Юрый Валянцінавіч Кнарозаў

{{Навуковец 
 |Імя                  = Юрый Валянцінавіч Кнарозаў
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 250px
 |Подпіс               = Ю. Кнарозаў з сіямскай кошкай Асяй (Аспідам) у 1971 годзе
 |Дата нараджэння      = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         = 
 |Навуковая сфера      = гісторыя, этнаграфія, эпіграфіка, дэшыфроўка
 |Месца працы          = Інстытут этнаграфіі АН СССР
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = С. А. Токараў
 |Знакамітыя вучні     = Галіна Яршова
 |Вядомы як            = Дэшыфроўшчык пісьменнасці мая
 |Узнагароды і прэміі  = {

}
{

}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}

**Ю́рый Валянці́навіч Кнаро́заў** (19 лістапада 1922, Паўднёвы, Харкаўскі павет, Харкаўская губерня — 30 сакавіка 1999, Санкт-Пецярбург) — савецкі гісторык і этнограф, лінгвіст і эпіграфіст, заснавальнік савецкай школы маяністыкі.
Вядомы сваёй дэшыфроўкай пісьменнасці мая, у пашырэнні матэматычных метадаў даследавання нерасшыфраваных пісьменнасцей. У групу даследчыкаў пад яго кіраўніцтвам у розны час уваходзілі такія вядомыя гісторыкі, этнографы і мовазнаўцы, як Аляксандр Кандратаў, Маргарыта Альбедзіль, Мікалай Буцінаў і інш. У сярэдзіне 1950-х гадоў яны ўнеслі вялікі ўклад у дэшыфроўку пісьменнасці вострава Пасхі. У 1960-я гады група Кнарозава прапанавала дэшыфроўку пісьменнасці даліны Інда.

Доктар гістарычных навук (1955). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977). Кавалер ордэна Ацтэкскага арла (Мексіка), удастоены Вялікага залатога медаля прэзідэнта Гватэмалы. Ганаровы член Мадрыдскага таварыства па вывучэнню мая, член Нацыянальнага геаграфічнага таварыства ЗША.

У 2012 годзе ў Канкуне (Мексіка) Юрыю Кнарозаву быў устаноўлены помнік, створаны Рыгорам Патоцкім, а ў сакавіку 2018 года — яшчэ адзін, у горадзе Мерыда, аўтарства скульптара Рэйнальда Баліа Суарэса. У 2016 адна з вуліц Харкава атрымала імя Юрыя Кнарозава.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў пасёлку Паўднёвы (тады пасёлак , цяпер горад ) пад Харкавам, які быў тады сталіцаю УССР, у сям'і рускіх інтэлігентаў і заўсёды лічыў сябе рускім. Браты: Сяргей — інжынер-геадэзіст, доктар тэхнічных навук, лаўрэат Ленінскай прэміі; Барыс — выкладчык Ваеннай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага; Леанід — ваенны ўрач, выкладчык Сталінградскага мед'інстытута; сястра Галіна — старшы навуковы супрацоўнік Усеўкраінскага інстытута эндакрыналогіі (Харкаў) (у замужжы Кнарозава, псеўданім *Мары Забе́ль*; 1858 г., Бітліс, Заходняя Арменія — 12 января 1926, Тыфліс).

Па сцвярджэнню самога Юрыя Валянцінавіча, яго датай нараджэння было 31 жніўня.

Са мною ў інтэрнаце жыў Юра Кнарозаў. Ён усё аддаваў навуцы, усё. Атрымліваў стыпендыю і адразу ж купляў кнігі, а потым ва ўсіх пазычаў на ежу. Харчаваўся вадою і хлебам. Займаўся расшыфроўкай пісьменнасці мая. Гэта яму ўдалося, і ён стаў сусветна вядомым вучоным.

Вучоба была перапынена пачаткам вайны. Хаця Кнарозаў быў прызнаны неваеннаабавязаным па стану здароўя, у верасні 1941 года яго накіравалі ў Чарнігаўскую вобласць на будаўніцтва абарончых збудаванняў. У лістападзе 1941 года ён аказаўся ў акружэнні і, згодна з яго аўтабіяграфіяй, што Ю. В. Кнарозаў у лістападзе 1941 — лютым 1943 г. пражываў у пас. Паўднёвы і аказаўся на вызваленай тэрыторыі ў лютым 1943 года ў час першага вызвалення Харкава савецкімі войскамі; у час знаходжання на акупіраванай немцамі тэрыторыі нідзе не быў працаўладкаваны. Пры контрнаступленні немцаў на Харкаў Кнарозаў з маці паспявае эвакуіравацца ў Варонежскую вобласць. Райваенкаматам сяла Старая Крыуша (Старакрыушанскі раён, Варонежская вобласць) Ю. В. Кнарозаў ізноў быў прызнаны нягодным да ваеннай службы (з-за крайняй ступені дыстрафіі). Восенню 1943 года Кнарозаў, у якога захавалася залікоўка Харкаўскага ўніверсітэта, аформіў перавод на гістфак Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта і працягнуў вучобу на другім курсе гэтай ВНУ, на кафедры этнаграфіі, пад Масквой. Вядома, што Кнарозаў не ўдзельнічаў ва ўзяцці Берліна, але, тым не менш, паводле ўзніклай пазней легенды (яе крыніцай з'яўляецца журналісцкі нарыс канца 1950-х)), нібыта выратаваныя з полымя ахопленай пажарам бібліятэкі; сам Кнарозаў называў гэту легенду «дурною і бязглуздаю» і сцвярджаў, што кнігі ляжалі ў скрынях падрыхтаванай для эвакуацыі бібліятэкі ў Берліне і адтуль былі ўзяты савецкімі афіцэрамі.

16 кастрычніка 1945 года быў дэмабілізаваны як студэнт дзённага аддзялення ВНУ і вярнуўся ва ўніверсітэт на кафедру этнаграфіі. Яго дыпломная работа пад назваю «Мазар Шамун Наби. Срезнеазиатская версия легенды о Самсоне» была прысвечана шаманскім практыкам Сярэдняй Азіі. Працуючы ў маскоўскім аддзяленні Інстытута этнаграфіі і антрапалогіі імя М. М. Міклуха-Маклая АН СССР, Кнарозаў правёў некалькі месяцаў ва Узбекскай і Туркменскай ССР, беручы ўдзел у працы Харэзмскай экспедыцыі. Працуючы ў Сярэдняй Азіі, ён займаўся вывучэннем спецыфікі ўзаемаадносін качавых этнічных груп і аседлы цывілізацый у рэгіёне ад старажытных часоў да перыяду экспансіі Расійскай імперыі. У гэты час на вочы Кнарозаву трапіла апублікаваны ў 1945 г. артыкул нямецкага даследчыка Паўля Шэльхаса пад назваю «Дэшыфроўка пісьма мая — невырашальная проблема». Гэта публікацыя рэзка змяніла яго навуковыя планы. Ён пакідае вывучэнне шаманскіх практык, каб адказаць на выклік Шэльхаса: «Як гэта невырашальная праблема? Тое, што створана адным чалавечым розумам, не можа не быць разгадана другім». Гэтай пазіцыі ён прытрымліваўся ўсё сваё жыццё. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1948) Кнарозаву паведамілі, што ён не можа прэтэндаваць на аспірантуру, бо яго сваякі аказаліся на акупіраванай тэрыторыі. Дзякуючы С. А. Токараву, ён пераехаў у Ленінград і стаў супрацоўнікам Музея этнаграфіі народаў СССР, дзе займаўся, па ўласных словах, «чарнавой музейнай работай без прэтэнзій», прычым жыў у пакоі ў будынку самога музея. Паралельна вялася праца па дэшыфроўцы пісьменнасці мая. Пасля прарыву 1952 года, С. А. Токараў і С. П. Талстоў дабіліся яго пераводу ў Музей антрапалогіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага (Кунсткамера) РАН у Ленінградзе, дзе ён працаваў са жніўня 1953 года. Цераз некаторы час новасібірская група ўрачыста аб'явіла аб тым, што ў іх распрацавана «тэорыя машыннай дэшыфроўкі» і выдала ў 4 тамах камп'ютарызаваную базу даных Кнарозава. Выданне падарылі Хрушчову. На погляд спецыялістаў, аб'яўленая «машынная дэшыфроўка» не мела ніякай навуковай каштоўнасці, тым больш, што ў 1963 годзе выйшла абагульняючая манаграфія Кнарозава «Письменность индейцев майя» з каталогам іерогліфаў і слоўнікам. Аднак гэтае непаразуменне паставіла для маладасведчанай публікі пад сумненне сапраўдныя вынікі дэшыфроўкі. За мяжою праціўнікі таксама скарысталі гэту зачэпку, каб аспрэчыць адкрыццё савецкага вучонага бальнічным ложку ў Санкт-Пецярбургу ў поўнай адзіноце, скора пасля атрымання ганаровай узнагароды імя Таццяны Праскураковай (ЗША).

Пахаваны на Кавалёўскіх могілках пад Санкт-Пецярбургам.

## Асоба 
* Па ўспамінах Г. Г. Яршовай, перад абаронай дысертацыі Юрый Валянцінавіч сур'ёзна апасаўся арышту. Справа ў тым, што ў класікаў марксізму ўказана, што іерагліфічная пісьменнасць, як у мая, адпавядае стадыі развітой класавай дзяржавы, аднак у адной з прац Энгельса сказана, што ў мая «дзяржавы не было». Такім чынам, аўтара можна было б западозрыць у рэвізіі марксізму.
* «З выгляду ён здаваўся суровым і хмурным, але да яго заўсёды і ўсюды цягнуліся і дзеці, і жывёлы», — успамінала Г. Г. Яршова.

## Асноўныя працы 
* Древняя письменность Центральной Америки // Советская этнография. — 1952. — № 3. — С. 100—118.
* Письменность древних майя: (опыт расшифровки) // Советская этнография. — 1955. — № 1. — С. 94—115.
* Система письма древних майя. — М., 1955. — 96 с.
* «Сообщение о делах в Юкатане» Диего де Ланда как историко-этнографический источник // Ланда, Д. де. Сообщение о делах в Юкатане. — М.; Л., 1955. — С. 3—96.Часть 1 Часть 2
* *Кнорозов Ю. В., Бутинов Н. А.* Предварительное сообщение об изучении письменности острова Пасхи // Советская этнография. — 1956. — № 4. — С. 77—91.
* *Кнорозов Ю. В., Бутинов Н. А.* Новые материалы об острове Пасхи: О списке «королей» острова Пасхи // Советская этнография. — 1957. — № 6. — С. 38—42.
* Население Мексики и Центральной Америки до испанского завоевания // Народы мира: Этнографические очерки: Народы Америки. Т. 2. — М., 1959. — С. 55—100.
* Письменность индейцев майя. — М.—Л., 1963. — 664 с. (даступна на сайце http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html )
* Характеристика языка протоиндийских надписей // Предварительное сообщение об исследовании протоиндийских текстов. — М., 1965. — С. 46-51.
* Формальное описание протоиндийских изображений // Proto-indica. 1972: Сообщение об исследовании протоиндийских текстов. Ч. 2. — М., 1972. — С. 178—245.
* К вопросу о классификации сигнализации // Основные проблемы африканистики. — М., 1973.
* Иероглифические рукописи мая. — Л., 1975. — 272 с. (даступна на сайце http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html )
* К вопросу о генезисе палеолитических изображений // Советская этнография. — 1976. — № 2. — С.
* Этногенетические процессы в древней Америке // Проблемы истории и этнографии Америки. — М., 1979. — С.
* Протоиндийские надписи: К проблеме дешифровки // Советская этнография. — 1981. — № 5. — С. 47-71.
* *Альбедиль М. Ф., Волчок Б. Я., Кнорозов Ю. В.* Исследование протоиндийских надписей // Забытые системы письма: остров Пасхи, Великое Ляо, Индия: Материалы по дешифровке. — М., 1982. — С. 240—295.
* Неизвестные тексты // Забытые системы письма. — М., 1982. — С.
* К вопросу о связях доколониальной Америки со Старым Светом // Латинская Америка. — 1986. — № 1. — С. 84-98.
* *Кнорозов Ю. В., Ершова Г. Г.* Диего де Ланда как основоположник изучения культуры майя (из истории миссионерской культуры XVI в.) // Iberica Americans: Культуры Нового и Старого Света XVI—XVIII вв. в их взаимодействии. — СПб., 1991. — С. 80-86.
* Этногенетические легенды. Общий обзор // Вопросы этнической семиотики. Забытые системы письма. — СПб, 1999. — С.
* Имена богов в рукописях майя: Общий обзор // История и семиотика индейских культур Америки / Отв. ред. А. А. Бородатова, В. А. Тишков. — М., 2002. — С. 23-97.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Горькавый Н. Н.* Сказка о русском лингвисте Кнорозове, расшифровавшем письменность индейцев майя // Наука и жизнь. — 2010. — № 12. — С.
* *Дридзо А. Д., Кинжалов Р. В.* Ю. В. Кнорозов (1922—1999) // Курьер Петровской Кунсткамеры. — 1999. — Вып. 8—9. — С. 270—271.
* *Альбедиль М. Ф., Ершова Г. Г., Федорова И. К.* Юрий Валентинович Кнорозов (1922—1999): [Некролог] // Кунсткамера: Этнографические тетради. — 1998. — Вып. 12. — С. 427—428.
* *Ершова Г. Г.* Юрий Валентинович Кнорозов: [Некролог. 1922—1999] // Этнографическое обозрение. — № 6. — 2000. — С. 149—151.
* *Ершова Г. Г.* Юрий Валентинович Кнорозов: (1922—1999) // Портреты историков: Время и судьбы. — Т. 3. — М., 2004. — С. 474—491.
* 

## Спасылкі 
* Сайт аб даследчыку  
* Л. Ковалева. В переводе с языка майя
* *Кутателадзе С. С.* Леонид Канторович и Юрий Кнорозов
* Sesenta años descifrando la escritura maya. Лекцыя, прысвечаная Ю. В. Кнарозаву, прачытаная Галінай Яршовай ва Універсітэце імя Франсіска Маракіна ў Гватэмале
* Фільм пра расшыфроўку пісьменнасці мая. Уключае інтэрв'ю з Ю. Кнарозавым. Частка 1., Частка 2.

Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Маяністы
Катэгорыя:Індзеяністы
Катэгорыя:Эпіграфісты
Катэгорыя:Дэшыфроўка забытых пісьменнасцей
Катэгорыя:Супрацоўнікі Музея антрапалогіі і этнаграфіі РАН
Катэгорыя:Пахаваныя на Кавалёўскіх могілках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскім раёне