Беларускі нацыянальны касцюм

з в. Хабовічы, канец XIX ст. Музей старажытнабеларускай культуры]]

**Белару́скі нацыяна́льны касцю́м** або **Белару́скі наро́дны стро́й** — комплексы адзення, абутку і аксесуараў, якія склаліся на працягу стагоддзяў для выкарыстання беларусамі ў штодзённым і святочным ужытку. Нацыянальны касцюм мае надзвычай высокую культурную каштоўнасць і ёсць адным з этнічных атрыбутаў беларускага народа.

Вылучаюць прынамсі тры разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма, а адпаведна сацыяльнай належнасці — сялянскі, мяшчанскі, шляхецкі.

Беларускі сялянскі касцюм мае глыбокія гістарычныя карані і захаваў шмат архаічных рыс. Спалучае практычнасць і эстэтычнасць, ёсць большай з’явай, чым проста адзенне або мастацкі твор. Сялянскі касцюм беларусаў адлюстроўваў мясцовыя звычаі, патрэбы і сацыяльны статус прадстаўнікоў беларускага народа, светапогляд майстроў, якія яго выраблялі, а ў дэкаратыўным арнаменце часам чытаюцца цэлыя змястоўныя гісторыі. Звычайна менавіта сялянскі касцюм маюць на ўвазе, калі вядуць гаворку пра нацыянальны касцюм беларусаў увогуле.

Мяшчанскі і шляхецкі нацыянальныя касцюмы ўпісваюцца ў агульнаеўрапейскія модныя тэндэнцыі, але пры гэтым маюць вялікую колькасць нацыянальных асаблівасцей, што дазваляе лічыць іх за разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма.

## Этымалогія 
Тэрмін «*касцюм*» звычайна выкарыстоўваецца ў двух значэннях:
* Класічны камплект, які складаецца:
** У мужчыны: з пінжака і порткаў (мужчынскі касцюм);
** У жанчыны: з жакета і спадніцы ці порткаў (жаночы касцюм);
* Адзенне, якое адрозніваецца характэрным стылістычным і вобразным адзінствам.
Слова «*касцюм*» славянскія народы запазычалі з французскай мовы (), якое перакладалі як «*звычай, традыцыя, манера*». Упершыню гэта слова сустракалася ў XVIII ст. Перад гэтым славяне звычайна выкарыстоўвалі словы «*сукенка, ризы, покров*».

Касцюм — гэта пэўная сістэма прадметаў і элементаў адзення, абутку, аксесуараў, якая адлюстроўвае сацыяльную і нацыянальную прыналежнасць чалавека, яго пол, узрост, заняткі, прафесію. У тэрмін «*касцюм*» уваходзяць адзенне, фрызура, касметыка, галаўны ўбор, пальчаткі, упрыгожанні.

Датычна беларусаў, калі кажуць «*нацыянальны касцюм*», звычайна маюць на ўвазе традыцыйны сялянскі касцюм. Аднак, культуролагі вылучаюць прынамсі тры катэгорыі беларускага нацыянальнага адзення:
* Сялянскі нацыянальны касцюм;
* Мяшчанскі нацыянальны касцюм;
* Шляхецкі нацыянальны касцюм.

## Значэнне нацыянальнага касцюма 
Нацыянальны касцюм — тая частка духоўнай і матэрыяльнай культуры, дзе найбольш ярка праяўляюцца этнічныя асаблівасці. Кожны народ стварае яго паводле сваіх эстэтычных і этычных уяўленняў. Касцюм з’яўляецца часткай рэальнасці, таму ўплывае на светаўспрыманне і ўздзейнічае на пачуцці чалавека. Гісторыя касцюма дазваляе атрымаць уяўленне і асэнсаваць мінулае народа і яго традыцыі, нормы ўзаемаадносін і лад жыцця.

## Гісторыя вывучэння 
Усебаковае вывучэнне сялянскага касцюма беларусаў пачалося ў XIX ст. і было звязанана з цікавасцю беларускіх і замежных навукоўцаў да духоўнай культуры і побыту гэтага славянскага народа. З прадметаў матэрыяльнага побыту беларусаў пачалі нават складаць асобныя і багатыя калекцыі. Яны прадстаўляюць сабой багаты матэрыял для параўнальнага вывучэння сялянскага касцюма розных рэгіёнаў. У іх склад уваходзіць жаночае і мужчынскае адзенне, набытае ў этнаграфічных экспедыцыях супрацоўнікамі музеяў у раёнах Беларусі. Некаторыя вынікі і ўзоры адзення былі апублікаваныя ў XIX — пачатку XX ст. Менавіта ў азначаны перыяд назапасілася даволі шмат звестак пра народныя традыцыі, побыт, антрапалагічныя асаблівасці прадстаўнікоў сялянства, іх адзенне і фальклор. У 1920-я гг. распрацоўваліся новыя кірункі ў этналагічных даследаваннях, у тым ліку паводле новых даследчых методык:

* Першы кірунак працягваў традыцыйнае этнаграфічнае вывучэнне касцюма, але паводле новых падыходаў: картаграфаванне прадметаў адзення, фіксацыя геаграфічнага распаўсюджвання асобных тыпаў і формаў касцюма. У гэтай галіне працавалі такія вядомыя супрацоўнікі Інстытута Беларускай культуры, як М. І. Каспяровіч, В. Ю. Ластоўскі, І. А. Сербаў і іншыя;
* Другі кірунак фарміраваўся ў галіне мастацтвазнаўства метадам структурнага вывучэння касцюма ў дызайне (з’яўвіўся ў другой палове XX ст.).

Пісьмовыя звесткі пра беларускі касцюм даволі шматлікія: інфармацыя сустракаецца ў агульнагістарычных, краязнаўчых і спецыяльных выданнях. Дагэтуль, напрыклад, высока цэніцца праца  «Апісанне ўсіх народаў, якія селяцца ў Расійскай дзяржаве». Звесткі пра касцюм таксама можна знайсці ў матэрыялах, сабраных у XIX ст. афіцэрамі Генеральнага штаба Расійскай Імперыі ў асобных тамах. У. Ф. Мілер у сваім творы аб’яднаў матэрыялы, якія былі сабраныя ў беларускіх губернях на Усерасійскую этнаграфічную выстаўку 1867 г. у Маскве. Грунтоўнымі для даследчыкаў з’яўляюцца матэрыялы з архіваў Імператарскага Рускага Геаграфічнага таварыства, частка з якіх была апублікавана ў этнаграфічных, гістарычных часопісах і асобнымі выданнямі. Культура беларусаў, у тым ліку і народнае адзенне, была аб’ектам даследаванняў шэрагу польскіх навукоўцаў. Значны ўклад у апісанні і асэнсаванні нацыянальных касцюмаў не толькі беларусаў, але і ўвогуле ўсходніх славян, зрабіла Г. С. Маслава.

: сяляне ў маларыцкім строі]]
У другой палове XX ст. даследаванні беларускага нацыянальнага касцюма былі засяроджаны на яго этыялогіі, прычым дамінавалі ў гэтай галіне менавіта беларускія этнографы: Л. Малчанава, Г. Курыловіч, А. Дулеба, В. Цітоў. Беларускія этнографы правялі этнаграфічнае вывучэнне ўсіх раёнаў Беларусі і назбіралі матэрыялы, якія сведчылі пра багатую разнастайнасць касцюма беларусаў і дазволілі вызначыць мясцовыя асаблівасці яго рэгіянальных варыянтаў.

Адным з найбольш вядомых аўтараў, які распрацоўваў мастацтвазнаўчы кірунак у даследаванні беларускага сялянскага касцюма быў Міхась Раманюк. Ён стварыў альбом «Беларускае народнае адзенне» (1981) — збор фатаграфічных матэрыялаў, аналаг якога ў час яго выдання не мелі ні прыбалты, ні ўкраінцы, ні рускія. Альбом ствараўся на падставе архіваў Рускага Геаграфічнага таварыства, беларускіх музеяў і ўнікальных этнаграфічных калекцый самога аўтара. Скарочаная версія альбома выдавалася ў 2003 і 2014 гадах.

Пасля Першай сусветнай вайны агульная для еўрапейскіх краін тэндэнцыя да абмежавання штодзённага выкарыстання народнага адзення не абмінула і Беларусь, аднак тэма нацыянальнага касцюма ўсё яшчэ застаецца вельмі актуальнай для даследчыкаў. Асаблівую цікавасць для вучоных уяўляе адносна слаба вывучаны (у параўнанні з касцюмам XIX—XX стст.) касцюм беларусаў часоў Вялікага Княства Літоўскага: інфармацыю пра гэты перыяд можна знайсці ў актавых дакументах, лістах, інвенатарах маёнткаў і вопісу маёмасці, успамінах, нататках вандроўнікаў, летапісах, хроніках і г. д. Вядучай навукова-даследчай установай у сферы вывучэння беларускага нацыянальнага касцюма з’яўляецца Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі. У 2007 г. у дзвюх кнігах былі апублікаваны вынікі грунтоўных даследаванняў супрацоўніц інстытута Валянціны Бялявінай і Любові Ракавай, дзе ўпершыню цалкам быў ахарактарызаваны беларускі нацыянальны касцюм усіх саслоўяў і перыядаў.

Рэканструкцыя традыцыйных тэхналогій вытворчасці нацыянальнага касцюма і адаптацыя іх да сучаснасці ажыццяўляецца ў навукова-вытворчым унітарным прадпрыемстве «Скарбніца» (г. Мінск, Беларусь).

## Кароткая гісторыя касцюма 
 з ваколіц Гродна*» (мастак — Ян Лявіцкі)]]

Умерана кантынентальны клімат, працяглая зіма і негарачае лета вымушалі жыхароў тэрыторыі сучаснай Беларусі карыстацца закрытым і цёплым адзеннем. Рэгіянальныя асаблівасці адзення тут пачалі назірацца ўжо ў I тыс. н.э. У пачатку II тыс. н.э. адбыўся пераход ад пахаванняў па абрадзе трупаспальвання да пахаванняў па абрадзе трупапалажэння (пры якім захоўваецца шмат прадметаў), што дазволіла вучоным лепей вывучыць гэты перыяд. Самым важным этнавызначальным элементам касцюма таго часу былі галаўныя ўборы, у першую чаргу, жаночыя скроневыя кольцы, якія прымацоўваліся да галаўнога ўбору, упляталіся ў валасы або насіліся як завушніцы. Картаграфаванне такіх аздабленняў дазволіла акрэсліць межы пэўных абшараў, якія былі блізкія да асноўных этнаграфічных, хоць самыя простыя дротавыя пярсцёнкападобныя скроневыя кольцы былі распаўсюджаны амаль па ўсёй Усходняй Еўропе.

Вялікую цікавасць для даследчыкаў прадстаўляе касцюм XI—XII стст., калі на тэрыторыі сучаснай Беларусі вельмі актыўна ішлі працэсы славянізацыі мясцовага балцкага насельніцтва і працэсы культурнага ўзаемадзеяння.

Фарміраванне ўласна беларускага традыцыйнага касцюма і яго асаблівасцей пачалося ў часы Вялікага Княства Літоўскага. Патрыярхальны лад жыцця ў беларускіх паселішчах і вядзенне натуральнай гаспадаркі спрыялі таму, што многія тыповыя рысы традыцыйнага касцюма (простыя формы адзення, прамалінейны крой, перавага белага, чорнага і чырвонага колераў у аздабленні і ромба-геаметрычнага арнаменту) захаваліся ад старажытных часоў да канца XIX — пачатку XX ст.

## Лакальныя разнавіднасці сялянскага строя 
На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць больш за 30 разнавіднасцяў традыцыйнага сялянскага касцюма, даволі строга прывязаных да пэўнай мясцовасці.

File:Davyd-Horodotsko-Turavsky Stroj stamp.jpg|Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй
File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|Дзісненскі строй
File:Kobrynski Stroj stamp.jpg|Кобрынскі строй
File:Kopylcko-Kletsky Stroj stamp.jpg|Капыльска-Клецкі строй
File:Słucki Stroj stamp.jpg|Слуцкі строй
File:Pukhvichy Stroj stamp.jpg|Пухавіцкі строй
File:Motalski Stroj stamp.jpg|Мотальскі строй
File:Navahrudski Stroj stamp.jpg|Навагрудскі строй
File:Pinski Stroj stamp.jpg|Пінскі строй
File:Volkovysk-Kamenets Stroj stamp.jpg|Ваўкавыска-Камянецкі строй

## Апісанне мужчынскага касцюма 
*)]]
Гісторыя змен мужчынскага касцюма на Беларусі дазваляе больш глыбока зразумець патрэбы, эстэтычныя густы, сімволіку духоўнай і матэрыяльнай культуры і быт беларусаў, якія адлюстроўваюць характар таго ці іншага перыяду гісторыі і ўмовы прыроднага асяроддзя.

### Плечавое і паясное адзенне 
Самай старажытнай часткай мужчынскага плечавога адзення беларусаў з’яўляецца кашуля («*сарочка*», «*рубаха*», «*лянка*», «*срачыца*»). Найболей тыповым узорам мужчынскай кашулі была тунікападобная льняная кашуля без швоў на плячах, якая не мела каўняра, але мела разрэз пасярэдзіне грудзіны. На шыі кашуля зашпільвалася на гузік альбо завязвалася стужкай, тасёмкай. Тунікападобная кашуля была таксама найболей старажытным відам мужчынскай нацельнай вопраткі ў народаў Прыбалтыкі, Паволжа і Дагестана.

Пачаткова ва ўсходніх славян мужчынская кашуля была доўгай, часам нават да калена, і яе насілі разам са штанамі. Па сцёгнах яна была падпяразана поясам, якія са старажытных часоў былі ільняныя ці суконныя.

У розных рэгіёнах Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX ст. мужчынскае паясное адзенне мела свае назвы: «*штаны*», «*нагавіцы*», «*ганавіцы*», «*парты*», «*учкуры*», «*майткі*». Мужчынскія штаны ў раннім Сярэднявеччы былі нешырокімі і іх кроілі з прамых палотнішчаў, перагнутых па аснове. Паміж палотнішчамі ўшываліся ўстаўкі ці кліны. Пояс быў нешырокі і завязваўся вакол таліі.

У якасці ўпрыгожвання да адзення ў X—XIII стст дадавалі нашыўныя металічныя спіралькі, бляшкі ці пранізкі. Неабходным элементам мужчынскага касцюма быў скураны, тканы, плецены ці шаўковы пояс, да якога прымацоўваліся падвескі-амулеты.

У ліку хатняга і вулічнага кароткага адзення гараджан і шляхты ў часы ВКЛ выступалі *жупіцы*, *казыянкі*, *кабаты*, *сукенкі*, *камізэлі*. Жупіца — кароткі лёгкі каптан з рукавамі ці без іх, а казыянка — разнавіднасць кароткага лёгкага каптана, якая шылася як з рукавамі ці без іх. Кабат — кароткі, да паловы сцёгнаў каптан з рукавамі і без рукавоў.

 ў чырвоным кунтушы і з прычоскай «падголены лоб». Партрэт каля 1740 г.]]
Вулічным і хатнім плечавым адзеннем мяшчан і шляхты ВКЛ, якое апраналася паверх кашулі, быў жупан — даўгаполая вопратка з сукна ці шаўковых тканін, пашыраная ўніз ад лініі таліі, якая ад каўняра да таліі зашпільвалася на гузікі. Зімовыя цёплыя жупаны рабілі на падкладцы з ваўняных тканін, часам падбівалі ватай. Жупаны падпяразваліся суконнымі, скуранымі, а пазней і шаўковымі замежнымі ці мясцовага вырабу паясамі. Спінку жупана рабілі прыталенай, а полы суцэльнымі. З сярэдзіны XVII ст. жупан сталі насіць разам з кунтушом. Па гэтай прычыне пояс ужо завязваўся не на жупане, а на кунтушы. Змяніўся таксама і крой жупана, якога пачалі прызборваць ззаду. Шырокія рукавы жупаноў часта мелі каля запясця шчыльныя фігурныя манжэты даўжынёй амаль да пальцаў. Жупан звычайна шылі аднаго колеру, а кунтуш — іншым. Кунтушы таксама насілі і мяшчане ў часы ВКЛ, але для іх гэта быў толькі святочны ўбор.

 у жупане з шубай і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVII ст.]]
У 1764 г. сойм Рэчы Паспалітай упершыню зацвердзіў каляровую гаму шляхецкіх мундзіраў для кожнага рэгіёна дзяржавы (ваяводства і павета), што шляхта павінна была выконваць у час афіцыйных мерапрыемстваў.

У Расійскай Імперыі да Лістападаўскага паўстання (1830—1831) шляхта ў час афіцыйных мерапрыемстваў карысталася традыцыйнымі шляхецкімі строямі, якія былі сфармаваны ў часы Рэчы Паспалітай, а таксама мела права адкрыта насіць зброю, хоць магла насіць і агульнаеўрапейскія касцюмы. У 1831 г. адкрытае нашэнне традыцыйнай шляхецкай вопраткі (кунтушы, дэліі, жупаны, канфедэраткі) было забаронена, бо лічыліся праявай апазіцыйнасці да расійскай улады. Таму сярод дваранства Беларусі распаўсюджанымі сталі агульнаеўрапейскія касцюмы, сярод якіх папулярным стаў дваранскі (гусарскі) касцюм венгерскага ўзору (*«венгерка»*) і стаў своеасаблівай заменай нацыянальнага з часоў Рэчы Паспалітай.

У часы Лістападаўскага паўстання (1830—1831) і Студзеньскага паўстання (1863—1864) паўстанцы выкарыстоўвалі ў знак дэманстрацыі патрыятызму многія традыцыйныя віды і элементы шляхецкай вопраткі часоў Рэчы Паспалітай (жупаны, канфедэраткі і інш.). З 1864 г. сярод дваранства абсалютна стаў пераважаць свецкі касцюм агульназаходнееўрапейскага ўзоры альбо службовыя мундзіры чыноўнікаў і вайскоўцаў Расійскай Імперыі, а забароненыя расійскай уладай для публічнага нашэння традыцыйныя касцюмы часоў Рэчы Паспалітай ашчадна захоўваліся ў скрынях.

 (злева) і Геранім Феліксавіч Кеневіч (1834—1864), маянткоўцы Мазырскага павета ў венгерскіх гусарскіх касцюмах. Фота пачатку 1860-х гг.]]
З другой паловы XIX ст. традыцыйная тунікападобная кашуля ў беларускіх сялян пачала замяняцца на кашулю з палікамі. Асаблівасць крою гэтай кашулі — наяўнасць прамых плечавых уставак. У такіх кашулях разрэз рабіўся пасярэдзіне грудзіны і меў даўжыню каля 30 см. Вакол вората кашулі тканіна збіралася ў дробныя зборачкі, да якіх прышывалі адкладны ці невысокі стаячы каўнер з прарэзкамі на канцах, дзе ворат кашулі завязваўся праз гэтыя прарэзкі каляровай стужкай альбо зашпільваўся металічнай запінкай. Пад пахамі для зручнасці рухаў у кашулю ўшывалі квадратныя палатняныя ўстаўкі. Рукавы рабіліся простыя ці з манжэтамі, а тканіна каля апошніх таксама прызборвалася ў дробныя зборачкі. Святочныя і вясельныя кашулі аздабляліся арнаментам ці малюнкам па каўняры і канцах рукавоў — пры дапамозе тканага ці вышытага крыжыкам узора з баваўняных ніткамі чырвонага колеру, а часта дадаткова і чорнага колеру. Кашулі з палікамі ў канцы XIX — пачатку XX ст. найбольш шырока былі распаўсюджаны на Палессі і выкарыстоўваліся ў Заходнім Палессі аж да пачатку Другой сусветнай вайны.

Кашулі, якія сяляне насілі ў часы працы па будням, шылі з больш грубага палатна і ніяк не ўпрыгожваліся. Аднак абавязкова да сярэдзіны спіны падшывалі «*падаплеку*», каб кашуля меней зношвалася. Чыста белая (без упрыгожванняў і ўзораў) кашуля выкарыстоўвалася сялянамі для пахаванняў і звычайна рыхтавалася гаспадарамі загадзя.

Паясным адзеннем беларускага вясковага насельніцтва ў сярэдзіне XIX — пачатку XX ст. заставаліся штаны. Іх выгатаўлялі з больш грубага, чым кашуля, даматканага палатна летам, а зімой — з шэрага, чорнага, альбо карычневага даматканага сукна. На Палессі быў шырока распаўсюджаны тып штаноў, вядомы пад назвай «*штаны з шырокім крокам*», якія шыліся без бакавых швоў і кішэняў, з шырокай верхняй часткай і звужанымі да нізу калашынамі.

Звычайна штаны кроілі, склаўшы адрэзаны для кожнай калашыны кавалак тканіны ўдвая па даўжыні, а пасля ад ніжняй часткі калашын адразалі клінападобныя кавалкі, каб яны звужваліся да нізу. Сваёй даўжынёй штаны ў мэтах эканоміі тканіны не даводзілі да шчыкалаткі. Знізу ногі да паловы галёнкі абкручвалі анучамі ці суконкамі, на якія апраналі лапці ці боты. Штаны ўсіх тыпаў у канцы XIX — пачатку XX ст. у традыцыйным сялянскім касцюме шыліся на поясе, а спераду мелі разрэз. Пояс штаноў быў шырынёй 3—4 см і зашпільваўся на касцяныя, металічныя і самаробныя гузікі ці драўляную палачку.

File:Vasil Tyškievič. Васіль Тышкевіч (XVIII).jpg|Смаленскі ваявода Васіль Тышкевіч (1492—1571) у жоўтых скураных ботах і шляхецкім касцюме з жупаном і дэліяй. Партрэт XVIII ст.
File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Alaškievič, XIX).jpg|Князь Міхал Клеафас Агінскі (1765—1833) у еўрапейскім сюртуку, пачатак XIX ст.
File:Aleksandr Drucki-Lubecki 1827-1908 - foto 1861 AD.jpg|Князь Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі (1827—1908), гродзенскі павятовы маршалак (1862—1863). Фота 1861 г.
File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Sluck - 1910 AD.jpg|Эдвард Вайніловіч, каля 1910 г. Фатограф Самір Юхнін
File:Jimmy Carter with Andrei Gromyko of the U.S.S.R - NARA - 179599.tif|Андрэй Грамыка *(злева)* і Джымі Картэр *(справа)*. Фота 27 мая 1978 г.

### Верхняе адзенне 
 каля Івацэвічаў), пачатак XX ст. (*Музей старажытнабеларускай культуры*)]]
», раней 1847 г. Мастак Юзаф Азямблоўскі]]
Мужчынскае верхняе адзенне, як і касцюм у цэлым, адлюстроўвала прыналежнасць да пэўнага саслоўя і пазіцыі на ўнутрысаслоўнай іерархіі лесвіцы, на вярху якой быў вялікі князь (кароль). Касцюм вялікіх князёў увасабляў і дэманстраваў моц і багацце дзяржавы. Важную ролю мела сістэма сімвалаў, якая абавязкова аблюстроўвалася ў касцюме князя — выключныя для статусу колер і малюнкі тканіны, наяўнасць спецыфічных галаўных убораў і дэталяў, каштоўных упрыгожванняў і рэдкага футра.

Колер меў хрысціянскую сімволіку. Залаты, белы і пурпуравы колеры лічыліся колерамі манархаў. Залаты колер у адзенні манарха і знаці быў сімвалам Боскай энергіі, чысціні, а таксама эмблемай багацця, сілы, адданасці; жоўты — колер сонца і яго сімвал; белы — колер Боскага святла; чырвоны — сімвал агня веры і Боскага полымя, пакуты і ўлады, прэстыжу, мужнасці; зялёны — сімвал юнацтва, жыцця і надзеі, флоры; сіні (блакітны) — рай і нябёсы; чорны колер — сціпласць, адукаванасць, а таксама смутак, гора, небыццё. Найбольш папулярнай каляровай гамай у адзенні знаці ў часы феадалізму былі спалучэнні чырвонага, сіняга, зялёнага.

Вылучаюць два варыянты касцюма манарха — штодзённы і парадна-цырыманіяльны. Верхняй вопраткай у парадна-цырыманіяльным варыянце касцюма манарха была каштоўная пурпурная мантыя, якая аздаблялася  падшыўкай і злучалася зашпількай на аграфы каля шыі або на правым плячы, каб правая рука была свабоднай і трымала меч, які быў сімвалам ваеннай моцы і палітычнай улады.

У ліку зімовага адзення мужчын розных саслоўяў былі *шуба*, *кажух*, *ваўчура*, *тулуп*, *футра*, *чуга*. Верхняй зімовай вопраткай прывілеяванага саслоўя звычайна былі дарагія шубы, у якіх спод рабіўся з , , куніц, лісіц, баброў, выдраў, собаляў і вавёрак. У адрозненні ад жаночых шуб, якія былі прыталеныя, мужчынскія шубы былі доўгімі і прамога крою. Шубы знаці аздабляліся зверху атласам, аксамітам, камкай, тафтой, сукном, упрыгожваліся карункамі, залатымі і срэбранымі гузікамі, зрэдку шнурамі з кісцямі, і былі парадным адзеннем. У паўсядзённым жыцці верхнім зімовым адзеннем была ваўчура, якую шылі з воўчых ці мядзвежых шкур і выкарыстоўвалася паверх кунтуша. Ваўчуру аздаблялі пунсовым атласам і завязвалася пад шыяй тоўстымі, срэбнымі ці залатымі шнурамі. Кірэя была плашчападобным адзенне прамога крою з тоўстага сукна кіра, ад якога яна і атрымала сваю назву. Зімовыя кірэі часта падшываліся мядзведзямі. У міжсезонні і зімой у ліку верхняй вопраткай гараджан і шляхты была таксама капота, якая была двубортнай з адкладным каўняром і абшлагамі па рукавах, а ззаду і з бакоў — з вялікімі складкамі ці зборкамі. Яна зашпільвалася на плеценыя альбо шаўковыя гузікі. Зімовыя капоты падбіваліся футрам і абвязваліся літым поясам.

Кажух звычайна быў зімовым адзеннем больш нізкіх сацыяльных праслоек — майстроў, службітаў шляхецкага двара, чаляднікаў, пляцовай варты.

Традыцыйная верхняя вопратка сялян шылася з тоўстага і грубага даматканага сукна і захоўвала свае асноўныя рысы: была зручнай для працы і жыцця, шылася з танных тканін і футра. Верхняя вопратка шылася з сярмяжнага сукна хатняй вытворчасці і была як натуральных колераў (белага, шэрага, чорнага), так і пафарбаваная ў карычневы, руды, жоўты колеры (пры дапамозе карэнняў, кары, траў).

File:Ryhor Chadkievič. Рыгор Хадкевіч (1890).jpg|Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч (каля 1513—1572) з плашчом-мантыяй, падбітым гарнастаем. Гравюра XIX ст.
File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч (XVII).jpg|Граф Геранім Юр’евіч Хадкевіч (1560—1617) з плашчом-мантыяй, падбітым рысіным футрам. Партрэт XVII ст.
File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч.jpg|Граф Геранім Хрызастом Хадкевіч (каля 1598—1613), апрануты ў капеняк. Партрэт XVII ст.
File:Hieranim Vałovič. Геранім Валовіч.jpg|Геранім Валовіч (?—1636) з шубай, падбітай рысіным футрам. Партрэт XVII ст.
File:Jury Chraptovič. Юры Храптовіч (XVII).jpg|Юрый Храптовіч (1586—1650) у . Партрэт XVIII ст.
File:Croix Grzegorz Antoni Ogiński.jpg|Урачысты партрэт Рыгора Агінскага (1654—1709), 1702 г.
File:Antoni Vańkovič. Антоні Ваньковіч (J. Rustem, 1805).jpg|Антон Тадэвушавіч Ваньковіч (1780—1812). Мастак Ян Рустэм, каля 1805 г.
File:Pijus Tyškievič. Піюс Тышкевіч (M. Kazakievič, 1847).jpg|Граф Пій Тышкевіч у зімовым верхнім адзенні, 1847 г.
File:Jaŭstach Tyškievič. Яўстах Тышкевіч (A. Śviajkoŭski, 1865).jpg|Граф Яўстах Тышкевіч у паліто і з цыліндрам, фота сярэдзіны XIX ст.
File:Village headman from Moroczno village - Minsk region - bf 1915 AD.jpg|Сельскі стараста з вёскі Морачна (Пінскі павет) у кажуху і аўчыннай шапцы. Фота 1912—1914 гг.

### Галаўныя ўборы 
Галаўныя ўборы мелі выключна важнае месца ў мужчынскім комплексе адзення, бо заўсёды завяршалі строй і былі адзнакай сацыяльнага стану, прафесійнай, этнічнай, полаўзроставай прыналежнасці чалавека. Чалавек без галаўнога ўбора на вуліцы ўспрымаўся звычайна як бедны, хворы, пагарэлец.

 у кароне на карціне «*Грунвальдская бітва*» (мастак — Ян Матэйка)]]
Паводле няпісаных правілаў, шапку трэба было здымаць перад больш знатнымі людзьмі, духоўнымі асобамі, а таксама ўваходзячы ў хату, храм і ў залу суда. Збіване шапкі з галавы іншага чалавека лічылася маральным праступкам і асуджалася грамадствам.

У X—XIII стст. форма княжацкіх шапак была паўсферычнай ці конусападобнай. Верх іх шылі з дарагой тканіны яркага (чырвонага, жоўтага, сіняга) колеру ці двух колераў. Абшывалі шапкі па нізу футравай апухай.

Святочным і прадстаўнічым сімвалам улады вялікага князя (караля) з XIII ст. былі каштоўныя карона і карона-стафанас. Карона-стафанас мела нізкую туллю і ўпрыгожвалася ў цэнтры крыжам і дзвюма прымацаванымі падвескамі-перпендуламі (ніцямі з каштоўнага металу ці жэмчугу).

Баяры і мяшчане ВКЛ насілі шапку конусападобнай формы — «*шлык*», а таксама «*каўпакі*» і «*каптуры*», якія была цалкам з футра ці сукона, падбітага футрам.

Сярод знаці была пашыранай ва ўжытку маленькая шапачка пад назвай «*ялмонка*», «*ермынка*», «*елмынка*», «*ялмынка*», якую насілі пад іншага роду шапкай. Такая шапачкая была тыповай шапкай духавенства, мела невялікі памер і толькі прыкрывала макушку.

Саламяныя капелюшы (брылі) у XVII—XIX стст. былі летнім галаўным уборам сялян, гараджан і нават сярэднезаможнай шляхты на вёсцы. Заможнае дваранства ў XIX ст. адмовілася ад саламянага капелюша.

 (1776—1838) у канфедэратцы. Малюнак 1822 г.]]
У XVIII — пачатку XIX ст. шляхта насіла канфедэратку, якія аздабляліся часта пер’ямі рэдкіх птушак. У XIX ст. сярод заможнага двараства ў моду ўвайшлі капелюшы цыліндрычнай формы (*«цыліндры»*). Цыліндры былі з шырокімі закручанымі ці вузкімі плоскімі палямі, іх часта змяняліся.

Традыцыйным зімовым мужчынскім галаўным уборам селяніна была шапка-вушанка («*вушанка*», «*зімка*», «*аблавуха*», «*аблавушка*»), якую шылі з аўчыны ці футра лісіцы, зайца, вавёркі, ваўка. Да паўсферычнай асновы шапкі-вушанкі прышывалі 4 крылы («*вухі*»). Пярэднія і заднія крылы паднімалі і завязвалі зверху на макушцы, а бакавыя — пад падбародкам. Аблавуха была вельмі цёплай і цяжкай (важыла чатырох фунтаў). Зверху аблавуху пакрывалі сукном хатняй вытворчасці, а часам (для большай цеплыні) падбівалі пакляй ці лямцам, — і тады яна нагадвала старажытную трохвуголку з адрэзаным ці загнутым пярэднім вуглом. Для замацоўцы на галаве на вушы і шыю спускаліся адвароты, якія задзіралі ўверх, ці дадаткова шнуркамі.
 
У канцы XIX ст. сярод традыцыйных галаўных убораў сялян сустракалася «*капуза*» — вельмі высокая і значных памераў шапка, якая шылася са скуры маладога ягняці. «*Вушы*» капузы ў сцюжу завязвалі пад падбародкам, а ў цёплае надвор’е — паднімалі і завязвалі зверху. Сяляне называлі капузу шапкай у «*паўтара барана*».

Фуражкі-картузы хутка распаўсюдзіліся сярод сялян і сталі асноўным уборам мужчын у пачатку XX ст. Іх насілі і дарослыя, і дзеці. Картуз меў прыгожы каляровы аток, каляны казырок, што надавала гаспадару сур’ёзны і ўрачысты выгляд. У другой палове XX ст. фуражка паступова страціла сваё былое бытавое значэнне і стала галаўным уборам для супрацоўнікаў «сілавых» міністэрстваў (ваенных, пагранічнікаў, мытнікаў і г.д.). У гэты жа час з’явіўся новы галаўны ўбор — «*кепка*», шытая з сукна ці палатна і папулярная да сённяшняга часу.

З XIX ст. на вёсцы і ў горадзе былі таксама папулярнымі вязаныя галаўныя ўборы з ільняной ці ваўнянай пражы, часта ў форме каўпака. Вязаць іх было зручна, як доўгую панчоху, краі якой адгіналіся некалькі разоў. У другой палове XX ст. яны значна распаўсюдзіліся.

Сёння галаўныя ўборы селяніна і гараджаніна амаль не адрозніваюцца.

File:Vasil Tiapinskiy.png|Васіль Цяпінскі ў шапцы часоў Адраджэння. Партрэт пачатку XVI ст.
File:Pavał Ivanavič Sapieha. Павал Іванавіч Сапега (1709).jpg|Павел Іванавіч Сапега (каля 1490—1579) у шапцы, падбітай рысіным футрам. Партрэт 1709 г.
File:Jakub Kuncevič. Якуб Кунцэвіч.jpg|Якуб Тэадор Кунцэвіч. Партрэт 1660-х гг.
File:Хлопчык у саламяным капелюшы.jpg|Саламяны капялюш, які насілі як сяляне, так і заможная шляхта на вёсцы. Мастак Іван Хруцкі, 1830-ыя гг.
File:Pinchuky 1841.jpg|Пінскія сяляне. Мастак Ян Лявіцкі, 1840-ыя гг.

### Абутак 
Абутак складае важную частку касцюма і абараняе ногі ад уздзеяння холаду, бруду, вільгаці і механічных пашкоджванняў вострымі камянямі, калючкамі, каранямі дрэў, якія выступаюць над паверхняй глебы.

Якасць і матэрыялы абутку залежалі ад яго канкрэтнага прызначэння, стану эканамічнага і культурнага развіцця грамадства, кліматычных умоў, тэхнічнага прыёму вырабу і мясцовых звычак.

 ў вёсцы Дрысвяты]]
Найбольш старажытным і простым тыпам скуранога абутку гараджан у X—ХІІІ стст. былі поршні. Поршні вырабляліся з аднаго кавалка скуры, краі якога загіналіся вакол ступні, ствараючы галоўку, заднік і бакі. Для замацавання поршняў на нагах рабілі скразныя проразі па ўсім перыметры загатоўкі, праз якія працягваліся раменныя аборы. З мэтай мастацкага аздаблення на насках поршняў часам рабілі проразі, у якія ўпляталі скураныя раменьчыкі, і стваралі ажурныя ўзоры пры шнуркамі пры завязцы. У гутарковай мове гараджан поршні звычайна называліся «лапцямі».

Самым распаўсюджаным абуткам сялян і мяшчан у XI—XIII стст. былі чаравікі, якія мелі борцікі (берцы), што закрывалі шчыкалатку. Паводле крою яны падзяляліся на два віды: з трохкутным выразам на задніку і з закругленым наском і пятой. Верх чаравікоў выкройвалі з аднаго кавалка скуры. Да яго прышывалі падэшвы з такога ж матэрыялу пры дапамозе ільняных наваскаваных нітак. Увесь абутак быў мяккі і вываратны. Праз проразі ніжэй шчыкалаткі чаравікі сцягвалі раменьчыкам, які завязваўся ззаду.

Боты гарадскіх жыхароў ХІІ—ХІІІ стст. былі мяккім абуткам з халявамі і без абцасаў. Яны вырабляліся мясцовымі рамеснікамі вываратным спосабам і былі двух тыпаў: выцяжныя без перадоў і з прышыўнымі перадамі. У першым выпадку боты сшывалі з дзвюх загатовак, адна з якіх у пад’ёме нагі плаўна пераходзіла ў галоўку бота і складала з ёю адзінае цэлае. Да халяў у такіх ботаў прышывалі перады і трапецападобныя заднікі. Падэшвы былі сіметрычныя, амаль авальныя і прымацоўваліся да верху абутку вываратным швом. Толькі зрэдку падэшва злучалася з загатоўкай. Пасля выварочвання ў такіх ботах па перыметры падэшвы атрымоўваўся бардзюр наўзор ранта, які засцерагаў верх абутку ад сутыкнення з зямлёй. Абцасаў у ботах не было, яны ўвайшлі ва ўжытак гараджан толькі з XIV ст.

Абцасы бот XIV—XV стст. былі нізкія і займалі толькі адну трэцюю пяты і звычайна рабіліся наборнымі, з некалькіх слаёў скуры, і мацаваліся да падэшвы металічнымі падкоўкамі, у якіх былі шыпы і адтуліны для цвікоў. На працягу XVI—XVII стст. абцасы паступова сталі больш шырокімі, ахопліваючы спачатку палову, а потым усю пятку. У XVIII ст. яны набылі завужаную да нізу форму. Звычайным стаў і драўляны, абцягнуты скурай і завужаны ўніз абцас, вышынёй да 5 см. Да іх цвікамі прыбіваліся плоскія дугападобныя падкоўкі.

У другой палове XVI — першай палове XVII ст. сярод багатай шляхты і вярхушкі гараджан становяцца папулярнымі скураныя паўботкі, якія шылі з саф'яну жоўтага колеру з вылажэннем зверху на халяўцы.

Лапці бытавалі ў розных рэгіёнах пад самымі рознымі назвамі такімі, як «*пасталы*», «*лыкі*», «*лычакі*», «*лазовікі*», «*вязнікі*», «*крыставікі*», «*бяспятнікі*», «*пяцеркі*», «*сямерыкі*». Выраб лапцей прамога пляцення займаў 2-3 гадзіны, і кожны селянін, пачынаючы з падлетка, мог іх сплесці і меў адначасова некалькі пар і відаў лапцей. У паўночнай і цэнтральнай Беларусі найбольшае пашырэнне мелі лапці з пярэдняй стракой для прадзявання абор — «*глухія*» лапці, «*слепакі*», «*кавярзні*», «*куратнікі*», «*пяцерыкі*».

На Палессі былі распаўсюджаны ліпавыя або лазовыя «*зрачыя*» лапці, якія былі нядоўгавечнымі (да года ці меней). Адметнай іх асаблівасцю быў кароткі, з адкрытым верхам насок, у якім адсутнічала цэнтральная, вялікая страка для прадзявання абор, што і стварала «*вока*» (дзірку) лапця. «*Зрачыя*» лапці звычайна набывалі пад назвай «*пасталы*».

Найпрасцейшыя лапці прамога пляцення «*шчарбакі*» былі неглыбокімі і лёгкімі, не мелі галовак і запятак. У іх замест «*вушак*» спераду рабілі дзве лыкавыя пятлі, а па баках — сплеценыя касіцай з танюсенькіх палосак лыка «*заборнікі*» для прымацавання абор. Яны лічыліся летнімі і прызначаліся для палявых работ і нашэння ў хаце і на агародзе.

Лапці апраналіся на анучы з тканіны. Летам матэрыялам ануч было старое белае палатно, а на зімнія анучы («*суконкі*») вырабляліся з кавалкаў старога андарака. Часта зімой суконкі дадаткова абгортваліся паверху белымі палатнянымі анучамі. У вялікія маразы закручаную суконкай ступню нагі яшчэ абкладвалі сенам або мяккай саломай, а пасля абгортвалі палатнянай анучай зверху.

Да нагі лапці мацаваліся пры дапамозе пяньковых, лыкавых або раменных абор, якія працягвалі праз усе «*вушкі*» лапця. Затым аборы перакрыжоўвалі на пяце і працягвалі праз сярэднія «*вушкі*» з бакоў лапця, што ўтварала па абодвух баках пяты петлі. Абкручаную анучай ступню нагі зацягвалі гэтымі петлямі накрыж у пад’ёме. Пасля гэтага голень нагі спіральна абгортвалася анучай і замацоўвалася пяньковымі, лыкавымі, ваўнянымі ці раменнымі аборамі.

Сялянамі ў асобных рэгіёнах зрэдку выкарыстоўваўся і абутак, зроблены цалкам з дрэва, які меў назву «*хадакі*», «*чуні*», «*клумпы*», «*кандалы*», «*дзеравяшкі*», «*дзеравяннікі*».

Для засцярогі ад бруду і вільгаці сяляне надзявалі паверх ботаў, чаравікаў і валёнак галошы. Да сярэдзіны XIX ст. галошы вырабляліся са скуры, а ў 1850-я гг. з’явіліся гумавыя галёшы, якія атрымалі хуткае распаўсюджанне сярод гараджан, а ў пачатку XX ст. пачалі выкарыстоўвацца і вясковым насельніцтвам.

File:Kryštap Viesiałoŭski. Крыштап Весялоўскі.jpg|Крыштаф Весялоўскі (?—1637) з дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт пачатку XVII ст.
File:Тишкевич Януш.jpg|Граф Януш Тышкевіч (1590—1649) з зімовай шапкай і дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт XVII ст.
File:Kanstantyn Ludvik Plater. Канстантын Людвік Плятэр (XVIII).jpg|Граф Канстанцін Людвік Плятэр з жазлом, поясам, ордэнам Белага Арла і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVIII ст.
File:Carmontelle - Count Michel Ogiński 1759.jpg|Гетман Міхал Казімір Агінскі (1730—1800), апрануты па французскай модзе з чорнымі чаравікамі і белымі панчохамі
File:Michał Kazimierz Ogiński.jpg|Гетман Міхал Казімір Агінскі (1730—1800) з высокімі чорнымі ботамі

### Аксесуары 
Разнастайныя аксесуары (пальчаткі, сумкі, фурнітура, паясы, ювелірныя вырабы) былі дадатковымі прадметамі і ўпрыгажэннямі касцюма і стваралі адзіны стылёвы комплекс з яго галоўнымі элементамі. Аксесуары надавалі касцюму лагічную і стылёвую завершанасць, выконвалі дадатковыя практычныя функцыі і выразна адлюстроўваюць розныя гістарычныя эпохі і перыяды матэрыяльнай і духоўнай культуры народа.

#### Паясы 
 — папулярны аксесуар сярод шляхты Вялікага Княства Літоўскага. Фота 2009 г.]]

, XIX ст.]]
» — унікальны паясны гарнітур, знойдзены ў Маладзечанскім раёне. Фота 2013 г.]]
Самым важным дэкаратыўным элементам мужчынскага касцюма з даўніх часоў быў пояс, які лічыўся адным з галоўных абярэгаў чалавека і суправаджаў чалавека нязменна ва ўсіх жыццёвых праявах ад нараджэння да смерці. Археолагі знаходзяць металічныя паясныя спражкі і разнастайнай формы бляшкі ад паясных набораў, якія датуюцца VI—IX стст.: круглыя, паразныя, упрыгожаныя арнаментам. Апаясанне нованароджанага чалавека сімвалізавала сабою факт далучэння яго да грамадства. Чырвоны колер пояса абяцаў новаму члену супольнасці найлепшыя пажаданні лёсу і долі, шчасця і здароўя.

У Беларусі скурананыя, плеценыя, тканыя, вязаныя і вітыя паясы вясковага насельніцтва мелі розныя назвы: «*пас*», «*крайка*», «*кушак*», «*учкур*», «*апаяска*» і інш. Скураныя паясы бытавалі пад назвамі «*рэмень*», «*дзяга*», «*папруга*».

Поясам падпярэзваліся ніжэй жывата, такая манера назіралася ў беларускай вёсцы яшчэ ў канцы XIX стагоддзі. М. Я. Нікіфароўскі заўважае, што «паяўленне без шапкі і порткаў не здзівіць старонніх так, як паяўленне без апаяскі».

У беларускіх «радзінных» песнях у жартаўлівай форме паказаны разгублены малады бацька, які спяшаецца пазваць павітуху:

Або:

У абедзвюх песнях адсутнасць пояса характарызуе бязладдзе ў адзенні.

На беларускіх землях пояс з’яўляўся ахвярным прадметам, які прыносіўся ў дар па абяцанні. Многа такіх паясоў паступала як «ахвяры» ў цэрвы і касцёлы — «ахвярныя» паясы.

#### Дробныя металічныя аксесуары 
Для замацавання дэталяў адзення і прымацавання да яго розных прадметаў служылі булаўкі-стрыжні з кольцападобнымі рухомымі галоўкамі.

У Х—ХІІІ стст. мужчыны насілі кольцы і пярсцёнкі з медзі, бронзы, серабра, волава, золата, якія звычайна рабіліся з круглага дроту, часта ў два ці тры абароты вакол пальца. Часта ў тыя часы выкарыстоўваліся і пласцінкавыя кольцы з ціснёным арнаментам і шырокасярэдзінныя. Для ўпрыгожвання касцюма выкарыстоўваліся таксама ланцужкі, плеценыя з тонкага бронзавага дроту ці тонкіх вузкіх палосак.

У якасці ювелірных упрыгажэнняў з XII ст. сталі шырока выкарыстоўвацца гузікі — кастыльковыя, пляскатавыпуклыя, шарападобныя, якія выгатаўляліся з дрэва, косці, плялі з нітак, абцягвалі каштоўнымі тканінамі, адлівалі з розных металаў і металічных сплаваў. У сярэдзіне XIX ст. у святочныя дні сяляне насілі рукавіцы з афарбаванай у чырвоны колер скуры ці ваўняныя вязаныя пальчаткі з каляровым узорам.

#### Кашалькі і сумкі 
У ВКЛ гараджане і сяляне насілі на поясе каліту — скураную сумачку, дзе захоўвалі грошы і іншыя дробязі.

#### Гальштукі, стужкі і шыйныя хусткі 
Шляхта з XVII—XVIII стст. у касцюме выкарыстоўвала гальштукі і ордэны (некаторыя з якіх мацаваліся на стужках праз плячо).

Важным аксесуарам вясковага святочнага касцюма ў XIX — пачатку XX ст. служыў разрэзаны па дыяганалі кавалак крамнай тканіны, якая выкарыстоўвалася ў якасці шыйнай хусткі. Шыйную хустку звычайна насілі ў комплексе з сарочкай з адкладным каўняром у святы ці на кірмашы, гасцях, храме.

#### Гадзіннікі 
У XIX — пачатку XX ст. у якасці дапаўнення ў касцюме гараджан выкарыстоўвалі гадзіннікі ў кішэні жылеткі на залатым ці срэбраным ланцужку.

File:Mikałaj Volski. Мікалай Вольскі.jpg|Віцебскі кашталян Мікалай Вольскі (1583/4—1621) у дэліі з каштоўнай засцежкай. Партрэт пачатку XVII ст.
File:Maryja Eleanora, Mikałaj Kryštap Chaleckija. Марыя Элеанора, Мікалай Крыштап Халецкія.jpg|Мікалай Халецкі (каля 1589—1653) з жонкай Элеанорай. Партрэт каля 1646 г.
File:Krzysztof Franciszek Sapieha.PNG|Крыштаф Францішак Сапега (1623—1665). Партрэт XVIII ст.
File:Andrej Aginski. Андрэй Агінскі.jpg|Князь Андрэй Агінскі (1740—1787) з шоўкавым поясам і прычоскай «падголены лоб»
File:Juzef Antoni Sałahub. Юзэф Антоні Салагуб (1753).jpg|Граф Юзаф Антоній Салагуб (1709—1781) з белым парыком. Партрэт 1753 г.
File:Kanstantyn Ludvik Jalenski. Канстантын Людвік Яленскі.jpg|Мазырскі падкаморы Канстанцін Людвік Яленскі са слуцкім поясам і белым гальштукам. Партрэт канца XVIII ст. 
File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (F. Fabre, XIX).jpg|Князь Міхал Клеафас Агінскі з белым гальштукам і іншымі аксэсуарамі. Партрэт пачатку XIX ст.
File:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, XIX).jpg|Партрэт слонімскага павятовага маршалка (1797—1816) Войцеха Пуслоўскага (1762—1833), канец 1810-х гг.
File:Bride and groom from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|Жаніх і нявеста з заручальнымі пярсцёнкамі (г. Гродна). Фота каля 1900 г.
File:Yanka Kupala. 1908..jpg|Паэт Янка Купала ў кашулі з каўняром «альберт» і гальштукам. Фота 1908 г.

## Апісанне жаночага касцюма 
 (з белага і чырвонага колераў). Фота 1937 г.]]
Жаночы касцюм прайшоў на працягу стагоддзяў значную эвалюцыю. Менавіта сялянскае насельніцтва Беларусі захавала найбольшую частку архаічных элементаў і прадметаў касцюма, а сялянскі жаночы касцюм працяглы час захоўваў традыцыі ў касцюме, якія надавалі яму асаблівую важнасць з боку этнічнай характарыстыкі нацыянальнай матэрыяльнай культуры. Да XIX ст. часу ўжо трывала склаліся характэрныя асаблівасці і структура беларускага сялянскага жаночага касцюма, якія цяпер лічацца традыцыйнымі. А жаночы касцюм знаці, наадварот, яшчэ больш чым мужчынскі касцюм знаці, век ад веку страчваў і не захаваў выразна нацыянальных рыс, а заўсёды імкнуўся быць сугучны агульназаходнееўрапейскім тэндэнцыям.

Прадметы адзення сялянскага жаночага касцюма застаюцца дастаткова ўстойлівымі. У розных рэгіёнах Беларусі яны нязначна адрозніваюцца па кроі. У аснове крою — прастакутныя кавалкі матэрыі розных памераў, якія сшываюцца ўручную. Толькі ў канцы XIX — пачатку XX ст. пачалі шырока выкарыстоўвацца швейныя машыны, што прывяло да змянення ўпрыгожвання жаночага касцюма.
 
Класіфікацыя адзення па этыялогіі:
* Група плечавога адзення («*сарочка*»/«*кашуля*», «*кофта*»/«*каптан*» і «*горсет*»/«*гарсет*„/“*гарсэт*», «*кабат*»);
* Група паяснога адзення («*панёва*», «*саян*», «*андарак*», «*спадніца*»);
* Галаўныя ўборы;
* Абутак;
* Упрыгожванні;
* Дапаўненні.

### Плечавое адзенне 
Сарочка з’яўляецца адным з асноўных кампанентаў комплекса і магла быць адзіным адзеннем. У мінулым гэтая частка жаночага адзення мела ўніверсальнае прызначэнне. Гледзячы на гістарычныя крыніцы, крой сарочкі ўяўляў сабой прамавугольны кавалак тканіны, складзены ўдвая па нітцы скрутка, а ў месцы перагіну рабіўся выраз для гарлавіны.

 каля Старых Дарог), канец XIX ст. *(Музей старажытнабеларускай культуры)*]]
Да XIII ст. для ўпрыгожвання жаночага адзення выкарыстоўвалі металічныя пласціны, дрот, спіралькі. Яны нашываліся на тканіну ці проста ўтыкаліся ў яе. Таксама выкарыстоўвалася ўпрыгожванне нашыўкай з выкарыстаннем металічнай ніткі. Пачынаючы з XIII ст. металічныя нашыўкі на адзенні былі паступова заменены на вышыўку з выкарыстаннем чырвоных і чорных нітак, якая стала самым папулярным і асноўным спосабам упрыгожвання тканага адзення. Вышыўка рабілася двума спосабамі — «*гладдзю*» і «*ў прыкрэп*».

Пачаткова жанчыны насілі кароткае і доўгае адзенне, а з XIII ст. крой змяняўся ад простага да больш складанага. Самая простая форма сарочкі мела пазушны разрэз, які замацоўваўся завязкамі ці фібуламі. Каўнер быў самостойнай накладной дэталлю, якая рознымі спосабамі мацавалася да стану рукава.

У беларусаў існуе некалькі тэрмінаў для абазначэння нацельнага адзення: «*сарочка*», «*рубашка*», «*кашуля*», «*чэхлік*». Тэрмін «*срочька*» (сарочка) сустракаецца яшчэ ў летапісах часоў Кіеўскай Русі. Тэрмін зафіксаваны і ў ранніх славянамоўных летапісах часоў ВКЛ, але яго змест не раскрыты. Некаторыя аўтары праводзяць паралелі са скандынаўскім словам «*sorka*» (па-фінску «*sarka*» — грубае сукно). Адносна паходжання слова «*рубашка*» існуе шмат меркаванняў. І. Сразнеўскі лічыў, што яно паходзіць ад дзеясловаў — «*рваць*», «*рубіць*». А. У. Арціхоўскі лічыць, што гэтае слова выкарыстоўвалася ў значэнні «*беднае, грубае, старое адзенне*». У гэтым жа значэнні слова сустракаецца ў пісьмовых крыніцах XVI ст. У старажытнабеларускіх тэкстах ёсць адрозненні паміж «*срачыцай*» — доўгім адзеннем — і кароткім — «*кашуляй*». «*Чэхлік*» зафіксавана ў помніках канфесійнай літаратуры, што дазваляе лічыць слова не характэрным у мінулым для свецкага грамадства. Шылі гэтыя прадметы адзення з дарагой тканіны.

У XIX—XX стст. існавалі адрозненні паміж тэрмінамі «*сарочка*» і «*кашуля*» ў розных рэгіёнах Беларусі. Болей за іншыя выкарыстоўваўся тэрмін «*сарочка*», але ў некаторых рэгіёнах існавалі назвы «*рубашка*» і «*кашуля*». Выкарыстоўваўся таксама тэрмін «*рубашачка*» для абазначэння кароткага, да таліі, жаночага адзення. А вось «*чэхлікам*» называлі верхнюю частку сарочкі да пояса з тонкай, больш якаснай матэрыі.

)*. Фота 2015 г.]]
 каля Старых Дарог), канец XIX ст. *(Музей старажытнабеларускай культуры)*]]
Да найбольш распаўсюджаных сярод беларусаў адносяцца жаночыя сарочкі з плечавымі ўстаўкамі. Такую сарочку шылі з прамавугольных кавалкаў тканіны, якія злучаліся ў вобласці пляча дэталямі таксама прамавугольнай формы. Памеры гарлавіны рэгуляваліся за кошт зборкі: зрэзы, якія звернутыя да гарлавіны, збіраліся на нітку па памеры шыі. Палік злучаўся са станам, утвараючы лінію проймы. Рукаў прышывалі гладка ці з мяккімі зборкамі простым ці дэкаратыўным швом. Унізе проймы ўстаўлялі клін. Такія сарочкі былі прасторнымі, больш свабоднымі па лініі грудзей і сама лінія сілуэта зверху была больш пластычнай.

Безрукаўнае адзенне выкарыстоўвалася як дапаўненне да святочнага касцюма. Яно адрознівалася ад іншых прадметаў адзення больш складаным і разнастайным кроем. Выказваюць меркаванне, што безрукаўнае адзенне з’явілася ў вясковых жыхароў пад уплывам гарадской культуры і з’яўляецца запазычаным. Назвы прадметаў гэтага тыпу адзення мелі самыя розныя назвы: «*кабат*», «*гарсет*», «*гарсетка*», «*кітлік*», «*камізэлька*» (Віцебскі край); «*кітлік*», «*шнуроўка*», «*станік*», «*лейбік*», «*нагруднік*», «*безрукаўка*», «*каптан*», «*танічак*» (Гродзенскі край); «*шварка*» (Добрушскі раён); «*халадайка*», «*безрукаўка*», «*шніроўка*». Гэтыя назвы не звязаныя з асаблівасцямі крою, а вызначыліся мясцовымі традыцыямі. У XIX — пачатку XX ст. безрукаўнае адзенне апраналася на сарочку, мела адкрыты ліф з выкраенымі па канфігурацыі рукі проймамі, скосамі плечавога шва, бакамі ці падрэзамі, што прыводзіла да шчыльнага аблягання па таліі. Спераду полы сцягваліся шнуроўкай ці зашпільваліся на гузікі. Полачкі (пярэдняя частка пінжака) упрыгожваліся нашыўкамі каляровых тканін, стужкамі, дэкаратыўнай тасьмой, якія ўкладваліся ў дэкаратыўную зубчастую стужку ці ў выглядзе кветкавых руж з палосак каляровых тканін. Край борта, проймы, выраз гарлавіны падкрэсліваліся кантрасным па колеры кантам. Упрыгожвалі таксама металічнымі і касцявымі гузікамі.

Гарсэты былі кароткімі (звычайна да таліі) і шыліся з фабрычных, пакупных тканін. Сустракаліся суконныя кабаты, аксамітныя, расшытыя ўзорам, з шаўковых тканін з багатым усходнім малюнкам, які выкладваўся металізаванымі ніткамі па простай аснове, якія стваралі эфект перелівання золата ці срэбра ў прамянях сонца тканіны.

File:Sofja Chadkievič (Radzivił). Соф’я Хадкевіч (Радзівіл) (XVII).jpg|Партрэт магнаткі Сафіі Хадкевіч (з роду Радзівілаў), канец XVI ст.
File:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|Партрэт Грызельды Сапегі, апранутай па іспанскай модзе, 1630-я гг.
File:Aginskaja. Агінская (XVII).jpg|Партрэт магнаткі з роду Агінскіх, апранутай па французскай модзе, XVII ст.
File:Alaksandra Zaviša (Aginskaja). Аляксандра Завіша (Агінская).jpg|Графіня Аляксандра Канстанцыя Завіша (з роду Агінскіх), апранутая па французскай модзе. Партрэт XVII ст.
File:Marcybeła Zaviša (Aginskaja). Марцыбэла Завіша (Агінская) (L. Silvestre, 1724).jpg|Графіня Марцыбелія Завіша (з роду Агінскіх). Партрэт 1724 г.
File:Aŭgusta Plater (Aginskaja). Аўгуста Плятэр (Агінская) (XVIII).jpg|Графіня Аўгуста Плятэр (з роду Агінскіх). Партрэт сярэдзіны XVIII ст. 
File:Lucyja Askierka. Люцыя Аскерка (XVIII).jpg|Партрэт мазырскай шляхцянкі Люцыі Яленскай з роду Аскеркаў, XVIII ст.
File:Juzefa Tyškievič (Sałahub). Юзэфа Тышкевіч (Салагуб) (XVIII).jpg|Графіня Юзэфа Тышкевіч (з роду Салагубаў) у сукенцы па французскай модзе. Партрэт канца XVIII ст. 
File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1861 AD.jpg|Княгіня Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая (1833—1897) з роду Шэметаў. Фота каля 1861 г.
File:Woman from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з Гродна. Фота каля 1901 г.

### Паясное адзенне 
)*. Фота 2007 г.]]
У XIX—XX стст. у беларусаў у якасці паяснога адзення існавалі «*панёва*», «*саян*», «*андарак*», «*спадніца*» і інш. Слова «*спадніца*» мела ўсеагульнае значэнне, ім ўвогуле называліся ўсе пералічаныя прадметы.
). Мастак Ян Рустэм, каля 1805 г.]]
Тэрмін «*панёва*» выкарыстоўваўся для абазначэння як тканіны, так і несшытага жаночага адзення. У XIX ст. так называлі несшытую жаночую спадніцу. У XX ст. панёвай называлі ўжо і звычайную спадніцу, але яна мела ўстаўку на пярэднім палотнішчы, якая выдзяляецца па колеры ці сшытая з тканіны з характэрным малюнкам і структурай у ткацтве.
 
Андарак насілі жанчыны заможных саслоўяў для халаднага перыяду года. У XIX—XX стст. такая спадніца лічылася святочным адзеннем, магла ўваходзіць у склад вясельнага касцюма. У XIX—XX стст. андарак быў распаўсюджанным адзеннем разам з іншымі відамі жаночых спадніц. Андарак шылі ўкругавую з чыставаўнянай ці паўваўнянай тканіны. Са сподняга боку па нізе звычайна падшывалася палоска тканіны шырынёй 10-15 см, дзякуючы чаму, краю надавалася калянасць і захоўвалася колакалападобная форма вырабу. Унізе па краю прышывалася спецыяльная стужка — «*шчыпок*», ці «*чыпок*», якая не толькі ўпрыгожвала, але і засцерагала ніз спадніцы.

Тэрмін «*саян*» выкарыстоўваюць для абазначэння жаночага адзення, якое ўяўляе сабой спадніцу з прышытым ліфам. Для саяна характэрнае адзенне без рукавоў, падобнае на сарафан. Жанчыны насілі неадрэзаную па таліі сукенку без рукавоў. Яе шылі з чорнай, вытканай у дамашніх умовах тканіны, упрыгожвалі галуном і пазументам. Перад закрывалі пярэднікам. Штодзённы касцюм насілі з пярэднікам з белай тканіны. Да святочнага касцюма іх рабілі асабліва прыгожымі — расшывалі швы, баваўнянымі і ваўнянымі ніткамі вышывалі рознакаляровы арнамент. Прымянялі і іншыя прыёмы ўпрыгожванняў. «*Запон*» закрываў спадніцу і ліф амаль да самай шыі і падвязваўся не на таліі, а вышэй, пад грудзямі.

#### Пояс 
Важнай складовай часткай традыцыйнага сялянскага жаночага касцюма быў пояс, на якім таксама маглі падвешвацца ключы, невялікія нажы і амулеты. У XX ст. паясы выраблялі са скуры, тканін і нітак. Ткалі і плялі паясы асаблівым спосабам — «*на ніту*», «*на бердачцы*». Тканыя паясы былі даволі доўгімі — да 2-2,5 м, скончваліся «*махрамі*», «*кутасамі*». Пояс завязвалі па таліі, часцей у два абхваты, на просты вузел. Канцы пакідалі ў цэнтры ці змяшчалі ў адзін бок. Шырыня пояса вызначалася ў суадносінах з іншымі часткамі касцюма і хісталася ад вузкіх — «*у два-тры пальцы*» шырыні — да 25-26 см.

### Верхняе адзенне 
Жаночае верхняе адзенне часцей і багацей, чым мужчынскае, ўпрыгожвалася вышыўкай і аплікацыяй, але па выглядзе і кроі не вельмі моцна адрознівалася ад мужчынскага.

File:Hanna Astroskaja (Kostka). Ганна Астроская (Костка) (XVII).jpg|Графіня Ганна Алаіза Хадкевіч (1600—1654) з шубай і зімовай шапкай. Партрэт XVII ст.
File:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|Сялянка ў зімовай вопратцы са світкай. Мастак Канут Русецкі, 1847 г.
File:Belarusian peasant women in traditional winter clothing - Mogilev region - ca 1910 AD.jpg|Сялянкі з Магілёўскай губерні ў зімовым адзенні, фота каля 1910 г.
File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1875 AD.jpg|Княгіня Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая (1833—1897) з роду Шэметаў — у зімовым адзенні. Фота каля 1875 г.
File:Woman in witer clothing from Grodno city - Russian empire - near 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з Гродзенскай губерні ў зімовым адзенні з каракуля. Фота каля 1900 г.

### Галаўныя ўборы 
ы, вёска Вялава (каля Валожына). Фатограф граф Бенедыкт Тышкевіч, ліпень 1897 г.]]
. Жанчыны ў святочных строях з наміткай і хусткамі. 1913 год.]]
Жаночыя галаўныя ўборы мелі важнае сацыяльнае і абрадавае значэнне. Па іх выглядзе можна было вызначыць яе сямейнае становішча, узрост і матэрыяльнае становішча. Галаўныя ўборы выкарыстоўваліся ў абрадах і рытуалах. Напрыклад, на вяселлях дзяўчыне ўрачыста змянялі дзявочы ўбор на жаночы.

Карэнныя адрозненні існавалі паміж жаночымі і дзявоцкімі галаўнымі ўборамі. Паколькі жанчынам паводле няпісанных норм забаранялася знаходзіцца на людзях з непакрытай галавой, жаночыя галаўныя ўборы па сваёй будове былі больш складаныя і разнастайныя, каб схаваць валасы. Дзяўчаты ж не хавалі валасоў на галаве і насілі вянкі, вузкія рознакаляровыя стужкі («*скідачка*», «*шлячок*»).

Сярод тыповых жаночых убораў былі каптуры, наміткі і хусткі. Таксама вядомыя рагацістыя — галовачка ці каптуровыя — каптур, чапец, падвічка — галаўныя ўборы.

Існавала вялікая колькасць спосабаў завязвання намітак. Вясельная намітка часта захоўвалася жанчынай ўсё жыццё і апраналася на яе пры пахаванні. Заможныя жанчыны выраблялі свае наміткі з дарагога тонкага палатна і ўпрыгожвалі іх карункамі, вышыўкай залатымі і сярэбранымі ніткамі, а жанчыны больш беднага матэрыяльнага становішча выкарыстоўвалі таннейшыя тканіны і прасцейшыя ўпрыгожванні, пры гэтым разнастайнасць арнаменту, як правіла, захоўвалася.

File:Suzanna Kurč (Tyškievič). Сузанна Курч (Тышкевіч).jpg|Віцебская ваяводзіна Сузана Курч (з роду Тышкевічаў). Партрэт XVII ст.
File:Hanna Sianiaŭskaja (Chadkievič). Ганна Сяняўская (Хадкевіч).jpg|Графіня Ганна Сяняўская (з роду Хадкевічаў) з футравым каўпаком. Партрэт канца XVII ст.
File:Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (1760).jpg|Партрэт княгіні Эльжбеты Пузыны (каля 1700—1767) з роду Агінскіх
File:Łucja Franciszka Tyszkiewicz - Füger.png|Графіня Люцыя Тышкевіч (1770—1811) з роду Любамірскіх. Партрэт 1788 г.
File:Karolina Chreptowicz by Orlov.jpg|Графіня Караліна Храптовіч (1780—1846). Партрэт 1839 г.
File:Витебская мещанка 1844.jpg|Віцебская мяшчанка. Малюнак 1844 г.
File:Maryja Tyškievič. Марыя Тышкевіч (1857).jpg|Графіня Марыя Тышкевіч (1830—1902) з роду Радзівілаў. Партрэт 1857 г.
File:Skirmunt Peasant women from Davyd-Haradok.jpg|Сялянкі з наміткай (Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй). Малюнак Гелены Скірмунт, 1855 г.
File:Haradnaja, Pałažka Jaromič, Jaryna Jaromič. Гарадная, Палажка Яроміч, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Сялянкі з наміткамі (столінскі строй) у вёсцы Гарадная. Фатограф Ісак Сербаў, 1912 г.
File:Woman from Grodno city - Russian empire - 1908 AD.jpg|Заможная гараджанка з Гродна. Фота 1908 г.

### Абутак 
З археалагічных знаходак асабліва багатыя матэрыялы XI—XIII стагоддзяў. Так, у Полацку, Мінску, Пінску, Давыд-Гарадку і іншых знойдзена мноства фрагментаў жаночага абутку і іншых скураных вырабаў са слядамі вышыўкі ў тэхніцы «назад іголкай», або вяровачкай".

Жанчыны ў сялянскіх сем’ях часцей за ўсё насілі лапці, якія вырабляліся ў сваёй гаспадарцы. У халоднае надвор’е насілі пасталы. Жанчыны-сялянкі насілі боты і жаночыя чаравікі толькі па святах, а ў паўсядзённым ужытку былі тыповымі толькі для заможных сялянскіх сямей. Такі абутак часцей выраблялі адмысловыя рамеснікі на замову.

У эпоху жалезнага веку (з VII стагоддзя да н.э) з археалагічных звестак вядомыя жалезныя і бронзавыя шпількі, бранзалеты, пярсцёнкі, грыўні, бразготкі, трапецападобныя падвескі. На поўдні Беларусі вядома шмат гліняных і шкляных пацерак, сярод якіх сустракаюцца чырвоныя рымскія, а таксама іншыя імпартныя рэчы: скіфскія цвікападобныя завушніцы, шпількі, рымскія і кельцкія фібулы, знойдзены ў жаночым пахаванні грунтавога могільніка I стагоддзя да н.э. каля в. Атвержычы Столінскага раёна Брэсцкай вобласці. Пояс уяўляў сабой кавалак скуры, упрыгожаны пласціначкамі і паяснымі кручкамі. У раннім жалезным веку насілі ўжо сярэбраныя ўпрыгажэнні.

У адзенні сялянскіх дзяцей да пачатку XX ст. таксама існавалі некаторыя адрозненні. Перш за ўсё, яны былі абумоўлены полаўзроставымі асаблівасцямі дзяцей, а таксама мясцовымі традыцыямі і сацыяльным статусам бацькоў. У першыя гады жыцця ў немаўляці адрозненняў гэтых не існавала. Для афарбоўкі пражы выкарыстоўваліся натуральныя фарбавальнікі: настоі траў, кары, лісця дрэў, балотнай руды. Калі дзяўчына валодала галоўнымі жаночымі рамёствамі — прадзеннем, ткацтвам і вышыўкай і ў час вяселля магла прадэманстраваць свой багаты пасаг і дары, то лічылася, што яна майстрыха і працаўніца. Высока ацэньвалася ўменне ствараць менавіта прыгожыя прадметы, упрыгожаныя ўзорамі, арнаменціраваныя.

У пасаг нявесты па традыцыі ўваходзілі шмат тканых і вышытых прадметаў. У яго падрыхтоўцы прымалі ўдзел усе жанчыны сям’і — матуля, бабуля, незамужнія сёстры. Перад вяселлем, пасля заручын, маладая для падрыхтоўкі частак пасагу, якіх не хапае, заклікала на дапамогу «*дружку*» ці наймала «*талаку*» — збірала сябровак і родзічаў, якія дапамагалі ёй ткаць, прасці і вышываць.

й, вёска Прудок (Мазырскі павет). Фота Ісака Сербава, 1912 г.]]
Пасаг у беларускіх сялян да пачатку XX ст. захоўваўся ў «*кубелі*» — вялікай драўлянай бочцы з накрыўкай. У 1920—1950-я гады ў беларускай вёсцы на змену «*кублам*» прыйшлі «*куфры*», «*скрыні*». У пасаг уваходзілі палотны, сукно, ручнікі і адзенне — сарочкі, фартухі, наміткі.

Важнай часткай вясельнага абраду быў перавоз пасагу ў дом жаніха і агляд усімі сваякамі рукадзелля нявесты. Кубел ці скрыня павінны былі быць запоўнены даверху пасагам.

У доме жаніха змесціва скрыні нявесты развешвалі напаказ. Па колькасці і якасці выстаўленых прадметаў меркавалі аб памерах пасагу, дастатку сям’і нявесты, аб яе мастацкіх здольнасцях, уменні ткаць і вышываць.

 арнамент на жаночай сялянскай кашулі слуцкага строя, XIX ст.]]
Жанчыны верылі, што вясельная сарочка, у якой яны вянчаліся, мела асаблівыя здольнасці. «*Шлюбныя*» сарочкі беражліва захоўвалі. Бывала, што такая сарочка служыла не аднаму пакаленню жанчын сям’і. Часта нявесты апраналі пад вянец сарочку матулі ці бабулі. У вянчальнай сарочцы — самай прыбранай і прыгожай, было прынята хаваць жанчыну. Беларусы вераць, што «*на тым свеце*» памерлыя продкі — «*дзяды*» пазнаюць іх менавіта па адзенні.

Для дзяўчыны завіванне наміткі — галаўнога ўбору замужняй жанчыны — сімвалізавала яе растанне з дзявоцтвам і ўступленне ў новы перыяд жыцця. Завітая ў белую намітку, якую ўпрыгожвалі жывымі кветкамі, нявеста паўставала перад гасцямі ў сваім новым вобразе і якасці. Абрад завівання маладой, які выконвалі старэйшыя і абавязкова шчаслівыя ў шлюбе жанчыны, суправаджаўся пажаданнямі нявесце шчасця і добрай долі ў шлюбе, дзяцей. З гэтага моманту жанчына ўсё сваё жыццё насіла завіты галаўны ўбор. Без яго жанчына не выходзіла за парог сваёй хаты.

, XIX ст.]]
Падарункі жаніху абавязкова ўключалі вясельную кашулю, а таксама святочныя кашулі, колькасць якіх магла даходзіць да адзінаццаці, шыйную хустку, шырынку, капшук. Вянчальную сарочку жаніху вышывала па звычаі сама маладая. Яна вырабляла і ўпрыгожвала яе з любоўю і марай аб шчасці ў будучым сямейным жыцці.

«*Маладзецкая*» сарочка, прызначаная для жаніха, была прадметам, з якім здзяйсняліся таксама спецыяльныя магічныя дзеянні, якія забяспечвалі дзяўчыне шчасце ў сямейным жыцці. Напрыклад, напярэдадні вяселля пасля лазні маладая выціралася сарочкай, якая прызначалася для жаніха, што павінна было забяспечыць ёй яго любоў і шчасце ў сямейным жыцці.

У некаторых мясцінах Беларусі сарочку, якую падарыла нявеста жаніху, ён апранаў у той момант вяселля, калі маладой распляталі косы і павязвалі жаночы галаўны ўбор — намітку. Прынята было таксама пераапранаць маладых падчас раздачы каравая.

Сарочку, якая была да гэтага на жаніху, аддавалі яго мацеры. Мужчынскія вясельныя сарочкі бераглі як памяць усё жыццё, апраналі іх толькі ў святочныя дні.

Пасля вяселля маладая жанчына ўжо не мела магчымасці вышываць. У доме свякрухі маладую нявестку чакала шмат фізічнай працы і абавязкаў. Затым вынікала нараджэнне дзіцяці, за ім — шмат іншага, таму на вышыванне ў яе ўжо не заставалася часу.

## Сучаснае выкарыстанне 
 з беларускім сялянскім гальштукам-вышыванкай. Фота каля 1917 г.]]
Беларускі нацыянальны касцюм амаль не выкарыстоўваецца ў штодзённым ужытку: індустрыялізацыя, інфарматызацыя і глабалізацыя як агульныя для свету тэндэнцыі прывялі да таго, што мяжа паміж адзеннем розных сацыяльных слаёў, як і розных нацый, у індустрыяльных і постындустрыяльных краінах пачала сцірацца. Беларусь не стала выключэннем з гэтага правіла.

Сялянскі беларускі нацыянальны касцюм шырока выкарыстоўваецца падчас правядзення ўрачыстых мерапрыемстваў: дзяўчыны ў народным адзенні сустракаюць з хлебам-соллю доўгачаканых гасцей.

 з беларускім сялянскім гальштукам-вышыванкай, дапасаваным да сучаснага касцюма. Фота 2014 г.]]
Нацыянальны касцюм беларусаў — неад’емны ўдзельнік тэатральных і кінематаграфічных пастановак на нацыянальную тэматыку. Беларускае народнае адзенне выкарыстоўваецца ўдзельнікамі танцавальных, пеўчых і інструментальных гуртоў і ансамбляў, прычым робіцца гэта не толькі ў кантэксце «*рэканструкцыі*» народных традыцый, але і проста ў мэтах надання ўдзельнікам групы пэўнага іміджу, які можа ўвогуле не спалучацца з іх творчасцю.

Беларускі нацыянальны касцюм і варыяцыі на яго тэму шырока выкарыстоўваюцца прадстаўнікамі беларускай палітычнай эліты, творчай і навуковай інтэлігенцыі, моладзі. Так, у Беларусі з 2013 года некалькі гадоў запар праходзіць «*Дзень Вышыванкі*» — неафіцыйнае свята, якое прысвечана найперш распаўсюджванню традыцыі нашэння народнага адзення ў сучасным сацыяльна-культурным кантэксце і пашырэнню сферы ўжывання беларускіх мовы і культуры ў беларускім грамадстве.

Варта адзначыць, што беларускі нацыянальны касцюм адносна часта з’яўляецца крыніцай натхнення для дызайнераў і мадэльераў: вядомы амерыканскі рэпер Снуп Дог выпусціў серыю адзення, якая была натхнёна беларускім нацыянальным касцюмам; варыяцыі на тэму народнага адзення беларусаў можна прасачыць у моднага дома «*Valentino*» і многіх беларускіх мадыстаў і рамеснікаў.

У сярэдзіне 2010-х гадоў у маладзёжнай модзе Беларусі з’явіліся «*вышымайкі*» — звычайныя майкі з прынтам, як на нацыянальнай сялянскай кашулі, — і «*вышыбайкі*» — аналагічныя па сутнасці байкі. Абодва неалагізмы з’яўляюцца вытворнымі ад слова «*вышыванка*», якім ва ўсходніх славян называюць расшытую сялянскую кашулю.

## У філатэліі 

Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg
File:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|Нараўлянскі строй
File:Bychaŭski Stroj stamp.jpg|Быхаўскі строй
File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|Дзісенскі строй
File:1999. Stamp of Belarus 0341.jpg
File:1999. Stamp of Belarus 0345.jpg
File:2000. Stamp of Belarus 0383.jpg
File:Słucki Stroj stamp.jpg|Слуцкі строй
File:2002. Stamp of Belarus 0455.jpg
File:2002. Stamp of Belarus 0458.jpg
File:2002. Stamp of Belarus 0460.jpg
File:Costumes of Mogilev region.jpg|Строі Магілёўшчыны
File:Costumes of the West Polesie.jpg|Строі Заходняга Палесся
File:Dance Ljavoniha.jpg
File:2005. Stamp of Belarus 0621.jpg|Мастоўскі строй
File:2005. Stamp of Belarus 0622.jpg|Лепельскі строй
File:2010. Stamp of Belarus 06-2010-16-03-03.jpg
File:Lira Kolesna.jpg
File:Malorytskiy stroy Stamp 2011.jpg|Маларыцкі строй
File:Old man in belarussian national costume.jpg
File:Old woman in belarussian national costume.jpg|Маларыцкі строй
File:2012. Stamp of Belarus 06-2012-m-917-918.jpg
File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m1.jpg|Турава-Мазырскі строй
File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m2.jpg|Ляхавіцкі строй
File:Stamps of Belarus, 2015-34.jpg|Сцэна п'есы "Прымакі"
File:Stamps of Azerbaijan, 2013-1090.jpg|Маладыя танцуюць крыжачок. *(Азербайджанская паштовая марка)*
File:Starye igrushki.jpg
File:27-2013-07-04-m.jpg
File:26-2014-05-06-m.jpg
File:Niescier Sakalouski.jpg

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларускі народны касцюм / Л. І. Маленка; [маст. Э. Э. Жакевіч]. — Мінск : Ураджай, 2001.
* *Бялявіна, В. М.* Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с.
* *Бялявіна, В. М.* Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с.
* *Кацар, М. С.* Беларускі арнамент: Ткацтва. Вышыўка. — Мінск, 1996.
* *Маленко, Л. И.* Белорусский костюм XIX—XX вв. / Л. И. Маленко. — Минск : Белорусская наука, 2005.
* *Маслова, Г. С.* Народная одежда русских, украинцев, белорусов в XIX — нач. XX вв. / Г. С. Маслова // Восточно-славянский этнографический сборник. — М., 1956.
* *Раманюк, М. Ф.* Нагавіцы / М. Ф. Раманюк // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9.
* *Романюк, М. Ф.* Белорусская народная одежда / М. Ф. Романюк. — Мінск : Беларусь, 1981. — 473 с.
* *Фадзеева, В.* Беларуская народная вышыўка / В. Фадзеева. — Мінск, 1991.
* 

## Спасылкі 
* Фота з кнігі «Белорусская народная одежда»
* Беларускія народныя строі 
* Беларускае народнае адзенне
* Традыцыйныя народныя касцюмы беларусаў. Выявы 
* У Гомелі адкрылася выстава аўтэнтычных нацыянальных строяў (фота) 
* Гатычны касцюм Вялікага Княства Літоўскага канца ХІІІ — пачатку ХVI ст.
* Касцюм жаночы святочны. Беларусы. Мінская губерня. Канец XIX стагоддзя Набыты ў экспедыцыі карэспандэнтам музея В. К. Костка ў 1905 годзе
* Касцюм хлопчыка. Беларусы. Магілёўская губерня, Чавускі павет. Канец XIX ст. Фонды РЭМ
* Магілёўскія народныя строі
* Адзенне Заходняга Палесся 
* Женские костюмы восточных районов Могилевщины представлены в Музее этнографии  
* Строі, ці Cвяточнае традыцыйнае адзенне беларусаў
* *Міхал Анемпадыстаў*. Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль // budzma.by
* *Міхал Анемпадыстаў*. Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент // budzma.by
* Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»  // tut.by

Катэгорыя:Гісторыя касцюма