Кашталян

[thumb|Кашталян. Акварэль [Канут Русецкі|К. Русецкага]]
**Кашталян**, **каштэлян** (, , , з , ад *castellum* — замак) — у феадальных дзяржавах адміністратар замка і прылеглых тэрыторый.

Выконваў функцыі кіраўніка замка, адказнага за спраўнае ўтрыманне замка, гарнізона і абслуговага персанала, і кіраўніка тэрыторыяй, адказнага за яе бяспеку і абарону, збор падаткаў і даніны, ажыццяўленне судовай улады.

## Каралеўства Польскае 
У сярэднявечнай Польшчы назва *kasztelan* з’явілася ў XIII стагоддзі ў Каралеўстве Польскім. Спярша загадваў замкам, войскам у ім і меў пэўныя судовыя функцыі (на Мазоўшчыне спрабавалі змяніць назву на «*грададзержца*», але беспаспяхова). На пачатку XIV стагоддзя страціў практычную ўладу на карысць новаўведзеных гарадскіх старостаў. На нейкі час захаваў судзейства, але разглядаў толькі забойствы, калі не быў знойдзены забойца. У 1454 годзе страціў і гэта права.

Пасада, аднак, засталася, а ў выніку павелічэння гарадоў павялічвалася і колькасць гарадскіх кашталянаў.

## Вялікае Княства Літоўскае 
У Вялікім Княстве Літоўскім пасада была ўведзена ў 1413 годзе ў Вільні і Троках, а з 1506 года — у іншых літоўскіх ваяводскіх гарадах. У Інфлянтах на працягу 1598—1677 гадоў былі: кашталян вендэнскі, кашталян дорпацкі, кашталян парнаўскі. У 1677 годзе замест іх застаўся адзін — кашталян інфлянцкі.

У ВКЛ кашталянскія пасады займалі, як правіла, прадстаўнікі магнацкіх родаў Радзівілаў, Тышкевічаў, Хадкевічаў, Гальшанскіх.

## Рэч Паспалітая 
Уваходзіў у Раду ВКЛ, з 1569 года — у Сенат Рэчы Паспалітай. Сярод кашталянаў усталявалася строгая іерархія, у адпаведнасці з якой яны займалі месцы ў сенаце (побач з ваяводамі). Самым старэйшым лічыўся кашталян кракаўскі, пасля яго ішлі ваяводы і роўня ім кашталян віленскі і кашталян троцкі. Далей падзяляліся на большых — *крэславых* (правінцыяльных) — сандамірскія, калішскія, жмудскія, кіеўскія, львоўскія, валынскія і іншыя; і меншых — *дражковых* (павятовых) — радамскі, хелмскі, варшаўскі і іншыя. Першыя праводзілі паседжанні ў Сэнаце вышэй, на крэслах, другія — ніжэй і на простых лавах. Гэты падзел быў ліквідаваны ў 1775 годзе, калі ўсіх кашталянаў прыраўнялі.

Кашталян не меў акрэсленых функцый, у службовай іерархіі займаў месца пасля ваяводы (акрамя кашталяна кракаўскага). Пасада кашталяна з часам стала ганаровым тытулам.
  
У адсутнасць ваяводы на Літве кашталян склікаў соймік галаўнога павета ваяводства і старшынстваваў на ім. Пры скліканні паспалітага рушэння збіраў шляхту з галоўнага павета (у Польшчы — з павета, ці ваколіц горада) і перадаваў яе пад кіраўніцтва ваяводы. Першапачаткова ў ВКЛ подобныя функцыі выконвалі старосты або намеснікі, значная частка якіх паступова пад польскім уплывам пачала звацца кашталянамі, а меншая ваяводамі.

Кашталян не мог спалучаць пасады ваяводы, вялікага маршалка, канцлера і падскарбія, а таксама гарадскога старосты ці бурграфа на сваёй тэрыторыі. Затое мог, як і ваявода, стаць гетманам.

З падзеламі Рэчы Паспалітай у 18 ст. знікла і пасада.

Пазней кашталянамі звалі таксама наглядчыкаў касцёлаў, касталянкамі — кладаўшчыц у лячэбных, лячэбна-аздараўленчых і рознага роду прытулках для дзяцей, інвалідаў і старых.

## Гл. таксама 
* Ваявода
* Староста

## Літаратура 
* 
* Zbigniew Góralski. Urzędy i godności w dawnej Polsce. — Warszawa, 1983.


Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Тытулы