open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Германскі імператар

]]
 ў Версалі, Францыя (жывапіс Антуан фон Вернер)]]
**Германскі імператар** () — быў главой дзяржавы і ўрада Германскай імперыі, пачынаючы з узыходжання на трон Вільгельма I 18 студзеня 1871 г., і сканчаючы адрачэннем ад кароны Вільгельма II 9 лістапада 1918 г. падчас апошніх дзён Першай сусветнай вайны. Імператарам мог стаць толькі прускі кароль.

## Гл. таксама 
* Германская імперыя
* Кайзер

Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Джон Кі

**Джон Кі** (; , Окленд, Новая Зеландыя) — новазеландскі палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр у 2008—2016 гадах, лідар Нацыянальнай партыі Новай Зеландыі. Падчас яго кіравання краіна хутка пераадолела Вялікую рэцэсію (2008), узмацніла супрацоўніцтва з саюзнікам па АНЗЮС — ЗША (2010—2012), вывела войскі з Афганістана (2013), правяла непаспяховыя рэферэндумы па змене дзяржаўнага сцяга (2015/16) і ўключылася ў працу над Трансціхаакіянскім партнёрствам.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Джона Кі 

Катэгорыя:Палітыкі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Новай Зеландыі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Манегаскі

**Манега́скі** (саманазва: *Munegasche*) — раманскі народ, карэнныя жыхары Манака. Агульная колькасць у Манака (2013 г.) — 4880 чал. (16 % насельніцтва). Акрамя таго, жывуць у Францыі і іншых краінах свету.

## Гісторыя 
Назва манегаскаў утворана ад назвы іх краіны Манака, якая, як лічаць, паходзіць ад храма Геракла Монайкаса (), пабудаванага тут грэчаскімі каланістамі ў пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. У антычнасці скала і порт Манака былі населены лігурамі, фінікійцамі, грэкамі, рымлянамі. У 1215 г. імператар Свяшчэннай Рыімскай імперыі перадаў скалу ў кіраванне генуэзцам. У 1269 г. рэспубліканцы выгналі з Генуі княжую сям’ю Грымальдзі. У 1297 г. Францыск Грымальдзі падманам захапіў Манака. У 1301 г. генуэзцы выгналі захопнікаў, але ў 1331 г. Карл I Грымальдзі вярнуў гэтую мясцовасць. Ён заключыў мір з Генуяй і кампенсаваў страты сям’і Спінола, якая таксама прэтэндавала на скалу і бліжэйшую бухту.

Да XX ст. княства Манака з-за яго малых памераў не мела вялікага насельніцтва. Большасць жыхароў складалі нашчадкі выхадцаў з Генуі і Праванса. У 1793—1814 гг. Манака ўваходзіла ў склад Францыі, пазней знаходзілася пад пратэктаратам Сардзініі і Францыі. У 1869 г. для прыцягнення інвестыцый былі адменены падаткі, пачалі будавацца казіно. У наш час большасць жыхароў Манака складаюць іншаземцы, у паўсядзённым жыцці пераважаюць французская і англійская мовы. Але толькі манегаскі маюць права ўдзельнічаць у выбарах і маюць перавагу ў заняцці афіцыйных пасад.

## Мова 
Родная мова манегаскаў належыць да лігурыйскага дыялекту італьянскай мовы, які зведаў моцны ўплыў аксітанскай мовы. Яна выкладаецца ў дзяржаўных школах Манака.

## Традыцыі 
Большасць манегаскаў — каталікі. Каталіцызм з’яўляецца афіцыйнай рэлігіяй. Святой заступніцай Манака лічыцца мучаніца Дэвота з Корсікі. Згодна з паданнем, пасля яе смерці яна была пакладзена ў лодку, якую марскія хвалі прыбілі да берага Манака. Дзень яе смерці, 26 студзеня, з’яўляецца нацыянальным святам. У гэты дзень прадстаўнік княжай сям’і падпальвае лодку ў касцёле Святой Дэвоты, дзе захоўваюцца яе рэшткі. Таксама афіцыйна адзначаюць іншыя важныя каталіцкія святы, 1 мая і Новы год.

Манархі Манака падтрымліваюць цесныя сувязі са сваімі падданымі. Усе дарослыя манегаскі запрашаюцца ў палац, каб сумесна адзначыць найбольш важныя падзеі княжай сям’і. Усе дванаццацігадовыя дзеці бясплатна наведваюць калядны баль у палацы, дзе атрымоўваюць падарункі.

Манегаскі славяцца сваёй кухняй, якая ўвабрала міжземнаморскія і французскія традыцыі. Нефармальна нацыянальным напоем лічыцца шампанскае. У Манака папулярныя розныя віды спорту, асабліва гонкі на аўтамабілях. З 1950 г. у гэтай краіне праводзіцца гран-пры Манака.

## Спасылкі 
* Monégasques
* monte-carlo.mc

Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Раманскія народы
Катэгорыя:Манака
Гары (герцаг Сасекскі)

**Прынц Генры, герцаг Сасекскі** (, поўнае імя **Генры (Генрых) Чарлз (Карл) Альберт Дэвід (Давід) Маўнтбетэн-Віндзар**, ; 15 верасня 1984, Падынгтан, Лондан) — малодшы сын караля Вялікабрытаніі Карла ІІІ і яго першай жонкі прынцэсы Дыяны, унук каралевы Вялікабрытаніі Елізаветы II. З ранняга дзяцінства вядомы пад сямейным імем **Гары**, якое ўжываецца нават у афіцыйных крыніцах. Станам на жнівень 2022 года шосты ў чарзе спадчыннікаў стальца Злучанага каралеўства.

## Біяграфія 
Прынц Гары нарадзіўся 15 верасня 1984 года ў бальніцы Святой Марыі ў Падынгтане, цэнтральным раёне Лондана. 21 снежня 1984 года быў ахрышчаны архібіскупам Кентэрберыйскім у капліцы Святога Георгія ў Віндзары, дзе атрымаў імя Генры Чарлз Альберт Дэвід Віндзар.

Спачатку Гары наведваў дзіцячы садок місіс Майнарс, у верасні 1987 года адправіўся ў школу Уэзербі ў Лондане, а з 1992 года стаў вучнем школы Ладграў у Беркшыры, дзе правучыўся наступныя пяць гадоў. 31 жніўня 1997 года, калі яму было 12 гадоў, у аўтакатастрофе ў Парыжы загінула яго маці прынцэса Дыяна. На пахаванні маці браты ішлі за яе труною.

## Сям’я 
27 лістапада 2017 года стала вядома пра заручыны прынца Гары з амерыканскай актрысай Меган Маркл, рамантычныя адносіны з якой пачаліся ў чэрвені 2016 года. Вяселле адбылося 19 мая 2018 года ў капліцы Святога Георгія ў Віндзорскім замку. 6 мая 2019 года ў прынца Гары і Меган Маркл нарадзіўся сын, якога назвалі Арчы Гарысан Маўнтбетэн-Віндзар. 4 чэрвеня 2021 года нарадзілася дачка Лілібет Дыяна Маўнтбетэн-Віндзар.

## Тытулы і звароты 
Хоць у яго тытулаванні ёсць словы «прынц» (як прэфікс перад імем) і «Уэльскі» (*His Royal Highness Prince Henry Charles Albert David of Wales*), ён, роўна як і яго брат, не з’яўляецца ўладальнікам тытула «прынц Уэльскі»: тытул належыць выключна непасрэднаму спадчынніку брытанскага стальца, у гэтым выпадку — яго бацьку Чарлзу. У дзень вяселля з Меган Маркл прынцу Гары нададзены тытул герцага Сасекскага, графа Дамбартана і барона Кілкіла.

* 1984—2018: Яго Каралеўская Высокасць прынц Генры Уэльскі
* з 2018: Яго Каралеўская Высокасць герцаг Сасекскі, граф Дамбартан, барон Кілкіл.

## Асабісты герб і ўзнагароды 
thumb|200px|злева|Асабісты герб прынца Гары
Як члену каралеўскай сям’і, на васямнаццацігоддзе яму быў падараваны асабісты герб, аснаваны на гербе манарха Злучанага Каралеўства.

* Медаль Залатога юбілею каралевы Елізаветы II (2002).
* Медаль «За ўдзел у ваеннай кампаніі ў Афганістане» (2008)
* Медаль Дыяментавага юбілею каралевы Елізаветы II (2012)

## Вайсковыя званні 
* 13 красавіка 2006 — карнет (другі лейтэнант) Каралеўскай коннай гвардыі
* 13 красавіка 2008 — лейтэнант Каралеўскай коннай гвардыі
* 16 красавіка 2011 — капітан Армейскага паветранага корпуса

## Спасылкі 
* Personal Profile — Prince Harry  Асабістыя звесткі на афіцыйным сайце Прынца Уэльскага

Катэгорыя:Члены Брытанскага каралеўскага дому
Катэгорыя:Віндзорская дынастыя
Катэгорыя:Выпускнікі Ітана
Катэгорыя:Прынцы Вялікабрытаніі
Сулейман II

**Сулейма́н II** (, ;  — ) — султан Асманскай імперыі (9 лістапада 1687—1691).

Сын султана Ібрагіма I, малодшы брат султана Мехмеда IV. Узыйшоў на прастол у выніку янычарскага мецяжу, які прывёў да звяржэння Мехмеда IV. Да гэтага больш за 40 лёт правёў у ізаляцыі ў палацы Тапкапы (у т.з. «Клетцы»).

Сулейман быў вельмі рэлігійным чалавекам і праводзіў час у малітвах, а дзяржаўнымі справамі займаліся вялікія візіры, найбольш бачным з якіх быў Фазыл Мустафа Кепрулю (з 1689). Працягвалася вайна са Свяшчэннай лігай, аўстрыйскія войскі ўзялі Бялград у 1688, а затым акупавалі Боснію. Пачынаючы з 1689 года, наступ аўстрыйскіх войскаў быў спынены, у 1690 годзе туркі ўзялі Оршаву і Бялград. Сулейман II сканаў ад вадзянкі сэрца 22 чэрвеня 1691 года.

Катэгорыя:Султаны Асманскай імперыі
Дэмакратычная партыя Албаніі

**Дэмакратычная партыя Албаніі** (, PD) — правая палітычная партыя Албаніі, з 1990 года з’яўляецца адной з дзвюх асноўных партый на албанскай палітычнай сцэне. Яе пазіцыі асабліва моцныя на поўначы Албаніі, дзе пераважаюць гегерыйцы — адна з дзвюх найбуйнейшых этнічных груп албанцаў.

Партыя адыграла выключна важную ролю ў звяржэнні камуністычнага рэжыму ў краіне.

З 1992 па 1997 год знаходзілася ва ўладзе пад кіраўніцтвам Салі Берышы і Александэра Мексі.

У 1997 годзе ўрад сышоў у адстаўку на фоне беспарадкаў, якія маглі выліцца ў грамадзянскую вайну. Да ўлады прыйшлі іх асноўныя канкурэнты — Сацыялістычная партыя Албаніі.

Партыя ўваходзіла ў кааліцыю «Саюз у імя перамогі» (*Bashkimi për Fitoren*), якая атрымала 37,1 % галасоў на парламенцкіх выбарах 2001 (46 месцаў у парламенце).

На ліпеньскіх выбарах 2005 Дэмакратычная партыя Албаніі атрымала 55 з 140 месцаў (разам з саюзнікамі — 73). Салі Берыша зноў узначаліў урад.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэбсайт 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Албаніі
Варанец (род раслін)

**Варане́ц** (*Actaea*) — род кветкавых раслін сямейства . Вядома каля 10 відаў.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя карэнішчавыя травы вышынёй 50—75 см, з буйным, двойчы трайчастым лісцем. Сцёблы прамастойныя, разгалінаваныя. Кветкі ў пэндзлях, белага або бела-ружовага колеру. Плод — ягадападобная касцянка чорнага, белага або чырвонага колеру.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Варанец сустракаецца ў Паўночнай Еўропе, на Каўказе і ў Заходняй Сібіры, Манголіі, Кітаі, Японіі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы. Расце ў вільготных, цяністых хвойных і змяшаных лясах, на ўзлесках; на сухіх гліністых або глініста-камяністых схілах, цалкам адкрытых месцах або ў рэдкіх зарасніках; на купінах сярод травяных балот, па лясных балотах.

## Класіфікацыя 
### Сістэматыка 
Род падзяляюць на 7 секцый: *Actaea*, *Cimicifuga*, *Dichanthera*, *Oligocarpae*, *Pityrosperma*, *Podocarpae*, *Souliea*.

### Віды 
Па выніках філагенетычных даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя раней самастойны род  цяпер далучаны да роду Варанец.

Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 30 відаў:

*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*    
*  
*   
*    
* 
* 
* 
* 

## Значэнне 
Усе часткі раслін ядавітыя. Дэкаратыўныя, лекавыя і тэхнічныя расліны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Энциклопедия декоративных садовых растений
* Воронец колосистый // Архив Природы России 
* Genus: *Actaea* L. // National Plant Germplasm System

Катэгорыя:Казяльцовыя (падсямейства)
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Вільфрыд Войніч

**Вільфрыд Войніч**, **Міхаіл Леанардавіч Войніч** (, , Цяльшай, Літва — , Нью-Ёрк) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «Рукапісу Войніча». Муж Этэль Ліліян Войніч.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Шаўляйскай і Сувалкаўскай гімназіях, Віленскім рэальным вучылішчы. Вёў рэвалюцыйную работу ў Расіі, Польшчы,  Беларусі і Украіне. Разам з гродзенскімі нарадавольцамі і дзеячамі польскай рабочай партыі «Пралетарыят» удзельнічаў у падрыхтоўцы плана ўцёкаў палітычных зняволеных з варшаўскай цытадэлі. 

У 1885 годзе арыштаваны ў Коўне за ўдзел у польскай сацыял-дэмакратычнай партыі I Пралетарыят. Прабыўшы 18 месяцаў у Варшаўскай цытадэлі, высланы на 5 гадоў ва Усходнюю Сібір, ў сяло Тунка у Забайкаллі. У 1890 годзе быў пераведзены ў Іркуцк, а затым у Балаганск, але па дарозе бег і праз паўгода апынуўся ў Лондане.

Удзельнічаў у выданні часопісу «Free Russia» («Свабодная Расія»), адзін з заснавальнікаў у 1891 годзе Фонду вольнай рускай прэсы. Перапісваўся з Пляханавым, Верай Засуліч, П. Л. Лаўровым. У 1894 годзе разам з жонкай старыў «Саюз кніганош» з мэтай дастаўкі рэвалюцыйнай літаратуры ў Расійскую імперыю, у канцы 1890-х гадоў адышоў ад палітычнай дзейнасці. 

У 1902 годзе ажаніўся з Этэль Ліліян Буль, дачкой вядомага англійскага матэматыка Джорджа Буля, які сімпатызаваў рэвалюцыйнаму руху. Этэль Ліліян Войніч — пісьменніца, аўтар папулярнага ў Расіі, а пасля і ў СССР рамана «Авадзень». У пачатку XX стагоддзя Войнічы эмігравалі ў ЗША.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы
Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір
Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі
Катэгорыя:Антыквары Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Антыквары ЗША
Хелен Элізабет Кларк

**Хелен Элізабет Кларк** (; нар. 26 лютага 1950, Гамільтан, Новая Зеландыя) — лідар Лейбарысцкай партыі Новай Зеландыі, Прэм’ер-міністр Новай Зеландыі з 5 снежня 1999 па 18 снежня 2008.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і фермера і настаўніцы. Вывучала паліталогію ва ўніверсітэце Окленда; у 1973—1981 гадах выкладала там жа. Член Лейбарысцкай партыі з 1973 года. У 1981 годзе ўпершыню абрана ў парламент. У 1987—1989 гадах працавала ў лейбарысцкіх урадах Дэвіда Лонгі, Джэфры Палмера і Майка Мура — спачатку міністрам будаўніцтва, затым — міністрам аховы здароўя і віцэ-прэм’ерам. Пасля паражэння ў 1989 годзе на чарговых парламенцкіх выбарах ад Нацыянальнай партыі Лейбарысцкая партыя сышла ў апазіцыю. З 1993 да 2008 года Хелен Кларк — лідар Лейбарысцкай партыі.

У 1999 годзе Лейбарысцкая партыя сфарміравала кааліцыю з партыяй Альянсу, і Хелен Кларк узначаліла ўрад. Яна займае таксама пасаду міністра культуры. Выступае за захаванне бяз’ядзернага статусу Новай Зеландыі, удасканаленне сістэмы сацыяльнага забеспячэння.

У 2002 годзе кааліцыя распалася, і адбыліся новыя выбары. Пасля іх лейбарысты ўвайшлі ў кааліцыю з Прагрэсіўнай партыяй і сфарміравалі ўрад пры падтрымцы партыі Будучыні і «зялёных». У 2003 годзе Кларк асудзіла ўварванне амерыканскіх войскаў у Ірак. У тым жа годзе яна заявіла, што ператварэнне Новай Зеландыі ў рэспубліку «непазбежна» (у наш час афіцыйна главой краіны лічыцца каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам).

17 верасня 2005 года адбыліся чарговыя выбары ў парламент. Гэтым разам лейбарысты атрымалі 50 месцаў, супраць 48 у Нацыянальнай партыі, у 121-мясцовым парламенце.

На сённяшні дзень яна з’яўляецца кіраўніком праграмы развіцця ААН.

## Спасылкі 
* Сайт прэм’ер-міністра Новай Зеландыі 

Катэгорыя:Жанчыны-кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Новай Зеландыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Новай Зеландыі
Сабор Святога Патрыка (Нью-Ёрк)

**Сабор Св. Патрыка** () — каталіцкі храм у Нью-Ёркк, выбітны помнік неаготыкі. Сабор унесены ў рэгістр нацыянальных гістарычных помнікаў ЗША (). Гэта самы вялікі, пабудаваны ў неагатычным стылі, каталіцкі храм ЗША. Сабор святога Патрыка з'яўляецца кафедральным саборам архідыяцэзіі Нью-Ёрка. Сабор размешчаны на скрыжаванні Пяцідзясятай вуліцы і Пятай авеню, насупраць будынка Ракфелер-цэнтра.

## Гісторыя 
Будаўніцтва храма пачалося ў 1858 годзе і завяршылася ў 1878 годзе (працы былі прыпынены на час Грамадзянскай вайны). Асвячэнне сабора адбылося 25 мая 1879 года. Вежы былі дабудаваны ў 1888 годзе.

Паміж 1927 і 1931 гадамі сабор быў адрэстаўраваны.

## Архітэктура 
Сабор выбудаваны з белага і карычневага мармуру, здабытага ў Нью-Ёрку і Масачусетсе. Даўжыня сабора — 332 фута (101 м), вышыня вежаў — 330 футаў (100 метраў). У мінулым вежы сабора былі адной з архітэктурных дамінант горада, але зараз сабор заціснуты з усіх бакоў больш высокімі небаскробамі. Сабор можа ўмясціць 2&nbsp;200 чалавек.

## Спасылкі 
* Інфармацыя і фатаграфіі

Катэгорыя:Храмы Манхэтэна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1878 годзе
Н
Катэгорыя:Збудаванні ЗША ў неагатычным стылі
Катэгорыя:Каталіцкія храмы ЗША
Сенная палачка

**Се́нная па́лачка** *(Bacillus subtilis)* — спораўтваральная грамстаноўчая бактэрыя сямейства бацыл *(Bacillaceae)*.

Шырока распаўсюджана ў прыродзе — у глебе, на раслінах, у паветраным пыле, на паверхні харчовых прадуктаў і інш.

Аэробныя арганізмы. Клеткі палачкападобнай формы, рухомыя. Даўжыня 2—3 мкм, таўшчыня 0,4 мкм. Размнажаюцца дзяленнем, уся паверхня пакрыта жгуцікамі. Утвараюць споры.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фірмікуты
Варатан

**Варата́н, Баргюшад** — рака ў Арменіі і Азербайджане (дзе называецца **Баргюшад**), правы прыток Аракса.

Выток на Карабахскім нагор’і. Даўжыня ракі 178 км, плошча вадазбору 5650 км². Сярэдні расход вады 20 м³/с (на адлегласці 65 км ад вусця). У раёне манастыра ўтварыўся прыродны мост, так званы Чортаў мост, — глыба даўжынёй 200 м і шырынёй 150 м, якая навісае над рэчышчам на вышыні 100 м.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Азербайджана
Катэгорыя:Рэкі Арменіі
Катэгорыя:Басейн Каспійскага мора
Хубілай

**Хубілай** (，23 верасня 1215 — 18 лютага 1294) — мангольскі хан, заснавальнік мангольскай дзяржавы Юань, у склад якога ўваходзіў Кітай. На Захадзе вядомы дзякуючы Марка Пола пад імем «Кублай-хан»; гэта імя вымаўлялася таксама як «Кубілай», ці «Кубла» (апошняе стала асабліва распаўсюджаным пасля паэмы С. Т. Кольрыджа «Кубла Хан»).

## Біяграфія 
Чынгізід, унук Чынгісхана, сын Талуя і Сархахтані-бекі. У 1260 годзе перанёс сталіцу Мангольскай імперыі з Каракорума ў мясцовасць побач з былой сталіцай чжурчжэняў *Чжунду* («Сярэдняя сталіца»). Яе назвалі *Даду* (), ці *Ханбалык* (пазней пераназваны ў Пекін). У 1279 заваяваў паўднёвы Кітай.

Галоўнаю яго мэтай па ўзыходжанні на прастол стала звяржэнне Сунскай дынастыі ў Кітаі. Пасля зацятай і працяглай барацьбы Хубілай да 1271 годзе авалодаў большай часткай Кітая, дзе вырашыў заснаваць новую дынастыю, даўшы ёй імя Юань, па якім стала звацца яго дзяржава. У 1279 годзе загінуў апошні сунскі імператар, і Хубілай канчаткова далучыў Кітай да Манголіі, заснаваўшы сваю сталіцу ў Ханбалыку.

Хубілай падпарадкаваў сваёй уладзе і суседнія з Кітаем краіны: Бірму,
Камбоджу, Карэю, але яго паходы супраць Японіі і В’етнама
скончыліся абсалютнай няўдачай. У справах унутранага кіравання Хубілай адрозніваўся мудрасцю; ім быў уведзены цэлы шэраг карысных рэформаў і паляпшэнняў. У 1291 годзе ён падзяліў усю імперыю на 12 правінцый. Ён быў заступнікам будызму, які зрабіў у Кітаі велічэзныя поспехі, а роўна будыйскіх
прапаведнікаў і вучоных, якія карысталіся вялікай пашанай і значнымі палёгкамі.

Хубілай не забываў свайго мангольскага паходжання, увёў мангольскую мову ў справаводства Кітая, даручыў будыйскаму вучонаму Пагба-ламе вынайсці адмысловы алфавіт, які атрымаў назву, па форме літар, квадратнага пісьма і служыў дзяржаўным пісьмом для моў імперыі, у першую чаргу для мангольскай, падчас валадарання ў Кітаі дынастыі Юань.

У кітайскай гісторыі **Хубілай** вядомы пад пасмяротным дынастыйным імем **Шы-цзу** (，«Заснавальнік дынастыі»).

## Літаратура 
* Мэн Джон. Хубилай: От Ксанаду до сверхдержавы. Москва-Владимир. 2008 ISBN 978-5-17-050702-3
* Россаби Моррис. Золотой век империи монголов. СПб. 480с. 2008  ISBN 978-5-8071-0326-0
* Кадырбаев А.Ш. Хубилай-хан - завоеватель или объединитель Китая? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция. М.: Восточная литература, 2009.- С.56-75.
* Хафизов Г. Распад Монгольской империи и образование улуса Джучи

Катэгорыя:Кіраўнікі Мангольскай імперыі
Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Дынастыя Талуідаў
Катэгорыя:Военачальнікі Манголіі
Катэгорыя:Юаньскія імператары
Катэгорыя:Постаці эпохі Юань
Соўка клічная

**Соўка клічная** (*Agrotis exclamationis*) — начны матылёк сямейства совак.

## Апісанне 
Матылёк вельмі падобная на азімую соўку, адрозніваючыся ад яе тым, што яе пярэднія крылы пафарбаваны ў жоўта-шэры або бура-шэры колер, з клінападобнай, падоўжнай рысай чорнага колеру блізу аснавання кожнага крыла, якая нагадвае фігуру клічніка (адсюль і лацінская назва) і з пупышкападобнай цёмнай плямай ля вяршыннай паловы крыла, каля пярэдняга яго краю. Размах крылаў 35-46 мм. Вусень жоўта-буры, з бледнай лініяй уздоўж спіны і з чорным ценем на баках. Дыхальцы чорныя.

Agrotis exclamationis-s.jpg
Agrotis exclamationis-f.jpg
Agrotis exclamationis-o.jpg

## Арэал 
Арэал віду ахоплівае ўсе краіны Еўропы да Палярнага круга і ўмераны кліматычны пояс Азіі да Ціхага акіяна, таксама сустракаецца на поўначы і паўднёвым усходзе Афрыкі. Адсутнічае на шэрагу міжземнаморскіх астравоў. У гарах сустракаецца да вышыні 2000 метраў над узроўнем мора. Засяляе адкрытыя месцапражыванні.

## Значэнне 
Пашкоджвае больш за 80 відаў сельскагаспадарчых раслін, але часцей за ўсё азімае збожжа, кукурузу, цукровыя буракі, бавоўнік, бахчавыя культуры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Земляныя соўкі
Васкоўніца

**Васкоўніца** (*Myrica*) — род раслін сямейства васкоўнікавых.

## Батанічнае апісанне 
Невялікія дрэвы або хмызнякі з чаргавальным суцэльным лісцем, якое мае дробныя араматычныя залозкі. Кветкі ў каласападобных суквеццях або адзінкавыя, дробныя, звычайна аднаполыя, без калякветніка. Тычынак 2-20; завязь верхняя. Плод касцянкападобны.

## Арэал 
Больш за 50 відаў, распаўсюджаных у абодвух паўшар’ях. У Беларусі .

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 20 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Flora Europaea: *Myrica*
* Flora of China: *Myrica*
* Flora of North America: *Myrica*
* Trees and shrubs of Ecuador: *Myrica*
* Flora of Azores: *Myrica* 

Катэгорыя:Васкоўнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Ворскла

**Ворскла** — рака ў Сумскай і Палтаўскай абласцях Украіны, левы прыток Дняпра, упадае ў Днепрадзяржынскае вадасховішча. Даўжыня 464 км, плошча басейна 14700 км². Бярэ пачатак на заходніх схілах Сярэднярускага ўзвышша, у Белгародскай вобласці Расіі. Амаль на ўсім працягу правы бераг даліны круты, высокі, зрэзаны ярамі, левы — нізінны. Рэчышча мае шмат пясчаных перакатаў і кос. Шырокая пойма занятая пераважна лугамі, якія чаргуюцца з ліставымі лясамі і часам са старыцамі і балотамі. Месцамі ўздоўж ракі шырокая паласа сыпкіх пяскоў. Сярэдні гадавы расход 28,5 м³/сек. Галоўныя прытокі: Мерла, Каламак — злева; Ворскліца — справа.

У 1399 годзе на рацэ адбылася аднайменная бітва.

Катэгорыя:Рэкі Белгародскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Сумскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Палтаўскай вобласці
Хоя мясістая

**Хоя мясістая**, **Васковы плюшч** (*Hoya carnosa*) — від павойных сукулентных вечназялёных хмызнякоў з роду Hoya сямейства Apocynaceae. Папулярная пакаёвая расліна.

## Распаўсюджанне 
У прыродзе расліна сустракаецца ва Усходняй Індыі, на поўдні Кітая (правінцыі Фуцзянь, Гуандун і Юньнань, аўтаномны раён Гуансі), на Тайвані, у М'янме, у В’етнаме, Малайзіі, на японскіх астравах Кюсю і Рукю. Расце ў вільготных субтрапічных лясах.

## Апісанне 
Вечназялёная ліяна. Лісце мясістае, авальнае, бліскучае, цёмна-зялёнае. Кветкі зорчатыя, духмяныя, быццам зробленыя з воску, сабраны ў парасоны. Афарбоўка пялёсткаў — ад белай да ружовай, цэнтральная частка кветкі (верхавіны пылавікоў) — цёмна-ружовая, вінна-чырвоная. Час цвіцення — лета і восень.

Катэгорыя:Кутровыя
Усходне-Карэйскія горы

**Усходне-Карэйскія горы** — горная сістэма на ўсходзе Карэйскага паўвострава. Уключае хрыбет Тэбэксан з гарамі Кымгансан, у яго паўночнай часткі, хрыбтамі Сабэк, Чхарон, Нарон, Кёнсан. Найбольшая вышыня 1915 м (гара Чырысан). Усходне-Карэйскія горы моцна раздзеленыя, прарэзаны глыбокімі цяснінамі. Паўночная частка гор (Тэбэксан і інш.) размешчана ў межах шчыта Кітайска-Карэйскай платформы, уяўляе сабой складаную сістэму глыбавых хрыбтоў, складзеных старажытнымі крышталічнымі пародамі. Паўднёвая частка пабудавана мезазойскімі структурамі, складзеная пераважна юрскімі і мелавымі вапнякамі, сланцамі, пясчанікамі. Клімат мусонны, на поўначы — умераны, на поўдні — субтрапічны. Лясная расліннасць прадстаўлена шыракалістымі лістападнымі лясамі на поўначы і вечназялёнымі на поўдні.

## Гл. таксама 
* Маньчжура-Карэйскія горы
* Паўночна-Карэйскія горы

Катэгорыя:Горы КНДР
Катэгорыя:Горы Паўднёвай Карэі
Манумент ідэй чучхэ

**Манумент ідэй чучхэ** () — помнік у Пхеньяне, пабудаваны ў 1982 годзе ў гонар 70-годдзя Кім Ір Сена. Уяўляе сабой абеліск з граніту вышынёй 170 метраў (вышыня слупа - 150 метраў, вышыня паходні - 20 метраў). З'яўляецца другім па вышыні збудаваннем у Пхеньяне. Ля падножжа размешчана 30-метровая бронзавая скульптурная група з трох фігур, якія прадстаўляюць селяніна, рабочага і працоўнага інтэлігента.

На поўдзень і поўнач ад манумента зроблены сквер, у якім размешчаны яшчэ 6 скульптурных груп з белага каменя (па тры з поўначы і з поўдня ад манумента), якія прадстаўляюць працоўных розных прафесій, ваенных і іншых прадстаўнікоў карэйскага народа, выкананыя ў тыповым стылі сацрэалізму. На рацэ Тэдан перад манументам зроблены два фантаны, якія выкідваюць ваду больш чым на сто метраў, падсвятляюцца па начах. З пачатку 90-х як фантаны, так і падсвятленне працуюць вельмі рэдка.

Усярэдзіне манумента ёсць ліфт, з дапамогай якога можна падняцца на назіральную пляцоўку наверсе. З паўднёвага боку ля асновы манумента ёсць ніша, сцены якой ўпрыгожаны каменнымі пліткамі, падоранымі рознымі высокапастаўленымі гасцямі Пхеньяна, таварыствамі сяброўства з КНДР, замежнымі гурткамі па вывучэнні ідэй чучхэ і іншымі сябрамі Паўночнай Карэі.

## Спасылкі 
* orientalarchitecture.com
* Google Maps satellite photo

Катэгорыя:Помнікі Паўночнай Карэі
Катэгорыя:Пхеньян
Катэгорыя:Вежы
Запаленне

**Запаленне** — складаная ахоўная рэакцыя арганізма на дзеянне шкодных агентаў, якая праяўляецца комплексам сасудзіста-тканкавых змен. Запаленне — адзін з працэсаў, якія ляжаць у аснове шматлікіх захворванняў, вонкава розных па клінічных праявах. Біялагічнае значэнне запалення — абмежаванне распаўсюджвання ў арганізме хваробатворных агентаў; часам запаленчы працэс спрыяе іх знішчэнню.

Прычыны ўзнікнення запалення могуць быць як экзагеннымі (г. зн. знешнімі — бактэрыі і іх яды, механічная траўма, ўздзеянне прамянёвай або электрычнай энергіі, хімічных рэчываў і г. д.), так і эндагеннымі, г. зн. якія ўзнікаюць у самім арганізме (прадукты змярцвення і распаду тканак, тромбы, інфаркты, гематомы, адклады соляў і г. д.). У залежнасці ад плыні адрозніваюць вострае, падвострае і хранічнае запаленне. Вострае запаленне вонкавых пакроваў цела (абсцэс, апёк і г. д.) праяўляецца чырванню, прыпухласцю, падвышанай тэмпературай на месцы запалення, хваравітасцю і парушэннем функцый пашкоджаных органаў і тканак. Пры хранічным запаленні, а таксама пры запаленні ўнутраных органаў назіраюцца не ўсе пералічаныя прыкметы. Запаленне складаецца з сасудзістай рэакцыі, альтэрацыі і праліферацыі.

## Гл. таксама 
* Баланіт
* Флегмона


Катэгорыя:Паталагічная фізіялогія
Усходне-Карэйскі заліў

thumb|Размяшчэнне Ўсходне-Карэйскага заліва
**Усходне-Карэйскі заліў** — заліў Японскага мора ў паўночна-ўсходняй частцы Карэйскага паўвострава, абмывае тэрыторыю КНДР. Глыбіня ў адкрытай частцы дасягае 1800-2000 м, ля берага - 60 м. Прылівы няправільныя паўсутачныя, амплітуда слабая - 0,5 м. Буйныя парты: Хынам у паўночнай частцы і Вансан у паўднёвай.

## Гл. таксама 
* Заходне-Карэйскі заліў
* Геаграфія КНДР

Катэгорыя:Залівы Карэі
Катэгорыя:Залівы Японскага мора
Усходне-Сахалінскія горы

**Усходне-Сахалінскія горы**, **Усходні хрыбет** — горы ва ўсходняй частцы вострава Сахалін. Даўжыня 280 км, шырыня да 85 км.

Горы моцна падзеленыя падоўжанымі і папярочнымі далінамі; на вышыні 400, 800 і 1100—1250 м захаваліся старажытныя выраўнаваныя паверхні, ва ўсходніх перадгор’ях — марскія тэрасы. Усходне-Сахалінскія горы — антыклінорый, складзены метамарфічнымі пародамі, інтрузіямі і эфузівамі палеазоя і мезазоя. На ўсходзе і поўдні развіты марскія адклады (алеўраліты і інш.) верхнямелавога і неагенавага ўзросту. Сейсмічнасць 6, на ўсходзе да 7 балаў. Клімат марскі мусонны. Зіма суровая. Па прычыне астуджальнага ўплыву Ахоцкага мора лета прахалоднае. Сярэдняя тэмпература студзеня −14 ° С, жніўня 14-16 ° С. Ападкаў выпадае ад 600 да 1000 мм, найбольшая колькасць — летам і ў верасні.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Сахалінскай вобласці
Чучхэ

ў цэнтры Пхеньяна]]
**Чучхэ** () — паўночнакарэйская ідэалогія, абвешчаная ў 1955 годзе Кім Ір Сенам.

У КНДР чучхэ як афіцыйная ідэалогія лічыцца гарманічнай трансфармацыяй ідэй марксізму-ленінізму на аснове старажытнакарэйскай філасофскай думкі. Упершыню пасля вызвалення Радзімы, тэрмін «чучхэ» прагучаў у прамове Кім Ір Сена "Аб выкараненні дагматызму і фармалізму ў ідэалагічнай працы і аб усталяванні чучхэ» (), зробленай 28 снежня 1955 года.

Згодна з Канстытуцыяй 1972 года, КНДР — суверэнная сацыялістычная дзяржава, якая ў сваёй дзейнасці кіруецца ідэямі «чучхэ». У адпаведнасці з гэтымі ідэямі ўсе пытанні ўнутранага жыцця павінны вырашацца з пазіцый самастойнасці, з апорай на ўласныя сілы.

Паводле афіцыйнага пункту гледжання гісторыкаў КНДР, доўгі час лічылася, што ідэі чучхэ абвясціў Кім Ір Сен ў 1930 годзе ў вёсцы Калунь (Кітай), аднак у цяперашні час лічыцца, што ідэі чучхэ пачалі фармавацца з моманту ўтварэння «Саюза звяржэння імперыялізму» (17 кастрычніка 1926 года).

У 1980-я гады Кім Ір Сен выпусціў шэраг артыкулаў пра ідэі чучхэ, канчаткова сфармаваў яе як філасофскую сістэму. Аднак асноўнага тэксту, які расказваў бы сутнасць вучэння чучхэ, няма. Хоць тэрмін пастаянна сустракаецца ў працах Кім Ір Сена, праца пад назвай «Аб ідэях чучхэ» была напісана Кім Чэн Ірам і нагадвае хутчэй кароткі курс асноўных пастулатаў, а не сур'ёзную тэарэтычную працу.

З 8 ліпеня 1997 года ў Паўночнай Карэі прынята новае «летазлічэнне чучхэ», пачаткам якога з'яўляецца 1912 - год нараджэння Кім Ір Сена.

## Гл. таксама 
* Аўтаркія
* Джамахірыя

Катэгорыя:Палітыка КНДР
Катэгорыя:Марксізм
Катэгорыя:Кім Ір Сен
Усходні канал (Францыя)

**Усходні канал** () — водны шлях у Францыі, які ўключае рэкі Мёрт і Маас, невялікі адрэзак канала Марна - Рэйн, р. Мозель (верхняе цячэнне) і канал Мозель - Сона. Злучае сістэму ўнутраных водных шляхоў Бельгіі і Францыі. Пабудаваны ў 1882 годзе. Усходні канал мае 105 шлюзаў і тунэль (4,8 км). Глыбіня на ўсім шляху 2 м.

Катэгорыя:Прытокі Роны
Катэгорыя:Каналы Францыі
Усходні Саян

**Усходні Саян** — горная сістэма працягласцю звыш тысячы км у паўднёвай частцы Сібіры на тэрыторыі поўдня Краснаярскага краю, захаду Бураціі, поўдня Іркуцкай вобласці і паўночнага ўсходу Тывы ад левабярэжжа Енісея да ўзбярэжжа Байкала. Прымыкае да паўднёва-заходняга краю Сібірскай платформы. У сістэме — Гутарскі хрыбет.

Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Геаграфія Бураціі
Катэгорыя:Геаграфія Іркуцкай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Тывы
Усходнія Карпаты

**Усходнія Карпаты** — найбольшая па працягласці сярэдняя частка Карпат у Румыніі, Украіне, Славакіі і Польшчы, паміж пераваламі Тыліцкім на поўначы і Прэдзял на поўдні. Даўжыня каля 750 км. Вышыня да 2305 м (г. П’етрас ў масіве Родна). Складзены пераважна пясчана-гліністымі тоўшчамі мелавога, палеагенавага, у асноўным неагенавага ўзросту; у восевай зоне выступаюць дакембрыйскія крышталічныя сланцы і кварцыты; на захадзе — масівы з крышталічных (Родна) і вулканічных неагенавых парод (Харгітэй, Кэліман і інш). Радовішчы марганцавых руд, цынку, свінцу, медзі, каменнай солі, ва ўсходніх перадгор’ях — нафты, газу. Усходнія Карпаты падзяляюць шырокія і глыбокія даліны на шэраг хрыбтоў і масіваў (Марамурэш, Гарганы, Чарнагора, Бяшчады, Родна, Кэліман, Вранча, Таркэў і інш.) На вышыні звыш 2000 м сляды аледзянення. Большая частка гор пакрыта змяшанымі і цёмнахваёвымі лясамі (бук, елка, піхта, хвоя), у ніжнім поясе — букавыя лясы.

## Крыніцы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Горы Румыніі
Катэгорыя:Горы Украіны
Катэгорыя:Горы Польшчы
Катэгорыя:Горы Славакіі
Чукоцкае нагор’е

**Чукоцкае нагор’е** (Чукоцкі хрыбет, Анадырскі хрыбет) — сістэма сярэдневышынных хрыбтоў і масіваў у цэнтральнай частцы Чукоцкай аўтаномнай акругі, у паўночна-ўсходняй частцы Далёкага Усходу Расіі. З’яўляецца часткай . Даўжыня каля 450 км.

Чукоцкае нагор’е распасціраецца ад Чаўнскай губы да Анадырскага заліва. Нагор’е падзяляе басейны Ціхага і Паўночнага Ледавітага акіянаў.

Радовішча ртуці, каменнага вугалю і волава.

## Спасылкі 
* 
* Энцыклапедыя турыста: Чукоцкае нагор’е

Катэгорыя:Нагор’і Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Чукоцкай аўтаномнай акругі
Этэль Ліліян Войніч

**Этэль Ліліян Войніч** (; , Корк, Ірландыя — , Нью-Ёрк, ЗША) — ірландская і англійская пісьменніца, кампазітар, дачка вядомага англійскага навукоўца і прафесара матэматыкі Джорджа Буля, жонка Вільфрыда Войніча.

## Біяграфія 
Выйшла ў 1890 г. замуж за Вільфрыда Войніча, польскага літаратара і бібліяфіла, які перасяліўся ў Англію пасля ўцёкаў з сібірскай ссылкі (ён вядомы як першаадкрывальнік «Рукапісу Войніча»). Этэль Войніч была членам «Таварыства сяброў рускай свабоды» і «Фонду вольнай рускага прэсы», якія крытыкавалі царскі рэжым Расіі.

Пад уражаннем размоў з рускім пісьменнікам Краўчынскім, а таксама прачытаных біяграфій вялікіх італьянскіх патрыётаў Джузэпэ Гарыбальдзі і Джузэпэ Мадзіні Войніч стварыла вобраз і характар ​​героя сваёй кнігі — Артура Бертана, які завецца ў кнізе таксама Аваднём (The Gadfly). У 1897 годзе кніга «Авадзень» была выдадзена ў ЗША і Англіі. Пазней кніга была неаднаразова перавыдадзеная на многіх мовах.

Тройчы, у 1928, 1955 і 1980 гадах выйшлі фільмы «Авадзень» па матывах рамана Этэль Войніч. Некалькі драматургаў і рэжысёраў паставілі спектаклі і оперы ў тэатрах. У 1895 г. яна напісала кнігу «Гумар Расіі» (The Humour of Russia).

У 1901 г. пісьменніца скончыла свой новы раман «Джэк Рэйманд» (Jack Raymond). У гераіні іншага яе рамана «Алівія Летэм» (Olive Latham) заўважаюцца рысы характару самой Этэль Войніч.

У 1910 г. з'явілася яе кніга «Перапыненае сяброўства» (An Interrupted Friendship). Шэсць лірычных паэм вялікага ўкраінскага паэта Тараса Шаўчэнкі (Six Lyrics from Ruthenian of Taras Shevchenko) яна пераклала на англійскую ў 1911 годзе. Пазней яна доўгі час нічога не пісала і не перакладала, аддаючы перавагу музыцы. Яна стварыла некалькі музычных твораў, з якіх лічыла лепшай араторыю «Вавілон». У 1931 годзе ў ЗША, дзе яна пасялілася, быў выдадзены яе пераклад зборніка лістоў вялікага польскага кампазітара Фрыдэрыка Шапэна з польскай і французскай моў на англійскую.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Жанчыны-кампазітары
Катэгорыя:Пісьменніцы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Ірландыі
Войніч

**Войніч** — прозвішча і тапонім.

## Людзі 
* Вільфрыд Войніч (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху.
* Ігар Яўгенавіч Войніч (нар. 1965) — беларускі музыкант.
* Этэль Ліліян Войніч (1864—1960) — англійская і ірландская пісьменніца.

## Тапонімы 
* Войніч - горад у Малапольскім ваяводстве Польшчы
* Войніч - гміна ў складзе Тарноўскага павета Польшчы
Воткінскае вадасховішча

**Воткінскае вадасховішча** — вадасховішча ў Расіі, на тэрыторыі Пермскага края і Удмуртыі.

Утворана плацінай Воткінскай ГЭС на рацэ Кама, Запаўненне Воткінскага вадасховішча адбывалася на працягу 1962—1964 гадоў. Плошча 1120 км², аб’ём 9,4 км³, даўжыня 365 км, найбольшая шырыня 9 км, сярэдняя глыбіня 8,4 м. Узровень вадасховішча вагаецца ў межах 4 м. Воткінскае вадасховішча ажыццяўляе сезоннае рэгуляванне сцёку. Створана ў інтарэсах энергетыкі і воднага транспарту. Рыбалоўства (лешч, шчупак, судак, язь і інш.)

На берагах Воткінскага вдасховішча гарады Перм, Краснакамск, Нытва, Аханск, Аса, Чайкоўскі.

Катэгорыя:Вадасховішчы Пермскага края
Катэгорыя:Вадасховішчы Удмурціі
Рукапіс Войніча

thumb|300px|Старонкі з рукапісу
**Рукапіс Войніча** — таямнічая кніга, напісаная каля 600 гадоў таму невядомым аўтарам на невядомай мове з выкарыстаннем невядомага алфавіту.

Паводле выніках радыевугляроднага аналізу манускрыпта было выяўлена, што папера рукапісу была створана паміж 1404 і 1438 гадамі. У рукапісе прысутнічаюць толькі некалькі рэалістычных малюнкаў, на адным з якіх размяшчаецца выява горада з зубцамі сценаў тыпу «ластаўчын хвост». У пачатку XV стагоддзя такія зубцы сустракаліся толькі ў Паўночнай Італіі, але пазней яны сталі больш распаўсюджанымі.
thumb|злева|Манускрыпт Войніча напісаны з дапамогай невядомай сістэмы пісьма

Рукапіс Войніча спрабавалі расшыфраваць мноства разоў, але да гэтага часу без усякага поспеху. Марчэла Мантэмура, фізік-тэарэтык з універсітэта Манчэстэра, у 2013 г. выявіў у рукапісу Войніча лінгвістычную структуру, якая, паводле словаў вучонага, не сумяшчальная з гіпотэзай містыфікацыі і кажа пра тое, што ў тэксце маецца зашыфраванае пасланне. Сваё даследаванне Марчэла апублікаваў у часопісе PLoS ONE, яго кароткае апісанне таксама можна прачытаць на сайце BBC News. Адзіная важная выснова, якую зрабілі спецыялісты, — тэкст напісаны на штучнай мове, якая мае выразную лагічную структуру. У 2014 годзе амерыканскі батанік Артур Такер (Arthur O. Tucker) з Універсітэта Дэлавэр і IT-спецыяліст Рексфорд Толберт (Rexford H. Talbert) заявiлi: «манускрыпт змяшчае апісанне флоры і фаўны Новага Свету і часткова напісаны на адной з ацтэкскіх моў», — іх даследаванне апублікавана ў часопісе HerbalGram.

Кніга названая імем бібліяфіла з Коўна, Вільфрыда Войніча (мужа вядомай пісьменніцы Этэль Ліліян Войніч, аўтара раман «Авадзень»), які набыў яе ў 1912 годзе. Цяпер яна захоўваецца ў бібліятэцы рэдкіх кніг Бейнеке Ельскага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
* Рукапіс Войніча (PDF)
* The Voynich Manuscript. Internet Archive

Катэгорыя:Старажытныя кнігі
Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці
Катэгорыя:Шыфры
Байнеке
Катэгорыя:Рукапіс Войніча
Катэгорыя:Ананімныя творы
Воткінская ГЭС

**Воткінская ГЭС** — гідраэлектрастанцыя Камскага каскаду ў г. Чайкоўскага Пермскага краю, у 30 км ад г. Воткінск. Устаноўленая магутнасць 1000 МВт (1 млн квт). Сярэднегадавая выпрацоўка электраэнергіі 2320 млн кВт · гадз.

Будаўніцтва гідравузла пачалося ў 1955 годзе, у 1961 пушчаны 1-ы агрэгат, у 1963 годзе станцыя ўведзена на поўную магутнасць. У склад гідравузла ўваходзяць: 8-пралётная вадазліўная плаціна даўжынёй 191 м і вышынёй 44,5 м; земляныя намыўныя плаціны агульнай даўжынёй 4,79 км і найбольшай вышынёй 35 м; будынак ГЭС даўжынёй 308 м і 2-нітачны аднакамерны шлюз. Напорныя збудаванні агульнай даўжынёй 5,4 км утвараюць Воткінскае вадасховішча. У машыннай зале ГЭС ўстаноўлены 10 гідраагрэгатаў па 100 МВт. Электраэнергія, якая выпрацоўваецца ГЭС, перадаецца па высакавольтных лініях электраперадачы напругай 500, 220 і 110 кВ.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт філіяла Воткінская ГЭС ААТ «РусГідра»
* Афіцыйны сайт ААТ «РусГідра»
* Апісанне Воткінскай ГЭС на сайце інстытута Ленгідрапраект 

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Расіі
Катэгорыя:Электрастанцыі Пермскага края
Катэгорыя:Кама
Антон Францішак Брыль

**Антон Францішак Брыль** (нар. , Мінск) — беларускі перакладчык і паэт.

## Біяграфія 
Сын Андрэя Брыля, унук Янкі Брыля. Скончыў матэматычны клас Ліцэя БДУ (1999), факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ (2004) па спецыяльнасці «матэматык-праграміст». Атрымаў ступень PhD ў Трэнцкім універсітэце (2008) па спецыяльнасці «Машыннае навучанне». Працаваў на факультэце інфарматыкі Дублінскага гарадскога ўніверсітэта. Жыў у Дубліне, Цюрыху, Лондане.

## Творчасць 
Зборнік вершаў і малых паэм А. Ф. Брыля, напісаных у 2003—2011 гадах, «Не ўпаў жолуд» выйшаў у 2011 годзе. Таксама пераклаў на беларускую паасобныя творы А. Э. Адынца, Ч. Дыкенса, У. Б. Ейтса, Катула, Марцыяла, С. Кларк, Ф. Д. Князьніна, Ю. У. Нямцэвіча, Д. Толкіна і інш.

Выявіў у бібліятэцы АН Літвы і падрыхтаваў да друку санеты Б. Янкоўскага.

## Прызнанне 
* Фіналіст конкурсу маладых літаратараў імя У. Караткевіча (2005), 10-е месца паводле версіі газеты «Наша Ніва», прызнаны лепшай дэбютнай кнігай паэзіі 2011 года паводле Беларускага ПЭН-цэнтра і Саюза беларускіх пісьменнікаў.
* Лаўрэат прэміі імя Карласа Шэрмана (2019) за зборнік перакладаў з лацінскай «Выбраныя вершы» паэзіі Марцыяла.
* Лаўрэат прэміі Цёткі ў намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў» з кнігай «Мышыныя Каляды» (2022).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Бэўвульф / пер. са стараанглійскай мовы Антона Францішка Брыля. — Мінск : Зміцер Колас, 2013. — 130 с.
* *Arnold McMillin* Spring Shoots: Young Belarusian Poets in the Early Twenty-First Century. — [Cambridge: MHRA,] 2015. — 200 p. — ISBN 978-1-78188-227-6. — P. 3, 6-10.

## Спасылкі 
* http://ilnur.livejournal.com/ — блог А. Ф. Брыля ў ЖЖ
* *Дворецкая А.* «У меня нет другого паспорта, кроме белорусского». Внук Янки Брыля — о работе программистом в Facebook и Google — dev.by, 2 февраля 2018, 09:02
* *Дорская А.* Антон Францішак Брыль: «Я пішу паэзію і прозу перакладчыка» — budzma.by, 09.12.2014
* *Жыбуль В.* Ад кнігарні да карчмы. Віктар Жыбуль пра «Цмачанку» Антона Брыля — svaboda.org, 29.03.2018, 09:30
* *Чарнякевіч Ц.* Зямля, зачараваная добрымі духамі — svaboda.org, 14.01.2015, 11:30

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Джона Рональда Руэла Толкіна
Брыль

**Брыль** — капялюш з шырокімі палямі, а таксама беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Антон Францішак Брыль (нар. 1982) — беларускі пісьменнік, перакладчык
* Вячаслаў Станіслававіч Брыль (нар. 1967) — беларускі дыпламат
* Станіслаў Васілевіч Брыль — савецкі беларускі дзяржаўны дзеяч
* Эрнэст Брыль (нар. 1935) — польскі пісьменнік, драматург
* Янка Брыль (1917—2006) — беларускі пісьменнік

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Сярэдняя Азія — Кітай

**Сярэдняя Азія — Кітай** — газаправод ад Туркменістана да Кітайскай Народнай Рэспублікі (Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён), адкрыты 21 снежня 2009 года. На час адкрыцця з’яўляўся найдаўжэйшым у свеце. Яго працягласць складае 7 тыс. кіламетраў, з якіх 1833 км пралягаюць праз Туркменістан, Узбекістан і Казахстан. Будаўніцтва першай часткі трубаправода гадавой магутнасцю 6 мільярдаў кубаметраў ажыццяўлялася за кошт кітайскага боку высілкамі 8 тыс. чалавек і цягнулася 2 гады і 3 месяцы. Прыродны газ пастаўляецца пераважна з туркменскага радовішча Паўднёвы Ёлатан, запасы якога сягаюць 14 трыльёнаў кубаметраў (5-е найбуйнейшае газарадовішча свету). У верасні 2011 г. гадавая прапускная здольнасць трубаправода ў выніку ўводу наступнай яго часткі ўжо сягала 30 млрд кубаметраў.

Катэгорыя:Газаправоды
Катэгорыя:Газаправоды Туркменістана
Катэгорыя:Энергетыка Узбекістана
Катэгорыя:Энергетыка Казахстана
Катэгорыя:Энергетыка Туркменістана
Катэгорыя:Энергетыка Кітая
Катэгорыя:Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе
Памылка

[thumb|200px|Крушэнне цягніка на [Манпарнасе, Францыя (1895)]]
**Памылка** — неадпаведнасць паміж аб'ектам або з'явай, прынятымі за эталон (матэрыяльны аб'ект, рашэнне задачы, дзеянне, якое прывяло б да жаданага выніку), і аб'ектам ці з'явай, які мае супастаўленне з першым.

Памылкі сустракаюцца як у прыродзе, гэтак і ва ўсіх сферах чалавечай дзейнасці. Вядома шмат гістарычных прыкладаў, у якіх памылкі прывялі да катастрафічных наступстваў. Памылкам прысвечана мноства афарызмаў, іх асэнсоўваюць філосафы, паэты, пісьменнікі, гісторыкіі і прадстаўнікі іншых дысцыплін. Гэтак, са сцвярджэннем «на памылках вучацца» згодны шматлікія філосафы-дыялектыкі. Скептыкі ж і агностыкі мяркуюць, што ўсе нашы ўяўленні, хутчэй за ўсё, памылковыя. Часцяком мяжа паміж «слушнасцю» і «хібнасцю» той ці іншай з'явы такая тонкая, што іх немагчыма адрозніць.

У адрозненне ад ілюзіі, памылкі часам могуць быць развеяныя праз веды, то бок, калі чалавек ведае, што глядзіць на міраж, а не на рэальную ваду, міраж не знікае.

Аналізам памылак (хібнасцей) вымярэнняў займаюцца тэорыя імавернасцей і статыстыка.

## Спасылкі 
* Errors contained in reference books. Internet Accuracy Project

Катэгорыя:Інфармацыя
Катэгорыя:Памылкі
Жуан VI

**Жуан (Іаан) VI** (; ,  — , ) — кароль Аб’яднанага каралеўства Партугаліі, Бразіліі і Алгарві з 20 сакавіка 1816 па 10 сакавіка 1826 года (да 3 чэрвеня 1821 года знаходзіўся ў Бразіліі), унук Жуана (Іаана) V, сын Педру III і Марыі I, дачкі караля Жазэ I Партугальскага. Імя пры нараджэнні — Жуан Марыя Жазэ Франсішку Шаўер ды Паўла Луіш Антоніу Дамінгуш Рафаэл ды Браганса (João Maria José Francisco Xavier de Paula Luís António Domingos Rafael de Bragança).

## Палітыка 
З прычыны таго, што яго маці пакутавала ад душэўнай хваробы, у 1792 годзе стаў рэгентам. Ратуючыся ад французаў, у 1807 годзе адправіўся ў Бразілію, перадаўшы кіраванне Партугаліяй нялюбаму народам англічаніну Берэсфорду. Стаўшы пасля смерці маці ў 1816 годзе каралём, Жуан пакінуў Бразілію свайму сыну дону Педру, а сам у 1821 годзе вярнуўся ў Лісабон і прызнаў прынятую картэсамі іспанскую канстытуцыю 1812 года.

Адмяніўшы яе ў 1823 годзе, яму, аднак, не атрымалася задаволіць абсалютыстаў, на чале якіх стаялі каралева Карлота і яго сын дон Мігел. Мігел збіраўся адхіліць бацьку ад улады, але яго задуме не было накавана ажыццявіцца і ён быў выгнаны, пасля чаго зноў была ўведзена канстытуцыя. 13 мая 1825 годзе Жуан павінен быў прызнаць незалежнасць Бразіліі пад уладай свайго сына дона Педру (імператар Педру I Бразільскі) і адмовіцца ад правоў на бразільскі прастол.

## Сям’я 
З 1790 года Жуан быў жанаты з іспанскай інфантай Карлотай Жуакінай (1775—1830), дачкой Карла IV.
У шлюбе нарадзіліся:
* Марыя Тэрэза (1793—1874), з 1810 жонка Педру Карласа Іспанскага і Партугальскага, з 1838 у другім шлюбе з удаўцом сваёй малодшай сястры Донам Карласам Старэйшым;
* Франчэска Антоніа (1795—1801), 4-ы прынц Бейра;
* Марыя Ізабела (1797—1818), з 1816 жонка свайго дзядзькі Фердынанда VII;
* Педру (1798—1834), імператар Бразіліі як Педру I і кароль Партугаліі Педру IV;
* Марыя Франсішка (1800—1834), з 1816 жонка Дона Карласа Старэйшага;
* Ізабела Марыя (1801—1876), рэгентша Партугаліі;
* Мігел I (1802—1866), кароль Партугаліі ў 1828—1834;
* Марыя (1805—1834), памерла незамужняй;
* Ганна (1806—1857), з 1827 жонка 1-га герцага Лоле.

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Браганса (дынастыя)
Катэгорыя:Ганаровыя аматары Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Алейнік

**Алейнік** — беларускае і ўкраінскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Людвігавіч Алейнік (нар. 1958) — беларускі пісьменнік.
* Барыс Ільіч Алейнік — украінскі паэт.
* Дзмітрый Іванавіч Алейнік — беларускі мастак.
* Кацярына Васільеўна Алейнік — беларуская балерына.
* Лада Віктараўна Алейнік — беларускі крытык, літаратуразнавец.
* Сцяпан Іванавіч Алейнік — украінскі паэт-гумарыст, сатырык.
* Сяргей Фёдаравіч Алейнік (нар. 1965) — беларускі дыпламат.
* Уладзімір Пятровіч Алейнік (нар. 1959) — беларускі спартсмен.

## Гл. таксама 
* Алейнікаў
Серабактэрыі

**Серабактэ́рыі** — бактэрыі, акісляючыя неарганічныя злучэнні серы і малекулярную серу (звычайна, серавадарод і іншыя злучэнні серы да сернай кіслаты).

Да серабактэрый адносяць шэраг фотатрофных пурпуровых і зялёных серабактэрый, тыёнавыя бактэрыі. Часцей за ўсё сустракаюцца нітчатыя серабактэрыі(*Beggiatoa*, *Thiothrix*) і аднаклетачныя (*Thiospira*, *Thiovulum*, *Macromonas*).

Сустракаюцца у вадзе і грунце вадаёмаў, глебе, радовішчах серы і сульфідных мінералаў.

## Карысныя ўласцівасці 
Серабактэрыі ўдзельнічаюць у кругавароце серы ў прыродзе і паніжаюць утрыманне серы ў вадзе. Некаторыя з іх выкарыстоўваюцца ў працэсе вышчалочвання металаў з руды (гідраметалургія).

## Шкоднае ўздзеянне 
Некаторыя серабактэрыі могуць з'яўляцца прычынай разбурэння бетонных і мураваных збудаванняў і абсталявання ў шахтах, карозіі металаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бактэрыі
Катэгорыя:Злучэнні серы
Ганна Уладзіміраўна Арашонкава

**Ганна Уладзіміраўна Арашонкава** () — беларускі мовазнавец. Кандыдат філалагічных навук (1959).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў маёнтку Альба (цяпер Нясвіжскі раён Мінскай вобласці, Беларусь). Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 1953 годзе. З 1956 года ў Інстытуце мовазнаўства Акадэміі навук Беларусі. У 1963—1967 года ў Мінскім педагагічным інстытуце.

## Навуковая дзейнасць 
Даследавала сучасную беларускую мову і культуру мовы, лексікаграфію, дыялекталогію. Суаўтар прац «Дыялекталагічны атлас беларускай мовы» (1963) і «Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак» (кнігі 1-2, 1968-69; Дзяржаўная прэмія СССР 1971), «Агульнаславянскі лінгвістычны атлас» (выпуск 1, 1988); Беларуская граматыка" (частка 1, 1985), «Слоўнік беларускай мовы» (1987), «Слоўнік цяжкасцей беларускай мовы» (1987) і «Кароткі слоўнік беларускай мовы» (1994, абодва з В. П. Лемцюговай); «Руска-беларускі слоўнік сельскагаспадарчай тэрміналогіі» (1994).

## Узнагароды 
Лаўрэатка Дзяржаўнай прэміі СССР (1971) за ўдзел у комплексе прац у галіне беларускай лінгвагеаграфіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 456.
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАНБ