Мітахандрыяльная ДНК

**Мітахандрыяльная ДНК** (**мтДНК**) — ДНК, якая знаходзіцца (у адрозненне ад ядзернай ДНК) у мітахондрыях, арганоідах эукарыятычных клетак.

Гены, закадаваныя ў мітахандрыяльнай ДНК, ставяцца да групе плазмагенаў, размешчаных па-за ядром (па-за храмасомай). Сукупнасць гэтых фактараў спадчыннасці, засяроджаных у цытаплазме клеткі, складае плазмон дадзенага віду арганізмаў (у адрозненне ад геному).

## Гісторыя адкрыцця 
Мітахандрыяльная ДНК была адкрыта Маргіт Нас і Сільвен Нас ў 1963 годзе ў Стакгольмскім універсітэце пры дапамозе электроннай мікраскапіі і, незалежна, навукоўцамі Элен Харлсбрунер, Гансам Тупі і Готфрыдам Шацэм пры біяхімічным аналізе фракцый мітахондрый дрожджаў ў Венскім універсітэце ў 1964 годзе.

## Тэорыі ўзнікнення мітахандрыяльнай ДНК 
Згодна з эндасімбіятычнай тэорыяй, мітахандрыяльная ДНК паходзіць ад колцавых малекул ДНК бактэрый і таму мае іншае паходжанне, чым ядзерны геном. Цяпер пераважае пункт гледжання, згодна з якой мітахондрыі маюць монафілетычнае паходжанне, гэта значыць былі набыты продкамі эукарыёт толькі аднойчы.

На падставе падабенства ў паслядоўнасцях нуклеатыдаў ДНК бліжэйшымі сваякамі мітахондрый сярод пракарыётаў, якія жывуць цяпер лічаць альфа-пратэабактэрый (у прыватнасці, была прапанавана гіпотэза, што да мітахондрыяў блізкія рыкетсіі). Параўнальны аналіз геномаў мітахондрый паказвае, што ў ходзе эвалюцыі адбывалася паступовае перамяшчэнне генаў продкаў сучасных мітахондрый ў ядро клеткі. Невытлумачальнымі з эвалюцыйнай кропкі гледжання застаюцца некаторыя асаблівасці мітахандрыяльнай ДНК (напрыклад, даволі вялікая колькасць інтронаў, нетрадыцыйнае выкарыстанне трыплетаў і іншыя). З прычыны абмежаванага памеру мітахандрыяльнага геному вялікая частка мітахандрыяльнай бялкоў кадуецца ў ядры. Пры гэтым вялікая частка мітахандрыяльнай тРНК кадуюцца мітахандрыяльным геномам.

## Формы і колькасць малекул мітахандрыяльнай ДНК 
У большасці вывучаных арганізмаў мітахондрыі ўтрымліваюць толькі кальцавыя малекулы ДНК, у некаторых раслін адначасова прысутнічаюць і кальцавыя і лінейныя малекулы, а ў шэрагу пратыстаў (напрыклад, інфузорый) маюцца толькі лінейныя малекулы.

Мітахондрыі млекакормячых звычайна ўтрымліваюць ад двух да дзесяці ідэнтычных копій кальцавых малекул ДНК.

У раслін кожная мітахондрый змяшчае некалькі малекул ДНК рознага памеру, якія здольныя да рэкамбінацыі.

У пратыстаў з атрада кінетапластыдаў (напрыклад, у трыпанасомаў) у адмысловым участку мітахондрыі (кінетапласце) змяшчаецца два тыпы малекул ДНК — ідэнтычныя максі-кольцы (20-50 штук) даўжынёй каля 21 т. п. а. і міні-кольцы (20 000-55 000 штук, каля 300 разнавіднасцяў, сярэдняя даўжыня каля 1000 п. а.). Усе кольцы злучаныя ў адзіную сетку (катенаны), якая руйнуецца і аднаўляецца пры кожным цыкле рэплікацыі. Максі-кольцы гамалагічных мітахандрыяльнай ДНК іншых арганізмаў. Кожнае міні-кальцо змяшчае чатыры падобных кансерватыўных ўчастка і чатыры унікальных гіперварыябельных ўчастка. У міні-кольцах закадаваныя кароткія малекулы накіроўваючых РНК (guideRNA), якія ажыццяўляюць рэдагаванне РНК, транскрыбіруемых з генаў максі-кольцаў.

## Устойлівасць мітахандрыяльнай ДНК 
Мітахандрыяльная ДНК асабліва адчувальная да актыўных формаў кіслароду, якія генеруюцца дыхальнай ланцугом, у сувязі з іх непасрэднай блізкасцю. Хоць мітахандрыяльная ДНК звязана з бялкамі, іх ахоўная роля менш выказана, чым у выпадку ядзернай ДНК. Мутацыі ў ДНК мітахондрый могуць выклікаць спадчынныя захворванні якіяя перадаюць па мацярынскай лініі. Таксама маюцца дадзеныя, якія паказваюць на магчымы ўклад мутацыі мітахандрыяльнай ДНК у працэс старэння і развіццё узроставых паталогій. У чалавека мітахандрыяльная ДНК звычайна прысутнічае ў колькасці 100-10000 копій на клетку (сперматазоіды і яйцаклеткі з'яўляюцца выключэннем). З множнасцю мітахандрыяльнай геномаў звязаны асаблівасці праявы мітахандрыяльных хвароб — звычайна позні іх пачатак і вельмі зменлівыя сімптомы.

## Мітахандрыяльная спадчыннасць 
### Атрыманне ў спадчыну па мацярынскай лініі 
У большасці мнагаклетачных арганізмаў мітахандрыяльная ДНК перадаецца па мацярынскай лініі. Яйкаклетка змяшчае на некалькі парадкаў больш копій мітахандрыяльнай ДНК, чым сперматазоід. У сперматазоідзе звычайна не больш за дзесятак мітахондрый (у чалавека — адна спіральна закручаная мітахондрыя), у невялікіх яйцаклетках марскога яжа — некалькі сотняў тысяч, а ў буйных аацытах жабы — дзесяткі мільёнаў. Акрамя таго, звычайна адбываецца дэградацыя мітахондрый сперматазоіда пасля апладнення.

Пры палавым размнажэнні мітахондрыі, як правіла, перадаюцца выключна па мацярынскай лініі, мітахондрыі сперматазоіда звычайна руйнуюцца пасля апладнення. Акрамя таго, большая частка мітахондрый сперматазоіда знаходзяцца ў аснове жгуціка, які пры апладненні часам губляецца. У 1999 годзе было выяўлена, што мітахондрыі сперматазоідаў пазначаныя убіквіцінам (бялком-меткай, якая прыводзіць да разбурэння бацькоўскіх мітахондрый ў зігоце).

Паколькі мітахандрыяльная ДНК не з'яўляецца высокакансерватыўнай і мае высокую хуткасць муціравання, яна з'яўляецца добрым аб'ектам для вывучэння філагеніі (эвалюцыйнага сваяцтва) жывых арганізмаў. Для гэтага вызначаюць паслядоўнасці мітахандрыяльнай ДНК у розных відаў і параўноўваюць іх пры дапамозе спецыяльных камп'ютэрных праграмаў і атрымліваюць эвалюцыйнае дрэва для вывучаных відаў. Даследаванне мітахандрыяльнай ДНК сабакаў дазволіла прасачыць паходжанне сабакаў ад дзікіх ваўкоў. Даследаванне мітахандрыяльнай ДНК у папуляцыях чалавека дазволіла вылічыць «мітахандрыяльную Еву», гіпатэтычную прамаці ўсіх людзей, якія жывуць у наш час.

### Атрыманне ў спадчыну па бацькоўскай лініі 
Для некаторых відаў паказаная перадача мітахандрыяльнай ДНК па мужчынскай лініі, напрыклад, у мідый. Атрыманне ў спадчыну мітахондрый па бацькоўскай лініі таксама апісана для некаторых насякомых, напрыклад, для дразафілы, медоносных пчолаў і цыкадаў.

Існуюць таксама дадзеныя аб мітахандрыялнай перадачы па мужчынскай лініі ў млекакормячых. Апісаны выпадкі такой перадачы ў спадчыну для мышэй, пры гэтым мітахондрыі, атрыманыя ад самца, пасля адрываюцца. Такая з'ява паказана для авечак  і кланаванай буйной рагатай жывёлы. Таксама апісаны адзіны выпадак, звязаны з бясплоддзем у мужчыны..

## Геном мітахондрый 
У млекакормячых кожная малекула мтДНК змяшчае 15000-17000 пар аснаванняў (у чалавека 16565 пар нуклеатыдаў — даследаванне скончана ў 1981 годзе, паводле іншай крыніцы 16569 пар) і змяшчае 37 генаў — 13 кадуюць бялкі, 22 — гены тРНК, 2 — рРНК (па адным гену для 12S і 16S рРНК). Іншыя шматклеткавыя жывёлы маюць падобны набор мітахандрыяльных генаў, хоць некаторыя гены могуць часам адсутнічаць. Генны склад мтДНК розных відаў раслін, грыбоў і асабліва пратыстаў  адрозніваецца больш значна. Так, у жгутыканосца-якабіды *Reclinomonas americana* знойдзены найбольш поўны з вядомых мітахандрыяльных геномаў: ён змяшчае 97 генаў, у тым ліку 62 гена, кадавальныя бялкі (27 рыбасамальных бялкоў, 23 бялкі, якія ўдзельнічаюць у працы электрон-транспартнага ланцуга і ў акісляльнам фасфарыліраванні, а таксама субадзінак РНК-палімеразы).

Адзін з найбольш маленькіх мітахандрыяльнай геномаў мае малярыйны плазмодый (каля 6.000 п.а., змяшчае два гены рРНК і тры гены, якія кадуюць бялкі).

Нядаўна адкрытыя рудыментарныя мітахондрыі (мітасомы) некаторых пратыстаў (дызентэрыйнай амёбы, мікраспарыдый і лямблій) не ўтрымліваюць ДНК.

Мітахандрыяльныя геномы розных відаў грыбоў утрымліваюць ад 19 431 (дрожджы *Schizosaccharomyces pombe*) да 100 314 (сардарыёміцэт *Podospora anserina*) пар нуклеатыдаў.

Некаторыя расліны маюць велізарныя малекулы мітахандрыяльнай ДНК (да 25 мільёнаў пар аснаванняў), якія пры гэтым змяшчаюць прыкладна тыя ж гены і ў той жа колькасці, што і меншыя мтДНК. Даўжыня мітахандрыяльнай ДНК можа шырока вар'іравацца нават у раслін аднаго сямейства. У мітахандрыяльнай ДНК раслін маюцца некадуючыя паслядоўнасці якія паўтараюцца.

Геном чалавека змяшчае толькі па адным праматору на кожную камплементарны ланцуг ДНК. Для баркадавання раслін выкарыстоўваецца пераважна камбінацыя двух маркераў ў пласціднай ДНК.

Група Шухрата Міталіпава з цэнтра эмбрыянальных клетак і геннай тэрапіі Арэгонскага ўніверсітэта распрацавала метад замены мітахандрыяльнай ДНК для лячэння спадчынных мітахандрыяльных захворванняў. Цяпер у Вялікабрытаніі пачатыя клінічныя выпрабаванні гэтага метаду, які атрымаў неафіцыйную назву «3-parent baby technique» - «дзіця ад трох бацькоў». Вядома таксама аб нараджэнні ў выніку гэтай працэдуры дзіцяці ў Мексіцы.

## Спасылкі 
* Mitomap — база дадзеных па мітахандрыяльнаму геному чалавека
* Human mtDNA  — база дадзеных поўных сіквенсаў мтДНК чалавека
* Phylotree М.ван Овена і. М.Кайзера
* Мітахандрыяльная ДНК: дапаможнік для пачынаючага малекулярнага генеалога 

## Гл. таксама 
* Мітахондрыя
* Мітахандрыяльная Ева
* Гаплагрупы
* Мітахандрыяльныя захворванні
* Цытаплазматычная мужчынская стэрыльнасць

Катэгорыя:ДНК
Катэгорыя:Мітахондрыі