Эльфійскія мовы (Серадзем’е)

**Эльфійскія мовы** — група штучных моў, створаных англійскім пісьменнікам і лінгвістам Дж. Р. Р. Толкінам.

## Паходжанне і развіццё 
### Знешняя гісторыя 
### Унутраная гісторыя 
#### Абуджэнне эльфаў 
У Эпоху Дрэў, калі Валар жылі ў агароджаным ад астатняга света Амане, а Мелькор умацоўваў сваю ўладу ў Серадзем’е, каля аднаго з заліваў унутранага мора Хелкар абудзіліся эльфы — першыя з Дзяцей Ілутавара. На працягу доўгага часа эльфы жылі і падарожнічалі каля берагоў Куйвіэнен — Вод Абуджэння — і менавіта тады пачала складацца іх першая мова.

У легендзе кажацца, што эльфы абуджаліся паступова, невялікімі групамі, і дзякуючы гэтаму іх мова пачала развівацца і ўзбагацілася новымі словамі. Тады ж пачалі складацца першыя эльфійскія народы — ваньяр, нолдар і тэлеры.

#### Першы падзел 
Падчас аднаго з сваіх падарожжаў па ўсходняму Серадзем’ю Оромэ знайшоў абудзіўшыхся эльфаў. Вярнуўшыся ў Валінор, ён паведаміў аб гэтым іншым Валар, і яны вырашылі абараніць малады народ ад Мелькора і яго стварэнняў. Так пачалася доўгая вайна з арміямі поўначы, у якой Мелькор атрымаў паразу.

Неўзабаве Валар прапанавалі эльфам перасяліцца ў Валінор, але тыя не пажадалі паслухацца закліку. Толькі пасля таго, як тры эльфа — Інгвэ, Фінвэ і Эльвэ — наведалі гэтую краіну і ўбачылі святло Двух Дрэў, эльфы згадзіліся ажыццявіць гэтае падарожжа. Тады ж адбыўся першы падзел эльфійскіх народаў: чатска нолдар і тэлеры адмовіліся ійсці на Захад і засталіся каля Куйвіэнэн. яны сталі вядомымі як Авары, «непажадаўшыя». Так адбыўся трэці падзел эльфійскіх народаў, які паклаў пачатак развіццю тэлерына — мовы тэлеры.

#### Чацвёрты падзел 
Даведаўшыся аб тым, што іншыя эльфы уплылі ў Валінор, многія з тэлеры перасяліліся на ўзбярэжжа і пасяліліся каля вусця ракі Сірыён. Там яны пасябравалі з Маяр Осэ і Уінэн і навучыліся караблебудаванню і мараходству. Праз шмат гадоў згодна з патрабаваннем нолдар Ульма згадзіўся перавезці застаўшыхся ў Серадзем’і тэлеры на Захад, але Осэ быў засмучаны гэтым і ўгаварыў частку тэлеры застацца. Таксама ў міжзем’і засталіся родзічы і сябры Эльвэ, які знік у лясах Нан Эльмота.

Ульма перавёз тэлеры на захад тым жа чынам, якім ён перавёз ваньяр і нолдар. Але згодна з просьбай тэлеры ён пакінуў востраў непадалёк ад Амана. Так з’явіўся знакаміты Тол Эрэсэа, «Адзінокі востраў». Феанор прызваў нолдар і павёў тых, хто адгукнуўся на яго заклік, у Серадзем’е, каб вярнуць скрадзенае і адпомсціць за смерць свайго бацькі, забітага Мелькорам. Так адбыўся пяты падел эльфаў, названы Сыходам нолдар, які садзейнічаў умацаванню ў Амане *ваньярына* — квенья ваньяр — і сумнаму лёсу квэнья нолдар у Серадзем’і, калі мова была забаронена да выкарыстання ў землях сіндар.

## Спіс моў 
### Старажытныя мовы 
#### Протаэльфійская 
**Протаэльфі́йская** (), ці **кве́ндэрын** (*Quenderin*) з’яўляецца першай мовай эльфаў, ад якой узніклі ўсе эльфійскія мовы. Яна сфармравалася і развілася ў першыягады пасля Абуджэння. У выніку падзела эльфаў, частка з якіх сышла на Захад, у Валінор, *протаэльфійская* мова падзялілася на две веткі — *эльдарынскую*, якая уключыла больш познія мовы эльдар, і *аварынскую*, якая уключыла больш познія дыялекты авары.

#### Аварын 
**А́варын** (*Avarin*) зборная назва шматлікіх дыялектаў авары — тых з эльфаў, якія адмовіліся ісці на Захад. Першапачаткова ў канцэпцыі Толкіна меў назву **ле́мберын** (*Lemberin*), потым змененую. Мовы авары часта вельмі моцна адрозніваліся паміж сабой. У рукапісах Толкіна згадваецца ўсяго шэсць слоў, якія належалі да розных дыялектаў.

#### Эльдарын 
**Э́льдарын** (*Eldarin*) ці **агульная эльфійская** (*Common Eldarin*) уяўляе з сябе старажытную мову тых эльфаў, якія накіраваліся на Захад. Потым яна распалася на *ількарын* тэлеры Белерыянда і *кор-эльдарын* Амана.

### Эльдарынская група 
#### Кор-эльдарын 
**Кор-э́льдарын** (*Kor-eldarin*) — агульная назва некалькіх моў, якія пазней развіліся на дыялекты *квенья* — *ваньярын, налдарын* і *тэлерын*.

#### Ількарын і лемберын 
**І́лькарын** у першапачатковай канцэпцыі ўяўляў з сябе мову тэлеры, якія засталіся ў Белерыяндзе, і падзяліўшыся на два дыялекта — *дарыятрын* і *фалатрын*. Быў выціснуты з ужывання *сіндарынам*. У больш позняй канцэпцыі мова тэлеры Белерыянда называлася **ле́мберын**, а назва *ількарын* стала не зусім зразумелым тэрмінам.

#### Старажытны квэнья і агульны таларын 
**Старажы́тны квэ́нья** з’яўляецца пераходнай ступенню ад *агульнагй эльфійскай* да развітога *квэнья* Амана.

**Агу́льны тэ́лерын** з’яўляўся мовай, з якой развіліся *сіндарын* і *тэлерын* Амана. Таксама ад яе аддзялілася мова нандар — *нандарын*

### Нандарынская група 
#### Нандарын 
**На́ндарын** — мова нандар, тых з тэлеры, хто аддзяліўся ад асноўнай групы падчас перасялення на Захад. існавана як мінімум дзве разнавіднасці гэтай мовы — дыялект эльфаў Асірыянда і дыялект эльфаў Усходняга Серадзем’я (ларыена і Цемналесся).

#### Дыялект лясных эльфаў 
**Сільва́нскі дыяле́кт** — мова эльфаў Усходняга Серадзем’я, жывучых у Ларыене і Цемналессі.

#### Дыялект Асірыянда 
**Дыяле́кт Асі́рыянда** — мова тых з нандар, якія перасяліліся ў Асірыянд. У першапачатковай канцэпцыі стаў вядомым на Тол Эрэсэа дзякуючы Эльвінг і яе сыну.

### Сіндарынская група 
#### Галдагрын 
**Голдо́грын** ці **но́мская** — у першапачатковай канцэпцыі мова номаў (нолдар). Потым была распрацавана да *сіндарына*. Адна з двух першых эльфійскіх моў, створаных Толкінам.

#### Налдарын 
**На́лдарын** — у канцэпцыі знешняга развіцця моў уяўляе з сябе развіты варыянт *номскай*. Толкін згадвае аб пяці розных дыялектах, якія падзяліліся ад мовы ў Першую Эпоху. У наступнай канцэпцыі гэта мова замяніла сабой *ількарын* і стала **сіндарын**

#### Сіндарын 
*Асноўны артыкул: Сіндарын*

**Сі́ндарын** — асноўная мова эльфаў Белерыянда. Паходзіць ад агульнага *тэлерына*. Згодна са знешнім развіццём уяўляе з сабе зменены *налдарын*. Толкін працаваў над гэтай мовай на працягу ўсяго свайго жыцця, нязначна змяняючы і дапрацоўваючы яё. У позніх працах указваюцц тры дыялекты *сіндарына* — *фалатрын, дарыятрын* і *мітрымін*

### Мовы Амана 
#### Тэлерын 
**Тэ́лерын**, інакш называемы **лі́ндарын**, — мова тэлеры, якія дасягнулі Амана. Па Сутнасці з’яўляецца адным з дыялектам *квэнья*, але разглядаецца як асобная мова

#### Квэнья 
*Асноўная старонка: Квэнья*

**Квэ́нья** у першапачатковай канцэпцыі з’яўлялася мовай ваньяр. Потым стаў асноўнай мовай нолдар, а ваньяр размаўлялі на яго дыялекце — *ваньярыне*. Паходзіла ад *агульнай эльфійскай*. Гэта першая з эльфійскіх моў, якія былі распрацаваны Толкінам.

#### Ваньярын 
**Ва́ньярын** з’яўляўся дыялектам квэнья. Адчуў пэўны ўплыў валарына.

### Іншыя дыялекты 
#### Фалатрын 
**Фала́трын** — першапачаткова дыялект *ількарына*, потым — *сіндарына*. Пасля Сыхода быў прыняты нолдар; асабліва быў распаўсюджаны ў Гаванях Сірыёна.

#### Дарыатрын 
**Дарыа́трын** — адзін з дыялектаў *ількарына*. Быў распаўсюджаны ў Дарыяце.

## Гл. таксама 
* Мовы Серадзем’я

## Спасылкі 
* Of the Tongues of Arda  
* Толкін і мовы Арды 

Катэгорыя:Мовы Серадзем’я