Любань (Вілейскі раён)

**Лю́бань** (, ) — аграгарадок у Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Любанскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 12 км на паўночны захад ад цэнтра горада Вілейка. Праз Любань праходзіць шаша Р28 на ўчастку Вілейка — Мядзел, іншыя дзве дарогі вядуць праз Іжу ў Лыцавічы і ў Куранец. Бліжэйшая чыгуначная станцыя ў Куранцы (лінія Полацк — Маладзечна).

## Гісторыя 
Назва сучаснай вёскі не з’яўляецца аўтэнтычнай, бо на гэтым месцы да стварэння маёнтка Любань існавала вёска пад назвай Юхавічы, якая ўпершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1536 г. як «сяло Юхавічы» на ускрайку Юхавіцкай пушчы. У Юхавічах у 1789 г. мелася карчма, якая стаяла на перакрыжаванні дарог з Чурлёнаў на Куранец і старой ваеннай дарогі з Вільні. У познія часы Рэчы Паспалітай вёска (як і іншыя навакольныя землі) належала князям Агінскім. У першыя гады Расійскай імперыі маёнтак быў канфіскаваны ў дзяржаўны скарб.

У 1806 г. Ян Віктаравіч Любанскі набыў маёнтак Маркава, да якога належала таксама вёска Юхавічы. Ян Любанскі для паляпшэння сваёй прыватнай гаспадаркі актыўна скупліваў, а часам захопліваў і адсуджваў навакольныя землі сваіх суседзяў-землеўласнікаў. Ён таксама вырашыў пабудаваць сваю ўласную рэзідэнцыю пад назвай «Любанова» ці «Любань» і выбраў маляўнічую мясцовасць на ўзлеску Юхавіцкай пушчы, дзе праекту будаўніцтва суцэльнага садова-паркавага і архітэктурнага ансамбля «замінала» вёска Юхавічы, што месцілася побач. Таму Ян Любанскі ў час будаўніцтва рэзідэнцыі ў 1807—1808 гг. высяліў сялян з вёскі Юхавічы ва ўрочышча Кузюткі, што месцілася каля Маркаўскага маёнтка, і засценкі Кульшыно, Астравы, Красны Бераг, Чабатары. Сяляне ва ўрочышча Кузюткі па-ранейшаму называлі сябе юхаўчанамі і з цягам часу афіцыйнай назвай новай вёскі ва ўрочышчы Кузюткі ўсё ж стала «Юхавічы» (Зараз гэта вёска знаходзіцца ў межах Маладзечанскага раёна).

У часы Лістападаўскага паўстання (1830—1831) пляменнік Яна Віктаравіча Любанскага Віктар Міхайлавіч Любанскі, які ў тыя часы жыў у Любані, стаў адным з начальнікаў штаба Вілейскага павятовага апалчэння паўстанцаў і нават з атрадам даў бой расійскім урадавым войскам каля Любані.

Паводле інвентару за 1847 год, у маёнтку Любань (з 19 населеных пунктаў) цалкам налічвалася 953 мужчынскія і 889 жаночых душ. Акрамя прыгонных абавязкаў сяляне павінны былі паставіць для двара маянткоўца 418 курэй, больш за 4 тысячы яек і 836 копаў (1 капа – 60 штук) сушаных баравікоў.

Пазней маёнтак Любань перайшоў у валоданне сына Яна Любанскага — Яна Янавіча Любанскага (1820—1884) і ўнука Аляксандра Янавіча Любанскага (1863—1932).

У 1861 г. у маёнтку Любань з фальваркамі ў Вілейскім павеце налічвалася 1137 прыгонных душ мужчынскага полу (у тым ліку 13 дваровых) і 224 з далёкіх двароў. Усяго карыснай зямлі ў маёнтку было 4480 дзесяцін (па 3,9 дзесяціны на душу). Прыгону адбывалася 156 дзён з двара для прыгонных мужчынскага полу і 104 дня для душ жаночага полу. Згону было па 12 дзён для працоўных душ мужчынскага і жаночага полу. Натуральныя павіннасці былі наступныя: будаўнічыя па меры патрэбы, начная варта па чарзе.

У Любані ў 1886 г. меліся палац, бровар, саладоўня, карчма, сад, а таксама цудоўны парк — з сажалкамі і масткамі, якія часткова захаваліся і сёння.

У часы рэвалюцыі 1905–1907 гадоў у Расійскай імперыі сяляне вёскі Каралеўцы Вілейскага павета падгаварылі наёмных работнікаў маёнтку Любань на арганізацыю забастоўкі, з-за чаго Любанскія і ўласнікі суседніх маёнткаў вымушаны былі часова з’ехаць з Вілейскага павета на жыхарства ў Вільню.

У часе Першай сусветнай вайны у 1917 г. у Любані быў створаны партызанскі атрад, які даваў адпор нямецкім войскам, якія забіралі ў сялян хлеб, жывёлу і сена.

У міжваеннай Польшчы 5 лютага 1922 г. Аляксандр Любанскі (1863—1932) прадаў за 42 мільёны 214 тысяч польскіх злотых Леаніду Кракаву свой маёнтак Любань (які на той час складаўся з 11 750 гектараў зямельных угоддзяў, з іх — 500 га ворыва, 650 га лугоў, 4300 га лесу) Набажэнствы праводзяцца ў прыватным доме, абсталяваным для літургічных мэт.

## Славутасці 
* Рэшткі сядзібы Любанскіх, 2-ая пал. XIX ст. Пасля пажару ў старым сядзібным доме, новым сядзібным домам стаў перабудаваны будынак былой стайні. Будынак захаваўся і выкарыстоўваецца як цэх па разліву мінеральнай вады. Таксама захаваліся гаспадарчыя пабудовы і фрагменты сядзібнага парку.
* Парк
* Царква Сабора Беларускіх Святых (пабудавана ў 2003 г.)

File:Lubań, Lubanski. Любань, Любанскі (1917).jpg|thumb|Сядзіба Любанскіх у Любані. Фота каля 1917 г.
File:Lubań, Lubanski. Любань, Любанскі (1915-17).jpg|thumb|Тэлефонная лінія да сядзібы Любанскіх у Любані. Фота каля 1917 г.
File:Парк у Любані Вілейскага раёна 01.jpg|thumb|Парк у Любані. Фота 2017 г.
File:Парк у Любані Вілейскага раёна 04.jpg|thumb|Парк у Любані. Фота 2017 г.
File:Парк у Любані Вілейскага раёна 02.jpg|thumb|Парк у Любані. Фота 2017 г.

## Вядомыя асобы 
* Яўстах Янавіч Любанскі (1859—1917) — буйны землеўласнік, прадпрымальнік, палітычны дзеяч Расійскай імперыі, дэпутат I Дзяржаўнай думы (1906) Расійскай імперыі ад Мінскай губерні, член палітычнага руху краёўцаў-кансерватараў
* Аляксандр Янавіч Любанскі (1863—1932) — уласнік Любані, арганізатар сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, мецэнат, філантроп
* Анатоль Фёдаравіч Літвіновіч (1951—2023) — фалькларыст, этнограф, публіцыст.

## Літаратура 
* *Раюк, А.Р.* Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко ; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123.
## Спасылкі 
* У 2018 ГОДЗЕ ВЁСКА ЛЮБАНЬ БУДЗЕ АДЗНАЧАЦЬ 210-ГОДДЗЕ З ЧАСУ СВАЙГО ЗАСНАВАННЯ  // peramoga.by

Катэгорыя:Любанскі сельсавет (Вілейскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна

Катэгорыя:Любанскія
Катэгорыя:Агінскія