open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кіраваградская вобласць

**Кіравагра́дская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 24,588 тыс. км². Насельніцтва — 1,067 млн чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Крапыўныцкы.

Знаходзіцца на зліцці рэк Дняпро і Паўднёвы Буг на поўдні Прыдняпроўскага ўзвышша. Амаль уся тэрыторыя вобласці (за выключэннем вёскі Уласаўка) размешчана на правым беразе Дняпра. Мяжуе з абласцямі: Чаркаскай на поўначы, Палтаўскай на паўночным усходзе, Днепрапятроўскай на ўсходзе і паўднёвым усходзе, Мікалаеўскай і Адэскай на поўдні, Вінніцкай на захадзе. Па адной з версій на тэрыторыі Кіраваградскай вобласці знаходзіцца геаграфічны цэнтр Украіны.

У складзе вобласці 4 адміністрацыйныя раёны, 49 тэрытарыяльных грамад.

## Вядомыя асобы 
* Віктар Аляксандравіч Лазінскі (нар 1963) — народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны.
* Тамара Рыгораўна Міянсарава (1931—2017) — савецкая і расійская эстрадная спявачка.
* Мікалай Харлампіевіч Балан (1917—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
* В. А. Сухамлінскі (1918, с. Васыліўка — 1970) — украінскі савецкі педагог.

## Гл. таксама 
* Чорны лес

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Настольныя гульні

**Настольныя гульні** — гэта гульні, у якіх некалькі карыстальнікаў гуляюць на звычайным або спецыяльна аздобленым стале з выкарыстаннем матэрыяльных прылад, такіх як гульнявое поле, карткі, косткі і фігуркі.

Паводле спосабу ўзаемадзеяння гульцоў падзяляюцца на спаборніцкія, кааператыўныя і «адзін супраць усіх». Паводле жанраў падзяляюцца на абстрактныя, еўрапейскія, амерыканскія, варгеймы, сацыяльныя і ролевыя гульні.

Паводле выкарыстаных прылад сярод настольных гульняў можна вылучыць наступныя катэгорыі:
* Картачныя гульні: дурань, покер, блэкджэк
* Калекцыйныя картачныя гульні: Pokemon, *Magic The Gathering*
* Гульні на дошцы:
** Абстрактныя: шахматы, шашкі, го, нарды
** Тэматычныя: Манаполія, Каркасон
* Гульні ў косці: покер на касцях, крэпс
* Гульні на паперы: крыжыкі-нулікі, марскі бой, кропкі
* Ролевыя гульні: Dungeons & Dragons, *Cyberpunk*, *Ars Magica*, *Vaesen*
* Гульні з касцяшкамі: даміно, маджонг, «гульня ў 15»

## Беларускія настольныя гульні 
Беларускія настольныя гульні выдаюць кампаніі OZ.BY, студыя Kubik, культурніцкая прастора Арт Сядзіба, выдавецтва «Гутэнберг».
Студыя Kubik вядомая беларускамоўнымі гульнямі на гістарычную тэматыку, такімі як «Тутэйшыя» і «Паўстанцы», а таксама гульнямі для вывучэння беларускай мовы.

## Гл. таксама 
* Board Game Arena

## Крыніцы
Луганская вобласць

**Луга́нская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Украіны, размешчана на ўсходзе краіны, пераважна ў басейне сярэдняга цячэння Северскага Данца. Плошча — 26,684 тыс. км². Насельніцтва — 1 654 тыс. чалавек (2025). Адміністрацыйны цэнтр з верасня 2014 года — Севераданэцк.

Займае 6-е месца па колькасці насельніцтва і 10-е па плошчы сярод адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак краіны. На паўднёвым захадзе і захадзе мяжуе з Данецкай вобласцю, на паўночным захадзе — з Харкаўскай. Мяжуе з Расіяй, на поўначы з Белгарадскай, на паўночным усходзе — з Варонежскай, на ўсходзе і поўдні — з Растоўскай абласцямі.

У складзе вобласці 8 адміністрацыйных раёнаў, 14 гарадоў абласнога значэння, 37 тэрытарыяльных грамад.

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Віктаравіч Жадан (нар. 1974), украінскі літаратар
* Аляксандр Якаўлевіч Пархоменка (1886—1921), удзельнік на бальшавіцкім баку ў грамадзянскай вайне 1917—1923 гадоў у Расіі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вобласці Украіны
Луганск

**Луганск** (; у 1935—1958, 1970—1990 гадах — **Варашылаўград**) — горад у Луганскай вобласці Украіны. З’яўляецца цэнтрам гэтай вобласці, знаходзіцца ля сутокаў рэк Лугань і Альхавая. Вузел чыгунак і аўтадарог. Ёсць аэрапорт. Буйны цэнтр машынабудавання Данбаса (цеплавозы, аўтамабілі, шчолачныя акумулятары).

Распараджэннем Кабінета міністраў Украіны ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні.

## Гісторыя 
Узнік у 1795 годзе каля Екацярынаслаўскага (з 1797 Луганскага) чыгуналіцейнага завода; з 1882 года горад.

З красавіка 2014 года пад кантролем уладаў непрызнанай Луганскай Народнай Рэспублікі. 2 чэрвеня 2014 нанесены авіяўдар па будынку Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі. У выніку штурмавога ўдару па будынку Луганскай АДА, які знаходзіцца ў самым цэнтры горада, аўтастаянцы перад ім і скверу імя Герояў Вялікай Айчыннай вайны, загінулі 8 чалавек (3 мужчын і 5 жанчын), 28 былі паранены аскепкамі.

## Прамысловасць 
Металаапрацоўчая, лёгкая, абутковая, швейная, дрэваапрацоўчая, хімічная і фармацэўтычная.

## Адукацыя 
* Луганскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт
* Луганскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Даля
* Луганскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт

## Культура 
* Філармонія, Луганскі дзяржаўны цырк

## Музеі 
* Луганскі абласны краязнаўчы музей
* Музей У. І. Даля
* Луганскі абласны мастацкі музей
* Луганскі музей авіяцыі

## Вядомыя асобы 
* Ігар Сяргеевіч Пятроўскі (1925—2005) — беларускі і расійскі рэжысёр.
* Віктар Паўлавіч Чарнышоў (1919—2008) — беларускі архітэктар.
* T-DJ Milana (Юлія Ігараўна Рысіна; нар. у 1989) — украінская дыджэй, кампазітар, танцорка і мадэль.
* Аляксандр Міхайлавіч Рай (1924—1993) — Герой Савецкага Саюза.
* Уладзімір Ісакавіч Шолк (нар. 1941) — беларускі дызайнер і ілюстратар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Танцюра, В. І.* Історія Слобідської України : навчальний посібник / В. І. Танцюра, О. О. Пересада. — Харків : ХНУ імені В. Н. Каразіна, 2013. — 366 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Луганскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1795 годзе
Стратэгія (значэнні)

Пад гэтым словам можна знайсці **некалькі значэнняў**:

* Стратэгія
* Камп’ютарная стратэгічная гульня
Мікалаеўская вобласць

**Мікала́еўская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 24,598 тыс. км². Насельніцтва — 1 229,5 тыс. чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Мікалаеў.

У складзе вобласці 52 тэрытарыяльныя грамады.

## Вядомыя асобы 
* Глеб Глебаў
* Іаан (Снычоў)


Катэгорыя:Вобласці Украіны
Кіеўская вобласць

**Кі́еўская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Украіны. Плошча 28,131 тыс. км². Насельніцтва 1763 тыс. чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр у вобласці фармальна адсутнічае, але фактычна ім з’яўляецца горад Кіеў.

## Геаграфічныя звесткі 
### Месцазнаходжанне 
На ўсходзе мяжуе з Чарнігаўскай і Палтаўскай, на паўднёвым усходзе з Чаркаскай, на паўднёвым захадзе з Вінніцкай, на захадзе з Жытомірскай абласцямі Украіны, на поўначы з Гомельскай вобласцю Беларусі. У паўночнай частцы вобласці знаходзіцца анклаў з тэрыторыі горада Кіеў, які не ўваходзіць у склад вобласці.

### Клімат 
Клімат умерана-кантынентальны, мяккі з дастатковым увільгатненнем. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −6&nbsp;°C, ліпеня +19,5&nbsp;°C. Ападкі бываюць пераважна ўлетку, іх сярэднегадавая колькасць 500—600 мм. Працягласць вегетацыйнага перыяду 198—204 дні.

### Рэльеф 
Паверхня вобласці — узгорыстая раўніна з агульным нахілам да даліны Дняпра. Паводле характару рэльефу падзяляецца на тры часткі. Паўночная частка занятая Палескай нізінай (вышыня да 198 м). Левабярэжжа займае Прыдняпроўская нізіна. Паўднёва-заходняя частка занятая Прыдняпроўскім узвышшам з абсалютнымі вышынямі да 273 м.

На поўначы пашыраныя дзярнова-падзолістыя, у далінах рэчак — дзярнова-глеявыя, лугавыя і балотныя глебы. У цэнтральнай частцы ў лясах — ападзоленыя чарназёмы, цёмна-шэрыя і светла-шэрыя лясныя грунты; у паўднёвых раёнах — глыбокія малагумусныя чарназёмы.

### Карысныя выкапні 
Выяўленыя і распрацоўваюцца пераважна мінеральныя будаўнічыя матэрыялы: граніты, гнейсы, каалін, гліны, кварцавыя пяскі. Ёсць невялікія радовішчы торфу. Эксплуатуюцца крыніцы мінеральных радонавых вод.

### Водныя аб’екты 
Вобласць мае шчыльную рачную сетку (177 рэчак даўжынёй звыш 10 км). Найважнейшая водная артэрыя — Дняпро, яго галоўныя прытокі — Прыпяць, Цецераў, Ірпень, Рось (правыя); Дзясна і Трубеж (левыя). На тэрыторыі вобласці — Кіеўскае вадасховішча і частка Канеўскага вадасховішча (створаныя на Дняпры). Усяго ў вобласці — 13 вадасховішчаў і звыш 2000 азёраў.

## Гісторыя 
Кіеўская вобласць была ўтвораная 27 лютага 1932 года ў межах УССР, у ліку пяці першых абласцей рэспублікі.

15 кастрычніка 1932 года з ліку ўсходніх раёнаў вобласці была ўтвораная Чарнігаўская вобласць. 22 лютага 1937 года з ліку заходніх раёнаў вобласці была ўтвораная Жытомірская вобласць. 7 студзеня 1954 года з ліку паўднёвых раёнаў вобласці была ўтвораная Чаркаская вобласць, а Кіеўская вобласць атрымала сучасныя межы.

19 ліпеня 2020 у рамках рэформ з 25 раёнаў шляхам узбуйнення засталося 7.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У складзе вобласці 25 адміністрацыйна-тэрытарыяльных раёнаў, 26 гарадоў, з якіх 12 — абласнога значэння, 30 пасёлкаў гарадскога тыпу, 69 тэрытарыяльных грамад, 1121 сяло.

### Гарады 
#### Абласнога значэння 
* Барыспаль
* Белая Царква
* Бравары
* Буча
* Беразань
* Васількоў
* Пераяслаў
* Прыпяць
* Ржышчаў
* Славуціч
* Фастаў

#### Раённага значэння 
* Абухаў
* Багуслаў
* Боярка
* Вішнёвае
* Вышгарад
* Кагарлык
* Міронаўка
* Сквіра
* Тарашча
* Таціеў
* Узін
* Украінка
* Чарнобыль
* Ягацін

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вобласці Украіны
Ровенская вобласць

**Ро́венская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Украіны. Плошча 20,047 тыс. км². Насельніцтва 1,2 млн чалавек (2024). Адміністрацыйны цэнтр — горад Роўна.

## Фізіка-геаграфічная характарыстыка 
Знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Украіны. Плошча тэрыторыі — 20 047 км². Тэрыторыя размешчана паміж 50°01' і 51°58' паўночнай шыраты і паміж 25°01' і 27°38' усходняй даўгаты. Працягласць вобласці з поўначы на поўдзень 215 км, а з захаду на ўсход — 186 км.

Паўночная частка вобласці размешчана на Палескай нізіне і Клесіўскай раўніне, паўднёвая частка — на Валынскім узвышшы, Ровенскім і Гошчанскім плато, таксама ахоплівае схілы Падольскага ўзвышша і Крамянецкія горы.

## Адміністрацыйны падзел 
Адміністрацыйны цэнтр Ровенскай вобласці — горад Роўна.

; Колькасць адміністрацыйных адзінак і населеных пунктаў вобласці:
* раёнаў — 4;
* раёнаў у гарадах — 0;
* населеных пунктаў — 1028, у тым ліку:
** сельскіх — 1000;
** гарадскіх — 27, у тым ліку:
*** пасёлкаў гарадскога тыпу — 16;
*** гарадоў — 11, у тым ліку:
**** гарадоў абласнога значэння — 4;
**** гарадоў раённага значэння — 7;
* тэрытарыяльных грамад — 64, у тым ліку:
** вясковых грамад — 40;
** пасялковых грамад — 13;
** гарадскіх грамад — 11.

Мясцовае самакіраванне ў вобласці ажыццяўляе Ровенскі абласны савет, выканаўчую ўладу — абласная дзяржаўная адміністрацыя. Кіраўніком вобласці з’яўляецца старшыня аблдзяржадміністрацыі, які прызначаецца Прэзідэнтам Украіны.

## Вядомыя асобы 
* Арцём Іванавіч Барычэўскі


Катэгорыя:Вобласці Украіны
Палтаўская вобласць

**Палта́ўская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці скаладае 28,748 тыс. км². Насельніцтва — 1,554 млн чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Палтава.

У складзе вобласці 61 тэрытарыяльная грамада.

## Геаграфічныя звесткі 
### Месцазнаходжанне 
Размешчаная ў сярэдняй частцы Левабярэжнай Украіны.

На поўначы мяжуе з Чарнігаўскай і Сумскай, на ўсходзе з Харкаўскай, на поўдні з Днепрапятроўскай і Кіраваградскай, на захадзе з Кіеўскай і Чаркаскай абласцямі Украіны.

Працягласць тэрыторыі з поўначы на поўдзень 213,5 км, а з захада на ўсход 245 км.

### Клімат 
Вобласць знаходзіцца ў зоне лесастэпу. Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +21&nbsp;°C, студзеня −6,5&nbsp;°C. Ападкі бываюць пераважна ўлетку ў выглядзе дажджоў.

### Рэльеф 
Большая частка вобласці ляжыць у межах Прыдняпроўскай нізіны. Асноўны тып глебаў — сярэдне-гумусавыя чарназёмы.

### Водныя аб’екты 
Па тэрыторыі вобласці цякуць 146 рэчак агульнай даўжыні 5101 км. Рэкі вобласці належаць да басейна Дняпра: левыя прытокі — Сула, Псёл, Ворскла, Арэль. На поўдні і паўднёвым захадзе вобласць амываюць воды Крамянчуцкага і Днепрадзяржынскага вадасховішчаў.

## Гісторыя 
Вобласць была ўтвораная 22 верасня 1937 года.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У складзе вобласці 4 адміністрацыйныя раёны, 15 гарадоў, з якіх 5 — абласнога значэння, 21 пасёлак гарадскога тыпу, 43 пасёлкі, 1783 вёскі.

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Львоўская вобласць

**Льво́ўская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 21,833 тыс. км². Насельніцтва — 2 591, 58 тыс. чалавек (2004). Адміністрацыйны цэнтр — горад Львоў. Утворана 4 снежня 1939 года.

Львоўская вобласць уключае 7 раёнаў: Львоўскі, Драгобыцкі, Чэрванаградскі, Стрыйскі, Самбірскі, Золачыўскі і Яварыўскі. Мяжуе з Валынскай, Ровенскай, Цярнопальскай, Івана-Франкоўскай і Закарпацкай абласцямі і мае выхад да дзяржаўнай мяжы з Рэспублікай Польшча.

У складзе вобласці 73 тэрытарыяльныя грамады.

## Геаграфія 
Львоўская вобласць размешчана ў межах Валынскага і Падольскага ўзвышшаў. На поўдні — адгор’і Усходніх Карпат (найвышэйшы пункт вобласці — гара Пікуй). Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, буры і каменны вугаль, азакерыт, сера, калійная і кухонная солі, будаўнічыя матэрыялы. Крыніцы мінеральных вод (больш за 100) і тарфяная лекавая гразь. Клімат умерана кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ад −4 °C да −6 °C, ліпеня 13-18 °C. Ападкаў ад 650 мм да 1000 мм (у гарах) за год. Галоўныя рэкі: Днестр, Заходні Буг (басейн р. Вісла), Стыр (басейн р. Прыпяць). Глебы пераважна шэрыя і цёмна-шэрыя ападзоленыя, дзярнова-падзолістыя, перагнойна-карбанатныя, у далінах рэк алювіяльна-лугавыя. Каля 1/3 тэрыторыі займаюць лясы (дуб, граб, бук, хвоя), горныя лугі, балоты. Запаведнік Расточча.

Сучасная тэрыторыя Львоўскай вобласці была канчаткова сфарміравана ў 1959 годзе, калі да тагачаснай Львоўскай воблаці УССР была далучана Драгобыцкая вобласць.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Вобласці Украіны
DELFI

**Delfi** — буйны рэгіянальны (Літва, Украіна, Эстонія, Латвія) інфармацыйны партал.

## Спасылкі 
* Delfi Эстонія  
* Delfi Латвія  
* Delfi Літва  
* Delfi Украіна  

Катэгорыя:Сайты
Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Літвы
Херсонская вобласць

**Херсо́нская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 28,461 тыс. км². Насельніцтва — 1 037 640 чалавек (2019). Адміністрацыйны цэнтр — горад Херсон.

У складзе вобласці 49 тэрытарыяльных грамад.

## Геаграфія 
Размешчана на поўдні Украіны; абмываецца Чорным і Азоўскім морамі. Берагавая лінія парэзана залівамі і ліманамі (Дняпроўскі ліман, Сіваш, Ягарлыцкі, Тэндраўскі, Джарылгацкі залівы). Шмат астравоў. Уздоўж узбярэжжа распасціраюцца косы: Тэндраўская, Кінбурнская, Арабацкая Стрэлка.

Большая частка тэрыторыі ў межах Прычарнаморскай нізіны (вышыня каля 100 м). Паверхня парэзана далінамі рэк, ярамі. Карысныя выкапні: мінеральныя будаўнічы матэрыялы (пясок, гліна, вапнякі), солі Сіваша, торф, лекавыя гразі.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −3 да −5 °C, ліпеня 21—23 °C. Ападкаў 300—400 мм за год.

Галоўная рака — Дняпро. Да чэрвеня 2023 года існавала Кахоўскае вадасховішча.

На поўначы пашыраны чарназёмныя глебы, на поўдні — цёмна-каштанавыя і каштанавыя. Стэпы пераважна разараныя, невялікія ўчасткі дрэвава-хмызняковай расліннасці. Запаведнікі Асканія-Нова, Чарнаморскі.

## Гісторыя 
Херсонская вобласць была ўтворана 30 сакавіка 1944 года ў складзе УССР. З 1991 года ў незалежнай Украіне.

З 2022 года значная частка Херсонскай вобласці акупавана Расіяй і не кантралюецца ўладамі Украіны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вобласці Украіны
Харкаўская вобласць

**Ха́ркаўская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 31,415 тыс. км². Насельніцтва — 2,829 млн чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Харкаў.

У складзе вобласці 56 тэрытарыяльных грамад.

## Геаграфічныя звесткі 
### Месцазнаходжанне 
Размешчаная на паўночным усходзе Украіны. 

На поўначы і паўночным усходзе мяжуе з Белгародскай вобласцю Расіі, на ўсходзе — з Луганскай, на паўднёвым усходзе — з Данецкай, на паўднёвым захадзе — з Днепрапятроўскай, на захадзе ды паўднёвым захадзе — з Палтаўскай і Сумской абласцямі Украіны. 

Працягласць тэрыторыі з поўначы на поўдзень — 210 км, з захаду на ўсход — 220 км.

### Клімат 
Вобласць ляжыць у зонах лесастэпу і стэпу. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература ліпеня +21&nbsp;°C, студзеня –7&nbsp;°C. 

### Рэльеф 
Вобласць размешчаная ў межах Сярэднярускага і Прыдняпроўскага ўзвышшаў. Стэпавыя раёны характарызуюцца раўнінным ландшафтам, зрэдку сустракаюцца глыбокія яры.

Глебы пераважна чарназёмныя.

### Карысныя выкапні 
Харкаўшчына мае значныя паклады прыроднага газу, вапны, крэйды і інш. Паводле папярэдніх разлікаў запасы газу ў межах вядомых радовішчаў на Харкаўшчыне складаюць 75 мільярдаў м³. 

### Водныя аб'екты 
75 % водных рэсурсаў вобласці належаць да басейну Дона. Галоўная водная артэрыя — Северскі Данец — з'яўляецца правым прытокам Дона. Сярод іншых рэчак найбуйнейшымі з'яўляюцца Аскол, Уды, Бярэка. Агульная даўжыня 867 вадатокаў складае 6,4 тыс. км. Ёсць у вобласці і азёры, самае вялікае з якіх — Ліман. Створаны каля 50 вадасховішчаў. Па тэрыторыі вобласці праходзіць канал Дняпро—Данбас.

## Гісторыя 
У VII—X стст. частка тэрыторыі вобласці ўваходзіла ў склад Хазарзкага каганату. У XIII ст. тэрыторыя вобласці пацярпела ад нашэсця татара-манголаў. Доўгі час гэтыя землі заставаліся малазаселенымі. 

У 1596 г. на поўначы ад Ізюма была заснаваная першая расійская фартэцыя — Царабарысаў. У 1765 г. была створаная Слабодска-Украінская губерня.

З 1919 па 1934 гг. Харкаў быў сталіцай УССР. Харкаўская вобласць УССР была ўтвораная 27 лютага 1932 г.

Да ліпеня 2020 года ў вобласці налічвалася 27 раёнаў, пасла правядзення рэформ узбуйнення раёнаў, засталося 7.

## Адміністрацыйны падзел 
Вобласць налічвае 7 адміністрацыйных раёнаў, 17 гарадоў (з якіх 7 абласнога значэння), 61 пасёлкаў гарадскога тыпу, 175 пасёлкаў, 1508 вёсак.

### Гарады 
#### Абласнога значэння 
* Ізюм
* Куп’янск
* Лазава
* Люботын
* Пэрвамайскы
* Харкаў
* Чугуіў

#### Раённага значэння 
* Багадухіў
* Балаклія
* Барвінкавэ
* Валкы
* Ваўчанск
* Дэргачы
* Змііў 
* Краснаград
* Мэрэфа
* Піўдэннэ

## Літаратура 
* *Танцюра, В. І.* Історія Слобідської України : навчальний посібник / В. І. Танцюра, О. О. Пересада. — Харків : ХНУ імені В. Н. Каразіна, 2013. — 366 с.

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Херсон

**Херсо́н** () — горад абласнога значэння на поўдні Украіны, у нізоўі Дняпра. Адміністрацыйны цэнтр Херсонскай вобласці.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на правым беразе ракі Дняпро, каля яго ўпадзення ў Дняпроўскі ліман Чорнага мора.

## Гісторыя 
Заснаваны ў Расійскай імперыі ў 1778 годзе на месцы ваеннага ўмацавання, вядомага з 1743 года.

## Насельніцтва 
## Асвета 
* Херсонскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт
* Херсонскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Херсонскі дзяржаўны аграрна-эканамічны ўніверсітэт
* Херсонская дзяржаўная марская акадэмія

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Барыс Андрэевіч Лаўранёў
* Леанід Леанідавіч Вінер, Герой Савецкага Саюза

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Херсонскай вобласці

Катэгорыя:Парты Украіны
Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1778 годзе
Трынітраталуол

**Трынітраталуо́л** (2,4,6-трынітраталуол, альфа-трынітраталуол, тратыл, тол, TНT), C7H5N3O6 — араматычнае нітразлучэнне, адно з найбольш распаўсюджаных брызантных выбуховых рэчываў. Вынайдзены ў 1863 годзе нямецкім хімікам Ёзэфам Вільбрандам.

Уяўляе сабой бясколернае крышталічнае рэчыва (тэхнічны ТНТ жоўтага колеру) з тэмпературай плаўлення 80,85 °C (г.зн. плавіцца ў вельмі гарачай вадзе). Шчыльнасць 1663 кг/м³, літага — 1540—1590 кг/м³. Добра раствараецца ў бензоле, талуоле, ацэтоне, хлараформе, тэтрахлорметане, азотнай і сернай кіслотах. Дрэнна раствараецца ў вадзе. Хімічна ўстойлівы, доўгі час захоўваецца без раскладання. Тэмпература раскладання 240 °C.

ТНТ атрымліваюць нітраваннем талуолу сумессю сернай і азотнай кіслот пры тэмпературы 50—120 °C з ачысткай водным растворам сульфіту натрыю.

Ужываецца ў прамысловасці і вайсковай справе як самастойна (у грануляваным (гранулатол), прэсаваным або адліваным выглядзе), так і ў складзе шматлікіх выбуховых сумесяў (алюматол, аманал, аманіт і інш.). У ЗША тратыл у прамысловасці і горнай справе не ўжываюць з пачатку 1990-х гг. з-за таксічнасці прадуктаў выбуху.

## Выбуховыя паказчыкі 
* Энергія выбуховага пераўтварэння — 1010 ккал/кг
* Хуткасць распаўсюджання ударнай хвалі — 6700—7000 м/с (пры шчыльнасці 1,6 г/см³)
* Цеплавая энергія выбуху — 4228 кДж/кг
* Брызантнасць па Гесу — 16 мм
* Брызантнасць па Касту — 3,9 мм

## Літаратура 
* 
* Тринитротолуол // Российская энциклопедия по охране труда: В 3 т. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Изд-во НЦ ЭНАС, 2007.
* 
* 

Катэгорыя:Арганічныя рэчывы
Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Хмяльніцкая вобласць

**Хмяльні́цкая во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Украіны. Плошча вобласці — 20,6 тыс. км². Насельніцтва — 1,373 млн чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — Хмяльніцкі.

У складзе вобласці 60 тэрытарыяльных грамад.

## Вядомыя асобы 
* Антон Пятровіч Брынскі (1906—1981) — ваенны дзеяч, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза.
* Адам Сямёнавіч Славінскі (1885—1937) — рэвалюцыянер, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. Нарадзіўся ў пасёлку Панінка Палонскага раёна.
* Канстанцін Пятровіч Сцепанкоў (1928—2004) — савецкі і ўкраінскі акцёр тэатра і кіно, педагог. Народны артыст СССР (1977). Нарадзіўся ў сяле Пэчэськы Хмяльніцкага раёна.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вобласці Украіны
Юліус Вільбранд

**Юліус Вільбранд** (, 1839—1906) — нямецкі хімік, які ў 1863 годзе вынайшаў трынітраталуол.

## Біяграфія 
Вільбранд быў сынам урача Іозефа Вільбранда (1811—1893) і Альберціны Кнап (1817—1892). Ён працаваў ва ўніверсітэце Гётынгена разам з Фрыдрыхам Бейльштэйнам і ўпершыню апісаў у 1863 годзе ізаляванне сіметрычнага трынітраталуолу (TNT).

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Алан Гарсія

**Алан Габрыэль Людвіг Гарсія Перэс** (, , Ліма — , Ліма) — прэзідэнт Перу ў 1985—1990 і ў 2006—2011.

Стрэліў сабе ў галаву пры спробе арышту, памёр у шпіталі ў той жа дзень.

Катэгорыя:Прэзідэнты Перу
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Застрэліліся
Моніка Наранха

**Моніка Наранха** (), , Фігерас, Іспанія — папулярная іспанская спявачка.
## Дыскаграфія 
### Студыйныя альбомы 
* 1994 *Mónica Naranjo*
* 1997 *Palabra De Mujer*
* 2000 *Minage*
* 2001 *Chicas Malas*
* 2003 *Bad Girls*
* 2008 *Tarántula*

### Жывыя выступы 
2009 *Adagio* канцэрт з сімфанічным аркестрам (CD/DVD)

## Спасылкі 
* 
* 
* афіцыйны японскі сайт Монікі Наранха 
* Сайт фан клуба Монікі Наранха на іспанскай мове
* 
* http://www.todomusica.org/monica_naranjo/discos.shtml# Дыскаграфія Монікі Наранха
Пратэй (спадарожнік Нептуна)

[thumb|300px|right|Протэй, фотаздымак атрыманы з [КА Вояджэр-2 (жнівень 1989 года)]]
**Пратэ́й** — адзін з буйнейшых спадарожнікаў Нептуна, самы буйны з несферычных спадарожнікаў у Сонечнай сістэме. Быў адкрыты з дапамогай КА Вояджэр-2 у 1989 годзе. Названы ў гонар аднаго з марскіх багоў грэчаскай міфалогіі Пратэя.

Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы
Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў

**Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў** () (23 лютага (7 сакавіка) 1878, Астрахань — , Ленінград) — рускі мастак.

Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў паходзіў з сям’і настаўнікаў гімназіі, пачаў вучыцца жывапісу ў Астрахані Паўла Аляксеевіча Уласава ў 1893—1896 гадах.

## Галерэя 

File:Boris Kustodiev. Yuliya Kustodieva with her daughter.JPG|Ю. Я. Кустодзіева з дачкой, 1906
File:Kustodiev irina.jpg|Ірына Кустодзіева, 1906

Катэгорыя:Мастакі Расіі
Народ Рохана

**Роханцы (Рахірымы)** — народ Рохана, людзей у свеце Толкіна. Прыйшлі пазней за гондарцаў.

У 3019 г. Трэцяй Эпохі роханцы прынялі непасрэдны ўдзел у Вайне Пярсцёнка, дзе яны выступалі супраць мордарцаў і ізенгардцаў.

Катэгорыя:Людзі Серадзем’я
Марс-3

**«Марс-3»** — савецкая аўтаматычная міжпланетная станцыя, прызначаная для вывучэння Марса як з арбіты, так і з паверхні планеты. «Марс-3» — першы касмічны апарат, які здзейсніў мяккую пасадку на паверхню Марса.

## Храналогія 
АМС «Марс-3» была запушчана з касмадрома Байканур 28 мая 1971 года (18:26:30 па маскоўскім часе) пры дапамозе ракеты-носьбіта «Пратон-К» з дадатковай 4-й ступенню-разгонным блокам. У адрозненне ад АМС папярэдняга пакалення, «Марс-3» быў спачатку выведзены на прамежкавую арбіту штучнага спадарожніка Зямлі, а затым разгонным блокам пераведзены на міжпланетную траекторыю.

Палёт да Марса працягваўся больш за 6 месяцаў. 8 чэрвеня і ў лістападзе 1971 года былі паспяхова праведзены карэкцыі траекторыі руху. Да моманту збліжэння з Марсам палёт праходзіў па праграме.

Прылёт станцыі да планеты супаў з вялікай пылавы бурай. Пылавая бура пачалася 22 верасня 1971 года ў светлай вобласці Noachis у Паўднёвым паўшар’і. Да 29 верасня яна ахапіла дзвесце градусаў па даўгаце ад вобласці Ausonia да вобласці Thaumasia. 30 верасня бура закрыла паўднёвую палярную шапку. Магутная пылавая бура абцяжарвала навуковыя даследаванні паверхні Марса са штучных спадарожнікаў «Марс-2», «Марс-3», «Марынер-9». Бура скончылася толькі каля 10 студзеня 1972 года.

Там часам, 2 снежня 1971 года была праведзена трэцяя карэкцыя траекторыі апарата. Карэкцыя была выканана з дапамогай бартавой аўтаматыкі без выкарыстання наземных сродкаў. Сістэма аўтаномнай астраарыентацыі апарата забяспечыла арыентацыю і вызначыла становішча адносна Марса. Атрыманыя дадзеныя былі аўтаматычна ўведзены ў бартавую ЭВМ, якая разлічыла велічыню і напрамак карэктуючага імпульсу і выдала неабходныя каманды для правядзення карэкцыі. Пасля правядзення трэцяй карэкцыі Марс-3 выйшаў на траекторыю, якая праходзіць на адлегласці 1500 км ад паверхні Марса.

2 снежня 1971 года — КА Марс-3 ажыццявіў першую ў гісторыі мяккую пасадку на паверхню Марса.

## Завяршэнне місіі 
23 жніўня 1972 года на КА Марс-3 скончыліся запасы азоту ў сістэме арыентацыі касмічнага модуля, даследаванні былі спынены.

## Месцазнаходжанне 
Марс-3
Марс-3
Катэгорыя:Касмічныя апараты паводле алфавіта
(612243) 2001 QR322

**(612243) 2001 QR322** — астэроід, які знаходзіцца ў пункце Лагранжа (пункт L4) на арбіце Нептуна (траянскі астэроід). Гэта першы з адкрытых траянскіх астэроідаў на арбіце Нептуна. Адкрыты 21.08.2001.

## Фізічныя дадзеныя 
Пакуль мала чаго вядома пра гэты траянскі астэроід. Прыблізны дыяметр астэроіда 60—160 км.

## Крыніцы 
Т
Уфіцы

**Галерэя Уфіцы** (, літаральна — «галерэя канцылярый») — палац Фларэнцыі, пабудаваны ў 1560—1581 гг., сёння з'яўляецца адным з самых буйных і значных музеяў еўрапейскага выяўленчага мастацтва.

## Карціны 
* Аўтапартрэт, Рафаэль
## Галерэя 

Выява:Cimabue 033.jpg|*Маэста*. Чымабуэ
Выява:Giotto, 1267 Around-1337 - Maestà - Google Art Project.jpg |*Маэста*. Джота
Выява:Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|*Дабравешчанне*. Сімонэ Марціні
Выява:Filippo Lippi - Madonna col Bambino e due angeli - Google Art Project.jpg|*Мадонна*. Філіпа Ліпі
Выява:Botticelli-primavera.jpg|*Вясна*. Сандра Бацічэлі
Выява:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|*Нараджэнне Венеры*. Сандра Бацічэлі
Выява:Leonardo_da_Vinci_-_Adorazione_dei_Magi_-_Google_Art_Project.jpg|*Пакланенне вешчуноў* Леанарда да Вінчы
Выява:Piero della Francesca 044.jpg|*Герцаг і герцагіня урбінскія.* П'еро дэла Франчэска
Image:The Madonna in Sorrow.jpg|Мадонна, якая смуткуе, Джавані Батыста Сальві

## Гл. таксама 
* Алтар Парцінары

## Спасылкі 
* Palazzo degli Uffizi, Florence virtual reality movie and pictures
* Uffizi Gallery

Катэгорыя:Музеі Фларэнцыі
*
Катэгорыя:Мастацкія музеі Італіі
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Медычы
Міранда (спадарожнік Урана)

**Міранда** — адзін з буйных спадарожнікаў Урана. Адкрыта 16 лютага 1948 года амерыканскім астраномам Джэрардам Койперам, і названая ў гонар гераіні п’есы У. Шэкспіра.

У 1986 годзе побач з Мірандай пралятаў КА Вояджэр-2.

## Арбіта 
Адлегласць ад Урана 129 780 км, дыяметр каля 470 км, сідэрнічны перыяд — 1,41347925 зямных сутак. Міранда заўсёды павернута да Урана адным бокам (як Месяц да Зямлі).

## Адметнасці 
 (з права па цэнтры) — самая высокая скала Сонечнай сістэмы]]
На Мірандзе размешчана самая вялізная скала Сонечнай сістэмы — Verona Rupes, вышынёй 20 км.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Урана
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1948 годзе
Рэвальвер М1917

**Рэвальвер M1917** (Colt M1917 ці Smith & Wesson M1917) — амерыканскі шасцізарадны рэвальвер, .45 ACP калібра.

Рэвальвер прыняты на ўзбраенне войскам ЗША ў 1917, у дадатак да стандартнага пісталета Кольт M1911 .45 ACP калібра.

Пасля, рэвальвер выкарыстоўваўся тылавым войскам. Існавала два варыянты рэвальвера M1917, адзін ад сістэмы Кольта і адзін ад S&W (Сміт-Весан М1917).

Катэгорыя:Рэвальверы
Харэй

**Харэй** (— танцавальны), **трахей** — двухскладовы вершаваны памер, стапа якога ўтрымлівае доўгі і наступны кароткі (у квантытатыўным вершаскладанні) ці націскны і наступны за ім ненаціскны (у сілаба-танічным вершаскладанні) склады.
## Прыклад харэя 
*Чатырохстопны: *

Г**э**й, на|п**е**рад|, п**о**кі| с**э**рца|
Б'**е**цца|, рв**е**цца| н**а** пра|ст**о**р...
(Янка Купала)

Катэгорыя:Метрыка
Францішак Яшчалд

**Францішак Яшчалд** (; ,  — ) — польскі і беларускі архітэктар, які працаваў на Падляшшы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і польскага разбяра і мастака . Вучыўся ў Варшаўскім універсітэце.

Працаваў на Беларусі і ў Польшчы.

## Вядомыя працы 
### На Беларусі 
Стварыў шэраг палацаў на Гродзеншчыне і на Палессі

* Косаўскі палац з садам у Мерачоўшчыне (1838, сумесна з Уладзіславам Марконі)
* Палац у Вістычах Брэсцкага раёна (1830-я гады, не захаваўся)
* Палац і парк у Кавярдзяках Брэсцкага раёна
*Капліца-пахавальня роду Ажэшкаў у Закозелі

### У Польшчы 
* Перабудова палаца ў 
* Палац і парк у , пазней перабудаваны
* Палац і парк у 
* Палац і парк у 
* Палац і парк у 
* Палац і парк у 
* Праект помніка капітана польскай арміі Фелікса Тыкеля (1795—1847) на могілках у Жыхліне (1848)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Віртуальнае Падляшша 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Польшчы
Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя
Рэвальвер R.I.C.

**Рэвальвер Webley R.I.C.** — рэвальвер Каралеўскага ірландскага паліцэйскага палка (Royal Irish Constabulary — R.I.C.).

Распрацаваны і выпушчаны ў 1867 г. ў Бірмінгеме. Паліцэйскі полк прыняў рэвальвер на ўзбраенне ў 1868 г.

Рэвальвер аснашчаны васьмігранным ствалом; барабан мае паглыбленні на бакавой паверхні ў выглядзе эліпса. Ударна-спускавы механізм падвойнага дзеяння.

## Спасылкі 
* The Weapons Collection: Pistols Revolver , REME Museum of Technology.
* Historical Overview of the Webley Mk 4 Revolver from *American Rifleman* 

Катэгорыя:Рэвальверы
Мерыда (Венесуэла)

**Мерыда** (, поўная назва *Santiago de los Caballeros de Mérida*) — горад на захадзе Венесуэлы. Сталіца і найбуйнейшы горад штата Мерыда.
Насельніцтва каля 300 тыс. жыхароў, з прыгарадамі — больш за 500 тыс.

Горад размешчаны ў горнай даліне на вышыні 1630 м паміж хрыбтамі, якія ўваходзяць у горную сістэму Кардыльера-дэ-Мерыда (частка Анд). Месца размяшчэння самай высакагорнай (найвышэйшы пункт 4765 м) і другой па даўжыні ў свеце (12,5 км) канатнай дарогі Teleférico de Mérida, з якой адкрываецца від на пік Балівар.

## Гісторыя 
Першы раз Мерыда была заснаваная нелегальна ў 1558 г. іспанцам Хуанам Радрыгесам Суарэсам, які назваў яе Сант’яга-дэ-Лос-Кабальерас-дэ-Мерыда. З-за адсутнасці дазволу іспанскай кароны на будаўніцтва горада Суарэс быў арыштаваны і адпраўлены ў Багату. Напярэдадні вынясення смяротнага прысуду іспанец знік і схаваўся ў Трухільё (Венесуэла), дзе атрымаў палітычны прытулак. Другі заснавальнік Мерыды, Хуан дэ Мальданада, валодаў неабходным дазволам.

Мерыда, якая знаходзіцца ў атачэнні гор, доўгі час была правінцыйным горадам. За некалькі стагоддзяў здарылася ўсяго некалькі знамянальных падзей: моцны землятрус 1820 года і двухразовы візіт Сімона Балівара па шляху ў Калумбію і пры вяртанні ў Каракас.

## Асаблівасці 
* Мерыда — універсітэцкі горад, дзе вучыцца каля 40 000 студэнтаў.
* У горадзе налічваецца 28 гарадскіх паркаў — больш, чым у любым іншым горадзе Венесуэлы.
* Кожны год у Мерыдзе праводзіцца фестываль Ферыя дэль Соль.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Мерыдскі дзяржаўны сімфанічны аркестр
* Андскі ўніверсітэт, Венесуэла

## Спасылкі 
* Merida.gob.ve 

Катэгорыя:Гарады Венесуэлы
Вялікі Каньён

thumb|300px|Вялікі Каньён
**Вялікі Каньён** (ЗША) (; *Гранд-Каньён*) — адзін з найбольш глыбокіх каньёнаў у свеце. Знаходзіцца на плато Каларада, штат Арызона, ЗША, на тэрыторыі нацыянальнага парку Гранд-Каньён. Прарэзаны ракой Каларада у тоўшчы вапнякоў, сланцаў і пясчанікаў. Даўжыня каньёна — 446 км. Шырыня (на ўзроўні плато) вагаецца ад 6 да 29 км, на ўзроўні дна — меней кіламетру. Глыбіня — да 1600 м.
З 1979 года Вялікі Каньён уваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фатаграфіі Гранд Каньёна, аўтар Ганна Лявіцкая 
* Сферычная панарама Вялікага Каньёна  (фота ўзяты з Google Earth)
* Фотагалерэя

Катэгорыя:Каньёны Арызоны
Катэгорыя:Геалагічныя агаленні
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў ЗША
Арыель (спадарожнік Урана)

**Арыель** — чацвёрты па велічыні спадарожнік Урана. Адкрыты 24 кастрычніка 1851 года брытанскім астраномам У. Ласелам. Названы ў гонар гераіні паэмы Аляксандра Поўпа.

## Даследаванне 
Упершыню (адзіны раз) насупраць Арыеля праляцеў КА «Вояджэр-2», 24 студзеня 1986 года ён прайшоў каля спадарожніка на адлегласці 127 000 км. На жаль, даследаваць тады ўдалося толькі паўднёвую частку Арыеля, асветленую сонечным святлом.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Урана
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1851 годзе
Адэлаіда

**Адэлаіда** () — сталіца і самы вялікі горад штата Паўднёвая Аўстралія, пяты па велічыні горад краіны. Насельніцтва — больш за 1,1 мільёна чалавек (2004). Горад размешчаны на беразе заліва Святога Вінсента, на Адэлаідскіх раўнінах, на поўнач ад паўвострава Фларо, ля падножжа хрыбта Маўнт-Лофці.

Названы ў гонар каралевы Адэлаіды, жонкі караля Вільгельма IV, горад быў заснаваны 28 снежня 1836 у якасці сталіцы адзінага свабоднага брытанскага паселішча ў Аўстраліі. Палкоўнік Уільям Лайт, адзін з айцоў-заснавальнікаў горада, распрацаваў гарадскі план і выбраў месца размяшчэння горада на беразе ракі Торэнс. Пад уплывам Уільяма Пена Лайт надаў вуліцам горада форму рашоткі, у якой перасякаюцца шырокія бульвары і прасторныя плошчы. Цэнтр горада цалкам акружаны паркавай зонай. Ранняя Адэлаіда стала цытадэллю рэлігійнай свабоды, прагрэсіўнай палітыкі і грамадзянскіх правоў, якія прывялі да правядзення ўнікальных сацыяльных рэформ. Сёння Адэлаіда знакамітая сваімі фэстамі, а таксама віном, мастацтвам і спартыўнымі дасягненнямі.

Як урадавы і камерцыйны цэнтр Паўднёвай Аўстраліі, Адэлаіда мае вялікую колькасць дзяржаўных і фінансавых устаноў. Большасць з іх размешчаны ў цэнтры горада, а таксама ў прыгарадах.

## Геаграфія 
Адэлаіда размешчана на поўнач ад паўвострава Фларо, на Адэлаідскіх раўнінах паміж залівам Святога Вінсента і невысокім хрыбтом Маўнт Лофці. Горад расцягнуўся на 20 км ад узбярэжжа да падножжа Адэлаідскіх узгоркаў і на 90 км ад Гоўлера на поўначы да Селікс-Біч на поўдні. Па звестках Аўстралійскага бюро статыстыкі, агульная плошча гарадской тэрыторыі Адэлаіды складае 870 км², сярэдняя вышыня — 50 метраў над узроўнем мора. Гара Лофці размешчана на ўсход ад горада ў пагорыстай мясцовасці, яе вышыня складае 727 метраў. Гэта найвышэйшы пункт у горадзе і ў частцы штата Паўднёвая Аўстралія, размешчанай на поўдзень ад Буры.

Вялікая частка сучаснай тэрыторыі Адэлаіды да брытанскага засялення ўяўляла сабою буш, толькі на ўзбярэжжы размяшчаліся багністыя глебы. Аднак значныя тэрыторыі, пакрытыя натуральнай расліннасцю, былі расчышчаны, за выключэннем тэрыторый запаведнікаў, такіх як Запаведнік Клеланд і Нацыянальны парк Белэйр. Праз рэгіён працякае некалькі рэк і ручаёў. Самымі буйнымі з іх з’яўляюцца рэкі Торэнс і Анкапарынга. Прэсную ваду горад атрымлівае з некалькіх вадасховішчаў, найбуйнейшыя з якіх — Маўнт Болд і Хэпі Уэлі — забяспечваюць больш за палову патрэб горада ў вадзе.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла

## Адукацыя 
* Універсітэт Адэлаіды
* Універсітэт імя М. Фліндэрса

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Чыгуначная станцыя Осбарн
* Чыгуначная станцыя Торэнс Парк

## Крыніцы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1836 годзе
Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Аўстраліі
Вояджэр-1

**Вояджэр-1** () — аўтаматычны зонд праекта «Вояджэр», асноўная задача якога — даследаванне Сонечнай сістэмы і яе наваколля. Самы далёкі ад Зямлі і самы хуткі штучны аб’ект, створаны чалавекам. У цяперашні час знаходзіцца ў працоўным стане і выконвае дадатковую місію па азначэнні месцазнаходжання меж Сонечнай сістэмы, уключаючы пояс Койпера.

Запушчаны NASA 5 верасня 1977 года. Першапачаткова планаваўся як Марынер-11, але быў дапрацаваны для больш працяглага выкарыстання. Працягласць місіі першапачаткова была вызначаная толькі ў 5 гадоў.

Галоўнае адрозненне зонда «Вояджэр-1» — тое, што для яго была абраная карацейшая траса, чым для «Вояджэра-2»: «Вояджэр-1» павінен быў наведаць толькі Юпітэр і Сатурн. «Вояджэр-1» быў першым зондам, які зрабіў дэталёвыя здымкі спадарожнікаў гэтых планет.

28 жніўня 2009 года касмічны апарат быў прыкладна ў  (16,596 млрд км) ад Сонца і дасягнуў мяжы ўдарнай хвалі (паміж Сонечнай сістэмай і міжзоркавай прасторай, у якой уплыў Сонца саступае ўплыву іншых цел Галактыкі).

У 2012 годзе міжпланетны зонд «Вояджэр-1», запушчаны 35 гадоў назад, перасёк мяжу геліясферы і стаў першым у гісторыі штучным аб’ектам, які пакінуў Сонечную сістэму. Касмічны апарат дасягнуў адлегласці 18 млрд км ад Зямлі, што ў 123 разы перавышае адлегласць паміж Зямлёй і Сонцам. Ад моманту адпраўкі ім сігналу да атрымання яго цэнтрам кіравання «Лабараторыі Рэактыўнага Руху» праходзіць 16 гадзін.

«Вояджэр-1» рухаецца па гіпербалічнай траекторыі на трэцяй касмічнай хуткасці, што гарантуе, што ён не вернецца ў Сонечную сістэму пад дзеяннем гравітацыйнага прыцягнення Сонца. Нараўне з «Вояджэрам-1», міжзоркавымі даследаваннямі займаецца «Вояджэр-2». Ужо даўно выйшаў запланаваны тэрмін працы абодвух Вояджэраў, але, тым не менш, яны працягваюць атрымліваць энергію ад трох радыяізатопных тэрмаэлектрычных генератараў, якія, як чакаецца, будуць вырабляць дастатковую для даследаванняў электраэнергію прыблізна да 2025 года.

У снежні 2023 года NASA паведаміла аб праблемах з атрыманнем даных ад апарата, што, як пазней высветлілася, было вынікам адмовы адной з мікрасхем памяці. Пасля вырашэння праблемы 20 красавіка 2024 года Вояджэр-1 ізноў даслаў даныя аб стане яго сістэм.

## Гл. таксама 
* Вояджэр-2

## Крыніцы 
Вояджэр-1
Катэгорыя:Вояджэр
Аральскае мора

**Аральскае мора** (Арал; , ) — былое бяссцёкавае салёнае возера ў Сярэдняй Азіі, на мяжы Казахстана і Узбекістана.

З 1960-х гадоў узровень мора (і аб’ём вады ў ім) хутка змяншаецца з прычыны гідратэхнічнага будаўніцтва і забору вады з рэк Амудар’я і Сырдар’я з мэтай арашэння. Да пачатку абмялення Аральскае мора было чацвёртым па велічыні возерам у свеце.

У 2002 годзе Казахстан ініцыяваў праект рэгулявання рэчышча Сырдар’і дзеля захавання паўночнай часткі Аральскага мора. Была збудавана Какаральская плаціна Аральскага мора, дамбы на Сырдар’і, вадасховішчы. Па выніках першай фазы праекта да 2022 года прапускная здольнасць Сырдар’і істотна павялічылася, аб’ём вады ў Аральскім моры вырас з 15,6 км³ да 27,1 км³, адначасова зменшылася мінералізацыя вады з 23 да 17 г/л.

Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Азёры Казахстана
Катэгорыя:Азёры Узбекістана
Ферыя дэль Соль

**Ферыя дэль Соль** ( — свята сонца) — міжнародны фестываль культуры, які праводзіцца кожны люты ў венесуэльскім горадзе Мерыда. Праграма фестывалю ўключае баі быкоў, выстаўкі, канцэрты, парады, спартыўныя спаборніцтвы і абранне *Каралевы Сонца* (*Reina del Sol*) .
thumb|200px|Цэнтр конкурсу *Царыца Сонца* (*Reina del Sol*)

## Гісторыя 
[thumb|200px|Панарама Пласа дэ Торас Román Eduardo Sandia, [Мерыда (Венесуэла)|Мерыда]]
Ідэя правядзення фестывалю ўзнікла тады, калі група аматараў вырашыла пабудаваць плошчу для бою быкоў (Пласа дэ Торас). Такія баі карысталіся папулярнасцю ў іншых венесуэльскіх гарадах. Першапачаткова было вырашана прымеркаваць фестываль да Дня бязгрэшнага зачацця Панны Марыі і праводзіць святкаванні 9 і 10 снежня.
У 1968 фестываль Ферыя дэль Соль не адбыўся, але 13 красавіка таго ж года быў арганізаваны бой быкоў, які прыпаў на Вялікую суботу.

## У Сеціве 
* Ферыя дэль Соль 
Катэгорыя:Святы Венесуэлы
Катэгорыя:Культура Венесуэлы
Катэгорыя:Венесуэла
Тытыкака

**Тытыка́ка** (, кечуа: *Titiqaqa*, аймара: *Titiqaqa*) — возера ў Андах, найбуйнейшае (пасля лагуны Маракайба) возера Паўднёвай Амерыкі, найбольш высока размешчанае суднаходнае возера ў свеце. Знаходзіцца на мяжы Балівіі і Перу. Назва складаецца са слоў мовы індзейцаў кечуа: *кака* — скала і *тыты* — месца здабычы руды.

Возера Тытыкака знаходзіцца на вышыні 3821 м над узроўнем мора, а яго сярэдняя глыбіня складае ад 140 да 180 м (максімальна 304 метры). У даўжыню яно складае 230 км, а ў шырыню 97 км. Плошча паверхні — 8300 км². Возера складаецца з дзвюх частак (*Lago Huinaymarca* i *Lago Chucuito*), раздзеленых паўвостравам Цікуіна.

Узровень вады мяняецца, часамі нават на пяць метраў. У мінулым возера мела большыя памеры, аб чым кажа старая берагавая лінія. Тытыкака гэта астатак старадаўняга ўнутранага мора Лага Балівіян, якое пакрывала раней усё Альтыплана. Але геалагічныя працэсы і інтэнсіўнае выпарэнне прывяло да зніжэння ўзроўню вады. Возера ўтварылася хутчэй за ўсё ўжо ў міяцэне.

У возера ўпадае 25 рэк (Сухес, Ілавэ, Коата, Раміс і г. д.), а выцякае адна — Дэсагуадэра, якая злучае Тытыкаку з возерам Паапо. На возеры Тытыкака знаходзіцца 41 востраў, якія часткова заселеныя. Насельнікі астравоў уру лічацца прамымі нашчадкамі першых тубыльцаў Альтыплана. 

Найбольш вядомы сярод турыстаў востраў Ісла дэль Соль (ісп.: *востраў Сонца*) — па легендах інкаў, тут нарадзіўся белы бог Віракоча і першыя інкі: Манка Капас і яго сястра і адначасова жонка Мама Окла, а таксама і само Сонца ці Інці. Гэты востраў і цяпер з'яўляецца святым месцам для індзейцаў Аджмара і Кечуа. Востраў Сонца мае 10 км у даўжыню і 5 км у шырыню. Жыве тут каля 2000 індзейцаў. На тэрыторыі вострава засталіся руіны з інкскага перыяду, самыя вядомыя з якіх гэта Пілка Каіна і комплекс Чынкана, у склад якога ўваходзіць святая скала звязаная з інкскай легендай утварэння. У Чалапампа знаходзіцца музей рэчаў знойдзеных археолагамі, з якіх частка выкананая з чыстага золата.

Жыхары гарадоў, якія знаходзяцца на ўзбярэжжы возера (самы вялікі Пуна ў Перу і Гуакуі ў Балівіі) жывуць у асноўным рыбалоўствам і турызмам. На паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера (тэрыторыя Балівіі), знаходзяцца руіны перадкалумбавай эпохі г. зв. Тыахуанака, дзе размяшчаўся галоўны цэнтр культуры з аднайменнай назвай.

## Спасылкі 
* возера Тытыкака 

Катэгорыя:Азёры Балівіі
Катэгорыя:Азёры Перу
Катэгорыя:Азёры Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Памежныя азёры
Катэгорыя:Горныя азёры
Дактыль

**Дактыль** (ад  — палец) — трохдольны памер антычнай метрыкі з аднаго доўга і двух наступных за ім кароткіх складоў. У сілаба-танічным вершаскладанні яму адпавядае стапа з аднаго націскнога склада і двух ненаціскных за ім.
## Прыклады дактыля 
*Трохстопны:*

К**о**лькі па| св**е**це сха|дз**і**лі,
П**е**рата|пт**а**лі бя|д**ы**...
(Яўгенія Янішчыц)

*Чатырохстопны:*

Цв**ё**рда тры|м**а**ўся ю|н**а**к на да|пр**о**се,
Т**о**ячы| сл**о**вы і| д**у**мкі сва|**е**...
(Аркадзь Куляшоў)

## Літаратура 
* Рагойша В.П. Паэтычны слоўнік. Мінск, "Беларуская навука", 2004. ISBN 985-08-0598-6.

Катэгорыя:Метрыка
Юрый Уладзіслававіч Гарбінскі

**Юрый Уладзіслававіч Гарбінскі** (, м. Камаі, Пастаўскі раён) — беларускі літаратуразнавец і гісторык.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут (1984). У 1984-88 працаваў настаўнікам, у 1991-93 выкладчык Беларускага педагагічнага універсітэта. 3 1993 у Інстытуце славістыкі Польскай АН, з 1997 яго навуковы супрацоўнік. Доктар гуманітарных навук у галіне літаратуразнаўства (Варшава, 1997), доктар габілітаваны гуманітарных навук у галіне гісторыі (Ольштын 2011).

## Навуковая дзейнасць 
Даследуе гісторыю польска-беларускіх культурных і літаратурных узаемаадносін і кантактаў (у т.л. творчасць пісьменнікаў польска-беларускага культурнага памежжа ХІХ і ХХ ст.), уплыў Усходу і Захаду на менталітэт беларусаў, гісторыю беларускага рэлігійнага руху, у т.л. і на эміграцыі. Адзін з аўтараў кнігі «Вяртання маўклівая споведзь: Творцы беларускай гісторыі ў кантэксце часу» (1994), аўтар прадмовы і каментарыяў, укладальнік анталогіі «Беларуская думка XX ст.: Філасофія, рэлігія, культура» (1998), аўтар-укладальнік кнігі «Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны» (1999), аўтар (з Ю. Туронкам) і навуковы рэдактар біяграфічна-бібліяграфічнага слоўніка «Беларускі хрысціянскі рух XX ст.» (2003), аўтар манаграфіі "Беларускі рэлігійны друк на Захадзе: пэрыёдыка і графічныя друкі (1945—2005), выдадзенай у Нью Ёрку (2009).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пастаўскім раёне
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Запалка

thumb|Гарыць запалка

**Запалка** — палачка з гаручага матэрыялу з запальнай галоўкай на канцы, якая служыць для атрыманя адкрытага агню. З'явіліся ў канцы 18 стагоддзя. 

У Беларусі запалкі вырабляюцца на заводах у Пінску і Барысаве.

## Віды сучасных запалак 
Па матэрыялу палачкі запалкі можна падраздзяліць на драўляныя (вырабленныя з мяккіх парод дрэў — ліпы, асіны, таполі, хвоі), кардонныя і васкавыя (парафінавыя — вырабленыя з бавоўнавага жгута, прапітаннага парафінам).

Па метаду запальвання: цёрачныя (запальваючыяся пры трэнні аб адмысловую паверхню — цёрку) і бясцёрачныя (запальваючыяся пры трэнні аб любую паверхню).

Цёрачныя запалкі ўсялякага тыпу з’яўляюцца асноўным масавым відам запалак ва ўсім свеце.

Бясцёрачныя запалкі (сексвісульфідныя) выпускаюцца ў аснаўным у Англіі і ЗША, у абмежаванай колькасці.

## Тэмпература гарэння 
Тэмпература полымі адпавядае тэмпературы ўзгарання драўніны, а тэмпература гарэння драўніны складае 800-1100

## Гісторыя запалкі 
### Раннія адкрыцці 
Пэўнае падабенства да запалак было ў сярэднявяковым Кітае. Гэта былі тонкія шчэпачкі з кончыкамі, прапітанамі звычайнай чыстай серай.

## Гл. таксама 
* Філуменія
* Запальніца
* Агонь
* Крэсіва

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крыніцы агню
Іван Сямёнавіч Пуцята

**Іван Сямёнавіч Пуцята з князёў друцкіх** (каля 1390 — пасля 1466) — вялікалітоўскі арыстакрат.

Сын друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча. Мянушка «Пуцята», з якой ён часта выступае ў дакументах, адрознівала яго ад брата і цёзкі Івана Бабы.

У дакументах з’яўляецца ў 1422 годзе. У 1424 годзе ўдзельнічаў у паходзе супраць татар. Быў адным з найтрывалейшых прыхільнікаў вялікага князя Свідрыгайлы, заставаўся ў яго атачэнні яшчэ ў 1437—1438 годзе.

Ад вялікага князя Казіміра Ягелончыка атрымаў маёнтак Слабодку ў Аршанскім павеце.

## Сям’я 
Меў сыноў Міхаіла, Васіля, Дзмітрыя, Івана Пуцяцічаў і, магчыма, яшчэ аднаго, чыя дачка ўнесла Падбярэззе каля Друцка і частку Басеі ў род князёў Ямантавічаў.

Ад Міхаіла Пуцяціча пайшоў род Друцкіх-Талачынскіх, ад Васіля — Друцкіх-Горскіх.

## Літаратура 
* 
* *Wolff, J.* Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895.

Катэгорыя:Друцкія
Пуцята, Іван Сямёнавіч
Вакзал Ватэрлоа

**Вакзал Ватерлоа** (*Waterloo Station*) — самы загружаны чыгуначны вакзал у Лондане і ва ўсёй Вялікабрытаніі. Адкрыўся ў раёне Ламбет (паўднёвей Тэмзы) у 1848 годзе; цалкам перабудаваны ў 1900-22 гг. Да лістапада 2007 года (калі быў уведзены ў строй новы тэрмінал на вакзале Сент-Панкраса) з'яўляўся канчатковай станцыяй Еўратунэля — адсюль адпраўляліся цягнікі на Францыю і Бельгію. Гэтаму вакзалу прысвечана самая вядомая песня рок-гурта «The Kinks» — «Waterloo Sunset» (1966).

Вакзал Ватэрлоа стаў апошнім прыпынкам у паўвекавой гісторыі лонданскага даблдэкера «Рутмастэр», апошні рэйс якога адбыўся па 159 маршруту да вакзала Ватэрлоа. 
Гэта адбылося 9 снежня 2005 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вакзалы Лондана