open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пол Энтані Самуэльсан

**Пол Энтані Самуэльсан** (; 15 мая 1915, Гэры, штат Індыяна — 13 снежня 2009, Белмонт, Масачусетс) — выбітны амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1970) «за навуковую працу, развілі статычную і дынамічную эканамічную тэорыю і ўнеслі ўклад у павышэнне агульнага ўзроўню аналізу ў галіне эканамічнай навукі».

Пол Самуэльсан нарадзіўся ў невялікім сталеліцейным мястэчку Гэры ў штаце Індыяна ў сям’і аптэкара Фрэнка Самуэльсана і Элы Ліптан, габрэйскіх імігрантаў з Польшчы.

Скончыў Гайдпаркскую вышэйшую школу ў Чыкага. Вучыўся ў Чыкагскім універсітэце; доктар філасофіі (Ph.D.) Гарварда; прафесар Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. Лічыцца ініцыятарам «неакласічнага сінтэзу» (аб’яднання ў адну канцэпцыю неакласічнай мікраэканомікі і кэйнсіянскага макраэканомікі) і адным з заснавальнікаў неаейнсіянства.

Прэзідэнт Міжнароднай эканамічнай асацыяцыі (1956—1959). Прэзідэнт Эканаметрычнага таварыства (1952). Прэзідэнт Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі (1961). Узнагароджаны медалём Дж. Б. Кларка (1947), Нацыянальнай навуковым медалём ЗША (1996).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Авіяносец

**Авіяносец** — клас ваенных караблёў, асноўнай ударнай сілай якіх з’яўляецца палубная авіяцыя.

Авіяносцы маюць палётную палубу і іншыя сродкі забеспячэння ўзлёту і пасадкі самалётаў, а таксама ангары, тэхнічныя сродкі абслугоўвання і запраўкі авіятэхнікі, сродкі кіравання і забеспячэння палётаў.

## Цяперашні стан 
У цяперашні час авіяносцы з'яўляюцца найбуйнейшымі ваеннымі караблямі знаходзячыміся ў эксплуатацыі. Авіягрупа, якая базіруецца на борце, складаецца з некалькіх дзясяткаў самалётаў, у лік якіх могуць уваходзіць знішчальнікі, штурмавікі, самалёты-запраўшчыкі, самалёты далёкага радыёлакацыйнага выяўлення і кіравання, супрацьлодкавыя самалёты, самалёты-разведчыкі і самалёты РЭБ. Разам з гэтым, авіяносец размяшчае таксама групай верталётаў, якія ўяўляюць сабой пошукава-выратавальныя, выведвальныя, супрацьлодкавыя і транспартныя машыны.

У цяперашні час толькі дзесяць дзяржаў маюць у складзе сваіх флатоў авіяносцы і яшчэ тры — патэнцыйна авіяносцы (фармальна — універсальныя дэсантныя караблі-верталётаносцы). 

Гістарычна авіяносцы былі таксама ў складзе ВМС Германіі, Аўстраліі, Бразіліі, Аргенціны, Канады, Нідэрландаў.

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Катэгорыя:Авіяносцы
Жылічы

Назву **Жы́лічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Жылічы — вёска ў Камянецкім раёне 

* Гродзенская вобласць:
** Жылічы — вёска ў Бераставіцкім раёне.
** Жылічы — вёска ў Гродзенскім раёне.
** Жылічы — вёска ў Іўеўскім раёне.
** Жылічы — вёска ў Мастоўскім раёне.
** Жылічы — вёска ў Шчучынскім раёне.

* Гомельская вобласць:
** Жылічы — вёска ў Брагінскім раёне 

* Магілёўская вобласць:
** Жылічы — вёска ў Добасненскім сельсавеце Кіраўскага раёна 
** Жылічы — пасёлак у Добасненскім сельсавеце Кіраўскага раёна 

* Мінская вобласць:
** Жылічы — вёска ў Клецкім раёне.
** Жылічы — вёска ў Лагойскім раёне.

## Этымалогія 
Было ваўкавыскае Жыліч, віленскае Жылейка, з-пад Іўя (Ліпнішкі) было Жыль. Ёсць літоўскія *Žilys, Žilaitis*, латышскае *Žils*. Аснова *Žil*- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах.

## Гл. таксама 
* Жылі
* Жыліхава
* Жыліхаўка
* Жылянцы

## Крыніцы
Ганьсу

**Ганьсу** (кіт. 甘肃; піньінь Gānsù) — правінцыя на поўначы цэнтральнай часткі Кітая. Сталіца і найбуйнейшы горад — Ланьчжоў. Насельніцтва 26.190.000 чалавек (22-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.).

## Геаграфія 
Правінцыя займае плошчу 454.400 км ² (7-е месца).

Катэгорыя:Правінцыі Кітая
Гунар Мюрдаль

**Гунар Мюрдаль** (, , Густафс — , Стакгольм) — шведскі эканаміст і сацыёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы ў 1974 годзе «за асноўныя працы па тэорыі грошай і глыбокі аналіз ўзаемазалежнасці эканамічных, сацыяльных і інстытуцыйных з'яў».

## Біяграфія 
Скончыў юрыдычную школу ў Стакгольме. Доктар права Стакгольмскага ўніверсітэта, прафесар там жа.

У 1945—1947 гадах міністр гандлю, у 1947—1957 гадах генеральны сакратар Эканамічнай камісіі ААН па Еўропе.

Заснавальнік і дырэктар Інстытута даследаванняў сусветнай эканомікі пры Стакгольмскім універсітэце (з 1961 года).

Аўтар навуковых прац па пытаннях міжнародных эканамічных адносін, тэорый грошай і эканамічнай дынамікі, дэмаграфічнай палітыкі, узаемазалежнасціэканамічных, сацыяльных, прававых і культурна-маральных фактараў развіцця.

Даследаваў міжрасавыя адносіны і становішча чарнаскурага насельніцтва ЗША («Амерыканская дылема: негрыцянская праблема і сучасная дэмакратыя», т.1-2, 1944), сацыяльна-эканамічныя праблемы слабаразвітых краін Паўднёва-Усходняй Азіі («Азіяцкая драма: даследаванне беднасці народаў», 1968).

Доктар эканамічных навук (1927).

Член Шведскай каралеўскай АН. Ганаровы доктар больш як 30 еўрапейскіх і амерыканскіх універсітэтаў.

Лаўрэат прэмій Ф. Сейдмана (1979). (1974) і Веблена-Команса (1975).

## Асабістае жыццё 
Жонка  - Альва Мюрдаль - дыпламат, палітык і пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1982); сын - Ян Мюрдаль (нар. 1927) - вядомы пісьменнік і журналіст, дачкі: Сісела Мюрдаль-Бок - філосаф, прафесар Гарвардскага ўніверсітэта, і Кай Фелстер - сацыёлаг.

## Асноўныя творы 
* «Грашовая раўнавага» (Monetary Equilibrium, 1939).
* «Палітычны элемент у развіцці эканамічнай тэорыі» (The Political Element in the Development of Economic Theory, 1956).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Швецыі
Катэгорыя:Эканамісты XX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Стакгольмскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Стакгольмскага ўніверсітэта
Леанід Вітальевіч Кантаровіч

**Леанід Вітальевіч Кантаровіч** (6 (19) студзеня 1912, Санкт-Пецярбург — 7 красавіка 1986, Масква) — савецкі матэматык і эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1975) «за ўклад у тэорыю аптымальнага размеркавання рэсурсаў». Піянер і адзін з стваральнікаў лінейнага праграмавання.

## Творы 
* «Матэматыка і эканоміка — узаемапранікненне навук», 1977, сумесна з М. К. Гавурыным.
* L. V. Kantorovich: «Essays in Optimal Planning», 1977.
* «Мой шлях у навуцы», 1987.
* «Функцыянальны аналіз (асноўныя ідэі)», 1987.
* "Selected Works. Part 1: Descriptive Theory of Sets and Functions. Functional Analysis in Semi-Ordered Space ", 1996.
* "Selected Works. Part 2: Applied Functional Analysis. Approximation Methods and Computers ", 1996.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Вучоныя СССР
Бактэрыяльны вагіноз

**Бактэрыяльны вагіноз** (іншыя назвы: вагінальны дысбіёз (дысбактэрыёз)) — інфекцыйны незапаленчы сіндром, які характарызуецца рэзкім зніжэннем або адсутнасцю лактафлоры і яе заменай на полімікробныя асацыяцыі анаэробаў і гарднерэлы, канцэнтрацыя якіх дасягае 109-1011 КОЕ / мл. вагінальнага адлучаемага. Разнастайнасць розных мікраарганізмаў, якія ўдзельнічаюць ва ўзнікненні бактэрыяльнага вагіноза, тлумачыць тэрмін «бактэрыяльны», а ў сувязі з адсутнасцю ў аддзяляемым похвай лейкацытаў - клетак, адказных за развіццё запаленчых рэакцыі, адбылося змяненне тэрміна «вагініт» на тэрмін «вагіноз».

Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Гранічна дапушчальны выкід

**Гранічна дапушчальны выкід** (**ГДВ**) — параметр для апісання колькасці забруджвальнага рэчыва ў выкіданых газах, што лічыцца гранічна дапушчальнай пры яго выкідзе ў атмасферу за пэўную адзінку часу.

ГДВ вызначаецца для ўсіх крыніц забруджвання атмасферы (і для ўсіх дамешкаў, якія выкідаюць гэтыя крыніцы) такім чынам, каб выкіды шкодных рэчываў з пэўнай крыніцы і сукупнай колькасці крыніц горада або іншага населенага пункта не стваралі, з улікам перспектывы развіцця прамысловых прадпрыемстваў і рассейвання ў атмасферы шкодных рэчываў, прыземную канцэнтрацыю, якая перавышае іх ГДКмр.

Асноўныя значэнні ГДВ — максімальныя разавыя — вызначаюць пры поўнай нагрузцы на газаачышчальнае і тэхналагічнае абсталяванне ў звыклым рэжыме работы, без іх перавышэння на працягу 20-хвілінных інтэрвалаў. Нароўні з максімальнымі разавымі (кантрольнымі) значэннямі ГДВ (г/з) вызначаюць вытворныя ад іх гадавыя значэнні ГДВг (т/г) для асобных крыніц і прадпрыемства агулам з улікам часавай нераўнамернасці выкідаў, у тым ліку за кошт планавага рамонту газаачышчальнага і тэхналагічнага абсталявання.

Пры немагчымасці дасягнення прадпрыемствам значэнняў ГДВ з прычын аб’ектыўнага характару для яго вызначаюць нормы часова ўзгодненых выкідаў (ЧУВ) шкодных рэчываў і ўводзяць паступовае зніжэнне іх паказчыкаў да значэнняў, што забяспечваюць трыманне ГДВ.

## Гл. таксама 
* Гранічна дапушчальны скід -- аналагічныя нормы для вады

Катэгорыя:Ахова прыроды
Катэгорыя:Экалагічнае права
Катэгорыя:Экалагічнае нарміраванне
Філіп Яфе

**Філіп Яфе** (; 17 лютага 1819 — 3 красавіка 1870) — нямецкі гісторык, спецыяліст у вобласці крыніцазнаўства. З 1862 г. — прафесар дапаможных (спецыяльных) гістарычных дысцыплін Берлінскага універсітэта. Быў супрацоўнікам Monumenta Germaniae historica. Падрыхтаваныя Яфе публікацыі крыніц — выданне рэгест рымскіх пап і іншыя — адрозніваюцца высокім навуковым узроўнем.

## Працы 
* Jaffe, F. Bibliotheca rerum Germanicarum. Bd. 1 — 6. — Berlin, 1864—1873.

Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Аляхновіцкае ўзвышша

**Аляхновіцкае ўзвышша** — паўночна-заходняя частка Мінскага ўзвышша, якая знаходзіцца ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. На паўднёвым захадзе абмежавана далінай Заходняй Бярэзіны, на паўночным усходзе — далінай Ушы. На поўначы стромкім уступам падыходзіць да забалочанай Нарачана-Вілейскай нізіны.

Рэльеф узвышша плоскахвалісты, з адноснымі перавышэннямі каля 5 м. Ускраіны крутыя, зыходзячы да рачных далін, утвараюць высокія схілы да 20 м. Глебы дзярнова-падзолістыя, у асноўным выкарыстоўваюцца пад пашу. Расліннасць прадстаўлена на схілах хмызнякамі і масівамі лесу.

Найвышэйшы пункт Аляхновіцкага ўзвышша — 313 м. Назвы не мае. Знаходзіцца на лясістым пагорку паміж вёскамі Уланаўшчына, Гірдзі і Воўкаўшчына Маладзечанскага раёна, у 15 км на паўднёвы ўсход ад г. Маладзечна. Вяршыня пазначана разбураным трыянгулятарам.

## Спасылкі 
* Фатаграфія Аляхновіцкага ўзвышша
* Олехновичская возвышенность  

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Мінскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Маладзечанскага раёна
Небяспека

**Небяспека** — верагоднасць, магчымасць узнікнення тых ці іншых працэсаў, з’яў, тэхнагенных здарэнняў, якія могуць з’явіцца ці з’явіліся чыннікам надзвычайнай ці экстрэмальнай сітуацыі.

У залежнасці ад крыніцы асноўныя выгляды небяспекі для жыцця і здароўя чалавека можна падзяліць на:
* радыяцыйную;
* хімічную;
* пажаравыбуханебяспечнасць;
* біялагічную;
* гідрадынамічную;
* небяспека прыродных з’яў і працэсаў;
* экалагічную.

Катэгорыя:Небяспекі
Катэгорыя:Бяспека
Катэгорыя:Метадалогія
Катэгорыя:Рызыкі
Футбольныя шчыткі

**Футбольныя шчыткі** з'яўляюцца неад'емным атрыбутам футбольнай формы. Яны прызначаны, перш за ўсё, для абароны ног ад фізічных пашкоджванняў.

## Гісторыя футбольнага шчытка 
Мяркуюць, што першым футбалістам, які пачаў выкарыстоўваць шчыткі, з'яўляецца гулец англійскага футбольнага клуба Нотынгем Форэст Сэм Уэлер Уідоусан. У 1874 годзе ён прымацаваў паверх шарсцяных гетраў укарочаную пару шчыткоў для крыкета. Спачатку гульцы не ўспрынялі такое новаўвядзенне, але пазней яго пачалі выкарыстоўваць іншыя футбалісты..

Першыя шчыткі для футбола ўскладнялі свабоду перамяшчэння футбалістаў на полі і былі несумяшчальныя з узрастаючым тэмпам гульні. Таму неўзабаве, футбольныя шчыткі сталі насіць карацейшымі, а абарона зводзілася да найбольш схільнай да траўм пярэдняй частцы нагі.

## Прызначэнне 
Футбольныя шчыткі прызначаны, у першую чаргу, для размеркавання нагрузкі па ўсёй паверхні, што дазваляе мінімізаваць сілу удараў. Шчыткі не здольныя паглынуць значную колькасць энергіі і прадухіліць пералом косці, калі наносяцца ўдары вялікай сілы.

## Матэрыялы 
Матэрыялы, з якіх вырабляюца сучасныя футбольныя шчыткі валодаюць энергапаглынаючай здольнасцю і засцерагаюць нагу футбаліста ад траўмаў. Шчыткі вырабляюцца з наступных сінтэтычных матэрыялаў:

Шкловалакно -цверды, трывалы і лёгкі матэрыял

Мікрапорыстая гума - лёгкі, але не настолькі трывалы матэрыял, як шкловалакно.

Поліўрэтан - цяжкі і трывалы матэрыял, які забяспечвае найлепшую абарону ад магчымых траўмаў.

Пластык - лёгкі матэрыял з невялікай ступенню абароны .

## З якой мэтай выкарыстоўваюць футбольныя шчыткі 
Вялікагаленачная косць ў значнай ступені з'яўляецца неабароненай уздоўж пярэдняй медыяльнай паверхні, паколькі яна размяшчаецца непасрэдна пад скурай, і ёй не хапае амартызацыі, у параўнанні з іншымі касцямі , якіх акружаюць мышцы.  Таму вялікагаленачная косць больш схільна да траўмаў у выніку нанесеных па ёй удараў, аж да пераломаў. Такія траўмы вельмі балючыя , таму што надкосніца мае шмат балевых рэцэптараў.

## Віды футбольных шчыткоў 
Зыходзячы са ступені абароны, футбольныя шчыткі дзеляцца на два віды: з абаронай шчыкалаткі і ахілавага сухажылля і  без яе. Першы тып шчытка забяспечвае больш надзейную ступень абароны шчыкалаткі. Другі выгляд лягчэйшы, зручнейшы, таннейшы, але ён у меншай ступені засцерагае гульца ад магчымых калецтваў. Спартсмены часта аддаюць перавагу шчыткам другога тыпу. Аднак спартыўныя ўрачы раяць ўсё ж такі максімальна абараняць нагу, таму што нават у сяброўскай гульні можна атрымаць вельмі сур'ёзную траўму. Таксама шчыткі падзяляюцца на суцэльныя і са ўстаўкамі (палегчаныя). Палегчаныя шчыткі ў асноўным выкарыстоўваюць маладыя спартсмены.
Футбольныя шчыткі абараняюць ад цэлага шэрагу сур'ёзных траўмаў ног. У сучасным прафесіянальным футболе іх выкарыстанне з'яўляецца абавязковым.

Катэгорыя:Футбол
Менархе

**Менархе** (стар.-грэч. Μήν «месяц» ἀρχή «пачатак») — першы менструальны цыкл, першы менструальны крывацёк. Менархе звычайна адбываецца праз 2 гады пасля таго, як адбываюцца першыя змены ў развіцці грудзяў (thelarche, тэлархе). З пункту гледжання медыцыны і сацыялогіі гэта цэнтральнае падзея ў жаночым палавым развіцці, якое паказвае на здольнасць арганізма да цяжарнасці. Пачынаецца менархе ў большасці жанчын у 12-13 гадоў, час наступу залежыць ад фізічнага развіцця арганізма, харчавання, перанесеных захворванняў, сацыяльна-бытавых умоў і ад мноства іншых прычын. Прадвеснікамі менархе могуць быць «беспадстаўныя» змены самаадчування: стамляльнасць, слабасць, ўзбудлівасць або прыступы засмучэння, галаўныя болі, галавакружэнне, болі унізе жывата, млоснасць, болі ў паясніцы і інш.

## Гл.таксама 
* Менструацыя

Катэгорыя:Гінекалогія
Перадменструальны сіндром

**Перадменструальны сіндром** (ПМС) — складаны комплекс сімптомаў, які ўзнікае ў жанчын у дні, што папярэднічаюць менструацыі.

Перадменструальны сіндром можа выяўляцца ў шэрагу нервова-псіхічных, абменна-эндакрынных або вегетатыўна-сасудзістых парушэннях, прычым у кожнай жанчыны сімптомы індывідуальныя. Упершыню быў вызначаны як медыцынскі сіндром Робертам Т. Франкам ў 1931 годзе пад назвай перадменструальная напружанасць (*premenstrual tension*).

Катэгорыя:Гінекалогія
Ян Тынберген

**Ян Тынберген** (, 12 красавіка 1903, Гаага — 9 чэрвеня 1994, Гаага) — галандскі эканаміст.

Нобелеўскую прэмію па эканоміцы (1969) разам з Рагнарам Фрышам Тынберген атрымаў «за стварэнне і прымяненне дынамічных мадэляў да аналізу эканамічных працэсаў».

Галандскі навуковец скончыў Лейдэнскага ўніверсітэт, доктар таго ж універсітэта. Працаваў у Нідэрландскай эканамічнай школе (падраздзяленне ўніверсітэта Эразмус (Ротэрдам), дырэктарам Цэнтральнага бюро статыстыкі (Гаага). Прэзідэнт Эканамэтрычнага таварыства (1947).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў
Астрашыцкагарадоцкі сельсавет

**Астрашыцкагарадо́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Мінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок Астрашыцкі Гарадок.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Астрашыцка-Гарадоцкага раёна Мінскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года сельсавет у межах гарадской рысы горада Мінска, з 26 мая 1935 года ў складзе Мінскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 9 жніўня 1979 года ў склад новаўтворанага Бараўлянскага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты: вёскі Курганы, Лескаўка і пасёлак Вопытны.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5730 чалавек, з іх 86,5 % — беларусы, 9,7 % — рускія, 1,9 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 7031 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Гуандун

**Гуандун** — правінцыя на поўдні Кітайскай Народнай Рэспублікі. Гуандун знаходзіцца на поўдзень ад гор Наньлін на ўзбярэжжы Паўднёва-Кітайскага мора і мяжуе са спецыяльнымі адміністрацыйнымі раёнамі Ганконг (Сянган) і Макао, а таксама з правінцыямі Гуансі, Хунань, Цзянсу, Фуцзянь і Хайнань. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Гуанчжоў. Гісторыя, культура і мова (дыялект) правінцыі Гуандун даволі моцна адрозніваюцца ад іншых раёнаў краіны (гл. кантонскі дыялект). За апошнія гады Гуандун стаў адной з найбольш эканамічна развітых правінцый Кітая.

## Геаграфія 
У рэльефе — чаргаванне гор вышынёй да 1922 м і нізінных раўнін. На нізінах сярэдняя тэмпература студзеня ад 8 °C да 16 °C, ліпеня — 26—28 °C. Ападкаў 1200—2000 мм за год. Густая сетка рэк. Радовішчы каменнага вугалю, руд вальфраму, марганцу, сурмы. Апрацоўваецца каля 50 % тэрыторыі.

## Сельская гаспадарка 
Штогод збіраюць 2—3 ураджаі. Асноўная культура — рыс (каля 70 % плошчаў), а таксама цукровы трыснёг, алейныя (арахіс, соя, кунжут, камелія, тунг, трапічныя эфіраносы), пладовыя культуры, джут, рамі, сізаль і інш. Шаўкаводства. Рыбалоўства і рыбагадоўля. Жывёлагадоўля (цяглавая буйная рагатая жывёла, свінні). Птушкагадоўля.

## Літаратура 
Катэгорыя:Правінцыі Кітая
Ліга чэмпіёнаў

**Ліга чэмпіёнаў** — назва для серыі спартыўных спаборніцтваў (звычайна міжнародных). Найчасцей пад назвай Ліга чэмпіёнаў маюць на ўвазе Лігу чэмпіёнаў УЕФА — футбольны турнір сярод лепшых еўрапейскіх мужчынскіх камандаў.

* У футболе:
** Ліга чэмпіёнаў УЕФА
** Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын
** Ліга чэмпіёнаў АФК
** Ліга чэмпіёнаў КАФ
** Ліга чэмпіёнаў КОНКАКАФ
** Ліга чэмпіёнаў АФК
** Арабская Ліга чэмпіёнаў па футболу
* У хакеі з шайбай:
** Хакейная Ліга чэмпіёнаў
* У гандболе:
** Ліга чэмпіёнаў ЕГФ
* У валейболе:
** Ліга чэмпіёнаў ЕКВ
Ступічава

**Ступі́чава** (, ) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Навіцкавіцкага сельсавета.

Да 9 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Дзмітровіцкага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Навіцкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна
Васіль Андрэевіч Жукоўскі

**Васіль Андрэевіч Жукоўскі** () — расійскі паэт, заснавальнік рамантызму ў расійскай паэзіі, перакладчык, крытык.

Правадзейны (1818), ганаровы член (1827—1841) Імператарскай Расійскай Акадэміі навук, яе ардынарны акадэмік (1841) на Аддзяленні рускай мовы і славеснасці, тайны саветнік (1841).

Аўтар слоў гімну Расійскай імперыі. Выхавальнік будучага імператара Аляксандра II.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Адрэзак

thumb|220px|right
**Адрэзак** прамой — частка прамой, якая складаецца з двух розных пунктаў і ўсіх пунктаў, што ляжаць паміж імі.

Адрэзак прамой злучае два пункты \;A і \;C, яны называюцца канцамі адрэзка і абазначаюцца наступным чынам&nbsp;— [A;\;C]. Любы пункт, які ляжыць паміж канцамі адрэзка, называецца яго ўнутраным пунктам. Адлегласць паміж канцамі адрэзка называюць яго даўжынёй і абазначаюць як \;|AC|.

Катэгорыя:Эўклідава геаметрыя
Катэгорыя:Элементарная матэматыка
Вольнаўскі сельсавет

**Во́льнаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр сельсавета — аграгарадок Вольна.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Гарадзішчанскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР, з 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Стайкаўскага сельсавета. 14 красавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага Паланечкаўскага сельсавета (4 населеныя пункты: Паланечка, Рэпічы, Серамовічы і Шчарбовічы), у склад Мядзеневіцкага сельсавета перададзена вёска Стайкі. У 1962 годзе ў склад сельсавета з Савіцкага сельсавета перададзены 7 населеных пунктаў (вёскі Верхняе Чэрніхава, Галынка, Ліхасельцы, Нагорнае, Ніжняе Чэрніхава, Цішкоўцы і Чэрніхава), наўзамен у склад Савіцкага сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі Паланечка, Рэпічы, Серамовічы, Шчарбовічы і пасёлак Паланечка). З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Баранавіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў. 26 чэрвеня 2013 года ў склад сельсавета былі перададзеныя ўсе населеныя пункты — Паланечка, Рэпічы, Шчарбовічы — скасаванага Паланечкаўскага сельсавета.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзіць 1 аграгарадок, 13 вёсак і 1 хутар:

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 1890 чалавек, з іх 93,5 % — беларусы, 3,5 % — рускія, 1,2 % — палякі, 1,0 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 1767 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гарадзішчанскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Велікалуцкі сельсавет

**Велікалу́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок Русіно (да 2019 г. вёска Вялікія Лукі).

## Гісторыя 
12 кастрычніка 1940 года ў складзе Навамышскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР быў утвораны **Лукаўскі сельсавет**. Цэнтр — вёска Вялікія Лукі. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 8 красавіка 1957 года сельсавет у складзе Баранавіцкага раёна. 20 мая 1957 года ў склад Уцёскага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (вёскі Багушы, Млынок і Рагозніца). 17 лістапада 1959 года сельсавет быў перайменаваны ў Велікалуцкі сельсавет. 22 сакавіка 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага Лаўрынавіцкага сельсавета (населеныя пункты Грабавец, Капані, Крыжыкі і Русіно). На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 8 населеных пунктаў. У 1975 годзе на тэрыторыі сельсавета ўзнікла вёска Крынкі. 2 жніўня 2019 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Русіно.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 1 пасёлак, 1 аграгарадок і 7 вёсак:

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2362 чалавекі, з іх 86,0 % — беларусы, 5,9 % — рускія, 3,3 % — палякі, 2,9 % — цыганы, 0,9 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 2281 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Навамышскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Вялікія Лукі (Баранавіцкі раён)

**Вялі́кія Лу́кі** (, ) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Велікалуцкага сельсавета, да 2 жніўня 2019 года яго цэнтр. Размешчаны за 15 км на поўдзень ад Баранавічаў, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Русіно на лініі Баранавічы — Лунінец.

Да Вялікіх Лукаў далучана суседняя в. Жарнакоўшчына.

## Гісторыя 
Вядомы з XV стагоддзя як сяло Лука. Да 1430 года ўласнасць вялікага князя Вітаўта. З 1449 года належалі каталіцкай царкве.

У 1770 годзе пабудавана драўляная царква. З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі, сяло Ястрамбельскай воласці Навагрудскага павета, з 1842 года Мінскай губерні. У 1862 годзе адкрыта народнае вучылішча. У 1879 годзе працавала праваслаўнае папячыцельства, праваслаўны прыход (вёскі Вялікія Лукі, Волахва, Малыя Лукі, Рагозніца, Русіно, Грабавец) налічваў 3,5 тысяч прыхаджан (пісьменныя складалі 5 %). Царкве належала 90 дзесяцін зямлі, у тым ліку 50 дзесяцін ворыва. У 1897 годзе ў сяле працавала народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, праваслаўная царква, піцейны дом.

У 1900 годзе ў народным вучылішчы было 90 вучняў (з іх 10 дзяўчынак). У 1909 годзе працавалі 2 народныя вучылішчы (для хлопчыкаў і для дзяўчынак, настаўнікі Фёдар Кароткі і Марыя Гарбацэвіч). Побач з сялом знаходзіўся маёнтак Лукі — 1 двор, 10 жыхароў. З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, вёска Ястрамбельскай гміны Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета Навамышскага раёна, з 8 красавіка 1957 года Баранавіцкага раёна Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей.

У Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1941 года да 7 ліпеня 1944 года акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах загінулі 33 аднавяскоўцы.

У 1970 годзе дзейнічаў камбінат бытавога абслугоўвання, клуб, сталовая, сярэдняя школа, фельчарска-акушэрсуі пункт і магазін.

## Інфраструктура 
* Сядзібы выканкома сельсавета і калгаса
* Рамонтна-механічныя майстэрні
* Ветэрынарны ўчастак
* Сярэдняя школа (ёсць гісторыка-краязнаўчы музей)
* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі
* Клуб
* Дом быту
* Аўтаматычная тэлефонная станцыя

## Насельніцтва 
* 174 двары, 1024 жыхароў (1897)
* 215 двароў, больш за 1117 жыхароў (1909)
* 126 дамоў, 689 жыхароў (1921)
* 1293 жыхары (1939)
* 584 жыхары (1959)
* 237 двароў, 822 жыхары (1970)
* 209 двароў, 478 жыхароў (1996)
* 121 двор, 506 жыхароў (1998)
* 134 гаспадаркі, 408 жыхароў (2005)

## Славутасці 
* Свята-Георгіеўская царква
* Помнік землякам
* Брацкая магіла савецкіх воінаў

## Выбітныя асобы 
Радзіма беларускага грамадска-палітычнага дзеяча Міхала Кахановіча.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Велікалуцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна
Страўнік

thumb|(1) дно страўніка, (2) вялікая крывізна, (3) цела, (4) ніжні полюс страўніка, (5) прываротнікавая (піларычная) частка, (6) адтуліна прываротніка, (7) вуглавая выразка, (8) малая крывізна, (9) зморшчыны слізістай абалонкі
**Страўнік** () — полы цягліцавы орган, размешчаны паміж страваводам і дванаццаціперснай кішкай. Уяўляе сабой мехападобнае пашырэнне стрававальнага канала, у якім запасіцца і пераварваецца праглынутая ежа. Вылучаемы залозамі слізістай страўніка страўнікавы сок змяшчае стрававальныя ферменты, саляную кіслату і іншыя рэчывы, пераварвае бялкі, часткова тлушчы, аказвае бактэрыцыднае дзеянне. Акрамя таго, у страўніку адбываецца механічнае драбненне ежы.

Аб'ём пустога страўніка складае каля 500 мл.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Брушная поласць
Катэгорыя:Органы
Менструацыя

]]
**Менструацыя** (ад  — месяц), **месячныя** або **рэгулы** — частка менструальнага цыкла жаночага арганізма — адрыньванне функцыянальнага пласта эндаметрыя (слізістай абалонкі маткі), якое суправаджаецца крывацёкам.

Ад першага дня менструацыі пачынаецца адлік менструальнага цыкла.

## Менструальны цыкл 
Першая менструацыя (менархе) у жанчыны адбываецца ў 12-14 гадоў (у сярэднім; з роскідам ад 9-11 да 19-20 гадоў). Пасля першай менструацыі наступная можа быць праз 2 або 3 месяцы. З часам менструальны цыкл ўсталёўваецца і працягваецца 28 дзён, але працягласць цыкла ад 21 да 35 дзён таксама ёсць нармальнай — толькі ў 13 % усіх жанчын цыкл складае роўна 28 дзён. Сама менструацыя доўжыцца прыкладна 2-8 дзён.

Да палавога паспявання, у перыяд цяжарнасці і адразу пасля родаў, у менапаўзе менструацыя адсутнічае. Часам падчас кармлення грудзьмі менструацыя можа адсутнічаць нейкі час і на гэтым адсутнасці менструацыі пабудаваны такі метад засцярогі ад цяжарнасці як метад лактацыённай аменарэі.

## Менструальная кроў 
Тое, што менструальная кроў не згортваецца і мае больш цёмны колер, чым кроў, якая цыркулюе ў сасудах — гэта норма. Гэта тлумачыцца прысутнасцю ў менструальнай крыві набору ферментаў.

## Эўфемізмы 
У беларускай мове існавала пэўная колькасць эўфемізмаў, якімі жанчыны азначалі надыход менструацыі: прані́на, краскі, крові, (свае́) ча́сы, сходы, жаноцкае.

Адпаведна, надыход клімаксу азначаўся, як «свае ча́сы ўнікаюць», хварэць сваімі часамі.

## Гл. таксама 
* Авуляцыя
* Перадменструальны сіндром
* Гіпаменарэя

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Пералік песень ABBA

Спіс песень, запісаных і выкананых шведскім поп-гуртам ABBA.

## A 
* Al Andar
* Andante, Andante
* Angeleyes
* Another Town, Another Train
* Arrival
* As Good as New
* And the Wind Cries Mary

## B 
* Bang-A-Boomerang
* Burning My Bridges

## C 
* Cassandra
* Chiquitita
* Conociéndome, Conociéndote
* Crazy World
* Crying Over You

## D 
* Dame! Dame! Dame!
* Dance (While The Music Still Goes On)
* Dancing Queen
* The Day Before You Came
* Disillusion
* Does Your Mother Know
* Dream World
* Dum Dum Diddle

## E 
* Eagle
* Elaine
* Estoy Soñando

## F 
* Felicidad
* Fernando
* Fernando [Swedish — Frida’s Solo Version]
* Free As A Bumble Bee

## G 
* Gimme! Gimme! Gimme!
* Gonna Sing You My Love Song
* Gracias Por La Música
* Get on the Carousel
* Givin' A Little Bit More

## H 
* Happy Hawaii
* Happy New Year
* Hasta Mañana
* He Is Your Brother
* Head Over Heels
* Hey, Hey Helen
* Hole in Your Soul
* Honey, Honey
* Hej gamle man!
* Here Comes Rubie Jamie
* Hovas Vittne
* Hamlet III part 1&2

## I 
* I Am Just a Girl
* I Am the City
* I Do, I Do, I Do, I Do, I Do
* I Have a Dream
* I Let The Music Speak
* I Saw It in the Mirror
* I Wonder (Departure)
* I’m a Marionette
* I’ve Been Waiting for You
* If It Wasn’t for the Nights
* Intermezzo No. 1
* I Am an A
* I'm Still Alive
* I Am a Musician

## J 
* Just Like That
* Just a Notion

## K 
* The King Has Lost His Crown
* King Kong Song
* Kisses of Fire
* Knowing Me, Knowing You

## L 
* La Reina Del Baile
* Lay All Your Love on Me
* Like An Angel Passing Through My Room
* Love Isn't Easy
* Lovelight
* Lovers (Live a Little Longer)
* Lady Bird

## M 
* Mamma Mia
* Man in the Middle
* Me and Bobby and Bobby’s Brother
* Me and I
* Medley: Pick a Bale of Cotton/On Top of Old Smokey/Midnight Special)
* Merry-Go-Round
* Money, Money, Money
* Move On
* My Love, My Life
* My Mama Said

## N 
* The Name of the Game
* Nina, Pretty Ballerina
* No Hay A Quien Culpar
* Nämndöfjärden

## O 
* On and On and On
* One Man, One Woman
* One of Us
* Our Last Summer

## P 
* People Need Love
* The Piper
* Put On Your White Sombrero

## R 
* Ring Ring
* Ring ring (bara du slog en signal) [Swedish Version]
* Rikky Rock 'N' Roller
* Rock Me
* Rock'n Roll Band
* Rubber Ball Man

## S 
* SOS
* Santa Rosa
* Se Me Está Escapando
* She's My Kind of Girl
* Should I Laugh Or Cry
* Sitting In The Palmtree
* Slipping Through My Fingers
* So Long
* Soldiers
* Summer Night City
* Super Trouper
* Suzy-Hang-Around
* Sång Till Görel

## T 
* Take a Chance on Me
* Thank You for the Music
* That’s Me
* Tiger
* Tropical Loveland
* Two for the Price of One
* Tivedshambo

## U 
* Under Attack
* Under My Sun

## V 
* The Visitors
* Voulez-Vous

## W 
* Watch Out
* Waterloo
* The Way Old Friends Do
* What About Livingstone
* When All Is Said and Done
* When I Kissed the Teacher
* Why Did It Have to Be Me?
* The Winner Takes It All

## Y 
* You Owe Me One

## Å 
* Åh, vilka tider

__NOTOC__

Abba
*
Катэгорыя:ABBA
Вітаўт Чаропка

**Вітаўт Чаропка**, сапраўднае імя **Віктар Кузьміч Чаропка** (нар. , ) — беларускі пісьменнік. Аўтар гістарычных раманаў, прысвечаных пераважна падзеям і асобам сярэднявечнай Беларусі, а таксама гісторыка-літаратурных нарысаў і артыкулаў па гісторыі Беларусі. Папулярызатар айчыннай гісторыі.

## Біяграфічныя звесткі 
Па адукацыі — электрык на чыгунцы. У 1981—1990 гадах працаваў на Мінскім трактарным заводзе. Удзельнічаў у рабоце літаратурнага аб’яднання «Крыніцы» пры рэдакцыі газеты «Чырвоная змена».

У 1990—1993 гадах рэдактар часопіса «Хрысціянская думка», у 1993 годзе — часопіса «Спадчына», з 1994 — загадчык аддзела часопіса «Беларуская мінуўшчына», з 1998 — супрацоўнік рэдакцыі «Беларускага гістарычнага часопіса».

## Літаратурная і даследчыцкая дзейнасць 
Літаратурнай творчасцю займаецца з 1982 года. Дэбютаваў у друку ў 1988 годзе. Аўтар гістарычнага рамана «Храм без бога» (1992) пра падзеі на Беларусі ў XVI стагоддзі. Кнігі гісторыка-літаратурных нарысаў «Імя ў летапісе» (1994) і «Уладары Вялікага княства» (1996, 2-е выд. 2002) прысвечаны славутым постацям беларускай гісторыі X—XVII стагоддзяў. У сваім зборніку нарысаў «Гісторыя нашага імя» (1995) разглядае паходжанне назваў «Белая Русь» і «Літва», сцвярджае, што найменні «Літва» і «літвіны» былі адначасова і палітонімам, і этнонімам для беларусаў. Аўтар кніг «Перамога ценю» (1996), «Великий князь Витовт» (Мінск, 2010), артыкулаў па гісторыі Беларусі. Даследуе таксама пытанні сімволікі герба «Пагоня», язычніцкай культуры беларусаў.

## Бібліяграфія 
* Ян Караль Хадкевіч: да 400-годдзя Хацінскай бітвы. Мінск, 2021.
* Сигизмунд Ягеллон. Минск, 2020.
* Ольгерд. Минск, 2019.
* Свидригайло. Минск, 2019.
* Ягайло. Минск, 2018.
* Геркулес, Руды і Пярун: Радзівілы-пераможцы. Мінск, 2014.
* Великие князья Великого Княжества Литовского. Минск, 2012; 2013; 2017.
* Великий князь Витовт. Минск, 2010.
* Імя ў летапісе. Мінск, 1994; 2003; 2018.
* Уладары Вялікага княства. Мінск, 1996; 2002; 2007.
* Лёсы ў гісторыі: нарысы. Мінск, 2005.
* Перамога ценю: Аповесці. Апавяданні. Эсэ. Мінск, 1996.
* Гісторыя нашага імя: Гістарычнае даследаванне. Мінск, 1995.
* Імя ў летапісе. Мінск, 1994.
* Храм без бога. Мінск, 1992 (увайшла ў спіс «100 беларускіх кніг XX стагоддзя»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Кто есть кто в Республике Беларусь, 2001. Т. 2. — Минск, 2001.

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Лускаватыя

**Лускаватыя** (*Squamata*) — атрад паўзуноў.

Аб'ядноўвае 3 падатрады: амфізбены, змеі і яшчаркі; уключае больш за 6600 відаў. На Беларусі распаўсюджаны 6 відаў: вераценніца ломкая, гадзюка звычайная, мядзянка, вуж звычайны, яшчарка жывародная і яшчарка порсткая.

Цела ўкрыта рагавымі шчыткамі і луской. Зубы прырослыя да сківічных касцей. Размнажаюцца яйцажыванараджэннем або адкладваюць яйцы.


Катэгорыя:Атрады паўзуноў
Унутрыматачная спіраль

**Унутрыматачная спіраль** (УМС) — контрацэптыў, які ўяўляе сабой невялікае прыстасаванне з пластыка з меддзю, якое тармозіць прасоўванне сперматазоідаў ў поласціну маткі, памяншае тэрмін жыцця яйкаклеткі, перашкаджае прымацаванню аплодненай яйкаклеткі да паласціны маткі.

## Перавагі 
* Высокая эфектыўнасць, індэкс Перля 0,8-1,9.
* Не патрабуе штодзённага кантролю
* Працягласць дзеяння
* Хуткае аднаўленне фертыльнасці пасля выдалення УМС

## Недахопы 
Недахопамі спіралі з’яўляюцца:

* Уводзіны і выдаленне УМС праводзіцца ў лячэбнай установе
* Штомесячны кантроль жанчынай наяўнасці нітак УМС у похве пасля менструацыі
* Узмацненне менструальных боляў і выдзяленні ў першыя месяцы выкарыстання УМС
* Магчымая спантанная экспульсія УМС
* Павялічваецца рызыка развіцця запаленчых захворванняў галіне малога таза у жанчын групы рызыкі заражэння ЗППП
* Павялічваецца рызыка развіцця пазаматкавай цяжарнасці

Катэгорыя:Кантрацэпцыя
Катэгорыя:Гінекалогія
Карынф

**Карынф** () — старажытнагрэчаскі поліс і сучасны горад на Істмійскім перашыйку, які злучае Сярэднюю Грэцыю і Пелапанес. Пасяленне з’явілася ў неаліце, каля 6000 да н.э.

Сучасны Карынф размяшчаецца ў 78 км ад Афін. Ён адбудаваны пасля землятрусу 1858 года. Насельніцтва: 35 тыс. чалавек.

## Гісторыя 
У старажытнасці — горад-дзяржава (поліс). Заснаваны, верагодна, у 9 ст. да н.э. дарыйцамі. У 8—7 ст. да н.э. буйны гандлёвы і рамесніцкі цэнтр (вырабы з бронзы і керамікі), стварыў калоніі Сіракузы, Керкіра, Патыдэя і інш. У 7—6 ст. да н.э. дасягнуў найбольшага росквіту. У канцы 6 ст. да н.э. ўступіў у Пелапанескі саюз, удзельнічаў у грэка-персідскіх войнах 500—449 да н.э. Супярэчнасці паміж Афінамі і Карынфам былі адной з прычын Пелапанескай вайны (431—404 да н.э.). Вёў Карынфскую вайну (395—387 да н.э.). У 243 да н.э. ўвайшоў у Ахейскі саюз.

У 146 да н.э. захоплены і разбураны рымлянамі, у 46 да н.э. адбудаваны, з 27 да н.э. галоўны горад рымскай правінцыі Ахая. У 51 н.э. заснавана першая хрысціянская абшчына. У 395 разбураны вестготамі, у 521 — моцным землетрасеннем. Пасля аднаўлення (522—523) — крэпасць. З 1205 пад уладай Візантыі, у 1455—1822 у складзе Асманскай імперыі.

Сучасны Карынф адбудаваны за 6 км на паўднёвы захад ад старажытнага пасля моцнага землетрасення 1858 года. З 1896 года вядуцца рэіулярныя археалагічныя раскопкі.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Храм Апалона (каля 550 да н.э.).
* Рымская агара (15 н.э.).
* Грэчаскія і рымскія жыллёвыя кварталы, храмы, адэон, тэатр рымСкіх часоў.
* Антычныя і сярэдневяковыя ўмацаванні на гары Акракарынф.
* Руіны свяцілішча Пасейдона (5 ст. да н.э.).
* Руіны стадыёна пач. 4 ст. да н.э.
* Руіны рымскага тэатра і тэрмаў.
* Крэпасць Юстыніяна 6 ст., рэшткі антычных і сярэдневяковых абарончых збудаванняў.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Вужовыя

**Вужовыя** (*Colubridae*) — сямейства змей.

Самае вялікае сямейства рэптылій, якое ўключае больш за палову прадстаўнікоў падатрада змей. Уваходзіць 7-8 падсямействаў, больш за 200 родаў, каля 1700 відаў (больш за 60 % сучасных змей).

## Апісанне 
Даўжыня ад 10 да 350 см. Выгляд і афарбоўка разнастайныя. Цела ўкрыта зверху аднароднай гладкай або рабрыстай луской, знізу брушнымі шчыткамі. Зубы шматлікія, у некаторых заднія верхнясківічныя больш буйныя і злучаны з ядавітай залозай. Зрэнка, як правіла, круглая. Развіта толькі правае лёгкае, левае можа быць рудыментарнае або наогул адсутнічае.

## Пашырэнне 
Пашыраны на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды. Наземныя, рыючыя, дрэвавыя, паўводныя і водныя. Найбольш вядомыя: , ,  (), , .

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца беспазваночнымі і дробнымі пазваночнымі. Здабычу душаць або паядаюць жывой.

Большасць вужовых яйцакладныя, ёсць яйцажывародныя.

## Гл. таксама 
* Pantherophis bairdi
* Tachymenoides harrisonfordi

## Зноскі
Амфізбены

**Амфізбены** (*Amphisbaenia*), двухходкі — падатрад паўзуноў атрада лускаватых.

Некалькі сямействаў. Каля 140 відаў. Раней іх адносілі да яшчарак.

Пашыраны пераважна ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы, Афрыцы, Заходняй Азіі, 1 від у Паўднёвай Еўропе, 1 — на паўднёвым усходзе ЗША. Найбольш вядомая , , .

Даўжыня да 70 см. Цела цыліндрычнае, чэрвепадобнае, з кароткім хвастом, укрытае суцэльнай рагавой плеўкай э вузкімі папярочнымі кольцамі. У большасці канечнасці адсутнічаюць.

Вядуць падземны спосаб жыцця, часта пасяляюцца ў мурашніках і тэрмітніках. Па хадах у зямлі могуць рухацца хвастом уперад (адсюль назва). Кормяцца мурашкамі, тэрмітамі, іх лічынкамі.
Адам Чартарыйскі

**Адам Чартарыйскі**:

* Адам Ежы Чартарыйскі (1770—1861) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, кіраўнік  нацыянальна-вызваленчага руху. Сын Адама Казіміра Чартарыйскага
* Адам Казімір Чартарыйскі (1734—1823) — дзяржаўны дзеяч і літаратурны крытык Рэчы Паспалітай, генеральны староста падольскі.
*  (нар. 1940) — польска-іспанскі арыстакрат, заснавальнік і прэзідэнт Фонду князёў Чартарыйскіх.
*  (1872—1937) — польскі арыстакрат, калекцыянер, 1-ы ардынат на Сяняве.
Змеі-яйцаеды

**Змеі-яйцаеды афрыканскія** (*Dasypeltis*) — род вужападобных змей.

Пашыраны ў Паўднёвай і Цэнтральнай Афрыцы.

## Апісанне 
Даўжыня да 80 см. Верх цела пясчана-жоўты або бураваты, аднаколерны або з цёмным малюнкам з палос ці плям, якія часта зліваюцца ў зігзагападобную або рамбічнай формы паласу ўздоўж хрыбта.

Кормяцца птушынымі яйцамі, якія заглынаюць цалкам. У страваводзе шалупіна яйца расціскаецца ніжнімі адросткамі пазванкоў, якія ўваходзяць у яго поласць. Шалупіны выкідваюцца праз рот.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Вужовыя
Амфіумы

**Амфіумы** (*Amphiumidae*) — сямейства хвастатых земнаводных.

Сямейства ўключае 1 сучасны род, 3 віды. Найбольш вядомая амфіума меанс.

## Апісанне 
Даўжыня 0,8 — 1 м. Цела чорнае, вугрападобнае. Маюць дзве пары малых рудыментарных канечнасцей з двума-тыма недаразвітымі пальцамі, унутраныя шчэлепы і схаваныя пад скурай вочы. Лічынкі дыхаюць шчэлепамі, дарослыя лёгкімі. У дарос­лых амфіум па баках галавы маецца «пырскальца» — відазме­неная жа­бер­ная шчыліна.

## Пашырэнне 
Пашыраны на паўднёвым усходзе ЗША, вядуць водны ці паўводны спосаб жыцця. Жывуць у забалочаных вадаёмах, азёрах, непраточных глеістых вадаёмах, на рысавых чэках (абвалаваных участках палёў). Дарос­лыя амфіумы мо­гуць доўга зна­хо­дзіцца на су­шы.

## Асаблівасці біялогіі 
Актыўныя ўначы, светлы час праводзяць у схованках. Кормяцца беспазваночнымі, радзей дробнымі рыбамі, земнаводнымі. Зімуюць у глеі.

Адкладваюць на сушы ў вільготных месцах да 150 яец. Самка ахоўвае кладку. Пры абароне кусаюцца. Палавая спеласць на 4-м годзе.

Чалавекам выкарыстоўваюцца мяса, тлушч і скура.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хвастатыя земнаводныя
Катэгорыя:Сямействы земнаводных
Сапраўдныя кобры

**Сапраўдныя кобры** (*Naja*) — род змей сямейства аспідавых.

Вядома 14 відаў. Пашыраны ў Афрыцы, Паўднёвай і Сярэдняй Азіі. Найбольш вядома кобра індыйская, або змяя-акулярніца (*N. naja*), з светлым малюнкам накшталт акуляраў на шыі, капская (*N. nivea*), чорна-белая (*N. melanoleuca*) і інш.

Даўжыня да 2 м, зрэдку да 2,5 м. Цела моцна выцягнугае, з доўгім хвастом і гладкай луской. Узбуджаныя кобры прымаюць своеасаблівую позу: падымаюць пярэднюю частку цела вертыкальна над зямлёй, трымаючы галаву гарызантальна, і расшыраюць дыскападобна шыю. Ядавітыя. Некаторыя віды здольны выпырскваць яд на адлегласць да 2 м, імкнучыся папасці праціўніку ў вочы.

Кормяцца дробнымі пазваночнымі.

Адкладваюць ад 8 да 45 яец.

Катэгорыя:Аспіды
Вераценніцавыя

**Вераценніцавыя** (*Anguidae*) — cямейства яшчарак.

Амаль для ўсіх відаў яго характэрна змеепадобнае цела і адсутнасць канечнасцей. Цела ўкрыта зверху і знізу чарапіцападобнай луской, пад якой суцэльным панцырам размешчаны касцявыя пласцінкі, пранізаныя сістэмай тонкіх канальцаў. Галава зверху пакрыта сіметрычна размешчанымі буйнымі шчыткамі, паміж якімі вялікі патылічны шчыток. Характэрна таксама наяўнасць раздзельных і рухомых павек, круглай зрэнкі. Язык кароткі, з больш тоўстай задняй часткай і звужанай пярэдняй, якая мае выразку і пакрыта лускападобнымі сасочкамі. Хвост ломкі, здольны да аўтатаміі і рэгенерацыі.

Сямейства ўключае каля 10 родаў, больш за 80 відаў (напр. жаўтапузік), якія пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы і Паўночнай Афрыцы. На Беларусі пашырана вераценніца ломкая.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1996. ISBN 985-11-0067-6
Леслі Нільсен

**Леслі Уільям Нільсен** (;  — ) — канадскі і амерыканскі , найбольш вядомы па камедыйных ролях у фільмах 1980-х — 2000-х. За сваю кар’еру Нільсен зняўся ў больш як 100 кінафільмах і 1500 тэлепраграмах, сыграўшы больш за 220 персанажаў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Канадзе, маці валійскага паходжання, бацька — дацкага. Нільсен быў жанаты чатыры разы і меў дзвюх дачок ад другога шлюбу.

## Фільмаграфія 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Канады
Катэгорыя:Галівудская алея славы
Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі
Змяя-акулярніца

**Змяя-акулярніца** (*Naja naja*) — змяя роду сапраўдных кобраў.

Пашырана ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Жыве сярод камянёў і кустоў, у тэрмітніках, норах грызуноў і інш.

## Апісанне 
Даўжыня 1,6-2 м. Афарбоўка зменлівая, агульны фон ад жаўтавата-шэрага да бураватага і чорнага. Бруха светла-шэрае або жаўтавата-бурае. Пры небяспецы на расшыраным спінным баку шыі светлы малюнак у выглядзе акуляраў (адсюль назва). У індыйскім падвідзе «акулярны» малюнак звычайна ўтвораны з аднаго кальца.

Корміцца земнаводнымі, грызунамі, радзей птушкамі. Ядавітая.

Яд выкарыстоўваюць у медыцыне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аспіды
Бэці Форд

**Элізабет Эн Блумер Уорэн Форд** (;  — ) — больш вядомая як **Бэці Форд**, — удава былога прэзідэнта ЗША Джэральда Р. Форда, першая лэдзі ЗША з 1974 па 1977 г.

Вядомая сваёй актыўнай пазіцыяй па вострых пытаннях грамадскага жыцця ЗША таго часу. Лічыцца найбольш палітычна ўплывовай першай ледзі пасля Элеаноры Рузвельт.

Першы шлюб — з гандляром мэбляй Уільямам Уорэнам у 1942—1947 гг., дзяцей не было. Другі — з Джэральдам Фордам з 1948 г. да яго смерці ў 2006 годзе, чацвёра дзяцей.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія  у National First Ladies' Library 

Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Кракадзілы

**Кракадзілы** (*Crocodylia*) — атрад паўзуноў падхласа архазаўраў.

## Апісанне 
Цела яшчарыцападобнае, даўжыня 1,2 — 7 м. Галава прадаўгаватая, чэрап з дзвюма парамі скроневых дуг. Вочы на верхнім баку галавы, зрэнкі маюць выгляд вертыкальнай шчыліны. Кішэнепадобнае вонкавае вуха абаронена рухомымі клапанам. Ноздры на пярэднім канцы пысы. Канцавіны адносна кароткія; на пярэдніх — па 5 пальцаў, на больш доўгіх задніх — па 4 пальцы; паміж пальцамі задніх ног — плавальныя перапонкі. Цела ўкрыта рагавымі шчыткамі. Хвост доўгі, сплюшчаны з бакоў, актыўна выкарыстоўваецца ў руху. 

Пазванкі ўвагнутыя спераду і выпуклыя ззаду. Акрамя звязаных з пазванкамі спінных рэбраў з кручкаватымі адросткамі маюцца абасобленыя брушныя рэбры паміж грудзінай і тазавым поясам. У плечавым поясе адсутнічае ключыца. Найбольш высокаарганізаваныя паўзуны: маюць 4-камернае сэрца, другаснае касцявое паднябенне, буйныя канічныя зубы замацаваны ў асобных ячэйках па краях сківіц. ­­Мясісты язык па ўсёй даўжыні прырастае да дна ротавай поласці. Лёгкія складанай ячэістай будовы. У галаўным мозгу добра развіты мазжачок.

## Пашырэнне 
Выдзяляюць 3 сучасныя сямействы (алігатаравыя: 4 роды, 8 відаў; гавіялавыя: 1 род, 1 від; сапраўдныя кракадзілы: 3 роды, 14 відаў).

Пашыраны ў трапічным і субтрапічных паясах, па берагах прэсных вадаёмаў, у балотах. Большасць кракадзілаў прэснаводныя. Некаторыя віды добра пераносяць саланаватую ваду, сустракаюцца ў рачных эстуарыях і лагунах. Толькі грабянёвы кракадзіл заплывае далёка ў адкрытае мора.

У некаторых краінах (Егіпет, Індыя) лічацца свяшчэннымі жывёламі. Большасць відаў знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца воднымі беспазваночнымі, рыбай, наземнымі пазваночнымі, іншы раз нападаюць на жывёлу, нават на людзей. Актыўныя ўначы.

Размнажаюцца яйцамі (20-100 шт.). Жывуць да 100 гадоў.

## Паходжанне 
Вядомы з сярэдняга трыяса. Кракадзілы засялялі сушу разам з дыназаўрамі ў канцы юрскага перыяду.

Аргенцінскія і чылійскія палеантолагі знайшлі від, які можна разглядаць як продка кракадзілаў, што жывуць цяпер. Ён жыў 148 мільёнаў год таму. У дарослым узросце быў усяго 70 сантыметраў у даўжыню і меў затвор у раёне вуха, для таго каб паглыбляцца ў ваду. Частка чэрапа, пазваночнік і ніжнія канечнасці былі выяўленыя на поўдні Чылі, на вышыні 1500 метраў над узроўнем мора. 

## Значэнне для чалавека 
Мяса ядомае, скура ідзе на галантарэйныя вырабы. Разводзяць у шэрагу краін.

## Гл. таксама 
* Тэлеазаўры

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады паўзуноў
Балотныя чарапахі

**Балотныя чарапахі** (*Emys*) — род прэснаводных чарапах.

Балотная чарапаха еўрапейская (*E. orbicularis*) жыве ў Паўночна-Заходняй Афрыцы і Азіі, Еўропе; зрэдку трапляецца на поўдні Беларусі. Амерыканская балотная чарапаха (*E. blandingi*) жыве на паўночным усходзе ЗША і поўдні Канады.

Цела (даўжыня 15-25 см) укрыта касцяным рагавым панцырам.

Жывуць у мелкіх, малапраточных вадаёмах, зімуюць на дне. Выходзяць на сушу. Кормяцца рачнымі беспазваночнымі, водарасцямі, рыбай.

Палавой спеласці дасягаюць у 6-8 гадоў. Адкладваюць 5-10 яец у ямку, якую самка капае на дне вадаёма.

Катэгорыя:Чарапахі