open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Якаў Рыгоравіч Крэйзер

**Якаў Рыгоравіч Крэйзер** (, Варонеж — , Масква) — савецкі военачальнік, генерал арміі (1962), Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Якаў Рыгоравіч Крэйзер нарадзіўся 4 лістапада 1905 года ў яўрэйскай сям’і ў Варонежы. У Чырвонай Арміі з 1921 года. Добраахвотнікам уступіў у 22-ю пяхотную школу. Пасля яе заканчэння быў прызначаны камандзірам узвода ў адну з частак Маскоўскага гарнізона. З 1928 года — у 1-й Маскоўскай Пралетарскай стралковай дывізіі, у якой прайшоў па ўсіх прыступках каманднай лесвіцы ад камандзіра роты да камандзіра палка. У 1939—1940 гг. спачатку намеснік камандзіра, затым камандзір 172-й стралковай дывізіі. У 1941 годзе пасля заканчэння курсаў удасканалення каманднага складу пры Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ прызначаны камандзірам 1-й Маскоўскай пралетарскай дывізіі 7-га механізаванага корпуса.

У пачатку ліпеня 1941 года ў раёне горада Барысава 1-я мотастралковая заступіла шлях 18-й танкавай дывізіі вермахта і больш за дзесяць дзён стрымлівала яе прасоўванне ўздоўж аўтастрады Мінск — Масква. За гэты час войскі 2-га стратэгічнага эшалона РСЧА паспелі заняць абарону па Дняпры.

11 ліпеня прыйшоў загад вывесці 1-ю мотастралковую дывізію з бою, аднак ужо на наступны дзень дывізію накіравалі на ліквідацыю нямецкага плацдарму, захопленага на Дняпры. 12 ліпеня Крэйзер быў паранены і эвакуіраваны.

## Узнагароды 
* медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза № 561
* 5 ордэнаў Леніна
* 4 ордэны Чырвонага сцяга
* ордэн Суворава I-й ступені
* ордэн Суворава II-й ступені
* ордэн Кутузава I-й ступені
* ордэн Багдана Хмяльніцкага I-й ступені

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Якаў Рыгоравіч Крэйзер — Яд ва-Шэм 

Катэгорыя:Дзеячы яўрэйскіх грамадскіх арганізацый
Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 5-га склікання
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мелітопаля
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы
Катэгорыя:Выпускнікі курсаў «Выстрал»
Катэгорыя:Камандуючыя Забайкальскай ваеннай акругай
Катэгорыя:Камандуючыя Уральскай ваеннай акругай
Катэгорыя:Камандуючыя Паўднёва-Уральскай ваеннай акругай
Катэгорыя:Камандуючыя Далёкаўсходняй ваеннай акругай
Катэгорыя:Генералы арміі СССР
Уладзімір Аляксандравіч Тышэвіч

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Уладзімір Аляксандравіч Тышэвіч
|дата нараджэння  = 29.05.1923
|дата смерці    = 10.12.1980
|месца нараджэння = Віцебск
|месца смерці = Віцебск
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =
|званне =палкоўнік
|род войскаў =авіяцыя
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды ={ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
-

-

-
медалі
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Уладзімір Аляксандравіч Тышэ́віч** ( — ) — ваенны лётчык, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (15.05.1946).

Нарадзіўся ў Віцебску. У 1940 годзе скончыў Віцебскі аэраклуб. У Чырвонай Арміі з 1940 года. У 1942 г. скончыў Омскую авіяшколу. Падчас Вялікай Айчыннай вайны на фронце з 1943 г. Удзельнік Курскай бітвы, вызвалення Украіны, Беларусі (гарады Лоеў, Гомель, Баранавічы, Брэст).

Намеснік камандзіра эскадрыллі 79-га гвардзейскага штурмавога авіяпалка (2-я гвардзейская штурмавая авіядывізія 16-я паветраная армія, 1-ы Беларускі фронт) гвардыі страшы лейтэнант У. А. Тышэвіч выканаў 113 (114, 144) баявых вылетаў.

Пасля заканчэння вайны У. А. Тышэвіч да 1961 года служыў у Савецкай Арміі. У 1951 г. скончыў Ваенна-Паветраную акадэмію. Займаў пасаду камандзіра корпуса. З 1961 года палкоўнік У. А. Тышэвіч у запасе, жыў у Віцебску.

## Узнагароды 
*  (№ 2859)
* Ордэн Леніна
* 4 ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* 2 ордэны Чырвонай Зоркі
* медалі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* ТЫШЕВИЧ Владимир Александрович на сайце AVIA.RU

Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Палкоўнікі СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Мнюта (значэнні)

**Мнюта:**
* Мнюта — рака ў Глыбоцкім і Шаркоўшчынскім раёнах Віцебскай вобласці
* Мнюта — возера у Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мнюта
Крэкінг

[thumb|200px|Устаноўка тэрмічнага крэкінгу [Уладзімір Рыгоравіч Шухаў|У.Р.Шухава, Баку, СССР, 1934]]
**Крэкінг** (, расшчапленне) — высокатэмпературная перапрацоўка нафты і яе фракцый з мэтай атрымання, як правіла, прадуктаў меншай малекулярнай масы - маторнага паліва, змазачных маслаў і пад., а таксама сыравіны для хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці. Крэкінг працякае з разрывам сувязяў С-С і ўтварэннем свабодных радыкалаў або карбаніёнаў. Адначасова з разрывам сувязяў С-С адбываецца дэгідрыраванее, ізамерызацыя, полімерызацыя і кандэнсацыя як прамежкавых, так і зыходных рэчываў. У выніку апошніх двух працэсаў утвараюцца т. зв. крэкінг-рэшта (фракцыя з тэмпературай кіпення больш за 350 ° C) і нафтавай кокс.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нафтаперапрацоўка
Катэгорыя:Уладзімір Шухаў
Отамар Крэйча

**О́тамар Крэ́йча** (; 23 лістапада 1921, Скрышаў, Край Высачына — 6 лістапада 2009, Прага) — чэшскі акцёр тэатра і кіно, тэатральны рэжысёр, легенда нацыянальнага тэатра. Заслужаны артыст Чэхіі (1958).

## Біяграфія 
На сцэне з 1940 года. У 1946—1951 гадах акцёр пражскага Тэатра на Вінаградах. У 1960-я гг. ўзначальваў чэшскі тэатральны авангард. У 1956—1961 гадах галоўны рэжысёр Нацыянальнага тэатра ў Празе, у 1965—1912 гадах арганізатар і кіраўнік «Тэатра за бранаў».

Пасля 1968 года, калі падпісаў петыцыю «Дзве тысячы слоў», падвергнуўся рэзкай ідэалагічнай крытыцы, адхілены ад кіраўніцтва тэатрам, у 1972 годзе быў зачынены і сам тэатр. Пад ціскам сусветнай грамадскай думкі быў выпушчаны ўладамі за мяжу, ставіў спектаклі ў Аўстрыі, Італіі, Бельгіі, Францыі, ФРГ, Фінляндыі, Швецыі. Вярнуўся на радзіму пасля Аксамітнай рэвалюцыі. У 1991 годзе адкрыў «Тэатр за бранаў-2», у якім працаваў да канца жыцця.

## Творчасць 
Сярод роляў: Сірано дэ Бержарак ( Растана), Дон Жуан ( Мальера), Фёдар Пратасаў («» Л. Талстога), Самазванец («» А. Пушкіна) і інш. Паставіў п’есы А. Чэхава («», «Тры сястры»), у т.л. ў Германіі, Швейцарыі, Італіі. Рэжысёрскай творчасці Крэйчы ўласцівы лірызм, схільнасць да аналізу, дакладнасць думкі.

## Прызнанне 
Прэмія Пірандэла (1978). Кавалер Ордэна мастацтваў і літаратуры (1978). Медаль ўрада Чэхіі За заслугі (1998). Прэмія Станіслаўскага (1999) і многія іншыя ўзнагароды. Ганаровы доктар Акадэміі музычнага мастацтва ў Празе (2002).

## Літаратура 
* Крэйча Атамар. 
* Černý J. Otomar Krejča. Praha: Orbis, 1964
* Otomar Krejča et le theatre Za Branou de Prague. Lausanne: La Cité, 1972

## Спасылкі 
* http://www.csfd.cz/herec/7828-otomar-krejca-st  
* У Слоўніку тэатра 
* На сайце IMDB

Катэгорыя:Акцёры Чэхіі
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Чэхіі
Катэгорыя:Дысідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага тэатра (Прага)
Катэгорыя:Постаці Тэатра на Вінаградах
Катэгорыя:Постаці Тэатра за бранаў
Марыя Канстанцінаўна Філіповіч

**Марыя Канстанцінаўна Філіповіч** (, в. Смётанка, , Віцебская вобласць — ) — беларуская пісьменніца.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. У Смётанцы скончыла 7 класаў, вучылася ў Дубровенскай вячэрняй сярэдняй школе № 1 (скончыла ў 1964 г.). Вучылася ў Магілёўскім медыцынскім вучылішчы (1965—1968 гг.). Атрыманая спецыяльнасць не задавальняла яе. Цікавіла літаратура, цягнула пісаць. Завочна вучылася ў Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага ў Маскве (1974—80 гг.). Працавала фельчарам спачатку ў Віцебскай, потым у Мінскай вобласці (1968—1982 гг.). Некаторы час была выхавацелькай у Мінскім тэхнічным вучылішчы № 11 (1982—1983 гг.), бібліятэкарам у Оршы (1983—1984 гг.). 3 1984 да 1985 год супрацоўніца рэдакцыі шматтыражнай газеты «Трыбуна наватара» (Орша). У 1985—1990 гг. на творчай рабоце. 3 1991 года спецкарэспандэнт газеты «Набат», з 1992 — газеты «Рэспубліка». Г. М. Філіповіч ініцыятар стварэння і з 1999 года галоўны рэдактар духоўна-асветніцкай газеты «Воскресение».

Літаратурны шлях М. Філіповіч пачаўся ў 1974 г. з напісання 4 апавяданняў на творчы конкурс пры паступленні ў Літаратурны інстытут. Першыя публікацыі ў рэспубліканскім друку з’явіліся ў 1978 г. (апавяданне «Сустрэча» ў «Нёмане» і «Дванаццаць месяцаў» пад Новы год у «Бярозцы»). У яе творах адчуваецца добрае веданне штодзённага жыцця.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Філіповіч Марыя Канстанцінаўна
* Газете «Воскресение» — 15 лет!  
* В преддверии 15-летия «Воскресения»: интервью с Еленой Михаленко  
* *Гелия Харитонова* 100 номеров газеты «Воскресение»  

Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Дональд Джэймс Крэм

**Дональд Джэймс Крэм**, таксама **Крам** (, Чэстэр (Вермонт), ЗША — , Палм Дэзерт (штат Каліфорнія), ЗША) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1987), якую ён падзяліў з Чарльзам Педэрсенам і Жан-Мары Ленам) «за распрацоўку і прымяненне малекул са структурна-спецыфічнымі ўзаемадзеяннямі з высокай селектыўнасцю». Вядомы па правіле Крэма, мадэлі, якая прадказвае вынік нуклеафільнай атакі карбанільнай групы. Разам з Ленам і Педэрсенам заснаваў т.зв. хімію комплексу «госць-гаспадар», вобласць супрамалекулярнай хіміі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.536

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Крэматорый

**Крэматорый** — печ для спальвання (крэмацыі) нябожчыкаў, а таксама будынак, дзе знаходзіцца такая печ. Першы крэматорый быў адкрыты ў Мілане ў 1876 годзе, у Мінску — у 1986 годзе (гл. Мінскі крэматорый).

## Працэс крэмацыі 
Працэс крэмацыі ўяўляе сабой гарэнне цела памерлага за кошт патокаў газу высокіх тэмператур (870—980 ° C), якія падаюцца ў камеру крэмацыйных печаў. Для эфектыўнай дэзынтэграцыі ў сучасных печах ўкаранёны шэраг мадыфікацый (адна з іх складаецца ў падачы большай часткі полымя на тулава, якое складае асноўную масу цела). У якасці паліва для печаў ў цяперашні час выкарыстоўваецца газ (прыродны або прапан), радзей — электрычнасць. Да 1960-х гг. актыўна выкарыстоўваўся каменны вугаль або кокс.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С. 536.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Катэгорыя:Пахаванні
Катэгорыя:Агонь
Казімеж Фелікс Куманецкі

**Казі́меж Фе́лікс Кумане́цкі** (; , г. , Польшча — ) — польскі філолаг, гісторык антычнасці. Член Польскай АН у Кракаве (1950), Польскай АН (1961).

Скончыў Кракаўскі ўніверсітэт (1926). 3 1936 прафесар Варшаўскага ўніверсітэта. У II сусветную вайну ўдзельнічаў у сістэме падпольнага навучання, палітычных і ваенных падпольных арганізацыях.

Даследаваў гісторыю і культуру антычнасці, новалацінкую літаратуру. Аўтар прац «Гісторыя культуры старажытных Грэцыі і Рыма» (1955), «Цыцэрон і яго сучаснікі» (1959), «Рымская літаратура — цыцэронаўскі перыяд» (1977) і інш. Перакладаў творы Салюстыя, Фукідыда, Вітрувія.

## Выбраная бібліяграфія 
* *Podanie o Wandzie w świetle źródeł starożytnych* (1926)
* *Gatunki literackie poezji greckiej* (1946)
* *O odnalezionej Retoryce Filipa Kallimacha* (1948)
* *Wergiliusz* (1948)
* *Tukidydes na tle epoki* (1951)
* *Wojna Peloponeska* (1953)
* *Twórczość poetycka Filipa Kallimacha* (1953)
* *Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu* (1955)
* *Słownik łacińsko-polski* (1957)
* *Cyceron i jego współcześni* (1959)
* *Literatura rzymska: okres cyceroński* (1977)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў
Іван Васілевіч Арастовіч

**Іван Васілевіч Арастовіч** (, в. Рабак, Слуцкі раён — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
З 1931 года ў Чырвонай Арміі. Удзельнік Заходняй Беларусі (1939).

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года на Заходнім фронце. Са жніўня 1941 года па заданні Мінскага падпольнага абкама КП(б)Б арганізоўваў партызанскі атрад.

З чэрвеня 1942 года кіраўнік дыверсійнай групы, памочнік камандзіра, камандзір партызанскага атрада, у чэрвені — верасні 1943 года камандзір 225-й партызанскай брыгады імя А. В. Суворава, у верасні 1943 — чэрвені 1944 гадоў — 95-й партызанскай брыгады імя М. В. Фрунзэ, адначасова член Грэскага падпольнага раённага камітэта КП(б)Б. У 1944—1963 гадах на гаспадарчай рабоце ў Мінскай вобласці.

## Спасылкі 
* Командный состав партизанских формирований на территории Белоруссии в период ВОВ 
* Арестович Иван Васильевич  // Праект «Партизаны Беларуси»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне
Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Капітаны СССР
Крэйцар (манета)

thumb|300px|Крэйцар 1690 года
[thumb|300px|Крэйцар [кантон Берн ]]
**Крэйцар** (, кройцар) — сярэбраная манета вартасцю ў грош («грос»), упершыню выпушчаная ў паўднёвым Ціролі ў 1271 годзе. Першапачаткова крэйцар прыраўноўваўся да 20 веронскіх дэнарыяў, таму называўся «цвайнцыгер», а ў Італіі - «цірольскі грос», «ціраліна».

Дзякуючы добрай якасці манета хутка распаўсюдзілася ў паўднёвай Германіі. Тут яна і атрымала назву «крэйцар» (ад ням. Kreuz - па малюнку крыжа на аверсе). У пачатку XV стагоддзя гэта назва была прынята ў Ціролі.

З 1458 крэйцар пачалі выпускаць у Аўстрыі. У 1482 годзе былі выпушчаны першыя манеты, кратныя крэйцару: 6 і 12 крэйцараў.

З часам простыя крэйцары рабіліся нізкапробнымі. У другой палове XV стагоддзя манета крэйцар важыла 1,06 г і ўтрымоўвала толькі 0,53 г срэбра (гэта значыць была білоннай).

Імперскі манетны статут 1551 узвёў крэйцар у ранг імперскай грашова-падліковай адзінкі (хоць на самай справе гэта закранула толькі Аўстрыю і Паўднёвую Германію, у Паўночнай Германіі асноўны разменнай манетай быў грош).

1 крэйцар = 4 пфенігі = 8 гелераў.

4 крэйцары складалі 1 бацэн.

Тады ж ў 1551 годзе ў спробе падтрымаць роўнасць залатых і сярэбраных манет у Германіі гольдгульдэн і гульдынер былі прыраўнаныя да 72 крэйцараў, але ўжо ў 1559 гольдгульдэн (дукат) быў прыроўнены да 75 крэйцараў, а кошт срэбнага гульдэна была вызначана роўнай 60 крэйцарам.

У адпаведнасці з дванацацерычнай сістэмай выпускалі манеты вартасцю ў 3, 6, 9, 12, 24 крэйцары, а таксама 15 (1/6 талера) і 30 крэйцараў (1/3 талера). Нараўне з гэтым мелі хаджэнне манеты ў 5, 10 і 20 крэйцараў.

У пачатку XVII стагоддзя крызіс грашовага звароту ў Германіі прывёў да рэзкага падзення якасці разменнай манеты, у тым ліку крэйцара. У 1619 на талер ішло 108 крэйцараў, у 1620 - 180 крэйцараў, а восенню 1622 - 1000 крэйцараў.

## Гл. таксама 
* Гелер
* Пфеніг
* Талер
* Марка

## Літаратура 
*  — С. 535.
* 

## Спасылкі 
* Фатаграфіі крэйцараў 

Катэгорыя:Манеты Венгрыі
Катэгорыя:Манеты Германіі
Катэгорыя:Манеты Аўстрыі
Катэгорыя:Манеты Швейцарыі
Катэгорыя:Грашовыя адзінкі паводле алфавіта
Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў

**Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў** (сапр. **Цівунчык**; , в. Журбілавічы, Навагрудскі павет, цяпер Навагрудскі раён — ) — беларускі савецкі акцёр і рэжысёр. Заслужаны артыст БССР (1961).

## Біяграфія 
У 1921 годзе скончыў тэатральную студыю ў Омску. Працаваў у тэатрах Омска, Магілёва, Куйбышава і інш. З 1944 года дырэктар Белдзяржфілармоніі, мастацкі кіраўнік Белдзяржэстрады, у 1951—1955 гадах мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага тэатра лялек БССР. У 1956—1962 гадах заснавальнік і галоўны рэжысёр Бабруйскага вандроўнага беларускага драматычнага тэатра. У 1962—1966 гадах рэжысёр Бабруйскага музычна-драматычнага тэатра і Магілёўскага абласнога тэатра музычнай камедыі. З 1967 года рэжысёр-педагог пастаянна дзеючых Рэспубліканскіх курсаў пры Міністэрстве культуры БССР.

## Творчасць 
Найбольш значныя пастаноўкі: «Раскіданае гняздо» Я. Купалы (1957, выканаў таксама ролю Лявона Зябліка), «Князь Мсціслаў Заліхвацкі»  і «Вясёлка»  (1958), «Шельменко-денщик» Г. Квітка-Аснаўяненкі (1959), «Апошні прыпынак» Э.М. Рэмарка (1961), «»  (1962). Паставіў п’есы беларускіх драматургаў: «Чалавек вярнуўся» (1959) і «Любовь, Надежда, Вера» (1960) П. Васілеўскага, «Апошні крок» В. Зуба (1962) і іншыя.

Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавіцкім раёне
Алесь Мікус

**Алесь Мі́кус** () — беларускі музыкант, перакладчык, даследчык.

Аўтар «Беларуска-літоўскага размоўніка», даследчай кнігі «Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе», укладальнік зборніка артыкулаў «Пра паганства і балтаў». Аўтар некалькіх даследчых артыкулаў у галіне літаратуразнаўства і фалькларыстыкі.

З літоўскай і англійскай пераклаў кнігі Мечысловаса Ючаса «Грунвальдская бітва», Рымвідаса Пятраўскаса «Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.», Стывена Крыстафера Роўэла «Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345», Антанаса Цілы «Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 гг.)», Ёнаса Трынкунаса «Шлях старалітоўскай веры», Гінтараса Бераснявічуса «Вырай: паняцце пра пасмяротнае жыццё ў старалітоўскім светапоглядзе».

Стваральнік мартыял-гурта «Крывакрыж» (альбом «Малітвы вайны», 2009).

Таксама аўтар альбомаў, у 2012 годзе акустычнага «Вырай» (сола, гітара), у 2014 — «Рамантыка» (сола, раяль, скрыпка), у тым ліку з песнямі на словы Тодара Кляшторнага і Уладзіміра Дубоўкі, у 2015 — «Марыйскія песні» (раяль, сола, паэтычнае дэкламаванне).

Стваральнік музычнага праекта «Eizva».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Музыканты Беларусі
Свята-Уладзімірская царква (Гродна)

**Уладзімірская царква** — помнік архітэктуры канца 19 ст. Знаходзіцца па адрасе: г. Гродна, вул. Перамогі, 5.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1896 з цэглы ў псеўдарускім стылі (архітэктар І. Плотнікаў).

## Архітэктура 
Аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя складаецца з двух’яруснай званіцы і асноўнага аб’ёму з пятігранной апсідай. Асноўны аб’ём накрыты чатырохскатным дахам, званіца завершана шатром з верхавінай. Аконныя праёмы аркавыя і лучковыя. Сцены па перыметры завершаны зубчастым поясам, філянгавым фрызам і прафіляваным карнізам. На бакавых фасадах кілападобныя франтончыкі. Цокаль раскрапаваны філёнгамі і прафіляваны цягамі. Архітэктура царквы насычана стылізаванымі элементамі дэкору старажытнарускай архітэктуры (закамары, кілападобныя аркі, крыжовыя і аркавыя нішы, кутнія калонкі, ліштвы вокнаў і інш.).

### Інтэр’ер 
Унутраная прастора перакрыта плоскай столлю. Дэкаратыўны акцэнт інтэр'еру — драўляны іканастас.

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Вуліца Перамогі (Гродна)
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Плотнікава
Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі
Катэгорыя:1896 год у Гродне
Арсеній Дзіянісавіч Арсенка

**Арсеній (Арсен) Дзіянісавіч Арсенка** (, Новая Вадалага, Харкаўская вобласць — ) — беларускі і ўкраінскі савецкі спявак (барытон). Народны артыст БССР (1944) і .

## Біяграфія 
Скончыў у 1928 годзе . У 1928—1937 гадах працаваў у оперных тэатрах Харкава, Адэсы, у Вялікім тэатры СССР. Сярод лепшых роляў класічнага рэпертуару: Фігаро («» Д. Расіні), Жэрмон і Рыгалета («Травіята» і «Рыгалета» Д. Вердзі), Валянцін («Фаўст» Ш. Гуно), Анегін («Яўген Анегін» П. Чайкоўскага), Ялецкі («Пікавая дама» П. Чайкоўскага). Арсенка валодаў высокай вакальнай культурай, створаныя ім вобразы адрозніваліся арыгінальнасцю музычнай і сцэнічнай трактоўкі. Выступаў і як камерны спявак.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Украіны
Вялец (возера)

**Вяле́ц** — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Мнюта (працякае праз возера), за 20 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Глыбокае, каля вёскі Вялец.

Плошча паверхні возера 0,22 км², даўжыня 1,8 км, найбольшая шырыня 0,8 км. Плошча вадазбору каля 681 км². Найбольшая глыбіня дасягае 11 м.

Катлавіна возера выцягнутай формы. Усходнія схілы стромкія вышынёй 3—4 м, астатнія нізкія, спадзістыя і забалочаныя. Дно глеістае, пясчанае ва ўсходняй частцы. Зарастае па ўсёй плошчы. У возера ўпадаюць ручаі. Сцёк у раку Мнюта.

## Літаратура 
*  — С. 514—515.
*  — С. 342.
* 

## Спасылкі 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области 

Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна
Но пасаран

thumb|

**«Но пасара́н»** (,  — **«Яны не пройдуць»**) — палітычны лозунг, які выказвае цвёрды намер абараняць сваю пазіцыю.

Упершыню факт ужывання гэтага лозунгу зафіксаваны падчас бітвы пры Вердэне ў 1916 годзе французскім генералам Раберам Нівелем (хоць часам ён прыпісваецца яго начальніку, тады камандуючаму Другой арміяй, Філіпу Петэну). Гэтыя словы ў форме '**On ne passe pas!**' з'яўляліся таксама на прапагандысцкіх плакатах пасля другой бітвы на Марне і пасля выяўляліся на эмблемах гарнізонаў лініі Мажыно.

У беларускую мову гэты лозунг патрапіў з іспанскай. Падчас Грамадзянскай вайны ў Іспаніі яго выкарыстоўвала Далорэс Ібаруры, зрабіўшы гэтыя словы адным з сімвалаў антыфашысцкага руху. Адказам паслужыла фраза Франсіска Франка «Hemos pasado» («Мы прайшлі»), сказаная ім пасля падзення Мадрыда.

## Гл. таксама 
* Рот Фронт, прывітанне
* Ні кроку назад

Катэгорыя:Палітычныя лозунгі
Катэгорыя:1916
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Французскія фразы
Катэгорыя:Іспанскія фразы
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Іспаніі
Eläkeläiset

**Eläkeläiset** (фін. «Пенсіянеры») — фінскі ансамбль, які грае музыку ў стылі хумпа. Утварыўся ў 1993 годзе. На працягу існавання ансамбля яго склад перажываў некаторыя змены, але найбольш сталымі ўдзельнікамі з’яўляюцца Оні Варыс (клавішныя, вакал), Марці Варыс (бас-гітара, вакал), Петэры Халанен (клавішныя, гітара, вакал), Ласі Кінунен (акардэон, вакал) і Крысціян Воўцілайнен (ударныя, вакал). Акрамя братоў Варыс і Воўцілайнена, ля вытокаў стварэння гурта стаяў гітарыст Петэры Тэравя. Тэхнічным забеспячэннем гурта займаюцца Ільмары Койвулухта (гукарэжысура і транспарт) і Пека Ёкінен (мастацкае афармленне).

## Музыка 
«Eläkeläiset» выконваюць пераважна кавер-версіі вядомых рок- і поп-хітоў, апрацаваныя ў манеры хумпа або больш павольнай енка. Пры гэтым кампазіцыі забяспечваюцца новымі фінскімі тэкстамі і назвамі, і апазнаць арыгінал часам бывае амаль немагчыма. Да альбома «Werbung, Baby!» (1999) назвы ўсіх кампазіцый ансамбля ўтрымлівалі кампанент Humppa, Jenkka або Polkka.

Энергічная, поўная бліскучага гумару манера выканання зрабіла «Eläkeläiset» папулярнымі далёка за межамі Фінляндыі. З гэты гуртам звязваюць новы ўсплёск цікавасці да хумпы ў канцы XX стагоддзя.

## Дыскаграфія 
### LP 
* Joulumanteli (1994, існуе толькі ў магнітафонным запісе)
* Humppakäräjät (1994, альбом)
* Humpan Kuninkaan Hovissa (1995, альбом)
* In Humppa We Trust (1996, канцэртны альбом)
* Humppamaratooni (1997, альбом)
* Werbung, Baby! (1999, альбом)
* Humpan Kuninkaan Hovissa (2000, альбом)
* Humppa-Akatemia (2000, падвойны альбом)
* Humppa Till We Die (2000, CD)
* Humppa! (2001, альбом)
* Pahvische (2002, альбом)
* Humppaelämää (2003, альбом)
* Humppasirkus (2006, альбом)
* Humppakonsertto (2007, канцэртны альбом)
* Humppa United (2008, альбом)

* Humppabingo (2009, кампіляцыя)
* Humpan Kuninkaan Hovissa (2010, перавыпуск альбома з новымі бонус-песнямі)
* Humppasheikkailu (2012, альбом)
* Humppakalmisto (2013, альбом)
* Humppa of Finland (2017, альбом)

### EP 
* Humppalöyly (1995, EP)
* Humppaorgiat (1999, EP, утрымлівае нецэнзурныя песні)
* Jenkkapolkahumppa (2001, EP)
* Joulutorttu (2002, EP)
* Katkolla Humppa (2003, EP)
* Keväthumppa (2003, EP)
* Das Humppawerk (2006, EP)
* Ukki, mita oli jenkka? (2009, EP)
* Humppainfarkt (2018, EP)

### Сінглы 
* Pyjamahumppa (1995)
* Dementikon Keppihumppa / Take Me To The City (1997)
* Sensational Monsters Of Humppa (1998)
* Huipputähtien Ykköshitit (1999)
* Ja Humppa Soi (2000)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт (на фінскай і англійскай мовах)
* Артыкул на афіцыйным партале МЗС Фінляндыі 
* Нямецкі фан-сайт 
* Interview with Eläkeläiset on  www.grundfunk.net 

Катэгорыя:Фолк-гурты Фінляндыі
Катэгорыя:Хумпа
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе
Леўарт (герб)

right|200px
«**Леўарт**» () — шляхецкі і дваранскі герб, 
якім карысталіся 74 роды Беларусі, Літвы, Украіны, 
Польшчы і Расіі.

## Апісанне 
У чырвоным (іншы варыянт — блакітным) поле звернуты направа стаячы на задніх лапах леапард, 
з высунутай языкам і паднятымі пярэднімі лапамі; на галаве ў яго карона. Тая ж постаць і на шлеме.

Эмблема гэта перайшла ў Польшчу з Нямеччыны ў палове XII стагоддзі пры Казіміру II Справядлівым .
Зацверджаны гэты герб у 1417 году. Герб Леўарт (ужываюць Бронеўскіе, Скварцы, Токарскіе) занесены ў Частку 3 Гербовніка дваранскіх родаў Царства Польскага (стар. 78).

## Выкарыстоўваюць 
Бакоўскі (Bakowski), Бескіфірлей (Beskifirlej), Беланскіфірлей (Bielanskifirlej), Бохотніцкі (Bochotnicki), Борышкоўскі (Boryszkowski), Бронеўскі (Broniewski), Бунскі (Bunski), Дуброўскі (Dubrowski), Эвертсы (Ewerts), Эвертскі (Ewertski), Фірлей (Firley), Голітэй (Golitej), Гослаўскі (Goslawski), Горскі ці Гурскі (Gorski albo Gurski), Гаупты (Haupt), Яхны (Jachna), Езерскі (Jezierski), Кіжэвічы (Kiżewicz), Кіжэўскі (Kiżewski), Княжышчы (Kniażyszcza albo Kniażyszcze), Конарскі (Konarski), Крупскі (Krupski), Крвацкі (Krwacki), Крватскі (Krwatski), Ламфрыды (Lamfryd), Лерканы (Lerkan), Левандоўскі (Lewandowski), Леўарты (Lewart), Леўартовічы (Lewartowicz), Леўартоўскі (Lewartowski), Леўінскі (Lewinski), Ліберы (Liber), Ліўскі (Liwski), Льуоўскі (Lwowski), Лашчы (Laszcz), Лакоцкі (Lakocki), Маеры (Majer), Марцушоўскі (Marcuszowski), 
Марчушоўскі (Marczuszowski), Маркушэўскі (Markuszewski), Маркушоўскі (Markuszowski), Меглеўскі ці Мелгеўскі (Meglewski albo Melgiewski), Меглоўскі (Meglowski), Мелгвінскі (Melgwinski), Мотыцкі (Motycki), Нейманоўскі (Nejmanowski), Опоцкі (Opocki), Пахньоўскі (Pachniowski), Петэй (Petej), Петы (Pety), Подоленскі (Podolenski), Подолінскі (Podolinski), Пухньоўскі (Puchniowski), Скварцы (Skwarc), Скварчы (Skwarcz), Шлапы (Szlapa), Токарскі (Thokarski albo Tokarski), Трэцыушы (Trecyusz), Тулоўскі (Tulowski), Тычыны (Tyczyna), Уездзкі (Ujezdzki), Вальтэры (Walter), Вежханоўскі (Wierzchanowski), Водополы (Wodopol), Водполы (Wodpol), Войткевічы (Wojtkiewicz), Вольскі (Wolski), Ушэлачынскі (Wszelaczynski), Закжэўскі (Zakrzewski).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Bartosz Paprocki. Herby rycerstwa polskiego. Krakow, 1584. 
* Simon Okolski. Orbis Polonus. Krakow, 1642. T.1-3. 
* Ks. Kacper Niesiecki. Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L. Lwow, 1728. 

## Спасылкі 
* Гербы беларускай шляхты  Герб Леварт, адмены і карыстальнікі 
* Tadeusz Gajl. "Polish Armorial Middle Ages to 20th Century", Gdansk, 2007 r. s. 406-536, ISBN 978-83-60597-10-1. 
* Лакиер А.Б., "Русская геральдика", г. Санкт-Петербург, 1855 г. часть § 91, № 138  

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Аляксандр Ян Масевіч

**Аляксандр Ян Масевіч** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, мсціслаўскі ваявода (з 1690).

## Біяграфія 
Паходзіў з незаможнага шляхецкага роду герба «Копач» (зменены). У маладосці на вайсковай службе ў Сапегаў. Ваяваў супраць украінскіх казакоў, супраць шведаў пад Варшавай (1656). У 1658 у якасці камісара гетмана Паўла Яна Сапегі ўдзельнічаў у складанні інвентара Ляхавіцкага замка.

У 1659—1661 падстараста Рэтаўскага цівунства, што належала Сапегу. Лідскі пісар гродскі ў 1660-х гадах, пісар земскі з 1671, харунжы з 1680, маршалак з 1684, мсціслаўскі ваявода з 1690; цівун шадаўскі з 1674, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1667, пасол на соймы 1668, 1677, 1683, 1685 (на трох апошніх абіраўся ў склад Скарбовага Трыбунала ВКЛ), 1688, 1689, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1691.

У 1669 удзельнічаў у выбарах караля польскага і вялікага князя літоўскага Міхала Вішнявецкага, у 1674 — Яна III Сабескага.

У пачатку 1670-х гадоў маршалак двара Казіміра Яна Сапегі. Удзельнічаў у Хоцінскай бітве 1673. На сойме 1683 абраны ў склад камісіі па перагаворах з Расіяй (пасяджэнні праходзілі ў Кадзіне). З пераходам у 1680-х гадах Сапегаў у апазіцыю да каралеўскага двара Масевіч стаў адным з лідараў сапегаўскага лагера на соймах Рэчы Паспалітай.

Меў маёнткі ў Лідскім павеце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Лаўрэш Л.* Маршалкі Лідскага павета // Лідскі летапісец. № 2 (90). 2020.

Аляксандр Ян
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Маршалкі земскія лідскія
Катэгорыя:Харунжыя лідскія
Катэгорыя:Пісары земскія лідскія
Катэгорыя:Пісары гродскія лідскія
Эфект Доплера

**Эфект Доплера** — змяненне частаты гукавых і электрамагнітных хваль, якое ўспрымаецца назіральнікам, у выніку ўзаемнага руху назіральніка і крыніцы хваль. Адкрыты тэарэтычна ў 1842 годзе аўстрыйскім фізікам Крысціянам Доплерам ().

Змяненне частаты хваль залежыць ад напрамку і скорасці руху.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Доплера эффект // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* 

Катэгорыя:Тэорыя хваль
От Лепланд

**От Лепланд** (, нар. 17 мая 1987 у Таліне) — эстонскі спявак, які ўяўляў Эстонію на конкурсе песні Еўрабачанне 2012.

## Біяграфія 
Лепланд пачаў спяваць яшчэ з дзяцінства. Першыя альбомы з дзіцячымі песнямі былі выпушчаны ім у 1995—1996 гг. У той час ён праходзіў навучанне ў музычнай школе Георга Отса ў Таліне па класе поп- і джаз-музыкі. Таксама на працягу некалькіх гадоў вучыўся іграць на фартэпіяна.

З'яўляецца пераможцам трэцяга сезону мясцовага выканальніцкага конкурсу «Eesti otsib superstaari». У 2012 годзе прадставіў сваю краіну на конкурсе песні Еўрабачанне 2012 з кампазіцыяй **«Kuula»** (літар. *Слухай*).

## Узнагароды 
* Штогадовая прэмія эстонскай поп-музыкі ():
** Навічок года (2011)
** Радыё-хіт года: «Süte peal sulanud jää» (2011)

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* Oti jõululaulud (1995)
* Oti suvelaulud (1996)
* Ott ja Valged jänesed (1996)
* Ott ja sõbrad (1996)
* Ott Lepland (2010)
* Laulan ma sind (2011)

### Сінглы 
* Otsides ma pean su jälle leidma (2009)
* Süte peal sulanud jää (2010)
* Läbi öise Tallinna (2010)
* Üheskoos on olla hea (2010)
* Kohtume jälle (2010)
* Sinuni (2010)
* Öö (2011)
* Tunnen elus end (2011)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Лаўрэаты Штогадовай прэміі эстонскай поп-музыкі
Jedward

**Джон Граймз** () і **Эдвард Граймз** () (абодва нарадзіліся 16 кастрычніка 1991 у Дубліне, Ірландыя) — ірландскі поп-дуэт, які выступае пад назвай **Jedward**. Блізняты ўдзельнічалі ў шостым сезоне англійскага музычнага конкурсу «The X Factor» у 2009 і занялі на ім шостае месца, а таксама на Еўрабачанні 2011, на якім браты фінішавалі восьмымі. За параўнальна невялікі перыяд часу гурт ужо паспелі ахрысціць «парадоксам Jedward» і нават выпусціць пра іх дакументальны фільм, а іх удзел у «Ікс-Фактары» можна назваць адным з самых скандальных за ўсю гісторыю гэтага песеннага конкурсу.

24 лютага 2012 года стала таксама вядома, што дуэт у чарговы раз прадставіць Ірландыю на «Еўрабачанні».

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* Planet Jedward (2010)
* Victory (2011)
* Young Love (2012)
* Voice of a Rebel (2019)

### Сінглы 
* Under Pressure (2010)
* All The Small Things (2010)
* Lipstick (для ўдзелу на Еўрабачанні 2011 у Дзюсельдорфе) (2011)
* Bad Behaviour (2011)
* Wow Oh Wow (2011)
* Waterline (для ўдзелу на Еўрабачанні 2012 у Баку) (2012)
* Put The Green Cape On (дабрачынны гімн Ірландыі на Чэмпіянаце па футболу, Еўра-2012) (2012)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ірландыя на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Музычныя калектывы Ірландыі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2008 годзе
Антоні Аскерка

**Антоні Аскерка** (каля  — пасля 3 лістапада 1734) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Мазырскі чашнік з 1697, маршалак з 1713, староста ў 1722—1724, вялікі пісар літоўскі ў 1724—1726, кашталян новагародскі з 1726; пасол на соймы 1712, 1717, 1720, 1733, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1709—10.

Быў прыхільнікам Радзівілаў, варагаваў з Сапегамі.

З-за таго, што згодна са шлюбнай дамовай ахрысціў свайго сына Міхала Стафана паводле кальвінскага абраду,
быў засуджаны да пазбаўлення ўрадаў, маёнткаў і жыцця (прысуд адменены пасля пераходу сына ў каталіцтва).

## Сям'я 
Сын Міхала Аскеркі і Канстанцыі Яленскай, унук Самуэля Аскеркі.
Жанаты з Ганнай Грабоўскай, потым з Сафіяй Календай, меў сыноў Гервазыя Людвіка, Рафала Алойзы, Міхала Стэфана, Казіміра Мацея, Марціна Тэадора і Багуслава Леапольда.

## Літаратура 
* 

Антоні
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны новагародскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі земскія мазырскія
Катэгорыя:Чашнікі мазырскія
Катэгорыя:Старосты мазырскія
Надзея Паўлаўна Арсеньева

**Надзея Паўлаўна Арсеньева** (, в. Заборынка, Холмскі раён, Наўгародская вобласць) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Член КПСС з 1967 года. З 1958 года — даярка, з 1973 года — цяплічніца саўгаса «Вейна» Магілёўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнне вытворчасці і нарыхтовак малака.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наўгародскай вобласці
Крэмацыя

thumb|250px|Падрыхтоўка да крэмацыі ў Непале
thumb|250px|Трупы ў чаканні крэмацыі ў Індыі
thumb|250px|Працэс крэмацыі на вогнішчы
**Крэмацыя** (ад  — паліць, спальваць) — працэс спальвання трупаў. Звычайна праводзіцца ў якасці абраду перад пахаваннем. Ажыццяўляецца ў крэматорыі, у старажытных грамадствах — на вогнішчы.

## Гісторыя 
Крэмацыя была распаўсюджаная ўжо ў старажытныя часы, узнікла ў часы позняга неаліту і раннягай бронзавага веку. Першабытныя людзі аддавалі агню цела нябожчыка, па адной тэорыі — каб забяспечыць яму абарону багоў ў замагільным свеце.

У Еўропе крэмацыя шырока выкарыстоўвалася ў Старажытнай Грэцыі. Грэкі лічылі, што спальванне дапаможа нябожчыку ў замагільным свеце. Затым гэтая традыцыя была перанесена ў Старажытны Рым. Там крэміраваныя парэшткі пачалі захоўваць у адмысловых месцах — калумбарый.

На тэрыторыі Беларусі трупаспаленне з’явілася ў 2-м тысячагоддзі да н.э., найбольш ранняе зафіксавана ў могільніках позняга этапу сярэднедняпроўскай культуры. У жалезным веку звычай трупаспалення трывала зацвердзіўся ў шэрагу плямён (мілаградская культура, зарубінецкая культура). Да канца X стагоддзя шырока распаўсюдзіўся ва ўсходніх славян.

З пашырэннем хрысціянства трупаспаленне паступова знікла, бо хрысціянская царква лічыла яго язычніцкім рытуалам, які супярэчыць хрысціянскаму вучэнню аб «уваскрашэнні з мёртвых» і «замагільным жыцці». Адбыўся паступовы пераход да трупапалажэння і пахавання паводле хрысціянскіх абрадаў. Да 400 г. н. э. большасць народаў Еўропы прыняло хрышчэнне і адмовілася ад крэмацыі. У 785 годзе, пад пагрозай смяротнага пакарання, Карл Вялікі забараніў крэмацыю, і яна была забытая прыкладна на тысячу гадоў.

Адраджэнне крэмацыі адбылося ў Еўропе ў другой палове XVIII стагоддзя. У гэты час хутка раслі гарады. Могілкі не спраўляліся з пастаянным патокам памерлых. З’явіліся брацкія магілы і пахаванні побач з дамамі. Блізкасць могілак часам выклікала эпідэміі сярод мясцовых жыхароў. Адкрыццё мікраарганізмаў паказала, што пахаванні з’яўляюцца крыніцай небяспекі для людзей. Таму ўспомнілі пра спальванне трупаў. Пры гэтым крэмацыю неабходна было арганізаваць без абразы нябожчыка і яго сваякоў. Звычайныя вогнішчы не падыходзілі для гэтых мэтаў. Таму пачалі будаваць крэматорыі.

У 1869 годзе Міжнародная медыцынская канферэнцыя, якая праходзіла ў Фларэнцыі, прыняла рэзалюцыю, у якой заклікала да шырокага распаўсюду крэмацыі, бо яна спрыяе «захаванню здароўя і зямлі для жывых людзей».

## Літаратура 
*  — С.536
* Штыхаў Г. В. Трупаспаленне // Энцыклапедыя Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993. 

Катэгорыя:Пахаванні
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Міхаіл Васілевіч Арцёменка

**Міхаіл Васілевіч Арцёменка** () — беларускі жывёлавод, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 25 лютага 1922 года ў в. Малашкавічы Рагачоўскага павета Гомельскай губерні.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1947 года — жывёлавод, з 1976 года — палявод саўгаса «1 мая» Рагачоўскага раёна. Член КПСС з 1967 года. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання (1967—1971).

Памёр 31 жніўня 2003 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне
Катэгорыя:Постаці беларускай жывёлагадоўлі
Арцёменка

**Арцёменка** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Пятровіч Арцёменка — украінскі футбаліст.
* Ганна Фёдараўна Арцёменка (1924—2010) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Іван Іванавіч Арцёменка (1924—1989) — украінскі савецкі археолаг.
* Ірына Арцёменка (нар. 1980) — беларуская гандбалістка. Майстар спорту Беларусі.
* Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка — беларускі майстар саломапляцення.
* Людміла Аляксандраўна Арцёменка (нар. 1953) — беларускі палітык.
* Міхаіл Васілевіч Арцёменка (1922—2003) — беларускі жывёлавод, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
* Наталля Арцёменка (нар. 1976) — беларуская гандбалістка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа.
* Сцяпан Елізаравіч Арцёменка — двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Сяргей Віктаравіч Арцёменка — беларускі спартсмен па скачках на акрабатычнай дарожцы.
* Сяргей Віталевіч Арцёменка (нар. 1962) — беларускі географ.
* Юрый Ільіч Арцёменка — Герой Савецкага Саюза.
Чарніца

Назву **Чарні́ца** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Чарніца 1 — вёска ў Докшыцкім раёне
** Чарніца 2 — вёска ў Докшыцкім раёне
** Чарніца — вёска ў Лепельскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Чарніца — хутар у Іўеўскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Чарніца — вёска ў Бабруйскім раёне
* Мінская вобласць:
** Чарніца — вёска ў Лагойскім раёне
** Чарніца — вёска ў Смалявіцкім раёне
** Чарніца — хутар у Смалявіцкім раёне
** Чарніца — былы хутар у Старадарожскім раёне

## Рэкі 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Чарніца — рака ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці, упадае ў возера Лосвіда
** Чарніца — рака ў Руднянскім раёне Смаленскай і Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Лучоса
** Чарніца — рака ва Ушацкім і Докшыцкім раёнах Віцебскай вобласці, прыток ракі Бярэзіна
** Чарніца — рака ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, прыток ракі Будавесць
** Чарніца — невялікая рака ў Полацкім раёне, прыток ракі Страдань
* Гродзенская вобласць:
** Чарніца — рака ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці і Валожынскім раёне Мінскай вобласці, прыток Бярэзіны (басейн Нёмана)
* Магілёўская вобласць:
** Чарніца, Чарніцы — рака ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці, прыток ракі Бася
** Чарніца — рака ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток Дняпра
* Мінская вобласць:
** Чарніца — рака ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Цна
** Чарніца — рака ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці, правы прыток Плісы
** Чарніца — рака ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці, правы прыток Арыжні

## Азёры 
* Чарніца — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Чарнічанка.

## Іншае 
* народная назва віду
Гервазы Людвік Аскерка

**Гервазы Людвік Аскерка** (1700—1771) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія 
Займаў пасады мазырскага гродскага старосты (з 1724), вялікага чашніка (1748—1764), і рэферэндара літоўскага (з 1764). Быў пасол на соймы 1724, 1726, 1733 (надзвычайны), 1733 (канвакацыйны), 1740, 1744, 1746, 1748, 1750, 1752, 1760, 1764, 1766.

У 1733 абраны палкоўнікам Мазырскага павета і падпісаў выбар каралём Станіслава Ляшчынскага. Прымаў актыўны ўдзел у барацьбе пасэсараў «нойбургскіх уладанняў» супраць Радзівілаў. У 1737 абраны дэпутатам і быў кандыдатам на пасаду маршалка Трыбунала ВКЛ, але стаў маршалкам Скарбовага трыбунала.

З пачатку 1740-х гадоў супрацоўнічаў з Сапегамі і Чартарыйскімі. Разам з ковенскім гродскім старостам Шыманам Сіруцем дапамог Сапегам атрымаць большасць на рускай кадэнцыі Трыбунала ВКЛ 1742. Перад Трыбуналам ВКЛ 1743 Гервазы Людвік Аскерка лічыўся супольным кандыдатам Чартарыйскіх і Сапегаў на пасаду трыбунальскага маршалка. Дапамог лоўчаму ВКЛ Міхалу Антонію Сапегу быць абраным дэпутатам у Мазыры і стаць трыбунальскім маршалкам.

У канцы жніўня 1743 Чартарыйскія перад спробай стварэння антыкаралеўскага рокаша ў ВКЛ сабралі на нараду ў Воўчыне сваіх прыхільнікаў, сярод якіх быў і Гервазы Людвік Аскерка. У 1747 разглядаўся як магчымы кандыдат на пасаду маршалка Трыбунала ВКЛ 1748. Карыстаўся нават падтрымкай непрыхільных яму Радзівілаў, але адмовіўся дамагацца пасады.

Падтрымліваў праграму Чартарыйскіх па рэформе дзяржаўнага ладу. Сярод іх прыхільнікаў знаходзіўся і пасля разрыву Чартарыйскіх з каралеўскім дваром. У маі 1764 быў паслом Генеральнай канфедэрацыі ВКЛ у Пецярбург для забеспячэння
расійскай падтрымкі Чартарыйскім і іх кандыдату на трон Станіславу Аўгусту Панятоўскаму.

У 1768 выступаў супраць запрашэння расійскіх войскаў супраць Барскай канфедэрацыі.

## Сям’я 
Сын новагародскага кашталяна Антонія Аскеркі і Соф’і з Календаў.
Меў братоў Рафала Алойзыя, Міхала Стэфана, Казіміра Мацея, Марціна Тэадора і Багуслава Леапольда.

Ажаніўся з Тэрэзай Тызенгаўз, дачкой вялікага літоўскага пісара Міхала Бенядзікта Тызенгаўза.

Пакінуў сыноў Людвіка, Ігнацыя і Караля Гервазыя, дачок Канстанцыю Марыю (жонка канюшага ВКЛ Дамініка Александровіча), Караліну Элеанору (жонка жамойцкага старосты Антонія Ануфрыя Гелгуда), Анелю Ганну (жонка Яна Зялінскага).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Гервазы Людвік
Катэгорыя:Старосты мазырскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Мікалай Іванавіч Арынчын

**Мікалай Іванавіч Ары́нчын** (, с. Зямлянск, Варонежская вобласць — ) — беларускі фізіёлаг, член-карэспандэнт НАН Беларусі (1966), доктар біялагічных навук (1955), прафесар (1960).

## Біяграфія 
Скончыў Белацаркоўскі сельскагаспадарчы інстытут у 1937 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1948—1950 гг. на кафедры фізіялогіі Варонежскага медыцынскага інстытута, у 1950—1959 у Інстытуце эксперыментальнай медыцыны АМН СССР у Ленінградзе, пры гэтым ён з’яўляўся вядомым грамадскім дзеячам.

Арынчыным М. І. і яго калегамі апублікаваны шэраг прац, якія распавядаюць аб прысмактваюча-нагнятальнай мікрапомпавай уласцівасці шкілетных цягліц ў навуковай і навукова-папулярнай формах. Важнасць тэмы і ўменне Мікалая Іванавіча цікава выкладаць матэрыял прадвызначылі поспех навукова-папулярнай кнігі «Перыферычныя „сэрцы“ чалавека».

## Навуковыя працы 
* Комплексное изучение сердечно-сосудистой системы. — Мн., 1961.
* Ангиотензиотонография в эксперименте и клинике; Ранняя диагностика сосудистых заболеваний. — Мн., 1967 (у сааўтарстве)
* Гипертоническая болезнь как нарушение саморегуляции кровообращения. — Мн., 1969 (совм. с Г. В. Кулаго)
* Фазы и периоды сердечного цикла. — Мн., 1970 (совм. с Ф. Н. Сенько)
* Внутримышечное периферическое сердце. — Мн., 1974 (совм. с Г. Д. Недвецкой)
* Периферические «сердца» человека. — Мн., 1980.

## Літаратура 
*  — С. 130.
* Николай Иванович Аринчин: Библиогр. науч. трудов / Сост. Я. Т. Володько, Л. А. Ефимова, Ю. Л. Соломоник, В. Н. Шумилов. — Мн.: Беларуская навука, 1999. — 79 с ISBN 985-08-0292-8

## Спасылкі 
* Мікалай Іванавіч Арынчын у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* Памяти ученого / Член-корреспондент АРИНЧИН Николай Иванович

Катэгорыя:Фізіёлагі СССР
Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Герантолагі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены КПСС
Ганна Фёдараўна Арцёменка

**Ганна Фёдараўна Арцёменка** (, в. Беляі, Полацкі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1971).

Член КПСС з 1962 года. З 1956 года вязальшчыца Віцебскай панчошна-трыкатажнай фабрыкі «КІМ». Званне Героя прысвоена за датэрміновае выкананне заданняў 5-гадовага плана і творчы ўклад у развіццё вытворчасці прадукцыі лёгкай прамысловасці.

Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў
Фёдар Фёдаравіч Архіпенка

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Фёдар Фёдаравіч Архіпенка
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =1938—1959
|званне =
|род войскаў =авіяцыя
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды ={ style="background: transparent"
{ style="background: transparent"
 
-
     
-
    
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}

**Фёдар Фёдаравіч Архіпенка** (, в. Аўсімавічы, Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Фёдар Архіпенка нарадзіўся 30 кастрычніка 1921 года ў вёсцы Аўсімавічы Бабруйскага раёна Магілёўскай вобласці ў сялянскай сям'і. У 1938 годзе ён скончыў сярэднюю школу і аэраклуб. У тым жа годзе быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1940 годзе ён скончыў ваенную авіяцыйную школу ў Адэсе.

З чэрвеня 1941 года — на Паўднёва-Заходнем, Заходнем, Бранскім, Сталінградскім, Варонежскім, 2-м і 1-м Украінскім франтах Вялікай Айчыннай вайны. Да чэрвеня 1942 года ваяваў у складзе 17-га знішчальнага авіяцыйнага палка, з ліпеня 1942 года па кастрычнік 1943 года — у складзе 508-га знішчальнага авіяцыйнага палка. З кастрычніка 1943 да канца вайны ваяваў у складзе 129-га гвардзейскага знішчальнага авіяцыйнага палка.

У красавіку таго ж года ў ходзе аператыўна-следчых мерапрыемстваў супрацоўнікам праваахоўных органаў атрымалася знайсці медаль «Залатая Зорка» і вярнуць ветэрану, аднак затрымаць злачынцаў у іх не атрымалася.

## Літаратура 
* 
* Всем смертям назло — Москва: Знание, 2000.
* Герои Советского Союза — могилевчане. — Минск, 1965.
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 1. — М.: Воениз., 1987.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382

Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Палкоўнікі СССР
Васіль Пракопавіч Жураўлёў

**Васіль Пракопавіч Жураўлёў** (, вёска Раздзел 2-гі, Мсціслаўскі раён, Магілёўская вобласць —) — беларускі крытык і літаратуразнавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1954 г. скончыў філалагічны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З 1956 г. — навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук.

Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 г. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978).

## Прэміі 
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь імя Якуба Коласа (2002) — *за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.»*

## Літаратура 
* .
* Жураўлёў Васіль Пракопавіч// Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі.—1985.— Т. 2.—С. 444.
* Жураўлёў Васіль// Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2.—Мн., 1993.—С. 453—454.
* Жураўлёў Васіль// Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А.—Магілёў, 1993.—С. 78, 79, 166, 221, 226
* Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі// Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі.—Мн., 1999.—С. 528—529.

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне