Геаграфія Мінска

Мінск знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім схіле Мінскага ўзвышша. Ён стаіць на рацэ Свіслачы, абапал якой створана сістэма вадаёмаў і аб’ектаў азелянення, якая перасякае шырокай «зялёнай стужкай» увесь горад з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча Дразды да Шабаноў.

Колькасць насельніцтва складае на 2018 год 1 982 444 чалавек і працягвае павялічвацца. Шчыльнасць насельніцтва складае каля 5683 чалавек на км².

## Геаграфічны стан 
Мінск знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Беларусі на паўднёва-ўсходнім схіле Мінскага ўзвышша, якое мае марэнавае паходжанне. Яно з'явілася часу апошняга , якое дайшло да гэтай тэрыторыі.

Найвышэйшы пункт Мінска размяшчаецца ў раёне вуліцы Ляшчынскага, за домам № 8 (да забудовы горада на захад такі пункт быў паміж вуліцамі Ціміразева і Харкаўскай). Яго абсалютная вышыня 283 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў абалоне Свіслачы ў раёне Чыжоўскага вадасховішча.

### Тэрытарыяльны рост 
Па стане на 26 сакавіка 2012 года агульная плошча зямель, якія знаходзяцца ў гарадской мяжы горада Мінска, складае га (348,84 км²). Па стане на 31 снежня 2006 года тэрыторыя горада складала 306,68 км². У далейшым, у сувязі са зменай межаў горада Мінска і Мінскага раёна на падставе Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 лістапада 2007 года № 592 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна» у гарадскія межы было перададзена 5,2715 га (0,05 км²) тэрыторыі Мінскага раёна. Яшчэ 116,95 га (1,17 км²) тэрыторыі Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці былі перададзеныя ў гарадскую рысу горада Мінска згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 ліпеня 2008 года № 397 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Смалявіцкага раёна». Апошняе на сённяшні дзень змяненне межаў горада і яго тэрыторыі адбылося ў 2012 годзе пасля падпісання Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Указа № 141 ад 26 сакавіка 2012 года «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна» , у адпаведнасці з якім тэрыторыя горада павялічылася на гектара (40,95 км²), якія раней знаходзіліся ў Калодзішчанскім сельсавеце Мінскага раёна Мінскай вобласці.

З улікам названых змяненняў (тэрытарыяльнага росту) ужо каля 1/3 (30,71 %) тэрыторыі горада Мінска (га, или 107,14 км²) у цяперашні час знаходзіцца за межамі Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі, у той час як у яе межах тэрыторыя горада складае га (241,70 км²), або 69,29 % гарадской тэрыторыі.

Акрамя таго, палажэннямі Генеральнага плана горада Мінска, распрацаванага ў 2010 годзе, прадугледжана забеспячэнне ў перспектыве тэрытарыяльнага росту горада да 54,2 тыс. га (542 км²).

## Геалагічная будова 
У тэктанічным дачыненні тэрыторыя горада і наваколляў належыць да Беларускай антэклізы. Крышталічны падмурак залягае на глыбіні ад 360 м (у Мінску) да 750 м (на паўднёвы ўсход ад горада) ніжэй за ўзровень мора. Асадкавы чахол складзены верхнепратазойскімі, палеазойскімі і мезазойскімі пяскамі, пясчанікамі, алеўрытамі і алеўралітамі, глінамі і сланцам, мелам, мергелямі і іншымі адкладамі. Магутнасць чахла антрапагенавых адкладаў ад 100 м на паўночным захадзе да 160 м на паўднёвым усходзе; яны прадстаўлены рознага роду марэнавымі і водна-ледавіковымі пяскамі, глінамі, суглінкамі.

Неабходна адзначыць, што структура ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу горада арганізавана нераўнамерна. Высокім узроўнем добраўпарадкавання азеляненні тэрыторый адрозніваюцца цэнтральная, усходняя і паўночна-ўсходняя часткі горада. У заходнім і паўднёва-заходнім сектарах вялікая частка тэрыторый прыроднага комплексу не добраўпарадкавана для рэкрэацыйнага выкарыстання, Маскоўскага раёна — , , .

### Праблемы 
Сур’ёзнай праблемай з’яўляецца забруджванне насаджэнняў прамысловымі, будаўнічымі і бытавымі адходамі, якія не толькі зніжаюць эстэтычную прывабнасць ландшафту, але і з’яўляюцца крыніцай таксічных для жывых арганізмаў рэчываў і злучэнняў, якія ўключаюцца ў біялагічны кругазварот і пранікаюць у грунтавыя воды.

Па колькасці выкідаў забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц Мінск па выніках 2010 года апынуўся на другім месцы ў Беларусі пасля Наваполацка (31 тысяча тон супраць 50 тысяч тон), у 2013 годзе гэты паказчык склаў 26,6 тысяч тон. За 2003—2008 гады агульная эмісія забруджвальных рэчываў у Мінску вырасла са 186 тысяч тон да 247,4 тысячы тон. Экалагічная сітуацыя ў горадзе пагоршылася з-за частковага пераходу па эканамічных меркаваннях на мазут замест прыроднага газу ў якасці паліва, аднак вялікая частка забруджванняў ў горадзе прыпадае на аўтамабілі.

Асноўнымі стацыянарнымі крыніцамі забруджвання атмасфернага паветра з’яўляюцца РУП «Мінскі трактарны завод», філіялы РУП «Мінскэнерга» (ЦЭЦ-3, ЦЭЦ-4), Мінскія цеплавыя сеткі (раённыя кацельні), Мінская ачышчальная станцыя КУВП «Мінсквадаканал», ААТ «Мінскі аўтамабільны завод», ААТ «Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання», ААТ «Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў», ААТ «Керамін», ЗАТ «Атлант», УП «Мінсккамунцепласетка», ААТ «Мінскі маторны завод».

У 2012 годзе сумарныя выкіды забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц склалі 26,6 тыс. тон, у тым ліку цвёрдых часціц — 2,4 тыс. тон, дыяксіду серы — 2 тыс. тон , дыяксіду азоту — 5,2 тыс. тон, аксіду вугляроду — 11 тыс. тон, неметанавых лятучых арганічных злучэнняў — 4,7 тыс. тон. Па выніках 2013 года агульны ўзровень эмісіі забруджвальных рэчываў склаў 25 тысяч тон, у тым ліку 2190 тон цвёрдых часціц, тон аксіду вугляроду, 870 тон дыяксіду серы, 6910 тон аксідаў азоту, 4270 тон неметанавы[ лятучых арганічных злучэнняў, 610 тон іншых вуглевадародаў. Найбольш забруджанай ў цэлым з’яўляецца паўднёва-ўсходняя частка Мінска (Заводскі, Ленінскі і Партызанскі раёны).

Для прафілактыкі забруджванняў РЦРКМ у выпадку наступлення неспрыяльных умоў надвор’я адпраўляе папярэджанні прадпрыемствам. У 2009 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя разглядала магчымасць унясення прапановы аб забароне на ўезд у цэнтр горада аўтамабіляў з неэкалагічнымі рухавікамі. У 2008 годзе быў агучаны намер вынесці за мяжу горада прадпрыемствы трэцяга класа небяспекі, у тым ліку МАЗ і МТЗ.

Вышэйпералічаныя ініцыятывы па паляпшэнню экалагічнай сітуацыі ў Мінску да цяперашняга часу не рэалізаваны, а дакладней, прынесеныя ў ахвяру эканоміі бюджэтных сродкаў. Урад краіны і кіраўніцтва горада не бачаць у паляпшэнні экалагічнай сітуацыі ў горадзе Мінску першачарговай задачы. Шмат у чым гэта адбываецца з-за неразумення ўсёй паўнаты наступстваў доўгачасовага ўдыхання забруджанага паветра. У прыватнасці, адно з найбольш страшных наступстваў удыхання забруджанага паветра —  (не толькі лёгкіх), мае часовы лаг (затрымку) паміж прычынай і следствам (уздзеяннем канцэрагену і клінічна  развітой формай раку) парадку 10-20 гадоў.

У Мінску скасавана падраздзяленне ДАІ, раней адказвала за кантроль выкідаў аўтатранспарту. А ў гарадскога экалагічнага камітэта на выкананне гэтых функцый няма штатнай колькасці супрацоўнікаў, то бок, гэтую працу рэгулярна весці няма каму.

 (26 мая 2014)]]
З пачаткам XX стагоддзя экалагічная праблема ў Мінску пагаршаецца практыкай «ушчыльнення», якая атрымала шырокае распаўсюджанне — вырабляецца шчыльная забудова раёнаў, ужо сфарміраваных раней. Дадзеная практыка дазваляе зрабіць таннейшым будаўніцтва за кошт адсутнасці неабходнасці ўкладваць сродкі ў інфраструктуру: падвядзення да новых будынкаў камунікацый — трубаправодаў, дарог, аб’ектаў гандлю і т. п. Але пры гэтым генерацыя аўтамабільных выхлапных газаў на 1 км² плошчы горада рэзка ўзрастае з прычыны павелічэння шчыльнасці забудовы, а рассейванне пагаршаецца з-за дрэннага прадуванасці горада. Пры гэтым ўшчыльняюць ўчасткі горада, якія раней з’яўляліся ўчасткамі рассейвання выхлапных газаў і іншых забруджванняў паветра, а цяпер самі становяцца агменямі генерацыі забруджванняў.

Падчас моцных дажджоў у Мінску рэгулярна затапліваецца шэраг цэнтральных вуліц горада, размешчаных каля ракі Свіслач, у тым ліку адна з галоўных транспартных артэрый горада — вуліца Няміга. У пачатку 2000-х гадоў для вырашэння гэтай праблемы пачалося будаўніцтва цэнтральнага ліўневага калектара і, па запэўненнях старшыні Мінгарвыканкама Мікалая Ладуцькі, ужо ў 2013 годзе цэнтр горада перастане затапліваць. Тым не менш па стане на 2014 год праблема недахопу магутнасцяў для збору дажджавой вады захоўваецца, і цэнтральныя вуліцы горада заліваюцца дажджавой вадой з больш высокіх месцаў.

### Забруджванне паветра 
]]
Асноўнай крыніцай забруджвання атмасфернага паветра г. Мінска з’яўляецца транспарт, у агульнай колькасці выкідаў складае больш за 80 %.

Размеркаванне аб’ёмаў выкідаў забруджвальных рэчываў ад стацыянарных крыніц па тэрыторыі горада нераўнамернае. Найбольшая эмісія па-ранейшаму характэрная для Заводскага, Фрунзенскага і Партызанскага раёнаў.

Агульная ацэнка стану атмасфернага паветра характарызуецца адсутнасцю смогавых сітуацый. Метэаралагічныя ўмовы, у асноўным, спрыяльныя для рассейвання забруджвальных рэчываў у прыземным слоі атмасферы. Захаванню нарматыўнай якасці паветра шмат у чым спрыяюць частыя і моцныя ападкі. Перавышэнні гранічна дапушчальных канцэнтрацый ў паветры некаторых раёнаў горада фіксуюцца, у асноўным, у перыяды з неспрыяльнымі метэаралагічнымі ўмовамі.

Дадзеныя бесперапынных вымярэнняў на аўтаматычных станцыях сведчаць, што ўтрыманне ў паветры , прыземнага азону, бензолу і аксіду вугляроду ніжэй мэтавых паказчыкаў, прынятых у краінах Еўрапейскага Саюза.

*