open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вэрхні-Арышныкы

**Вэрхні-Арышныкы** () — сяло ў Білагірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Зуйскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)
Хасэ Даніэль Валенсія

**Хасэ Даніэль Валенсія** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Хасэ Арура
Катэгорыя:Ігракі ФК Хорхэ Вільстэрман
Катэгорыя:Ігракі ФК Расарыа Сентраль
Катэгорыя:Ігракі ФК Гуарані Антоніа Франка
Катэгорыя:Ігракі ФК ЛДУ Кіта
Катэгорыя:Ігракі ФК Тальерэс Кордава
Катэгорыя:Ігракі ФК Гімнасія і Эсгрыма Жужуй
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Свабоднае падзенне

сілы цяжару накіраваны вертыкальна ўніз.]]

**Свабоднае падзенне** — роўнапаскораны рух пад дзеяннем сілы цяжару пры адсутнасці супраціўлення паветра. На паверхні Зямлі, на узроўні мора, паскарэнне свабоднага падзення складае прыкладна 9,81 м/с².

У прыватнасці, парашутыст на працягу некалькіх першых секунд скачку знаходзіцца практычна ў свабодным падзенні.

Свабоднае падзенне магчыма на паверхню любога цела, якое мае дастатковую масу (планеты і іх спадарожнікі, зоркі, і г. д.).

Катэгорыя:Дынаміка
Сцьюарт

**Сцью́арт** (, ) — трэці па велічыні востраў Новай Зеландыі.

Знаходзіцца за 30 кіламетраў у напрамку на поўдзень ад Паўднёвага вострава. Плошча вострава складае 1742 км². Вышыні да 980 м (гара Англен). Паміж востравам Сцьюарт і Паўднёвым востравам пралягае праліў Фова. Насельніцтва вострава складае каля 400 чалавек, большасць з якіх жыве ў адзіным на востраве горадзе Обан.

Востраў складзены з метамарфічных горных парод і гранітfў. Клімат умераны марскі. Шыракалістыя і хвойныя лясы, балоты.

## Гл. таксама 
* Руапукэ

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Нацыянальны парк Ракіўра
* Навіны вострава
* Stewart Island Flights

Катэгорыя:Астравы Новай Зеландыі
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Вось свету

**Вось свету** — прамая, што праходзіць цераз цэнтр нябеснай сферы паралельна восі вярчэння Зямлі і перасякае нябесную сферу ў двух пунктах.

Пункт, ля якога знаходзіцца Палярная зорка завецца *паўночным полюсам*, супрацьлеглы да яго пункт — *паўднёвы полюс*.

Катэгорыя:Астраметрыя
Вуглавая скорасць

]]

**Вуглава́я ско́расць**, ці **вуглава́я ху́ткасць** — фізічная велічыня, якая характарызуе, наколькі хутка змяняецца вугал павароту цела пры яго вярчэнні. Кажучы больш фармальна, вуглавая скорасць — гэта вытворная вугла павароту па часе:
: \omega = \frac {d\Phi} {dt}
Пры павароце пункта, які рухаецца па акружнасці з радыусам R, на вугал d\Phi яго перамяшчэнне складае:
: dr = R d\Phi
Адсюль вынікае сувязь між вуглавой і лінейнай скорасцю матэрыяльнага пункта:
: v = \frac {dr} {dt} = R \frac {d\Phi} {dt} = \omega R

Такім чынам, пры вярчэнні кожны пункт цела мае сваю скорасць, якая залежыць ад яго адлегласці R ад воcі вярчэння. У той жа час, вуглавая скорасць усіх пунктаў (для абсалютна цвёрдага цела) аднолькавая.

Вуглавая скорасць можа разглядацца як вектар, які накіраваны ўздоўж восі вярчэння так, што калі глядзець у напрамку вектара, то вярчэнне адбываецца па гадзіннікавай стрэлцы. Вектар вуглавой скорасці належыць да псеўдавектараў.

Вектар вуглавой скорасці можна вызначыць наступным чынам:
: \mathbf{\omega} = \frac {\mathbf{r} \times \mathbf{v}} {r^2},
дзе \mathbf{r} — вектар радыуса, накіраваны ад цэнтра акружнасці да матэрыяльнага пункта.

Модуль вуглавой скорасці вымяраюць радыянамі за секунду.

**Частата вярчэння** — фізічная велічыня, роўная колькасці абаротаў, якія цела зрабіла за 1 секунду.

## Гл. таксама 
* Вуглавая частата
* Вуглавое паскарэнне
* Момант імпульсу

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Скорасць
Катэгорыя:Кінематыка
Вулкан

thumb|200px
[thumb|200px|[Падводны вулкан.]]

**Вулка́н** (ад назвы вострава Вулкана) — геалагічная структура, якая ўзнікае пры выхадзе магмы на паверхню планеты (напрыклад, Зямлі). Усе суправаджальныя працэсы, якія ўзнікаюць пры выхадзе лавы на паверхню, называюць вулканізмам.

## Вулканічная актыўнасць 
Вулканы на Зямлі падзяляюцца на:
# **Актыўныя** або дзеючыя, якія вывяргаліся ў гістарычны перыяд часу або на працягу галацэну (у апошнія 10 тысяч год). Актыўныя вулканы могуць лічыцца **спячымі**, але на іх яшчэ магчымы вывяржэнні.
# **Неактыўныя** або патухлыя, іх вывяржэнні малаверагодныя. Многія вулканы вывяргаліся больш 10 тысяч гадоў таму, але згубілі актыўнасць.
 
Асноўныя рэгіёны вулканічнай актыўнасці — Паўднёвая Амерыка, Цэнтральная Амерыка, Ява, Меланезія, Японскія астравы, Курыльскія астравы, Камчатка, Аляска, Алеуцкія астравы, Ісландыя, Атлантычны акіян.

### На іншых планетах 
Астрафізікі, у гістарычным канспекце, лічаць, што вулканічная актыўнасць, выкліканая, у сваю чаргу, прыліўным уздзеяннем іншых нябесных цел, можа спрыяць з’яўленню жыцця.

## Гл. таксама 
* Супервулкан
* Вулканічнае поле
* Вывяржэнне вулкана
* Шкала вулканічных вывяржэнняў

* Вулкан Йелаўстон
* Вулкан Тамбара
* Гара Охас-дэль-Салада


Катэгорыя:Магматызм
Катэгорыя:Вулканічныя формы рэльефу
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Вусце ракі

(прыток Даўгавы)]]**Ву́сце** — месца ўпадзення ракі ў вадаём, мора, акіян ці ў больш значную раку. 

Асноўныя тыпы вусця: простае (рэчышча не падзяляецца на рукавы, а яго шырыня захоўваецца ў месцы ўпадзення прыблізна пастаяннай), дэльта, эстуарый.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Устье // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* 

Катэгорыя:Рака
Вулкана

**Вулкана** (, ) — востраў у Міжземным моры каля ўзбярэжжаў Італіі. У рымскай міфалогіі гэты востраў лічыўся кузніцай Вулкануса — рымскага бога агню. Ад назвы вострава паходзіць тэрмін «вулкан».

## Галерэя 

Image:towards.vulcano.jpg
Image:towards.vulcano.bis.jpg
Image:Vulcano crater.jpg
Image:Fumarole.overview.jpg
Image:Vulcano.sassi.jpg
Image:Fumarole.opening(2cm).jpg
Image:Gran Cratere e Lipari.JPG
Image:Fumarola Vulcano.jpg

Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта
Катэгорыя:Ліпарскія астравы
Катэгорыя:Вулканы Італіі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Стратавулканы
Вынаградавэ (Крым)

**Вынаградавэ** () — вёска ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Вінаградаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Вынаграднэ (Лэнінскі раён)

**Вынаграднэ** () — сяло ў Лэнінскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Вынаградненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)
Вынаграднэ (Феадосія)

**Вынаграднэ** () — вёска ў Феадосіі (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Насыпнаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Феадасійскаму гарсавету
Вылічальная лінгвістыка

**Выліча́льная лінгві́стыка** () — навуковая дысцыпліна з галіны кагнітыўных навук, якая вывучае вылічальныя (інфарматычныя) аспекты феномену натуральнай (чалавечай) мовы: размову чалавека з ЭВМ, аўтаматычную перапрацоўку, запамінанне, пошук і вывядзенне інфармацыі ў маўленчай форме.

Падзяляецца на **тэарэтычную** і **прыкладную**. Прадмет вывучэння перакрываецца з працамі па штучным інтэлекце. Частку задач, што вывучаюцца, часам спалучаюць з тэрмінам інжынерная лінгвістыка.

Катэгорыя:Прыкладная лінгвістыка
Катэгорыя:Прыкладная матэматыка
Выпаснэ (Джанкойскі раён)

**Выпаснэ** () — сяло ў Джанкойскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Пахараўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна
Выпаснэ (Пэрвамайскі раён)

**Выпаснэ** () — вёска ў Пэрвамайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Грышынскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Пэрвамайскага раёна (Крым)
Высокэ (Бахчысарайскі раён)

**Высокэ** () — вёска ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Куйбышаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Вэнь Цзябаа

**Вэнь Цзябаа** (кіт. спрошч.: , кіт. трад.: ; піньінь ; верасень 1942, г. Цяньдзінь) — кітайскі палітык. З 16 сакавіка 2003 года па 15 сакавіка 2013 года займаў пасаду Прэм’ера Дзяржсавета КНР.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Кітая
Катэгорыя:Прэм'еры Дзяржсавета КНР
Катэгорыя:Палітыкі Кітая
Рапануі (востраў)

**Во́страў Рапану́і**, таксама **во́страў Па́схі** або **во́страў Вялі́кадня** (, рапануі: *Rapa Nui*) — востраў, ізалявана размешчаны ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна. Адміністрацыйна падпарадкаваны Чылі.

Востраў быў адкрыты галандскім падарожнікам Якабам Рагевенам у 1722 годзе ў Вялікдзень.

Сталіца — Горад Ханга-Роа. Насельніцтва (2011 г.) — 5034, пераважна карэнныя жыхары — рапануі.
Файл:Moai Rano raraku.jpg|Каменныя статуі размешчаныя на востраве ў вялікай колькасці
Файл:Easter-island-moai.jpg
Файл:Easter Island COS2.jpg
Файл:Easter-Island.jpg
Файл:Сhildren on the toy Easter island.jpg
Файл:Osterinsel Moais am Berghang im Landesinnern.jpg
Файл:View of a moai lying on its back on the ground, with William Scoresby Routledge(?) sitting in front of the sculpture as a scale; Easter Island; Oc,G.T.1477, Mana Expedition to Easter Island, British Museum.jpg
Файл:Easter Island (2052720714).jpg
Файл:Easter Island - panoramio.jpg
Файл:Easter Island (27637377113).jpg
Адметнасцю вострава з'яўляюцца вялізныя каменныя статуі. Метады, якімі карысталіся старажытныя жыхары вострава для перасоўвання такіх цяжкіх грузаў доўгі час вызывалі спрэчкі сярод вучоных, як і прынцып іх размяшчэння.

У 2019 годзе даследчыкі з Бінгемтонскага ўніверсітэта (ЗША) заявілі, што прааналізаваўшы 93 аху — мегалітычных каменных платформ для статуй, яны прыйшлі да высновы, што форма і памер пабудоў могуць казаць пра колькасць і якасць жыццёваважных рэсурсаў, напрыклад крыніцы прэснаводнай вады.  

## Гл. таксама 
* Сцяг Вострава Рапануі
* Востраў Рапа-Іці

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Чылі

Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Вялікі Каўказ

**Вялікі Каўказ** — горная сістэма паміж Чорным і Каспійскім морамі, разам з Малым Каўказам складае горную краіну Каўказскія горы.

Вялікі Каўказ уяўляе сабою велічнае горнае збудаванне. Ён распасціраецца больш чым на 1 150 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна Анапы і Таманскага паўвострава да Апшэронскага паўвострава на ўзбярэжжы Каспія, побач з Баку. Шырыня яго вагаецца ад 32 км у раёне Наварасійска да (максімальнай) 180 км у раёне мерыдыяна Эльбруса і 160 км у Дагестане.

## Гл. таксама 
* Каўказ
* Каўказскія горы
* Вялікі Каўказскі хрыбет
* Картлійскі хрыбет
* Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа
* Народы Каўказа
* Мовы Каўказа
* Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Расіі
* Гара Дыхтаў
* Гара Казбек

Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы
Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Каўказ
Катэгорыя:Каўказскія горы
Вялікі князь

**Вялі́кі князь** — найвышэйшы княскі тытул. Належаў князям найбуйнейшых феадальных княстваў, у склад якіх уваходзілі васальныя княствы.

## Гісторыя 
### Русь 
Тэрмін «вялікі князь» сустракаецца ў наратыўных усходнеславянскіх крыніцах пачынаючы з XI ст., аднак носіць на дадзеным этапе ўсхваляльны персаніфікаваны характар і не мае прыкмет аформленага тытула. З’яўленне тытула «вялікі князь» адносіцца да другой паловы XII ст. і звязана з палітычнымі рэаліямі распаду Русі, ростам амбіцый асобных княжацкіх родаў і неабходнасцю афармлення шматступеньчатай тытулатуры. На землях былой Кіеўскай дзяржавы вялікімі князямі былі князі кіеўскія, галіцка-валынскія, уладзіміра-суздальскія, цвярскія, маскоўскія, разанскія, смаленскія і інш., з цягам часу тытулы вялікіх князёў захаваліся толькі ў Маскоўскім і Літоўскім княствах.

### Вялікае Княства Літоўскае 
Вялікі князь з’яўляўся кіраўніком дзяржавы, яму былі падначалены князі і магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі. Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы, яму належала заканадаўчая ініцыятыва. Прывілей 1447 і Прывілей 1492 юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі. Абмежаванне ўлады прадугледжвалася заканадаўствам Вялікага Княства Літоўскага ў форме клятвы і абяцання вялікага князя захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. У Вялікім Княстве Літоўскім тытул вялікага князя быў аб’яднаны з тытулам польскага караля перад заключэннем Люблінскай уніі (1569). Ад гэтага часу манарх Рэчы Паспалітай тытулаваўся як «кароль польскі і вялікі князь літоўскі».

### Маскоўская дзяржава 
У Маскоўскай дзяржаве тытул вялікага князя ўвайшоў у царскі тытул (1547), потым у імператарскі (1721). Таксама ў Расійскай імперыі *вялікімі князямі* называліся члены імператарскай сям’і.

## Гл. таксама 
* Вялікія князі літоўскія

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Руская манархія
Катэгорыя:Арыстакратыя
Вярхоўскія княствы

**Вярхоўскія княствы** — агульная назва дробных княстваў-вотчын — Адоеўскае, Навасільскае, Варатынскае, Бялёўскае, Мязецкае (Мяшчоўскае), Казельскае княстваў, ад іх ад размяшчэння ў вярхоўях ракі Акі.

Утварыліся ў XIV — пачатку XV ст. праз феадальную раздробненасць Чарнігаўскага княства, а таксама наданняў вялікіх князёў літоўскіх. З канца XIV — пачатку XV ст. Вярхоўскія княствы ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага, плацілі штогадовы плацеж — «палетняе». Кожнае княства дзялілася паміж братамі на часткі — «дольніцы». Уграўскім дагаворам 1408 года тэрыторыя Вярхоўскіх княстваў на захад ад ракі Угры прызнавалася ўладаннем Вялікага Княства Літоўскага.

Праз унутраныя праблемы Вялікага Княства Літоўскага ў 2-й палове XV ст. яно стала няздольным абараніць свае ўсходнія рэгіёны ад «наездаў» Масквы, у выніку частка вярхоўскіх князёў «ад’ехала» (на сваёй волі перайшла пад уладу вялікага князя маскоўскага). Дагавора 1494 года Вялікае Княства Літоўскае прызнала ўключэнне Вярхоўскіх княстваў у склад Маскоўскай дзяржавы. Амаль адразу пасля ўключэння ў Маскоўскую дзяржаву значная частка ўдзелаў была ліквідавана, толькі некаторыя захаваліся на пэўны час, а менавіта Адоеўскае княства — да 1573, і Варатынскае — да 1577 года.

## Літаратура 
* *Любавский, М.* Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания Первого Литовского Статута: Исторические очерки / Матвей Любавский. — [М., 1892].
* *Шеков, А. В.* Верховские княжества: (Краткий очерк политической истории XIII — середины XVI вв.) / А. В. Шеков. — Тула, 1993. — 93 с.: рис., табл. — (Труды Тульской археологической экспедиции, Выпуск 1).


Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Вэршыннэ

**Вэршыннэ** () — вёска ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Крайненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Вяснянка (жылы раён)

**Вясня́нка** — жылы раён у Мінску. Забудоўваецца з 1985 года па праекце архітэктараў Я. Сап’янік, Г. Белікава, В. Анікіна, Л. Красіевай, В. Пушкіна, В. Крусь, С. Замараева, Ю. Іванова. Размешчаны ў паўночна-заходняй частцы горада на міжмагістральнай тэрыторыі (плошча 51 га) паміж вуліцай Ціміразева і праспектам Пераможцаў. Разлічаны на 24 тыс. жыхароў. Кампазіцыя забудовы запраектавана з улікам блізкасці паркавай зоны ў даліне р. Свіслач. Жылыя будынкі (9—12-павярховыя дамы) у цэнтральным, найбольш узвышаным участку тэрыторыі, утвараюць маляўнічы ступеньчаты сілуэт, акцэнтам якога з’яўляецца група 20-павярховых дамоў. У Вяснянцы, якая мае аўтаномнае размяшчэнне, прадугледжаны розныя віды абслугоўвання. У цэнтральнай частцы забудовы (праспект Пераможцаў) знаходзіцца комплексны гандлёва-грамадскі цэнтр з паліклінікай, «Белаграпрамбанкам», гандлёвым цэнтрам «Вяснянка» і інш. Аб’екты гандлёва-бытавога абслугоўвання размешчаны па перыметры раёна. Асноўныя пешаходныя шляхі вядуць у зону грамадскага цэнтра, да футбольнага манежа, спартыўна-аздараўленчага цэнтра і лыжна-ролернай трасы. У 2007 годзе ў Вяснянцы здадзены 8-павярховы гасцінічны комплекс «Вікторыя», у 2009 годзе  адкрыты шматпрофільны культурна-спартыўны комплекс міжнароднага ўзроўню «Мінск-Арэна».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска
Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)
Вэсэлэ (Джанкойскі раён)

**Вэсэлэ** () — сяло ў Джанкойскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Яркаполенскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна
Вэсэлэ (Сімферопальскі раён)

**Вэсэлэ** () — вёска ў Сімферопальскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Пяроўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна
Вэсэлэ (Судак)

**Вэсэлэ** () — вёска ў Судаку (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Вясёлаўскаму сельскаму савету.

## Спасылкі 
* Турыстычны сайт сяла Вэсэлэ 

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Судакскаму гарсавету
Вёска

**Вёска** (ад ) — населены пункт з некалькімі дзясяткамі або сотнямі асобных жылых будынкаў (напрыклад, хат) і сельскай гаспадаркай і промысламі як асноўным заняткам жыхароў. Асноўнае адрозненне вёскі ад сяла ў кананічнай тапаніміцы — у вёсцы няма царквы, аднак, гэта не агульнае правіла.

## Гісторыя 
Першыя вёскі ўзніклі як адасобленыя адзінкі побач з пагостамі і сёламі, аднак яны не былі грамадавамі або вотчыннымі цэнтрамі. Паняцце «вёска» ў X—XI стагоддзях меў агульнаславянскае распаўсюджванне (палякі, чэхі, славакі, кашубы, верхнія і ніжнія лужычане, славенцы і іншыя). Этымалогія ўзыходзіць да стараславянскага «весь» — меры даўжыні. Да ХVI стагоддзя рускімі і ўкраінцамі гэтае паняцце страчана. Слова «вёска» распаўсюдзілася на беларускіх землях даволі позна, толькі ў XVII стагоддзі, паводле тагачасных інвентароў паняцці «вёска» і «сяло» ўжываліся аднолькава.

Значны ўплыў на развіццё вёсак, як віду паселішч аказала аграрная рэформа — Устава на валокі — 1557 года, паводле яе адзінкамі абкладання падаткамі і павіннасцямі былі валокі замест ранейшых службаў, дымоў або двароў.

## Гл. таксама 
* Беларуская вёска

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Беларусы: У 8 т. Т. 2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: іл. — ISBN 985-6234-28-X.

## Спасылкі 
* Вёска на slounik.org

Катэгорыя:Населеныя пункты
Вігілій (Папа Рымскі)

**Вігілій**, Папа Рымскі (537—555).

Пасля смерці Агапія Юстыніян паслаў у Рым свайго кандыдата на папскі прастол, асабістага сябра і сакратара Агапія. У гэты час у Італіі адбывалася вайна між Візантыяй і Остгоцкім каралеўствам, і стаўленік Візантыі не быў даспадобы каралю Тэадагату, таму яшчэ да прыезду Вігілія Папам быў прызначаны Сільверый. Пасля аблогі і няцця Рыму візантыйскімі войскамі і новай аблогі Рыму остгоцкім каралём Віцігесам Сільверый быў скінуты, і генерал Велізарый прызначыў на папскі прастол Вігілія.
left|thumb|215px
Пасля заняцця Рыму войскамі остгоцкага караля Тоцілы (546), Вігілій мусіў уцякаць з Рыма на Сіцылію, потым 10 гадоў жыў у Канстанцінопалі, там ухваліў шэраг мераў на карысць монафізітаў, якіх да таго папскі Рым лічыў ератыкамі. Потым Вігілій змяніў пазіцыю, выступіў супраць монафізіцтва. За гэта быў выкрэслены Юстыніянам з «дыптыху» (спісу асоб, дастойных асаблівай павагі царквы). Двойчы каяўся перад Юстыніянам, атрымаў ад таго дазвол вярнуцца ў Рым, але ў дарозе памёр.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* (Лазінскі 1934) Лозинский С. Г. История папства. — 3-е изд. — М., 1986.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Эрнэста Відаль

**Эрнэста Хасэ Відаль** (;  — ) — уругвайскі футбаліст італьянскага паходжання, нападнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Про Патрыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Расарыа Сентраль
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Выднэ (Кіраўскі раён)

**Выднэ** () — сяло ў Кіраўскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Жураўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)
Патрык Віейра

**Патрык Віейра** (; нар. , ) — французскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Страсбур».

Атрымаў шырокую вядомасць, будучы іграком лонданскага «Арсенала» ў перыяд з 1996 па 2005 год. Тады ён заваяваў тры тытулы чэмпіёна Англіі і чатыры Кубкі Англіі, у 2002 годзе стаў капітанам клуба. Правёў адзін сезон у «Ювентусе» перад тым, як перайсці ў «Інтэр» пасля пераходу былога клуба ў Серыю B, звязанага са скандалам з дагаварнымі матчамі. За зборную Францыі правёў 107 матчаў, заваяваўшы ў яе складзе некалькі тытулаў, у тым ліку тытул чэмпіёна свету 1998 і золата чэмпіянату Еўропы 2000. З’яўляўся капітанам зборнай.

Завяршыў кар’еру іграка ў 2011 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Каны
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Нью-Ёрк Сіці
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ніца
Катэгорыя:Трэнеры ФК Крыстал Пэлас
Катэгорыя:Трэнеры ФК Страсбур
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Вэлыкэ (Крым)

**Вэлыкэ** () — вёска ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Сувораўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Вэлыкэ-Садовэ

**Вэлыкэ-Садовэ** () — вёска ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Куйбышаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Вільгельм Густлаф (судна)

**«Вільгельм Густлаф»** (), пасажырскі лайнер. Хадзіў пад флагамі германскай арганізацыі «Сіла праз радасць» і ваенна-марскога флоту Германіі. Спушчаны на ваду ў 1937. Загінуў 30 студзеня 1945 каля берагоў Памераніі (55°7,5' пн. ш. 17°42' у.д.).

Водазмяшчэнне 25484 брута-рэгістравых тонаў.

## Гісторыя 
* У 1937—1939 належаў арганізацыі «Сіла праз радасць», хадзіў у круізныя рэйсы ў Атлантычным акіяне, Паўночным і Міжземным морах.
* У маі 1939, разам з пяццю іншымі караблямі, вывез з Іспаніі войскі легіёну «Кондар».
* У Гамбургу разам з цяжкікі крэйсерамі «Адмірал граф Шпее» і «Адмірал Шэер», прыймаў парад ветразнікаў.
* З 22.9.1939 у складзе ваеннага флоту Германіі ў якасці шпітальнага карабля. Перамаляваны цалкам у белы колер, з зялёнай падоўжнай палосай і вялікімі чырвонымі крыжамі на палубе і бартах.
* Першымі параненымі на борце, у час стаянкі ў Данцыг-Нойфарвасэр, сталіся 685 польскіх ваеннапалонных.
* У маі — 2.7.1940 у Осла ў якасці шпітальнага карабля. 2.7.1940 выйшаў з Осла на Штэцін з 563 параненымі.
* Летам 1940 удзельнічаў у падрыхтоўцы высадкі ў Брытаніі.
* 20.10.1940 выйшаў у рэйс на Осла, вярнуўся ў Швінемюндэ з 414 параненымі.
* У хуткім часе ператвораны ў казарму марской пяхоты (?), наступныя чатыры гады стаяў у Готэнхафене. Перафарбаваны ў засцерагальны шэры колер.
* У студзені 1945, разам з іншымі караблямі, удзельнічаў у эвакуацыі нямецкіх бежанцаў з Усходняй Прусіі і Прыбалтыкі.
* 30.1.1945 патоплены у Балтыйскім моры каля берагоў Памераніі савецкай ПЛ С-13. Больш за 9300 ахвяр — найбольшая ў гісторыі страта чалавечага жыцця на моры з адным караблём.

Гл. таксама: С-13.

Катэгорыя:Судны Германіі
Вільгельмсгафен

**Вільгельмсгафен** () — горад у Ніжняй Саксоніі, Германія. 83,5 тыс. жыхароў (2005). Падзяляецца на 27 гарадскіх раёнаў. Обербургамістр — Эберхард Менцэль (СДПГ).

Заснаваны ў 1869 каралём Прусіі Вільгельмам І у якасці базы прускага флоту. Быў галоўнай базай ВМФ Германіі ў дзвюх сусветных войнах. У тым ліку падчас Першай сусветнай вайны тут базіраваўся Флот адкрытага мора.

У цяперашні час — галоўная ваенна-марская база ФРГ на Паўночным моры і трэці па памеры порт (пасля Гамбурга і партовай групы Брэмена і Брэмергафена), са спецыялізацыяй на перавалцы нафтапрадуктаў.

Політэхнічны інстытут (*Fachhochschule*).

## Міжнародныя адносіны 
### Гарады-пабрацімы 
*  Вішы, Францыя (1965)
*  Норфалк, ЗША (1976)
*  Данфермлін, Вялікабрытанія (1979)
*  Быдгашч, Польшча (2006)

### Гарады-партнёры 
*  Бромберг, Аўстрыя (1980)
*  Бад-Гарцбург, Германія (1988)
*  Лагронья, Іспанія (1990)
*  Цындаа, Кітай (1992)

## Спасылкі 
* www.wilhelmshaven.de

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Саксоніі
Вільня (рака)

**Вільня, Вілейка** () — рака ў Гродзенскай вобласці Беларусі і Літве, левы прыток ракі Вілія (Нярыс).

## Назва 
Рачная назва балцкага паходжання, ад яе бессуфіксальным спосабам (лічыцца за найбольш архаічны) утварылася назва горада Вільня, упершыню ўжытая ў форме *Vilna* ў лісце Гедзіміна 1323 года.

Гідронім найраней засведчаны ў заходнярускіх летапісах разам з назвай ракі Вяллі (Віліі), у якую Вільня ўцякае: «…*подле реки Вели где река Вилнѧ оупадывает оу Велю*», «…*на оусти реки Вилни, где оу Велю оупадывает*».

Корань *Viln-* таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу *Vilnoja, Vilnutis*, балацін *Vilnaujė, Vilnia-raistis*.

Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў *vilnià* [= вільня́], *vilnius* (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), *vilnė, vilnis*. Адсюль *vilnyti* «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)».

Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага **ṷel-* «круціць, віць, каціць».

Рачная назва Вільня матываваная хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі.

Таго ж паходжання і корань *Val-* са значэннем «валіць, навальвацца, прыбываць», які ў балцкай рачной назве Валажода «Хуткая плынь» (прыток прыпяцкай Пцічы). Яго фанетычны варыянт *Vil-* у балцкай назве Вілія, ад якой праз прамежкавую форму **Vъlьja* утвораная пазнейшая форма «Велья». Назву *Vilija* маюць таксама дзве ракі на тэрыторыі Літвы і тры ракі на прыпяцкім правабярэжжы.

Сучасная літоўская назоўная форма *Vilnelė* (< *Vilnia*) перанятая з пазнейшай памяншальнай формы «Віленка», як яна фіксуецца ў летапісным запісе («*рѣка Вильна…* *Сунтоки, гдѣ Кена и Виленка сходятся*»).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 82 км. Плошча вадазбору 633 км². Пачынаецца на паўночны захад ад вёскі Кемяны Ашмянскага раёна, на працягу 13 км у вярхоўі цячэ па мяжы Астравецкага і Ашмянскага раёнаў Беларусі з Літвой, астатнія 69 км па тэрыторыі Літвы. Упадае ў Вілію ў Вільнюсе. Сярэдні расход вады ў межах Вільнюса складае 5,6 м³/с.

У ніжнім цячэнні на берагах Вільні знаходзіцца Бельмонт — вядомы турыстычны цэнтр Усходняй Літвы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Літвы
Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ашмянскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Віліі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Томас Вудра Вільсан

{{Дзяржаўны дзеяч
| пасада            = прэзідэнт ЗША
| парадак              = 28
| сцяг                 = Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg
| сцяг2                = Flag of the President of the United States (1916–1945).svg
| імя                = Томас Вудра Вільсан
| арыгінал імя     = Thomas Woodrow Wilson
| перыядпачатак         = 4 сакавіка 1913
| перыядканец          = 4 сакавіка 1921
| папярэднік       = Уільям Тафт
| пераемнік             = Уорэн Гардзінг
| віцэ-прэзідэнт       = Томас Маршал
|сцяг_2            = Seal of New Jersey.svg
|сцяг2_2           = Flag of New Jersey.svg
|пасада_2       = губернатар Нью-Джэрсі
|парадак_2         = 34
|перыядпачатак_2    = 17 студзеня 1911
|перыядканец_2     = 1 сакавіка 1913
|папярэднік_2  = 
|пераемнік_2       = 
| узнагароды         = { style="background: transparent"
  Нобелеўская прэмія міру (1919)
}
{ style="background: transparent"
 
}
}}
**Томас Вудра Вільсан**, або **Уільсан** (; ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч, 28-ы прэзідэнт ЗША, ініцыятар стварэння Лігі Нацый, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1919).

## Біяграфія 
Скончыў Прынстанскі ўніверсітэт (1879), прафесар права і палітычнай эканоміі (1890—1902), рэктар (1902—10) у ім.

Губернатар штата Нью-Джэрсі (1910—12). Двойчы перамагаў на прэзідэнцкіх выбарах ад Дэмакратычнай партыі, 28-ы прэзідэнт ЗША (1913—21).

Адміністрацыя Т. Вільсана ў першыя гады яго прэзідэнцтва правяла шэраг прагрэсіўных рэформ (прыняцце закону аб тарыфах і падаходным падатку, антытрэстаўскага закону, увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня на чыгунцы і інш.). У міжнароднай палітыцы дэклараваў імкненне зрабіць ЗША вядучым абаронцам міру, аднак пры Т. Вільсане ЗША ажыццявілі інтэрвенцыю ў Мексіку, акупіравалі Гаіці і Санта-Дамінга. У І сусветную вайну Т. Вільсан, урад якога да 1917 прытрымліваўся нейтралітэту, спрабаваў ініцыіраваць мірныя перагаворы варагуючых бакоў, у пач. 1917 ён прапанаваў кангрэсу ЗША план усталявання міру шляхам стварэння Лігі Нацый. Пры Т. Вільсане ЗША аб'явілі вайну Германіі (красавік 1917), ажыццявілі інтэрвенцыю ў Савецкую Расію. Т. Вільсан — аўтар праграмы міру з 14 пунктаў (уключала і пункт аб стварэнні Лігі Нацый), актыўны ўдзельнік распрацоўкі і прыняцця Версальскага мірнага дагавора (1919).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Федэральная рэзервовая сістэма ЗША
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Губернатары Нью-Джэрсі
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Рыкарда Вілья

**Рыкарда Хуліа Вілья** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэфенса і Хустысія
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Калі
Катэгорыя:Ігракі ФК Форт Лодэрдэйл Страйкерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Тукуман
Катэгорыя:Ігракі ФК Кільмес
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Марцін Тукуман
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Вілюй

**Вілю́й** — рака ў Расіі, у Рэспубліцы Саха і Краснаярскім краі, левы прыток ракі Лена.

Даўжыня 2650 км. Плошча дэльты 100 тыс. км². Плошча вадазбору 454 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,48 тыс. м³/сек.

## Гідраграфія 
Цячэ па Сярэднесібірскім пласкагор’і і Цэнтральнаякуцкай раўніне. У вярхоўях перасякае балоціста-азёрную раўніну, ніжэй цячэ ў вобласці развіцця трапаў, мае даліну горнага характару з каньёнападобнымі (да 160 м) звужэннямі. Ніжэй с. Сунтар даліна расшыраецца. Ад г. Вілюйска да вусця цячэ ў межах Цэнтральнаякуцкай раўніны, мае нізкія берагі, рэчышча разбіваецца на шматлікія пратокі. Асн. прытокі: Чона, Улахан-Батуобуя, Ачугуй-Батуобуя (справа), Марха, Цюнг (злева). 

Жыўленне снегавое і дажджавое. Ледастаў з сярэдзіны кастрычніка да сярэдзіны мая.

## Гаспадарчае выкарыстанне 
Каля пас. Чарнышэўскі створана ГЭС і вадасховішча. Рака суднаходная на 1317 км ад вусця, пры допусках з вадасховішча да Чарнышэўскага. Вядзецца рыбалоўства (асётр, таймень, лянок, нельма і інш.).

У басейне Вілюя знаходзяцца радовішчы алмазаў (Мірны і інш.), вугалю, газу. Галоўныя прыстані: Сунтар, Нюрба, Вілюйск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Прытокі Лены
Герберт Вімер

**Герберт Вімер** (; нар. )  — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Вінсан

**Вінсан** — гара ў горнай сістэме гор Элсуэрт. Вышыня — 4892 м.

Катэгорыя:Горы Антарктыды
Вільям Гобсан

**Вільям Гобсан** (; , Уотэрфард, Ірландыя — 10 верасня 1842) — першы губернатар Новай Зеландыі і сааўтар Пагаднення Вайтангі.

25 жніўня 1803 года пачаў службу ў Каралеўскім ваенна-марскім флоце Вялікабрытаніі. 28 студзеня 1840 года ў сувязі з павышэннем цікавасці Францыі да земляў Акіяніі, Уільям Гобсан быў прызначаны першым лейтэнант-губернатарам Новай Зеландыі. 30 студзеня 1840 года Новая Зеландыя была абвешчана часткай калоніі Новы Паўднёвы Уэльс. 6 лютага 1840 года быў складзены дагавор Вайтангі, які з англійскага боку падпісаў Гобсан. Паводле дагавора, Новая Зеландыя станавілася асобнай калоніяй Вялікабрытаніі, а маоры атрымлівалі асобыя правы ў яе межах.

1 верасня 1840 года Гобсан заснаваў горад Окленд, які да 1865 года з’яўляўся афіцыйнай сталіцай Новай Зеландыі.

Выканаўцам абавязкаў губернатара Новай Калоніі Гобсан стаў 3 студзеня 1841 года, а зацверджаны на гэтай пасадзе 3 мая 1841 года. Заставаўся губернатарам да самай смерці 10 верасня 1842 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Hobson, William (1793—1842), Australian Dictionary of Biography

Катэгорыя:Генерал-губернатары Новай Зеландыі
Вялікі Водападзельны хрыбет

**Вялікі Водападзельны хрыбет** () — горная сістэма ў Аўстраліі. Даўжыня 4000 км. Найвышэйшы пункт — гара Касцюшка.

Распасціраецца ўздоўж усходняга і паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Аўстраліі прыблізна на 4000 км. Утварылася ў неаген-антрапагене на месцы дэнудзіраванай палеазойскай складкаватай краіны. Горы складзеныя ў асноўным вапнякамі, гранітамі, гнейсамі, вулканічнымі пародамі. Вядомыя радовішчы нафты і газа, каменнага і бурага вугалю, волава, поліметалічных руд, золата, медзі, тытана-магнетыта і манацытавых пяскоў. Усходнія схілы стромкія, моцна і глыбока раздзеленыя, заходнія схілы паката пераходзяць у пагорыстыя перадгор’і (даўнсы). На поўнач ад 28° п. ш. горы параўнальна невысокія, дасягаюць шырыні 650 км. Берагавыя хрыбты вышынёй каля 1000 м і вулканічныя плато, аддзеленыя шырокімі падоўжнымі катлавінамі ад заходняга, больш нізкага водападзельнага ланцуга з пакатымі вяршынямі. На поўдні размешчаныя больш высокія і маналітныя горы. Вылучаюць хрыбты Мак-Ферсан, Нью-Інглэнд, Гэйстынгс, Ліверпул, Блакітныя горы і Аўстралійскія Альпы.
На схілах бяруць пачатак шматлікія рэкі, у тым ліку самыя буйныя на кантыненце — рака Мурэй і рака Дарлінг. У далінах рэк узведзена нямала дамб з мэтай выпрацоўкі электраэнергіі і забеспячэння гарадоў вадой.

Расліннасць — лістападна-вечназялёныя і эўкаліптавыя лясы (усходнія схілы), саваны, рэдкалессе, хмызнякі (заходнія схілы).

Значная частка Блакітных гор аб’яўлена аб’ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, які складаецца з некалькіх нацыянальных паркаў. З прычыны зручнага і маляўнічага размяшчэння ў цэнтры аднаго з іх, горад Катумба з’яўляецца важным цэнтрам турызму ў рэгіёне.

thumb|590px|center|Вялікі Водападзельны хрыбет

Катэгорыя:Горныя сістэмы Аўстраліі
Катэгорыя:Горы Вікторыі
Катэгорыя:Горы Квінсленда
Катэгорыя:Горы Новага Паўднёвага Уэльса
Віцім

**Віці́м** (, , ) — рака ў Расіі, ва Усходняй Сібіры, правы прыток ракі Лена.

Даўжыня 1837 км. Плошча вадазбору 225 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2200 м³/с, каля горада Бадайбо — 1520, Муя, Мамакан, Мама (левыя).

Рака суднаходная на 300 км ад вусця.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 233.

## Спасылкі 
* Витим // Государственный водный рееcтр РФ

Катэгорыя:Рэкі Бураціі
Катэгорыя:Рэкі Забайкальскага края
Катэгорыя:Рэкі Іркуцкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Прытокі Лены
Віёла (футбаліст)

**Віё́ла** (), поўнае імя **Па́ўлу Се́ржыу Ро́за** (; ) — вядомы бразільскі футбаліст, нападнік. Ігрок зборнай Бразіліі. Чэмпіён свету 1994 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на Самбафут
* Профіль у Футпедыі 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Газіянтэпспор
Катэгорыя:Ігракі ФК Гуарані Кампінас
Катэгорыя:Ігракі ФК Баія
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентус Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Уберландыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Дукі-ды-Кашыяс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэзенды
Катэгорыя:Ігракі ФК Брускі
Галактычная астраномія

**Галактычная астраномія** — раздзел зорнай астраноміі, які займаецца даследваннем якасцяў і размеркаванняў зорных сістэм – галактык, якія знаходзяцца па-за межамі нашай Галактыкі.


Катэгорыя:Раздзелы астраноміі
Амерыка Гальега

**Амерыка Рубен Гальега** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Трэнеры ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кола-Кола
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тыгрэс УАНЛ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Талука
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін

**Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін** (; ,  — , Лондан) — англійскі палітычны дзеяч. 34-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі ў 1852—1855 гг. Быў адным з лідараў торы, а з 1850 года — пілітаў. У 1828—1830 і ў 1841—1846 гадах займаў пасаду міністра замежных спраў Вялікабрытаніі.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Шуберт Гамбета

**Шуберт Гамбета** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мар дэ Фонда
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Кукута Дэпартыва
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Гана

**Га́на** (), **Рэспу́бліка Га́на** () — краіна ў Заходняй Афрыцы. Ранейшая назва — Залаты бераг.

## Гісторыя 
У 16 стагоддзі на Залаты бераг прыходзілася 10 % здабычы золата ў свеце, таму за валоданне ім ішло змаганне між еўрапейскімі каланіяльнымі дзяржавамі, чые купцы таксама набывалі ў краі нявольнікаў. У выніку працяглага змагання ў 1874 годзе Англія ўсталявала пратэктарат над гэтай тэрыторыяй.

У 1957 годзе краіна атрымала незалежнасць. Першы яе незалежны ўрад узначаліў Квамэ Нкрума. У 1960 годзе Нкруму абралі прэзідэнтам. У 1961 годзе Квамэ Нкрума абвясціў сябе генеральным сакратаром і пажыццёвым старшынёй «Народнай партыі Канвенту». У 1964 годзе ў краіне ўсталяваўся аднапартыйны дзяржаўны лад, а Квамэ Нкруму абвясцілі пажыццёвым прэзідэнтам. У 1966 годзе, калі Квамэ Нкрума быў з візітам у Пекіне, у Гане адбыўся вайсковы пераварот.

Да 1967 краінай кіраваў генерал-маёр Артур Анкра. Яго змяніў Аманкваа Афрыфа, які кіраваў краінай, пакуль не быў абвінавачаны ў карупцыі і зняты з пасады ў 1970. У 1979 годзе яго расстралялі разам з яшчэ двума былымі кіраўнікамі краіны: шостым — генералам Ачымпонгам і сёмым — генералам Квазі Акуфа.

У 1979 г. адбыўся чарговы вайсковы пераварот, які прывёў да ўлады Джэры Джона Роўлінгса. Роўлінгс за арганізацыю няўдалага перавароту быў прыгаворны да смяротнага пакарання. Але быў вызвалены сваімі прыхільнікамі. Агулам Джэры Роўлінгс удзельнічаў у 3 вайсковых пераваротах, два з якіх былі накіраваныя супраць дэмакратычна абранага кіраўніцтва краіны. Роўлінгс тройчы станавіўся прэзідэнтам. У 1981 годзе Джэры Роўлінгс прыйшоў да ўлады надоўга й заставаўся на пасадзе кіраўніка краіны да 2001 году.

Апошніх двух прэзідэнтаў абралі дэмакратычна. У студзені 2009 года прэзідэнтам стаў Джон Ата-Мілз.

У верасні 2023 года ў сталіцы краіны прайшлі антыўрадавыя пратэсты. Апазіцыя заклікала грамадзян выйсці на акцыі пратэсту ў сувязі з высокім узроўнем карупцыі, беспрацоўем і бесперапынным эканамічным крызісам. Праваабарончыя арганізацыі ў Гане абвінавацілі паліцыю ў фізічным гвалце пры разгоне маніфестацый. У маі 2023 года ўрад заключыў трохгадовую крэдытную праграму з Міжнародным валютным фондам на суму 3 мільярды долараў ЗША. Аднак апазіцыя лічыць, што ўлады зрабілі занадта мала, каб дапамагчы тым, хто з усіх сіл спрабуе звесці канцы з канцамі ва ўмовах эканамічнага спаду, які зацягнуўся.

## Геаграфія Ганы 
* 

## Сімволіка 
* Сцяг Ганы
* Герб Ганы

## Вядомыя асобы 
* Кваме Нкрума
* Джон Эванс Ата Мілс

Файл:Гана (2024-09-28).jpg
Файл:Гана (2024-09-29) 19.jpg
Файл:Гана (2024-09-29) 50.jpg
Файл:Гана (2024-09-29) 60.jpg
Файл:Гана (2024-09-28) 8.jpg

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Свабодная энцыклапедыя, прысвечаная Гане (англ.)


Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы
Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі
Катэгорыя:Заходняя Афрыка
Гапліты

**Гапліты** (грэч. hoplitai цяжкаўзброеныя пешцы) — від цяжкай пяхоты ў Старажытнай Грэцыі ў 5 — 4 ст. да н.э. Найлепшая, найбольш вывучаная частка пяхоты. Аснова войска Аляксандра Македонскага.
нскі гапліт]]
Зброя — доўгая (2—3 м) дзіда і кароткі меч. Засцерагальнае ўзбраенне — шлем, панцыр, набедраныя і нажныя латы, шчыт.

Адзін з асноўных баявых парадкаў — фаланга.

## Спасылкі 
* Гоплиты  // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
* 
* Гоплиты  // *Любкер Ф.* Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2007. — CD-ROM.
* 

Катэгорыя:Войска Старажытнай Грэцыі
Гаральд II Годвінсан

**Га́ральд Годвінсан** (; 1020 — ) — апошні англасаксонскі кароль перад заваяваннем Англіі нармандцамі. Загінуў у бітве пры Гастынгсе.

## Біяграфія 
Гаральд каранаваўся 5 студзеня 1066 і кіраваў каралеўствам да сваёй смерці ў бітве пры Гастынгсе 14 кастрычніка таго ж году, змагаючыся супраць нармандcкіх захопнікаў, пад кіраўніцтвам Вільгельма I Заваёўніка. Гаральд адзін з трох каралёў Англіі, што былі забіты на поле бойкі, побач з Рычардам I Львінае сэрца і Рычардам III.

Гаральд не быў прадстаўніком каралеўскай дынастыі, але быў у сваяцтве з ёю. Яго сястра Эдыт Усэкская была жонкай Эдуарда Спаведніка. Таксама Гаральд меў сваяцтва з дацкім каралеўскім дваром, ён быў стрыечным братам караля Свена II.

Гаральд да таго як стаць каралём быў эрлам Уэсекса, а потым быў назначаны яшчэ і на пасаду эрла Гэрэфорда. Удзельнічаў у пераможнай ваеннай кампаніі супраць Грыфіда ап Лівеліна Гвінедскага — ўладара Уэльса — у 1062—1063 гадах. Стаў каралём па парадзе Эдуарда Спаведніка і па рашэнню Уітэнагемота на наступны дзень пасля смерці Эдуарда.

Лічыцца, што Гаральд быў забіты стралой у вока падчас бітвы пры Гастынгсе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Прафайл Гаральда Годвінсана  
* BBC. Гістарычныя асобы

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Нармандскае заваяванне Англіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Графы Усходняй Англіі
Уорэн Гардзінг

**Уорэн Гамалііл Гардзінг** (;  — ) — 29-ы прэзідэнт ЗША з 4 сакавіка 1921 года да сваёй смерці. Калі Гардзінг памёр, ён быў адным з самых папулярных прэзідэнтаў у гісторыі; аднак далейшыя звязаныя з ім скандалы, такія як , істотна зменшылі папулярнасць Гардзінга, асабліва пасля адкрыцця справаў адной з яго палюбоўніц Наны Брытан. У гістарычным рэйтынгу прэзідэнтаў ЗША Гардзінг мае рэйтынг сярод самых горшых.

## Біяграфія 
Гардзінг нарадзіўся ў Блюмінг Гроў, штат Агая. Ён пражыў у сельскай мясцовасці Агая амаль усё сваё жыццё, акрамя часу палітычнай службы. Ён пасяліўся ў Марыёне, штат Агая, калі яму было менш за 20 гадоў, купіў газету «Marion Star» і зрабіў яе паспяховай. У 1899 годзе ён быў абраны ў сенат штата Агая і праз чатыры гады паспяхова балатаваўся на пасаду лейтэнанта-губернатара. Яму не ўдалося абрацца на пасаду губернатара ў 1910 годзе, але ён быў абраны ў Сенат у 1914 годзе.

Гардзінг атрымаў намінацыю рэспубліканскай партыі на выбарах прэзідэнта ў 1920 годзе, хоць і лічыўся няўдачнікам з малымі шанцамі на поспех. Вядучыя кандыдаты, такія як генерал Леанард Вуд, не змаглі атрымаць большасць для забеспячэння прызначэння, і перамовы зайшлі ў тупік. У гэты час падтрымка Гардзінга паступова расла, пакуль ён не быў прызначаны на дзясятым галасаванні. Ён правёў «кампанію пярэдняга ганка» (), застаючыся па большай частцы ў Марыёне і прымаючы людзей, якія да яго прыходзілі. З абяцаннем вяртання да нармальнага жыцця ён атрымаў перамогу над кандыдатам ад дэмакратаў Джэймсам М. Коксам і кандыдатам Сацыялістычнай партыі Юджынам Дэбсам і стаў першым сенатарам, які быў абраны прэзідэнтам.

Гардзінг прызначыў шэраг добра вядомых асоб, у тым ліку Эндру Мелана ў казначэйства, Герберта Гувера ў гандаль і Чарльза Эванса Х’юза ў Дзяржаўны дэпартамент. Адным з галоўных дасягненняў знешняй палітыкі было правядзенне Вашынгтонскай Ваенна-марской канферэнцыі 1921—1922, пасля якой буйныя ваенна-марскія дзяржавы дамовіліся аб праграме ваенна-марскіх абмежаванняў на працягу дзесяці гадоў. Два сябры кабінета Гардзінга былі замяшаныя ў карупцыі: міністр унутраных спраў Альберт Фол і генеральны пракурор Гары Догерці. Скандалы выкрыліся толькі пасля смерці Гардзінга, як і яго раманы, якія моцна пашкодзілі яго рэпутацыі. Гардзінг памёр у Сан-Францыска ад кровазліцця ў мозг, выкліканага хваробай сэрца, падчас заходняга турнэ; яго пераемнікам стаў віцэ-прэзідэнт Кальвін Кулідж.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Агая
Гарынча

**Мануэ́л (Манэ́) Франсі́ску дус Са́нтус** (; , Паў-Гранды — , Рыа-дэ-Жанэйра), больш вядомы як **Гары́нча** () — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1958 і 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль  на сайце ФІФА
* Галы Гарынчы
* Усе матчы Гарынчы за «Батафогу»

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Аларыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Хуніёр Баранкілья
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе