Марфалагічная класіфікацыя галактык

**Марфалагічная класіфікацыя галактык** — класіфікацыя галактык па іх вонкавым выглядзе. Ёсць розныя схемы марфалагічнай класіфікацыі галактык: сярод іх як асноўную ўжываюць класіфікацыя Хабла, яна даволі простая, але яе дастаткова, каб апісваць асноўныя ўласцівасці галактык.

У аснове сістэмы класіфікацыі Хабла ляжыць падзел галактык на эліптычныя, лінзападобныя, спіральныя — з перамычкай і без яе — і няправільныя, якія ўтвараюць паслядоўнасць, што падзяляецца на дзве часткі. Тыпы галактык, у сваю чаргу, дзеляцца на падкласы: эліптычныя — па ступені бачнай сплясканасці, а спіральныя — па выразнасці балджа адносна дыска, куце закруткі спіральных рукавоў і таму, наколькі яны гладкія ці, наадварот, касмыкаватыя. Дадзеная схема ў першапачатковай форме была створана ў 1926 годзе і аказалася дастаткова зручнай, акрамя таго, была выяўлена карэляцыя розных параметраў галактыкі і яе марфалагічнага тыпу. Таму класіфікацыя Хабла з невялікімі зменамі шырока выкарыстоўваецца дагэтуль, а большасць выкарыстоўваных цяпер схем класіфікацыі ўяўляюць сабой далейшае яе развіццё.

Адзін з прыкладаў дапрацаванай схемы Хабла — класіфікацыя дэ Вакулёра — змяшчае некалькі новаўвядзенняў. У прыватнасці, у ёй выкарыстоўваецца дзяленне лінзападобных галактык на падкласы па выразнасці розных дэталяў, а спіральныя галактыкі падзелены на падкласы больш тонка. Два дадатковых асобных вымярэння ў класіфікацыі складаюць ступень выразнасці перамычкі і , так што класіфікацыю дэ Вакулёра можна прадставіць у аб’ёмным выглядзе. Дадаткова ў гэтай схеме могуць быць пазначаны такія структуры, як, напрыклад, вонкавыя кольцы і .

Класіфікацыя ван дэн Берга, таксама званая DDO-класіфікацыяй, таксама засноўваецца на схеме Хабла. У схеме ван дэн Берга лінзападобныя галактыкі разглядаюцца не як пераходны тып паміж эліптычнымі галактыкі і спіральнымі, а як асобная паслядоўнасць, нароўні са спіральнымі галактыкі. Паміж гэтымі двума паслядоўнасцямі вылучаецца паслядоўнасць анемічных галактык, якія ад нармальных спіральных галактык адрозніваюцца невыразным, слабым спіральным узорам. Падтыпы лінзападобных, анемічных і спіральных галактык вызначаюцца па ступені выразнасці балджа адносна дыска. Акрамя таго, у схеме ван дэн Берга вылучаюцца розныя класы свяцільнасці, паколькі паміж яркімі і цьмянымі галактыкамі таксама назіраюцца адрозненні ў марфалогіі.

У класіфікацыі Моргана, таксама званай Еркскай сістэмай, у першую чаргу разглядаецца спектральны тып галактыкі, які адпавядае спектральным класам зорак, а таксама цесна звязаная з ім засяроджванне яркасці да цэнтра галактыкі. Спектральны тып, вызначаны па гэтых паказчыках, карэлюе з тыпам галактыкі па Хаблу. Як другасны параметр выкарыстоўваюць бачную форму галактыкі.

Да стварэння сістэмы Хабла прапаноўваліся і іншыя схемы класіфікацыі, аднак яны па розных прычынах не прыжыліся. Агульнапрынята вылучаюць і адмысловыя тыпы галактык, напрыклад, карлікавыя галактыкі, галактыкі з нізкай павярхоўнай яркасцю і пекулярныя галактыкі.

## Агульныя звесткі 
 у ўльтрафіялетавым дыяпазоне (злева) і ў аптычным (справа).]]
Назіраныя абрысы галактык даволі разнастайныя, і падзел іх на класы па марфалогіі можа быць карысным для далейшага даследавання гэтых аб’ектаў. Існуе мноства схем марфалагічнай класіфікацыі галактык, але агульнапрынятай і ў той жа час дастаткова дэталёвай сярод іх няма. Класіфікацыя Хабла даволі простая, але яе дастаткова для таго, каб апісваць асноўныя ўласцівасці галактыкі, таму яна застаецца асноўнай схемай.

Вонкавы выгляд адной і той жа галактыкі можа моцна адрознівацца на выявах з рознай глыбінёй або ў розных дыяпазонах даўжынь хваль. Пры параўнанні выяў розных галактык і іхняй класіфікацыі трэба гэта ўлічваць: напрыклад, спіральныя рукавы галактык добра вылучаюцца ў адных  і дрэнна — у іншых. Звычайна схемы класіфікацыі галактык засноўваюцца на іхніх выявах у аптычным дыяпазоне. Пры гэтым трэба ўлічваць, што параўнанне галактык адна з адной павінна вырабляцца па ўласным выпраменьванні галактыкі: напрыклад, калі галактыка з чырвоным зрушэннем z = 1 назіраецца ў фотаметрычнай паласе R, то для таго, каб параўнаць з ёй галактыку з блізкага Сусвету, неабходна выкарыстоўваць яе выяву ў паласе *U* — у карацейшых хвалях. Вельмі выдаленыя галактыкі назіраюцца такімі, якімі яны былі мільярды гадоў таму, у раннім Сусвеце, таму яны маюць няправільную, асіметрычную форму, так што для іх могуць выкарыстоўвацца іншыя схемы класіфікацыі.

## Класіфікацыя Хабла 
Першую сістэму класіфікацыі, якая стала агульнапрынятай, стварыў Эдвін Хабл у 1926 годзе, пазней яна была названа імем яе стваральніка. Тыпы галактык у дадзенай схеме ўтвараюць паслядоўнасць, якая падзяляецца на дзве галіны, таму яе таксама называюць «камертон Хабла».

У сістэме класіфікацыі Хабла першапачаткова вылучаліся эліптычныя, спіральныя і няправільныя галактыкі, якія ў сваю чаргу дзяліліся на падкласы (гл. ніжэй). У эліптычных галактыках (*E*) практычна ніколі не назіраецца дэталяў структуры, а толькі паступовае павелічэнне яркасці да цэнтра, у той час як у спіральных на тле дыска прысутнічаюць больш яркія спіральныя рукавы. У класіфікацыі Хабла падзяляюцца спіральныя галактыкі з перамычкай у асяродку (абазначаюцца *SB*) і без яе (абазначаюцца *S*). Няправільныя галактыкі (*Ir* або *Irr*, ад ''*) маюць асіметрычны, касмыкаваты абрыс. Пазней, у 1936 годзе, Хабл дадаў лінзападобныя галактыкі (*S0*), якія маюць падабенства дыска, але пазбаўлены спіральных рукавоў. Пры гэтым мяркуецца, што пераход паміж рознымі тыпамі галактык ёсць плаўным.

Эліптычныя галактыкі дзеляцца на падтыпы ад *E0* да *E7*, якія адрозніваюцца ступенню бачнай эліптычнасці: галактыкі, якія маюць круглы абрыс, адносяцца да падтыпу E0, а найбольш пляскатыя — *E7*. Пры стаўленні памераў малой і вялікай паўвосі галактыкі b/a нумар яе падтыпу раўняецца 10 \cdot (1 - b/a), так што, напрыклад, у галактыкі *E5* вялікая паўвось удвая больш, чым малая. Эліптычных галактык, больш пляскатых за *E7*, няма.

Спіральныя галактыкі дзеляцца на падтыпы *Sa*, *Sb*, *Sc* або, для галактык з перамычкай, *SBa*, *SBb*, *SBc*. Спіральную галактыку адносяць да аднаго з гэтых класаў на аснове выразнасці балджа адносна дыска, вугал закруткі спіральных рукавоў і іх касмыкаватасці. Гэтыя параметры часткова карэлююць адзін з адным: галактыкі тыпу *Sa* і *SBa* маюць буйныя балджы, туга закручаныя і гладкія спіральныя рукавы, а галактыкі тыпу *Sc* і *SBc* — невялікія балджы і расчыненыя, касмыкаватыя спіральныя рукавы. Тыпы *Sb* і *SBb* маюць прамежкавыя характарыстыкі.

Няправільныя галактыкі дзеляцца на два падтыпу: *Irr Ⅰ* і *Irr Ⅱ*. Да галактык тыпу *Irr Ⅰ* адносяць аб’екты, у якіх назіраюцца яркія ўчасткі, якія змяшчаюць зоркі класаў *O* і B, а да *Irr Ⅱ* — няправільныя галактыкі з больш гладкай структурай.

У паслядоўнасці Хабла прынята змяшчаць эліптычныя галактыкі ў левай частцы, а два тыпы спіральных — у правай: у адной галіны спіральныя галактыкі з перамычкай, у іншай — без перамычкі. Лінзападобныя галактыкі размешчаны паміж эліптычнымі і спіральнымі — на «раздвойванні» паслядоўнасці, а няправільныя галактыкі звычайна ў паслядоўнасць не ўключаюць. Розныя тыпы галактык могуць зваць «раннімі» (*E*, *S0*, *Sa*) або «познімі» (*Sc*, *Irr*). Такая тэрміналогія — след састарэлых уяўленняў аб : лічылася, што галактыкі развіваюцца ўздоўж паслядоўнасці, з эліптычных становяцца спіральнымі, а затым няправільнымі. У прыватнасці, галактыкі класаў *Sa* і *SBa* называюць спіральнымі галактыкамі ранняга тыпу, *Sc* і *SBc* — позняга тыпу, а *Sb* і *SBb* — прамежкавага тыпу.

Файл:NGC3608 - SDSS DR14.jpg|NGC 3608 (E2)
Файл:NGC6278 - SDSS DR14.jpg|NGC 6278 (S0)
Файл:NGC4305 - SDSS DR14.jpg|NGC 4305 (Sa)
Файл:NGC3184 - SDSS DR14 (panorama).jpg|NGC 3184 (Sc)
Файл:NGC3367 - SDSS DR14.jpg|NGC 3367 (SBc)
Файл:DDO 155 - SDSS DR14.jpg|DDO 155 (Irr)

### Ацэнка сістэмы і ідэі развіцця 
Схема Хабла аказалася дастаткова зручнай, таму з невялікімі зменамі яна шырока выкарыстоўваецца дагэтуль, а большасць цяпер выкарыстоўваных схем класіфікацыі ўяўляюць сабой далейшае развіццё схемы Хабла. Назіраецца таксама карэляцыя паміж марфалагічным тыпам і асяроддзем галактыкі: у шчыльным асяроддзі, напрыклад, у скопішчах галактык, часцей сустракаюцца эліптычныя і лінзападобныя галактыкі, чым у адасобленасці.

Аднак схема Хабла ўсё ж мае недахопы і недакладнасці, так што розныя астраномы рабілі спробы яе палепшыць. Напрыклад, падкласы эліптычных галактык у цэлым не карэлююць з якімі-небудзь фізічнымі параметрамі, а адлюстроўваюць у першую чаргу нахіл галактыкі да прамяня зроку. Класіфікацыя спіральных галактык аказалася няпоўнай і не адлюстроўвае ўсёй разнастайнасці структур гэтых аб’ектаў.

Хабл пасля 1936 года таксама працаваў над паляпшэннем сваёй схемы, аднак ён так і не абнародаваў якіх-небудзь канчатковых вынікаў. У 1961 годзе Алан Сендыдж, з улікам прамежкавых вынікаў Хабла на падставе яго запісаў, апублікаваў «Хаблоўскі атлас галактык». Атрыманую сістэму часам называюць сістэмай Хабла — Сендыджа.

#### Класіфікацыя эліптычных галактык 
ы. ]]
Адзін з напрамкаў, у якім развівалі сістэму Хабла, быў звязаны з класіфікацыяй эліптычных галактык. Напрыклад, Джон Кармендзі і Ральф Бендэр у 1996 годзе выявілі, што ўласцівасці эліптычных галактык карэлююць з адхіленнем абрысу гэтых галактык ад эліптычнага. Выгляд галактыкі можа быць «дыскападобным» і «скрынкападобным»: у першым выпадку назіраецца лішак яркасці ўздоўж вялікай і малой восей эліпса, які прыблізна апісвае абрыс галактыкі, а ў другім выпадку — лішак яркасці ўздоўж бісектрыс да гэтых восяў. У стражэйшай, колькаснай форме гэта выяўляецца велічынёй аднаго з складнікаў пры раскладанні формы ізафот ў радзе Фур’е.

Эліптычныя галактыкі дыскападобнага выгляду прыкметна верцяцца, маюць умераныя свяцільнасці, ядры ў іх не занадта выяўлены. Яны маюць уласны абрыс пляскатага двухвосевага эліпсоіда, а размеркаванне хуткасцяў зорак у іх ёсць ізатропным. Скрынкападобныя эліптычныя галактыкі буйнейшыя, практычна не верцяцца, а ядро ў іх досыць выразнае. Па абрысе яны блізкія да трохвосевых эліпсоідаў, што звязана з анізатрапіяй размеркавання хуткасцяў у іх. Скрынкападобныя галактыкі складаюць больш ранні марфалагічны тып, чым дыскападобныя, і, па ўсёй бачнасці, гэтыя два тыпы аб’ектаў маюць розную прыроду.

Файл:NGC 5322 SDSS2.jpg|alt=|NGC 5322 (скрынкападобная)
Файл:NGC 4660 SDSS.jpg|alt=|NGC 4660 (дыскападобная)

#### Класіфікацыя лінзападобных галактык 
У першапачатковай хаблаўскай схеме класіфікацыі лінзападобныя галактыкі не дзяліліся на падкласы. Больш за тое, доўгі час не было вядома галактык «чыстага» тыпу *S0*, паколькі ўсе вядомыя дыскавыя галактыкі, у якіх не назіралася рукавоў, мелі перамычку, і іх адносілі да тыпу *SBa*. У класіфікацыі Хабла — Сендыджа 1961 года лінзападобныя галактыкі былі падзеленыя на «нармальныя» лінзападобныя галактыкі (*S0*) і лінзападобныя галактыкі з перамычкай (*SB0*).

Тып *S0* быў падзелены на падкласы *S01*, *S02*, *S03* на падставе таго, наколькі ў дыску галактыкі выразная пылавая паласа: у галактыках тыпу *S01* пылавай паласы няма, а ў S03 выразная; клас *S02* адпавядае прамежкаваму стану. Клас *SB0* быў падзелены на *SB01*, *SB02*, *SB03* па ступені выразнасці перамычкі: у *SB01* перамычка кароткая і шырокая і назіраецца толькі як павелічэнне яркасці па баках паблізу цэнтра, у *SB03* перамычка вузкая і працяглая, а *SB02* абазначае прамежкавы стан.

Акрамя таго, было выяўлена, што лінзападобныя галактыкі ў сярэднім цьмяней за эліптычныя і спіральныя галактыкі ранняга тыпу, таму малаімаверна, што лінзападобныя галактыкі складаюць прамежкавы клас паміж класамі *E* і *Sa* з пункту гледжання фізічных уласцівасцяў.

#### Класіфікацыя спіральных галактык 
У наступных схемах спіральныя галактыкі таксама класіфікавалі больш дэталёва. Напрыклад, Жэрар Анры дэ Вакулёр дадаў прамежкавыя класы паміж галактыкамі тыпы *Sc* (або *SBc*) і *Irr*, а таксама ўвёў дадатковы крытэрый класіфікацыі — па наяўнасці ў галактыцы кальца (гл. ніжэй).

## Класіфікацыя дэ Вакулёра 
Адно з паляпшэнняў класіфікацыі Хабла распрацаваў Жэрар Анры дэ Вакулёр у 1959 годзе, дадзеная сістэма носіць яго імя. Паколькі да яе стварэння прывяла дыскусія дэ Вакулёра і Алана Сендыджа з нагоды магчымага развіцця класіфікацыі Хабла, гэтую сістэму часам называюць класіфікацыяй дэ Вакулёра — Сендыджа. У сістэме дэ Вакулёра класіфікацыя праводзіцца па трох параметрах. Іншая назва гэтай сістэмы — DDO-класіфікацыя (ад ). У ёй галактыкі маюць два параметры: марфалагічны тып, які з некаторымі зменамі адпавядае тыпу галактыкі па Хаблу, і клас свяцільнасці, які адлюстроўвае абсалютную свяцільнасць галактыкі.

### Марфалагічныя тыпы 
 — анемічная галактыка, здымак тэлескопа Хабл.]]
Марфалагічныя тыпы галактык у класіфікацыі ван дэн Берга пазначаюцца гэтак жа, як і ў класіфікацыі Хабла, але ў першай прысутнічаюць дадатковыя тыпы галактык, а паслядоўнасць тыпаў выглядае па-іншаму. У схеме ван дэн Берга лінзападобныя галактыкі разглядаюцца не як пераходны тып паміж эліптычнымі галактыкамі і спіральнымі, а як асобная паслядоўнасць, нароўні са спіральнымі галактыкамі.

У кожнай паслядоўнасці вылучаюцца падтыпы *a*, *b*, *c* па суадносінах свяцільнасцяў дыска і балджа: для падтыпаў у парадку *a*, *b*, *c* гэтыя суадносіны ўзрастаюць. Такім чынам, у паслядоўнасці лінзападобных галактык вылучаюць тыпы *S0a*, *S0b*, *S0c*, анемічных — *Aa*, *Ab*, *Ac* — і спіральных — *Sa*, *Sb*, *Sc*. Акрамя таго, галактыкі з выразнай перамычкай дадаткова атрымліваюць абазначэнне *B*, а галактыкі з слабейшай перамычкай — *(B)*, так што тыпы *S*, *S(B)* і *SBу* сістэме ван дэн Берга адпавядаюць сямействам *SA*, *SAB* і *SB* у сістэме дэ Вакулёра (гл. вышэй). Такім чынам, напрыклад, галактыка M 91 мае марфалагічны тып *A(B)b''.

Кожны тып, выкарыстоўваны ў дадзенай схеме, мае сваё апісанне. Сістэма Вольфа ў некаторых працах выкарыстоўвалася да 1940-х гадоў, а ў адной са сваіх ранніх прац яе выкарыстоўваў і сам Хабл. Гэтая сістэма была нават больш падрабязна, чым сістэма Хабла, аднак некаторыя тыпы аб’ектаў у ёй у рэчаіснасці былі туманнасцямі ўнутры Млечнага Шляху.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пазагалактычная астраномія