open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Культурная інтымнасць

**Культурная інтымнасць** () — паняцце культурнай антрапалогіі ўведзенае Майклам Херцфельдам у кнізе *Cultural Intimacy: Social Poetics in the Nation-State* (1997). Апісвае аспекты культурнай ідэнтыфікацыі ў нацыянальнай дзяржаве. Дадзеныя каштоўнасці з-за этычнага недастасавання да іерархіі заходніх каштоўнасцей лічацца амаральнымі як для шырокіх колаў грамадства, так і для канкрэтнай сацыяльнай групы. Парадаксальна, але ў той жа час яны з'яўляюцца тымі якасцямі, якія аб'ядноўваюць сацыяльную групу. Дадзены дуалізм найчасцей тычыцца тых грамадстваў, якія знаходзяцца ў змаргіналізаваным стане, аналізуючы якія бачны ўплыў розных незаходніх культур.

## Характарыстыка маргінальнага стану грамадства 
У дадзеным кантэксце стан, калі дзяржаўныя інстытуты ўступаюць у канфлікт з сацыяльнымі групамі, падставай да якога з'яўляецца неадпаведнасць каштоўнасцей групы нацыянальным каштоўнасцям. Аргументам дзяржавы ў дадзеным канфлікце з'яўляецца тое, што каштоўнасці сацыяльнай групы супярэчаць агульным каштоўнасцям нацыі. З іншага боку сацыяльная група аргументуе сваю пазіцыю тым, што дзяржаўныя інстытуты спрабуюць штучна змяніць іх традыцыйныя каштоўнасці. Дадзены стан можна назваць маргінальным таму, што раней працэс стварэння і змен каштоўнасцей групы не суправаджаўся канфліктамі са структурамі дзяржаўнай улады.

## Галоўныя якасці культурнай інтымнасці па Хэрцфельду 
* Цэнтральная роля дзяржавы ў кшталтаванні калектыўнай ідэнтыфікацыі як у публічнай, так і ў прыватнай сферы грамадскага жыцця.
* Тэрмін культурная інтымнасць існуе толькі ў дачыненні да ідэй дзяржаў Захаду.
* Амаральнасць каштоўнасцей групы ў дачыненні да агульнанацыянальных ці агульнаеўрапейскіх каштоўнасцей.

## Агульная характарыстыка тэрміну 
Дадзены тэрмін базуецца на дуалізме культурных узораў распаўсюджаных дзяржавай і грамадскай практыкай звычайных жыхароў. Нацыянальная дзяржава намагаецца стварыць адналіты ўнутраны вобраз народу, які пашырае на ўсіх жыхароў краіны. У гэтыя адзіныя, стандартызаваныя і ўсеабдымныя рамкі культуры не ўпісваюцца якасці некаторых маргінальных груп, якія здабываюць ніжэйшае месца ў іерархіі нацыянальных каштоўнасцей. Праз метафарызацыю кроўнай злучнасці народу дзяржава спрабуе ўніфікаваць ментальнасць адзінак да метафарычнай і аднароднай. Культурная інтымнасць — працэс, які дазваляе даследаваць, як сацыяльныя групы ствараюць супольныя сімвалы, якія аб'ядноўваюць яе сяброў.

## Бібліяграфія 
* Herzfeld M. Cultural Intimacy: Social Politics in the Nation State. — L.: Routledge, 1997; a second, revised edition — New York, 2005.
* Herzfeld Michael, Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym / przekł. Michał Buchowski. — Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007. ISBN 9788323323914

Катэгорыя:Культурная антрапалогія
Іжорскае ўзвышша

**Іжорскае ўзвышша** — узвышша на захадзе Ленінградскай вобласці, складае большую частку Ардовікскага плато. Вышыня да 175,9 метраў. Узвышша складзена ардовікскімі вапнякамі.

Атрымала найменне ад фіна-ўгорскага племені іжора, якое здаўна жыло на ўзвышшы.

## Геаграфія 
Паверхня плоская і нахіленая на паўднёвы ўсход. Найбольш высокай з’яўляецца паўночная частка Іжорскага ўзвышша: тут ляжыць Дудэргофскае ўзвышша, з найвышэйшым пунктам — Крумкачовай гарой (паблізу пасёлка Мажайскага) вышынёй 175,9 м. На поўначы ўзвышша крута абрываецца, утвараючы ўступ (глінт).
 
Рэльеф узгорыста-марэнавы, развіты карст. Паўночны і заходні схілы стромкія (вышыня 50-80 м), з’яўляюцца часткай Балтыйска-Ладажскага ўступа (глінта). Пераважаюць змешаныя шырокалісцева-яловыя і сасновыя лясы. Ёсць азёры і балоты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Ленінградскай вобласці
Ізабарны працэс

**Ізабарны працэс** ( — «аднолькавы» і βάρος «цяжар») — тэрмадынамічны працэс, які адбываецца ў сістэме пры сталым ціску і нязменнай масе ідэальнага газу.
 
Згодна з законам Гей-Люсака, пры ізабарным працэсе ў ідэальным газе \frac{V}{T} = \mathrm{const}.
 
Праца, якая здзяйсняецца газам пры пашырэнні або сціску газу, роўная A = P\Delta V.
 
Колькасць цеплыні, якую атрымлівае або аддае газ, характарызуецца змяненнем энтальпіі: \delta Q = \Delta I = \Delta U + P\Delta V.

## Гл. таксама 
* Ізатэрмічны працэс
* Ізахорны працэс

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя працэсы
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Венэдык

**Венэ́дык** (Wenedyk) штучная польска-раманская мова, створаная нідэрландскім філолагам і перакладчыкам Янам ван Стэрнбергенам.
## Прыклад тэксту 
: Potrze postry, kwaly jesz en czalór,
: sąciewkaty si twej numię.
: Owień twey rzeń.
: Foca si twa wlątać, komód en czalu szuk i sur cierze.
: Da nów odzej nostry pań kodidzany.
: I dzieneć nów nostre dziewta,komód i nu dziemiećmy swórdziewtorzór.
: i nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie malu.
: Nąk twie są rzeń i pociestać i glurza,o siąprz. Amen.
## Спасылка 
* http://steen.free.fr/wenedyk

Катэгорыя:Штучныя мовы
Ізагамія

thumb|Розныя формы ізагаміі: A) ізагамія рухомых гамет, B) ізагамія нерухомых гамет, C) кан'югацыя
**Ізагамія** (ад  — «роўны», «аднолькавы» і  — «шлюб») — прымітыўная форма палавога працэсу, пры якім зліваюцца дзве марфалагічна і па велічыні аднолькавыя гаметы. Характэрная для роўнавускавых зялёных водарасцей і хітрыдыевых грыбоў.
 
Пры ізагаміі гаметы не падзяляюцца на мужчынскія і жаночыя, але валодаюць розным тыпам спарвання. Пры апладненні 2 гаметы рознага тыпу спарвання зліваюцца, утвараючы зіготы.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Палавое размнажэнне
Блэндар

thumb|200px|Электрычны стацыянарны блэндар
**Блэндар** таксама **Збівач** ( — змяшальнік) — электрапрыбор, прызначаны для драбнення ежы, прыгатавання эмульсій, пюрэ, узбівання напояў, мусаў і г. д., а таксама колкі лёду.

## Гісторыя 
Блэндар вынайшаў у 1922 годзе амерыканец Стывен Паплаўскі. Ён разлічваў з дапамогай сваёй прылады аўтаматызаваць вытворчасць газіроўкі з сіропам. Першыя блэндары ўяўлялі сабой чару на падстаўцы, у якой круціўся нож у выглядзе прапелера, і ўмелі толькі змешваць.

У 1935 годзе амерыканец Фрэд Осіус палепшыў блэндар Паплаўскага, зрабіў яго стацыянарным і здольным не толькі змешваць, але і рэзаць інгрэдыенты да стану пюрэ.

## Віды блэндараў 
Існуе два варыянты блэндара:
* Стацыянарны. Звычайна ўяўляе сабой размешчаны на ўстойлівай падстаўцы корпус, усярэдзіне якога размешчаны электрарухавік — прывад блэндара, на які зверху адзяваецца спецыяльная вузкая і высокая чаша з вечкам, усярэдзіне якой размешчаны лопасцевы нож.
* Пагружаны. Ручны высакахуткасны асадкавы міксер, абсталяваны замест венцаў для ўзбівання адной лопасцевай асадкай-нажом. Але ў гэты час выкарыстоўваюцца разнастайныя асадкі і чары для драбнення, змешвання, узбіцця. Хутка змяніць асадкі дазваляе адмысловы фіксатар на маторнай частцы, што дазваляе зрабіць дадзены прыбор шматфункцыянальным.
 
Спецыяльная насадка-блендар уваходзіць у склад прыстасаванняў кухонных камбайнаў.

## Вытворцы 
Блэндары вырабляюць кампаніі Braun, BSH (пад гандлёвымі маркамі Bosch, Siemens, Ufesa), SEB (пад гандлёвымі маркамі Tefal, Moulinex) Royal Philips Electronics (пад маркай Philips) Zelmer (пад маркай Zelmer), ESGE AG (пад маркай BAMIX у Германіі больш вядомая як ESGE Zauberstab) і шматлікія іншыя.

## Гл. таксама 
* Кухонны камбайн
* Міксер
* Шэйкер

Катэгорыя:Драбненне
Міксер

thumb|Электрычны ручны міксер
**Міксер** (ад ) — прылада, прызначаная для механічнага перамешвання, стварэння аднастайнай масы і яе часовага падтрымання з розных па складзе вадкіх і сыпкіх рэчываў. 
 
Прызначаны для ўзбівання яек, вяршкоў, падрыхтоўкі напояў, кактэйляў, мусаў, амлетаў, марожанага, пюрэ, соусаў і г. д. Міксеры бываюць стацыянарныя і ручныя (больш распаўсюджаны варыянт).
 
Ручны міксер уяўляе сабой кампактны электрычны прыбор, прыстасаваны для трымання адной рукой. Корпус міксера звычайна выконваецца з пластмасы, усярэдзіне яго размешчаны электрарухавік з рэдуктарам, які прыводзіць у рух 2 асадкі-вянцы, размешчаныя так, што пры кручэнні іх лопасці рухаюцца па перакрыжавальных траекторыях. Міксер, як правіла, мае некалькі хуткасцей кручэння рухавіка, альбо плаўнае рэгуляванне.

Выява:Mixer 2012-05-07 17-29-35.jpg|Механічны міксер
Выява:Krups 3Mix Type 321.jpg|Міксер 1965 года з асадкамі

## Гл. таксама 
* Мешалка
* Змяшальнік
* Кухонны камбайн
Вавілон 17

**Вавілон 17** — выдуманая мова з аднайменнага рамана Сэмюэля Дзілэні, 1966 года. Аўтар прыдумаў канцэпцыю мовы для развіцця сюжэта рамана, але пэўнай структуры не распрацаваў.
## Апісанне 
Гэтая мова была створана адным з ваюючых бакоў - "захопнікамі" - у якасці зброі. Вавілон-17 дзякуючы сваёй структуры, нясе ў сабе вялізны аб'ём ведаў, якім здольны карыстацца чалавек, які думае на гэтай мове. Унутраная логіка мовы выключае роздумы аб сабе, як аб асобе, з-за чаго адсутнічаюць такія паняцці як самазахаванне і асабістыя зацікаўленасці; адначасова мова нясе ў сабе логіку, якая накіроўвае дзеі думаючага на ёй чалавека на знішчэнне аднаго з ваююючых бакоў - "Саюза". Дадатковай асаблівасцю мовы з'яўляецца тое, што разважанні на ёй паскараюць разумовыя працэсы, што адначасова служыць дзвюм мэтам: у якасці дадатковай "баявой" якасці мовы, і адначасова можа забіць непадрыхтаванага чалавека. Такім чынам, Вавілон-17 - гэта мова, якая з'яўляецца зброяй шпіёнаў і дыверсантаў, і ператварае ў дыверсанта кожнага, хто на ёй гаворыць.
## Гл. таксама 
Гіпотэза Сэпіра-Уорфа
## Спасылкі 
* Errata for Babel-17, approved by the author.
* 2009 retrospektive review by Jo Walton: "Babel 17 was published in 1966, the year in wich i learned ti talk."
* Babel-17 на старонке WprldsWithoutEnd.com

Катэгорыя:Штучныя мовы
Sirkus Finlandia

**Sirkus Finlandia** — буйнейшы фінскі цырк-шапіто, заснаваны ў 1976 годзе Карл-Густаф Ёрнстрамам. Першае прадстаўленне адбылося 21 красавіка 1976 у горадзе Тамісаары. На сённяшні дзень з’яўляецца адзіным фінскім цыркам, які адпавядае міжнародным стандартам, удзельнік Еўрапейскай цыркавой асацыяцыі. Штогод прадстаўленні наведваюць каля 200 тысяч гледачоў.

## Гастролі 
Тур па Фінляндыі пачынаецца напачатку красавіка ў Карысе і сканчаецца ў кастрычніку-лістападзе ў сталіцы Фінляндыі, Хельсінках. За сезон цырк дае прадстаўленні больш чым у 120 гарадах Фінляндыі, а ўвесь маршрут перавышае 8 тысяч кіламетраў.
Увесь час разам з цыркам гастралюе прыблізна 70 чалавек, з іх каля 30 — артысты і музыканты жывога аркестра. Абарот за 2009 год склаў каля 4 млн. еўра.

## Шапіто 
*Шапіто*|thumb

Канструкцыя цырка была набыта ў Італіі ў 2009 годзе і ў сабраным стане займае плошчу каля 2500 квадратных метраў. Апроч таго, патрабуецца месца для дзясяткаў аўтамабіляў і прычэпаў. У буйных гарадах таксама ўсталёўваецца дадатковы падстрэшак плошчай 650 квадратных метраў, пад якім усталёўваюцца кіёскі і які служыць хованкай для гледачоў падчас перапынку і ў выпадку неспрыяльных пагодных умоў.
Колькасць месцаў — 1150. Дыяметр манежа — 12 метраў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Цыркі
Катэгорыя:Культура Фінляндыі
Эжэн Ізаі

**Эжэн Ізаі** (; , Льеж — , Брусель) — бельгійскі скрыпач, дырыжор і кампазітар.
 
Атрымаў першыя ўрокі музыкі ў свайго бацькі, скрыпача і дырыжора. Затым вучыўся ў Льежскай кансерваторыі ў Дэзірэ Хейнберга, Леона і Радольфа Масараў. Скончыўшы кансерваторыю ў 1874 г., ён яшчэ некаторы час займаўся ў Бруселі пад кіраўніцтвам Генрыка Веняўскага і нарэшце ў 1876—1879 гг. удасканальваў сваё майстэрства ў Парыжы ў Анры В'ётана.
 
У 1880—1882 гг. Ізаі займаў пасаду канцэртмайстра ў берлінскім аркестры Бен'яміна Більзэ (змяніўшы на гэтай пасадзе свайго суайчынніка Сезара Томсана), у гэты ж перыяд ён здзейсніў канцэртную паездку па Скандынавіі разам з Антонам Рубінштэйнам. У 1883—1886 гг. Ізаі жыў і працаваў у Парыжы, дзе ў яго ўстанавіліся асабістыя і творчыя сувязі з вядучымі французскімі кампазітарамі — у прыватнасці, Сезар Франк прысвяціў яму сваю санату для скрыпкі і фартэпіяна. З 1886 пасяліўся ў Бруселі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары Бельгіі
Катэгорыя:Скрыпачы Бельгіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Бельгіі
Ізалейцын

**Ізалейцын** (скарочана Ile або I; 2-амінакіс-3-метылпентанавая кіслата) — аліфатычная α-амінакіслата, якая мае хімічную формулу HO2CCH(NH2)CH(CH3)CH2CH3 і ўваходзіць у склад усіх прыродных бялкоў. З'яўляецца незаменнай амінакіслатой, гэта азначае, што ізалейцын не можа сінтэзавацца ў арганізме чалавека і павінен паступаць у яго з ежай. Удзельнічае ў энергетычным абмене. Пры недастатковасці ферментаў, якія каталізуюць дэкарбаксілаванне ізалейцына, узнікае кетаацыдурыя.
 
Кодоны ізалейцын `AUU`, `AUC` і `AUA`.

## Біясінтэз 
Як і іншыя незаменныя амінакіслоты, ізалейцын не сінтэзуецца ў арганізмах жывёл, і павінен атрымоўвацца звонку, звычайна ў складзе бялкоў. У раслінах і мікраарганізмах ізалейцын сінтэзуецца з дапамогай некалькіх стадый, пачынаючы ад піравінаграднай кіслаты і α-кетабутырата; працэс каталізуецца шэрагам ферментаў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Isoleucine and valine biosynthesis
* Computational Chemistry Wiki 

Катэгорыя:Амінакіслоты
Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)

**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўная царква ў аграгарадку Кажан-Гарадок Лунінецкага раёна, Брэсцкай вобласці.

## Архітэктура 
Драўляная царква вылучаецца вытанчанасцю прапорцый, пластычнасцю малюнка. Храм пірамідальна-цэнтрычнай кампазіцыі, складаецца з пяці зрубаў, пастаўленых па крыжы, і з званіцай над уваходам. Будынак падкрэслены сярэднім зрубам, які вылучаецца сваім аб'ёмам, вышынёй і памерамі. Чатыры невялікія вежкі з купаламі на астатніх зрубах групуюцца сіметрычна вакол сярэдняга. Ствараецца пяцікупалле, якое стварае ў прасторы пірамідальную кампазіцыю. Вонкавая архітэктура традыцыйна простая з мінімальным выкарыстаннем дэкаратыўных сродкаў. Гонтавы шацёр і вальмавыя дахі бабінца і апсіды завершаны цыбулепадобнымі галоўкамі на глухіх гранёных шыйках. Вертыкальна ашаляваныя сцены апярэзаны аркатурным фрызам і зубчастым карнізам, расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах. Уваход арганізаваны праз нізкі прытвор пад пакатым двухсхільным дахам.

## Інтэр’ер 
У адрозненне ад іншых храмаў, Кажан-гарадоцкая царква ўнутры багата аздоблена. Унутры зала храма перакрыта пірамідальным скляпеннем на ветразях. Бабінец падзелены на два ярусы, на верхнім з якіх размешчаны хоры, раскрытыя ў залу фігурнай аркай. Інтэр’ер багата аздоблены паліхромнай драўлянай скульптурай і разьбой. Абразы: «Звеставанне» (XVIII ст.), «Нараджэнне Хрыстова» (мяжа XVIII—XIX ст.), «Маці Божая з дзіцем», «Святыя Кузьма, Аляксей і Дзям’ян» (абодва XIX ст.)

## Званіца 
Адасоблена пастаўлена на планіровачнай восі царквы званіца. Уяўляе сабой двух'яруснае цэнтрыч-
нае збудаванне. Ніжні чатырохгранны ярус зрубны, другі — адкрыты каркасны пад шатровым гонтавым пакрыццём. Ярусы падзелены развітым гонтавым адлівам-карнізам.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1818 годзе
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Лунінецкага раёна
Катэгорыя:Кажан-Гарадок
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Усходнепалеская школа дойлідства
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Катэгорыя:1818 год у Беларусі
Бізон (напой)

**Бізон** (або **BIZON**) - энергетычны напой, створаны на Мінскім заводзе безалкагольных напояў. Пазіцыянуецца як першы беларускі энергетык, які не мае ў сваім складзе таўрыну. Разлічаны на мужчынскую аўдыторыю ўзростам ад 18 да 22 гадоў.

Напой прадаецца ў чорнай пластыкавай бутэльцы аб'ёмам 0,375 літра.

Слоган рэкламнай кампаніі напою: «Бiзон. Энергия. Сила. Без таурина».

Катэгорыя:Безалкагольныя напоі
Электрычная дуга

**Электры́чная дуга́, вольтава дуга** — фізічная з'ява, адзін з відаў самастойнага дугавога разраду ў газах, пры якім разрад сканцэнтраваны ў вузкім плазменным шнуры, які ярка свеціцца. Пры гарызантальным размяшчэнні электродаў плазменны шнур пад уздзеяннем узыходзячага патоку нагрэтага газу набывае форму дугі.

Электрычную дугу ў паветры паміж вугальнымі стрыжнямі назіраў у 1802 годзе рускі электратэхнік В. У. Пятроў. У 1808—1809 гг. яе апісаў англійскі вучоны Гемфры Дэві і даў ёй назву *вольтавай дугі*. Развіццю тэорыі электрычнай дугі прысвяцілі свае работы рускія вучоныя М. М. Бернардос і М. Г. Славянаў, распрацаваўшы метады зваркі з выкарыстаннем вугальных электродаў, зваркі на пераменным току і зваркі з выкарыстаннем металічных электродаў.

Электрычная дуга можа існаваць у любым газе пры ціску, блізкім да атмасфернага і больш высокім. Тэмпература плазмы ў шнуры электрычнай дугі ад 5000 К (пры атмасферным ціску і сіле току ў некалькі ампер) да 12 000 К. Пры абдзьмухванні шнура дугі моцным патокам газу тэмпература можа дасягаць 50 000 К. Шчыльнасць току каля катода можа пры пэўных умовах дасягаць 107 А/см². Электрычнай дузе ўласціва спадальная вольтамперная характарыстыка — з павелічэннем сілы току памяншаецца напружанне паміж электродамі.

## Выкарыстанне 
Электрычная дуга выкарыстоўваецца ў металургіі (атрыманне асабліва чыстых і тугаплаўкіх металаў і сплаваў), святлатэхніцы (дугавая лямпа), у тэхналагічных працэсах зваркі.

## Адмоўнае ўздзеянне 
У некаторых галінах тэхнікі электрычная дуга — шкодная з'ява (напрыклад, пры разрыве электрычных ланцугоў высокага напружання). У мэтах барацьбы выкарыстоўваюцца адмысловыя высакавольтныя выключальнікі з разнастайнымі дугагасільнымі прыстасаваннямі — масляныя выключальнікі, дугагасільныя камеры, з гашэннем дугі магнітным полем і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Дуга электрическая // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Зварка
Катэгорыя:Электрычны ток
Дзень культуры

**Дзень культуры** () — дзяржаўнае японскае свята, адзначаецца штогод 3 лістапада. Свята была заснавана ў 1948 годзе ў мэтах заахвочвання развіцця культуры Японіі ў духу «свабоды і свету».

Да Другой сусветнай вайны ў гэты дзень адзначалі дзень нараджэння імператара Мэйдзі (Гл. Дзень нараджэння імператара). З 1868 года свята называлася *Тэнцё-сэцу* (). Пасля смерці імператара Мэйдзі ў 1912 годзе 3 лістапада часова страціла статус свята да 1927 года, калі дзень нараджэння імператара Мэйдзі набыў ўласнае імя — *Мэйдзі-сэцу* (). У пасляваенны час сувязь *Мэйдзі-сэцу* з сучасным Днём культуры адспрэчваецца японскімі чыноўнікамі.

У нашы дні святкаванне ўключае шматлікія мастацкія выстаўкі, паказы, парады. Да прыкладу ў Хаконе, прэфектура Канагава ў гэты дзень кожны год праходзіць фестываль даймё (), на якім дэманструюцца адзенне і касцюмы перыяду Эда  Для большасці японскіх музеяў Дзень культуры звычайна з’яўляецца «днём адчыненых дзвярэй».

У імператарскім палацы Токіа праходзіць цырымонія ўзнагароджання Ордэнамі культуры. Каля чатырох тысяч дзеячаў у сферах мастацтва, навукі і адукацыі атрымліваюць штогод гэтыя ўзнагароды за ўклад у культурнае развіццё японскага грамадства.

Цікавы факт:паводле статыстыкі, Дзень культуры, як правіла, аказваецца адным з найбольш пагодлівых у годзе, нават калі днём раней ці пазней было дажджліва. У перыяд паміж 1965 і 1996 гадамі на Дзень культуры прыйшлося ўсяго толькі тры дажджлівых дня.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Святы Японіі
Катэгорыя:Фестывалі Японіі
Катэгорыя:Святы паводле алфавіта
Am9080

**Am9080** — працэсар, выпушчаны фірмай AMD. Першапачаткова ён выпускаўся без ліцэнзіі як клон Intel 8080. Пазней на яго выпуск было падпісана дамова з Intel. Першыя версіі Am9080 з’явіліся ў красавіку 1974 года. Гэты працэсар працаваў на частаце 2 МГц.thumb|300px|AMD Am9080

Катэгорыя:Мікрапрацэсары фірмы AMD
Ізапрэн

**Ізапрэн** СН2=С(СН3)-СН=СН2, 2-метылбутадыен-1, 3 — ненасычаны вуглевадарод дыенавага шэрагу (CnH2n−2).  У нармальных умовах бясколерная вадкасць. З'яўляецца монамерам для натуральнага каўчуку і структурнай адзінкай для мноства малекул іншых прыродных злучэнняў - ізапрэноідаў, або тэрпеноідаў. Растваральны ў спірце. Ізапрэн палімерызуецца, даючы ізапрэнавыя каўчукі. Ізапрэн таксама ўступае ў рэакцыю полімерызацыі са злучэннямі вінілавага шэрагу.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Дыены
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Уладзімір Канстанцінавіч Савіцкі

** Уладзімір Канстанцінавіч Савіцкі** (, Баранавічы —) — беларускі тэатральны рэжысёр.

## Біяграфія 
У 1981 годзе скончыў Беларускі інстытут культуры. Працаваў акцёрам Магілёўскага абласнога тэатра (г. Бабруйск) (1981—1987). У 1991 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут. З 1991 года арганізатар (разам з А. Маркевічам) і рэжысёр тэатра-студыі «Абзац». У 1993—2010 гадах рэжысёр Купалаўскага тэатра. У 2010—2022 гадах — мастацкі кіраўнік Беларускага тэатра юнага гледача.

## Творчасць 
У розных тэатрах паставіў больш за 30 спектакляў паводле класічнай і сучаснай драматургіі, сярод якіх адзначаныя «Смерць Талеркіна» А. Сухава-Кабыліна, «Вечны Фама» Ф.Дастаеўскага, «Свае людзі — паладзім» А. Астроўскага, «Пігмаліён» Б.Шоў, «Крэслы» Э.Іянескі, «Восеньская саната» І.Бергмана.

У 1999 г. стажыраваўся ў Тэатры драмы і камедыі на Таганцы пад кіраўніцтвам Юрыя Любімава. У 2008 г. стажыраваўся ў МХТ імя А. П. Чэхава пад кіраўніцтвам Алега Табакова.

Значны перыяд творчасці звязаны з пастаноўкамі нацыянальнай літаратуры — сучаснай і класічнай: «Беларусь у фантастычных апавяданнях» паводле Я. Баршчэўскага, «Балада пра каханне» паводле «Альпійскай балады» В. Быкава, «Дзікае паляванне караля Стаха» і «Сны аб Беларусі» паводле У. Караткевіча (усе спектаклі з рэпертуару Купалаўскага тэатра; інсцэніроўкі літаратурных твораў належаць У.Савіцкаму).

На сцэне Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа ў Віцебску паставіў «Ветрагоны» У. Галубка і «Апошнія сведкі» С. Алексіевіч.

На сцэне Беларускага тэатра юнага гледача паставіў спектаклі: «Крыху пяшчоты», «Міхалава зямля», «Пан міністар», «Майго юнацтва крылы».

## Прызнанне 
* Аўтар дзевяці інсцэніровак па матывах нацыянальнай і сусветнай літаратуры, адзначаных прызамі і ўзнагародамі на драматургічных конкурсах, абвешчаных Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь.

* Акцёр Аляксандр Палазкоў, які выканаў ролю Філімона Пупкіна ў спектаклі «Пан Міністар», пастаўленым У. Савіцкім, перамог у намінацыі «Лепшая мужчынская роля» на Другой Нацыянальнай тэатральнай прэміі (2012).

## Літаратура 
* Сабалеўскі А. В. Савіцкі Уладзімір Канстанцінавіч// Тэатральная Беларусь. У 2 т. Т. 2. — Мн.: БелЭн, 2003. — С. 326.

## Спасылкі 
* Уладзімір Савіцкі на сайце Беларускага тэатра юнага гледача 

Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Ізастазія

**Ізастазія**, **ізастатычная раўнавага** — гідрастатычны раўнаважны стан зямной кары, пры якім менш шчыльная зямная кара (сярэдняя шчыльнасць 2,8/см ³) «плавае» ў больш шчыльным пласце верхняй мантыі - астэнасферы (сярэдняя шчыльнасць 3,3 г/см ³), падпарадкоўваючыся закону Архімеда. Ізастазія не з'яўляецца лакальнай, г.зн. у ізастатычнай раўнавазе знаходзяцца досыць буйныя (100-200 км) блокі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Зямная кара
Катэгорыя:Гідрастатыка
Folkspraak

**Folkspraak** (Таксама існуюць іншыя спосабы напісання, напрыклад Folksprak ці Folksprâk) — занальна сканструяваная планавая мова прапанаваная ў 1995 годзе для людзей, якія размаўляюць на мовах германскай групы.

## Граматыка 
### Алфавіт і вымаўленне 
Падваенні ці групы зычных азначаюць кароткую галосную. Выключэннямі з’яўляюцца займеннікі, артыклі і прыназоўнікі. У Folkspraak ужываецца лацінскі алфавіт. «C» перад мяккімі галоснымі ('e', 'i', 'eu', 'y') вымаўляюць як 's' ці 'c', зрэдку як 'k', 'th' як 't' 'ph' як 'f'.

### Марфалогія 
Folkspraak не мае змен прыметнікаў і дзеясловаў.
Прыслоўі і прыметнікі маюць адну і тую ж форму: hel (увесь, усялякі).
Мова не мае паняццяў роду ці склону, за выключэннем асабістых займеннікаў: *hun (яна), han (ён), ik (я), mi (мяне)*.
Вызначаны нязменны артыкль — «de», нявызначаны нязменны артыкль — «en», але яны ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку.
Множны лік назоўнікаў ствараецца пры дапамозе канчатка *-en*, ці калі назоўнікі канчаюцца на ненаціскны галосны, пры дапамозе *-s* mann — мужчына, mannen — мужчыны, auto — аўтамабіль, autos — аўтамабілі.

### Сінтаксіс 
Базавы парадак слоў — SVO (суб’ект, дзеяслоў, аб’ект). Пытальныя сказы робяць, ставячы наперадзе дзеяслоў (VSO).
Артыклі і прыметнікі ставяцца перад назоўнікамі: de god mann — добры чалавек.

## Прыклад тэксту 
*Folksprak er en planed sprak entworpen fur make maglik de communikation twitch sprekern fan de ferchillend nytidlik spraken in de norden Europa (dat kom fro en dod gemeun germanisch stammsprak)*.
**Пераклад**:Folkspraak — планавая мова, створаная дзеля палягчэння зносін паміж людзьмі гаворачымі на мовах поўначы Еўропы, якія паходзяць з адной некалі існаваўшай агульнай мовы: Протагерманскай.

## Спасылкі 
* http://www.langmarker.com/folksprk.htm
* http://groups.yahoo.com/group/folkspraak 
* http://de.wikibooks.org/Folkspraak

Катэгорыя:Штучныя мовы
Ізапрапілбензол

**Ізапрапілбензол**, таксама **Кумол** C6H5CH(CH3)2 — араматычнае арганічнае злучэнне.

## Фізіка-хімічныя ўласцівасці 
Бясколерная гаручая вадкасць, практычна нерастваральная ў вадзе (менш за 0,01 %), змешваецца са спіртам, дыэтылавым эфірам, бензолам, хлараформам. Малекулярная маса 120,19 а.а.м. Тэмпература плаўлення -96,028 °C. Тэмпература кіпення 152,39 °C. Шчыльнасць 0,8618 г/см³ пры тэмпературы 20 °C. 

## Спосаб атрымання 
Вадкафазнае (каталізатар: хларыд алюмінію (III)) або парафазнае (каталізатар: цэаліты, фосфарная кіслата на кізельгуры) алкіліраванне бензолу прапіленам.

## Выкарыстанне 
Ізапрапілбензол галоўным чынам выкарыстоўваецца ў вытворчасці ацэтона, фенола і α-матылстырола. Таксама выкарыстоўваецца ў якасці дабаўкі да авіяцыйнага паліва, павышаючай актанавы лік.

## Шкоднае ўздзеянне 
Ізапрапілбензол выклікае вострыя і хранічныя захворванні крывятворных органаў (касцявога мозгу, селязёнкі).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру
* Справочник по вешествам // ХиМиК.ру

Катэгорыя:Араматычныя вуглевадароды
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Ізатанічныя растворы

[thumb|[Унутрывеннае ўліванне фізіялагічнага раствору дзіцяці]]
**Ізатанічныя растворы** — растворы з аднолькавым асматычным ціскам.

Найпрасцейшымі растворамі такога тыпу з'яўляюцца 0,9% водны раствор хларыду натрыю (NaCl) і 4,5% раствор глюкозы. Раствор, які паводле складу, буфернасці і па інш. уласцівасцях блізкі да сывараткі крыві, называецца фізіялагічным.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Плазмазамяшчальныя і дэзынтаксікацыйныя растворы
Ізатрапія

**Ізатрапія** ( — «роўны, аднолькавы, падобны» +  — «абарот, паварот») — аднолькавасць фізічных уласцівасцей ва ўсіх напрамках, інварыянтнасць, сіметрыя ў адносінах да выбару напрамку (у супрацьлегласць анізатрапіі).
 
Ізатропнае асяроддзе — такая вобласць прасторы, фізічныя ўласцівасці (электрычныя, аптычныя ...) якой не залежаць ад напрамку. Напрыклад, паказчык праламлення аптычна ізатропнага асяроддзя аднолькавы ва ўсіх напрамках.

## Гл. таксама 
* Ізатрапія прасторы
* Ізатрапія часу

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арыентаванне
Катэгорыя:Сіметрыя (фізіка)
Ізапрапілавы спірт

**Ізапрапілавы спірт**, **прапанол-2 (2-прапанол)**, **ізапрапанол**, **дыметылкарбінол**, **ІПС** — найпросты другасны аднаатамны спірт аліфатычнага шэрагу. Існуе ізамер ізапрапанолу — *1-прапанол*.

Бясколерная вадкасць з характэрным пахам. Тэмпература кіпення 82,4 °C, шчыльнасць 0,7851 г/см³ (пры тэмпературы 20&nbsp;°C). Утварае сумесі з вадой і арганічнымі растваральнікамі.

Належыць да рэчываў 3-га класа небяспекі (умерана небяспечныя рэчывы) па ступені ўздзеяння на арганізм, валодае наркатычным дзеяннем. Мяжа ПДК для пароў ізапрапанолу ў паветры складае 10 мг/м³. Атручванне ізапрапілавым спіртам узнікае ў выніку удыхання пароў, якія змяшчаюць канцэнтрацыю, перавышаючую ПДК. Кумулятыўных уласцівасцей не мае. Спажыванне ўнутр ужо ў невялікіх дозах выклікае атручэнне.

## Выкарыстанне 
Шырока выкарыстоўваецца як тэхнічны спірт у сродках для чысткі шкла, аргтэхнікі і г. д. і як растваральнік у прамысловасці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Изопропиловый спирт // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Изопропиловый спирт // ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Аднаатамныя спірты
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Арахідонавая кіслата

**Арахідо́навая кіслата́** — Амега-6-ненасычаная тлустая кіслата.

Прысутнічае ў раслінных алеях, у складзе ліпідаў жывёльных тканак (у фосфаліпідах наднырачнікаў каля 20 % ад тлустых кіслот). Пры гідрыраванні арахідонавая кіслата ўтварае арахінавую кіслату, якая сустракаецца ў алеях бабовых раслін, напрыклад, у арахісавым алеі.

## Апісанне 
Бясколерная, масляністая вадкасць; малекулярная маса 304,46; tпл 49,5 °C; лёгка акісляецца кіслародам паветра.

Належыць да незаменных карбонавых тлустых кіслот.

Разам з гома-γ-ліналенавай кіслатой з’яўляецца першаснай крыніцай простагландзінаў.

## Гл. таксама 
* Ізапрастаны

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Арахідонавая кіслата на сайце acnp.org 
* Арахідонавая кіслата  на *SportsWiki * 

Катэгорыя:Тлустыя кіслоты
Арахісавы алей

[right|thumb|Бутэлька арахісавага алею з [вітамін E|вітамінам E у якасці кансерванту]]

**Арахісавы алей** - алей з землянога арэха (арахісу).

## Апісанне 
Вадкасць бясколерная ці зеленавата-жоўтага колеру, t застывання ад 3 да -5°С, шчыльнасць 0,91-0,92×10³ кг/м³, не раствараецца ў вадзе; невысыхальны.

Мае 13-23% насычаных кіслот (C14 — C24), 39-70% алеінавай і 13-38% лінолевай кіслот.

## Ужыванне 
### У ежу 
Часта выкарыстоўваецца ў кітайскай кухні, а таксама у кухнях Паўднёвай  і Паўднёва-усходняй Азіі, для прыгатавання ежы, а ў выпадку смажанага алею, для дадатковага водару.

Выкарыстоўваецца як самастойны харчовы прадукт і ў вытворчасці маянэзаў, маргарыну, мылу, медыцынскіх мазяў.

Антыаксіданты, такія як вітамін Е, часам дадаюць, каб палепшыць тэрмін захоўвання алею.

### Біядызель 
У 1900 годзе на Парыжскай выстаўцы кампанія *Otto* па просьбе французскага ўрада прадэманстравала, што арахісавы алей можа быць выкарыстаны ў якасці крыніцы паліва для дызельных рухавікоў. Гэта была адна з першых дэманстрацый біядызельнай тэхналогіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Арахісавы алей  на сайце *Peanut Institute*
* Арахісавы алей на сайце *WebMD*

Катэгорыя:Харчовыя алеі
Ізамеразы

**Ізамеразы** — ферменты, якія каталізуюць структурныя ператварэнні ізамераў (рацэмізацыя або эпімерызацыя). Ізамеразы каталізуюць рэакцыі, падобныя наступнай: A → B, дзе B з'яўляецца ізамерам A.

Вядома больш 50 відаў.

Да ізамераз адносяцца: ліязы, мутазы, рацымазы, цыс-транс-ізамеразы, унутрымалекульярныя аксідарэдуктазы і трансферазы.

Пашыраны ў прыродзе, асабліва ў мікраарганізмаў. Адрозніваюцца высокай спецыфічнасцю.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* EC 5 Introduction from the Department of Chemistry at Queen Mary, University of London
* GoPubMed: Top authors, journals, places publishing on Isomerases
Адэнавірусы

**Адэнавірусы** (*Adenoviridae*}) — сямейства ДНК-змяшчальных вірусаў, якія выклікаюць у чалавека і жывёл адэнавірусныя хваробы.

thumb|Адэнавірус у параўнанні з іншымі вірусамі
Маюць адзінкавую лінейную двухланцужковую малекулу ДНК. У заражаных клетках прыгнятаюць сінтэзы ДНК, РНК і бялкоў. Размнажаюцца ў клетачных ядрах пазваночных. Распаўсюджваюцца без пераносчыкаў. Пашкоджваюць розныя органы млекакормячых (у т.л. чалавека), птушак; могуць выклікаць утварэнне пухлін.

## Адэнавірусы чалавека 
Адэнавірусы чалавека адносяць да ДНК-вірусаў.

Упершыню адэнавірусы ў чалавека былі знойдзены ў 1953 годзе. Іх лічылі латэнтнымі, бо гэтыя вірусы былі вылучаныя ў здаровых людзей. У 1954 годзе адэнавірусы былі выдзелены ў спаражненнях і глотцы хворых людзей. Вірусы назвалі адэноід-фарынгіта-кан’юктыўныя адэнавірусы. У 1955 годзе адэнавірусы ўжо знаходзілі ў людзей хворых на пнеўманію.

На працягу эпідэмічнага сезона адэнавірусы пераважаюць з чэрвеня па верасень. Больш за ўсё ў структуры ВРВІ да гэтага захворвання схільныя людзі ва ўзросце 18-26 гадоў.

Сератыпы адэнавірусаў чалавека нумаруюць арабскімі лічбамі. Маецца 7 тыпаў адэнавірусаў чалавека, аб’яднаных у 88 сератыпаў:
* A: 12, 18, 31;
* B: 3, 7, 11, 14, 16, 21, 34, 35, 50, 55;
* C: 1, 2, 5, 6, 57;
* D: 8, 9, 10, 13, 15, 17, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 51, 53, 54, 56, 58, 59, 60, 62, 63, 64, 65, 67, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75;
* E: 4;
* F: 40, 41;
* G: 52.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Сямействы вірусаў
Катэгорыя:Вірусы
Гран-пры Карэі

**Гран-Пры Карэі** (Карэйская: 코리아 그랑프리) - гонка ў календары Чэмпіянату Свету па Формуле-1, якая праводзілася ў Рэспубліцы Карэя на аўтадроме Korea International Circuit з 2010 па 2013 гады. Гонка была выключана са спісаў гран-пры з-за нежадання мясцовых арганізатараў праводзіць яе. Спробы аднавіць гонку на сезон 2016 года таксама праваліліся.

## Гісторыя
Гісторыя Гран-Пры Карэі пачалася ў 2006 годзе, калі уладальнік Формулы-1 Берні Эклстоўн падпісаў кантракт на правядзенне гран-пры ў 2010 годзе на трасе спраектаванай Херманам Цільке. Ад самага пачатку арганізатары гран-пры сутыкнуліся з фінансавымі праблемамі, скептыцызмам наконт свайго прафесіяналізму і месца будаўніцтва трасы. Будаўніцтва трасы для гран-пры скончылася толькі за месяц да афіцыйнай даты правядзення гран-пры, пры гэтым вакол трасы засталося шмат бруду, адсутнічала асвятленне, але сама траса адпавядала сусветным стандартам. У наступных гонках інфраструктура трасы была дапрацавана, але засталіся пэўныя праблемы з будаўніцтвам жыллёвых кварталаў, якія абяцалі пабудаваць напачатку.

У апошнія гады арганізатары сутыкнуліся з высокім коштам наяўнасці Гран-Пры Карэі ў Чэмпіянаце Свету. Яны выказалі жаданне перагледзець кантракт, што было зроблена напачатку сезона 2012 года.

## Пераможцы
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Гран-Пры Карэі 

Катэгорыя:Формула-1
Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1
Ізаферменты

**Ізаферменты**, **ізаэнзіны** — розныя па амінакіслотнай паслядоўнасці ізаформы або ізатыпы аднаго і таго ж ферменту, якія існуюць у адным арганізме, але, як правіла, у розных яго клетках, тканках або органах.
 
Ізаферменты, як правіла, высока гамалагічныя па амінакіслотнай паслядоўнасці і/або падобныя па прасторавай канфігурацыі. Асабліва кансерватыўныя ў захаванні будовы актыўныя цэнтры малекул ізаферментаў. Усе ізаферменты аднаго і таго ж ферменту выконваюць адну і тую ж каталітычную функцыю, але могуць значна адрознівацца па ступені каталітычнай актыўнасці, па асаблівасцях рэгуляцыі ці іншых уласцівасцях.
 
Прыкладам ферменту, які мае ізаферменты, з'яўляецца гексакіназа, якая мае 4 ізатыпы, якія пазначаюцца рымскімі лічбамі ад I да IV. Пры гэтым адзін з ізатыпаў гексакіназы, а менавіта гексакіаза IV, экспрэсуецца амаль выключна ў печані і мае адмысловыя фізіялагічныя ўласцівасці, у прыватнасці яе актыўнасць не прыгнятаецца прадуктам яе рэакцыі глюкоза-6-фасфатам.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Ферменты
Ізахорны працэс

**Ізахорны працэс** (ад  — «роўны» і χώρος — «месца») — тэрмадынамічны працэс, які адбываецца пры сталым аб'ёме. Для ажыццяўлення ізахорнага працэсу ў газе або вадкасці дастаткова награваць (астуджаць) рэчыва ў сасудзе, які не змяняе свайго аб’ёму.
 
Пры ізахорным працэсе ціск ідэальнага газу прама прапарцыйны яго тэмпературы (гл. Закон Шарля). У рэальных газах закон Шарля не выконваецца.
 
На графіках малюецца лініямі, якія называюцца ізахоры.

## Гл. таксама 
* Ізахора

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя працэсы
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Ізацыянаты

**Ізацыянаты** — арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць функцыянальную групу- N=C=O.

## Уласцівасці 
Ізацыянаты — гетэракумулены, з’яўляюцца актыўнымі электрафіламі. Пры ўзаемадзеянні з першаснымі і другаснымі амінамі ўтвараюць замешчаныя мачавіны, са спіртамі — карбаматы (урэтаны), гідроліз вадой да амінаў і вуглекіслаты.

Аднаўленне ізацыянатаў алюмагідрыдам літыю вядзе да метыламінаў:
: RNCO + [H] \to  RNHCH3

1,2-цыкладалучэнне ізацыянатаў да алкенаў выкарыстоўваецца для сінтэзу напружаных N-замешчаных бэта-лактамаў, якія з’яўляюцца, у прыватнасці, структурным фрагментам антыбіётыкаў пеніцылінавага шэрагу. Для атрымання незамешчанных лактамаў прымяняецца N-хлорсульфанілізацыянат, здольны далучацца нават да прасцейшых незамешчанных алкенаў і лёгкасці выдалення хлорсульфанільнай групы. У рэакцыі з 1,3-дыенамі N-хлорсульфанілізацыянат здольны ўтвараць і прадукты 1,4-цыкладалучэння.

Ізацыянаты здольныя да дымерызацыі з утварэннем урэтдыёнаў (1,2-азетыдын-2,4-дыёнаў), рэакцыя каталізуецца трыялкілфасфінамі і, з меншай эфектыўнасцю, троеснымі амінамі (напрыклад, пірыдынам). Рэакцыя зварачальная, пры нагрэве ўрэтдыёны раскладаюцца з утварэннем зыходных ізацыянатаў:
: 
Ізацыянаты таксама могуць трымерызавацца з утварэннем тры-N-замешчаных цыянуравых кіслот. Гэтая рэакцыя каталізуецца слабымі асновамі (ацэтатам калію, трыэтыламінам і г.д.).

Узаемадзеянне імінафасфаранаў з ізацыянатамі па тыпу рэакцыі Вітыга з’яўляецца адным з метадаў сінтэзу карбадыімідаў:
: R-N=PPh3 + R'-NCO \to R'-N=C=N-R + Ph3P=O

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2


Катэгорыя:Тэрміналогія IUPAC
Выдуманыя мовы

**Выдуманыя мовы** - мовы, на якіх размаўляюць героі мастацкай літаратуры ці кінафільмаў, а таксама слэнг, прыдуманы аўтарам для сваіх герояў. На такіх мовах размаўляюць людзі будучыні, іншапланецяне ці выдуманыя істоты. Таксама, выдуманымі з'яўляюцца штучныя мовы, прыдуманыя для лінгвістычных праектаў альтэрнатыўнай гісторыі ці выдуманых літаратурных сусветаў.
На выдуманыя мовы ўплываюць культура, тэхналогія і іншыя бакі жыцця выдуманых носьбітаў, і, (калі носьбіты не з'яўляюцца людзьмі) таксама іх біялогія, напрыклад структура органаў мовы.
У асобных выпадках выдуманыя мовы, ужывальныя ў мастацкай літаратуры ці фільмах - *прафесіянальна выдуманымі мовамі*, але гэта магчыма канфліктуе з іншай магчымасцю ужывання гэтага тэрміна - мовай выдуманай прафесійным лінгвістам. Фактычна, большасць з выдуманых моў з мастацкіх твораў, фільмаў, тэлешоу і г. д. створаны не прафесійнымі філолагамі, а аматарамі; мовы Дж. Р. Р. Толкіна і Клінганская мова з'яўляюцца выключэннем. Значная большасць з выдуманых моў не ўжываецца ў фантастычных творах, але выкладзены сваімі стваральнікамі ў сеціве ці проста захаваныя дзеля забавы сваіх аўтараў, без якога-небудзь выдання.
Асобныя выдуманыя мовы маюць мінімум граматыкі і слоў, толькі каб прапанаваць нейкую магчымасць іх існавання у сусвеце фантастычнага твора; іншыя мовы іх аўтары распрацоўваюць да такога стана, што яны становяцца прыгоднымі для паўсядзённага ўжытку.
*Выдуманыя мовы, маючыя гісторыю* - гэта мовы, якія маюць выдуманую гісторыю і развіццё з нейкай старажытнай мовы. Існуюць нават выдуманыя моўныя сем'і (як, напрыклад, эльфійскія мовы Толкіна).
## Гл. таксама 
* Барон
* Brithenig
* вавілон 17
* венэдык
* надсат
* навамоўе
* speedtalk
* Старэйшая Мова
* аварын
* адунаік
* валарын
* вестран
* гаа'улдская
* квэнья
* клінган
* кхуздул
* На'ві, мова
* рамерыйскія мовы
* сіндарын
* таліска
* чорная мова
* Мова Эльдараў
* Боская мова
* Чатлана-пацакская мова

## Спасылкі 
* Артыкул "Мовы і лінгвістыка"  у энцыклапедыі "Кольцы дракона "
* Сідарова М. Ю., Шувалава О. Н. Інтэрнэт-лінгвістыка: выдуманыя мовы - М. : 1989юру, 2006. - с. 60-73. ISBN 5-98789-005-5

Катэгорыя:Штучныя мовы
Ізацыяніды

**Ізацыяніды** (**ізанітрылы**, **карбіламіны**) — арганічныя злучэнні агульнай формулы, ізамерныя нітрылам R-C ≡ N. IUPAC рэкамендуе выкарыстоўваць назву «ізацыяніды». Ізацыяніды таксічныя і маюць моцны агідны пах, ніжэйшыя ізацыяніды ўяўляюць сабой вадкасці.

## Уласцівасці 
Структуру ізацыяніднай групы можна прадставіць як рэзанансны гібрыд дзвюх кананічных формаў - біпалярнай з адмоўным зарадам на атаме вугляроду і карбенавай з двухвалентным вугляродам:
: 320px|
Ізацыянідная група, падобная нітрыльнай, з'яўляецца лінейнай (вугал *CN-C* складае 180°), даўжыня сувязі C=N у ізацыянідах - 0,117 нм таксама блізкая даўжыні нітрыльнай сувязі - 0,116 нм, блізкія і параметры ВК-спектраў у ізанітрылаў характарыстычная паласа пры 2100-2200 см-1, у нітрылаў - пры 2200-2250 см-1, што сведчыць аб большым укладзе біпалярнай структуры.

У ЯМР-спектрах 13C ізацыянідны атам вугляроду дае сігнал пры 150-160 м.д.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2


Катэгорыя:Тэрміналогія IUPAC
Адыябатны працэс

**Адыяба́тны працэс** (ад  — непераходны, запёрты) — тэрмадынамічны працэс, які адбываецца без цеплаабмену паміж тэрмадынамічнай сістэмай і навакольным асяроддзем.

Працякае ў сістэме з цеплаізалявальнай (адыябатнай) абалонкай ці без яе пры ўмове, што працэс працякае настолькі хутка, што цеплаабмен можна не ўлічваць (напрыклад, пры выбуху, распаўсюджванні гуку).

Адыябатнымі працэсамі лічацца многія атмасферныя працэсы (напрыклад, узыходны і сыходны рух паветра ў антыцыклонах і інш.).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул пра адыябатны працэс у HyperPhysics Encyclopaedia 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя працэсы
Адэнавірусныя хваробы

**Адэнавірусныя хваробы** — група інфекцыйных захворванняў чалавека і жывёлы, выкліканых адэнавірусамі.

## Этыялогія 
Адэнавірус - ДНК-змяшчальны вірус роду *Mastadenovirus* сямейства *Adenoviridae*, упершыню быў вылучаны *Rowe Huebner* і *Gilmore* у 1953 годзе пры аперацыі на міндалінах і адэноідах дзяцей. У цяперашні час вядома 50-80 іх разнавіднасцяў.

## Эпідэміялогія 
Крыніцай заражэння з'яўляецца хворы чалавек і/або носьбіт. Пасля перанесенай хваробы чалавек можа вылучаць вірус да 25 дзён. Шлях перадачы - паветрана-кропельны. Успрымальнасць высокая, імунітэт тыпаспецыфічны. Захворванне можа быць і ў форме эпідэміі, і ў выглядзе спарадычных выпадкаў. Часта хварэюць арганізаваныя дзіцячыя калектывы - хвалепадобна, на працягу 10-12 дзён. Для ўсіх тыпаў адэнавірусаў характэрна наяўнасць агульнага камплімэнт звязвуючага антыгена.

## Клінічныя прыкметы 
Здольнасць адэнавірусаў размнажацца ў эпітэліяльных клетках дыхальных шляхоў, кан'юнктывы, кішэчніка і лімфоіднай тканкі абумоўлівае разнастайнасць клінічных прыкмет хваробы: востры катар верхніх дыхальных шляхоў, кан'юнктывіт, энтэракаліт.

Найбольш успрымальныя да інфекцыі дзеці.

Ліхаманка пры захворванні працягваецца 5-7 дзён, катаральны стан — да 10-12 дзён.

## Ускладненні 
Ускладненні (атыт, ангіна, пнеўманія) узнікаюць пры далучэнні бактэрыяльнай інфекцыі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта
Катэгорыя:Вірусныя інфекцыі
Надсат

**Надсат, надцаць** () — выдуманы жаргон брытанскіх падлеткаў, апісаны Энтані Бёрджэсам у яго антыўтопіі «Механічны апельсін». Мае пераважна рускую аснову (незадоўга да пачатку напісання рамана пісьменнік пабываў у Савецкім Саюзе).

Большасць слоў надсата ўяўляе з сабе запісаныя лацініцай і разам з гэтым скажоныя словы з рускай мовы (*droog, malchik, korova, litso, viddy*), але ёсць запазычванні з іншых крыніц (напрыклад з лонданскага слэнга кокні) і таксама словы, выдуманыя Бёрджасам. У выніку ўспрыманне і разуменне надсата ўяўляе сабой значную цяжкасць для англамоўнага чытача, які сутыкаецца са словамі незнаёмай яму мовы, сэнс якіх нідзе ў кнізе не растлумачваецца.
Назва мовы — мадыфікаваны канчатак рускіх лічэбнікаў ад «одиннадцати» да «девятнадцати». Тлумачыцца гэта тым, што носьбітамі надсата ў «Механічным апельсіне» былі падлеткі (*nadtsatyje*) — «цінэйджары» (*teenagers*, літаральна «надцацігадовыя»; ці скарочана «ціны», *teens*).

У адным з рускіх перакладаў кнігі большасць слоў надсата, што маюць рускае паходжанне, проста не перакладаліся, хаця скланяліся згодна з правіламі рускай мовы. Гэта было зроблена з мэтай хоць неяк наблізіць цяжкасці перакладу да цяжкасцей чытача арыгінала. У рускім перакладзе, транслітараваныя і змененыя словы, хаця і зразумелыя, але патрабуюць пэўных намаганняў.

У іншым перакладзе, рускія словы былі заменены англійскімі, напісанымі кірыліцай («мэн» — чалавек, «тіс» — зубы, «фейс» — твар і г. д.), але недахопам гэтага перакладу з’яўляецца тое, што англійскія словы вельмі добра знаёмы шмат каму з рускамоўных чытачоў і актыўна ўжываюцца ў рускім слэнзе.
У аднайменнай экранізацыі Стэнлі Кубрыка, героі фільма наведваюць малочны бар «Korova», дзе п’юць малочныя кактэйлі з псіхадэлікамі. Сцены бара ўпрыгожваюць надпісы «Moloko», «Moloko plus» і г. д.

Энтані Бёрджэс таксама стварыў мову, на якой размаўляюць першабытныя людзі ў фільме паводле аповесці Роні Старэйшага «Барацьба за агонь».

## Гл. таксама 
* Механічны апельсін
* Рунглійская мова

## Спасылкі 
* слоўнік надсата ў Вікіслоўніку 

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Выдуманыя мовы
Ізатэрмічны працэс

**Ізатэрмі́чны працэс** (ад  — «роўны» і θέρμη «жар») — тэрмадынамічны працэс, які адбываецца ў фізічнай сістэме пры пастаяннай тэмпературы.
 
Для ажыццяўлення ізатэрмічнага працэсу сістэму змяшчаюць у тэрмастат (масіўнае цела, якое знаходзіцца ў цеплавой раўнавазе), цеплаправоднасць якога вялікая, таму цеплаабмен з сістэмай адбываецца досыць хутка ў параўнанні са скорасцю праходжання працэсу, і тэмпература сістэмы ў любы момант практычна не адрозніваецца ад тэмпературы тэрмастата.

Можна ажыццявіць ізатэрмічны працэс інакш — з выкарыстаннем крыніц або сцёкаў цяпла, кантралюючы нязменнасць тэмпературы з дапамогай тэрмометраў. Да ізатэрмічных працэсаў адносяцца, напрыклад, кіпенне вадкасці або плаўленне цвёрдага цела пры пастаянным ціску. Графікам ізатэрмічнага працэсу з’яўляецца ізатэрма.
 
У ідэальным газе пры ізатэрмічным працэсе дзеянне ціску на аб’ём нязменна (закон Бойля-Марыёта).

## Гл. таксама 
* Малекулярна-кінетычная тэорыя
* Ізапрацэс
* Ізатэрма

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя працэсы
Ізбішча (археалагічны помнік)

**Ізбішча** — археалагічны помнік, складаецца з курганнага могільніка і селішча.

**Курганны могільнік** X — пачатку XII ст. — на поўдзень ад вёскі Ізбішча (Лагойскі раён, Мінская вобласць), на беразе ракі Дзвінаса. Цягнецца паласой (400х80 м) паралельна селішчу, налічваў звыш 120 насыпаў. Вызначана некалькі відаў пахавальнага абраду: крэмацыя, інгумацыя (дамінуючы) з шырокім выкарыстаннем падкурганных ямаў, кенатафы. Характарызуецца шырокім выкарыстаннем агню і вялікай колькасці камянёў, наяўнасцю вялікай колькасці бытавой керамікі ў пахаваннях, а таксама жалезных сякер ў мужчынскіх пахаваннях і шкляных пацерак — у жаночых, арыентацыяй значнай колькасці памерлых галавой на поўнач.

**Селішча** 2-й чвэрці 1-га тысячагоддзя — за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі, ва ўрочышчы Калысаўка, 30-50 м ад могільніка, на правым беразе ракі Дзвінаса. Памеры 300х150 м. Выяўлены рэшткі печаў, выкладзеных з каменю, ачагі, гаспадарчыя ямы, кераміка банцараўскай культуры і культуры доўгіх курганоў паўночнай Беларусі. Найбольшая колькасць матэрыялаў датуецца X—XI ст. Належала полацкім крывічам.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
 
Катэгорыя:Селішчы Лагойскага раёна
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Лагойскага раёна
Катэгорыя:Ізбішча (Лагойскі раён)