Старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі

**Старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі** — цюркскія пісьмовыя помнікі VIII—X стст.

У старажытнацюркскіх пісьмовых помніках выкарыстоўваўся арыгінальны цюркскі алфавіт, званы «рунічным» (па падабенстве са скандынаўскімі рунічнымі тэкстамі) або «архона-енісейскім» (па месцы знаходкі асноўных помнікаў). Старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі — важныя гістарычныя дакументы для вывучэння старажытнай мовы і літаратурных прыёмаў, гісторыі, этнагенезу, геаграфіі, культуры, звычаяў, светаразумення старажытнацюркскіх плямёнаў і народнасцяў. Да старажытнацюркскіх пісьмовых помнікаў належаць помнікі, знойдзеныя ў басейне рэк Енісей і Лена (Сібір), Архона, Ангіна і Селенга (Манголія); на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі у далінах рэк Таласа (), Сырдар’і, Іртыша і Ілі. Усяго выяўлена каля двухсот помнікаў з надпісамі. Значны ўклад у вывучэнне помнікаў унеслі , В. В. Радлаў, , , , , , , , .

## Кашо-Цайдамскія надпісы 
а]]
У 1889 годзе рускі вучоны-этнограф  адкрыў у Паўночнай Манголіі, у даліне Архона, велізарныя каменныя стэлы з рунічнымі надпісамі. Дэшыфравалі і прачыталі тэксты дацкі навуковец , які першым знайшоў ключ да алфавіта, і рускі цюрколаг В. В. Радлаў, які ўпершыню даў іх звязнае чытанне. Стэлы былі ўзведзены ў гонар Більге-кагана (732) і яго брата Кюль-тэгіна (735), якія ўзначальвалі цюркскія каганаты, а таксама дарадцы  (створана пасля 716). Яны ўтрымліваюць аповед пра жыццё і подзвігі іх герояў, якія выкладаюцца на фоне агульнай гісторыі Цюркскай дзяржавы і суправаджаюцца рознага роду палітычнымі дэкларацыямі. Некаторыя надпісы часткова захаваліся на металічных вырабах, посудзе, цэгле, скуры, пергаменце.

## Іншыя помнікі 
**Енісейскія тэксты** — помнікі пісьменства спрэчнай прыналежнасці і датавання, яны значна карацейшыя за архонскія (самы доўгі — Уйбат III (№ 32) — змяшчае толькі 400 знакаў) і носяць характар эпітафіі. У іх мала гісторыка-палітычных звестак і апісанняў, некаторыя даследчыкі лічаць іх прымітыўнымі. Сярод гіпотэз пра час і крыніцы паходжання гэтых надпісаў вылучаюцца дзве супрацьлеглыя:

* надпісы паўсталі пасля архонскіх, магчыма, створаны заходнімі цюркамі, уцекачамі пасля падзення цюркскага каганата;
* надпісы пакінутыя енісейскімі кіргізамі кіргізскага каганата.

Падобныя па змесце і надмагільныя . У даліне Таласа знойдзены таксама загадкавы надпіс на драўлянай палачцы, які , ,  і іншыя адносяць да старажытнацюркскага пісьменства. Цэнтрам засяроджвання помнікаў енісейскай пісьменнасці з канца XIX стагоддзя стаў .

Іншыя старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі, выяўленыя на тэрыторыі Казахстана, — гэта надпісы на кераміцы (даліна Таласа, Жамбылская вобласць), тэксты на скалах і надпіс на пярсцёнку (даліна Ілі, Алмацінская вобласць), надпісы на круглых каралях з гліны і на пасудзіне (Даліна Сырдар’і, Кызылардзінская вобласць). У 1948 годзе  апублікаваў надпісы на двух бронзавых люстэрках з  (Даліна Іртыша). Там жа ў 1985 годзе выяўлены наскальны рунічны надпіс, а ў 1987 годзе — надпіс, выразаны на пячатцы. У 1986 годзе апублікавалі надпіс на бронзавым люстэрку з даліны Урала.

## Сачыненні 
* Орхонские надписи. Кюльтегин. Бильге-каган. Тоньюкук, Семипалатинск, 2001.

## Літаратура 
* *Радлов В. В.* Атлас древности Монголии. Труды Орхонской экспедиции, I—IV. — СПб., 1892, 1893, 1896, 1899.
* *Малов С. Е.* Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. — М.; Л., 1951 (МПДП).
* *Малов С. Е.* Памятник древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. — М.-Л., 1959.
* *Кляшторный С. Г.* Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. — М., 1964.
* *Айдаров Ғ., Курышжанов Ә., Томанов М.* Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. — А., 1971.
* *Аманжолов А. С.* Tүpкі философиясы және жазу тарихы. — А., 1990.
* *Кормушин И. В.* Тюркские енисейские эпитафии. Тексты и исследования. — М.: Наука, 1997. — 303 с.
* *Аманжолов А. С.* История и теория древнетюркского письма. — А., 2003.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Пісьменнасці
Катэгорыя:Цэнтральная Азія
Катэгорыя:Гісторыя цюркскіх народаў