі на мадэфікацыю AUG M203).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аўтаматы
Шчэлепы

]]
]]
**Шчэ́лепы**, або **жабры** — органы дыхання водных жывёл. Уяўляюць сабой вырасты цела, праз сценкі якіх у кроў або поласцевую вадкасць з вады ўсмоктваецца кісларод, а ў ваду выдзяляецца вуглякіслы газ.

Характэрныя для рыб, лічынак амфібій, малюскаў, ракападобных, кольчатых чарвей, лічынак насякомых і інш.

У беспазваночных жывёл — перыстыя, грабеньчатыя, ніткападобныя вырасты на розных частках цела. У рыб — шчэлепныя пялёсткі на перагародках паміж шчэлепнымі шчылінамі (акулы) або на шчэлепных дужках (касцістыя рыбы).

Земнаводныя ў стадыі лічынкі маюць вонкавыя галінастыя шчэлепы (знікаюць пасля ўтварэння лёгкіх). У пратэеў і сірэн шчэлепы захоўваюцца да сканчэння жыцця. Некаторыя земнаводныя маюць шчэлепы і лёгкія адначасова.

## Літаратура 
* 
* *Лопатин И. К.* Функциональная зоология: Учеб. пособие / И.К. Лопатин. — Мн.: Выш. шк., 2002. — ISBN 985-06-0720-3

## Спасылкі 
* *Никитин В. Н*. Жабры  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Жабры // Научно-образовательный портал «Вся Биология» 

Катэгорыя:Дыхальная сістэма
Шчэлепы
SIG SG 550

**SIG SG 550** (Stgw 90, SIG 550) — швейцарскі аўтамат, распрацаваны на базе SIG SG 540. Стральба вядзецца патронамі калібру 5,56×45 мм швейцарскага ўзору (цяжэйшымі за М193 ці М855). Пры стварэнні вінтоўкі асноўная ўвага ўдзялялася памяншэнню яе масы.

Кампенсатар-полымегасіцель можа прымяняцца для стральбы вінтовачнымі гранатамі.

## Мадыфікацыі 
* SG 550 — базавы варыянт
* SG 551 SWAT — варыянт з укарочаным ствалом і змененым полымегасіцелем, з-за чаго стала немагчыма кіданне вінтовачных гранат, а таксама адсутнічаюць сошкі і крапленне штыка
* SG 551 LB (Long Barrel) — варыянт SG 551 са ствалом 454 мм
* SG 551 SB (Short Barrel) — варыянт SG 551 са ствалом 363 мм
* SG 552 Commando — варыянт SG 550 са ствалом 226 мм, прызначаны для спецыяльных паліцэйскіх падраздзяленняў. Галоўнае адрозненне ад базавай мадэлі ў тым, што зваротная спружына знаходзіцца ззаду затворнай рамы і дзейнічае непасрэдна на яе, а не на шток газавага поршня. Полымегасіцель такі ж, як і ў SG 551.
* SG 553 — мадэрнізаваны варыянт SG 552, але ўнутраная будова як у SG 550.
* SIG 556 — варыянт для амерыканскага рынку са змененым цаўём і тэлескапічным прыкладам, аналагічным Colt M4. Прыёмнік магазіна прыспасоблены пад магазіны тыпу STANAG.
* SIG 556 SWAT — варыянт SIG 556 са змененым цаўём і прыкладам. Камплектуецца дадатковай пярэдней рукаяткаю с тактычным ліхтаром.
* SIG SG 550 Sniper — SG 550, мадэрнізаваны пад снайперскую вінтоўку.
* SG 550 SP, 551 SP, 552 SP, PE 90 і SIG Sport — самазарадныя варыянты для продажу на цывільным рынку.

## Спасылкі 
* SIG SG 550 на сайце завода-вытворцы 

Катэгорыя:Аўтаматы
Катэгорыя:SIG
Бул-пап

, адзін з найбольш вядомых аўтаматаў, вырабленых па схеме бул-пап]]

.]]
**Бул-пап** () — схема кампаноўкі механізмаў вінтовак і аўтаматаў, пры якім ударны механізм і магазін размешчаныя ў прыкладзе ззаду спускавога кручка. Дзякуючы такой кампаноўцы можна павялічыць даўжыню ствала без павелічэння агульнай даўжыні зброі, што станоўча адбіваецца на далёкасці і дакладнасці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стралковая зброя
Гарбаты кіт

**Гарбаты кіт** (*Megaptera novaeangliae*), альбо **гарба́ч** — воднае млекакормячае сямейства паласацікавых кітоў падатрада вусатых кітоў. Адзіны сучасны від рода гарбатых кітоў (*Megaptera*). Сваю назву атрымаў альбо з-за спіннага плаўніка, які нагадвае горб, альбо ад звычкі пры плаванні моцна выгінаць спіну.

## Апісанне 
Даўжыня да 16 м, маса да 40 т. Самцы крыху драбнейшыя за самак. Цела адносна кароткае і тоўстае, асабліва ў пярэдняй частцы, таму кіты здаюцца нязграбнымі. Галава буйная, ніжняя сківіца нашмат шырэйшая і некалькі даўжэйшая за верхнюю. На верхняй частцы галавы тры падоўжных шэрагі падобных на бародаўкі шышак (скурных наростаў). Яшчэ два шэрагі гузоў праходзяць з абодвух бакоў ніжняй сківіцы. Спінны плаўнік нізкі, у выглядзе гарба, грудныя плаўнікі доўгія, выгнутыя па ніжняй частцы цела. Хваставы плаўнік вельмі буйны. На брушным баку ад 12 да 36 падоўжных зморшчын. Афарбоўка цела на спіне і баках чорная, на бруху вар’іруе ад чорнай і стракатай да белай. Пласціны кітовага вуса (270—400 пар) чорныя, вышынёй да 85 см.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ад Арктыкі да Антарктыкі. Сустракаецца ля берагоў Камчаткі, у Берынгавым праліве, у Чукоцкім, Ахоцкім і Японскім морах, а таксама ў Баранцавым моры. Трымаюцца парамі або па трое, пераважна на прыбярэжных месцах, але звычайны і ў глыбакаводных раёнах акіяна. Гарбатыя кіты мігруюць, здзяйсняючы рэгулярныя перасоўванні з месцаў зімовак і размнажэння ў цёплых водах у раёны летняга пасялення, размешчаныя ў халодных водах абодвух паўшар’яў.

## Асаблівасці біялогіі 
Максімальная хуткасць перамяшчэння 23 км/г. Час знаходжання пад вадой не перавышае 10-15 мін.

Асноўны аб’екты харчавання — ракападобныя і рыбы, а таксама галаваногія малюскі. Мяркуюць, што сутачнае спажыванне ежы можа перавышаць 3 т.

.]]
Большая частка самак прыносіць дзіцянят штогод. Цяжарнасць доўжыцца 10-11 мес. Нованароджаны дасягае ў даўжыню 4,5-5 м. Лактацыя 5-6 мес. Дзіцяня спажывае да 40 л малака ў суткі; застаецца пры маці да 1 года.

## Промысел і ахова 
Доўгі час гарбаты кіт служыў важным аб’ектам промыслу. Яго здабывалі дзеля тлушчу (8 т ад аднаго кіта), кітовага вуса, мяса і іншых прадуктаў. З прычыны рэзкага скарачэння колькасці промысел быў забаронены, від занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## У культуры 
У фільме «Зорны шлях 4: Вандраванне дадому» (1986) паказана Зямля будучыні (2286 год), дзе гарбатыя кіты даўно знішчаны. Каб аднавіць іх папуляцыю, галоўныя героі адпраўляюцца ў мінулае, у 1986 год, з намерам прывезці адтуль пару гарбатых кітоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Паласацікавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1781 годзе
Зялёнавокія

**Зялёнавокія** (*Chlorophthalmidae*) — невялікае сямейства рыб атрада міктафападобных. У яго ўваходзяць 2 роды і 19-20 відаў марскіх донных рыб, распаўсюджаных паўсюль у трапічных і ўмераных водах. Часам да іх далучаюць род *Bathysauroides*. Назва паходзіць ад  — зялёнае, і  — вока.

Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы
Хуга Шмайсер

**Хуга Шмайсер** (, Іена — , Эрфурт) — нямецкі канструктар стралковай зброі, вынаходнік аўтамата StG-44 (першы аўтамат з газаадводнай аўтаматыкай).

Нарадзіўся 24 верасня 1884 года. Яго бацька Луіс Шмайсер быў адным з вядучых спецыялістаў фірмы Theodor Bergmann Waffenfabrik, дзе займаўся распрацоўкай кулямётаў.
Самымі знакамітымі распрацоўкамі Хуга Шмайсера сталі пісталет-кулямёт MP-40 і аўтаматы StG-44(MP-43). На аснове МР-43 былі распрацаваны шматлікія аўтаматы.

## Спасылкі 
*Збройныя легенды. Хуга Шмайсер

Катэгорыя:Асобы
Лабатамія

**Прэфрантальная лабатамія** (ад  — *доля* і  — *разрэз*), таксама вядомая як **лейкатамія** (ад  — *белы* і  — *разрэз*) — форма псіхахірургіі, нейрахірургічная аперацыя, сутнасць якой — разрэз тканак, што злучаюць лобныя долі мозга з яго астатняй часткай. Следства такога ўмяшальніцтва — выключэнне ўплыву лобных доляў мазгоў на астатнія структуры цантральнай нервнай сістэмы.

Катэгорыя:Метады лячэння ў псіхіятрыі
Катэгорыя:Нейрахірургія
Катэгорыя:Аператыўныя ўмяшанні
Катэгорыя:Гісторыя псіхіятрыі
ФК Рэйк’явік

**«Рэйк’явік»**, або **КР** () — ісландскі футбольны клуб з Рэйк’явіка. КР — самы стары і найбольш тытулаваны ісландскі клуб.

Заснаваны 16 лютага 1899 года.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Ісландыі:**
** **Пераможца (27):** 1912, 1919, 1926, 1927, 1928, 1929, 1931, 1932, 1934, 1941, 1948, 1949, 1950, 1952, 1955, 1959, 1961, 1963, 1965, 1968, 1999, 2000, 2002, 2003, 2011, 2013, 2019

* **Кубак Ісландыі:**
** **Уладальнік (14):** 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1966, 1967, 1994, 1995, 1999, 2008, 2011, 2012, 2014

* **Кубак лігі:**
** **Уладальнік (8):** 1998, 2001, 2005, 2010, 2012, 2016, 2017, 2019

* **Суперкубак Ісландыі:**
** **Уладальнік (6):** 1969, 1996, 2003, 2012, 2014, 2020

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Сайт заўзятараў  

Рэйк’явік
Эрл

**Эрл** (, ) — тытул вышэйшай арыстакратыі англасаксонскай Брытаніі ў XI стагоддзі, што з'явіўся пад уплывам дацкай заваёвы. Скандываўская форма эрла гучала як «ярл». Але ў самой Даніі гэтае слова з цягам часу было выцеснена словам «герцаг» (duke). У самой сярэднявечнай Брытаніі слова замацавалася і выкарыстоўвалася як эквівалент кантынентальнаму графу (у больш ранейшы час яно выкарыстоўвалася як эквівалент герцагу).

У цяперашняй Брытаніі эрл з'яўляецца прадстаўніком класа пэраў, што ў сацыяльнай іерархіі стаіць на прыступку ніжэй за маркіза і вышэй за віконта. У англійскай мове ніколі не існавала жаночая форма слова эрл — жонка эрла клічыцца графіняй (як на кантыненце).

Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Катэгорыя:Тытулы
Гастан Глок

**Гастан Глок** (; , Вена — ) — аўстрыйскі інжэнер і прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі-вытворцы агнястрэльнай зброі Glock.

У 1963 годзе ў мястэчку Deutsch-Wagram недалёка ад Вены заснаваў фірму Glock, якая пазней стала збройнай Glock GmbH.

## Спроба забойства 
27 ліпені 1999 года, у чарговай спробе скрыць растрату вялікіх грашовых сродкаў кампаніі Glock, партнёр Глока Чарлз Юерт наняў 67 гадовага былога наёмніка Жака Пешэра, каб той забіў Глока. Аднак 70-гадовы Глок здолеў адбіць напад.

## Цікавыя факты 
* Спецыяльнасць, якую атрымаў Гастан Глок, была «Спецыяліст у галіне станкабудавання», а яго фірма ўвогуле першапачаткова займалася вырабам дзвярных ручак.
* Згодна з легендай, свой першы пісталет Глок правяраў левай рукой, так каб калі пісталет разарве (яго так ніколі і не разарвала), ён мог бы пераглядзець праект сваёй правай рукой.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Glock
5,56x45 мм

і патрон 5,56×45 мм]]

**5,56 х 45 мм** — патрон для штурмавой зброі, з’яўляецца стандартным патронам NATO.

## Варыянты 
### М193 
Куля амерыканскага ўзору. Яе суцэльнаметалічная галаўная частка праходзіць у біялагічных тканках каля 12 см (для аўтамата M16). Вельмі часта куля пасля невялікага прабегу разварочваецца на 90 градусаў, сплюшчваецца і разломваецца (прыкладна ў раёне кальцавой канаўкі). Галаўная частка кулі складае каля 60 % яе першапачатковай вагі. Тыльная частка расколваецца на шэраг мелкіх асколкаў, якія, разлятаючыся ў розныя бакі, могуць прабіваць біялагічныя тканкі на глыбіню да 7 см.

Дадатковы пашкоджваючы эфект: пры траплянні ў мягкія тканкі ўзнікае эфект часовай поласці. Акрамя гэтага, назіраецца разрыў тканак, бо спачатку яны прабіваюцца асколкамі, а затым утвараецца часовая поласць.

### М200 
Патрон з паўабалонкавай куляй, мае большую спыняючую моц супраць жывых цэляў, у параўнанні з М193 ці М199, аднак малаэфектыўны супраць браніраваных аб’ектаў.

### М855 (SS109) 
У 1980 годзе была праведзена невялікая карэктыроўка стандартаў: на змену амерыканскаму патрону М193 прыйшоў бельгійскі SS109. SS109 быў выбраны з-за больш цяжкай кулі (4,02 г), якая паказвала лепшую кучнасць і прабіўную здольнасць. У ЗША патрон быў стандартызаваны пад пазначэннем М855.

Патроны М193 і SS109 па шэрагу прызнакаў з’яўляюцца ўзаемазамяняльнымі, але пры гэтым не забяспечваюцца стандартныя (таблічныя) балістычныя характарыстыкі, з-за таго што даўжыня хода нарэзаў для іх розная (230 і 178 мм).

### М856 
Мадэрнізаваны патрон М855 пад трасіруючую кулю.

### Mk 262 
Патрон з 5-грамовай куляй, мае большую спыняючую здольнасць, чым М855, аднак лепш падыходзіць для  і M4.

### РС101 
Расійскі аналаг патрона М855. Вырабляецца для аўтаматаў АК-101.

## Характарыстыкі 
## Спасылкі 
* Амерыканская куля 5,56х45 мм М193 

5,56×45 мм
Фінвал

**Фінва́л**, *Селядцовы кіт* (*Balaenoptera physalus*) — млекакормячае з сямейства паласацікавых. З'яўляецца блізкім суродзічам блакітнага кіта і другой паводле велічыні жывёлай планеты. Пашыраны ва ўсіх акіянах планеты.

Даўжыня да 27,3 м (пераважна 20 м), маса каля 100 тон. Спіна цёмна-шэрая, бруха белае, з 70-90 (да 114) палосамі. На баках цела шмат светла-шэрых плямак. Пласціны кітовага вуса (каля 360 пар) шэра-блакітныя, вышынёй да 90 см. Корміцца дробнымі ракападобнымі, чароднай рыбай, галаваногімі малюскамі.

Нараджаюць 1 кіцяня (даўжыня каля 6-7 м, маса да 1,86 т) раз за 2-3 гады. Промысел забаронены з 1976 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паласацікавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Патрыс Леконт

**Патрыс Леконт** (; , ) — французскі  і .

## Біяграфія 
Паступіў у Вышэйшую школу кінаадукацыі (I.D.H.E.C.), якую скончыў у 1969 годзе. Да 1975 года працаваў мастаком у часопісе «Pilote», здымаў камедыйныя кароткаметражкі. У 1975 годзе дэбютуе на шырокім экране. У 1978 годзе рэжысёр паставіў маладзёжную карціну «Загарэлыя», у 1979 годзе зняў працяг працяг «Загарэлыя на лыжах».
Пасля шэрагу паспяховых камедый рэжысёр здымае баявік з лёгкім камедыйным ухілам — «Спецыялісты» (1985).

Зняў трагікамедыйную трылогію «Муж цырульніцы» (1991), «Танга» (1993), «Водар Івон» (1994). Аднак гэтыя фільмы не набылі такой папулярнасці, як карціна «Насмешка», адзначаная прэміяй «Сезар» за фільм і рэжысуру і намінаваная на «Оскар». У 1998 годзе рэжысёр зняў «Адзін шанец на дваіх» — баявік з Аленам Дэлонам, Жанам-Полем Бельмандо і Ванэсай Парадзі. Яе ён запрасіў на галоўную ролю ў фільме «Дзяўчына на мосце» (1999), дзе яе партнёрам стаў Даніэль Атой. Цікавасць гледачоў і крытыкі выклікала драма «Удава з вострава Сен-П’ер» (2000). Сярод апошніх фільмаў рэжысёра — «Фелікс і Лола» (2001), «Чалавек з цягніка» (2002), «Вуліца асалод» (2002).

## Фільмы 
* (1987) Тандэм
* (1989) Масье Ір
* (1990) Муж цырульніцы
* (2002) Чалавек з цягніка
* (2004) Шчырае прызнанне
* (2006) Мой лепшы сябар

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Васіль Аляксеевіч Дзегцяроў

thumb|220 px|Крупнакаліберны кулямёт ДШКМ (СССР)
**Васіль Аляксеевіч Дзегцяроў** (, Тула — , Масква) — савецкі канструктар зброі. Герой Сацыялістычнай Працы (1940), генерал-маёр інжынерна-артылерысцкай службы, чатыры разы лаўрэат Сталінскай прэміі.

## Распрацаваў 
* Кулямёт ДП (Дегцярова пяхотны)
* Пісталет-кулямёт ППД-34
* Пісталет-кулямёт ППД-38
* Пісталет-кулямёт ППД-40
* Кулямёт ДК
* Кулямёт ДС-39
* ПТРД ()
* Кулямёт РПД
* Кулямёт ДШК
Грэнландскі кіт

**Грэнландскі** альбо **палярны кіт** (*Balaena mysticetus*) — марское млекакормячае падатрада вусатых кітоў. Адзіны від рода грэнландскіх кітоў (*Balaena*).

## Апісанне 
Даўжыня да 21 м, маса да 100 т і больш. Цела тоўстае, нязграбнае. На долю велізарнай галавы з крутым, накіраваным уверх дугападобным выгінам ротавай шчыліны прыходзіцца да 1/3 даўжыні цела. Бруха і горла гладкія, без зморшчын (палос). У вельмі высокай ротавай паражне з абодвух бакоў звешваюцца па 350—450 чорных гнуткіх пласцін кітовага вуса (выш. да 4,5 м). Спіннога плаўніка няма. Верх цела і бакі цёмна-шэрыя або чорныя, горла (часам і чэрава) светлае. Таўшчыня падскурнага тлушчавага пласта найбольшая сярод усіх кітоў (да 50 см і больш).

## Пашырэнне 
Раней быў звычайны ў морах Арктыкі, цяпер толькі зрэдку сустракаецца ў Чукоцкім і Берынгавым морах. Жыве сярод разрэджаных ільдоў і паблізу ледзянога беражка. Здзяйсняе сезонныя міграцыі, тэрміны якіх у вялікай ступені вызначаюцца размяшчэннем і часам перамяшчэння беражка арктычных ільдоў.

## Асаблівасці біялогіі 
Пад вадой трымаецца не больш за 10 мін. Перасоўваецца з хуткасцю каля 6 км/г (макс. хуткасць не перавышае 13-14 км/г). Корміцца дробнымі рачкамі і крыланогімі малюскамі.

Адзіны від сярод бяззубых кітоў, які прыносіць патомства ў халодных водах. Адно дзіцяня (даўжыня 4-5 м) нараджаецца ў лютым — маі; яшчэ ва ўлонні маці ў яго ўтвараецца слой падскурнага сала (да 5 см).

## Промысел і ахова 
Промысел забаронены з 1946 года. Дазволена здабыча некалькіх дзясяткаў кітоў мясцоваму насельніцтву Аляскі. Уключаны ў Чырвоную кнігу МСАП.

Катэгорыя:Гладкія кіты
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Блакітны кіт

**Блакітны кіт** (*Balaenoptera musculus*), блювал, сіні кіт — марское млекакормячае, прадстаўнік сямейства паласацікавых з падатрада вусатых кітоў.

## Апісанне 
Пры вазе да 150 тон і даўжыні да 33 метраў блакітны кіт з'яўляецца найбольш буйной жывёлай на Зямлі. Самка, якую злавілі паблізу Паўднёвых Шэтландскіх астравоў у 1926 годзе, мела даўжыню ад разгалінавання хваставога плаўніка да канца рыла 33,27&nbsp;м, вагу — 176&nbsp;792&nbsp;кг.

Цела цёмна-шэрае з блакітнаватым адценнем (адсюль назва), усыпанае светла-шэрымі плямамі і мармуровым узорам. Замест зубоў на верхняй сківіцы рагавыя пласціны (кітовы вус), да 400 пар, вышыня да 1&nbsp;м. Праз яго кіт адцэджвае з вады планктонных рачкоў, якімі корміцца.

Нараджае кожныя 2 гады дзіцяня даўжынёю 6—9 м, масай 2—3 т, якое корміць малаком каля 7 месяцаў.

## Пашырэнне 
Быў пашыраны ва ўсіх акіянах ад Арктыкі да Антарктыкі. Амаль вынішчаны дзеля атрымання тлушчу, мяса, кітовага вуса. Здабыча забаронена. Занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паласацікавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Ракішкі

**Ракішкі**, часам **Рокішкі**, таксама **Рокішкіс** () — горад на поўначы Літвы, Адміністрацыйны цэнтр Ракішкаўскага раёна Панявежскага павета. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштайція.

## Гісторыя 
Упершыню Ракішкі згадваюцца ў 1499 годзе ў прывілеі князя Аляксандра. Згадкі аб мясцовым касцёле і мясцовай парафіі датуюцца 1500 годам. Да 1547 года мясцовыя землі належалі вялікаму князю літоўскаму, а потым былі перададзены Жыгімонтам Вазам князям Крошынскім. У XVIII стагоддзі Ракішкі перайшлі ва ўладанне Тызенгаўзаў. Апошні ўладар з роду Тызенгаўзаў — Рэйнальд Тызенгаўз — памёр бяздзетным, і Ракішкі перайшлі яго сястры Марыі Радзецкай. Радзецкія валодалі Ракішкамі да Другой сусветнай вайны.

Паселішча хутка развівалася ў ХІХ—ХХ стагоддзях і ў 1920 годзе атрымала статус горада. Тызенгаўзы пабудавалі тут касцёл, а Канстанцін Тызенгаўз, які жыў тут у пачатку ХІХ стагоддзя стварыў заалагічную калекцыю, якая потым была перададзена Віленскаму ўніверсітэту. Развіццю горада паспрыяла будова чыгункі Дынабург — Лібава ў 1873 годзе.

З 1950 года стаў раённым цэнтрам Літоўскай ССР.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Герб 
Сучасны герб горад атрымаў у 1993 годзе. Поле з ліхтаром сімвалізуе першых уладароў горада: Крошынскіх, бык сімвалізуе Тызенгаўзаў, а флёр-дэ-ліз сімвалізуе Радзецкіх. На сінім полі арган касцёла Святога Мацея.

## Вядомыя асобы 
* Альгірдас Бразаўскас (1932—2010) — літоўскі палітычны дзеяч, прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі (1993—1998), прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі (2001—2006).
* Рыта Мілюнайце (нар. 1963) — літоўская мовазнаўца.
* Райнальд Пшаздзецкі (1884—1955) — польскі дыпламат і гісторык.
* Якаў Уладзіміравіч Смушкевіч — двойчы Герой Савецкага Саюза.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Томас Мор

**Томас Мор** ( альбо Saint Thomas More; , Лондан — , Лондан) — англійскі мысляр, пісьменнік.

У 1516 годзе напісаў кнігу «Утопія», у якой паказаў сваё разуменне найлепшай сістэмы грамадскага ладу на прыкладзе выдуманай астраўной дзяржавы.

Адмовіўся прызнаваць Генрыха VIII кіраўніком царквы Англіі і лічыў яго развод з Кацярынай Арагонскай несапраўдным. У 1535 годзе быў пакараны ў адпаведнасці з Актам аб здрадзе. У 1935 годзе прылічаны да ліку святых Каталіцкай Царквы.

## У парламенце 
Першым дзеяннем Мора ў Парламенце было выступленне за памяншэнне збораў на карысць караля Генрыха VII. У адплату за гэта Генрых заключыў у турму бацьку Мора, які быў выпушчаны на свабоду толькі пасля выплаты значнага выкупу і самаадыхода Томаса Мора ад грамадскага жыцця. Пасля смерці Генрыха VII у 1509 г. Мор вяртаецца да кар’еры палітыка. У 1510 г. ён стаў адным з двух малодшых шэрыфаў Лондана.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Рэнесансныя гуманісты
Катэгорыя:Сацыялісты-ўтапісты
Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі
Шарль Перо

**Шарль Перо́** (; , Парыж — , Парыж) — вядомы французскі пісьменнік-казачнік, паэт і крытык. Сябра Французскай акадэміі з 1671.

## Сям'я 
Нарадзіўся ў сям'і суддзі Парыжскага парламента П'ера Перо і быў малодшым з яго сямі дзяцей (разам з ім нарадзіўся і брат-блізнюк Франсуа памерлы праз 6 месяцаў). З яго братоў, Клод Перо быў вядомым архітэктарам, аўтарам усходняга фасада Луўра (1665—1680).

## Кар’ера 
Па адукацыі юрыст. Вучыўся ва ўніверсітэцкім калежы Бавэ, які, аднак, кінуў, не давучыўшыся. Купіў ліцэнзію адваката, але неўзабаве, наскучыўшы судзейскай пасадай, паступіў клеркам да свайго брата архітэктара Клода Перо і ўвайшоў у давер да Жана Кальбера, так што ў 1660-х гадах ён шмат у чым вызначаў палітыку двара Людовіка XIV у вобласці мастацтваў. У 1663 годзе прызначаны сакратаром ізноў утворанай Акадэміі надпісаў і прыгожай славеснасці. У знакамітай «спрэчцы старых і новых» выступаў апанентам Нікаля Буало, прадстаўляючы «новых». Быў генеральным кантралёрам Сюр’інтэндацтва каралеўскіх будынкаў. Пасля смерці Кальбера (1683) ён папаў у няласку і страціў персанальную пенсію, а ў 1695 годзе страціў і месца сакратара.

## Творчасць 
Аўтар пародый (паэма «Сцены Троі, або Паходжанне бурлеска», 1653), алегарычных паэм, од, пасланняў у стылі галантнай прыдворнай паэзіі. Выступаў супраць эстэтыкі класіцызму (паэма «Стагоддзе Людовіка Вялікага», 1687, дыялогі «Паралелі паміж старажытнымі і новымі…», т. 1-4, 1688-97), палемізаваў з Н. Буало (вершаваная сатыра «Апалогія жанчын», 1694). Сусветную вядомасць прынеслі казкі «Спячая прыгажуня», «Чырвоная Шапачка», «Кот у ботах», «Папялушка», «Хлопчык з ногцік» і інш. (зб. «Казкі маёй матухны Гусі», 1697).

Паўплываў на развіццё сусветнай казачнай традыцыі (браты Грым, Х. К. Андэрсен). Яго творы пакладэены на музыку (Дж. Расіні, П. Чайкоўскі, Б. Бартак, С. Пракоф'еў).

На беларускую мову яго казкі пераклалі Зм. Колас, Р. Яўсееў.

## Беларускія пераклады 
* Чырвоная Шапачка. Мн., 1979.
* Чарадзейныя казкі. Мн., 1993.


Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Казачнікі
Катэгорыя:Збіральнікі народных казак
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Блізняты паводле алфавіта
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Чашніцкі замак

**Чашніцкі замак** — колішняе абарончае збудаванне 16 ст. у мястэчку Чашнікі Вялікага княства Літоўскага (цяпер горад ў Віцебскай вобласці), на правым беразе ракі Улы.

Пабудаваны рускімі з дрэва, падчас акупацыі Полаччыны ў час Лівонскай вайны (1558—1583), у 1567 паводле загаду Івана IV пасля бітвы на Уле (1564). Спалены ў 1708 годзе. Пазней на месцы замка пабудаваны дамініканскі касцёл і кляштар, які ўзарвалі пасля 2-й сусветнай вайны і канчаткова знеслі ў канцы 1960-х гг. Цяпер на месцы замка знаходзіцца будынак гімназіі № 1 (колішняй СШ № 2), пабудаваны ў 1970 годзе.

## Літаратура 
* Брэжго, Б. Замкі Віцебшчыны. — Вільня: Друкарня Я. Левіна, 1933. — 38 с.: іл.

Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Славутасці Чашнікаў
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Чашнікаў
ДШК

**ДШК** — буйнакаліберны кулямёт пад патрон 12,7×108 мм.

Гэты кулямёт — прамая мадэрнізацыя кулямёта ДК. У 1938 годзе быў прыняты на ўзбраенне арміі СССР пад пазначэннем «12,7 мм буйнакаліберны кулямёт Дзегцярова — Шпагіна узору 1938 года». Масавы выпуск ДШК быў пачаты ў 1940—41 гадах.

Кулямёт валодае досыць высокім тэмпам стральбы, што абумоўлівае эфектыўнасць агню па мэтам, якія хутка рухаюцца. Захаванню высокага тэмпу стральбы, нягледзячы на павелічэнне калібра, спрыяла ўвядзенне буфернай прылады ў затыльніку кулямёта. Пругкі буфер змякчае таксама ўдары рухомай сістэмы ў крайнім заднім становішчы, што спрыяльна адбіваецца на жывучасці дэталяў і трапнасці стральбы.

## На ўзбраенні 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кулямёты
Вусатыя кіты

**Вусатыя кіты**, або **бяззубыя кіты** (*Mysticeti*) — падатрад кітападобных.

Даўжыня да 33 м, маса да 160 т. Самкі большыя за самцоў. Зубы закладваюцца, але рассыпаюцца ў зародку; замест іх на верхняй сківіцы развіваюцца ад 360 да 800 даўгіх (ад 20 да 450 см) рагавых пласцінак, так званых «кітовых вусоў», што знаходзяцца ўпоперак дзяснаў з інтэрваламі 0,3—1,2 см адна за другой.

Выдзяляюцца 3 сямействы: гладкія кіты, шэрыя кіты, паласацікавыя; 10-11 відаў. Найбольш вядомыя блакітны кіт, сейвал, фінвал, грэнландскі кіт, паўднёвы, шэры, малы паласацік, гарбач.

Пашыраны ў Сусветным акіяне. Мігруюць.

Нешматлікія. Колькасць скарачаецца.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Зубатыя кіты

**Зуба́тыя кіты́** (*Odontoceti*) — адзін з двух падатрадаў кітападобных. У адрозненне ад вусатых кітоў, на іх сківіцах прысутнічаюць зубы.

## Апісанне 
Даўжыня цела ад 1,2 да 21 м, маса да 100 т. Самцы буйнейшыя за самак. У адрозненне ад бяззубых кітоў, маюць ад 2 да 240 аднавяршынных зубоў. Галава вялікая, насавая адтуліна (дыхала) адна, адкрываецца на цемені.

## Пашырэнне 
Падатрад уключае 4 сямействы: кашалотавыя, дзюбарылыя і 2 сямействы дэльфінаў — усяго 75 відаў.

Зубатыя кіты пашыраны ва ўсіх морах і акіянах. Найбольш вядомыя: нарвал, афаліна, бялуха, касатка, кашалот і інш. 4 віды ў Чырвонай кнізе МСАП.

## Асаблівасці біялогіі 
Зубатыя кіты з’яўляюцца драпежнымі жывёламі і кормяцца пераважна рыбай, галаваногімі і ў некаторых выпадках марскімі млекакормячымі.

Нараджаюць адно вялікае дзіцяня і 4-6 месяцаў кормяць яго малаком.

## Класіфікацыя 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
*
Крытык

**Крытык** (, ад κριτική — мастацтва разбіраць, судзіць) — чалавек (спецыяліст), сферай дзейнасці якога з’яўляецца крытыка, гэта значыць аналіз, ацэнка і меркаванне аб з’явах якой-небудзь з абласцей чалавечай дзейнасці, звычайна ў сферы культуры.

Катэгорыя:Прафесіі
Суражскі замак

**Суражскі драўляны замак** — помнік гісторыі і абарончай архітэктуры ў Суражы. Знаходзіўся на левым беразе Дзвіны ля яе прытокаў Суражкі і Касплі. Існаваў у XVI—XVIII стагоддзях. Аб’ект Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі. Стылізаваная выява замка змяшчаецца не гербе Суража.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Зрублены пасля пачатку баявых дзеянняў ў 1563 г. паводле загаду вялікага князя Жыгімонта Аўгуста віцебскім ваяводам Стафанам Андрэевічам Збаражскім.

У 1616, 1654 гадах замак захоплівалі маскоўскія войскі.

## Архітэктура 
Драўляны замак быў аточаны земляным валам, відаць, толькі з усходу і поўначы, а з боку Касплі абараняўся крутым берагавым абрывам і шырокай ракой. Меў таксама драўляныя фартыфікацыі — гародні.

На рысунку («Чертеж», 1701 год), зробленым І. Цызыровым, стольнікам маскоўскага гаспадара Пятра I, фіксуюцца абарончыя сцены замка без вежаў і два масты цераз роў. Пасля 1765 года замак меў вал шырынёй каля 11,5 мэтраў і паркан-астракол. Цераз абарончы роў да драўлянай замкавай брамы вёў мост.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Віцебскі раён. Легенды і паданні // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Сураж (Віцебскі раён)
Усцім Якімавіч Кармалюк

**Усцім Якімавіч Кармaлюк** (*Кармeлюк*; нарадзіўся 10 сакавіка (27 лютага) 1787, Галоўчынцы Літынскі павет Падольская губерня (цяпер с. Кармалюкава, Жмерынскі раён, Вінніцкая вобласць) — памёр 22 (10) кастрычніка 1835, Шляховыя Карычынцы, Хмяльніцкая вобласць) — украінскі нацыянальны герой, кіраўнік паўстанцкага руху на Падолле ў 1813—1835 гадах супраць нацыянальнага і сацыяльнага прыгнёту.

Катэгорыя:Постаці Украіны
Катэгорыя:Дэзерціры
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Катэгорыя:Военачальнікі Украіны
Катэгорыя:Разбойнікі
Катэгорыя:Ссыльныя ў Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Застрэленыя ў Расійскай імперыі
Сена (рака)

**Се́на** — рака на поўначы Францыі.

Даўжыня 776 км, плошча басейну 78,6 тыс. км². Упадае ў праліў Ла-Манш, утвараючы эстуарый. Сярэдні расход вады 400–500 м³/с, зімовыя паводкі. У ніжнім цячэнні адчувае ўплыў прыліваў. Суднаходная ніжэй горада Труа. Злучаная каналамі з Шэльдай, Маасам, Рэйнам, Ронай, Луарай, Сонай. На Сене — гарады Парыж, Руан, у эстуарыі — порт Гаўр.

## Гідраграфія 
Выток Сены знаходзіцца ў паўднёвай частцы плато Лангр у Бургундыі, далей рака працякае ў шырокай даліне па Парыжскаму басейну; рэчышча яе тут звілістае, асабліва пасля Парыжа. Блізка ад Гаўра рака ўпадае ў бухту Сена праліва Ла-Манш (лейкападобны эстуарый даўжынёй звыш 25 км і шырынёй 2—10 км). У вусці ракі пабудаваны Мост Нармандыі, адзін з самых доўгіх падвесных мостаў у свеце.

Асноўныя прытокі: правыя — Марна, Уаза; левыя — Ёна.

## Галерэя 

File:Sena 2010.JPG|Сена ў Парыжы. Від з моста Пон Неф
File:MapSeine.jpg|Сена на карце

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Маас (рака)

**Маас** (**Мёз**) (, , , ) — рака ў Францыі, Бельгіі і Нідэрландах. Даўжыня — 925 км, плошча басейну — 36&nbsp;тыс.&nbsp;км².

## Прытокі 
* Правыя: Урт, Маас.


Катэгорыя:Рэкі Бельгіі
Катэгорыя:Рэкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора
Джон Браўнінг

**Джон Мозес Браўнінг** (; , Огдэн, тэрыторыя Юта, ЗША — , Брусель, Бельгія) — вынаходнік ручной агнястрэльнай зброі, амерыканец па паходжанні, працаваў у Бельгіі.

## Біяграфія 
Першы патэнт на казназарадную сістэму атрымаў у 1879 годзе, канструяваў шротавыя стрэльбы на фірме «Рэмінгтон», адназарадныя вінтоўкі вінчэстар, шматзарадныя стрэльбы, кулямёты.

Найбольшую вядомасць яму прынёс аўтаматычны (самазарадны) пісталет, запатэнтаваны бельгійскай зброевай кампаніяй «Фабрык Насьёналь» у Эрстале.

Пазней распрацоўваў падобныя сістэмы для амерыканскага войска ў кампаніі Кольта. За 71 год свайго жыцця Джон Мозес Браўнінг стварыў 37 мадэляў наразной зброі і 18 — гладкаствольнай.

Канструкцыі Браўнінга неаднаразова капіраваліся і служылі прадметам пераймання для спецыялістаў іншых краін. Пісталеты канструкцыі Браўнінга: Browning M1900, Browning M1903, Browning M1906, Browning 1910/1912 года, Colt M1911.

## Спасылкі 
* Музей Браунінга ў Огдэне  
* Браўнінг B-25, апошняе вынаходства Джона Мозеса Браўнінга 

Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Канструктары стралковай зброі
Луара

**Луара** — самая доўгая рака ў Францыі.

Даўжыня ракі 1012 км, плошча вадазбору 115 тыс. км². Вытокі ў Сэвенах, упадае ў Біскайскі заліў, утвараючы эстуарый. Асноўныя прытокі — Шэр, В’ена. Сярэдні расход вады звыш 800 м³/с. Суднаходная ад горада Раан, злучаная каналамі з рэкамі Сена, Сона. На Луары — гарады Арлеан, Тур, Нант.

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Сона

**Сона** — рака на ўсходзе Францыі, правы прыток ракі Рона.

Даўжыня ракі 482 км, плошча вадазбору 30 тыс. км². Выток Соны знаходзіцца ў паўднёвай частцы Латарынгскага плато. Цячэ па раўнінах Бургундыі. Сярэдні расход вады 400 м³/с. Суднаходная. Злучана каналамі з рэкамі Сена, Мозель, Луара, Марна, Рэйн. У вусці Соны — горад Ліён.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Прытокі Роны
Марна (рака)

**Марна** (, ) — рака ў Францыі, правы прыток Сены. Даўжыня 525 км, плошча басейну 12,8 тыс. км². Бярэ пачатак з плато Лангр, і ўпадае ў Сену каля Парыжа.

## На рацэ 
**Прытокі:**  Блез, Соль, Урк, Пці-Морен, Гран-Морен.

**Гарады:** Шамон, Сен-Дызье, Эпеарнэ, Шалон-ан-Шампань, Шато-Цьеры, Мо, Нёі-сюр-Марн, Нажан-сюр-Марн, Крэцэй, Шарантон-ле-Пон, Шампіньі-сюр-Марн, Сен-Моріс.

Марна злучана каналамі Марна-Сона i Марна-Рэйн.

Падчас Першай Сусветнай вайны На Марне адбыліся I i II Бітвы на Марне.

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Басейн Сены
Рона

**Ро́на** () — рака ў Швейцарыі і Францыі.

Даўжыня ракі 812 км, плошча басейна 98 тыс. км². Пачынаецца ў Альпах, працякае праз Жэнеўскае возера і па Ронскай нізіне, упадае ў Ліёнскі заліў Міжземнага мора, утвараючы дэльту. Асноўныя прытокі — Сона, Ізер, Дзюранс. Сярэдні расход вады каля вусця 1780 м³/с. Каскад ГЭС. Суднаходства ніжэй вусця ракі Эн. Злучаная каналамі з Рэйнам, Мозелем, Маасам, Сенай, Луарай. У абход дэльты — канал ад Арля да Марселя. На Роне — гарады Жэнева (Швейцарыя), Ліён, Авіньён (Францыя).

У раёне вусця Роны знаходзіцца пячора Каске.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі Швейцарыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Міжземнае мора
Пугач рыбны малайскі

**Малайскі рыбны пугач** (*Bubo ketupu* альбо *Ketupa ketupu*) — адзін з відаў пугачоў, якія адносяцца да падсямейства сапраўдныя совы сямейства Совападобныя. Жыве ў Паўднёва-усходняй Азіі.

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1821 годзе
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Лінія Фоша

right|thumb|200px|Лінія Фоша (цёмным зялёным колерам) і іншыя варыянты польска-літоўскай мяжы
**Лінія Фоша** — дэмаркацыйная лінія паміж войскамі польскімі і літоўскімі, вызначана Вышэйшым саветам Антанты 26 ліпеня 1919 года ў сувязі з патрэбай дэмаркацыі двух нацый пасля адступлення нямецкага акупанта.  

Прапазіцыя была кампрамісам паміж ранейшай прапановай Антанты і польскімі жаданнямі. Лінія пачыналася пры прускай мяжы ля мястэчка Віштынец і бегла ў кірунку паўднёва-ўсходнім да Нёману, адтуль ў кірунку паўночна-ўсходнім ля Аранаў і Дубінкаў. Пры Польшчы заставаліся: Сувалкі, Краснапаль, Сейны, Бержнікі, Араны, Трокі, Вільня. 

Літоўцы не прызналі лініі і захапілі частку Сувальшчыны да ракі Чорная Ганча, што стала прычынай паўстання палякаў. 

Лінія Фоша часткова супадае з лініяй Керзана, якая стала падставай для бягучай мяжы Польшчы і Літвы. 

## Літаратура 
* *Kronika powstań polskich 1794—1944*, Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ss. 355, 357. ISBN 83-86079-02-9.

Катэгорыя:Дзяржаўныя межы
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:1919
Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны
Шэльда

**Шэльда**, або **Эско** (, , , ) — рака ў Францыі, Бельгіі і Нідэрландах.

Даўжыня — 430 км, плошча вадазбору — 35,5 тыс. км².

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Бельгіі
Катэгорыя:Рэкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора
Пугачы

**Пугачы** (*Bubo*) — род птушак атраду совападобных, уключае 16 відаў.

Прыцемкавая альбо начная птушка руда-бурай з стракацінкамі афарбоўкай з пер’евымі «вушкамі» па баках галавы. Даўжыня цела 36—75 см, у памерах рэзка вылучаецца палавы дымарфізм.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Савіныя
Нешчарда (замак)

**Не́шчарда**, паводле Брэжгі — **Няшчо́рда** — абарончае збудаванне на мысе возера Нешчарда. Размяшчалася за 4 км на паўночны захад ад вёскі Старыца Расонскага раёна.

Узведзена маскоўцамі загада вялікага князя маскоўскага Івана IV пасля захопу Полацка і часткі Полацкага ваяводства ў 1563 годзе.

Пасля вызвалення Полацка ў 1579 годзе, 13 снежня полацкі ваявода Іван Дарагастайскі знянацку атакаваў умацаванне, узяў і спаліў яго. Паводле тагачаснага паведамлення, загінула каля 2000 маскоўцаў з гарнізона.

Цяпер месца, дзе стаяў замак называюць *Гарадок*. Таксама паблізу знаходзіцца вялікі курган *Княжая магіла*.

## Літаратура 
* 
* *Клімаў М. В.* Гравюры фартэцый перыяду Лівонскай вайны: верыфікацыя паводле археалагічных крыніц. Папярэднія заўвагі // Актуальные проблемы источниковедения: материалы VI Международной научно-практической конференции, Витебск, 23—24 апреля 2021 г. / Витеб. гос. ун-т ; редкол.: А. Н. Дулов (отв. ред.) [и др.]. — Витебск : ВГУ имени П.М. Машерова, 2021. — С. 438—442.

Нешчарда
Нешчарда
Катэгорыя:Себежскі раён
Невельскі замак

**Невельскі замак** — абарончае збудаванне на возеры Невель пры ўпадзенні ў яго невялікай рэчкі Ёмінка. Ад аднайменнага гораду аддзяляўся валам і ровам. 

У час Інфлянцкай вайны быў пад кантролем маскоўцаў, якія збудавалі ў ім крэпасць (інж. Іван Рыгоравіч Вырадкаў). У 1580 годзе быў вернуты ў склад Вялікага Княства Літоўскага. Замак быў драўляны, сцены былі прысыпаныя зямлёй, каб зберагчы іх ад падпалу. У 1582 годзе паводле мірнай дамовы адыйшоў да Масквы, гэтак жа ў 1634 вярнуўся ў склад Рэчы Паспалітай. Пасля захопу 1655 году маскоўцамі быў вызвалены ў 1678 годзе. 

У 1809 годзе замкавы вал быў зрыты, пляцоўка замка была забудавана.

Катэгорыя:Замкі Расіі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Невель (горад)
Праліў

**Пралі́ў** (тое ж, што і **пратока**) — водная прастора, размешчаная паміж двума ўчасткамі сушы і якое злучае сумежныя водныя басейны Сусветнага акіяна або іх часткі.
]]
## Характарыстыкі праліваў 
Пралівы характарызуюцца даўжынёй, найменшай і найбольшай шырынёй і глыбінёй. Таксама паказваецца кірунак і хуткасць плыні. Для суднаходных праліваў складзеныя лоцыі.

Самы доўгі праліў на Зямлі — Мазамбікскі праліў, даўжыня 1760 кіламетраў.
Самы шырокі праліў на Зямлі — праліў Дрэйка, шырыня 820 кіламетраў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Крупнейшие проливы Земли // BioFile.ru 
* Проливы-рекордсмены // Электронное периодическое издание «Научная Россия» 

Катэгорыя:Пралівы
Катэгорыя:Акіянічныя і прыбярэжныя формы рэльефу
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Лепельскі замак

**Лепельскі замак** — абарончае збудаванне ў горадзе Лепель Вялікага Княства Літоўскага (цяпер у Віцебскай вобласці), узьведзенае на месцы старажытнарускага гроду. Існаваў y 16 ст. на востраве Лепельскага возера, насупраць в. Стары Лепель (Лепельскі раён).
 
Пасля захопу Полацку маскоўскія войскі ў 1563 годзе прыйшлі ў ваколіцы Лепеля, выпалілі іх, а ў самім Лепелі збудавалі сваю крэпасць, якая аднак неўзабаве была ў тым жа годзе знішчана Мікалаем Радзівілам Чорным. 

У 1568 годзе ў сваю чаргу полацкі кашталян Юрый Зяновіч паводле загаду Жыгімонта Аўгуста заклаў у Лепелі замак. Замак быў прамавугольны ў плане, фланкіраваны вуглавымі вежамі. 3 паўночнага боку ад горада яго аддзяляў шырокі роў, які часткова запаўняўся вадой з возера. Каля Лепельскага замка і пад яго аховай знаходзіўся гандлёвы порт.

Лепельскі замак стаяў на паўвостраве, што ўтваралі рэчкі Ўла і Эса, ад напольнага боку быў аддзелены ровам, рэшткі якога бачныя дасюль.

## Літаратура 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9), С. 207.

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Славутасці Лепеля
Катэгорыя:Гісторыя Лепеля
Петрыкаўскі замак

**Петрыкаўскі замак** — драўлянае абарончае і рэпрэзентатыўнае збудаванне ў Петрыкаве. Існаваў у XVI—XIX стст., на стромкім беразе Прыпяці, на месцы замку XV—XVI стст. Заснаваны слуцкім князем Юрыем Алелькавічам. Неаднаразова разбураўся і аднаўляўся. У другой палове XVIII — пачатку XIX ст. ператвораны ў сядзібна-палацавы комплекс, які ўключаў палац у стылі барока, гаспадарчыя пабудовы, сад.

Паводле інвентара за 1810 год да драўлянай двух'яруснай брамы замка вёў драўляны мост з парэнчамі. На ніжнім паверсе брамы размяшчалася хата з алькежамі і дзве каморы, а ў верхнім — летняе жытло. Брама завяршалася шатровым дахам з круглай банькай. У цэнтры дзядзінца стаяў аднапавярховы прамавугольны ў плане драўляны палац з бруса з мезанінам пад ламаным гонтавым дахам з дэкаратыўнымі дымнікамі. Унутры палац меў вялікія і малыя сенцы, шэраг пакояў, гардэроб, спальню з альковам, парадную залу і на другім паверсе летняе жытло. Па бакох палац фланкіравалі дзве афіцын. За палацам быў разбіты сад, які спускаўся да берагоў Прыпяці.

Непадалёку знаходзіліся два флігелі, стайня, вазоўня, хлеў і сад з боку ракі. Комплекс быў абведзены вадзяным ровам, праз які да брамы пракладзены мост.

## Літаратура 
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск : Беларус. энцыкл., 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.

Петрыкаў
Петрыкаў
Катэгорыя:Славутасці Петрыкава
Каракал

**Каракал**, або **пустынная (стэпавая) рысь** (*Caracal caracal*) — драпежнае млекакормячае сямейства каціных.

## Назва 
Назва «каракал» паходзіць ад  «чорнае вуха», бо задні бок вушэй гэтых жывёл чорны. У Паўночнай Афрыцы каракала таксама называюць *берберыйскай рыссю*.

## Апісанне 
Знешне нагадвае рысь, але драбнейшы па памерах, больш стройны і аднастайнай афарбоўкі. Даўжыня цела 65—82 см, хваста — 25—30 см, вышыня ў карку 45 см; вага — 11—19 кг. Вушы з кутасікамі (да 5 см) на канцах. На лапах развітая шчотка з шорсткай поўсці, якая аблягчае перасоўванне па пяску.

Футра кароткае і дыхтоўнае. Афарбоўкай нагадвае паўночнаамерыканскую : пясчаны альбо чырвона-карычневы верх, белаваты ніз; па баках пысы чорныя адмеціны. Пэндзлікі і вонкавы бок вушэй чорныя. Вельмі рэдка сустракаюцца чорныя каракалы-меланісты.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў пустынях Азіі і Афрыкі. Жыве ў расколінах скал, пячорах, густых зарасніках, норах іншых жывёл.

Занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца зайцамі-талаямі, дробнымі грызунамі, птушкамі, паўзунамі.

Нараджае 2—4 кацяняці.

## Падвіды 
* *Caracal caracal caracal*
* *Caracal caracal algira*
* *Caracal caracal damarensis*
* *Caracal caracal limpopoensis*
* *Caracal caracal lucani*
* *Caracal caracal michaelis*
* *Caracal caracal nubicus*
* *Caracal caracal poecilictis*
* *Caracal caracal schmitzi*

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1776 годзе
Давыд-Гарадоцкі замак

**Давыд-Гарадоцкі замак** — комплекс драўляных абарончых і адміністрацыйных збудаванняў сярэднявечнага Давыд-Гарадка, існаваў у 14—18 ст. на р. Гарынь.

Паўстаў на месцы раннесярэднявечнага дзядзінца і, паводле інвентароў Давыд-Гарадка 1670 і 1675 гг., складаўся з Ніжняга і Горняга замкаў. Апошні быў абведзены дубовым парканам. Да яго праводзілі мост на ізбіцах і ярусная брама. На дзядзінцы стаялі дом на дзве хаты з каморамі і алькежам. 

У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 замак у верасні 1655 быў узяты расійскім войскам. 

У 1692 годзе верхні ярус брамы быў заняты параднай залай, а замест дома быў збудаваны палац з пяццю жылымі пакоямі, сталовай, алькежам і сенцамі. У час Паўночнай вайны 1700—1721 замкі моцна пацярпелі і паступова страцілі ваеннае значэнне.

У 1760 годзе замак быў пакінуты і больш не адраджаўся, а на тэрыторыі Ніжняга замка быў збудаваны замкавы двор без абарончых умацаванняў.

## Літаратура 
* *Ткачоў М. А.* Давыд-Гарадоцкі замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 567. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.
* Давид-Городокский замок // Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Мн.: БелЭн, 2009. — С. 139. — 133—134 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-11-0432-7.
* 
* Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: Полымя, 1998. — С. 35—37 — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Давыд-Гарадок
Катэгорыя:Славутасці Столінскага раёна
Нацыянальны балет Кубы

**Нацыяна́льны Бале́т Ку́бы** () — кубінская балетная трупа заснаваная 28 кастрычніка 1948 года як Балет Алісіі Алонса. Галоўны рэжысёр балетмайстар — Алісія Алонса.

Катэгорыя:Тэатры Кубы
Катэгорыя:Балет
Катэгорыя:З’явіліся ў 1948 годзе
Мярэя

**Мярэ́я** — рака ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці і Дубровенскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі і на мяжы са Смаленскай вобласцю Расіі, левы прыток Дняпра.

## Назва 
Паводле Ул. Тапарова, назва Мярэя з балц. **Merēja* ці са слав. памяншальным суф. *-ейка* ад балц. асновы, параўн. літ. *Mera*. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік *-ej-*, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах **Vedēja,* **Rupēja*.

В. Жучкевіч і Б. Махоцін бачаць падставы для збліжэння назвы Мярэя з назвай народнасці *мера*. Згодна з летапіснымі дадзенымі, меране ўдзельнічалі ў паходзе князя Алега на Канстанцінопаль, шляхі праходзілі па Беларусі і Дняпру. Жучкевіч зазначае, што у тапаніміі Беларусі прадстаўлены назвы шмат якіх народнасцяў і племяных груп, падчас даволі далёкіх, таму этнанімічнае паходжанне назвы цалкам магчымае.

На думку А. Рогалева, назва Мярэя ўтрымоўвае старажытны інтэрнацыянальны корань *мер-*, *мёр-*, *мір-*, *мар-*, *мор-* з абагульненым значэннем «водны аб'ект», «вада», які распаўсюджаны ў складзе геаграфічных назваў і тэрмінаў у самых розных мовах на еўразійскіх прасторах.

## Водаапісанне 
Даўжыня ракі 56 км, з іх 24 км у Беларусі. Плошча вадазбору 694 км². Вадазбор у межах Смаленскага ўзвышша. Расход вады ў вусці складае каля 4 м³/с.

Бярэ пачатак за 2 км у напрамку на ўсход ад вёскі Стараселле Горацкага раёна, вусце ў Дубровенскім раёне каля вёскі Александрыя. Даліна трапецападобная. Абалона двухбаковая, рэчышча звілістае, шырыня ракі ў межань 3—6 м. На рацэ каля аграгарадка Леніна знаходзіцца вадасховішча.

Сярод прытокаў — рэкі Закабыліца, Ірвяні́ца, Івата, Рэкта, Свіная, Лупа.

Пачынаючы ад вёскі Баева Дубровенскага раёна і да самага вусця, па рацэ Мярэя праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Беларуссю і Расійскай Федэрацыяй.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-51. Выданне 1982 года.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Горацкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Дубровенскага раёна
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Алісія Алонса

**Алі́сія Эрнэсці́на дэ ла Карыда́д дэль Ко́брэ Марты́нэс дэль О́ё** (), сусветнавядомая пад імем **Алі́сія Ало́нса** () ( — ) — кубінская балерына.

## Літаратура 
* Латинская Америка: Энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. В. В. Вольский. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — С. 231. — 576 с. с илл.

Катэгорыя:Постаці Кубы
Катэгорыя:Балерыны