Прабалта-славянская мова

thumb|250px|Меркаваная тэрыторыя балта-славянскага дыялектнага кантынуума з назвамі археалагічных культур Бронзавага веку, якія меркавана могуць атаясамлівацца з продкамі балтаў і славян (белым), а таксама архаічныя славянскія гідронімы (чырвоныя кропкі).
**Праба́лта-славя́нская мова** — рэканструяваная прамова (мова-продак), якая ўзнікла ў выніку распаду праіндаеўрапейскай мовы і пазней распалася на дзве мовы — прабалцкую і праславянскую, якія, адпаведна, сталі продкамі балцкіх і славянскіх моў індаеўрапейскай моўнай сям'і.

Прабалта-славянская мова не засведчаная пісьмовымі помнікамі, але аднаўляецца ў лінгвістыцы метадамі параўнальнага мовазнаўства. Ёсць шэраг ізаглос, агульных для балцкіх і славянскіх моў у фаналогіі, марфалогіі і акцэнталогіі, якія з'яўляюцца агульнымі інавацыямі з часоў індаеўрапейскага адзінства і могуць пры гэтым быць адноўленыя ў храналагічным парадку.

Гіпотэза існавання прабалта-славянскай мовы па змаўчанню падразумявае гіпотэзу балта-славянскай групы моў у складзе індаеўрапейскай сям'і, згодна з якой балцкія і славянскія мовы маюць агульныя рысы, якія абедзве галіны атрымалі ў спадчыну ад агульнай мовы-продка.

## Асноўныя рысы 
### Фанетыка, фаналогія 
Ніжэй прыведзенае апісанне гукавога ладу, які большасць лінгвістаў рэканструюе для прабалта-славянскай мовы. Пры запісе гукаў выкарыстоўваецца прыняты ў адпаведных галінах лінгвістыкі фанетычны запіс, а таксама запіс паводле IPA (у квадратных дужках або нахіленых рысах).

* **Зычныя**:

Прабалта-славянская мова страціла супрацьпастаўленне звонкіх і прыдыхальных зычных, між тым, развіліся новыя постальвеалярныя зычныя. З ранейшых палатавелярных выбухных зычных развіліся фанемы *ś, *ź (гл. ізаглоса кентум-сатэм), а ў выніку т.зв. закону *ruki* з гуку *s развіўся *š. [z] у прабалцкай мове разглядаецца як алафон гука /s/ перад звонкімі зычнымі.

У цэлым лінгвісты рэканструююць наступны лад зычных гукаў для прабалта-славянскай мовы:

* **Галосныя**:

На думку лінгвістаў прабалта-славянская мова ў значнай ступені захавала лад галосных гукаў позняй праіндаеўрапейскай мовы. Найбольш прыкметным з адрозненняў стала зліццё ранейшых кароткіх /o/ і /a/ у /a/. Ранейшыя складовыя санорныя пераўтварыліся ў асаблівыя дыфтонгі з устаўкай *i або *u перад санорным. Сярод іншага, існавала адрозненне між кароткімі і доўгімі галоснымі.

|

|}

* **Дыфтонгі**:

Прабалта-славянская мова ў большасці захавала некранутымі праіндаеўрапейскія дыфтонгі, за выключэннем тых, дзе *o існаваў як першы элемент дыфтонга (гл. вышэй). Сярод прабалта-славянскіх дыфтонгаў рэканструююць наступныя:

Існавала таксама паслядоўнасць галосных, што ішлі пасля *l, *r, *m або *n, якія ўтваралі з гэтымі зычнымі т.зв. плаўныя дыфтонгі. Гэтыя спалучэнні акцэнталагічна рэалізоўваліся як і іншыя дыфтонгі, а не як паслядоўнасці тыпу «галосны + зычны».

* **Прасодыя**:

Прабалта-славянскі націск, а таксама акцэнталагічныя сістэмы нашчадкаў прабалта-славянскай мовы дагэтуль з'яўляюцца прадметам актыўных даследаванняў, у якіх дагэтуль пануюць рознагалоссі ў сувязі з рознымі лёсамі развіцця сістэм націску ў розных выпадках. Ніжэй прыведзены агульны агляд пунктаў гледжання, па якіх існуе адносная згода лінгвістаў, а таксама, пры неабходнасці, іншыя меркаванні. Для рэканструкцыі прабалта-славянскага націску ў сучасных лінгвістычных даследаваннях выкарыстоўваюцца тыя балцкія і славянскія мовы, што захоўваюць танальныя адрозненні — літоўская, латышская, пруская (верагодна), славенская і сербскахарвацкая, пры гэтым некаторыя з дыялектаў сербскахарвацкай мовы (чакаўскі, пасаўскі) захоўваюць больш архаічныя танальныя адрозненні.

Як і ў праіндаеўрапейскай мове, у прабалта-славянскай мове ў большасці словаў націск мог падаць на любы склад. Між іншым, націск праіндаеўрапейскіх слоў у многіх распаўсюджаных выпадках змяніў сваю пазіцыю ў прабалта-славянскіх словах.

У раннія перыяды існавання прабалта-славянскай мовы ў некаторых складах (асабліва ў тых, што ў праіндаеўрапейскія часы заканчваліся на зычны) развіліся пэўныя віды дадатковай артыкуляцыі. Гэтыя новыя варыянты, у прыватнасці, уключалі ў сябе т.зв. акутны рэгістар, які падаў на любы доўгі склад і мог узнікнуць як у націскным, так і ненаціскным складзе. Наступныя склады падоўжыліся і таксама атрымалі акутны рэгістар:

:* Склады з доўгімі галоснымі. Доўгія галосныя ў падобных складах маглі заставацца з часоў праіндаеўрапейскай мовы або ўзнікнуць перад праіндаеўрапейскім ларынгальным зычным;
:* Склады з галоснымі дыфтонгамі (*ei, *ai, *eu і г. д.);
:* Склады з санорнымі дыфтонгамі (гл. вышэй);

Зыходзячы з гэтага, любы склад быў доўгім з акутным рэгістрам, доўгім без акутнага рэгістра або кароткім. Дакладны фанетычны характар акутнага рэгістра невядомы, але паводле некаторых гіпотэз яго ўтварэнне магло быць звязаным з глаталізацыяй. На пазнейшых этапах прабалта-славянскай мовы акутны рэгістар развіўся ў тонавае супрацьпастаўленне: акутныя націскныя склады выпрацавалі ўзыходны тон, ненаціскныя акутныя склады атрымалі сыходны тон. У ненаціскных складах акут урэшце знік, хоць ён, верагодна, мог захоўвацца некаторы час пасля распаду прабалта-славянскай мовы. Пасля страты акута ў ненаціскных складах у прабалта-славянскай мове засталося тры шляхі супрацьпастаўлення націскных складоў і два — ненаціскных. Гэтая сістэма перайшла ў спадчыну некаторым балта-славянскім мовам.

:* Доўгі націскны склад з узыходным тонам;
:* Доўгі націскны склад з сыходным тонам;
:* Кароткі націскны склад (з сыходным тонам, што, аднак, не было распазнавальнай прыкметай);
:* Доўгі ненаціскны склад;
:* Кароткі ненаціскны склад.

### Граматыка 
Назоўнікі, прыметнікі і займеннікі прабалта-славянскай мовы ў асноўным захавалі граматычныя асаблівасці праіндаеўрапейскай мовы.

У склонавай сістэме захаваліся сем з васьмі праіндаеўрапейскіх склонаў: назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны і клічны склоны. Аблатыў (пытанні «ад каго?», «адкуль?», «ад чаго?», «чаму?») зліўся з родным, пры гэтым некаторыя інфлектыўныя канчаткі роднага склону былі з яго запазычаныя.

Адрозніваліся тры лікі: адзіночны, парны і множны. Назоўнікі маглі адрознівацца паводле трох родаў: мужчынскага, жаночага і ніякага, пры гэтым многія з першапачатковых слоў ніякага роду набылі ў прабалта-славянскай мужчынскі род.

## Гісторыя 
### Развіццё прабалта-славянскай мовы з праіндаеўрапейскай 
Балта-славіст А. Гольцэр рэканструяваў адносную храналогію 50 балта-славянскіх гукавых фаналагічных змен, вывеўшы яе з часоў прабалта-славянскай мовы да сучасных даччыных моў. Толькі дванаццаць падобных змен уласцівыя і балцкім, і славянскім мовам разам, таму ў артыкуле прыведзеныя толькі гэтыя рысы.

# Правіла *RUKI*: пераход *s > *š перад *r, *u, *k або *i;
# Страта ларынгалаў між зычнымі ў непачатковых складах;
# Закон Вінтэра: падаўжэнне кароткіх галосных у закрытых складах пасля непрыдыхальных звонкіх выбухных;
# Зліццё *o > *a (гл. вышэй);
# Страта прыдыхання ў прыдыхальных звонкіх выбухных і, такім чынам, іх зліццё са звычайнымі звонкімі выбухнымі;
# Страта лабіялізацыі (агублення) у лабіявелярных зычных і іх зліццё са звычайнымі велярнымі;
# Сатэмізацыя: *ḱ, *ǵ > *ś, ź (з некаторымі выключэннямі, гл. ніжэй);
# Пераход *e > *a у пазіцыях перад спалучэннямі тыпу *wV (дзе V — любы галосны);
# Устаўка *i (часам — *u) перад складовымі санорнымі і ўтварэнне з-за гэта асаблівых плаўных дыфтонгаў (гл. вышэй);
# Страта *w у пачатку слоў перад *l або *r.

* **Галосныя**:

Верагодна, што ў некаторых выпадках у прабалта-славянскай мове чаргаваліся ініцыяльныя (пачатковыя) *e- і *a-. Гэтая змена, вядомая часам як закон Развадоўскага, засноўвалася на выпадках, калі балта-славянскае *e- этымалагічна адпавядала індаеўрапейскім ініцыяльным *(H)a-, *(H)o-, *h₂e-, *h₃e-. Славянскія мовы захавалі некаторыя рэлікты гэтага чаргавання. Напрыклад:

:* Пр.-слав. **elawa*, **alawa* («волава») > сяр.-балг. *élav*, польск. *ołów*, рас. *олово*, але пруск. *elwas* (тое ж значэнне).

* **Прыдыхальныя выбухныя**:

Закон Вінтэра захоўваўся ў часы фанематычнага адрознення паміж радам простых і прыдыхальных звонкіх выбухных. У выніку закону Вінтэра адрозненне між дзвюма серыямі ўскосна захавалася ў прабалта-славянскай мове, бо балта-славянскія галосныя падаўжаліся перад звычайнымі звонкімі выбухнымі, але не перад прыдыхальнымі выбухнымі ў закрытым складзе. На аснове адноснай храналогіі гукавых змен было выяўлена, што закон Вінтэра ўзнік даволі позна, пасля ўзнікнення некаторых іншых, менш прыкметных балта-славянскіх змен (напрыклад, пасля знікнення ларынгалаў у перадгалоснай пазіцыі). Прыкладам:

 *eǵh₂om > пр.-балт.-слав. *eźHam (паводле закону Вінтэра) *ēźHam > пр.-слав. *jāzun (ст.-слав. *azъ*, слав. *jaz*).

Такім чынам, зліццё праіндаеўрапейскіх радоў прыдыхальных і звычайных велярных выбухных зычных стала адною з апошніх гукавых змен у прабалта-славянскай мове.

* **Палатавелярныя і сатэмізацыя**:

У балта-славянскіх мовах існуе цэлы шэраг слоў, якія адлюстроўваюць кентумныя рэфлексы праіндаеўрапейскіх палаталізаваных заднеязычных. Некаторыя з іх можна растлумачыць рэгулярнымі законамі, аднак некаторыя з гэтых слоў тлумачацца пазнейшымі інавацыямі. Як мяркуюць іншыя даследчыкі, словы з падобнымі рэфлексамі маглі быць запазычаныя з індаеўрапейскіх кентумных моў (напрыклад, пр.-балт.-слав. *kárwā — «карова» хутчэй за ўсё запазычана з пракельцкага *karawā, якое, у сваю чаргу, з'яўляецца пастаянным рэфлексам PIE *ḱerh₂weh₂).

Праіндаеўрапейскія палатавелярныя таксама маглі дэпалаталізавацца ў балта-славянскіх мовах, для чаго было прапанавана некалькі правіл. Згодна з Р. Матасавічам, гэтая палаталізацыя адбылася перад санорнымі, за якімі ішлі галосныя задняга рада. Гэта растлумачыла б такія кентумныя рэфлексы, як:

:* Літ. *akmuõ*, латышск. *akmens*, ст.-слав. *kamy* мае /k/ супраць свісцячага ў адпаведніку іншай сатэмнай мовы, санскрыту *áśmā*  (ст.-грэчаск. *erōdiós*, лац. *ardea*) пр.-слав. *radā > *roda (серб.-харв. *róda*);
:* PIE *sh̥₂l- (ускосны склон кораня *seh₂ls «соль») > пруск. *sal*, пр.-слав. *sali (ст.-слав. *solь*, польск. *sól*, рас. *соль*).

Страта ларынгалаў у складовым становішчы (між зычнымі) адбылося, верагодна, у пачатку існавання прабалта-славянскай мовы. Напрыклад:

:* PIE *dʰugh₂tḗr «дачка» > пр.-балт.-слав. *duktēr > літ. *duktė*, пруск. *duckti*, пр.-слав *duktī або *duktej (ст.-слав. *dъšti*, рас. *дочь*, баўг. *дъщеря*).

Падобная з'ява адсочвалася таксама ў германскіх і кельцкіх мовах, што меркавана можа сведчыць на карысць таго, што гэты пераход існаваў у якасці цэлай дыялектнай ізаглосы ў позняй праіндаеўрапейскай мове.

* **Фрыкатывы**:

Праіндаеўрапейскае */s/ было захавана ў прабалта-славянскай і праславянскай мовах у большасці пазіцый. У некаторых пазіцыях, што траплялі пад дзеянне правіла *ruki* (гл вышэй), гэты гук у прабалта-славянскай перайшоў у */š/, у праславянскай, верагодна, гэты гук быў страчаны ў фінальнай (канчатковай) пазіцыі. Ніводная з засведчаных славянскіх моў не мае захаванага фінальнага *-s.

Перад звонкімі выбухнымі ў прабалта-славянскай мове */s/ рэалізоўвалася як */z/. Апошні гук стаў фаналагічна адрознівацца ў славянскіх мовах пасля пераходу прабалта-славянскага */ź/ (рэфлекс праіндаеўрапейскіх */ǵ/ і */ǵʰ/) у праславянскі */z/.

У выніку правіла *ruki* ў праславянскай мове ўзнік гук */š/ перад галоснымі пярэдняга рада (*/e/, */i/), */x/ — перад галоснымі задняга рада, */s/ — перад зычнымі. Гэтая змена, хутчэй за ўсё, з'яўляецца вынікам наступных інавацый:

:* PIE */s/ > */š/ пасля */r/, */u/, */k/, */i/;
:* */š/ > */s/ перад зычнымі, */š/ > */x/ перад галоснымі;
:* */x/ > */š/ перад галоснымі пярэдняга рада (першая славянская палаталізацыя велярных).

Правіла *ruki* таксама адбылося ў пазіцыях, дзе ларынгал размяшчаўся пасля */u/ або */i/: */s/ перайшоў у */š/ пасля *uH і *iH, аднак у цэлым гэта пытанне застаецца дыскусійным. У балцкіх мовах правіла *ruki* засведчанае толькі ў літоўскай мове з прычыны зліцця */š/ і */ś/ у латышскай і прускай мовах (астатнія балцкія мовы засведчаныя толькі невялікімі ўрыўкамі, што не дазваляе рабіць вывады пра лёс правіла *ruki* ў астатніх балцкіх мовах). У літоўскай мове */š/ і */ś/ зліліся ў /š/, аднак яно адрозніваецца ад /s/, што, такім чынам, паказвае захаванне правіла *ruki* ў мове. Між тым, у большасці лінгвістычнай літаратуры па літоўскай мове сцвярджаецца пра толькі частковую рэалізацыю правіла *ruki* ў гэтай мове. Выказваюцца гіпотэзы, што ў балцкіх */s/ зліўся з */š/ толькі пасля */r/, у той час */u/, */k/, */i/ існуе як */s/, так і */š/. Напрыклад:

:* Літ. *aušrà*; латышск. *ausma*  */š/ пасля палатавелярнага */ḱ/, імаверна, што ў балта-славянскіх палатавелярныя перайшлі ў фрыкатывы і без уліку правіла *ruki*. Напрыклад:

:* Пр.-слав. *desnu «правы» (ст-слав. *desnъ*, рас. *десный* (састарэлае), серб.-харв. *dèsnī*, літ. *dešinys*)  */ī/, *uH > */ū/. Праіндаеўрапейскі */u/ ў балта-славянскай падоўжыўся перад */n/ у выпадках, калі */n/ знаходзілася ў пазіцыі перад выбухным. У славянскіх мовах *-n- пазней выпала. Напрыклад:

:* PIE *Hunk («прывыкнуць, прызвычаіцца») > пр.-балт.-слав. *ūnk > літ. *jùnkti*, латышск. *jûkt*, ст.-слав. *vyknǫti*, уверсе-луж. *wuknyć*.

Паводле старых аўтараў, праіндаеўрапейскі */i/ не праяўляў падаўжэння ў гэтых умовах.

У складовай пазіцыі праіндаеўрапейскія санорныя */l/, */r/, */m/, */n/ у балта-славянскай мове атрымалі дваістыя рэфлексы, адрозніваючыся паводле таго ці іншага пратэтычнага галоснага: *iR або *uR (дзе R — умоўнае пазначэнне санорнага), рэфлексы тыпу *iR аказаліся часцейшымі, прырода гэта з'явы застаецца незразумелай для сучаснае лінгвістыкі. Адносна лёсу гэтых рэфлексаў існуе некалькі гіпотэз, найбольш прыкметнай з якіх з'яўляецца гіпотэза французскага лінгвіста А. Веяна, згодна з якім *uR рэфлексы ўзніклі пасля праіндаеўрапейскіх лабіявелярных. Польскі лінгвіст Е. Курыловіч меркаваў, што рэфлексы тыпу *uR узніклі пасля праіндаеўрапейскіх велярных. Паводле Р. Матасавіча прапанаваныя наступныя правілы:

:* PIE складовае R > пр.-балт.-слав. *əR
:* *ə > */i/ у канчатковым складзе
:* *ə > */u/ пасля велярных і перад насавымі
:* *ə > */i/ у адваротным выпадку.

* **Аблаўт**:

Праіндаеўрапейскі аблаўт зведаў значныя змены ў прабалта-славянскай мове. У адрозненне ад праіндаеўрапейскай мовы, дзе падаўжэнне галосных мела пэўныя і замацаваныя функцыі і ўжыванне, у прабалта-славянскай, праславянскай і балцкіх выкарыстанне доўгіх галосных або іх змена значна пашырылася. Напрыклад:

:* Пр-слав. *slāwā «слава» (ст.-слав. *slava*), але пр.-слав. *slawa «слова» (ст-слав. *slovo*);
:* Пр.-слав. *twāri «істота» (ст.-слав. *tvarь*), але пр-слав. *twarītej «ствараць» (ст.-слав. *tvoriti*);
:* Літ. *prõtas* «розум» ( ст.-слав. *dьrati*, але пр.-слав. *arz-dīrātej «раздзіраць» > ст.-слав. *razdirati*;
:* Пр.-слав. *birātej «абіраць» > ст.-слав. *bьrati*, але пр.-слав. *bīrātej «абраць» > ст-слав. *birati*.

### Далейшае развіццё 
У праславянскай мове ў нязменным выглядзе захавалася сістэма прабалта-славянскіх кароткіх галосных, але, у адрозненне ад балцкіх, прабалта-славянскія */ō/ і */ā/ зліліся ў адзіны гук — */ā/ (гл. вышэй).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прамовы
Катэгорыя:Індаеўрапейскія мовы