open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эліу Рут

**Эліу Рут** (,  — ) — амерыканскі палітык і дзяржаўны дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1912).

## Біяграфія 
У 1899—1904 гг. займаў пасаду ваеннага міністра ЗША пры прэзідэнтах Мак-Кінлі і Рузвельта. На пасадзе міністра абароны заснаваў Ваенны каледж, пашырыў Ваенную акадэмію ў Вэст-Пойнце і ўзмацніў федэральны кантроль над Нацыянальнай гвардыяй.

У 1905 годзе, пасля смерці Джона Хэя, прэзідэнт Рузвельт прызначыў Рута дзяржаўным сакратаром. На пасадзе дзяржаўнага сакратара рэфармаваў консульскую службу, падтрымліваў палітыку адчыненых дзвярэй на Далёкім Усходзе. У 1906 годзе наведаў 3-ю Панамерыканскую канферэнцыю ў Рыа-дэ-Жанэйра, пераконваў урады лацінаамерыканскіх краін удзельнічаць у Гаагскай мірнай канферэнцыі. У 1907 годзе арганізаваў цэнтральнаамерыканскую мірную канферэнцыю ў Вашынгтоне. У 1908 годзе заключыў пагадненне Рута-Такахіры з Японіяй.

## Бібліяграфія 
* Citizen’s Part in Government. Yale University Press, 1911.
* Experiments in Government and the Essentials of the Constitution. Princeton University Press, 1913.
* Addresses on International Subjects. Harvard University Press, 1916.
* Military and Colonial Policy of the United States. Harvard University Press, 1916.
* Miscellaneous Addresses. Harvard University Press, 1917.
* Men and Policies: Addresses by Elihu Root. Harvard University Press, 1925.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Нью-Ёрк
Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Юрысты ЗША
Катэгорыя:Савет па міжнародных адносінах
Вушная сера

**Вушная сера** (лац. cerumen) — жоўта-карычневая ваксападобная сакрэцыя, якую выпрацоўваюць серныя залозы слыхавога праходу ў вушах людзей і іншых млекакормячых. Вушная сера служыць для ачысткі і змазкі слыхавых каналаў, а таксама ўяўляе сабой абарону ад бактэрый, грыбкоў і насякомых.

Лішак вушной серы можа прыціснуць барабанную перапонку і прывесці да частковай страты слыху, а таксама шуму ў вушах, галавакружэнню, ірвоты і сутарг.

У вонкавым вуху каля 2000 серных залоз, якія выпрацоўваюць 12-20 мг вушной серы ў месяц. Сера складаецца з бялкоў, тлушчаў, свабодных тлустых кіслот, мінеральных соляў. Частка бялкоў з'яўляюцца імунаглабулінамі, якія вызначаюць ахоўную функцыю. pH вушной серы роўны 4-5, што процідзейнічае развіццю бактэрыяльнай і грыбковай флоры. Акрамя таго, у склад серы ўваходзяць адмерлыя клеткі, скурнае сала, пыл і іншыя ўключэнні.

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Мішэль Уэльбек

**Мішэль Уэльбек** ( , сапраўднае прозвішча **Тама́**, ; 26 лютага 1958, Рэюньён) — французскі пісьменнік, паэт. Лаўрэат дзяржаўнай прэміі «Гран пры» па літаратуры (1998). Адзін з самых чытэльных у свеце французскіх аўтараў.

## Беларускія пераклады 
* Магчымасць выспы: раман (пераклад Зміцера Коласа) / Мішэль Уэльбэк. — Мінск : Зміцер Колас, 2012. — 366, [1] с. — (Littera scripta). 
* Накід жэста. З кнігі «Сэнс змаганьня» (1996) (пераклад Макса Шчура)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Ганкураўскай прэміі
Катэгорыя:Нарадзіліся на Рэюньёне
Колін Паўэл

**Колін Лютэр Паўэл** (; , Нью-Ёрк — ) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, Дзяржаўны сакратар ЗША (2001—2005). Генерал Узброеных Сіл ЗША (4 красавіка 1989).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 5 красавіка 1937 года ў Нью-Ёрку.

Ветэран вайны ў В’етнаме. У 1989—1993 гадах — старшыня Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў. У 1987—1989 гадах — дарадца па нацыянальнай бяспецы ў адміністрацыі прэзідэнта Рональда Рэйгана. У 1991 годзе ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай ЗША Залатым медалём Кангрэса.

У перыяд першага тэрміну прэзідэнцтва Джорджа Уокера Буша быў Дзяржаўным сакратаром ЗША (2001—2005).

У 2003 годзе, напярэдадні амерыканскага ўварвання ў Ірак, выступіў у Савеце Бяспекі ААН з мэтай пераканаць міжнародную супольнасць у наяўнасці ў рэжыма Садама Хусейна ЗМЗ і сувязях яго з Аль-Каідай. 

Памёр 18 кастрычніка 2021 года.

## Узнагароды 
* Залаты медаль Кангрэса (1991),
* медаль «За выдатныя заслугі» (ЗША),
* медаль Міністэрства абароны ЗША «За выдатную службу»,
* ордэн «Легіён пашаны»,
* Салдацкі медаль,
* Бронзавая зорка (ЗША),
* медаль «Пурпурнае сэрца»,
* Паветраным медалём (ЗША),
* Пахвальны медаль Аб’яднанага камандавання,
* Пахвальны медаль Арміі,
* Прэзідэнцкі медаль Свабоды,
* медаль «За службу нацыянальнай абароне»,
* медаль «За службу ў В’етнаме»,
* Рыцар-Камандор ордэна Брытанскай імперыі,
* ордэн Ганаровага легіёна,
* Вялікі Крыж венгерскага ордэна Заслуг.

Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Кабінет Джорджа Буша Малодшага
Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме
Катэгорыя:Генералы ЗША
Катэгорыя:Старшыні Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў ЗША
Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19
Landsat 7

**Landsat 7** — штучны спадарожнік дыстанцыйнага зандавання Зямлі, апошні на канец 2010 года спадарожнік праграмы Landsat. Быў выведзены на арбіту 15 красавіка 1999 г. ракетай-носьбітам Delta II з ваенна-паветранай базы Вандэнберг (Vandenberg), Каліфорнія. Стартавая маса КА — 2200 кг, даўжыня 4,3 м, дыяметр 2,8 м. Арбіта сонечна-сінхронная, вышыня 705 км. Накланенне 98,2°, перыяд звароту 98,9 хвілін, паўтор арбітальнага цыклу 16 дзён (233 віткі), памер сцэны (кадра) 185х170 км. Пры здымцы адной сцэны прылада ETM+ перадае на Зямлю каля 3.8 гігабіт дадзеных. Прылада ETM+ вядзе збор дадзеных у 8-мі спектральных каналах. Раздзяляльная здольнасць у бачных і інфрачырвоных каналах складае 30 м.

Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі
Луара (значэнні)

**Луара**:

* Рака Луара, рака ў Францыі
* Атлантычная Луара, дэпартамент Францыі
* Верхняя Луара, дэпартамент Францыі
* Дэпартамент Луара, дэпартамент Францыі
Луара (дэпартамент)

**Луара** () — дэпартамент на ўсходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Рона — Альпы. Парадкавы нумар 42. Адміністрацыйны цэнтр — Сент-Эцьен. Насельніцтва 728,5 тыс. чалавек (27-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 4781 км². Дэпартамент размешчаны ў даліне ракі Луары.

Дэпартамент уключае 3 акруги, 40 кантонаў і 327 камун.

Луара ўтварыўся ў 1793 г. у выніку падзелу дэпартамента Рона і Луара,
утворанага ў сакавіку 1790 г.

## Спасылкі 
* Prefecture website  (in French)
* Conseil General website (in French)
Манш

**Манш** () — дэпартамент на паўночным захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Ніжняя Нармандыя. Парадкавы нумар 50. Адміністрацыйны цэнтр — Сен-Ло. Насельніцтва 481,5 тыс. чалавек (52-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 5938 км². Манш уключае частку паўвострава Катантэн і востраў Шасей. З захаду і паўночнага ўсходу дэпартамент амываецца водамі праліва Ла-Манш. Даўжыня берагавой лініі складае каля 350 км.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 52 кантона і 602 камуны.

Манш — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Нармандыя. Да 1796 г. сталіцай Манша быў горад Кутанс, зноў атрымаў гэты статус пасля другой сусветнай вайны (Сен-Ло быў амаль цалкам разбураны) і захоўваў яго да аднаўлення Сен-Ло.

## Спасылкі 
* Prefecture website (in French)
* Conseil General website  (in French)
Марна (дэпартамент)

**Марна** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Шампань — Ардэны. Парадкавы нумар — 51. Адміністрацыйны цэнтр — Шалон-ан-Шампань. Насельніцтва — 565,2 тыс. чалавек (38-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 8162 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Марна і Вэля.

Дэпартамент уключае 5 акруг, 44 кантона і 619 камун.

Марна — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Шампань. Назва паходзіць ад ракі Марна. Адміністрацыйны цэнтр дэпартамента да 1998 г. насіў назву Шалон-сюр-Марн. Адной з галоўных славутасцей Марны лічыцца горад Рэймс, дзе каранаваліся французскія каралі.

## Гл. таксама 
* П’ер Перыньён

## Спасылкі 
* Prefecture website
* Conseil General website
Верхняя Марна

**Марна Верхняя** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Шампань — Ардэны. Парадкавы нумар — 52. Адміністрацыйны цэнтр — Шамон. Насельніцтва — 194,9 тыс. чалавек (87-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 6211 км². Праз дэпартамент працякае рака Марна, .

Дэпартамент уключае 3 акругі, 32 кантона і 432 камуны.

Марна Верхняя — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Шампань. Назва паходзіць ад ракі Марна.

## У Сеціве 
* Prefecture website (in French)
* Conseil General website  (in French)
World Wide Web

**World Wide Web** (скарачэнне: **WWW**, таксама вядома як **Сусветнае Павуцінне** або **вэб**) — гэта сістэма узаемазвязаных гіпертэкставых дакументаў, даступных праз Інтэрнэт.

З дапамогай вэб-браўзера, можна праглядаць старонкі Сеціва, якія могуць утрымліваць тэкст, выявы, відэа і іншае, і перамяшчацца паміж імі з дапамогай гіперспасылак. Выкарыстоўваючы канцэпцыі ранніх сістэм гіпэртэксту, англійскі інжынер і навуковец Цім Бернерс-Лі, у цяперашні час дырэктар World Wide Web Consortium, у сакавіку 1989 напісаў прапанову таго, што з цягам часу стала сусветным павуціннем.
У 1990 годзе ў CERN у Жэневе, Швейцарыя, Бернерс-Лі і бельгійскі вучоны Роберт Кайо прапанавалі да выкарыстання «гіпэртэкст […] для спасылання і доступу да інфармацыі розных відаў у выглядзе вэб-вузлоў, якія карыстальнік можа праглядаць па жаданні»,
і публічна прадставілі праект у снежні таго ж года.

«World-Wide Web (W3) быў распрацаваны, каб быць сховішчам чалавечых ведаў, і чалавечай культуры, якое дазволіць супрацоўнікам у аддаленых раёнах дзяліцца сваімі ідэямі і ўсімі аспектамі агульнага праекта».

Катэгорыя:Семантычнае павуцінне
Катэгорыя:Сусветнае павуцінне
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Маен (дэпартамент)

**Маен** () — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Краіна Луары. Парадкавы нумар 53. Адміністрацыйны цэнтр — Лаваль. Насельніцтва 285,3 тыс. чалавек (77-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 5175 км². Праз дэпартамент працякае рака Рака Маен.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 32 кантона і 261 камуну.

Маен — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Мэн. Назва паходзіць ад мясцовай ракі.

## Вядомыя асобы 
* Амбруаз Парэ

## У Сеціве 
* Prefecture website (in French)
* Conseil General website (in French)
Пятроўскае

**Пятро́ўскае** — возера ў Беларусі, у Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дабрылаўка (цячэ праз возера), за 15 км у напрамку на паўночны захад ад горада Глыбокае, каля вёскі Пятроўшчына.

Плошча паверхні 0,66 км². Даўжыня 1,04 км, найбольшая шырыня 0,98 км. Даўжыня берагавой лініі 3,19 км. Найбольшая глыбіня 3 м, сярэдняя 2 м. Аб’ём вады 1,34 млн м³. Плошча вадазбору 76,7 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, круглаватай формы. Схілы катлавіны вышынёй да 3 м (на паўночным усходзе да 10 м), разараныя, спадзістыя, сугліністыя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, пад хмызняком. Вышыня берагоў да 0,2 м, у паўднёвай, паўночна-заходняй і паўночна-ўсходняй частках берагі абразійныя вышынёй 0,5—1 м. Дно возера плоскае, выслана крэменязёмістым сапрапелем, на поўначы, усходзе і поўдні ўздоўж берага апясчаненым ілам.
Возера эўтрофнае. Зарастае каля 40 % плошчы возера. Праз Пятроўскае працякае рака Дабрылаўка.

У возеры водзяцца лінь, шчупак, карась, плотка, акунь і іншыя віды рыб.

Паблізу ад заходняга берага возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* Пятроўскае возера // Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. — С. 345.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Дзісны
Марбіян

**Марбіян** (, ) — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Брэтань. Парадкавы нумар 56. Адміністрацыйны цэнтр — Ван. Насельніцтва 643,9 тыс. чалавек (32-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 6823 км². Дэпартамент абмываецца водамі Біскайскага заліва, уключаючы бухту Кіберон і Марбіян, яго тэрыторыя ўключае некалькі астравоў у гэтым залів.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 42 кантона і 261 камуну.

Марбіян — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Брэтань.

У Марбіяне знаходзяцца адны з найболей цікавых мегалітаў Францыі — Гаўрыні і Дысіньяк.

## Вядомыя асобы 
* Жан-Мары Ле Пен

## Спасылкі 
* Prefecture website (in French)
* Conseil General website (in French)
Мікрапрацэсар

, першы аднакрыштальны камерцыйны мікрапрацэсар агульнага прызначэння]]
**Мікрапрацэсар** (), скарочана **МП** — функцыянальна скончаная электронная прылада з праграмным кіраваннем, якая выкарыстоўваецца для апрацоўкі лічбавых даных і кіравання імі, зробленая як адна або некалькі інтэгральных мікрасхем з вялікай кампанентнай інтэграцыяй. Асноўная функцыя МП — апрацоўка і правядзенне арыфметычных, лагічных і кіравальных аперацый над уваходнымі лічбавымі сігналамі або кодамі. У электроніцы, МП можа выкарыстоўвацца як асобны функцыянальны блок (камп’ютар або суперкамп’ютар), так і ў складзе аднакрыштальнага мікракамп’ютара — мікракантролера. Сучасныя МП уключаюць у сябе ўсе або амаль усе функцыі цэнтральнага працэсара камп’ютара на адной інтэгральнай схеме.

Першыя мікрапрацэсары з’явіліся ў пачатку 1970-х гадоў і ўжываліся ў асноўным для стварэння электронных калькулятараў з выкарыстаннем двайкова-дзесятковай () арыфметыкі на 4-бітных словах. Неўзабаве з’явіліся і іншыя прылады, дзе 4-бітныя і 8-бітныя мікрапрацэсары знайшлі прымяненне ― тэрміналы, прынтары, розныя віды аўтаматаў  Даступнасць мікрапрацэсараў з 16-бітнай адрасацыяй таксама прывяла да з’яўлення першага мікракамп’ютара агульнага прызначэння ў сярэдзіне 1970-х гадоў.

У выпадку, калі мікрапрацэсар утварае сістэму з іншым мікрапрацэсарам або нейкай электроннай прыладай, кажуць пра *мікрапрацэсарную сістэму* (МПС). Самая простая МПС будзе складацца з самога мікрапрацэсара, генератара тактавых імпульсаў, блока памяці і партоў уводу-вываду.

Інтэграцыя працэсара цалкам на адным крышталі значна зніжае кошт вылічальнай магутнасці. Бесперапыннае павелічэнне магутнасці мікрапрацэсараў прывяло да таго, што цяпер адзін або болей мікрапрацэсараў выкарыстоўваюцца амаль паўсюль, ад найменшых убудаваных сістэм і мабільных прылад, да найбуйнейшых мэйнфрэймаў і суперкамп’ютараў.

## Гісторыя 
Гісторыя мікрапрацэсараў пачынаецца ў канцы 1950-х — 1960-х гадах, калі была створана *інтэгральная мікрасхема* (ІМС) — электронная схема, дзе на адным крышталі крэмнію або германію размяшчаюцца многія тысячы і мільёны электронных кампанентаў (рэзістары, кандэнсатары, транзістары і іншыя). У гэты час, трыма амерыканскімі інжынерамі з трох розных амерыканскіх кампаній былі вырашаны тры асноўныя праблемы, якія не дазвалялі раней стварыць ІМС:

* *Джэк Кілбі* з кампаніі Texas Instruments запатэнтаваў метад аб’яднання на адной падложцы некалькіх кампанентаў, давёў да серыйнай вытворчасці першыя прататыпы ІМС. Першая мікрасхема — тонкая пласцінка з германію на паверхні якой знаходзіліся 6 транзістараў, што злучаліся залатымі сцежкамі.
* *Курт Легавец* з Sprague Electric Company прыдумаў спосаб электрычнай ізаляцыі кампанентаў, якія былі б размешчаны на адным крышталі паўправадніка.
* *Роберт Нойс* з Fairchild Semiconductor вынайшаў спосаб электрычнага злучэння кампанентаў ІМС і палепшыў ізаляцыю элементаў на базе планарнай тэхналогіі Жана Харні.

## Гл. таксама 
* Спіс мікрапрацэсараў AMD
* Мікрапрацэсар Z80

## Зноскі
Катэгорыя:Мікракамп’ютары

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Кавун звычайны

**Кавун звычайны** (*Citrúllus lanátus*) — аднагадовая травяністая расліна, від роду кавун (*Citrullus*) сямейства гарбузовыя (*Cucurbitaceae*). Бахчавая культура.

## Апісанне 
Плод — гарбуз, шарападобнай, авальнай, сплошчанай або цыліндрычнай формы; афарбоўка кары ад белай і жоўтай да цёмна-зялёнай з малюнкам у выглядзе сеткі, стужак, плям; мякаць ружовая, чырвоная, малінавая, радзей — белая ці жоўтая.

Сцёблы тонкія, гнуткія, паўзучыя або кучаравыя, звычайна круглява-пяцігранныя, даўжынёй да 4 м і больш, разгалінаваныя. Маладыя часткі сцябла густа пакрытыя мяккімі адтапыранымі валасінкамі.

## Пашырэнне 
Радзімай лічыцца трапічная Афрыка (дзікія кавуны і сёння растуць на мяжы пустыні Калахары). Яго акультурылі старажытныя егіпцяне. У самых старажытных мовах ужо ёсць слова для яго абазначэння. Заходняя Еўропа пакаштавала кавун амаль дзве тысячы гадоў таму, а вось на Беларусі — толькі ў XVІІ стагоддзі.

## Фармакалагічныя ўласцівасці 
У якасці лекавага скродку выкарыстоўваецца плады спелага кавуна (мякаць, скарынка) і насенне.

Кавун складаецца на 80 % (некаторыя гатункі — на 95 %) з вады. Гэта мяккае прыроднае мачагоннае дапаможа справіцца з цяжкай інтаксікацыяй любой тыялогіі (напрыклад, з сімптомамі пахмелля). Дэтаксікацыйныя ўласцівасці кавуна звязаны з актыўнай адсорбцыяй клятчаткай таксінаў у кішэчніку. Вітамінна-мікраэлементны комплекс, што змяшчаецца ў кавунах, дапамагае метабалізму печані, кавуны — частка лячэбнай дыеты пры мочакаменнай хваробе і прафілактыка камянёў у жоўцевым пузыры. Гэты плод змяшчае велізарную колькасць жалеза, таму кавун рэкамендуюць дзецям пры нізкім гемаглабіне ў крыві. Есці кавун вельмі карысна маладым маці, што кормяць дзіця грудзьмі. Ну, а дыетолагі рэкамендуюць кавуновыя разгрузачныя дні.

## Спасылкі 
* Паспытаем кавуны? — zviazda.by 

Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Гарбузовыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Галіна Радзівонаўна Лукашэнка

**Галі́на Радзівонаўна Лукашэ́нка** (да шлюбу **Жаўняро́віч**; нар. , Рыжкавічы, цяпер у складзе Шклова) — жонка першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі.

## Біяграфія 
Скончыла гістарычны факультэт Магілёўскага педагагічнага інстытута. У 1975 годзе ажанілася з Аляксандрам Лукашэнкам, з якім вучыліся ў адной школе. Разам паступілі ў інстытут і пераехалі ў Рыжкавічы. Нарадзіла двух сыноў — Віктара і Дзмітрыя.

Пасля таго, як Аляксандр Лукашэнка быў абраны прэзідэнтам Беларусі, засталася ў Рыжкавічах, куды прэзідэнт прыязджае не часта. У афіцыйных мерапрыемствах Галіна Радыёнаўна не ўдзельнічае, за мяжу не ездзіць. Працавала загадчыцай дзіцячага садку. У 1998 годзе прызначаная кіраўніком Магілёўскага аблвыканкама ў сферы аховы здароўя і санітарна-курортнага лекавання.

8 студзеня 2010 года ўзнагароджана Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

У 2022 годзе Галіна Лукашэнка трапіла ў санкцыйныя спісы ЗША і Аўстраліі (сакавік), Украіны (кастрычнік) і Новай Зеландыі (лістапад).

27 студзеня 2025 года была ўнесена ў санкцыйны спіс Канады.

## Спасылкі 
* Біяграфія
* Інтэрв’ю з Галінай Лукашэнкай
* Лукашэнка закахаўся ў Снягурку

Катэгорыя:Мужы і жонкі прэзідэнтаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША
Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі
Раздзяляльная здольнасць

**Раздзяляльная здольнасць** або **раздзяляльная сіла** — здольнасць прылад раздзяляць вельмі блізкія ў прасторы, часе або па фізічных уласцівасцях аб’екты і працэсы. Важная характарыстыка аптычных і некаторых радыётэхнічных прылад, лічыльнікаў зараджаных часціц, мас-спектрометраў і інш.

*Раздзяляльная здольнасць аптычных прылад* паказвае здольнасць іх даваць раздзельныя вобразы малых і блізкіх дэталяў прадмета. Абмежаваная дыфракцыяй святла і аберацыямі аптычных сістэм. Гл. таксама: графічная раздзяляльнасць.

*Раздзяляльная здольнасць фотааб’ектываў* вызначаецца колькасцю рысак на 1 мм, выразна бачных у вобразе міры.

*Раздзяляльная здольнасць мікраскопаў, падзорных труб, тэлескопаў* вызначаецца найменшай вуглавой адлегласцю (лінейнай для мікраскопаў) паміж двума асобна бачнымі пунктамі.

*Раздзяляльная здольнасць спектральных прылад* вызначаецца формулай R=λ/δλ, дзе δλ — найменшая розніца даўжынь дзвюх светлавых хваль, якія яшчэ раздзяляюцца прыладай, λ — сярэдняя даўжыня гэтых хваль.

## Літаратура 
* Раздзяляльная здольнасць //  С.68.

Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Спектраскапія
Лютаўская рэвалюцыя

**Лютаўская рэвалюцыя 1917 года** — рэвалюцыя ў Расійскай імперыі, вынікам якой стала падзенне манархіі, абвяшчэнне рэспублікі і пераход улады да Часовага ўрада.

Пачатак рэвалюцыі паклалі забастоўкі, вулічныя мітынгі і дэманстрацыі ў Петраградзе, праведзеныя 23 лютага 1917. Выступленні рабочых і салдат перараслі ва ўзброенае паўстанне. 2 сакавіка цар Мікалай II адрокся ад прастола на карысць брата Міхаіла, які на другі дзень падпісаў маніфест аб адмове прыняць трон да пастановы Устаноўчага сходу.

## Прычыны 
Лютаўская рэвалюцыя пачалася як стыхійны парыў народных мас, але яе поспеху спрыяў і востры палітычны крызіс у вярхах, рэзкая незадаволенасць ліберальна-буржуазных колаў аднаасобнай палітыкай цара. Хлебныя бунты, антываенныя мітынгі, дэманстрацыі, забастоўкі на прамысловых прадпрыемствах горада наклаліся на незадаволенасць і неспакой сярод шматтысячнага сталічнага гарнізона, які далучыўся да рэвалюцыйных мас, што выйшлі на вуліцы.

## Развіццё падзей 
27 лютага (12 сакавіка) 1917 года ўсеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстанне. Войскі, якія перайшлі на бок паўстанцаў, занялі найважнейшыя пункты горада, урадавыя будынкі. У дадзеным становішчы царскі ўрад выявіў няздольнасць да хуткіх і рашучых дзеянняў. Разрозненыя і нешматлікія сілы захоўвалі вернасць манарху, аднак аказаліся не ў стане самастойна справіцца з анархіяй, якая ахапіла сталіцу, а некалькі часцей, знятых з фронту дзеля здушэння паўстання, не здолелі прабіцца да горада.

Непасрэдным вынікам Лютаўскай рэвалюцыі стала адрачэнне ад пасады Мікалая II, спыненне панавання дынастыі Раманавых і фармаванне Часовага ўрада пад кіраўніцтвам князя Георгія Львова. Гэты ўрад быў цесна звязаны з буржуазнымі грамадскімі арганізацыямі, якія ўзніклі ў гады вайны, як то Усерасійскі земскі саюз, Гарадскі саюз, Цэнтральны ваенна-прамысловы камітэт. Часовы ўрад злучыў заканадаўчую і выканаўчую ўладу, замяніўшы цара, Дзяржаўны савет, Думу і Савет міністраў. У сваёй Дэкларацыі Часовы ўрад аб’явіў амністыю палітычным зняволеным, грамадзянскія свабоды, замену паліцыі «народнай міліцыяй», рэформу мясцовага самакіравання.

Практычна адначасова рэвалюцыйна-дэмакратычнымі сіламі быў сфармаваны паралельны орган улады — Петраградскі савет, што прывяло да сітуацыі, вядомай як двоеўладдзе. 1 (14) сакавіка 1917 года новая ўлада была ўсталявана ў Маскве, на працягу сакавіка — па ўсёй краіне.

## Крыніцы 
## Гл. таксама 
* Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі
* Кастрычніцкая рэвалюцыя

## Літаратура 
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.
* Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. Пад рэд. Л. В. Лойка. — Мн.: ТАА Цэнтр інавацыйных праграм і праектаў, 2003.

## Спасылкі 
* Пра прычыны расійскай рэвалюцыі: неамальтузіянская перспектыва .
* Аляксандр Блок. Апошнія дні імператарскай ўлады  .
* Справаздачы паседжанняў Часовага ўрада. Сакавік—красавік 1917 года .

Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:1917
Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917
Арыстоцель Анасіс

**Арыстоцель Сакрат Анасіс** (, ; 15 студзеня 1906 — 15 сакавіка 1975) — грэчаскі суднаўладальнік, мільярдэр.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Турцыі. З 1932 пачаў займацца суднабудаўнічым бізнесам і ў 1950-я гг. пачаў першым будаваць супертанкеры. Суднавы магнат і міжнародны бізнесмен, які стварыў флот супертанкераў і грузавых караблёў вялікіх памераў, чым флаты многіх краін.

Нягледзячы на тое, што сямейства Анасісаў было даволі багатым сямействам тытунёвых дылераў, яно страціла амаль усе актывы ў 1922 годзе, калі Смірна (сучасны Ізмір), тады яшчэ грэчаскі горад, быў захоплены туркамі. Збегшы з Смірны ў Грэцыю, сямейства паслала Анасіса ў Паўднёвую Амерыку на пошукі лепшай долі. У Буэнас-Айрэсе Анасіс пачаў начным партовым дыспетчарам і, з дапамогай сяброў сям’і, пачаў бізнес па імпарце тытуню ў дзённы час. Ён павялічыў выкарыстанне імпартнага ўсходняга тытуню ў Аргенціне з 10 да 35 % і праз два гады зарабіў 100 тыс. долараў з 5 % камісійных ад гандлю тытунем.

Грэчаскі ўрад заўважылаў Анасіса і прапанаваў яму заключыць гандлёвае пагадненне з Аргенцінай у 1928 годзе і затым зрабіў яго генеральным консулам. Яго дзелавая актыўнасць пашырылася за кошт вытворчасці цыгарэт і іншых спажывецкіх тавараў. Ва ўзросце 25 гадоў Анасіс зарабіў свой першы мільён долараў.

Катэгорыя:Мільярдэры
Лора Буш

**Лора Лэйн Уэлч Буш** (, ) — жонка 43-га прэзідэнта ЗША Джорджа Буша.

## Біяграфія 
Атрымала педагагічнае адукацыю ў Паўднёвым метадысцкім універсітэце ў Даласе. Затым паступіла ў Тэхаскі ўніверсітэт, дзе вывучала бібліятэчную справу. У лістападзе 1977 года выйшла замуж за Джорджа Буша. У іх дзве дачкі — двайняты Барбара і Джэні.

Лора Буш актыўна займаецца грамадскай дзейнасцю і дабрачыннасцю. У 1990-х гадах, калі Джордж Буш быў губернатарам Тэхаса, па яе ініцыятыве былі арганізаваны Тэхаскі кніжны фестываль, праграма «Гатовы чытаць, гатовы вучыцца» па раннім далучэнню дзяцей да чытання і адукацыйная праграма, якая дапамагае бацькам падрыхтаваць дзяцей да школы. Тады ж першая ледзі Тэхаса заснавала фонд падтрымкі кнігавыдаўцоў, якія выпускаюць кнігі для сямейнага чытання. Акрамя таго, Лора Буш падтрымлівала ініцыятывы, накіраваныя на паляпшэнне здароўя жанчын і дзяцей. Стаўшы першай ледзі Злучаных Штатаў, яна працягнула гэтыя праекты. На ўзор Тэхаскага кніжнага фестывалю стварыла Нацыянальны кніжны фестываль. Пасля тэрарыстычных нападаў на ЗША ў 2001 года Лора Буш патрануе службу валанцёраў.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* Біяграфія на сайце Белага дому
Жаклін Кенэдзі

Народжаная **Жаклін Буўе** (), у першым шлюбе **Кенэдзі** (), у другім **Анасіс** (;  — ) — шырока вядомая як Джэкі () — першая ледзі ЗША з 1961 па 1963. Адна з самых папулярных жанчын свайго часу, заканадаўца мод і прыгажосці ў Амерыцы і Еўропе, гераіня свецкай хронікі. Працавала рэдактарам у некалькіх выдавецтвах.

## Біяграфія 
У 1951 годзе Джон Кенэдзі пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Жаклін Був’е. Яна адразу ўразіла яго сваёй інтэлігентнасцю і дзіўнай прыгажосцю, вылучалася на фоне іншых жанчын. 12 красавіка 1953 года адбыўся шлюб сенатара Кенэдзі і Жаклін Був’е. Маці чатырох дзяцей, з якіх выжылі толькі двое: Караліна (нар. 1957) і Джон-малодшы (1960—1999, загінуў у авіякатастрофе).

22 лістапада 1963 года ў горадзе Даласе (штат Тэхас) муж Жаклін Джон Кенэдзі — трыццаць пяты прэзідэнт дзяржавы ЗША, які ехаў разам з Жаклін у прэзідэнцкім аўтамабілі картэжа, быў смяротна паранены стрэлам з вінтоўкі і сканаў у Даласкай бальніцы.

Затым, з 1968, жонка грэчаскага мільярдэра Арыстоцеля Анасіса (да яго смерці ў 1975).

За фатаграфію аголенай Жаклін Анасіс знакаміты папарацы Рон Галела () атрымаў 1.200.000 $. У 1970 годзе пад выглядам садоўніка-мексіканца, начапіўшы самбрэра і вусы і схаваўшы камеру ў тачку з дзёрнам, Галела прабраўся на дбайна ахоўны востраў — прыватную ўласнасць Анасіса і зрабіў здымак Жаклін топлес. У тым жа годзе фатаграфіі аголенай Жаклін Кенэдзі Анасіс былі апублікаваныя ў парнаграфічным амерыканскім часопісе «Hustler», што прынесла яму сапраўдны поспех.

Памерла ад раку ва ўзросце 64 гадоў.

Катэгорыя:Першыя лэдзі ЗША
Катэгорыя:Памерлі ад лімфомы
Аўтаматрыса

**Аўтаматрыса** ( от  «сам» і  «якая рухаецца»), а таксама **матрыса, аўтавагон, рэйкавы аўтобус** — аўтаномны чыгуначны вагон з рухавіком унутранага згарання (цяпер практычна заўсёды дызельным, раней сустракаліся таксама бензарухавіковыя аўтаматрысы) магутнасцю ад 150 да 750 кВт.

Аўтаномныя вагоны з электрарухавікамі з’яўляюцца таксама аўтаматрысамі, але часта называюцца «электраматрысамі».

Аўтаномны цягнік з некалькіх дызельных вагонаў, якія працуюць па сістэме многіх адзінак, завуць дызель-цягніком.

Аўтаматрысы, электраматрысы, рэйкавыя аўтобусы, дызель-цягнікі не з’яўляюцца самастойным відам транспарту, а выкарыстоўваюцца ў якасці рухомага саставу для пасажырскіх перавозак на рэгулярных прыгарадных, гарадскіх і нерэгулярных другарадных чыгуначных лініях, а таксама ў якасці службовага (рамонтнага, шляхавымяральнага і інш.) транспарту.

На шэрагу чыгунак аўтаматрысамі і электраматрысамі мянуюць не толькі адзіночныя самаходныя электравагоны, но і кароткія двух- або трохвагонныя дызель-цягнікі альбо электрацягнікі з адным маторным вагонам. Акрамя таго, у сродках масавай інфармацыі матрысамі могуць клікаць і больш сур’ёзны МВПС (например, электрацягнікі ЭР25 у Балгарыі).

## Агульныя звесткі 
Папярэднікамі аўтаматрыс былі паравоза-вагоны, г. зн. аўтаномныя вагоны з паравой машынай. З’явіліся яны ў другой палове XIX стагоддзя і выкарыстоўваліся на другарадных лініях з невялікім пасажырапатокам.

Першыя бензаматорныя аўтаматрысы з’явіліся на рубяжы XIX—XX стагоддзяў.

## Аўтаматрысы для пасажырскіх перавозак 
У пачатку XXI стагоддзя ва многіх краінах аўтаматрысы выкарыстоўваюць для пасажырскіх перавозак на чыгуначных лініях з нізкім пасажырапатокам. Шырока распаўсюджаны такія аўтаматрысы, у асабістасці, у Германіі.
Сучасныя аўтаматрысы данага тыпу часта маюць паніжаны узровень падлогі для палягчення увахода ў цягнік з нізкіх платформ, якія перш усяго распаўсюджаны на другарадных лініях, дзе і выкарстоўваюцца аўтаматрысы. Паводле ўнутранай кампаноўцы некаторыя з іх блізкі да вагонаў метро, напрыклад у іх зачастую няма тамбураў. Некаторыя аўтаматрысы, напрыклад PESA 610М-001, прымяняюцца для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў (ва Украіне).

## Гл. таксама 
* Аэравагон
* Дызель-цягнік
* Рэйкавы аўтобус
* Спецыяльны самаходны рухомы састаў
* Трамвай

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Маторвагонны рухомы састаў
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт
Манітор

Назву **манітор** маюць:

* Апаратура:
** Манітор — прылада для паказу (візуалізацыі). Часцей за ўсе выкарыстоўваецца ў камп’ютарах, мабільных тэлэфонах.
** Манітор — прылада для кантролю чагосьці.
** Манітор — акустычная сістэма для кантролю якасці гуку.

* Манітор — клас ваенных караблёў.
** USS Monitor — амерыканскі ваенны карабель.
Крысціян Лангэ

**Крысціян Лоўс Лангэ** (,  — ) — нарвежскі палітык, генеральны сакратар Міжпарламенцкага саюза. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1921) разам з Карлам Бранцінгам.

## Біяграфія 
Лангэ нарадзіўся ў 1869 годзе ў Ставангеры. Атрымаў адукацыю ва Універсітэце Осла, які скончыў у 1893 годзе, атрымаў ступень магістра гуманітарных навук. У 1909 годзе заняў пасаду генеральнага сакратара Міжпарламенцкага саюза, з прычыны чаго пераехаў у Брусель, дзе знаходзілася штаб-кватэра Саюза. З пачаткам Першай сусветнай вайны вымушаны быў перанесці штаб-кватэру ў Нарвегію, дзе практычна ў адзіноце працягнуў сваю працу. У пасляваенны час Лангэ актыўна займаўся аднаўленнем дзейнасці Саюза, а ў 1921 годзе арганізаваў першую пасляваенную канферэнцыю ў Жэневе. У той жа год разам з Карлам Яльмарам Бранцінгам ён быў уганараваны Нобелеўскай прэміі міру «за прапаганду арбітражу як сродку вырашэння міжнародных канфліктаў». Нобелеўская лекцыя Лангэ была прысвечана інтэрнацыяналізму. Таксама ён прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці Лігі Нацый, дзе з’яўляўся дэлегатам ад Нарвегіі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Нарвегіі
Карл Яльмар Брантынг

**Карл Яльмар Брантынг** (, , Стакгольм — , там жа) — шведскі палітык, першы прэм'ер-міністр Швецыі ад сацыял-дэмакратычнай партыі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру ў 1921 годзе разам з Крысціянам Ланге.

## Біяграфія і палітычная дзейнасць 
Скончыў Упсальскі ўніверсітэт. Адзін з заснавальнікаў (1889) і лідараў Сацыял-дэмакратычнай партыі Швецыі (СДПШ), 2-га Інтэрнацыянала, Бернскага інтэрнацыянала.

У 1887—1917 гадах (з перапынкамі) рэдактар ЦА СДПШ газеты «Сосіяль-дэмакратэн» («Social-Demokraten»).

У 1896—1902 гадах дэпутат рыксдага.

З 1907 года старшыня Выканкама СДПШ.

У 1880-х дапамагаў рэвалюцыянерам Расіі. Неўзабаве пасля Лютаўскай рэвалюцыі наведаў Петраград. Вялікую Кастрычніцкую сацыялістычную рэвалюцыю сустрэў варожа.

У 1920, 1921—1923 і 1924—1925 гадах прэм’ер-міністр Швецыі.

Вёў СДПШ па рэфармісцкім шляху, змагаўся супраць рэвалюцыйнага крыла партыі (А. Пальм, А. Даніельсан, Ц. Хеглунд). Узначаліў у Швецыі рух за далучэнне да Лігі Нацый.

Вядомы вырашэннем міжнародных спрэчак па правах малых нацыянальнасцей.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Швецыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Швецыі
Катэгорыя:Дэпутаты Рыксдага
Осцін Чэмберлен

**Джозеф Осцін Чэмберлен** (;  — ) — англійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1925).

## Паходжанне, адукацыя 
Сын Джозефа Чэмберлена. Брат Невіла Чэмберлена.

Вучыўся ў Кембрыджскім універсітэце, потым у Парыжы і Берліне.

## Палітычная дзейнасць 
3 1892 дэпутат парламента. У 1902—1905, 1915—17, 1919—22 на розных міністэрскіх пасадах.

У 1924—29 гадах міністр замежных спраў ва ўрадзе Стэнлі Болдуіна. Змагаўся за гегемонію Вялікабрытаніі ў Еўропе, у межах гэтай палітыкі падпісаў Рэйнскі гарантыйны пакт (1925). Ініцыятар разрыву дыпламатычных адносін Вялікабрытаніі з СССР у 1927.

23 лютага 1927 накіраваў савецкаму ўраду ноту, якія абвінавачвалі СССР у вядзенні «антыбрытанскай прапаганды». Нота папярэджвала, што працяг такой палітыкі непазбежна прывядзе да «анулявання гандлёвага пагаднення, умовы якога так відавочна парушаліся, і нават разрыў звычайных дыпламатычных адносін». Разрыў дыпламатычных адносін Англіі з Савецкім Саюзам не быў падтрыманы урадамі іншых вялікіх дзяржаў, адноўлены ў 1929 урадам лейбарыстаў.

З утварэннем у 1931 годзе міжпартыйнага ўрада Осцін Чэмберлен стаў Першым Лордам Адміралцейства.

## Прэміі і ўзнагароды 
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1925) — разам з Чарлзам Гейтсам Даўэсам.

## Літаратура 
*Нікіцін М. Г.* Чэмберлены // 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Першыя лорды Адміралцейства
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Густаў Штрэземан

**Густаў Штрэземан** (; , Берлін, Германія — , Берлін, Германія) — нямецкі палітык (Нямецкая народная партыя), рэйхсканцлер і міністр замежных спраў Веймарскай рэспублікі.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1926) (разам з Арыстыдам Брыянам) за заключэнне Лакарнскіх пагадненняў, якія гарантавалі пасляваенныя мяжы ў Заходняй Еўропе.

## Літаратура 
* Akten zur Auswärtigen Politik 1918—1945 (ADAP). Serie A 1918—1924, Bd. A Iff., Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1982ff.; Serie B 1925—1933, Bd. B Iff., Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1966ff.
* Akten der Reichskanzlei Weimarer Republik, hrsg. von Karl Dietrich Erdmann im Auftrag der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Die Kabinette Stresemann I und II, 2 Bde., Harald Boldt Verlag, Boppard am Rhein 1978.
* Gustav Stresemann, Reden und Schriften. Politik — Geschichte — Literatur 1987 bis 1926, 2 Bd., Carl Reissner Verlag, Dresden 1926.
* Gustav Stresemann, Reichstagsreden, hrsg. von Gerhard Zwoch, Verlag AZ Studio Pfattheicher & Reichardt, Bonn 1972.
* Gustav Stresemann, Schriften, hrsg. von Arnold Harttung, Berlin Verlag, Berlin 1976.
* Gustav Stresemann,Vermächtnis. Der Nachlaß in drei Bänden, hrsg. von Henry Bernhard, Verlag Ullstein, Berlin 1932/33.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Германіі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Шахта

thumb|right|250px|Здабыча каменнай солі
**Ша́хта** () — прамысловае прадпрыемства, якое ажыццяўляе здабычу пластовых карысных выкапняў падземным спосабам і адгрузку іх спажыўцу або на горна-абагачальную фабрыку. Традыцыйна шахтай называецца прадпрыемства па падземнай здабычы каменнага вугалю ці гаручых сланцаў.

Шахта ўключае наземныя будынкі: копры, надшахтныя будынкі, галоўныя вентылятарныя ўстаноўкі, драбільна-сартавальныя фабрыкі, склады і сукупнасць падземных горных выпрацовак, прызначаных для распрацоўкі радовішча ў межах шахтнага поля.

Шахта — механізаванае і аўтаматызаванае прадпрыемства, абсталяванае прадукцыйнымі машынамі і механізмамі для здабычы і транспарціроўкі карыснага выкапня, правядзення горных выпрацовак, водаадліву і вентыляцыі. Тэрмін службы шахт, што адпрацоўваюць магутныя радовішчы, дасягае 50-70 гадоў і больш.

Глыбіня асобных шахтаў па здабычы золата і алмазаў дасягае 4 кіламетраў.

Катэгорыя:Здабываючая прамысловасць
Катэгорыя:Горная справа
Катэгорыя:Вугальная прамысловасць
Катэгорыя:Падземныя горныя работы
Людвіг Квідэ

**Людвіг Квідэ** (23 сакавіка 1858 — 4 сакавіка 1941) — доктар філасофскіх навук, аўтар многіх гістарычных прац, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1927), якую атрымаў «За падрыхтоўку грамадскай думкі Францыі і Германіі да мірнага супрацоўніцтва» разам з Фердынандам Эдуардам Бюісонам (Францыя).

У поўнай меры ахвяра знешняй палітыкі сваёй краіны ў першай палове ХХ стагоддзя, Квідэ двойчы, падчас Першай і ў пачатку Другой Сусветнай вайны вымушаны быў станавіцца палітычным эмігрантам і жыў за мяжой.

Раней ён таксама пабываў у турме — памфлет, высмейваў Вільгельма Другога, што каштавала яму трох месяцаў волі. Квідэ ўдзельнічаў ва ўсіх канферэнцыях пацыфісцкага руху, у тым ліку ў антываеннай канферэнцыі 1915 года, каардынаваў працу міралюбных сілаў.
Альтэрнатывай яму бачылася рэгуляванне адносін дзяржаў пры дапамозе міжнароднага права, якое павінна было пазбавіць свет ад бед вайны. Памёр у выгнанні.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Германіі
Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук
Катэгорыя:Пацыфісты
Фердынанд Эдуард Бюісон

**Фердынанд Бюісон** (; ,  — , ) — французскі педагог і грамадскі дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1927). Ключавая думка Бюісона: «*Мір праз выхаванне*».

## Біяграфія і грамадска-палітычная дзейнасць 
У 1879-96 дырэктар пачатковай адукацыі Францыі. З імем Бюісона звязаныя школьныя рэформы канца 19 ст. (Падрыхтоўка законаў 80-х гг. Аб бясплатным абавязковым пачатковым навучанні, пра свецкую школу і інш.) Па ініцыятыве Бюісона былі арганізаваны дзве вышэйшыя нармальныя школы і ўведзена чытанне курсаў педагогікі на некалькіх гуманітарных факультэтах. З 1896 Бюісон кіраваў кафедрай педагогікі Сарбоны. Паводле яго пачыну быў створаны Педагагічны музей. У 1902-24 Бюісон дэпутат парламента (фракцыя радыкал-сацыялістаў). Адзін з заснавальнікаў «Лігі правоў чалавека».

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Луі Пастэра
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Педагогі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Натан Сёдэрблюм

**Ларс Олаф Ёнатан Сёдэрблюм** (,  — ) — шведскі святар і экуменіст, архіепіскап Упсалы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру ў 1930 годзе. Імем Сёдэрблюма адзначаны дзень 12 ліпеня ў лютэранскім Каляндары святых. Стваральнік шведскай школы рэлігіязнаўства.

Сёдэрблюм быў блізка знаёмы з англійскім экуменістам Джорджам Бэлам, і лічыцца адным з заснавальнікаў экуменізму.

## Біяграфія 
Скончыў Упсальскі ўніверсітэт. З 1892 года пастар у лютэранскай царкве ў Парыжы. З 1901 года загадчык кафедры тэалогіі Упсальскага ўніверсітэта, у 1912—1914 гадах прафесар гісторыі рэлігіі Лейпцыгскага ўніверсітэта. У 1914—1931 гадах архіепіскап Швецыі. У 1919 годзе выступіў з ініцыятывай стварэння Сусветнага савета цэркваў.

Арганізатар Усеагульнай хрысціянскай канферэнцыі ў Стакгольме (1925), што аб’яднала лідараў розных кірункаў хрысціянства і дало пачатак «практычнаму» хрысціянству, якое набыло арганізацыйнаеі афармленне ў руху «Жыццё і дзейнасць». Вынікам гэтай сустрэчы і наступнай працы стала стварэнне ў 1948 годзе Сусветнага савета цэркваў.

Праз год пасля атрымання Нобелеўскай прэміі ён быў запрошаны чытаць лекцыі ў Эдынбургу, але пасля першых дзесяці лекцый вярнуўся ў Швецыю.

Доктар тэалогіі (1894).

Член Шведскай акадэміі (з 1921).

Сёдэрблюм памёр ад сардэчнага прыступу ва Упсале 12 ліпеня 1931 года.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Натана Сёдэрблюма на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Швецыі
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Педагогіка

**Педагогіка** ( — мастацтва выхавання, ад παῖς — дзіця і ἄγω — вяду) — навука аб выхаванні, навучанні і адукацыі чалавека. Педагогіка даследуе працэс мэтанакіраванага развіцця і фарміравання асобы ва ўмовах яе выхавання, адукацыі і навучання; з’яўляецца навучальным прадметам сярэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных устаноў, якія рыхтуюць настаўнікаў, выкладчыкаў, выхавальнікаў.

## Прадмет і задачы 
Педагогіка вывучае аб’ектыўныя сувязі паміж развіццём асобы і знешнімі фактарамі (выхаванне, асвета, навучанне), распрацоўвае тэорыю і методыку выхавання. Разглядае фарміраванне асобы ў асноўных сферах яе жыццядзейнасці (сям’я, калектыў, грамадства і інш.). Уключае педагагічныя навукі: агульную педагогіку, пераддашкольную, дашкольную, школьную, сямейную, спецыяльную, параўнальную, вытворчую, прафтэхпадрыхтоўчую, вышэйшай школы, ваенную, спартыўную, інжынерную, сацыяльную, андрагогіку (тэорыя і практыка выхавання і адукацыі дарослых), гісторыю педагогікі і інш.

## Гістарычная даведка 
Слова «педагогіка» паходзіць ад грэчаскага παιδαγωγική, што азначае літаральна «дзетаваджэнне». У Старажытнай Грэцыі «педагог» — раб, які назіраў за дзіцем, адказваў за наведванне ім школы (часта — няздольны да фізічнай працы). Развіццё педагогікі неаддзельна ад гісторыі чалавецтва. Педагагічная думка зарадзілася і на працягу тысячагоддзяў развівалася ў старажытнагрэчаскай, старажытнаўсходніх і сярэднявечнай тэалогіі і філасофіі. Упершыню педагогіка вылучана з сістэмы філасофскіх ведаў у пачатку XVII ст. англійскім філосафам і прыродазнаўцам Фрэнсісам Бэканам і замацавана як навука працамі чэшскага педагога Яна Амоса Каменскага. У працы «Вялікая дыдактыка» ён разгледзеў асноўныя праблемы адукацыі і выхавання, упершыню падкрзсліў прынцыпы дыдактыкі і асновы прыродазгоднага выхавання дзіцяці, заклаў базіс класна-ўрочнай сістэмы навучання ў школе. Уклад у педагогіку зрабілі Дж. Лок, Ж.-Ж. Русо, І. Г. Песталоці, І. Ф. Гербарт, А. Дыстэрвег, К. Ушынскі і інш.

У цяперашні час педагогіка з’яўляецца шматгаліновай навукай, якая функцыянуе і развіваецца ў цеснай узаемасувязі з іншымі навукамі.

## Літаратура 
* *Вадзінскі Д.* Асновы педагогікі вышэйшай школы. — Мн., 1993.
* *Кулінковіч К.* Гісторыя педагогікі. — Мн., 1995.
* *Кулінковіч К.* Этнічная педагогіка беларусаў. — Мн., 1993.
* 
* *Снапкоўская С.* Гісторыя адукацыі і педагагічнай думкі Беларусі (60-я г. XIX — пачатак XX ст.). — Мн., 2001.
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гуманітарныя навукі
Артур Хендэрсан

**Артур Хендэрсан** (, 1863, Глазга — 1935) — лідар Лейбарысцкай партыі Вялікабрытаніі.

У 1911—1934 сакратар лейбарысцкай партыі.

У перыяд Першай сусветнай вайны, у 1915—1917, Хендэрсан уваходзіў ва ўрады Асквита і Лойд Джорджа, у якасці міністра без партфеля, выступаў за «вайну да пераможнага канца».

Пасля заканчэння першай сусветнай падтрымліваў стварэнне Лігі Нацый. У 1924 годзе міністр унутраных спраў у першым лейбарысцкім кабінеце Макдональда; у 1929—1931 міністр замежных спраў у 2-м кабінеце Макдональда, якое ў 1929 аднавіў дыпламатычныя адносіны з СССР, разарваныя Вялікабрытаніяй у 1927. У 1932—1933 старшыня міжнароднай канферэнцыі па раззбраенні. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1934).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Янка Абабурка

**Янка Абабурка** (, в. Морач, Нясвіжскі павет, Навагрудскае ваяводства, цяпер у Нясвіжскім раёне, Мінская вобласць — 23 ліпеня 2009, , Вялікабрытанія) — беларускі праваслаўны святар у Вялікабрытаніі.

## Біяграфія 
З лета 1944 г. — на эміграцыі. Быў у Арміі Андэрса. У Вялікабрытаніі з 1946 г. Браў удзел у грамадскім і царкоўным жыцці Манчэстэра. 13 кастрычніка 1963 г. у нямецкім горадзе Карлсруэ высвечаны ў святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ) мітрапалітам Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы Ніканорам (Абрамовічам). Апекаваўся беларускімі прыходамі БАПЦ у Манчэстэры, Брэдфардзе, Нотынгеме, Бірмінгеме, Лондане, Кембрыджы, кіраўнік БАПЦ.

Пахаваны на мясцовых могілках Паўднёвых могілках (Манчэстэр).

## Літаратура 
* Адзінец, А. Паваенная эміграцыя: скрыжаваньні лёсаў: зборнік успамінаў / Аляксандар Адзінец; Камэнтар А.Гардзіенка. — Мн.: Медисонт, 2007. — С. 635. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кніга 11).
* Гардзіенка, Н.Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; Рэдактар А.Гардзіенка. — Мн.: Медысонт, 2010. — С. 518. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кніга 18).

Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Постаці БАПЦ
Вагон-цыстэрна

**Вагон-цыстэрна** — від рухомага складу чыгункі.

Цыстэрны прызначаюцца для перавозкі вадкасцяў: нафты і прадуктаў яе перапрацоўкі, хімічна-актыўных і агрэсіўных вадкіх рэчываў (кіслоты, шчолачы і інш. складаныя рэчывы), звадкаванага газу (прапан-бутан, кісларод), вады, малака (малакавоза), патакі. Вагоны-цыстэрны выкарыстоўваюцца таксама для перавозкі мукі (мукавоз) і цэменту.

## Агульная характарыстыка 
Адрозніваюць цыстэрны:

Па тыпу:
* агульнага прызначэння — для перавозкі нафтапрадуктаў
* спецыяльныя — для пэўных відаў грузаў
Па канструкцыі:
* цыстэрны маюць раму
* цыстэрны безрамнай канструкцыі
Па ліку восяў:
* четырохвосныя
* васьмівосныя
Па ёмістасці:
* 60 тон
* 120 тон
* 125 тон

Катэгорыя:Грузавыя вагоны
Васьміног Паўль

**Васьміног Паўль** (ням. Paul; студзень 2008, Уэймут, Дорсет, Англія - 26 кастрычніка 2010, Оберхаўзен, Германія), у Германіі таксама вядомы як «васьміног-аракул» (ням. Oktopus-Orakel) — васьміног мужчынскага полу віду васьміног звычайны (*Octopus vulgaris*), які атрымаў вядомасць дзякуючы здольнасці адгадваць вынікі матчаў з удзелам футбольнай зборнай Германіі. Жыў у акіянарыўме «Цэнтр марскога жыцця» ў Оберхаўзене (Германія). Імя Паўль прыйшло з верша  для дзяцей "Der Tintenfisch Paul Oktopus" (*Васьміног Паўль Актопус*) нямецкага пісьменніка Боя Лорнсена. Перад матчам з Аргенцінай абаронцы правоў жывёл з арганізацыі PETA прапанавалі адпусціць Паўля на волю, аднак адміністрацыя Цэнтра марскога жыцця заявіла, што васьміног не самастойны і не зможа здабываць сабе ежу.

Катэгорыя:Зборная Германіі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2010
Абат

**Аба́т** (,  — бацька) — настаяцель каталіцкага мужчынскага манастыра (абацтва). Першапачаткова паводле статута выбіраўся манахамі і зацвярджаўся біскупам. У больш агульным значэнні — святар у каталіцкай царкве. **Абаты́са** — настаяцельніца жаночага каталіцкага кляштара.

## Літаратура 
* Абат // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 1: А — К. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 196.

Катэгорыя:Постаці каталіцтва
Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы

Катэгорыя:Царкоўныя чыны
Брытанская бібліятэка

**Брытанская бібліятэка** (*British Library*) — нацыянальная бібліятэка Вялікабрытаніі. Закон аб яе стварэнні шляхам аб'яднання бібліятэкі Брытанскага музея і шэрагу менш значных збораў быў прыняты парламентам ў 1972 г.; новы будынак бібліятэкі ў Лондане расхінуў свае дзверы 1 ліпеня 1973. Найбуйнейшая бібліятэка свету (лік адзінак захоўвання перавышае 150 млн.)

Бібліятэка Брытанскага музея паўстала у 1753 г. на аснове кніжнага збору сэра Ханса Слоўна, у якое ўваходзілі англасаксонскія і лацінскія сярэднявечныя манускрыпты, набытыя ім у Роберта Котана і Роберта Гарлея. Кароль Георг II падтрымаў распачынанне і паднёс у дар музею каралеўскую бібліятэку (якую пачаў збіраць Эдуард IV), а разам з ёй і права абавязковага экзэмпляра ўсіх кніг, якія выходзяць у межах Вялікабрытаніі.

## Гл. таксама 
* Чытальная зала Брытанскага музея
* Бадліянская бібліятэка
* Найбуйнейшыя бібліятэкі свету

## Літаратура 
* Alan Day: *Inside the British Library*. Library Association, London 1998, ISBN 1-85604-280-4
* Philip Howard: *The British Library, a treasure of knowledge*. Scala, London 2008, ISBN 978-1-85759-375-4
* 
* Colin St John Wilson: *The design and construction of the British Library*. British Library, London 1998, ISBN 0-7123-0658-7
*Robert Proctor *A Critical Edition of the Private Diaries of Robert Proctor: the life of a librarian at the British Museum*; edited by J. H. Bowman. Lewiston, N.Y.: Edwin Mellen Press, 2010 ISBN 0-7734-3634-0

## Спасылкі
* Сайт Брытанскай бібліятэкі 

Катэгорыя:Нацыянальныя бібліятэкі
Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі

Катэгорыя:З’явіліся ў 1753 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1973 годзе
Катэгорыя:Адукацыя ў Лондане
Катэгорыя:1753 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Англіі