Рэестр помнікаў Польшчы

, з 2004 года абазначае аб’екты, занесеныя ў рэестр помнікаў]]
**Рэестр помнікаў** () — спіс гістарычных помнікаў, якія знаходзяцца пад асаблівай прававой аховай у Польшчы. Аналаг беларускага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей.

## Гісторыя 
Спробы правесці інвентарызацыю польскіх помнікаў прадпрымаюцца з сярэдзіны ХІХ ст.. Адным з такіх мерапрыемстваў была праца гісторыка Казіміра Странчынскага, якому ўдалося апісаць: 416 помнікаў архітэктуры, размешчаных у 386 гарадах, а таксама 309 розных твораў мастацтва. Пачаткі вядзення ўліку ў выглядзе сучаснага рэестра помнікаў у Польшчы з’яўляюцца следствам запісу ў Дэкрэце Рэгенцкай рады ад 31 кастрычніка 1918 г. Гэтым указам прадугледжвалася ахова помнікаў культуры і мастацтва, унесеных у вопісы, створаныя раённымі помнікаахоўнікамі. У гэты час з’явіўся іншы падзел на рухомыя і нерухомыя помнікі. Рухомымі помнікамі былі, напрыклад, царкоўнае абсталяванне: званы, купелі, алтары, а нерухомымі помнікамі, знешнія будынкі, такія аб’екты, як: надмагіллі, помнікі, капліцы. Правілы вядзення вопісу помнікаў былі вызначаны ў Палажэнні ад 5 мая 1919 г. аб унясенні ў вопіс помнікаў мастацтва і культуры («Monitor Polski» No 81). Інвентар быў зменены на рэестр помнікаў — у 1928 г. была апублікаваная Пастанова міністра духоўных спраў і народнай асветы аб вядзенні рэестра помнікаў ад 17 ліпеня 1928 г. Пастановай быў уведзены такі падзел помнікаў у губернскіх вопісах:

I: аддзел аховы нерухомых помнікаў:
# помнікі мастацтва
# дагістарычныя і археалагічныя помнікі

II: Аддзел рухомых помнікаў:

# помнікі мастацтва,
# дагістарычныя і археалагічныя помнікі,
# палеанталагічныя помнікі
# архівы
# бібліятэчныя фонды

Дзеянні па поўнай інвентарызацыі ўсіх польскіх помнікаў былі перарваны пачаткам Другой сусветнай вайны. Пасляваенныя прынцыпы аховы помнікаў былі сфармуляваны Янам Захватовічам у артыкуле «Праграма і прынцыпы захавання помнікаў» у 1946 г. Ян Захватовіч прыняў храналагічны крытэрый і прызнаваў помнікамі толькі аб’екты, узведзеныя да 1850 г. Такі падыход дзейнічаў да прыняцця ў 1962 г. Закона аб ахове культурных каштоўнасцей і музеяў. З 1960-х да пачатку 1970-х гадоў дзейнічала класіфікацыя помнікаў паводле I—IV класаў, у якой найбольш каштоўныя аб’екты таксама вызначаліся як клас «0» (напрыклад, комплекс будынкаў вострава Тумскага ў г. Уроцлаў, Сукенных радоў у Кракаве). У цяперашні час крытэрыі прызнання аб’екта помнікам прадугледжаны ў Законе аб ахове помнікаў і іх доглядзе ад 23 ліпеня 2003 г. і маюць: гістарычную, мастацкую і навуковую каштоўнасць.

## Характарыстыка 
У Польшчы рэгістр помнікаў ствараецца на падставе рашэння Ваяводскага кансерватара помнікаў для аб’ектаў з тэрыторыі, адпаведнай дадзенаму ваяводскаму. Адной з формаў аховы помнікаў з’яўляецца занясенне ў рэестр помнікаў.

### Працэдура ўключэння 
Занясенне ў рэестр помнікаў — гэта адміністрацыйнае дзеянне, якое ажыццяўляецца правінцыйным кансерватарам помнікаў па просьбе боку — уласніка аб’екта, або па службовай пасадзе — без просьбы боку ці яе дэклараванай згоды. Перад унясеннем запісу праводзяцца падрыхтоўчыя дзеянні, якія заключаюцца ў зборы інфармацыйна-дакументальных матэрыялаў, якія пацвярджаюць кошт дадзенага аб’екта, напр. па выніках агляду аб’екта. Працэс завяршаецца вынясеннем WKZ рашэння, якое — калі бакі не выказваюць пярэчанняў і заўваг — набывае законную сілу, і помнік атрымлівае рэгістрацыйны нумар у адпаведнасці з наступным запісам у кнізе рэестра помнікаў.

### Структура 
Помнік можна аднесці да 3 катэгорый, па якіх вядуцца асобныя кнігі:

* А — нерухомы помнік,
* В — рухомы помнік,
* C — помнік археалогіі.

Кніга ўліку помнікаў складаецца з наступных рубрык:

* нумар рэестра,
* запіс у рэестр,
* элемент аховы,
* дыяпазон аховы,
* размяшчэнне або захоўванне помніка,
* нумар зямельнай і іпатэчнай кнігі,
* кадастравы нумар нерухомай маёмасці (на нерухомыя помнікі і помнікі археалогіі),
* уладальнік помніка,
* трымальнік помніка,
* выключэнне з рэестра,
* заўвагі.
Больш помнікаў унесены ў рэестр. Наваколле аб’екта або яго геаграфічная, гістарычная або традыцыйная назва таксама могуць быць занесены ў спіс помнікаў.

## Змены ў рэестры 
Аб’ект можа быць зняты з уліку, калі ён пашкоджаны ў такой ступені, што страціў гістарычную, мастацкую або навуковую каштоўнасць, або калі не пацверджана яго каштоўнасць, якая з’яўляецца падставай для вынясення рашэння аб унясенні ў рэестр, дзякуючы новым навуковым адкрыццям. З уліку помнікаў таксама выключаюцца прадметы, якія былі ўнесены ў вопіс музея або ўвайшлі ў рэсурс нацыянальнай бібліятэкі. Рашэнні аб выключэнні аб’екта з уліку помнікаў прымаюцца Генеральным кансерватарам помнікаў, які дзейнічае па даручэнні Міністра культуры і нацыянальнай спадчыны. Аднак гэта выключныя выпадкі.

Рэестр помнікаў пастаянна папаўняецца і, напрыклад, у 2006 г. было прынята 805 рашэнняў аб унясенні новых аб’ектаў або комплексаў у рэестр помнікаў, 65 рашэнняў аб выключэнні або іх часткі з уліку помнікаў і 727 рашэнняў аб змяненнях да існуючых рашэнняў. Гэты рэестр апублікоўвае Упраўленне нацыянальнай спадчыны Польшчы, раней Нацыянальным цэнтрам даследаванняў і дакументацыі помнікаў, і адпавядае стану на дату абнаўлення спісу, а не на дату наведвання вэб-сайта.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Славутасці Польшчы
Катэгорыя:Права Польшчы