Луіза Нідэрландская

**Луіза Нідэрландская** (нідэрл. *Wilhelmina Frederika Alexandrine Anna Louise*, швед. *Vilhelmina Fredrika Alexandra Anne Lovisa*; 5 жніўня 1828 — 30 сакавіка 1871) — каралева Швецыі і Нарвегіі як жонка караля Карла XV і IV.

## Маладосць 
Прынцэса Луіза нарадзілася 5 жніўня 1828 года ў Гаазе. Яе бацькам быў прынц Нідэрландаў Фрыдрых, другое дзіця караля Нідэрландаў Вільгельма I і Вільгельміны Прускай. Яе маці Луіза была восьмым дзіцем караля Прусіі Фрыдрыха Вільгельма III і Луізы Мекленбург-Стрэліц. Яе адукацыя была ў значнай ступені даручана бельгійскай гувернантцы Вікторыі Вацье, яна вывучала французскую, нямецкую, англійскую, рускую мовы і фартэпіяна.

У 1849 годзе Луіза была абрана прыдатнай нявестай для наследнага прынца Карла, сына караля Швецыі і Нарвегіі Оскара I і Жазефіны Лейхтэнбергскай. Шлюб быў дамоўлены пасля таго, як перамовы па дамоўленасці аб шлюбе паміж Чарлзам і яе стрыечнай сястрой прынцэсай Луізай Прускай праваліліся. Кароль Швецыі Оскар I хацеў забяспечыць каралеўскія сямейныя сувязі паміж новай дынастыяй Бернадотаў і старымі каралеўскімі дынастыямі Еўропы, а пратэстанцкая прынцэса таксама разглядалася як неабходная каралева пратэстанцкай Швецыі-Нарвегіі пасля двух папярэднікаў-каталікоў. Луіза выканала гэтыя паўнамоцтвы, і ад багатай Аранскай дынастыі чакаўся вялікі пасаг. Сакратара кабінета міністраў Мандэрстрома паслалі агледзець яе, і ў сваім дакладзе ён дыпламатычна даў зразумець, што Луіза мае выдатную адукацыю і добры характар, але яна не прывабная. У жніўні 1849 года ў Гаазе была арганізавана сустрэча Луізы і Шарля. Як паведамляецца, Луіза закахалася ў Карла і адчула непасрэднае прыцягненне, у той час як Карл быў расчараваны яе знешнасцю.

Заручыны былі афіцыйна абвешчаныя ў лютым 1850 года. Чаканні яе вялікага шчасця абмяркоўваліся ў Швецыі як у парламенце падчас дыскусій наконт дапамогі, так і ў радыкальнай прэсе, якая выказала здагадку, што манарх цяпер зможа фінансаваць будаўніцтва шведскай чыгуначнай сеткі. Ёй далі графіню Элізабэт Пайпер у якасці *hovmästarinna* (старэйшай фрэйліны), а Отыліяну Спарэ і Ульрыку Шпренгспортэн — фрэйлінамі. Пасля вяселля яе свёкар Кароль адвёз яе на экскурсію па Швецыі, каб пазнаёміць з краінай.

Адносіны паміж Луізай і Карлам былі няшчаснымі.

Луіза атрымала спачуванне, лічылася, што Карл ставіўся да яе з пагардай. Вядомы эпізод, які прыцягнуў увагу, адбыўся на вечарыне ў садзе імянін Луізы ў палацы Дротнінгхольм у 1857 годзе, калі наследны прынц прапанаваў тост за сваё «патаемнае каханне» з прысутнымі Луізай і Жазефінай Спарэ. Гэта выклікала сцэну, і яго брат, прынц Оскар, апасродкавана вымовіў яго, папрасіўшы ўласную жонку Сафію Насаўскую выступіць з ім. Гэтая сцэна прымусіла Луізу расплакацца і перажыць нервовы прыступ.

Луіза нарадзіла дваіх дзяцей; Прынцэса Лавісу ў 1851 годзе, і прынца Карла Оскара у 1852 годзе. З-за ўскладненняў, якія ўзніклі пры нараджэнні прынца Карла Оскара, Луіза не змагла мець больш дзяцей. У 1854 годзе яе 2-гадовы сын Карл Оскар памёр ад запалення лёгкіх. Паколькі ў гэты час у Швецыі панаваў салічны закон (уведзены канстытуцыяй 1809 года), дачка Луізы не мела права ўзысці на трон. Карл быў вельмі засмучаны і расчараваны, бо гэта азначала, што яго патомства не будзе наступным манархам Швецыі; яго спадчыннікам бы яго брат Оскар. Луіза прапанавала Карлу развод, каб ён мог уступіць у новы шлюб і стварыць спадчынніка мужчынскага полу, але той адмовіўся.

## Каралева 
Луіза стала каралевай Швецыі і Нарвегіі пасля смерці цесця 8 ліпеня 1859 года. Яна была першай каралевай саюза Швецыі і Нарвегіі, каранаванай як у Швецыі, так і ў Нарвегіі, бо Нарвегія адмовілася каранаваць двух сваіх папярэднікаў, бо яны былі католікамі. Луіза была каранавана каралевай Швецыі ў Стакгольме 3 мая 1859 года і каралевай Нарвегіі ў Тронхейме 5 жніўня 1860 года. Яна была першай каралевай, каранаванай у Нарвегіі з часоў Сярэднявечча. Луіза вельмі адзначалася ў Нарвегіі падчас знаходжання там.

Луіза не аказвала ніякага ўплыву на дзяржаўныя справы і не праяўляла амбіцый. Той факт, што яна не ўмешвалася ў палітыку, разглядаўся як добры ўзор для пераймання і выгадна параўноўваў яе з папярэднімі каралевамі, такімі як яе папярэдніца, каралева Жазефіна, і гэты погляд апісваецца ў сучаснай энцыклапедыі 1864 года: «Нарэшце, два каралеўствы могуць парадавацца благаслаўленню зноў мець каралеву, якая не пераймае дзяржаўную ўладу сваімі думкамі, але спакойна назірае за натуральным працэсам праз караля і законную ўладу. Любімы шведскім народам, у яе дастаткова магчымасцей для яе высакароднага жадання займацца дабрачыннасцю». Аднак палітычных поглядаў ёй не бракавала: ёй не падабалася парламенцкая рэформа 1865 года і яна не падзяляла антынямецкіх поглядаў Карла.

Луіза цікавілася музыкай і гісторыяй і брала ўрокі фартэпіяна ў шведскага піяніста Адольфа Фрэдрыка Ліндблада. Яна пераклала працу з англійскай і галандскай моў на шведскую, якую прадала ў дабрачынных мэтах. Луіза і яе дачка былі вучаніцамі Нэнсі Эдберг, піянеркі жаночага плавання: спачатку плаванне не лічылася цалкам прыдатным для жанчын, але калі каралева і яе дачка прынцэса Лавіса падтрымалі яго, наведваючы ўрокі з 1862 года, плаванне хутка стала модна і прынята для жанчын. У 1867 годзе Луіза наняла першую шведскую стаматолагку Разалі Фугельберг у якасці свайго афіцыйнага асабістага стаматолага. Сярод яе асабістых сяброў была Аўрора фон Хакстгаўзен, якая была яе фрэйлінай увесь час каралевы, а таксама графіня Стэфані Гамільтан, якая працавала яе гаспадыняй мантый у 1859-60: захавалася перапіска Луізы і Стэфані Гамільтан. Акрамя таго, яна падтрымлівала перапіску з сям’ёй і старой гувернанткай.

Каралева Луіза аддавала перавагу спакойнаму і ананімнаму сямейнаму жыццю і пазбягала ўрачыстых і прадстаўнічых абавязкаў, калі толькі магла, часам прыкідваючыся хворай. Кароль Карл, аднак, не любіў з’яўляцца без яе ў афіцыйных выпадках і зрэдку прымушаў яе прысутнічаць. Аднойчы, як вядома, ён сказаў ёй, што ёй давядзецца прысутнічаць, інакш: «Бабулькі могуць падумаць, што з вамі нешта не так!» Напрыклад, у 1866 годзе Карл прымусіў яе адкрыць на сваім месцы Генеральную прамысловую выстаўку ў Стакгольме (1866).

Кароль Карл XV любіў вечарынкі і маскарады, і яго прыдворнае жыццё ў палацы Ульрыксдала параўноўвалі з Версалем і ў некаторых колах лічылі ганьбай імя манархіі, выказанае вікарыем Крыстаферам Брунам у 1881 годзе: «Гэта ўсё яшчэ выклікае дрыжыкі, што вышэйшая ўлада царквы была аддадзена ў рукі гэтага дэгенератыўнага караля, які напоўніў увесь народ размовамі пра сваё распуснае жыццё». Луізе была адведзена важная роля ў ягоным прыдворным жыцці каралевы, і пасля смерці каралевы-ўдовы Дэзірэ, якая займала крыло каралевы ў Стакгольмскім каралеўскім палацы да яе смерці ў 1860 годзе, Карл адрамантаваў яго для Луізы, дзе ў зале мелася раскошная «Венецыянскае люстэрка», зробленае для яе прыёмнай, пра што шмат гаварылі (яго пераемнік потым яго прыбраў). Яе двор узначальвала Вільгельміна Бондэ амаль увесь час яе знаходжання на пасадзе каралевы. Як паведамляецца, Луіза пакутавала ад шлюбнай здрады мужа і рабіла ўсё, каб пазмагацца са сваімі суперніцамі і пацешыць яго. Карл меў адносіны з Ганнай Стырэл з 1860 да 1869 года і з Вільгельмінай Шродэр з 1869 да самай смерці, за выключэннем іншых часовых адносін. Карл вельмі любіў іх дачку; аднак Луіза перажывала, што ён ставіўся да іх дачкі як да сына ў той час, калі гендэрныя ролі лічыліся надзвычай важнымі, даючы ёй больш свабоды, чым т лічылася прыдатным для жанчыны ў той час.
.]]
Луіза пакутавала ад дрэннага здароўя. Па меншай меры, падчас паездкі на лодцы па Меларэне яна перажыла нейкі прыступ (магчыма, прыступ эпілепсіі з сучасных апісанняў), які быў вытлумачаны як істэрычная рэакцыя на грэбаванне мужам. Двор сабраўся, каб схаваць яе з поля зроку, і кароль хутка вывеў яе пад палубу. Паведамляецца, што: «Луіза можа ў любы час страціць прытомнасць, і ў сувязі з гэтым яна можа атрымаць тое, што называецца прыступамі нерваў або курчаў». У 1864 годзе падчас наведвання двара былой аматаркай Шарля Жазефінай Спарэ, Фрыц фон Дардэль адзначыў: «Першапачаткова каралева адчувала занепакоенасць гэтым візітам; аднойчы ўвечары ў яе вялікасці былі канвульсіі ў більярдзе зале, але гэта яны паспрабавалі схаваць, сцвярджаючы, што гэта было выклікана яе падкаморым Ліленкранцам, які, быццам, выпадкова штурхнуў яе сваім більярдным кіем…»

У 1870 годзе каралева Луіза наведала Нідэрланды, каб прысутнічаць на смяротным ложку маці. Пасля вяртання ў Стакгольм Карл XV захварэў, і яна няньчыла яго. Знясіленая, яна захварэла на запаленне лёгкіх падчас прагулкі на брычцы. На смяротным ложку яна вяла доўгія размовы са сваёй сям’ёй, якія былі апісаны як драматычныя. Яе дачка сцвярджала: «Быццам бы маці выставіла нам усё жыццё». Луіза папрасіла Карла дараваць ёй усё, у чым яна магла падвесці яго, на што ён адказаў, абвінаваціўшы сябе пасля чаго, як паведамляецца, і ён, і яго маці Жазефіна страцілі прытомнасць, бо былі так расчулены.

Луіза памерла 30 сакавіка 1871 года.

## Дзеці 
У Луізы і Карла было двое дзяцей:

# Прынцэса Лавіса (31 кастрычніка 1851 — 20 сакавіка 1926), пазней каралева Даніі
# Прынц Карл Оскар, герцаг Седэрманланд (14 снежня 1852 — 13 сакавіка 1854), які памёр у дзяцінстве  

## Спасылкі 
* Svenskt biografiskt handlexikon (1906), Ловіса. https://runeberg.org/sbh/b0095.html
* Nationalencyklopedin, Lovisa http://www.ne.se/jsp/search/article.jsp?i_art_id=244858  
* Крыстэр Энгстранд і Інгмар Андэрсан. Гістарычны чалавек: Lovisa av Nederländerna . Праверана 3 кастрычніка 2004.
*  91-7054-755-6
*  91-0-042916-3
* Ларс Элгклоў (1978). Бернадот. Historien — eller historier — om en familj. . Стакгольм: Askild & Kärnekull Förlag AB.
* http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/DVN/lemmata/data/LouisevanOranjeNassau

Катэгорыя:Аранска-Насаўскі дом
Катэгорыя:Пахаваныя ў Рыдархольмскай царкве
Катэгорыя:Постаці Гаагі
Катэгорыя:Жонкі манархаў Нарвегіі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі