Тамаш Зан (паэт)

**Тамаш Зан** (; , фальварак Халецкаўшчына, Вілейскі павет, Мінская губерня — , фальварак Кахачын, Сенненскі павет, Магілёўская губерня, Расійская імперыя) — удзельнік вызвольнага руху, даследнік прыроды, літаратар, музеязнавец, геолаг, даследнік прыроды Урала. Адзін са стваральнікаў таварыства філаматаў, стваральнік таварыства прамяністых, рэарганізаванага пазней у таварыства філарэтаў; сябра Адама Міцкевіча і Яна Чачота. Кіраўнік першых рэвалюцыйных арганізацый на Беларусі і Літве. Адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму. Першым з кола віленскіх паэтаў прызнаў беларускую народную творчасць за адзін з найгалоўнейшых раздзелаў сваёй паэтычнай праграмы.

## Біяграфія 
### Паходжанне 
Паводле запісу ў метрычнай кнізе Краснасельскага рымска-каталіцкага касцёла, Тамаш Зан першапачаткова ахрышчаны 12 (23) снежня 1796 года краснасельскім уніяцкім святаром. 26 студзеня 1798 года ў Краснасельскім рымска-каталіцкім касцёле адбылося мірапамазанне Тамаша Зана разам з хрышчэннем яго брата Ігната.

У большасці публікацый месцам яго нараджэння памылкова даецца фальварак Мясата паблізу мястэчка Краснае Вілейскага павета (цяпер вёска Краснае Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці).

Род Занаў (да пачатку XIX стагоддзя прозвішча вымаўлялася як «Зань») ў XVIII стагоддзі звязаны з Радашковічамі, прадстаўнікі рода запісаны пераважна як мяшчане. 5 ліпеня 1802 года Заны атрымалі пасведчанне чыноўнікаў і шляхты Мінскай губерні пра сваё шляхецкае паходжанне, неабходныя для гэтага дакументы былі імі сфальсіфікаваны.

Сям’я Занаў у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў не мела нерухомасці і неаднаразова мяняла месца жыхарства. У дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі Караль Зан і яго брат Антоній у 1795 годзе згадваюцца як арандатары фальварка Селішча ў Вілейскім павеце, а ў 1816 годзе яны мелі ў застаўным уладанні фальварак Выверы таксама ў Вілейскім павеце. Пачынаючы з 1832 года, бацька Тамаша Зана Караль Зан жыў у фальварку Запалякі Вілейскага павета, атрыманым ў выніку эксдывізіі маёнткаў князёў Агінскіх]]
Гімназістам Тамаш належаў да ліку найбольш здольных вучняў. Актыўна ўдзельнічаў у студэнцкіх сходах і забавах. Будынак тагачаснай Мінскай гімназіі знаходзіўся на Высокім рынку, які з XVII ст. быў адміністрацыйным, гандлёвым і культурным цэнтрам Мінска. Асобныя вобразы з тагачаснага жыцця горада запомніліся юнаму Тамашу асабліва:

Найбліжэйшымі сябрамі Тамаша Зана ў Мінскай гімназіі былі браты Верашчакі з Наваградчыны — Міхал і Юзаф. Асабліва моцна ён пасябрыўся з Міхалам, дзякуючы якому Тамаш пазнаёміўся з яго сястрой Марыляй Верашчакай — будучай каханай Адама Міцкевіча, які, у сваю чаргу, пазнаёміўся з ёю не без пасярэдніцтва Зана. Тут прайшлі самыя яркія юнацкія гады Тамаша. Выверы былі паблізу Маладзечна, таму па выздараўленні Тамаша бацькі паслалі яго разам з малодшым Ігнасем і Стэфанам давучвацца ў Маладзечанскую павятовую школу, якую толькі што перавялі з Бабруйска.

Ужо ў першы год навучання ён ўступае ў Таварыства шасці, у якое ўваходзілі студэнты-мінчукі.

У 1823 годзе арыштоўваецца царскімі ўладамі. Захаваліся дакументы аб выдачы Зану дыплома магістэрскай ступені па філасофіі, які ён не паспеў атрымаць праз арышт. Адам Міцкевіч пазней увасобіў сумленнасць і  Тамаша ў III частцы «Дзядоў». На адным з допытаў Зан выказаўся: «Мы не стваралі часу — час ствараў нас».

У арэнбургскай ссылцы паэт таксама пазнаёміўся з  — прадзедам паэта Аляксандра Блока. Меў сустрэчы з сасланым кампазітарам , удзельнікам вайны 1812 года, сябрам  і Аляксандра Грыбаедава, аўтарам славутых вакальных твораў «Салавей», «», «Доўгая дарога».

У 1830 годзе арэнбургскім ваенным губернатарам Паўлам Сухцеленам быў залічаны ў арэнбургскую памежную камісію, а ў 1831 годзе прызначаны заснавальнікам музея пры Няплюеўскім ваенным вучылішчы (зараз — Арэнбургскі губернскі гісторыка-краязнаўчы музей). Падставай для таго прызначэння паслужыла падрыхтаваная ў 1830 Занам запіска «Аб мэтах і сродках утрымання меркаванага музуэма ў Арэнбургу», дзе аўтар насамрэч прапаноўвае дзяржаўную праграму музейнай справы, якая прадугледжвае і стварэнне Нацыянальнага музея.

У 1831 годзе ў англійскім часопісе «Рэвю брытанік», выдаваным на французскай мове, быў змешчаны артыкул «Палітычная гісторыя Літвы» з аповедам падзей 1817—1823 гг. у Віленскім універсітэце з падрабязным асвятленнем лёсаў іх удзельнікаў, у тым ліку і «найпрамяністага» Тамаша Зана.

Плённая праца па стварэнню музея і навуковыя доследы былі адзначаны расійскімі ўладамі, 15 снежня 1832 расійскі імператар Мікалай I па прашэнні арэнбургскага губернатара П. Сухцелена прызначыў Т. Зану статус чыноўніка XIV ранга, што фактычна азначала дараванне ўдзелу ў «справе філаматаў».

У снежні 1833 года вярнуўся да выканання сваіх абавязкаў.

З 18 ліпеня па 5 снежня 1834 года праводзіў геагнастычныя даследаванні кіргізскага стэпу, у выніку якіх ён выявіў у наносах рэк Адырлы, Таўкарагайлы-Аят, Сарымсаклы і іншых дзесяць золатаўтрымальных прыіскаў, а таксама паклады меднай руды на поўдні ад Троіцкай крэпасці.

За гэта Тамаш Зан быў прыстаўлены да грашовай узнагароды ў 1500 рублёў і быў узведзены ў X клас паводле «Табелю аб рангах» (атрымаў чын калежскага сакратара).

Падарожнічаў па Башкірыі, пабываў у Екацярынбургу (пісаў пра цяжкія ўмовы работы ў Саймонаўскіх капальнях золата і малахіту). Цікавіўся фальклорнымі традыцыямі башкіраў. Адным з першых вывучаў народную паэзію і норавы казахаў, татар, башкір і пакінуў запіс адной цюрскай песні. Пад уражаннем сваіх падарожжаў па Прыўраллю і аповядаў відавочцаў у 1833 годзе выказаў намер напісаць трылогію пра гэты край у часе , аднак планаванага не здзейсніў.

У высылцы Тамаш Зан вёў дзённік.

Улічваючы нямалыя заслугі Тамаша Зана ў вывучэнні прыроды Урала і выяўленні пакладаў золата, 3 мая 1837 года, паэту паведамілі, што:

Пасля ад’езду Тамаша Зана створаны ім Арэнбургскі музей перайшоў у рукі былога інспектара Гарадзенскай гімназіі Міхаіла Фадзеевіча Зялёнкі, які за ўдзел у паўстанні знаходзіўся ў ссылцы ў Арэнбургу. У 1839 годзе здае экзамены на атрыманне кваліфікацыі горнага інжынера. Двойчы запрашаецца для выступлення з дакладамі ў Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства.

Неўзабаве пасля прыезду Тамаша выклікаюць у канцылярыю III аддзялення імператарскага ведамства. Даведаўшыся аб яго ўдзеле ў арэнбургскай змове 1833 года, яго вырашаюць вярнуць назад у Арэнбург у суправаджэнні жандара.

### Вяртанне 
Пасля сямнаццацігадовай высылкі ў 1841 годзе Тамаш Зан вяртаецца на радзіму. Пасля Горадні і Вільні некаторы час разам з Янам Чачотам жыў у Далматаўшчыне каля Карэліч, у маёнтку філамата Антонія Вяржбоўскага. У 1845 годзе выходзіць у адстаўку. Нейкі час жыў у Беніцы, займаўся геалагічнымі даследаваннямі і геалагічнай працай. У беніцкіх сваякоў жонкі ў старасвецкім будынку бачыў галерэю і мемарыяльную залу, у якой суткі правёў Напалеон у снежні 1812 года.

Спачатку неспрактыкаванаму ў гаспадарцы паэту маёнтак Кахачын прынёс толькі турботы. У лісце да Кусцінскіх Зан скардзіўся: «За два прайшоўшых гады вычарпаў у мяне гэты маёнтак усе зберажэнні». Пазней Марылі Путкамер ён напіша:

Толькі праз некалькі гадоў, калі Заны пабудавалі дом, займелі гаспадарку, жыццё пайшло належным парадкам. У Тамаша і Брыгіды Занаў нарадзіліся чатыры сыны: Віктарын (1848), Абдон (1849), Клемент (1852) і Станіслаў (1854).

Памёр тут жа 7 ліпеня 1855 года ад менінгіту. Пахаваны на каталіцкіх могілках у мястэчку Смаляны. Жонка Брыгіда памерла 23 жніўня 1900 года ва ўзросце 81 года. Яе пахавалі побач з мужам. У эпітафіі на мемарыяльнай пліце, усталяванай кс. Уладзіславам Любамірскім, што ляжыць перад помнікамі, гаворыцца:

## Постаць 
Блізкі сябра Тамаша Зана Ігнат Дамейка наступным чынам апісваў знешнасць свайго таварыша:

## Творчая спадчына 
З 1816 года пісаў элегіі, балады, трыялеты, паэмы, сатырычныя творы, сярод якіх найбольш вядомая іраікамічная паэма «Смерць табакеркі» («Zgon tabakiery»).

Тамаш Зан таксама аўтар заснаваных на беларускім фальклоры паэтычных твораў на польскай мове. У камедыі «Грэчаскія піражкі» (1817, пастаўлена ў Арэнбургу 11 лютага 1830. Тамаш Зан адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму. Не вядома ці ставілася яна на сцэне ў Арэнбургу.

### Творы 
* Tryolety i wiersze miłosne. — Warszawa, 1922;
* Z wygnania. — Wilno, 1929.
* Ballady. — Warszawa, 1932.

### Беларускія пераклады 
* Філаматы і філарэты: Зборнік. — Мн., 1998.

## Ушанаванне памяці 
* Паводле звестак Арэнбургскага краязнаўчага музея, імя Тамаша Зана носіць араграфічнае ўзвышша на Паўднёвым Урале.
* Вуліца Зана ў Гродне.
* Вобраз Тамаша Зана выведзены А. Міцкевічам у «Дзядах».

## Нашчадкі Тамаша Зана 
Унучка Тамаша Зана — польская паэтэса Казімера Ілаковіч, праўнукі — грамадскі дзеяч, аўтар успамінаў і вершаў  і польскі ваенны дзеяч Тамаш Зан.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Dunajówna M. Dzieciństwo i lata szkolne Tomasza Zana. — Wilno, 1932;
* Gawalewicz M. Poeta promienisty. — Warszawa, 1911;
* *Калинкович Н.* «Дело № 26» // Нёман. 1990, № 4;
* *Кандрацюк Г.* Тамаш Зан, вечны пілігрым  // Ніва № 14 (2447). 2003, 6 крас.
* Тамаш Зан, 1796—1855 // Літаратура Беларусі : першая палова XIX стагоддзя : хрэстаматыя / [укладанне, прадмова, біяграфічныя даведкі і каментарыі К. Цвіркі]. — Мінск, 2000. — С. 52—67. Змест : [Біяграфічная даведка] / [К. А. Цвірка]. [Выбраныя творы] / Тамаш Зан.
* Тамаш Зан, 1796—1855 // Філаматы і філарэты : зборнік / [укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі Кастуся Цвіркі]. Мінск, 1998. С. 197—230. Змест: [Біяграфічная даведка] / [К. Цвірка]. Творы ; Пісьмы / Тамаш Зан.
* 
* 
* 
* Зан Тамаш // Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 2001. — С. 176—177.
* Зан Тамаш // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1985. — Т. 2. — С. 484.
* Зан Тамаш // Памяць : Карэліцкі раён / [рэдакцыйная калегія : В. К. Кунашка і інш.]. — Мінск, 2000. — С. 78.
* *Станкевіч, С.* Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі / Станіслаў Станкевіч; пераклад Міколы Хаўстовіча // Спадчына. 1998. № 5. С. 100—139. Са зместу: Тамаш Зан. С. 109—136.
* *Мароз, У. В.* Філамат Тамаш Зан / Уладзімір Мароз // За брамай забытых мелодый : эсэ. Вершы. Мініяцюры / Уладзімір Мароз. — Мінск, 2004. — С. 90—97.
* *Цвірка, К.* Дарогамі Тамаша Зана / Кастусь Цвірка // Камяні тых сядзібаў : шляхі паэтаў XIX стагоддзя / Кастусь Цвірка. — Мінск, 2004. — С. 82—125.
* Тое ж // Лісце забытых алеяў : эсэ / Кастусь Цвірка. — Мінск, 1993. — С. 99-177.
* Тое ж // Полымя. 1992. № 5. С. 159—172 ; № 6. С. 148—165.
* *Марціновіч, А.* Пакутнік за свабоду — «архіпрамяністы» : Тамаш Зан / Алесь Марціновіч // У часе прасветленыя твары : гістарычныя эсэ, нарысы / Алесь Марціновіч. — Мінск, 1999. — С. 290—308.
* *Цішук, Г.* Архіпрамяністы / Глеб Цішук // Беларусь. 2003. № 6. С. 40—42.
* *Лютынскі, В.* Таямніца маёнтка Кахачын / Віктар Лютынскі // Беларуская Мінуўшчына. 1997. № 1. С. 28—31. (Постаці).
* Пра лёс Т. Зана, яго грамадскую дзейнасць і маёнтак, дзе ён правёў апошнія гады жыцця.
* *Цвірка, К.* Вечны выгнаннік і пілігрым : жыццё і творчасць Тамаша Зана / Кастусь Цвірка // Роднае слова. 1994. № 2. — С. 17—24.
* *Мохнач, Н. Н.* Общественно-политическая и этическая мысль Белоруссии начала XIX в. / Н. Н. Мохнач; под редакцией А. С. Майхровича. — Минск : Наука и техника, 1985. — 94 с.
* Также об этических воззрениях и деятельности Т. Зана.
* *Каханоўскі, Г.* «Самае ўдзячнае пачуццё» / Генадзь Каханоўскі // Адчыніся, таямніца часу : гісторыка-літаратурныя нарысы / Генадзь Каханоўскі. — Мінск, 1984. — С. 58—61.
* Жыццёвы шлях Т. Зана.
* *Лютынскі, В. П.* Тамаш Зан на Аршаншчыне / Лютынскі В. П. // Аршанскі краязнаўчы зборнік № 2 / укладальнік В. Лютынскі. [Орша], 1997. — С. 24—27.
* *Грицкевич, В. П.* Ташкараган ищет золото / В. П. Грицкевич // От Немана к берегам Тихого океана / В. П. Грицкевич. — Минск, 1986. — С. 92—131.
* Об участии Т. Зана в освоении Урала.
* *Ермоленко, В. А.* Зан Томаш Карлович / В. А. Ермоленко // Вестник Белорусского государственного университета. Серия 2, Химия. Биология. География. 1997. № 1. С. 72—73.
* О Т. Зане как естествоиспытателе и его вкладе в мировую науку о Земле.
* *Зубовіч, С. Ф.* Тамаш Зан — барацьбіт і краязнаўца / Зубовіч С. Ф. // Вілейскі краязнаўчы зборнік / складальнік В. Коласава. — Мінск, 2001. — С. 54—56.
* *Гужалоўскі, А.* Тамаш Зан — аўтар першага беларускага музейнага праекта / Аляксандр Гужалоўскі // Беларускі гістарычны часопіс. 1999. № 3. — С. 60—62.
* *Зубовіч, С. Ф.* Імёны на картах планеты Зямля / С. Ф. Зубовіч // Беларускае Асветніцтва : вопыт тысячагоддзя : матэрыялы II Міжнароднага кангрэса, 17—19 мая 2000 года : [у 3 кн.] / [рэдакцыйная калегія : А. І. Лугоўскі (галоўны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2001. — Кн. 2. — С. 102—107.
* *Лютынскі, В.* Прыцягальны вобраз / Віктар Лютынскі // Голас Радзімы. 2002. 9 студз. (№ 3). С. 4.
* *Ф. Вержболовский.* К истории тайных обществ и кружков среди литовско-польской молодёжи в 1819—1823 гг. — Варшава, 1898.
* *Н. Модестов.* Магистр философии Фома Карлович Зан в Оренбурге // Труды Оренбургской Ученой Архивной Комиссии. Вып. XXXV. — Оренбург, 1917.
* *.* Мицкевич и виленские филареты // Исторический вестник, 1884. Т. XVIII.
* *Абязерская Юзэфа*. Смерць і пахаванне Тамаша Зана // Наша слова.pdf № 41 (197), 8 кастрычніка 2025.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Філарэты
Катэгорыя:Філаматы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладзечанскім раёне
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Аршанскім раёне
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму

Катэгорыя:Калежскія асэсары