open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Войскі вялікі літоўскі

**Во́йскі вялікі літоўскі** — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім. З'явіўся ў XVIII стагоддзі, не меў свайго аналага ў Кароне Польскай.

Войскімі вялікімі літоўскімі былі:
* Фёдар Богуш (1596)
Урад вакантны (?)
* Габрыэль Кімбар (? — 1744)
* Габрыэль Дамінік Шанкоўскі-Саванеўскі (1.1745 — 1755)
* Адам Мікоша (5.1755 — 1764 — ?)
* Ян Пясецкі (? — 1767—1783)
* Міхал Залескі (1783 —)

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Вялікая сінагога (Будапешт)

thumb|Вялікая сінагога на вуліцы Дохань у Будапешце
Будапешцкая **Вялікая сінагога** (; таксама **сінагога на вуліцы Дохань**, ) — найбуйнейшая сінагога ў Еўропе. Размешчана ў яўрэйскім квартале Пешта, дзе дагэтуль пражывае шмат яўрэяў, якія беражліва захоўваюць свае традыцыі.

Праект сінагогі з двума купаламі-цыбулінамі ў псеўдагістарычным маўрытанскім стылі, закліканым нагадаць пра блізкаўсходнія карані яўрэяў, быў створаны венскім архітэктарам Людвігам Фёрстэрам, які стварыў да гэтага сінагогу ў Вене. Будаўніцтва сінагогі праходзіла ў 1854—1859 гадах. Яўрэйская абшчына, не цалкам задаволеная тварэннем Фёрстэра, прыцягнула на дапамогу венцу мясцовых архітэктараў Фрыдэша Фесля і Ёжэфа Хільда. Вынікам гэтага супрацоўніцтва стала культавае збудаванне ў выглядзе двухпавярховага будынка з трыма нефамі з белай і чырвонай цэглы, упрыгожанага паліхромнай керамікай, з філігранным карнізам і акном-разеткай. Будынак разлічаны на 3000 чалавек. Плошча ўнутраных памяшканняў складае 1200 кв. м., вышыня вежаў складае 44 м. Асвячэнне сінагогі адбылося 6 верасня 1859 года. Арган Вялікай сінагогі памятае Ферэнца Ліста і Каміля Сен-Санса.

Да Вялікай сінагогі прылягае будынак Яўрэйскага музея Будапешта, пабудаванага ў 1929—1931 гадах па праекце Ласла Вага і Ферэнца Фарага на месцы дома, дзе нарадзіўся заснавальнік сіянізму Тэадор Герцль.

## Літаратура 
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
* Венгрия. АЯКС-ПРЕСС. Москва. 2007. ISBN 978-5-94161-300-7

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Вялікай сінагогі

Катэгорыя:Сінагогі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Будапешта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1859 годзе
Катэгорыя:1859 год у Будапешце
Катэгорыя:Пешт, Будапешт
Катэгорыя:Збудаванні Венгрыі ў маўрытанскім стылі
Інстыгатар вялікі літоўскі

**Інстыгатар вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім. Выконваў функцыі галоўнага пракурора дзяржавы.

У Польшчы ўведзены ў 1557. У ВКЛ упершыню згадваецца ў 1565, з 17 стагоддзя меў намеснікам віцэ-інстыгатара. З 18 стагоддзя дыгнітарскі ўрад.

Выступаў па ўсіх справах, не акрэсленых у праве, уносіў скаргі пра здраду дзяржаве і абразу маястату вялікага князя. Пільнаваў даходы са сталовых маёнткаў вялікага князя, уносіў скаргі супраць ураднікаў па гаспадарчых справах. Засядаў у задворным асэсарскім судзе (з правам дарадчага голасу) і рэфэрэндарскім, падпарадкоўваўся канцлеру.

На сойме 1775 віцэ-інстыгатары былі параўнаны з інстыгатарамі, якіх пасля гэтага было двое.

]]

Інстыгатарамі вялікімі літоўскімі былі:
* Мальхэр Камінскі (Каменскі) (26.7.1586 — 1604)
* Мікалай Пжэлеўскі (Пузэлеўскі) (24.4.1604 — ?)
* Якуб Залескі (? — 1623 — ?)
* Хрызастом Валадкевіч (11.3.1626 — 1633)
* Юры Драслаўскі (21.3.1633 — ?)
* Стэфан Хжанстоўскі (1638—1647)
* Самуэль Камароўскі (1647 — ?)
* Крыштаф Казімір Уніхоўскі (1649—1659(?))
* Вінцэнт Орда (22.3.1659 — 1665)
* Ян Замбжыцкі (1666—1670)
* Сымон Казімер Куровіч-Забістойскі (2.1679 — 1692)
* Дыянісі Рамановіч (6.1692 — ?)
* Станіслаў Руткевіч (1696—1711)
* Ян Францкевіч (25.12.1711 — 1713)
* Казімір Крулікоўскі (16.2.1713 — 1731)
* Міхал Вішнеўскі (16.2.1731 — 1732)
* Станіслаў Антоні Бужынскі (25.4.1734 — 8.5.1750)
* Мікалай Тадэвуш Лапацінскі (9.5.1750 — 1761)
*  (9.5.1761 — 1765)
* Адам Хмара (9.12.1765 — 10.3.1779)
* Антоні Бажэнцкі (1775—1782)
* Яўстах Юзэф Храпавіцкі (1779—1783)
* Рафал Слізень (29.1.1782 —)
* Юзаф Храпавіцкі (6.13.1783 — 1792)
* Францішак Вайніловіч (1794 — )

## Гл. таксама 
* Віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі

## Літаратура 
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
*
Бітва на Хлебным полі

**Бітва на Хлебным полі** ( ) — бітва паміж венгерскімі і турэцкімі войскамі, якая адбылася 13 кастрычніка 1479 года ў Трансільваніі, на Хлебным полі на беразе ракі Мурэш паміж гарадамі Арашціе і Себеш.

На чале венгерскага войска стаялі Пал Кініжы, Іштван Батары, Вук Бранкавіч і Басараб III Стары. Турэцкімі войскамі камандавалі Алі Кодша і Басараба Цэпелюш.

9 кастрычніка турэцкая армія ўвайшла на тэрыторыю Трансільваніі ля мястэчка Кальнік разрабавала некалькі вёсак і мястэчак і ўзяла ў палон шмат мясцовых жыхароў.

13 кастрычніка 1479 года на Хлебным полі пачалася асноўная бітва. Турэцкія войскі налічвалі больш за 20 тысяч чалавек. Венгерскае войска складалася з 12 — 15 тысяч чалавек.

Вынікам бітвы стала перамога венграў, якія разграмілі турэцкую армію. Рэшткі турак беглі ў горы, дзе большасць з іх былі забіты мясцовым насельніцтвам. Страты венгерскага войскі склалі каля 3000 чалавек.

## Гл. таксама 
* Асманска-венгерскія войны

## Літаратура 
* Csorba Csaba — Estók János — Salamon Konrád: Magyarország Képes Története, Magyar Könyvklub, Budapest 1998. ISBN 963-548-961-7
* Markó László: A Magyar Állam Főméltóságai Szent Istvántól napjainkig életrajzi lexikon, Magyar Könyvklub, Budapest 2000. ISBN 963-547-085-1

Катэгорыя:1479
Катэгорыя:Падзеі 13 кастрычніка
Хлебнае поле
Хлебнае поле
Татранскі нацыянальны парк (Славакія)

**Татры** (Tatranský národný park) — адзін з дзевяці нацыянальных паркаў Славакіі. Размешчаны ў паўночнай частцы краіны, у Татрах. Плошча парка — 738 км², буферная зона вакол парка — 307 км². У парку 600 км пешаходных сцежак і 16 веласіпедных маршрутаў, якія абслугоўваюцца. У нацыянальным парку таксама размешчаны найвышэйшы пункт Славакіі — гара Герлахаўскі Шціт (2655 м). Татры важныя для захавання флоры і фаўны рэгіёну, парк служыць домам для некалькіх эндэмічных відаў, уключаючы татраўскую сарну. Быў арганізаваны 1 студзеня 1949 года, што робіць яго найстарэйшым нацыянальным паркам краіны. У 1993 г. становіцца часткай праграмы ЮНЕСКА Чалавек і біясфера, у 2003 г. былі адрэгуляваныя межы парку і яго буфернай зоны. З 2004 г. належыць да экалагічнай сеткі Натура 2000. Заходняя частка размешчана ў Жылінскім краі, усходняя — у Прэшаўскім. У парку каля 300 пячор, але толькі адна з іх адкрытая для наведвання — Бяльянская пячора.
Фаўну парка прадстаўляюць 115 відаў птушак, 42 віды млекакормячых, 8 відаў рэптылій і 3 — амфібій.

## Спасылкі 
* Slovakia.travel
* Tatra national park official website

Катэгорыя:Катэгорыя МСАП II
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Славакіі
Вук Бранкавіч (дэспат)

**Вук Бра́нкавіч** (), таксама вядомы як **Вук Гргу́равіч** (?—16 красавіка 1485) — сербскі дэспат, сын сляпога дэспата Гргура Бранкавіча, унук Георгія Бранкавіча. У маладосці падтрымліваў турак, якія дапамагалі яго бацьку стаць дэспатам пасля смерці Георгія Бранкавіча. У 1465 годзе на дыпламатычных перамовах у Бялградзе Вук Бранкавіч перайшоў на службу да венгерскага караля Мацвея Корвіна. Корвін яго прызначыў камандзірам сербскіх атрадаў у Срэме. За гераічнасць у бітвах Вук набыў папулярнасць сярод мясцовага сербскага насельніцтва, ён стаў героем народнага эпасу. У складзе венгерскай арміі атрады Вука Бранкавіча ваявалі супраць чэхаў, палякаў і аўстрыйцаў. У 1471 годзе ён стаў дэспатам Сербіі і атрымаў значныя ўладанні ў сучаснай Ваяводзіне: Купінік, Сланкамен, Беркасава, Бечкерак (Зрэнянін), Біела-Сцену і г.д. Паводле падання, заснаваў манастыр Гргетаг і царкву Святога Мікалая ў Сланкамене.

У 1476 годзе дэспат правёў паспяховы рэйд на Срэбраніцу і бітвы каля Шабаца і Смедарава. У 1479 годзе камандаваў сербскай кавалерыяй у бітвы на Хлебным полі. У выніку перамогі сербаў і венграў туркі на працягу некалькіх гадоў не вырашаліся атакаваць венгерскае прымежжа. У 1480 годзе Бранкавіч пачаў паход на Сараева. Праз год дэспат з наваколляў Крушаваца прывёў у Венгрыю каля 50 000 чалавек, якіх рассяліў каля Тэмішвара.

Быў жанаты з Барбарай Франкапан. Сканаў 16 красавіка 1485 года.

## Гл. таксама 
* Сербская дэспатыя

Катэгорыя:Кіраўнікі Сербіі
Катэгорыя:Бранкавічы
Rupicapra rupicapra tatrica

**Rupicapra rupicapra tatrica** - падвід серны. Прадстаўнікі падвіду жывуць у горным масіве Татры, які знаходзіцца ў Славакіі і Польшчы, а таксама ў Нізкіх Татрах у Славакііі.

## Арэал і папуляцыя 
Падвід насяляе ва ўсіх частках Татраў: Заходнія Татры (Славакія і Польшча) і Усходнія Татры, якія складаюцца з : Высокіх Татраў (Славакія і Польшча) і Бельянскіх Татраў (Славакія), у абодвух краінах гэтыя тэрыторыі знаходзяцца пад абаронаю нацыянальных паркаў. Станам на 2006 год у межах Татранскага нацыянальнага парка (Славакія) пражывала 371 сернаў, з якіх 72 былі маладыя асобіны, а ў Татранскім нацыянальным парку (Польшча)&nbsp;— 117 сернаў, з якіх 27 былі маладымі асобінамі. Станам на 2010 год папуляцыя аднавілася да 841 асобіны, з якіх 74 былі ягняты, 699 (57 ягнятаў) у Славакіі і 142 (17 ягнятаў) у Польшчы, што амаль дасягнула піка папуляцыі па стане на 1964&nbsp;год, калі больш за 900 сернаў былі заўважаныя ў Татрах.

З-за праблем выжывання падвіду ў яго натуральным арэале, з 1969 по 1976&nbsp;гады яны былі штучна разведзены ў Нізкіх Татрах, размешчаных на поўдзень ад Татраў. На сённяшні дзень колькасць сернаў, якія пражываюць у Нацыянальным парку Нізкія Татры складае каля 100 асобін

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Червоний Список Міжнародного Союзу Охорони Природи. МСОП: *Rupicapra rupicapra tatrica* (Tatra chamois)&nbsp;— *Тварини під загрозою зникнення*.
* Поштова марка присвячена Козиці татранській  &nbsp;— *Видана Поштою Словаччини (Slovak Post)*.

Катэгорыя:Пустарогія
Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Славакіі

**Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Славакіі** (Slovenské povstanie) — буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя ў Славакіі, адна з еўрапейскіх рэвалюцый 1848—1849 гг.. Паўстанне працягвалася з верасня 1848 года па лістапад 1849 года.

## Прычыны паўстання 
Паўстанне было абумоўлена нацыянальным славацкім рухам, якія здушваліся венгерскімі ўладамі, у тым ліку рэвалюцыйным венгерскім урадам.

Славацкае паўстанне падтрымаў бан Харватыі Ёсіп Елачыч.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Славакіі
Пячоры Агтэлекскага і Славацкага карстаў

**Пячо́ры А́гтэлекскага і Слава́цкага ка́рстаў** (, , ) — адна з самых вялікіх у Еўропе карставых сістэм на мяжы Венгрыі і Славакіі, унесеныя ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1995 годзе. У 2000 годзе аб'ект дапоўнены Добшынскай лядовай пячорай.

## Спіс 
Агулам на азначанай тэрыторыі знаходзіцца больш за 1300 пячораў, больш за 1000 з якіх — на тэрыторыі Славацкай рэспублікі. У спіс Сусветнай спадчыны трапілі толькі найбольш характэрныя з іх.

* Пячорны комплекс Баралда — Доміца
* Гомбасецкая пячора
* Сіліцкая лядовая пячора
* Добшынская лядовая пячора
* Охцінская араганітавая пячора
* Ясаўская пячора

## Спасылкі 
* Дакументацыя па намінаванні 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Славакіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Венгрыі
Катэгорыя:Пячоры Венгрыі
Катэгорыя:Пячоры Славакіі
Дзяржаўны манетны двор Румыніі

**Дзяржаўны манетны двор** () — установа, якая займаецца вытворчасцю манет, дзяржаўных узнагарод, пячатак з выявай герба Румыніі, медалёў і ювелірных вырабаў.

Будынак манетнага двара, які знаходзіўся на шашы Кісялёва, быў адкрыты 24 лютага 1870 года. Двор пачаў чаканку залатых і сярэбраных манет з наміналам у леях. З-за пратэстаў Асманскай імперыі, чыім васалам з’яўлялася Аб’яднанае княства Валахіі і Малдавіі, дзейнасць манетнага двара была спынена, у далейшым румынскія манеты чаканіліся ў Бруселі.

У выніку Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў і падпісання Берлінскага трактата Румынія была прызнана незалежнай дзяржавай. У 1879 годзе манетны двор пачаў чаканку бронзавых манет, а ў 1880 годзе — сярэбраных. Да 1890 годзе, аднак, вытворчасць манет ізноў было cпынена. Румынскія манеты зноў чаканіліся за мяжой — у Бруселі, Вене, Бірмінгеме, Гамбургу, Лондане і Парыжы. У 1912 годзе будынак манетнага двара быў знесены.

У 1935 годзе быў выдадзены каралеўскі дэкрэт пра аднаўленне дзейнасці манетнага двара. 20 снежня таго ж года быў адкрыты новы будынак на вуліцы Fabrica di Chibrituri, а ў 1936 годзе выпушчана першая манета — сярэбраныя 250 леяў з датай «1935». У 1943 годзе манетны двор атрымаў выключнае права на выраб дзяржаўных узнагарод Румыніі. У 1948 годзе манетны двор аб’яднаны з Фабрыкай марак (раз’яднаны ў 1953 годзе). У 1957 годзе манетны двор выведзены з падпарадкавання Міністэрства фінансаў і падпарадкаваны Нацыянальнаму банку. У 1958—1959 гадах створаны цэх ювелірных вырабаў. У 1990 годзе манетны двор ператвораны ў аўтаномную ўстанову, падпарадкаваную Нацыянальнаму банку.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Istoria Monetariei  
* Meşterii raclelor de sfinţi de la Monetăria Statului, Lumina ziarul 

Катэгорыя:Манетныя двары
Катэгорыя:Эканоміка Румыніі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1870 годзе
Вартавы карабель

— 1935 года.]] года.]] (праект 1249)]]

**Вартавы́ карабе́ль** — клас баявых надводных караблёў, прызначаных для нясення дазорнай службы, ахоўвання буйных караблёў, транспартаў і дэсантных караблёў (судоў) ад атак падводных лодак, тарпедных катэраў і авіяцыі праціўніка на пераходзе морам і пры стаянцы на адкрытых рэйдах.

Вартавыя караблі таксама прыцягваюцца для нясення дазорнай службы на падыходах да сваіх ваенна-марскіх баз, партоў і для аховы марской граніцы.

Скарочанае найменне  **ВКР**. Таксама ў літаратуры можа называцца — **Патрульны карабель**, **Карабель супрацьлодкавай абароны**.

## Літаратура 
* , с. № 13

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
*
Браняпалубны крэйсер

». Карабель-музей. Санкт-Пецярбург, Расія.]]
, ЗША.]]

**Браняпа́лубны крэ́йсер** — распаўсюджаны ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя тып крэйсера, абарона механізмаў і гарматных скляпоў якога складалася з бранявой палубы, плоскай альбо выпуклай (карапаснай). Упершыню з'явіліся ў 1878 годзе, будаваліся ці набываліся большасцю марскіх дзяржаў да пачатку Першай сусветнай вайны, складалі на мяжы стагоддзяў найбольш шматлікую частку іх крэйсерскіх сіл. У замежнай літаратуры шырока распаўсюджаны англамоўны тэрмін «абаронены крэйсер» ().

## Гл. таксама 
* Крэйсер
* Браняносны крэйсер
* Мінны крэйсер
* Крэйсер-скаўт
* Лінейны крэйсер
* Цяжкі крэйсер
* Лёгкі крэйсер
* Гідракрэйсер
* Ракетны крэйсер
* Падводны крэйсер
* Дапаможны крэйсер
* Крэйсер ППА
* Супрацьлодачны крэйсер

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Катэгорыя:Крэйсеры
Манітор (карабель)

**Маніто́р** ( — «назіральнік, кантралёр») — клас нізкабортных браняносных караблёў з магутным артылерыйскім узбраеннем, пераважна прыбярэжнага або рачнога дзеяння, для падаўлення берагавых батарэй і разбурэння берагавых аб'ектаў праціўніка. Характэрнымі асаблівасцямі манітораў з'яўляліся: малая асадка, вельмі нізкі надводны борт (усяго 60 — 90 см), размяшчэнне нешматлікіх цяжкіх гарматаў у паварочваючыхся вежах з амаль кругавым абстрэлам, магутнае браніраванне ўсёй надводнай часткі (бартоў, палубы, вежаў).

## Гл. таксама 
* Лінкар
* Дрэдноўт
* Браняносец берагавой абароны

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Клаўдзія Іванаўна Шульжэнка

**Клаўдзія Іванаўна Шульжэнка** () — савецкая эстрадная  і . Народная артыстка СССР (1971). Удзельніца Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзілася 11 (24) сакавіка 1906 года ў Харкаве ў Аляксандраўскай бальніцы. Бацька Іван Іванавіч Шульжэнка працаваў бухгалтарам Галоўнага ўпраўлення чыгункі. З 1923 года жыла на Маскалеўцы — на Уладзімірскай вуліцы, № 45, кв. 6.

Выконваць народныя песні пачала з канца 1910-х гадоў. Нотнай грамаце і спеву навучалася прыватным чынам у прафесара Харкаўскай кансерваторыі М. Л. Чэмезава. У 1923 годзе стала артысткай Харкаўскага тэатра драмы пад кіраўніцтвам М. М. Сінельнікава. У тым жа годзе дэбютавала як спявачка, выканаўшы раманс «Зоркі на небе» ў спектаклі «Пакаранне смерцю». Прымала ўдзел ва ўсіх дывертысментах, якія даваліся ў тэатры, паралельна выступаючы ў працоўных клубах і на летніх эстрадных пляцоўках горада. Песні «Шахта № 3» і «Песня пра цагельню», якія выконваліся ёю ў гэты перыяд, лічацца першымі ўзорамі сучаснай бытавой песні. Летам 1925 года пачала працаваць у Чырвоназаводскім драматычным тэатры Харкава. У 1927 годзе кампазітар Юлій Мэйтус спецыяльна для яе напісаў некалькі новых твораў («Чырвоны мак», «Чырвоная армія», «Грэнада»), якія неўзабаве сталі папулярнымі.

У маі 1928 года адбыўся яе пеўчы дэбют на сцэне Марыінскага тэатра ў Ленінградзе на канцэрце, прысвечаным Дню друку.

У 1929—1942 гадах — артыстка Лендзяржэстрады, працавала салісткай джаз-аркестра пад кіраўніцтвам Я. Б. Скамароўскага.

З 1943 года — у Маскве, артыстка Усерасійскага гастрольна-канцэртнага аб’яднання, затым — Масканцэрта. З лета 1945 года спявачка пачала выступаць сольна. Гастралявала за мяжой.

Памерла 17 чэрвеня 1984 года. Пахавана ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Шарашпатак

**Ша́рашпатак** () — горад на паўночным усходзе Венгрыі, размешчаны за 70 кіламетраў ад сталіцы медзье — горада Мішкальца. Насельніцтва — 14 505 чалавек (2001). Горад знакаміты сваім замкам, намаляваным на купюры вартасцю 500 форынтаў.
ны замак трансільванскіх князёў Ракацы ў Шарашпатку]]

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя жыхары 
* Янаш Эрдэлі (1814—1868) — венгерскі паэт, пісьменнік, літаратурны крытык, філосаф і этнограф

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Венгрыі
Карл II Ганзага

**Карла II Ганзага-Невер**, ці **Шарль II дэ Невер** (, ; , Францыя — , Каўрыяна, герцагства Мантуя) — герцаг Невер, герцаг Рэтэль, герцаг Маен, герцаг д'Эгіён з роду Ганзага-Невер.

## Біяграфія 
Карла II Ганзага-Невер нарадзіўся 22 кастрычніка 1609 года. Ён быў малодшым сынам Карла I Ганзага-Невер, герцага Невера, герцага Рэтэля, прынца Арша і Кацярыны Латарынгскай, дачкі Шарля Латарынгскага, герцага Маена.

У 1621 годзе пасля смерці дзядзькі Анры Латарынгскага, Карла II Ганзага-Невер атрымаў у спадчыну тытул герцага Маена і герцага д'Эгільёна, а таксама маркіза дэ Вілара і графа Мэна. Яго старэйшы брат, Франсуа Ганзага-Невер памёр у 1622 годзе ва ўзросце 16 гадоў, і Карла II Ганзага-Невер стаў спадчыннікам герцагстваў Невер і Рэтэль і княства Арш.

У 1627 годзе яго бацька стаў спадчыннікам Вінчэнца II Ганзага, апошняга герцага Мантуі, які належаў да прамой галіны роду Ганзага. Ён ажаніў свайго сына ў Мантуі 25 снежня 1627 года з Марыяй Ганзага, дачкой памерлага герцага Франчэска IV Ганзага.

Нявеста прынесла ў якасці пасагу герцагства Манферата, і ўмацавала правы свёкра на прастол герцагства Мантуі. Аднак Чэзарэ II Ганзага дзі Гвастала, абапіраючыся на падтрымку Іспаніі і Свяшчэннай Рымскай імперыі, развязаў вайну, вядомую пад назвай вайны за мантуанскую спадчыну, якая доўжылася з 1628 па 1631 год.

Карла II Ганзага-Невер памёр 14 жніўня 1631 года ў , у якім ён праходзіў лячэнне, пакінуўшы на апецы жонкі двух непаўналетніх дзяцей. Яго адзіны сын Карла III Ганзага стаў дзявятым герцагам Мантуі пад імем Карла II, пасля смерці дзеда, Карла I Ганзага-Невера, у 1637 годзе. Да яго паўналецця рэгентам пры ім была яго маці Марыя Ганзага.

Карла II Ганзага-Невер быў пахаваны ў царкве Санта-Марыя-дэле-Грацые, на ўскраіне Мантуі.

## Сям'я 
У сям'і Карла II Ганзага-Невер і Марыі Ганзага нарадзіліся трое дзяцей.
* Марыя Ганзага-Невер;
* Элеанора Ганзага-Невер (1630—1686), выйшла замуж за Фердынанда III, імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі;
* Карла III Ганзага-Невер (1629—1665), герцаг Мантуі і Манферата.

## Спасылкі 
* Sardimpex.com : Gonzaga — Marchesi e Duchi sovrani di Mantova 
* Genealogy.euweb.cz : Gonzaga family  
* Siefar : Catherine de Lorraine-Mayenne et ses enfants par Hilarion de Coste  

Катэгорыя:Ганзага
Катэгорыя:Герцагі рэтэльскія
Петэр Эрдзё

**Пе́тэр Э́рдзё** (; , , Венгрыя) — венгерскі кардынал. Тытулярны біскуп Пупі і дапаможны біскуп Секешфехервара з 5 лістапада 1999 па 7 снежня 2002. Архібіскуп эстэргамска-будапешцкі і прымас Венгрыі з 7 снежня 2002. Кардынал-святар з тытулам царквы Святой Бальбіны з 21 кастрычніка 2003. Старшыня Еўрапейскай біскупскай канферэнцыі з 6 кастрычніка 2006.

## Адукацыя і святарства 
Петэр Эрдзё нарадзіўся 25 чэрвеня 1952 года ў Будапешце, у шматдзетнай сям’і немцаў. Петэр быў першым з шасці дзяцей доктара Шандара Эрдзё і Марыі Кіс. Вывучаў каталіцкае багаслоўе і філасофію ў Эстэргамскай семінарыі, цэнтральнай Семінарыі Будапешта і ў Папскім Латэранскім універсітэце ў Рыме. Атрымаў доктарскую ступень у багаслоўі і кананічным праве ў 1976 годзе.

18 чэрвеня 1975 года быў пасвечаны ва святара. Пасвячэнне здзейсніў у кафедральнай базіліцы Будапешта тытулярны біскуп Джыра дзі Тарасія Ласла Лекаі — апостальскі адміністратар Эстэргама (будучы кардынал). Працаваў пасля вікарыем у Дорагу.

Пасля працаваў у Рыме з 1977 па 1980 год. З 1980 па 1988 год Эрдзё — прафесар багаслоўя ў семінарыі Эстэргама і запрошаны прафесар на факультэце кананічнага права Папскага Латэранскага ўніверсітэта з 1986 па 2002 год. Сакратар камісіі кананічнага права Венгерскай біскупскай канферэнцыі з 1986 па 1999 год. Старшыня Венгерскай біскупскай канферэнцыі з 1999 года.

З 1988 года Петэр Эрдзё ардынарны прафесар багаслоўя на тэалагічным факультэце Каталіцкага ўніверсітэта імя Петэра Пазманя, з 1997 па 1998 год дэкан факультэта, а пазней з 1998 па 2003 год канцлер (прэзідэнт) гэтага ўніверсітэта.

## Біскуп і кардынал 
5 лістапада 1999 года абраны тытулярным біскупам Пупі і дапаможным біскупам Секешфехервара. Ардынацыю здзейсніў 6 студзеня 2000 года ў патрыяршай Ватыканскай базіліцы Папа Рымскі Іаан Павел II, якому дапамагалі Джавані Батыста Рэ — тытулярны архібіскуп Вескоўя і намеснік Дзяржаўнага сакратара Святога Прастола, а таксама Марчэла Дзага тытулярны архібіскуп Роселе — сакратар Кангрэгацыі евангелізацыі народаў.

З 7 снежня 2002 года Эрдзё архібіскуп эстэргамска-будапешцкі (пасля адстаўкі кардынала Ласла Пашкаі). Ян Павел II узвёў яго ў 21 кастрычніка 2003 года ў кардыналы-святары з тытулам царквы Святой Бальбіны.

Эрдзё з моманту свайго ўзвядзення ў кардыналы і да кансісторыі ад 20 лістапада 2010 года быў самым маладым членам Калегіі кардыналаў, і можа працягваць удзельнічаць у любым будучым Канклаве да свайго 80-годдзя ў 2032 годзе.

Эрдзё быў адным з кардыналаў-выбаршчыкаў, якія ўдзельнічалі ў папскім Канклаве 2005 года, які абраў Папу Рымскага Бенедыкта XVI.

7 верасня 2005 года пераабраны на пяць гадоў на пасаду старшыні Венгерскай біскупскай канферэнцыі. А 6 кастрычніка 2006 года ў Санкт-Пецярбургу (Расія) абраны на пяць гадоў старшынёй Еўрапейскай біскупскай канферэнцыі.

Петэр Эрдзё да 20 лістапада 2010 года быў самым маладым кардыналам Рымска-каталіцкай царквы, у гэтай якасці яго змяніў нямецкі кардынал Райнгард Маркс.

## Спасылкі 
* Інфармацыя 

Катэгорыя:Кардыналы Венгрыі
Катэгорыя:Кардыналы Яна Паўла II
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Архібіскупы эстэргамскія
Катэгорыя:Апостальскія адміністратары
Жыгманд Ракацы

**Жы́гманд Ра́кацы** (;  — 5 снежня 1608) — першы трансільванскі князь з венгерскага кальвінісцкага роду Ракацы (1607—1608). Сын Янаша Ракацы.

## Біяграфія 
Паходзіў са знатнай венгерскай дваранскай сям'і Ракацы. У 1605 г. Жыгманд Ракацы быў прызначаны губернатарам Трансільваніі і стаў кіраваць палітыкай ад імя трансільванскага князя Стэфана (Іштвана) Бочкаі.

29 снежня 1606 г. раптам сканаў трансільванскі князь Іштван Бочкаі (1605—1606). На вакантны княжацкі прастол сталі прэтэндаваць яго намеснік Жыгманд Ракацы, Валянцін Другет і Габрыэль Батары. У лютым 1607 г. Жыгімонт Ракацы на сходзе знаці быў выбраны новым князем Трансільваніі. Абранне Жыгімонта Ракацы выклікала незадаволенасць Асманскай імперыі, у васальнай залежнасці ад якой знаходзілася Трансільванія. У сакавіку 1608 г. Жыгімонт Ракацы быў зрынуты з княжацкага прастола паўсталымі гайдукамі, якія пасадзілі на прастол Габрыэля Батары.

## Літаратура 
* Иоан-Аурел Поп, Иоан Болован «История Румынии», издательство «ВЕСЬ МИР», Москва, 2005 г.

Катэгорыя:Кіраўнікі Трансільваніі
Катэгорыя:Ракацы
Катэгорыя:Губернатары Трансільваніі
Брацянка (курганны могільнік)

**Брацянка** — курганны могільнік X—XI стст. дрыгавічоў каля в. Брацянка Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці. Пахавальныя абрады: трупаспаленне на месцы пахавання і па-за межамі могільніка; трупапалажэнне на гарызонце. У некаторых насыпах побач з пахаваннямі трапляліся камяні, што звязана, відаць, з перажыткамі пахавальнага абраду каменных курганоў. Сярод знаходак жалезныя нажы, крэсівы, трохпацеркавыя скроневыя кольцы, жаночыя ўпрыгожанні, ганчарныя гаршкі. Могільнік, магчыма, быў некропалем старажытнага Навагрудка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрыгавічы
Катэгорыя:Брацянка
Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Навагрудскага раёна
Археалагічныя аб’екты Сербіі выключнага значэння

**Археалагічныя аб’екты Сербіі выключнага значэння** () — археалагічныя помнікі ў Сербіі, якія маюць найвышэйшы статус дзяржаўнай аховы, некаторыя з іх уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Пералічаныя аб’екты з’яўляюцца часткай спісу ахоўных аб’ектаў Культурнай спадчыны Сербіі.

## Гл. таксама 
* Культура Сербіі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* *Arheološka nalazišta od izuzetnog značajа* на сайце міністэрства культуры Сербіі 
* *Археолошка налазишта* на www.spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs
Крыжавік звычайны

**Крыжавік звычайны** (*Araneus diadematus*) — від павукоў-кругапрадаў. 

## Апісанне 
Цела складаецца з двух аддзелаў: галавагрудзей, якія ўтварыліся пры зліцці галавы і грудзей, і цэльнага брушка. Галавагрудзі і брушка раздзелены тонкай сцяблінкай — відазмененым сегментам брушка. Вусікаў няма.

На галавагрудзях шэсць пар канечнасцей. Першая пара мае на вяршыні вострыя членістыя кіпцюрыкі з ядавітай залозай каля асновы. Кіпцюрыкі пранізаны каналамі з адтулінай на вяршыні, праз якія змесціва ядавітай залозы ўводзіцца ў цела ахвяры, паралізуючы або забіваючы яе. Другая пара канечнасцей — тонкія членістыя нагашчупальцы. Гэта органы дотыку і смаку, а ў самцоў яны служаць і для апладнення самак. Наступныя чатыры пары канечнасцей галавагрудзей — хадзільныя ногі. Яны членістыя і працуюць, як рычагі, забяспечваючы актыўныя рухі драпежнікаў. Частка канечнасцей ператварылася ў павуцінныя бародаўкі, размешчаныя на ніжнім баку брушка.

## Асаблівасці біялогіі 
Павуцінныя бародаўкі звычайнага крыжавіка пранізаны сотнямі надзвычай тонкіх канальцаў. Праз адтуліны канальцаў выдзяляецца бялковы сакрэт павуцінных залоз, размешчаных у брушку павука. Гэты сакрэт на паветры застывае ў выглядзе соцень танюткіх ніцей. Яны звіваюцца ў больш тоўстую і трывалую павуціну грабеньчатымі капцюрыкамі задняй пары хадзільных ног. Па хімічным саставе павуціна блізкая да шоўку, яна вельмі трывалая і эластычная. З павуціны павук робіць сетку, выдзяляючы спачатку сухі (не ліпкі) сакрэт для яе каркаса, а затым ліпкі сакрэт для кругавых ніцей. Павук бегае па сухіх ніцях, а яго ахвяры прыліпаюць да ліпкіх ніцей і становяцца здабычай драпежніка.

Звычайны крыжавік — раздзельнаполая жывёла. Самкі звычайна буйнейшыя за самцоў. Восенню аплодненая самка адкладвае яйцы, фарміруючы шчыльны павуцінны кокан. Самка падвешвае кокан у зацішных месцах: пад адсталай карой або ў яе трэшчынах на ствалах дрэў, у шчылінах і іншых падобных месцах. Развіццё ў павукоў прамое. Вясной з кокана выходзяць маладыя павучкі. Яны будуюць павуцінныя сеткі, павялічваючы іх па меры росту.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с. : іл. ISBN 978-985-03-1367-6.

Катэгорыя:Крыжавікі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1757 годзе
Прэшаўскі сабор

**Прэшаўскі сабор** (, у каталіцкай гістарыяграфіі **Прэшаўскі ілжэсабор**) — назва сабора, сумеснага паседжання духавенства грэка-каталіцкай царквы, на якім была расфармавана грэка-каталіцкая царква Славакіі (Чэхаславакія). Яе духавенства (разам з вернікамі) былі пераведзены ў праваслаўную веру. Падзея стала часткай дзяржаўнай кампаніі супраць грэка-каталіцкай царквы.

## Малы сабор у Вышніх Ружбахах 24 красавіка 1950 
Папярэднім Прэшаўскаму ілжэсабору стаў Малы сабор, што адбыўся 24 красавіка 1950 г. у Вышніх Ружбахах. Гэты сабор склікаўся, каб вызначыць групу грэка-каталікоў, якія былі б гатовыя для пераходу у праваслаўе грэка-каталіцкай царквы. Сама праваслаўная царква ў перамовах не ўдзельнічала. Дакументы, якія абвяшчалі  аб'яднанне з праваслаўнай царквой грэка-каталікоў былі падрыхтаваныя загадзя. Нечаканасцю стаў падзел за пераход у праваслаўе паміж святарамі і вернікамі.  У адрозненне ад сваіх святароў – вернікі прынялі праваслаўе. Малы сабор скончыўся правалам.

## Прэшаўскі сабор 28 красавіка 1950 
Праз чатыры дня пасля сабора ў Вышніх Ружбахах пачаўся Прэшаўскі сабор. Прысутнічалі 820 дэлегатаў (з якіх грэка-каталікоў была меншасць) і 100 святароў. Мэта сабору - прыняцце рашэння, ў адпаведнасці з якім была здзейснена праваславізацыя Грэка-каталіцкай царквы. Тэкст маніфеста, прадстаўленага на саборы, быў антыўніяцкім.
## Супярэчнасці сабора
Сабор супярэчыў каталіцкім канонам, бо быў скліканы свецкімі ўладамі, а не духоўнымі (біскупамі). Таму ён пазначаецца як Ілжэсабор.
Няма дакладнасці ў колькасці дэлегатаў - 820 дэлегатаў і 100 святароў. Па дадзеных Вацлава Вашко (кніга Neumlčená) падаецца лічба 720 дэлегатаў, у тым ліку 40 святароў, з якіх толькі 12 падтрымалі праваславізацыю.
Добраахвотнасць прыняцця праваслаўя сумнеўная, таму што большасць духавенства прысутнічала на Саборы пад пагрозай арышту, шэраг іншых дэлегатаў не мелі з грэка-каталіцкай царквой нічога агульнага (па дадзеных Вацлава Вашко, на Саборы прысутнічалі людзі, якім абяцаліся матэрыяльныя выгоды -. гл. Neumlčená том II, стар. 172)

## Літаратура 
* *Ведерников А.* Прекращение унии в Чехословакии // Журнал Московской Патриархии. 1950. — № 7. — С. 40-53.
* *Šturák, Peter.* Dejiny Gréckokatolíckej cirkvi v Československu v rokoch 1945—1989. — Prešov: Náboženské vydavateľstvo PETRA, 1999. — 200 p. — ISBN 80-967975-4-9.
* *Носкова А. Ф.* Греко-католическая церковь в Восточной Европе. К вопросу о взаимосвязи национального и конфессионального факторов в политике (40-50-е гг. XX в.) // Славянский альманах. — 2007. — С. 141—170.
* *Marek Pavel, Bureha Volodymyr*. Pravoslavní v Československu v letech 1918—1953: Příspěvek k dějinám Pravoslavné církve v českých zemích, na Slovensku a na Podkarpatské Rusi. Brno: Centrum pro studium demokracie a kultury, 2008. — 532 s. — ISBN 978-80-7325-171-0.
* Cirkev v okovách totalitného režimu. Likvidácia Gréckokatolíckej cirkvi v Československu v roku 1950 / Jaroslav Coranič, Peter Šturák, Jana Koprivňáková. — Prešov: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity, 2010. — 474 с. — ISBN 978-80-555-0215-1.

Катэгорыя: Усходнія каталіцкія цэрквы
Катэгорыя:1950
Хадыка

**Хадыка** — прозвішча, літаратурны твор.

## Літаратурны твор 
* Хадыка (паэма)

## Прозвішча 
* Уладзімір Марцінавіч Хадыка, беларускі паэт
* Юрый Віктаравіч Хадыка, беларускі вучоны, палітычны і грамадскі дзеяч
* Алег Хадыка, беларускі рэстаўратар, педагог
Краўчук

**Краўчук** — украінскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Сцяпанавіч Краўчук (нар. 1969) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела.
* Леанід Макаравіч Краўчук (1934—2022) — першы прэзідэнт Украіны.
* Пётр Аўксенцьевіч Краўчук (нар. 1947) — украінскі краязнавец.
* Рэйнгольд Уладзіміравіч Краўчук (1929—1989) — украінскі і беларускі мовазнавец-этымолаг.
Камень нулявога кіламетра

**Камень нулявога кіламетра** () — вапняковая скульптура ў Будапешце, Венгрыя. Размешчаны ў невялікім парку на плошчы Адама Кларка, у Будзе, недалёка ад Будайскага замка і Ланцуговага моста.

## Гісторыя 
Першапачаткова, нулявы кіламетр размяшчаўся на парозе Каралеўскага палаца Буды, але ў 1849 годзе быў перанесены на цяперашняе месца каля Ланцуговага моста цераз Дунай.

Першы афіцыйны манумент стаяў на гэтым месцы ўжо ў 1932 годзе, але быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны. Другая па ліку скульптура, у выглядзе пралетарыя, была пастаўлена ў 1953 годзе. Сучасная скульптура пастаўлена ў  1975 годзе

## Апісанне 
Цяперашні знак на месцы нулявога кіламетра створаны Міклашам Борсасам. Вышыня скульптуры складае 3 м, яна ўяўляе сабой сімвал нуль, які стаіць на пастаменце з надпісам «КМ», што азначае «кіламетр». Гэты камень адзначае пункт, ад якога ў краіне вымяраюцца ўсе дарожныя адлегласці.

## Гл. таксама 
* Нулявы кіламетр Беларусі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Помнікі Будапешта
Катэгорыя:Буда
Енё Хубаі

**Е́нё Ху́баі** (), сапраўднае імя **Ойген Губер** (; 15 верасня 1858, Будапешт — 12 сакавіка 1937, ) — венгерскі скрыпач, кампазітар, педагог.

## Біяграфія 
Вучыўся ў свайго бацькі К. Хубаі, у 1871—1876 гадах у Вышэйшай музычнай школе ў Берліне. З 1876 канцэртаваў як саліст, у т.л. ў ансамблі з Ф. Лістам, Ж. Сервэ і інш. З 1882 года выкладаў у Брусельскай кансерваторыі, з 1886 года у Музычнай акадэміі ў Будапешце, у 1919—1934 гадах яе дырэктар.

## Творчасць 
Сярод твораў: оперы, у т.л. «Ганна Карэніна» (паст. 1915), «Венера Мілоская» (паст. 1935); балеты, у т.л. «Вялікі эгаіст» (паст. 1936); 4 сімфоніі, 4 канцэрты для скрыпкі з аркестрам, транскрыпцыі фартэпіянных п’ес Ліста і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Венгрыі
Катэгорыя:Кампазітары Венгрыі
Катэгорыя:Скрыпачы Венгрыі
Катэгорыя:Музычныя педагогі Венгрыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Антан Ткач

**А́нтан Ткач** (, 30 сакавіка 1951, Лозарна, Чэхаславакія) — славацкі велагоншчык, трэнер і спартыўны функцыянер. Трохкратны чэмпіён свету па трэкавых велагонках, чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года ў Манрэалі. Прэзідэнт Славацкага саюза веласіпедыстаў (SCZ).

## Біяграфія 
## Спартыўная кар'ера 
Антан Ткач — самы вядомы славацкі велагоншчык. Ён пачынаў з трэкавых гонак сярод аматараў на 1 км. У гэтай дысцыпліне заваяваў на Чэмпіянаце свету ў Лестэры (Вялікабрытанія) у 1970 годзе бронзавы медаль. Але на летняй Алімпіядзе ў Мюнхене 1972 года на трэку 1 км паказаў толькі 13-е час. Неўзабаве Ткач пераарыентоўваўся на спрынт і ў 1970-1980-я гады ў гэтай дысцыпліне ўдзельнічаў на чэмпіянатах свету. Упершыню стаў чэмпіёнам свету у 1974 годзе (Манрэаль). Праз 2 гады там жа ён выйграў алімпійскае золата, здолеўшы апярэдзіць француза Даніэля Марэлона, трохкратнага алімпійскага чэмпіёна і сяміразовага чэмпіёна свету. Ткач стаў пятым славацкім алімпійскім чэмпіёнам. На Чэмпіянаце свету 1978 года ў Мюнхене (ФРГ) Ткач ізноў перамагае ў спрынце, апярэдзіўшы двух усходненямецкіх велагоншчыкаў Эмануэля Раша і Крысціяна Дрэшэра.

У рангу алімпійскага чэмпіёна Манрэаля Ткач двойчы, у 1976 і 1978 гадах, прызнаваўся ў Чэхаславакіі спартсменам года. Калі выяўлялі лепшых славацкіх веласіпедыстаў ХХ стагоддзя, Ткачу аддалі першы радок. Таксама заняў другое месца ў рэйтынгу лепшых спартсменаў стагоддзя ў Славакіі.

## Пасля завяршэння спартыўнай кар'еры 
Пасля заканчэння спартыўнай кар'еры Ткач вучыўся ў 1978-1983 гадах у Браціславе на факультэце фізічнага выхавання і спорту па спецыяльнасці «веласіпедны спорт».

У 1981—1992 гадах займаў пасаду трэнера нацыянальнай зборнай. З 1993 года выконваў абавязкі саветніка міністра абароны па пытаннях спорту. Цяпер Антан Ткач — старшыня Славацкай асацыяцыі алімпійцаў, а з 2001 года — прэзідэнт Славацкага саюза веласіпедыстаў. Таксама з'яўляецца членам выканкама Алімпійскага камітэта Славакіі.

## Спасылкі 
* Антан Ткач на Славацкім біяграфічным партале (славацк.)
* Антан Ткач на cyclingarchives.com (англ.) 
* Антан Ткач на sports-reference.com (англ.)

Катэгорыя:Велагоншчыкі Славакіі
Універсітэт тэатра і кіно

**Універсітэт тэатра і кіно** () — універсітэт, заснаваны ў 1865 годзе ў Будапешце, Венгрыя. Лічыцца адной з лепшых тэатральных навучальных устаноў у Венгрыі.

## Гісторыя 
Універсітэт лічыць пачаткам сваёй гісторыі 2 студзеня 1865 года, калі ў звычайнай 3-х пакаёвай кватэры, недалёка ад Нацыянальнага тэатра ў Пешце, адкрыліся першыя ў Венгрыі акцёрскія курсы. У першы год сваёй гісторыі ў ізноў створанай школе навучаліся 28 драматычных акцёраў і 37 оперных студэнтаў. Першыя студэнты праходзілі «уступныя выпрабаванні» 6-8 тыдняў, пасля чаго педагогі прымалі рашэнне аб тым, хто працягне навучанне, а хто не. Жанчыны і мужчыны ў гэтай сістэме адукацыі ў Венгрыі навучаліся паасобна.

Першыя трыццаць гадоў акцёрскай адукацыі ў Венгрыі былі звязаны з імем  — вельмі вядомымым рэжысёрам і кіраўніком нацыянальнага тэатра. За сваю выкладчыцкую кар'еру ім былі закладзеныя асновы венгерскай акцёрскай адукацыі. Школа хутка вырасла са сваёй трохпакаёвай кватэры і ў 1875 г была пераведзеная ў больш зручныя памяшканні ў жылым блоку Нацыянальнага тэатра. Аднак, публічныя экзамены, спектаклі і паказы праходзілі на пляцоўках Нацыянальнага тэатра.

У 1893 годзе Нацыянальная Венгерская Каралеўская Акадэмія Музыкі і Драмы была рэарганізавана ў Акадэмію музыкі, якая рыхтавала толькі оперных спевакоў. А ў 1905 годзе ад гэтай установы аддзялілася Акадэмія Драмы, якая здабыла свой пастаянны «дом», дзе ўніверсітэт размешчаны і па гэты дзень. Там дзе арганізаваны заняткі студэнтаў і размяшчаецца студэнцкі тэатр.

## Кіраўнікі і рэктары 
* граф  (1865–1880)
* Оскар Гёмёры (1880–1881)
*  (1881–1893)
*  (1893-1894)
*  (1894–1907)
*  (1907–1916)
*  (1916–1928)
*  (1928–1930)
*  (1930–1937)
*  (1937–1944)
*  (1945–1948)
* Лаяш Баньяі (1948–1950)
*  (1950–1956)
*  (1957–1961)
* Енё Енеі (1961–1964)
*  (1964–1979)
* Енё Шыма (1979–1987)
*  (1987–1989)
*  (1989–1991)
*  (1991–1994)
*  (1994–2001)
*  (2001–2006)
*  (2006–2014)
*  (2014-)

## Вядомыя выпускнікі 
* 
* 
* 
* 
* Міклаш Янча
* 
* 
* Дэжэ Мадзьяр
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Універсітэты Будапешта

Катэгорыя:1865 год у Будапешце
Падводная кампанія на Міжземным моры Першай сусветнай вайны

**Падво́дная кампа́нія на Міжзе́мным мо́ры Пе́ршай сусве́тнай вайны́** — баявыя дзеянні ў Міжземным моры падводных сіл ВМС Германіі і Аўстра-Венгрыі (пры падтрымцы флота Асманскай імперыі) супраць саюзнікаў падчас Першай сусветнай вайны. Характарызавалася практычна беспакаранымі дзеяннямі субмарын Цэнтральных дзяржаў да часу, пакуль краіны Антанты ў 1917 годзе не ўвялі сістэму канвояў, што значна знізіла іх страты.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Марскія бітвы Германіі
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Марскія бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Марскія бітвы Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1916 года
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Італія ў Першай сусветнай вайне
Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа

**Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Заступнікаў Беларускага Народа** — драўляны грэка-каталіцкі храм у раёне Паўночны Фінчлі ў Лондане. Царква стала першым драўляным храмам у Лондане пасля Вялікага пажару 1666 г. Таксама першая ў Лондане пабудаваная каталіцкая царква візантыйскага абраду, першы ў Заходняй Еўропе мемарыял ахвярам Чарнобыльскай катастрофы, першая беларуская грэка-каталіцкая царква, пабудаваная па-за межамі краіны.

## Гісторыя 
З пачатку існавання Беларускай каталіцкай місіі ў Лондане ў 1947 годзе беларусы маліліся ў Марыйным доме, бо сваёй асобнай царквы тут не было. Архітэктар Цзыўай Со, які жыў побач, прыняў тут хрост. Ён зацікавіўся беларускай архітэктурай, атрымаўшы замову на пабудову царквы. Дзеля гэтага ездзіў у Беларусь, каб вывучаць мясцовае дойлідства.

Будаўніцтва пачалося ў лістападзе 2015 г., закладка фундамента была завершана ў студзені 2016 г. і кутні камень, прывезены з касцёла Святой Тройцы былога кляштара айцоў Марыян у Друі, быў пакладзены 7 лютага 2016 г. у час цырымоніі, якую ўзначалілі апостальскі нунцый арцыбіскуп Антоніа Меніні і біскуп украінскай каталіцкай епархіі ў Лондане Глеб Ланчына.

Царкуву асвяцілі ў снежні 2016 года. Унутры змясціліся каля сямідзесяці чалавек — большасць беларусаў, але ня толькі. Таму набажэнства асвячэння царквы вялі на трох мовах: беларускай, украінскай і англійскай. Пасля літургіі ўнучка Якуба Коласа Марыя Міцкевіч расказала пра дзейнасць дабрачыннага фонду «Сакавік», які займаецца дапамогаю пацярпелым ад Чарнобыльскай аварыі.

## Архітэктура 
Дызайн царквы грунтуецца на традыцыі драўляных цэркваў Беларусі і беларускага барока.

Архітэктар Цзыўай Рафаэль Со атрымаў узнагароду Каралеўскага інстытуту брытанскіх архітэктараў за праект беларускай царквы.

## Спасылкі 
* Дазвол будаваць беларускую царкву ў Лёндане атрыманы
* Каб стварыць беларускую царкву ў Лондане, кітаец вывучыў нашу гісторыю 

Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Беларускія грэка-каталіцкія храмы ў Вялікабрытані
Катэгорыя:Драўляныя храмы
Катэгорыя:Барнет (бора Лондана)
Катэгорыя:Храмы Лондана
Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Кірылы Тураўскага
Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 168

**Лагер № 168** — адзін з лагероў НКУС, які знаходзіўся ў Масюкоўшчыне. З'яўляўся часткай лагернай сістэмы для ваеннапалонных армій гітлераўскай кааліцыі і інтэрніраваных грамадзян Германіі. Заснаваны летам 1944 г. на месцы былога лагера савецкіх ваеннапалонных. Першымі зняволеннымі лагера былі ваеннапалонныя Вермахта, якіх узялі ў палон пад Мінскам. Пасля гэтага лагер актыўна папаўняўся новымі партыямі ваеннапалонных.

Пастановай Дзяржкамітэта абароны ад 3 лютага 1945 г. і загадам НКУС СССР Л. Берыя ад 6 лютага 1945 г. было прадпісана вывозіць працаздольнае насельніцтва савецкай акупацыйнай зоны Германіі ў СССР для прымусовай працы па аднаўленню савецкай эканомікі. Так лагер № 168 стаў папаўняцца грамадзянскімі асобамі.

У 1945 г. ў лагеры № 168 памерла 237 палонных. Памерлых хавалі на ўскраіне лагера. На красавік 1946 г. усяго ў лагеры знаходзілася 22594 чал.

Палонныя і інтэрніраванныя выкарыстоўваліся пры адбудове і пабудове такіх аб'ектаў, як МАЗ і МТЗ (7500 чал.), завод імя Кірава (1200 чал.), Тэатр оперы і балета (1500 чал.), Акадэмія навук (800 чал.), завод імя Вавілава, частку цяперашняга пр. Незалежнасці, Асмалоўка.

Рэпатрыяцыя пачалася ў 1947 г. Немцам і іншым інтэрніраваным, якія вярталіся на радзіму, плацілі грошы за выкананую справу, але яны не мелі права вывозіць грошы за тэрыторыю СССР мусілі іх «атаварыць» на месцы. Апошнімі пакінулі лагер у канцы верасня 1955 г. асуджаныя за вайсковыя злачынствы, якіх памілаваў урад СССР. Могілкі ваеннапалонных і інтэрніраваных у Масюкоўшчыне, былі знішчаны як і іншыя 77 такіх могілак на Беларусі. Частка пахаваных там перанесена на зборныя моглікі у ХХІ ст.

## Гл. таксама 
* Шталаг 352
* Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам
* Выкарыстанне прымусовай працы нямецкага цывільнага насельніцтва ў СССР
* Інтэрніраванне немцаў у ЗША
* Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР

168
Катэгорыя:1944 год у Мінску
Целяшоўскае

**Целяшо́ўскае** — вадасховішча ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Уза, за 2,5 км у напрамку на поўдзень ад вёскі Целяшы.

Вадасховішча наліўное. Створана ў 1973 годзе. Плошча паверхні 0,5 км². Даўжыня 0,95 км, шырыня 0,78 км, даўжыня земляной агараджальнай дамбы 2,9 км. Найбольшая глыбіня вадасховішча 4,1 м. Аб'ём вады 1,2 млн м³. Ваганні ўзроўню вады 2,1 м. Напаўняецца вадой з ракі Уза.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Узы
Катэгорыя:Вадасховішчы Гомельскага раёна
Музыка Венгрыі

Для народнай музыкі Венгрыі характэрна узаемадзеянне старажытна-ўсходняй асновы () і больш позніх уплываў (гемітоніка, мажора-мінор). З X ст. вандроўныя спевакі-казачнікі прытрымліваліся традыцыі язычніцкіх эпічных спеваў. У XI ст., з прыняццем каталіцтва, на тэрыторыі Венгрыі пашырыліся грыгарыянскія спевы. З XIII ст. сярод венгерскіх народных інструментаў рог, фуруя (род флейты), больш познія — духавыя валынка (дуда), тарагата; струнныя кабза, скрыпка, лютня, цытра, цымбалы.

З XV ст. ў Венгрыі развівалася заходне-еўрапейская прыдворная культура: сольныя спевы ў суправаджэнні лютні і скрыпкі, вакальна-інструментальныя капэлы; каралеўская капэла ў Будзе была адна з лепшых у Еўропе. З XVI ст. вядомыя свецкія музычныя творы на венгерскія тэксты, апублікаваныя ў зборніках  (1554) і Б. Бакфарка (1553, 1565). У XVII—XVIII стст. у рэзідэнцыях аўстра-венгерскіх арыстакратаў ствараліся аркестры, у 1761—1790 гг. аркестрам князёў Эстэрхазі кіраваў Ё. Гайдн.

Фарміраванне нацыянальнага стылю адбывалася ў рамках стылю вербункаш (канец XVIII ст.), развітога ў творчасці скрыпачоў-віртуозаў і кампазітараў , , , кіраўнікоў цыганскіх аркестраў і тэатральных труп. Уплыў вербункаша відавочны ў першых венгерскіх операх  («Уцёкі Белы» і «Кемень Шыман», 1822),  («Аўрэлія», 1837; «Хітрасць», 1839),  («Шукальнікі скарбу з Вішэграда», 1839), у операх Ф. Эркеля на тэмы нацыянальна-вызваленчага руху («Ласла Хуньядзі», 1844; «Банк бан», 1852; «Дзьёрдзь Дожа», 1867). Сярод музыкантаў-рамантыкаў XIX ст. віртуозы-скрыпачы , Е. Хубаі, а таксама Ё. Ёахім і Л. Аўэр, якія пачалі творчую дзейнасць у Венгрыі. Вяршыня развіцця венгерскай музыкі XIX ст., асабліва праграмнага сімфанізму, — творчасць Ф. Ліста.

На пачатку XX ст. вядомасць набылі аперэты Ф. Легара, І. Кальмана, які унёс у аперэту элементы венгерскай песенна-танцавальнай мелодыкі. Развіццё венгерскай музыкі першай паловы XX ст. звязана з імёнамі Б. Бартака і З. Кодая. Сярод буйнейшых сучасных кампазітараў П. Кадаша. , , , Д. Лігеці, . Сусветную вядомасць набылі балеты Бартака («Драўляны прынц», 1917; «Цудоўны мандарын», 1919), а таксама оперы  («Крывавае вяселле», 1964) і  («», 1962). Сярод выканаўцаў дырыжоры А. Нікіш, Я. Ферэнчык, піяністы , , спевакі М. Базілідэс, , .

Праводзяцца міжнародныя конкурсы выканаўцаў і кампазітараў, у т.л. Фестываль імя Б. Бартака (з 1948). У Будапешце працуюць: Венгерскі оперны тэатр, Будапешцкі сімфанічны аркестр, Саюз венгерскіх музыкантаў (з 1949), Інстытут музыказнаўства пры Венгерскай акадэміі навук (з 1969), Вышэйшая музычная школа (з 1919), кансерваторыя імя Б. Бартака, Музей музыкі (з 1986) і інш.

## Літаратура 
* Венгрыя. 

## Спасылкі
Габар Эгрэшы

**Га́бар Э́грэшы** (; , Шаёласлафальва, Венгрыя — ) — венгерскі акцёр; прадстаўнік рэвалюцыйнага рамантызму ў венгерскім тэатральным мастацтве.

Паплечнік Ш. Пецёфі. Удзельнік рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Венгрыі. Творчую дзейнасць пачаў у 1828 годзе. З 1837 года з перапынкамі працаваў у тэатры «Пешты мадзьяр сінхаз» (з 1840 года Нацыянальны тэатр).

## Творчасць 
Сярод роляў: Ота, Петур, Банк («Банк-бан» Ё. Катаны), Гамлет, Атэла, Рычард III («Гамлет», «Атэла», «Рычард III» У. Шэкспіра) і інш. Акцёр вялікага тэмпераменту, яго творчасці ўласцівы высокая сцэнічная культура, імкненне раскрыць складаны ўнутраны свет герояў, філасофскае асэнсаванне сцэнічных вобразаў. Аўтар кніг «Акцёрскае мастацтва» (1866).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Акцёры Венгрыі
Катэгорыя:Удзельнікі рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Венгрыі
Імрэ Эк

**І́мрэ Эк** (; нар. , , Венгрыя — ) — венгерскі балетнік і балетмайстар.

## Біяграфія 
З 1947 годзе ў трупе Венгерскага опернага тэатра ў Будапешце, з 1950 года саліст тэатра, пазней і пастаноўшчык. З 1960 год ўзначальвае арганізаваную ім балетную трупу пры Нацыянальным тэатры г. Печ.

## Творчасць 
Танцавальная лексіка пастаўленых ім балетаў заснавана пераважна на класіцы, уключае элементы пантамімы, танца мадэрн і эстраднага танца. Сярод яго пастановак: «Камедыянты» на музыку Д. Кабалеўскага, «Дывертысмент» на музыку Б. Бартака (абедзве 1961), «Фаўст-сімфонія» на музыку Ф. Ліста (1973), «Калевала» на музыку Я. Сібеліуса (1974), «Гульня» на музыку С. Пракоф'ева (1975) і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі