Кейданская гімназія

**Кейданская гімназія** () — кальвінісцкая сярэдняя навучальная ўстанова ў горадзе Кейданы, якая дзейнічала ў 1629—1824 гг. У 1824 г. кальвінісцкая гімназія была пераўтворана ў дваранскае вучылішча (1824—1859), а ў 1859 г. — у свецкую Кейданскую гімназію (1859—1864). У 1864 г. гімназія была зачынена расійскай уладай у сувязі са Студзеньскім паўстаннем (1863—1864). У 1922 г. у будынку былой кальвінісцкай гімназіі была адкрыта школа з літоўскай мовай навучання, а з 1997 г. гімназія, якая дзейнічае там дагэтуль.

## Кальвінісцкая гімназія (1629—1824) 
У 1625 г. кальвінісцкі Віленскі правінцыяльны сінод выдаў пастанову аб адкрыцці ў ВКЛ 2 новых кальвінісцкіх гімназій — Слуцкай і Кейданскай гімназіі. Гімназія ў Кеданах была адкрыта ў 1629 г., пасля таго як у 1629 г. на Віленскім правінцыяльным сінодзе быў прыняты агульны школьны статут, а на кальвінісцкім Кейданскім сінодзе — праграма навучання гімназіі. Спачатку адукацыйная ўстанова была рэлігійнай школай, дзе да 1631 г. выкладаў (на польскай мове) толькі адзін настаўнік — катэхіст. Адна палова будынка гімназіі была адведзена пад класы, а другая — пад пакоі для жыхарства настаўнікаў. Гімназія з той пары стала чатырохкласнай, дзе вывучаліся чытанне, пісьмо, мовы (польская, лацінская, старажытнагрэчаская), тэалогія, этыка, рыторыка, логіка і арыфметыка. Як асобныя прадметы ні літоўская мова, ні жамойцкая мова не выкладаліся. Моўная сегрэгацыя захоўвалася і ў набажэнстве — у Кейданах мелася два кальвінісцкія храмы (зборы), у адным з якіх служба вялася на мясцовых балцкіх гаворках, а ў другім — на польскай і шатландскай мове (скотс).

Працэс адукацыі знаходзіўся пад кантролем апякуноў і кальвінісцкіх сінодаў, якія зацвярджалі ўстаў гімназіі і праграму адукацыі, прызначалі рэктара, святароў і настаўнікаў. З 1647 г. у штаце мелася 9 настаўнікаў. Навучаліся галоўным чынам дзеці шляхты, а таксама мяшчан — у тым ліку, шатландцы і прускія немцы, якія жылі ў Кейданах.

## Рускамоўная гімназія (1859—1864) 
1 студзеня 1859 г. дваранскае вучылішча ў Кейданах (Ковенскі павет, Ковенская губерня) было пераўтворана ў гімназію і месцілася ў тым жа будынку — у будынку былой кальвінісцкай гімназіі. Будынак знаходзіўся ў валоданні гімназіі; адміністрацыйнай дзейнасцю і матэрыяльна-гаспадарчымі справамі гімназіі кіраваў яе дырэктар. Правы і прывілеі настаўнікаў і вучняў былі аналагічнымі тым, якія мелі іншыя гімназіі ў імперыі. Навучанне вялося на рускай мове.

У дваранскім вучылішчы і гімназіі з 1858 г. працаваў настаўнікам Міхал Беркман (1823—1913), які быў жанаты з Юліяй Далеўскай, у 1840-х гг. быў членам тайнай арганізацыі «Братэрскі саюз літоўскай моладзі», а ў 1863 г. — дзеячом тайнай ковенскай паўстанчай арганізацыі і ўдзельнікам Студзенькага паўстання.

З-за Студзеньскага паўстання (1863—1864) у краі па палітычным матывам гімназія ў Кейданах была зачынена летам 1864 г. па распараджэнні віленскага генерал-губернатара, гэтак жа як і гімназіі ў Навагрудку і Панявежы, а таксама прагімназіі ў Цельшах і Свіслачы. На Міністэрства народнай асветы Расійскай Імперыі быў ускладзены абавязак аформіць гэтую надзвычайную меру юрыдычным чынам і вызначыць новы ўжытак грошай, асігнаваных на ўтрыманне зачыненых адукацыйных устаноў. Матывацыяй стварэння і захвання гэтых гімназій у губернскім цэнтры (Коўна) і значных гарадах (Шаўлі і Цельшы) было жаданне расійскай улады мець моцныя цэнтры распаўсюджання рускай мовы. Папячыцель Віленскай навучальнай акругі Іван Карнілаў (1811—1901) тлумачыў: «Пакінуць Жмудзь пры адных толькі народных вучылішчах і без адной сярэдняй навучальнай установы небяспечна таму, што гэта паслабіць рускі кірунак. Павятовыя і народныя вучылішчы самі па сабе яшчэ даволі слабыя».

## Літоўскамоўная школа і гімназія (з 1922 г.) 
Пасля стварэння Літоўскай рэспублікі, у 1922 г. у будынку колішняй гімназіі была адкрыта агульнаадукацыйная школа, дзе навучанне пачало весціся на літоўскай мове і мець свецкі характар. У 1946 г. (у сувязі з тым, што школа стала не адзінай у горадзе) атрымала назву — (агульнаадукацыйная) сярэдняя школа № 1 г. Кедайней.

З 1971 г. у школе пачынаюць паглыблена вывучаць матэматыку, а з 1976 г. — англійскую мову.

У 1981 г. школе далі імя ў гонар літоўскага пісьменніка — школа імя  (Juozas Paukštelis).

Пасля распаду СССР і абвяшчэння незалежнасці Літоўскай рэспублікі, у 1993 г. ініцыятыўная група ўзняла пытанне аб наданні школе статусу гімназіі. У 1994—1995 гг. у школе вылучаюцца класы гуманітарнага і практычнага профіляў. У 1997 г. школа была рэарганізавана ў гімназію імя Юозаса Паўкштэліса.

З 1 верасня 2002 г. у Кедайней адбылося афіцыйнае разлучэнне гімназіі імя Юозаса Паўкштэліса на дзве адукацыйныя ўстановы — сярэднюю школу імя Юозаса Паўкштэліса (), якая пераехала ў іншы будынак (на Віленскую вуліцу), і Светлую гімназію (), якая размесцілася ў будынку былой кальвінісцкай гімназіі.

**Дырэктары школы (гімназіі)**:

## Вядомыя выкладчыкі 
* Адам Расій (каля 1575—1627/1628)
* Адам Фрэйтаг (1608—1650)
* Міхал Беркман (1823—1913)

## Вядомыя навучэнцы 
* Юзаф Нарановіч-Наронскі (? — 1678) — вялікалітоўскі інжынер, картограф і гісторык.
* князь Багуслаў Радзівіл (1620—1669) — харунжы літоўскі, канюшы літоўскі, генеральны губернатар Прускага герцагства.
* Аляксандр Казімір Гінтаўт-Дзевалтоўскі (1821—1889) — каталіцкі магілёўскі архібіскуп.

## Сеціўная актыўнасць 
* сайт Светлай гімназіі ў г. Кедайней (Kėdainių Šviesioji gimnazija)

## Літаратура 
* *Долбилов, М. Д.* Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
* *Зинкявичюс, З.* Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с.
* *Пазднякоў, В.* Кейданская гімназія / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2006. — Т. 2. — С. 81.
* *Пазднякоў, В.* Кейданы  / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2006. — Т. 2. — С. 85—86.
* Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — Москва : Наука, 1964. — 707 с.
* *Рождественский, С. В.* Исторический обзор деятельности Министерства народного просвещения, 1802—1902 / С. В. Рождественский. — Санкт-Петербург : М-во нар. просвещения, 1902. — 785 с.
* Kėdainių gimnazijos istorija, 1925—1950 / sud. Valentina Vaitkevičienė). — Kėdainiai: Spaudvita, 2007. — 136 p. — ISBN 978-9955-637-33-2

## Спасылкі 
* Протестантские школы Литвы в XVI—XVII вв.  // uchebauchenyh.narod.ru
* Слуцкая гімназія ў 1827—1862 гадах // nasledie-sluck.by

Катэгорыя:Кедайней
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з літоўскай мовай навучання
Катэгорыя:Радзівілы
Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім