Каза-манюка

**«Каза-манюка»**, **«Каза Дарота»**, **«Каза лупленая»** (; ) — сюжэт рускай, украінскай і беларускай народных казак.

## Гісторыя 
Казка адносіцца да так званых казак пра жывёл. Другая частка казкі падобная на сюжэт казкі «Зайчыкава хатка»; адрозненне складае замена лісы персанажам каза. Рускіх варыянтаў — 30, украінскіх — 27, беларускіх — 9.

У  улічана пад нумарам 212 «Каза луплена»: Бацька пасылае сваіх сыноў (дачок) па чарзе пасвіць казу; каза ўвесь час кажа, што не насыцілася; бацька злуецца і праганяе сыноў з хаты, але калі сам пераконваецца, што каза падманвае, спрабуе яе зарэзаць; каза лупленая ўцякае ў лес, адымае дом у зайца; розныя жывёлы дапамагаюць яму, але выгнаць казу не могуць; выганяе казу певень (пчала, рак).

Існуюць варыянты казкі ў апрацоўцы А. Талстога, А. Нячаева, В. Капіцы, . У 1939 годзе польская пісьменніца  стварыла казку «», якую ў 2016 годзе пераклаў на беларускую мову пад назвай «Казуха Ілгуха» Алег Грушэцкі.

## Этымалогія і значэнне 
**Дзераза.** М. Прышвін лічыў, што словазлучэнне «каза-дереза» першапачаткова гучала «коза — дери глаза» (пар. «прадраць вочы»), якое азначае «паглядзець уважліва». На думку  ўкраінскае слова *дереза* азначае «задзірака, капрызная». Паводле  «дереза» — сеючая разлад.

**Луплена.** *«Каза рухлена, палова боку луплена»*. «Луплена» — якую лупілі (білі, калацілі). Слова «лупіць» паходзіць ад *лупа* або *лупъ* — «скура, шкура».

**Рухлена.** Якая бурыць.

**Борза.** Слова «борзая» ў старажытнарускай мове азначала — «хуткая».

**Манюка.** Падманшчыца.

## Сюжэт 
Жыла-была каза-манюка. Захацела яна пайсці травы пашчыпаць, узяла ды і выгнала зайчыка з дому. Прыйшоў яму на дапамогу воўк, ды толькі не змог зладзіць з казой. Затым вырашыў дапамагчы зайчыку мядзведзь, ды і яго каза не спалохалася. Праходзіў міма пеўнік (пчала, рак) і дапамог зайчыку выгнаць казу-манюку. І сталі яны дружна жыць ды пажываць.

Характэрнай асаблівасцю ўсходнеславянскіх варыянтаў сюжэту з’яўляюцца стылістычныя формулы, якімі каза дае сама сабе характарыстыку: «Я — каза рухлена, палова боку луплена…», «Ляцела праз масток, схапіла кляновы лісток».

У зносцы Афанасьева да слоў казы, якая адказвае зайчыку на пытанне « Хто там?», падаецца, што ў Варонежскай губерні гэты адказ гучыць: *«Я — коза рьяная, за́ боки драная; сколю тебя рогами, стопчу тебя ногами!»*, а ва Украіне: *«Я — коза-дереза, пивбока луплена, за копу куплена. Тупу-тупу ногами, сколю тебя рогами, лапками загребу, хвостиком замету — бррру!»*.

## У культуры 
### У тэатры 
Мікалай Лысенка ў 1888 годзе напісаў дзіцячую оперу «Каза-дзераза» па матывах народнай казкі на лібрэта Дніпровай Чайкі. Яна стала своеасаблівым падарункам Мікалая Лысенкі сваім дзецям.

### У кінематографе 
У 1985 годзе па казцы быў зняты савецкі мультфільм «». У 1995 годзе ва Украіне зняты маляваны мультфільм «».

У 2012 годзе ў Польшчы быў зняты аднайменны мультфільм па творы  «».

### У філатэліі 
Пошта Украіны ў 2003 годзе выпусціла марку з выявай Казы-дзеразы.

### У графіцы 
Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі, можна згадаць Алену Лось, Гары Якубеню, Мікалая Качаргіна, , Барыса Праказава і іншых.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Сюжет № 212. «Коза луплена» // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка
* Коза луплена (22 варианта) // *Стекольникова Н. В.* «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах — Воронеж: Научная книга, 2008. — 400 с.
* *Стекольникова Н. В.* Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с.
* Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Харьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с.

## Спасылкі 
* «Коза-дереза». Украинская сказка в переводе
* Сказка о козе лупленой / Русская народная сказка // Детская электронная библиотека Дерево Сказок
* Кто такая коза-дереза?

Катэгорыя:Беларускія казкі
Катэгорыя:Украінскія казкі
Катэгорыя:Рускія казкі