open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзікае паляванне

[thumb|right|300px|[Петэр Мікалай Арба. Дзікае паляванне Одзіна. 1872]]
**Дзікае паляванне** (, ) — народны міф, пашыраны некалі ў Паўночнай Еўропе і Брытаніі.

Аснова міфу паўсюль амаль аднолькавая: фантастычны гурт паляўнічых з адпаведным рыштункам (на конях, і з сабакамі; часам на чорных конях і з чорнымі сабакамі і г.д.) праносіцца імклівай пагоняй па небе.

З’яўленне дзікага палявання лічылася знакам будучых няшчасцяў. Людзей, якія апынуліся на шляху палявання, выкрадалі і пераносілі ў свет памерлых.

У народнай германскай міфалогіі дзікае паляванне ёсць гуртам злых духаў ды прывідаў, што ляцяць у небе ў часы зімовых бураў (ад Раства да Багаяўлення) у суправаджэнні ганчакоў. Небяспечна для людзей, пераважна на ростанях, перакрыжаваннях дарог. Правадыра дзікага палявання — дзікага паляўнічага — атаясамлівалі з Одзінам, які ляціць па небе на чале войска мерцвякоў. Французы называлі іншае імя ўладара дзікага палявання — Хэлекен. Таксама, у Сярэднявеччы, з дзікім паляўнічым асацыявалі пэўных гістарычных асоб: напрыклад, Карла Вялікага.

Іншым тлумачэннем было тое, што тыя душы — гэта душы грэшнікаў пад кіраўніцтвам Каіна і Ірада.

## У культуры 
У еўрапейскай мастацкай літаратуры неаднаразова выкарыстоўваўся вобраз дзікага палявання, звычайна як злой сілы, але часам і як сілы, якая не на баку Зла, ані Дабра, а толькі самавольная.

У беларускай літаратуры вобраз дзікага палявання выкарыстаў У. Караткевіч у аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха».

Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Катэгорыя:Германская міфалогія
Суфозія

**Суфо́зія** (ад  — падкопванне) — вышчалочванне і вынас дробных мінеральных часціц пароды вадой, што праз яе праходзіць. Працэс блізкі да карсту, аднак суфозія — працэс пераважна фізічны, і таму далейшае разбурэнне часціц пароды не адбываецца.

Суфозія прыводзіць да прасядання вышэйлеглай тоўшчы і ўтварэння ўпадзін (суфазійных варонак, стэпавых сподкаў, упадзін) дыяметрам да 10 і нават 100 метраў, а таксама пячор. Іншым вынікам працэсу можа быць змена грануламетрычнага складу парод (як схільных да фільтрацыі вадою, так і водатрывалых).

Найбольш пашырана суфозія ў вобласці распаўсюджання лёсаў і лёсападобных суглінкаў (на тэрыторыі Беларусі, напрыклад, гэта Аршанска-Магілёўская раўніна, Горацка-Мсціслаўская раўніна), пад схіламі далін рэк, часта па хадах жывёл, што рыюць. Суфозія можа ўзнікаць таксама пры парушэнні рэжыму грунтовых вод у сувязі з пабудовай дарог, гідратэхнічных і іншых збудаванняў. Адной з неабходных умоў суфозіі з’яўляецца наяўнасць у пародзе як буйных часціц, што ўтвараюць нерухомы каркас, так і дробных, якія якраз і вымываюцца. Вынас часціц пачынаецца толькі пры пэўных значэннях напору вады, ніжэй за якія адбываецца толькі фільтрацыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Суффозия // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 302.
* 
* Суффорзийные процессы // *Колпашников Г. А.* Инженерная геология : пособие для студентов специальностей 1-70 02 01 «Промышленное и гражданское строительство», 1-70 01 01 «Производство строительных изделий и конструкций», 1-70 02 02 «Экспертиза и управление недвижимостью», 1-70 03 01 «Автомобильные дороги», 1-70 03 02 «Мосты, транспортные тоннели и метрополитены», 1-36 11 01 «Подъемно-транспортные, строительные, дорожные машины и оборудование» / Г. А. Колпашников. — Мн.: БНТУ, 2017. — С. 82—83. — 93 с. — 200 экз. — ISBN 978-985-550-838-1.
* *Якушко О. Ф.* и др. Геоморфология Беларуси: Учебное пособие для студентов геогра­фических и геологических специальностей — Мн.: БГУ, 1999. — 173 с.

## Спасылкі 
* Суффозия // Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага
* Суффозия // Санкт-Петербургский университет высоких технологий
* *Крабанов П. В., Анисимов В. В.* Суффозия — актуальная геотехническая проблема // Вестник МГСУ, № 2, 2008.

Катэгорыя:Геалагічныя працэсы
IC 52

**IC 52** — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) у сузор’і Рыбы. Знаходзіцца каля 90 мільёнаў светлавых гадоў ад Сонечнай сістэмы і мае дыяметр каля 25.000 светлавых гадоў.

Гэты аб’ект уваходзіць у арыгінальную рэдакцыю індэкснага каталога.

Аб’ект быў знойдзены 19 жніўня 1892 г. французскім астраномам С. Жавелам.

## Спасылкі 
* IC 52 у арыгінальным новым агульным каталогу 
* IC 52 у арыгінальным новым агульным каталогу 
* Правераная інфармацыя пра IC 52 
* IC 52 у базе SIMBAD
* IC 52 у базе Vizier
* IC 52 у базе NASA Extragalactic  Database
* Базы дадзеных пра аб’екты NGC/IC 

Катэгорыя:Зорная астраномія
Катэгорыя:Галактыкі
52
IC 52
Альбігойскі крыжовы паход

**Альбіго́йскія войны**, або **Альбігойскі (катарскі) крыжовы паход** — ваенныя дзеянні, якія вяліся ў 1209—1229 гадах паўночна-французскімі феадаламі супраць катараў у Паўднёвай Францыі. Цэнтрам катараў быў горад Альбі, адкуль і пайшла назва Альбігойскае вайны. Французскія каралі выкарысталі Альбігойскія войны для захопу графства Тулузскага, якое было далучана да каралеўскіх уладанняў.

## Літаратура 
* **VC:** 
* **CCA:** . His occitan text is in the Livre de Poche (Lettres Gothiques) edition, which uses the Gougaud 1984 translation for its better poetic style.
* **PL:** . Text and French translation. Reprinted: Toulouse: Le Pérégrinateur, 1996.
* Sibly, W.A. and Sibly, M.D., translators, The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and its Aftermath, Boydell & Brewer, Woodbridge, 2003, ISBN 0-85115-925-7
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Albigensian Crusade
* The paths of Cathars  by the philosopher Yves Maris.

Катэгорыя:Крыжовыя паходы
Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя
Катэгорыя:Войны Францыі
Катэгорыя:1200-я ў Еўропе
Катэгорыя:1210-я ў Еўропе
Катэгорыя:1220-я ў Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Францыі
Катэгорыя:Каталіцтва ў Францыі
Генрых Рудольф Герц

**Ге́нрых Герц** (; 1857—1894), нямецкі вучоны-фізік.

Першы атрымаў электрамагнітныя хвалі, існаванне якіх тэарэтычна было прадбачана Максвелам. Даследаванні ўласцівасцей электрамагнітных хваляў, што былі праведзеныя Герцам, паказалі, што гэтыя хвалі падпарадкоўваюцца тым жа самым законам, што і светлавыя. Гэтым адкрыццём пацвярджаецца электрамагнітная тэорыя святла.

Адзінка вымярэння частаты Герц названая ў яго гонар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Радыётэхнікі
Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Вынаходнікі радыё
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Свяшчэннага скарбу
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскага тэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта
Ізамерыя

**Ізамерыя** — існаванне злучэнняў, галоўным чынам арганічных, аднолькавых па элементным саставе і малекулярнай масе, але розных па фізічных і хімічных уласцівасцях, што абумоўлена розным прасторавым размяшчэннем і/або парадкам злучэння атамаў у малекулах. Такія злучэнні называюцца **ізамерамі**.

З'ява ізамерыі вельмі характэрная для арганічных злучэнняў, але сустракаюцца і неарганічныя ізамеры, у першую чаргу сярод камплексных злучэнняў.

## Прыклады 
* Альфапінен

Катэгорыя:Арганічная хімія
Геатэрмічны градыент

**Геатэрмічны градыент** — велічыня, на якую павялічваецца тэмпература нетраў Зямлі на кожныя 100 метраў. У сярэднем геатэрмічны градыент (для глыбінь, якія даступны непасрэднаму назіранню) складае 3 °C.

## Гл. таксама 
* Градыент

Катэгорыя:Тэктоніка
Выветрыванне

**Выветрыванне**, сукупнасць працэсаў разбурэння горных парод пад уздзеяннем механічных, хімічных і біялагічных фактараў. Паволзе серады, выветрыванне падзяляецца на атмасфернае і падводнае (гальміроліз).

Існуюць наступныя віды выветрывання паводле агентаў:
* фізічнае: пры яком раздрабляюцца часціцы горных парод і не адбываецца змена іх хімічнага складу.
** разбурэнне парод пры неадночасовам расшырэнні і звужэнні мінералаў цягам сутак. Гэты від фізічнага выветрывання пераважае у раёнах з вялікай сутачнай амплітудай тэмператур (напрыклад, у пустэльнях).
** у паўночных раёнах пераважае марознае выветрыванне, калі вада, трапляючы ў поры горных парод замярзае там і ў выніку гэтага расшыраецца і разбурае пароды.
** суфозія, вымыванне часцічак парод грунтовымі водамі
** разбурэнне горных парод пад уздзеяннем ветра (эолавыя працэсы)
* хімічнае выветрыванне, калі змяняецца хімічны склад горнай пароды з утварэннем мінералаў, больш устойлівых ва ўмовах зямной паверхні. Галоўнымі чыннікамі хімічнага выветрывання з'яўляюцца атмасфернае паветра (якое акісляе мінералы і горныя пароды) і грунтовыя возы з растаронымі і ёй салямі, шчолачамі і кіслотамі, якія ўступаюць у зхімічныя рэакцыі з элементамі, якія складаюць мінералы.
* біялагічнае выветрыванне, звязана з дзейнасцю жывых арганізмаў (разбурэнне парод карнямі дрэў, выдзяленне актыўных рэчываў некаторымі мікраарганізмамі і г. д.).

Вынікам працэсы выветрыванія з'яўляецца кара выветрывання, на аснове якой утвараюцца глебы. Выветрыванне — важны чыннік рэльефаўтварэння.

## Гл. таксама 
* Фералітызацыя


Катэгорыя:Геамарфалогія
Пратактыній

**Пратактыній** () **Pa** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 91; атамная маса 231,03588. Адносіцца да актыноідаў.

Бліскучы светла-шэры метал. Перыяд паўраспаду 1,18 мін. Тэмпература плаўлення 1560&nbsp;°C. Шчыльнасць 15&nbsp;370 кг/м³.

## Прыродныя крыніцы 
Адзін з найменш распаўсюджаных на Зямлі элементаў. Асноўная прыродная крыніца пратактынію — уранавыя руды.

## Прымяненне 
Пратактыній-231 — зыходны нуклід для атрымання урану-232. Пратактыній-233 — гамма-выпрамяняльнік у навуковых доследах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Протактиний // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Металы
Радый

**Радый** () **Ra** — радыеактыўны хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 88. Серабрыста-белы бліскучы метал.

Другі (пасля палонію) элемент, выяўлены дзякуючы моцнай радыеактыўнасці.

## Прыродныя крыніцы 
Вельмі рэдкі элемент — 80-е месца сярод элементаў па распаўсюджанасці. Радыевых мінералаў не існуе. Як прадукт распаду урану, радый прысутнічае ва ўсіх уранавых мінералах.

## Прымяненне 
Гамма-дэфектаскапія ў прамысловасці. У медыцыне радый выкарыстоўваецца як крыніца радону пры лячэнні радонавымі ваннамі.

## Гл. таксама 
* Ізатопы радыю

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
NGC 3297

**NGC 3297** — галактыка тыпу S0 у сузор’і Гідра.

Адкрывальнікам гэта аб’екту з'яўляецца Фрэнсіс П. Лівенворт, які ўпершыню назіраў за аб’ектам 26 лютага 1886 года.

Гэты аб’ект месціцца ў арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталогу.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе
Катэгорыя:Галактыкі
Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»
Катэгорыя:Гідра (сузор’е)
Скандый

**Скандый** () **Sc** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 21.

Серабрыста-белы метал з жоўтым адценнем. існуе ў двух крысталічных мадыфікацыях.

Існаванне скандыю было прадказана ў 1870 г. Д. І. Мендзядеевым. Адкрыты ў 1879 г. шведскім хімікам Л. Нільсанам.

## Прыродныя крыніцы 
Адносіцца да рэдказямельных элементаў. 38-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці ў зямной кары. Найбольш багаты скандыем мінерал тартвейтыт. Радовішчы — ў Нарвегіі і на Мадагаскары.

## Прымяненне 
Прымяняецца ў электроніцы (элементы памяці), у якасці каталізатара, кампанента лёгкіх сплаваў, у ядзернай тэхніцы

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* СКАНДИЙ // ХиМиК.ру 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Рэній

**Рэній** () **Re** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 75. Светла-шэры метал.

## Прыродныя крыніцы 
Рэдкі элемент: 78-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці. Звычайна сустракаецца як прымесь у мінералах другіх элементаў — малібдэніце і калумбіце.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ўсюды, дзе патрэбныя высокая цвёрдасць і зносаўстойлівасць (компасы, іншыя прыборы, адказныя дэталі самалётаў і ракет). Ніці накальвання (сплаў вальфраму з рэніем). Антыкаразійнае пакрыццё (рэніраванне). Каталізатар хімічных працэсаў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Родый

**Родый** () **Rh** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 45. Адносіцца да сямейства плацінавых металаў. Серабрыста-белы метал, тэмпература плаўлення 1963°С, тэмпература кіпення 3727°С, шчыльнасць 12410 кг/м³. У звычайных умовах кампактны родый устойлівы да ўздзеяння ўсіх кіслот (у т.л. царскай гарэлкі) і шчолачаў. Здробнены пры тэмпературы 100°С узаемадзейнічае з сернай кіслатой, пры 200-600°С - з галагенамі, серай, селенам; пры 600-800°С у паветры акісляецца, утвараецца сесквіаксід.

## Прымяненне 
У сплавах з плацінай і іншымі плацінавымі металамі — каталізатары, тэрмапары, ахоўныя пакрыцці на электрычныя кантакты, люстраныя паверхні рэфлектараў, інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Радон

**Радон** () **Rn** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 86. Атамная маса 222,0176. Інертны газ. Вызначае прыродную радыеактыўнасць паветра.

Радон адкрылі ў 1900 годзе Э. Резерфорд (220Rn) і Э. Дорн і А. Дэб'ерн (222Rn). У 1903 годзе Ф. Гізель і Дэб'ерн адткрылі 219Rn.

Радон утвараецца ў выніку распаду радыю. Прыродны радон складаецца з сумесі ізатопаў з масавымі лікамі 218—220 і 222. Найбольш устойлівы ізатоп 222Rn з перыядам паўраспаду 3,284 сутак. Уяўляе сабой бясколерны газ без паху. Шчыльнасць 9,73 кг/м³ пры 0 °C. Тэмпература кіпення -61,9&nbsp;°C. Добра раствараецца ў этаноле, бензоле, гексане. Пры награванні ўзаемадзейнічае з фторам з утварэннем дыфтарыда RnF2.

Дапушчальная канцэнтрацыя ў паветры памяшканняў 55,5 Бк/л.

## Прыродныя крыніцы 
Распаўсюджанасць у прыродзе — нізкая: 84-е месца сярод элементаў. Больш за ўсё радону ў радыеактыўных рудах (звычайна — разам з уранам і торыем). У атмасферы Зямлі ўтрымліваецца 6·10−20 % па аб'ёме.

## Прымяненне 
Радонавыя ванны ў медыцыне. Крыніца мечаных атамаў (радыеактыўных метак).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Радон // ХиМиК.ру 
* *Бердоносов С. С.* Радон // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Популярная библиотека химических элементов 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Інертныя газы
Рутэній

**Рутэній** () **Ru** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 44. Адносіцца да сямейства плацінавых металаў.

Бліскучы серабрысты метал. Атамная маса 101,07. Шчыльнасць 12,4 г/см³. Тэмпература плаўлення 2250 °C, тэмпература кіпення 4200 °C. Цвёрдасць па шкале Моаса 6,5.

## Гісторыя 
Першыя звесткі аб наяўнасці ва Уральскай плацінавай рудзе трох новых хімічных элементаў (плуран, палін і рутэній) атрымаў у 1828 годзе прафесар Дэрпцкага ўніверсітэта Г. В. Азан (). Аб гэтым ён напісаў у лісце да Ё. Я. Берцэліуса, які адкрыцця не пацвердзіў. Пазней даследаванні ў Расіі праводзіў польскі вучоны А. Снядэцкі. Ён паведаміў аб адкрыцці новага элемента і назваў яго ў гонар астэроіда Веста. Але вынікі гэтай працы Снядэцкага былі памылковымі.

Назву новаму хімічнаму элементу К. К. Клаўс надаў у гонар Расіі ( — лацінская назва Русі і Расіі).

## Прыродныя крыніцы 
Уласныя мінералы — рэдкія. Часцей трапляецца як прымесь у самароднай плаціне і медна-нікелевых рудах. Значная колькасць рутэнію ўтвараецца пры рабоце рэактараў АЭС.

## Прымяненне 
Ахоўныя пакрыцці на электрычныя кантакты. Высокатэмпературныя тэрмапары. Зносаўстойлівыя дэталі вымяральных прыбораў. Ювелірныя вырабы.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Ртуць

**Ртуць** () **Hg** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 80. Атамная маса 200,59.

Вадкі метал серабрыстага колеру. Адзіны з металаў, вадкі пры звычайнай тэмпературы. Шчыльнасць 13545,7 кг/м³ (пры тэмпературы 20 °С). Тэмпература плаўлення -38,87 °C, тэмпература кіпення 356,58&nbsp;°C.

У сухім паветры не акісляецца. Акісляецца азонам і пры тэмпературы звыш 300&nbsp;°C кіслародам. Добра ўзаемадзейнічае з серай і галагенамі.

## Прыродныя крыніцы 
66-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці. У зямной кары ўтрымліваецца каля 7·10−6 % ртуці па масе. Асноўны рудны мінерал — кінавар HgS. Радовішчы ў Іспаніі, Украіне, Расіі.

Ртуць, пара і злучэнні ртуці атрутныя. Назапашваюцца ў арганізме, пашкоджваюць нервовую сістэму і парушаюць абмен рэчываў.

## Прымяненне 
Ртуць выкарыстоўваецца ў прыборах вымярэння ціску (барометры, маноматры, арэометры) і тэмпературы (тэрмометры), для вырабу катодаў пры электрахімічным атрыманні шчолачаў і хлору і інш.

У электратэхніцы — у выключальніках, лямпах дзённага святла, кварцавых лямпах, ігнітронах.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Илья Леенсон* Ртуть // Энцыклапедыя «Кругосвет» 
* РТУТЬ // ХиМиК.ru 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Кацярына Міхайлаўна Дзегалевіч

**Кацярына Дзегалевіч** (нар. ) — беларуская тэнісістка.

## Кар'ера 
Дзегалевіч выйграла свой першы і на сённяшні дзень адзіны тытул  WTA ў кастрычніку 2007 года ва Узбекістане ў парным разрадзе.  Разам са сваёй напарніцай Анастасіяй Якімавай яна перамагла пару Таццяны Пучак і Анастасіі Радзівонавай у эндшпілі Ташкент-Опэн з лікам 2:6, 6:4 і [10:7].

Свой апошні афіцыйны матч правяла ў лістападзе 2012 года ў Хельсінкі.

## Выступленні на турнірах 
### Выступленне ў адзіночных турнірах 
#### Фіналы турніраў ITF у адзіночным разрадзе (13) 
##### Перамогі (4) 
##### Паражэнні (9) 
### Выступленні ў парным разрадзе 
#### Фіналы турніраў WTA у парным разрадзе (2) 
##### Перамогі (1) 
##### Паражэнні (1) 
#### Фіналы турніраў ITF у парным разрадзе (24) 
##### Перамогі (13) 
##### Паражэнні (11) 
## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Тэнісісткі Беларусі
Сера

**Сера** () **S** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 16. Цвёрдае рэчыва жоўтага колеру.

## Прыродныя крыніцы 
Шырока распаўсюджаны элемент — 15-е месца сярод элементаў па масавай долі ў зямной кары. Існуе ў самародным выглядзе і ў выглядзе злучэнняў — сульфатаў і сульфідаў. Асноўныя радовішчы — у Мексіцы, ЗША, Расіі, Польшчы, Італіі, Японіі.

## Прымяненне 
Палова ўсёй вырабленай серы ідзе на выпрацоўку сернай кіслаты, каля каля чвэрці — на атрыманнне гідрасульфіту кальцыю, патрэбнага ў папяровай прамысловасці.

Сера — самы распаўсюджаны вулканізацыйны агент для каўчуку (выраб гумы).

Выкарыстоўваецца сера для вырабу запалак, штучнага шоўку, для сінтэзу арганічных рэчываў.

## Гл. таксама 
* Сульфід магнію

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Рубідый

**Рубі́дый** () **Rb** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 37.

Канфігурацыя электронных абалонак: 5s1. Належыць да шчолачных металаў. Атамная маса 85,5. Ізатопы: 83Rb (72,15 %) — стабільны і слаба радыёактыўны 87Rb з перыядам паўраспаду 4,8·1010 год.

Простае рэчыва: серабрыста-белы мяккі і лёгкі метал. Шчыльнасць: 1532 кг/кубічны метр, тэмпература плаўлення — 38,8 °C, тэмпература кіпення — 705 °C. Солі рубідыя афарбоўваюць полымя ў яскрава-чырвоны колер.

## Гісторыя адкрыцця 
Адкрыты ў 1861 годзе Робертам Бунзенам і Густавам Кірхгофам, металічны рубідый атрыманы ў 1863 Бунзенам.

## Пашырэнне ў прыродзе 
Зямная кара утрымлівае 0,015 % па масе (20-е месца сярод элементаў). Рубідый — тыповы рассеяны элемент. Уласных мінералаў не ўтварае, звычайна спадарожнічае калію ці літыю. Прыродныя крыніцы: мінералы літыю і калію. Радовішчы — у Чэхіі, Германіі, Зімбабвэ, ПАР, Расіі. Першае ў свеце буйное радовішча чыстай рубідыевай руды выяўлена ў Кітаі.

## Атрыманне 
Металічны рубідый атрымліваюць шляхам уздзеяння металічнага кальцыю на хларыд рубідыя ў вакууме.

## Хімічныя ўласцівасці 
Хімічна актыўны шчолачны метал, на паветры хутка акісляецца, з вадою, кіслотамі, галагенамі, рэагуе з выбухам. Амаль усе солі Рубідый добра раствараюцца ў вадзе.
Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1.

Найважнейшыя сферы выкарыстання:

* у фотаэлементах, якія працуюць у бачнай вобласці спектру;
* газапаглынальнік пры вырабе вакуумных прыбораў;
* у ртутных лямпах для падвышэння інтэнсіўнасці выпраменьвання;
* злучэнні рубідыя ужываюцца як каталізатары ў арганічным сінтэзе;
* галагеніды рубідыя — лекавыя прэпараты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Шчолачныя металы
Катапульта

**Катапульта** ( ад , katapéltēs — кідаць з сілай) — кідальная машына для стральбы па крутой траекторыі, якая прыводзілася ў дзеянне сіламі пругкасці скручаных валокнаў (жылаў, рамянёў, валасоў і пад.) для насцільнай стральбы.

Канструкцыйна складалася са станка з папярочна прымацаваным скруткам валокнаў, рычага, вертыкальна замацаванага ніжнім канцом у скрутку, вертыкальнай рамы з папярочынай, вората. Рычаг адцягваўся назад воратам і мацаваўся, у лыжку рычага ўкладаўся снарад, рычаг адпускаўся. Паваротны рух рычага рэзка спыняўся папярочынай, а снарад вылятаў з лыжкі і рухаўся далей па інерцыі.

Снарадамі маглі быць камяні, ядры, стрэлы масай 30—480 кг на адлегласць 850—250 м.

Катапульта вядомая ў Еўропе з 5 ст. да н.э. (Старажытная Грэцыя, Старажытны Рым). Ужывалася ў Еўропе да 14—15 ст.

## Літаратура 
* . С. 322.

Катэгорыя:Кідальныя машыны
Брыколь

thumb|220px|Брыколь

**Брыколь** — кідальная машына для насцільнай стральбы. Найбольшае распаўсюджанне ў Еўропе — у 13—14 ст. Канструкцыйна складалася са станка з вертыкальнай стойкай, у верхняй частцы якой мацавалася цяжкая страла. Кіданне стралы дзеілася ўдарам па хвасце стралы гнуткай дошкай, замацаванай вертыкальна за ніжні канец побач са стойкай. Свабодны канец дошкі адцягваўся канатам або воратам.

## Літаратура 
*  - С. 102.

Катэгорыя:Кідальныя машыны
Каток (ваенная справа)

**Каток** — доўгае, тоўстае бервяно, якое скідвалі або скочвалі абаронцы са сцяны (вала) ўмацавання пры яго штурме праціўнікам. Выкарыстоўвалася ў Маскоўскай (Расійскай) дзяржаве да 17 ст.

## Літаратура 
* . С.323.

Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Свінец

**Свіне́ц** () **Pb** — хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 82. Сінявата-шэры метал. Свінец з’яўляецца мяккім і падатлівым металам. Элемент мае блакітнавата-белы колер, але пры кантакце з паветрам у працэсе акіслення неўзабаве мяняе колер на шараваты. Свінец мае бліскучы сярэбраны бляск, пры пераходзе ў вадкі стан пры плаўленні.

Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, з’яўляецца матэрыялам пры стварэнні свінцова-кіслотных акумулятараў, куль і стрэл, прыпою, легкаплаўкіх сплаваў, а таксама радыяцыйных экранаў. Свінец мае найбольшы атамны нумар з усіх стабільных элементаў, хоць элемент вісмут мае адзін ізатоп з настолькі вялікім перыядам паўраспаду, што можа лічыцца стабільным.

Пападанне волава ў арганізм чалавека і жывёл прыводзіць да пашкоджання нервовай сістэмы і выклікае расстройства мозга. Празмернае змяшчэнне свінцу выклікае таксама захворванні крыві ў млекакормячых. Свінец, як і ртуць, з’яўляецца нейратаксінам, які назапашваецца ў мяккіх тканінах і касцях.

## Прыродныя крыніцы 
35-е месца сярод элементаў па распаўсюджанасці ў зямной кары. Самародны свінец трапляецца рэдка. Часцей — у выглядзе сульфіду PbS (галеніт). Буйныя радовішчы — у Аўстраліі, ЗША, Канадзе, Мексіцы, Германіі, Казахстане, Расіі.

## Выкарыстанне 
Асноўная маса свінцу ідзе на выраб пласцін для электрычных акумулятараў. Выкарыстоўваецца як матэрыял для рэакцыйных сасудаў і камер. Абарончыя канструкцыі і пакрыцці пры рабоце з радыеактыўным і рэнтгенаўскім выпраменьваннем.

Шматлікія сплавы свінцу — тыпаграфскія, прыпоі, бабіты, сплавы для вырабу куляў і шроту.

Тэтраэтылсвінец — антыдэтанатар для павышэння якасці маторнага паліва.

Медыцынскія прэпараты.

## Гл. таксама 
* Цэрусіт

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Ра

**Ра** (; ) — бог Сонца ў старажытнаегіпецкай рэлігіі, творца свету. Часцей за ўсё на выявах выглядаў як чалавек з галавой ястраба. Яго асноўныя сімвалы — сонечны круг і абеліск. Часам яго выяўлялі ў выглядзе барана.

У розных рэлігійных цэнтрах бога Ра звязвалі з іншымі багамі старадаўняга Егіпту, у тым ліку з Амонам і Горам. Егіпцяне таго часу цягнуліся да пакланення таму, ад чаго залежала іхняе штодзённае жыццё, — Сонцу. Таму пад імем «Ра» яны абагаўлялі гаспадара неба, які штодня плыў з усходу на захад, а з надыходам ночы працягваў свой небяспечны шлях у падземным царстве.

, ці «Правае вока Гора»

Катэгорыя:Патрыярхат
Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі
Катэгорыя:Салярныя багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Фараоны дынастыі багаў
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Міф

thumb|right|Тэзей, які забівае Мінатаўра, і Афіна. Чырвонафігурны кілік, майстар Эйсон, 425—410 гг. да н. э. Нацыянальны археалагічны музей, Мадрыд

**Міф** () — сакральнае апавяданне, змест якога ўвасоблены ў пэўным вобразе (**міфалагічны вобраз**), і мае сімвалічны характар.

Міфы былі вядомыя яшчэ ў Старажытнай Грэцыі, дзе так называлі сказы пра багоў і герояў. Сучаснай навукай рысы **апавядальнасці** (наратыўнасці) формы, **сакральнасці** зместу і **сімвалічнасці** вобразаў прызнаюцца ўніверсальнымі для міфаў, але наогул, існавала і існуе вялікая колькасць разнастайных падыходаў да вывучэння міфаў, і, адпаведна, вялікая колькасць канцэпцый міфа. Навуковым вывучэннем міфаў з XIX—XX ст. займаецца міфалогія.

## Міф як форма свядомасці 
Міфалогія — форма свядомасці, асаблівы працэс мыслення, які захаваўся з архаічных часоў; знаходзіць выяўленне не толькі ў мастацтве, але і ў палітыцы, ідэалогіі, рэкламе.

У цэлым для міфа, які існуе ў наратыўнай форме, характэрна:
* сакралізацыя часу першастварэння;
* нераздзеленасць вобраза і значэння;
* усеагульнае адухаўленне і персаніфікацыя;
* моцная сувязь з рытуалам;
* цыклічная мадэль часу;
* метафарызм;
* сімвалізм;
* сінтэтызм, дзякуючы якому з міфалогіі генетычна паходзяць філасофія, рэлігія, мастацтва, нават навука;
* гармонія, цэласны і ў многім эстэтычны падыход да свету.

## Мастацкая міфалагізацыя 
Міфы — сюжэты, што выяўляюць розныя аспекты чалавечай самасвядомасці, а сюжэтнасць мае непасрэднае дачыненне да мастацкай слоўнай творчасці, шмат якіх жанраў фальклору і мастацкай літаратуры. 

Тыпы мастацкай міфалагізацыі наступныя:
# Стварэнне сваёй арыгінальнай сістэмы міфалагем. Характэрна ў асноўным для пісьменнікаў-рамантыкаў (Адам Міцкевіч, Мікалай Гогаль, Эрнст Тэадор Амадэй Гофман, Янка Купала).
# Аднаўленне глыбінных міфасінкрэтычных структур мыслення, напрыклад, ваўкалацтва, двойніцтва персанажаў (Фёдар Дастаеўскі, Генрык Сянкевіч, Ян Баршчэўскі).
# Рэканструкцыя старажытных міфалагічных сюжэтаў, іх сучасная інтэрпрэтацыя (біблейскія сімвалы ў Міхаіла Булгакава, Васіля Быкава, Вячаслава Адамчыка, Уладзіміра Караткевіча, Алеся Разанава).
# Увядзенне асобных міфалагічных матываў і персанажаў, узбагачэнне канкрэтна-гістарычных вобразаў універсальным сэнсам (Янка Купала, Максім Багдановіч, Васіль Быкаў, Уладзімір Караткевіч, Анатоль Сыс, Алесь Наварыч).
# Паказ-аднаўленне фальклорных і этнічных пластоў нацыянальнага быцця, дзе яшчэ захаваліся элементы міфалагічнага светасузірання (Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскі, Вольга Іпатава).
# Прытчавасць, лірыка-філасофская медытацыя, арыентаваная на архетыповыя канстанты чалавечага і прыроднага быцця: дом, хлеб, дарога, вада, любоў і г.д. (Янка Купала, Якуб Колас, Максім Гарэцкі, сучасныя пісьменнікі постмадэрнізму).

## Гл. таксама 
* MythBusters

## Літаратура 
* Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5.
* *Шамякіна Т. I.* Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна; пасляслоўе I. Чароты. — Мн.: Маст. літ., 2008. — 391 с. (Бібліятэка школьніка). ISBN 978-985-02-0925-2.
* . С.13—15.}}

## Спасылкі 
* Міфы і паданні розных народаў
Рабства

**Рабства** — прымусовае падпарадкаванне адной асобы іншай, або адной групы людзей іншай. Раб не мае асабістых правоў уласнасці, яго можна было прадаць, забіць.

Рабства ў пэўных відах існавала ва ўсіх народаў, хоць не ўсюды развілася ў грамадска-эканамічную фармацыю. Рабаўладальніцкі лад як фармацыя існаваў з V ці IV тыс. да н. э. да III—V стст. н. э. Росквіту дасягнуў у Старажытнай Грэцыі (V—IV стст. да н. э.) і Рыме (з II ст. да н. э.). У Кітаі рабаўладальніцкі лад заменены феадальным яшчэ ў I тыс. да н. э. У старажытных славян, германцаў і іншых рабства было толькі ў выглядзе ўкладу. У рабаўладальніцкім грамадстве асноўнымі антаганістычнымі класамі былі рабы і рабаўладальнікі; існаваў таксама клас дробных вытворцаў — свабодных сялян і рамеснікаў. Паводле становішча, замацаванага юрыдычнымі нормамі, раб быў маёмасцю: гаспадар мог яго купіць, прадаць і ў некаторых рэдкіх выпадках — забіць.

У залежнасці ад гістарычных тыпаў і разнавіднасцей рабаўладальніцкіх грамадстваў і дзяржаў, а таксама этапаў іх развіцця адрозніваюць патрыярхальнае рабства (характэрна для часоў распаду абшчынна-родавага ладу і зараджэння класаў), усходняе (у Старажытнай Індыі і Кітаі рабы належалі дзяржаве, храмам, уладарам і асобным прадстаўнікам знаці) і антычнае (краіны міжземнаморскага басейна). На тэрыторыі Беларусі ў час распаду абшчынна-родавага ладу існавала патрыярхальнае рабства, але рабаўладальніцтва не набыло тут класічных рыс і не стала асновай вытворчасці.

У XVI—XVIII стст. у Іспаніі, Партугаліі і Вялікабрытаніі, а ў Амерыцы — у XVIII—XIX стст. рабская праца сталася падмуркам эканомікі, мільёны афрыканцаў вывозіліся з кантыненту ў іншыя краіны і выкарыстоўваліся як бескаштоўныя прылады працы, працуючы на плантацыях, а пазней — на мануфактурах. Шмат хто з іх хутка паміраў, але ўсё адно выгода ад падобнай эксплуатацыі была велічэзнай.

Рабства ў Брытанскай імперыі было забароненае ў 1833 г., у ЗША — часткова ў 1-й палове XIX ст., канчаткова — у час Грамадзянскай вайны (1863). Аднак нелегальна рабства працягвае існаваць у некаторых краінах і ў наш час.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Раджа-ёга

**Раджа-ёга** (вядома таксама як ёга-даршана або класічная ёга) — сістэма ёгі, апісаная ў сутрах Патанджалі. Асноўная мэта раджа-ёгі - кантроль розуму пасродкам медытацыі (дх'яна), усведамленне розніцы паміж рэальнасцю і ілюзіяй і дасягненне вызвалення. З прычыны, што практыка раджа-ёгі дзеліцца на восем этапаў, яе таксама называюць аштанга-ёгай «васьміступеньчатай ёгай». 

## Гісторыя ёгі на Захадзе 
У Еўропе ўпершыню філасофію ёгі пачаў вывучаць Шапенгаўэр, адным з асноўных крыніц філасофскіх поглядаў якога былі Упанішады. Пасля выступлення Свамі Вівекананда на Чыкагскім кангрэсе рэлігій у Нью-Ёрку і чытання цыкла лекцый па ёзе ў канцы XIX стагоддзя, цікавасць да яе на Захадзе не слабела. Наступны ўсплёск цікавасці прыйшоўся на другую палову XX стагоддзя.

Катэгорыя:Ёга
Брыгада (войска)

[thumb|180px|Абазначэнне брыгады [NATO]]
**Брыѓада** (ад  — супольнасць, атрад), тактычнае злучэнне ва УС многіх дзяржаў. Паводле баявога складу меншая за дывізію, і прызначана для вядзення агульнавайсковага, марскога або паветранага бою або для забяспячэння баявых дзеянняў. Брыгада звычайна складаецца з батальёнаў (дывізіёнаў) асноўных родаў войскаў, у флоце — з караблёў або дывізіёнаў караблёў аднаго або розных класаў.

Брыгады існавалі або існуюць ва ўсіх відах узброеных сіл, родах войск (сіл), спецыяльных войсках.

Брыгада як ваенная фармацыя з'явілася ў 2-й пал. 16 ст. у іспанскім войску, у 17—18 ст. распаўсюдзілася амаль ва ўсіх еўрапейскіх войсках (у Расіі ўпершыню пры Пятры I, пастаянна з 1806.

## Літаратура 
* . С.101. 

Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Катэгорыя:Брыгады
Свабодныя радыкалы

**Свабодныя радыкалы** — часціцы (як правіла, няўстойлівыя), якія змяшчаюць адзін або некалькі няспараных электронаў на вонкавай электроннай абалонцы. Па іншым вызначэнні свабодны радыкал - від малекулы або атама, здольны да незалежнага існавання (гэта значыць які валодае адноснай стабільнасцю) і які мае адзін ці два неспараныя электроны. Неспараны электрон займае атамную або малекулярную арбіталь ў адзіночку. Як правіла, радыкалы валодаюць парамагнітнымі ўласцівасцямі, бо наяўнасць неспараных электронаў выклікае ўзаемадзеянне з магнітным полем. Акрамя гэтага наяўнасць неспаранага электрона здольна значна ўзмацніць рэакцыйную здольнасць, хоць гэтая ўласцівасць радыкалаў шырока вагаецца.

## Утварэнне 
Радыкал можа ўтварыцца ў выніку *згубы* аднаго электрона нерадыкальнай малекулай:

:: \mathsf{X \rightarrow X\cdot^+ + e^-}

альбо пры *атрыманні* аднаго электрона нерадыкальнай малекулай:

:: \mathsf{Y + e^- \rightarrow Y\cdot^-}

Большасць радыкалаў утвараюцца падчас хімічных рэакцый пры гомалітычнай дысацыяцыі сувязяў. Яны адразу ператвараюцца ў больш устойлівыя часціцы:

:: \mathsf {Cl_2 \rightarrow 2Cl\cdot}

:: \mathsf {CH_4 + Cl\cdot \rightarrow CH_3\cdot + HCl}

:: \mathsf{CH_3\cdot + Cl_2 \rightarrow CH_3Cl + Cl\cdot}

:: \mathsf{2Cl\cdot \rightarrow Cl_2}

:: \mathsf{2CH_3\cdot \rightarrow C_2H_6}

…

Спарадзіць радыкальны ланцуг можна дзеяннем на рэчыва жорсткіх умоў (высокія тэмпературы, электрамагнітнае выпраменьванне, радыяцыя). Многія перакісныя злучэнні - таксама добрыя радыкалаўтваральныя часціцы.

Ускоснае дзеянне іанізуючага выпраменьвання звязана з утварэннем свабодных радыкалаў. 

Катэгорыя:Агульная хімія
Катэгорыя:Радыебіялогія
Рапсодыя

**Рапсодыя** — песня ці верш у антычнай Грэцыі, што выконваўся вандроўнымі спевакамі — **рапсодамі**. У наш час — жанр інструментальнага твору вольнай формы, пераважна на аснове народных тэм.

У XIX стагоддзі адраджаецца пад уплывам эстэтыкі рамантызму з уласцівым ёй цікавасцю да фальклору. Спачатку рапсодыя прызначалася часцей за ўсё для фартэпіяна і нагадвала фантазію на народныя тэмы (19 венгерскіх Рапсодый Ферэнца Ліста). Пазней рапсодыя наблізілася да паэм (Іаганес Брамс), сольных канцэртаў для фартэпіяна з аркестрам («Украінская рапсодыя» Сяргея Ляпунова, «Рапсодыя на тэму Паганіні» Сяргея Рахманінава, «Рапсодыя ў блюзавых тонах» (англ. *Rhapsody in Blue*, 1924) Джорджа Гершвіна), да кантат.

Катэгорыя:Музычныя формы
Сусуман

**Сусума́н** () — горад у Магаданскай вобласці Расіі. Адзін з двух гарадоў вобласці. Горад знаходзіцца на паўночным захадзе вобласці. Заснаваны ў 1936 годзе, з 1964 года — горад.
## Насельніцтва 
## Літаратура 
* 
* 
* Географические названия мира: Топонимический словарь. / Поспелов Е. М. — М: АСТ, 2001.

## Спасылкі 
* Город Сусуман // Национальный туризм  
* Город Сусуман // «КОЛЫМА.RU». Магаданский информационный сервер «Магадан — столица Колымского края»  

Катэгорыя:Гарады Магаданскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1936 годзе
Друмліны

**Дру́мліны** — прадаўгаватыя ўзгоркі абцякальнай эліптычнай формы з матэрыялу пераважна асноўнай марэны.

Друмліны размешчаны групамі ў раёнах распаўсюджвання плейстацэнавых покрыўных ледавікоў; утвараюць друмлінавы ландшафт. Доўгай воссю друмліны выцягнутыя ў кірунку руху лёду; тупым, больш стромкім і высокім канцом, звернутыя ў процілеглы бок. Вышыня друмлінаў складае 5—45 м, шырыня — 150—400 м, даўжыня — ад некалькіх сотняў метраў да 2,5 км.

На тэрыторыі Беларусі друмліны трапляюцца на ўзгорыстых раўнінах Беларускага Паазер’я, каля гарадскога пасёлка Відзы, у напрамку на поўнач ад возера Мядзел, на паўднёвы захад ад Чашнікаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геамарфалогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Радыус

**Ра́дыус** ( — спіца кола, прамень) — адрэзак, які злучае цэнтр акружнасці (ці сферы) з любой кропкай, якая ляжыць на гэтай акружнасці (ці паверхні сферы), а таксама даўжыня гэтага адрэзка. Радыус складае палову дыяметра.

## Уласцівасці 
* Радыус, праведзены ў пункт A акружнасці, перпендыкулярны да касальнай лініі акружнасці ў гэтым пункце.
* Радыус, перпендыкулярны хордзе, дзеліць яе напалову.

## Злучаныя вызначэнні
* *Цэнтральны вугал* у акружнасці — гэта вугал, утвораны двума радыусамі.
* * Радыус крывізны* крывой — радыус акружнасці, якая мае з гэтай крывой дотык другога парадку.

## Этымалогія 
Слова «радыус» упершыню сустракаецца ў 1569 г. у французскага навукоўца П'ера дэ ла Раме, крыху пазней у Франсуа Віета. Робіцца агульнапрынятым толькі ў канцы XVII стагоддзя.

## Абагульненні 
Радыусам мноства M, змешчанага ў метрычнай прасторы з метрыкай \rho, завецца велічыня (\sup_{x,y \in M}\rho(x, y))/2. Напрыклад, радыус *n*-мернага гіперкубу з бокам *s* роўны
:  r = \frac{s}{2}\sqrt{n}.

## Гл. таксама 
* Атамны радыус
* Бораўскі радыус
* Гравітацыйны радыус
* Дэбаеўскі радыус экранавання
* Іонны радыус
* Крысталахімічны радыус
* Радыус інерцыі
* Радыус-вектар
* Радыус паварота
* Радыус папажэння
* Радыус ратацыі

Катэгорыя:Класічная геаметрыя
Катэгорыя:Метрычная геаметрыя
Селен

**Селен** () **Se** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 34; атамная маса 78,96. Адкрыты ў 1817 годзе Ё. Я. Берцэліусам.

Прыродны селен складаецца з 6 стабільных ізатопаў. Асноўны — 80**Se** (49,82 %). Мае некалькі алатрофных мадыфікацый. Устойлівая крышталічная мадыфікацыя — шэры («металічны») селен. Яго шчыльнасць 4807 кг/м³, тэмпература плаўлення 221 °C, тэмпература кіпення 685 °C. На паветры ўстойлівы. З’яўляецца тыповым паўправадніком. Злучэнні селену з менш электраадмоўнымі элементамі — селеніды.

## Прыродныя крыніцы 
Рассеяны ў прыродзе элемент. У зямной кары ўтрымліваецца каля 6×10−5 % па масе. Пастаянны спадарожнік серы. Не ўтварае ўласных мінералаў, а ўваходзіць у склад сульфідных мінералаў медзі, цынку, свінцу.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца для вырабу выпрамляльнікаў пераменнага току, вентыльных фотаэлементаў, у якасці люмінафораў у тэлевізійных, аптычных прыладах.

Акісляльнік і каталізатар арганічнага сінтэзу.

Адзін з важнейшых мікраэлементаў для разумовай дзейнасці чалавека.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Селен // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы

Катэгорыя:Неметалы
Віктар Барысавіч Сачава

**Віктар Барысавіч Сача́ва** (, Паргалава — , Камарова) — савецкі географ, заснавальнік Сібірскай геаграфічнай школы, стваральнік новага кірунку ў геаграфічнай навуцы — вучэнне аб геасістэмах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 7(20) чэрвеня 1905 года ў г. Паргалава каля Пецярбурга ў сям’і бухгалтара. Вучыўся ў гімназіях Петраграда і Кіева. У 1921 годзе паступіў у Петраградскі сельскагаспадарчы інстытут, дзе пазнаёміўся з У. М. Сукачовым і У. Л. Камаровым, выбітнымі геабатанікамі, пад уплывам якіх Сачава стаў займацца навуковай працай. У 1925 годзе стаў старшым асістэнтам кафедры экалогіі і геаграфіі свайго ВНУ, у 1926 годзе стаў навуковым супрацоўнікам Батанічнага музея АН СССР (з 1931 года — Батанічны інстытут імя У. Л. Камарова). У 1926—1938 гадах ажыццявіў шматлікія экспедыцыі на Палярны Урал, Чукотку, Калыму, Прымор’е, Прыамур’е і г. д., працаваў начальнікам палявых партый, загадчыкам сектара геабатанікі і кормаў Інстытута аленегадоўлі, начальнікам аддзела аленегадоўлі Арктычнага інстытута.

З 1935 года — кандыдат біялагічных навук. Ступень была прысвоена яму без абароны дысертацыі — за цыкл апублікаваных навуковых даследаванняў па выніках экспедыцый. У 1938—1942 гадах — дацэнт кафедры геабатанікі Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1928 па 1950 працаваў у Ленінградскім педагагічным універсітэце імя А. І. Герцэна ў пасады дацэнта, затым прафесара, затым загадчыка кафедрай.

З 1943 года доктар біялагічных навук, у 1944 годзе прысвоена навуковае званне прафесар. З 1958 года — член-карэспандэнт АН СССР. У 1959—1976 гадах — дырэктар Інстытута геаграфіі Сібіры і Далёкага Усходу СА АН СССР у Іркуцку. Кіраваны ім інстытут ператварыўся ў цэнтр геаграфічнай навукі азіяцкай часткі краіны і атрымаў сусветную вядомасць. З 1968 года — акадэмік АН СССР. У 1969—1972 гадах старшыня Усходне-Сібірскага філіяла СА АН СССР.

Апошнія гады (1976—1978) правёў у Камарова. У гэты перыяд Сачава актыўна падводзіў падрахунак сваёй дзейнасці і тэарэтычна абгрунтоўваў створаны ім новы кірунак у геаграфіі — вучэнне аб геасістэмах, выпусціўшы тры манаграфіі.

Памёр 29 снежня 1978 года ў Камарова. Пахаваны там жа.

## Асноўныя манаграфіі 
* Сочава В. Б. Ботанический очерк лесов Полярного Урала от р. Нельки до р. Хулги. — М., 1927. — 78 с.
* Сочава Б. В. Введение в учение о геосистемах. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ние, 1978. — 319.
* Сочава В. Б. Растительный покров на тематических картах. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ние, 1979. — 190.
* Сочава В. Б. Географические аспекты сибирской тайги. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ние, 1980. — 256.
* Сочава В. Б. Проблемы физической географии и геоботаники. Избранные труды. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ние, 1986. — 343.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сочава Виктор Борисович (жизненный путь, научное творчество) / Ред.-сост.: В. В. Воробьев, В. А. Снытко и др. Новосибирск: Изд-во СО РАН, 2001. 194 с.

Катэгорыя:Географы СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Ганна Пятроўна

**Ганна Пятроўна** () — дачка Пятра I і Кацярыны Аляксееўны. Пры нараджэнні Ганны Кацярына Аляксееўна была палюбоўніцай Пятра I і стала яго законнай жонкай праз 3 гады.

## Біяграфія 
У 1725 выйшла замуж за Карла-Фрыдрыха, герцага Шлезвіг-Гольштэйн-Гаторпскага, з’ехала ў Кіль, дзе нарадзіла сына Карла Петэра Ульрыха (пасля расійскі імператар Пётр III). Ганна была вельмі здольная, для свайго часу і адукаваная жанчына, але памерла даволі рана. У яе гонар муж заснаваў ордэн Ганны, які пазней дзяржаўнай узнагародай Расійскай імперыі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Ганна Іванаўна

**Ганна Іва́наўна** (17 (27) лютага 1693 — 17 (28) кастрычніка 1740) — расійская імператрыца (1730—1740) з дынастыі Раманавых.

## Біяграфія 
Другая дачка цара Іаана V (суправіцеля цара Пятра I) ад Праскоўі Фёдараўны Салтыковай. Была выдадзена замуж у 1710 за герцага Курляндскага Фрыдрыха Вільгельма; зрабішыся ўдавой праз 4 месяца пасля вяселля, засталася ў Курляндыі. Пасля смерці Пятра II была запрошана ў 1730 на расійскі прастол Вярхоўным тайным саветам як манарх з абмежаванымі паўнамоцтвамі, але забрала ўсю ўладу, разагнаўшы Вярхоўны савет. Час яе кіравання пазней атрымаў назву *біронаўшчына* паводле імені яе фаварыта Эрнста Бірона.

## Гл. таксама 
* Педрыла

## Спасылкі 
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы нырак
Катэгорыя:Імператары расійскія
Кацярына I (імператрыца расійская)

**Кацярына I**, **Марта Скаўронская** ( — ) — расійская імператрыца (з 1721 як жонка дзейнага імператара, з 1725 як кіруючая імператрыца), другая жонка Пятра I Вялікага, маці імператрыцы Лізаветы Пятроўны.

## Біяграфія 
Марта Скаўронская паходзіла з беларускіх сялян Мінскага ваяводства, прыгонных Сапегаў, католікаў. Яе бацька  (паводле іншых звестак, Янка Скаўрашчук, Скаварошчанка або Скавароцкі) збег у Інфлянты, дзе арандаваў фальварак каля Марыенбурга. Бацькі Марты памерлі ў час эпідэміі, яе ўзяў на выхаванне і перавёў з каталіцтва ў лютэранства пастар  з Марыенбурга. У жніўні 1702 выйшла замуж за шведскага драгуна Ё. Рабэ.

На пачатку верасня 1702 пасля ўзяцця Марыенбурга расійскай арміяй трапіла ў палон да , які перадаў яе фаварыту цара Пятра I А. Меншыкаву, а той саступіў цару. Марта прыняла праваслаўе і атрымала імя Кацярына Аляксееўна.

3 1705 фактычная жонка цара, у 1710 атрымала тытул гасударыні. Выйшла замуж за цара ў лютым 1712, нарадзіла 8 дзяцей, з якіх засталіся 2 дачкі — Ганна (1708-28), герцагіня гальштэйнская, маці расійскага імператара Пятра III, і Лізавета (1709-62), будучая расійская імператрыца. Разам з Пятром I удзельнічала ў , дзе, ахвяраваўшы свае каштоўнасці, правяла збор грошай сярод афіцэраў і саддат, каб падкупіць турэцкага пашу і даць магчымасць арміі выйсці з акружэння. Пасля паходу Пётр I у 1714 заснаваў для ўзнагароджання жанчын ордэн святой Кацярыны. Мела ўплыў на цара. Вакол Кацярыны гуртавалася новая знаць, у тым ліку выхадцы з Беларусі: А. Меншыкаў, П. Ягужынскі,  і іншыя. Кацярына I прымала ўдзел у барацьбе супраць групоўкі царэвіча Аляксея Пятровіча, каб адхіліць яго ад трона і забяспечыць яго сваім дзецям. У 1724 каранавана як імператрыца. У тым жа годзе ледзь не страціла статус з-за любоўнай сувязі са сваім камергерам , які быў пакараны смерцю.

Пасля смерці Пятра I 28 студзеня 1725 дзякуючы падтрымцы гвардзейскіх палкоў і новай знаці на чале з А. Меншыкавым Кацярына I абвешчана імператрыцай. Сама Кацярына дзяржаўнымі справамі не займалася. У час яе панавання расійскі ўрад пачаў выкупляць з прыгону ў паноў на Беларусі і ў Літве братоў і сясцёр Кацярыны. Яны і іх нашчадкі ў 1742 ад імператрыцы Лізаветы Пятроўны атрымалі графскія тытулы (Скаўронскія, Гендрыкавы, Яфімоўскія). Пасля смерці Кацярыны I трон наследаваў сын царэвіча Аляксея Пятровіча Пётр II (1727—1730).

У гонар яе названы горад Екацерынбург, а таксама Кацярынінскі палац у Царскім Сяле.

## Літаратура 
* Грыцкевіч А. Кацярына I // ЭГБ у 6 т. Т. 4. Мн., 1997.
* Андреев В. Представители власти в России после Петра I: Репр. воспр. изд. 1871 г. Мн., 1990.
* Буганов В. Екатерина I // Вопросы истории. 1994. № 11.

Катэгорыя:Імператары расійскія
Катэгорыя:Асяроддзе Пятра I
Катэгорыя:Рускія імператрыцы-жонкі
Мікалай Мікалаевіч Старэйшы

{{дзяржаўны дзеяч
|імя            = Мікалай Мікалаевіч (Старэйшы)
|арыгінал імя = 
|выява    = Grand Duke Nicholas Nikolaevich of Russia (1831-1891).JPG
|шырыня         = 250px
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці   = 
|герб           = Personnal CoA of the Grand-duke Nikolai Nikolaievich of Russia.svg
|мянушка       = Дзядзька Нізі
|род            = 
|бацька           = 
|маці           = 
|прыналежнасць = 
|гады службы    = 1839—1880
|званне         =  
|род войскаў      = Інфантэрыя, Кавалерыя
|камандаваў     = 
|частка          =
|бітвы       = Крымская вайна,Руска-турэцкая вайна, 1877—1878
|узнагароды        =
{ style="background: transparent"

-

}
{

}
}}

**Мікалай Мікалаевіч Раманаў Старэйшы** (,  — , , Ялцінскі павет ) — вялікі князь, трэці сын Мікалая I.

## Біяграфія 
У 1856 г. у Пецярбургу ажаніўся з Аляксандрай Фрыдэрыкай Вільгельмінай (у праваслаўі — Аляксандра Пятроўна), старэйшай дачкой герцага альдэнбургскага Канстанціна Фрыдрыха Пятра. Прыметнік «Старэйшы» атрымаў дзеля адрознення ад свайго сына, таксама Мікалая Мікалаевіча. Генерал-фельдмаршал рускай арміі.

## Сям’я 
* Дзеці:
** Мікалай Мікалаевіч Малодшы (1856—1929)
** Пётр Мікалаевіч (1864—1931).

## Гл. таксама 
* Уладзімір Нікалаеў

## Спасылкі 
* Генерал-Фельдмаршал Вялікі Князь Мікалай Мікалаевіч Старэйшы 

  
Катэгорыя:Вялікія князі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1877—1878
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія I класа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія II класа
Катэгорыя:Ганаровыя члены Ваенна-медыцынскай акадэміі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
Катэгорыя:Камандуючыя Пецярбургскай ваеннай акругай
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1 ступені
Катэгорыя:Раманавы
Цары маскоўскія

**Цар усяе Русі** — найвышэйшы тытул уладароў Маскоўскай дзяржавы ў 1547—1721 гадах.

## Гісторыя 
Да XV ст. словам «цар» ва ўсходнеславянскіх тэкстах называлі візантыйскіх імператараў, біблейскіх і наогул старажытных уладароў, з XIII ст. ― залатаардынскіх і вялікіх мангольскіх ханаў.

З XV ст. у маскоўскіх тэкстах з’явілася традыцыя згадваць як «цара Рускага» вялікага князя Дзмітрыя Іванавіча, пераможца ў бітве Куліковым полі (1380) з XV ст. тытуламі «цар» і «кесар» пачалі карыстацца і маскоўскія вялікія князі, прычым з часоў Васіля Цёмнага (сярэдзіна XV ст.) ― адносна паслядоўна

Сакралізацыя манарха (у Расіі) узнікла як наступства засваення канцэпцыі «Масква — Трэці Рым», і была прычынна звязана на ўсіх гістарычных этапах, наўпрост або ўскосна, з вонкавымі культурнымі фактарамі, пераўтворанымі ў традыцыйнай культурнай свядомасці. Такое пераўтварэнне, пераасэнсаванне вяло да стварэння прынцыпова новых тэкстаў (культурных адзінак).

Палітычныя прадпасылкі сакралізацыі манарха складаліся з дзвюх тэндэнцый — 1) перанясення на маскоўскага манарха функцый візантыйскага васілеўса, што ўвасаблялася як у канцэпцыі Трэцяга Рыма, так і ў візантынізацыі маскоўскага дзяржаўнага і царкоўнага жыцця пры Аляксеі Міхайлавічы; 2) прысвойванне манарху функцый кіраўніка царквы, што пачалося з уладарства Пятра I.

Культурна-семіятычныя прадпасылкі сакралізацыі манарха ляжалі ў разуменні новых тэкстаў (культурных адзінак) носьбітамі традыцыйнай мовы культуры. Так, тытул цара набыў у Расіі яўна выражаныя рэлігійныя канатацыі, бо для традыцыйнай культурнай свядомасці гэта слова асацыявалася найперш з Хрыстом.

Сакралізацыя манарха ў Расіі распаўсюдзілася на ўвесь сінадальны перыяд, і на працягу ўсяго гэтага часу была ў канфлікце з традыцыйнай рэлігійнай свядомасцю.

## Пералік маскоўскіх цароў 
* Іван IV (1547—1584)
* Фёдар I (1584—1598)
* Барыс Гадуноў (1598—1605)
* Фёдар II (1605)
* Ілжэдзмітрый I (1605—1606)
* Васіль Шуйскі (1606—1610)
* Уладзіслаў Ваза (1610—)
* Міхаіл Фёдаравіч (1613—1645)
* Аляксей Міхайлавіч (1645—1676)
* Фёдар III (1676—1682)
* Іван V (1682—1696; сумесна з Пятром I)
* Пётр I (1682—1696, сумесна з Іванам V; 1696—1721, аднаасобна)

*
Катэгорыя:Гісторыя Расіі