open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крычаўская парусінавая мануфактура Пацёмкіна

**Крычаўская парусінавая мануфактура Пацёмкіна** — мануфактура, якая працавала ў Крычаве ў 1783—1845 гадах. Належала графу Р. А. Пацёмкіну.

## Гісторыя 
Да 1790 года працавалі сотні прыгонных, акрамя жанчын графства, якія пралі пяньку і лён. За тыдзень вырабляла каля 100 кускоў (5 тысяч аршын) парусіны. У 1783 годзе выраблена 820 кускоў паруснага палатна вагой 1120 пудоў. У 1786 годзе зрасходавалі каля 1200 пудоў пражы. У 1797 годзе было 112 станкоў, працавала 224 прыгонных, выраблена 900 кускоў парусіны. Прадукцыя мануфактуры ішла на Крычаўскую суднаверф, а таксама ў Херсон і Крамянчуг, дзе будаваліся ваенныя парусныя марскія судны. З крычаўскай парусіны былі выраблены паруса на караблях эскадры адмірала Ф. Ф. Ушакова.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Крычава
Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі
Аляксандр Мікалаевіч Гукаў

**Аляксандр Мікалаевіч Гукаў** (нар. , Мінск, Беларусь) — беларускі спартсмен (плаванне), майстар спорту Беларусі міжнароднага класа, заслужаны майстар спорту Беларусі. Чэмпіён свету і Еўропы. Спартсмен-інструктар нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па плаванні.

## Літаратура 
* 
* Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 157.

Катэгорыя:Спартсмены года Беларусі
Апосумы

**Апосумы** (*Didelphidae*) — сямейства сумчатых млекакормячых, адзінае сучаснае сямейства ў атрадзе апосумаў (*Didelphimorphia*), налічвае 17 родаў.

## Апісанне 
Даўжыня цела 7—50 см. Хвост (4—55 см) звычайна хапальны, голы на канцы. Морда выцягнутая і завостраная. Канечнасці пакарочаныя, пяціпальцыя; заднія крыху даўжэйшыя за пярэднія. Вялікі палец на задніх лапах вялікіх памераў, проціпастаўлены іншым. Есць сумка. Саскоў ад 5 да 27.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Амерыцы і на Малых Антыльскіх астрвах.

Самая старажытная група сумчатых. У Паўночнай Амерыцы вядомы з ніжняга мелу, у Еўропе — з эацэну да міяцэну.

Жывуць на зямлі і дрэвах у лясах, стэпах, пустынях, гарах да 4000 м, зрэдку паўводныя — вадзяны апосум. Паўночны апосум акліматызаваны ў Каліфорніі.

## Асаблівасці біялогіі 
Усёедныя.

За год 1—З прыплоды па 4—11 (зрэдку да 25) дзіцянят.

## Промысел, выкарыстанне 
Аб’екты промыслу. Звычайныя апосумы — лабараторныя жывёлы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Апосумы
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Іванчанка

**Іванчанка** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аркт Маркавіч Іванчанка (нар. 1937) — беларускі архітэктар.
* Мікалай Міхайлавіч Іванчанка (нар. 1947) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.
* Фёдар Мацвеевіч Іванчанка (нар. 1929) — беларускі архітэктар.
* Яўген Іванавіч Іванчанка (1943—2023) — беларускі плывец, педагог, доктар педагагічных навук (1993), прафесар (1994), заслужаны  трэнер  БССР (1976) і СССР (1981).
Мікалай Аляксандравіч Гамза

**Мікалай Аляксандравіч Гамза** (нар. , в. Траянава, Капыльскі раён, Мінская вобласць) — беларускі урач спартыўнай медыцыны. Кандыдат медыцынскіх навук (1973), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1962), Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (аспірантура, 1969).
    
Працаваў у Рэспубліканскім урачэбна-фізкультурным дыспансеры (Мінск; 1962—1965, урач), 432-і акруговым ваенным шпіталі Беларускай ваеннай акругі (1965—1966, загадчык кабінета ЛФК), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (1966—2020, спартыўна-педагагічны факультэт масавых відаў спорту, кафедра спартыўнай медыцыны, прафесар, у 1976—1986, 1987—1988, 1993—1995, 1999—2017 — загадчык кафедры, 1986—1996 — дэкан факультэта завочнага навучання, 1996—2000 — факультэта аздараўленчай фізічнай культуры і турызму).

Навуковыя інтарэсы: функцыянальная дыягностыка сардэчна-сасудзістай сістэмы; дыягностыка працаздольнасці.

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь» (1995), ганаровыя граматы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1987), Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (1999), Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь (1999, 2014), знакі «За развіццё фізічнай культуры і спорту ў Рэспубліцы Беларусь» (1997), «Выдатнік адукацыі» (2000).

## Бібліяграфія 
* Сравнительная характеристика данных инструментального исследования сердца детей, больных ревматизмом, занимавшихся и не занимавшихся лечебной физической культурой : диссертация … кандидата медицинских наук : 14.00.12 : защищена 11.12.1973 : утверждена 10.07.1974 / Гамза Николай Александрович. — Минск, 1972.
* Спортивная медицина / Н. А. Гамза, Г. Г. Тернова. ― Минск, 2015.
* Актуальные проблемы детской спортивной медицины / Гамза Н. А., Хрущев С. В. // Вестник спортивной Беларуси. — 1993. — № 4. — С. 21—23; 1994. — № 1. — С. 23—24.
* Врачебный контроль и физическое воспитание детей школьного возраста : учебно-методическое пособие / И. И. Бахрах, Н. А. Гамза. — Минск, 2010.

## Спасылкі 
* Гамза Николай Александрович 

Катэгорыя:Дэканы БДУФК
Катэгорыя:Дэканы факультэта аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК
Міхаіл Пятровіч Крываносаў

**Міхаіл Пятровіч Крываносаў** (, Крычаў, Магілёўская вобласць — , Крычаў) — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка; кідане молата), педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі. Кандыдат педагагічных навук (1971), прафесар (1987).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры (1953).
    
Працаваў у Цэнтральным савеце і Беларускім савеце добраахвотнага спартыўнага таварыства «Буравеснік», зборный камандзе СССР і БССР па кіданні молата (старшы трэнер), Акадэміі фізічнага выхавання і спорту Рэспублікі Беларусь (з 1953, кафедра лёгкай атлетыкі, прафесар, у 1972—1976 — загадчык кафедры, з 1976 — прарэктар па вучэбнай рабоце).

Навуковыя інтарэсы: методыка трэніроўкі ў цяжкай атлетыцы.

## Узнагароды 
Ордэн Леніна (1957), званні «Заслужаны майстар спорту СССР» (1956), «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1965), «Заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларускай ССР» (1971), медалі (16-я летнія Алімпійскія гульні, 1956, серабро; 5-ы Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы, 1954, золата; 6-ы Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы, 1958, серабро) і інш.

## Бібліяграфія 
* Исследование основных средств сопряженной физической и технической подготовки метателей молота высокой квалификации в соревновательном периоде : автореферат диссертации … кандидата педагогических наук : 734 / М. П. Кривоносов. — Москва, 1970.

## Літаратура 
* Крываносаў Міхаіл Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 493.
* Кривоносов Михаил Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 296.
* Кривоносов Михаил Петрович // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 239—240.
* Личность отсчета / Полякова Т. Д., Усенко И. В. // Мир спорта. — 2016. ― № 3. ― С. 90―94.
* Белорусский государственный университет физической культуры: о времени, о спорте, о себе. — Минск, 2007. — Сведения доступны также по Интернету: https://www.sportedu.by/wp-content/uploads/2015/03/BGUFK.-o-vremeni.pdf

Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1956 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1956 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года
Катэгорыя:Кідальнікі молата СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУФК
Іван Віктаравіч Лістапад

**Іван Віктаравіч Лістапад** (нар. , в. Варкавічы, Слуцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі. Кандыдат педагагічных навук (1983), прафесар (2013).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (1973; аспірантура, 1983).
    
Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 1977, спартыўна-педагагічны факультэт масавых відаў спорту, кафедра лыжнага і стралковага спорту, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: скорасна-сілавая накіраванасць трэніровачнага працэсу ў лыжных гонках.

## Трэнерская дзейнасць 
Трэнер зборнай каманды БССР па лыжных гонках (1976—1983 — старшы трэнер, 1983—1985, 1988—1990 — галоўны трэнер), маладзёжнай каманды СССР па лыжных гонках (1985—1987), нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па лыжных гонках (2000—2002, 2007—2010 — старшы трэнер, 2005—2007 — галоўны трэнер).

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1989).

## Бібліяграфія 
* Скоростно-силовая подготовленность лыжников-гонщиков разной квалификации и методика ее совершенствования : автореферат диссертации … кандидата педагогических наук : 13.00.04 / Листопад Иван Викторович. — Киев, 1983.
* Лыжные гонки. Методика преподавания : учебное пособие для студентов учреждений высшего образования по специальностям физической культуры, спорта и туризма / И. В. Листопад. — Минск, 2012.
* Современный подход к совершенствованию методики скоростно-силовой подготовки лыжников-гонщиков разной квалификации : монография / И. Н. Листопад. — Минск, 2013.

## Спасылкі 
* Листопад Иван Викторович
Ганна Васільеўна Баран

**Ганна Васільеўна Арсеныч-Баран** (; , Ныжні Бэрэзіў, Косіўскі раён, Івана-Франкоўская вобласць — , Чарнігаў) — украінская пісьменніца.

## Біяграфія 
Нарадзілася 26 чэрвеня 1970 года ў в. Ныжні Бэрэзіў Косіўскага раёна Івана-Франкоўскай вобласці.

Скончыла філалагічны факультэт Івана-Франкоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя В. Стэфаныка.

З 1998 года жыла ў Чарнігаве.

Загадчык кафедры філалагічных дысцыплін і методыкі іх выкладання Чарнігаўскага абласнога інстытута паслядыпломнай педагагічнай адукацыі імя К. Д. Ушынскага, кандыдат філалагічных навук, дацэнт.

З 2011 года — намеснік старшыні, з 2016 па 2021 гады — старшыня Чарнігаўскай абласной арганізацыі Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны.

Памерла 1 красавіка 2021 года ў Чарнігаве пасля перанесеных ускладненняў COVID-19.

## Творчасць 
З’яўляецца аўтарам зборнікаў паэзіі «Ручнік на каліне» (1997), «Музыка чаромхі» (1998), «Квітнеючы глог» (2001), «Дрыжаць гіяцынты» (2003), «Абнадзею вясной» (2005), «Чаруе буйная вясна» (2018); кнігі прозы «Пад райскімі яблычкамі» (2001), «У панядзелак усё будзе па-іншаму» (2003), «Як узыдзе месяц» (2005), «Салодкія словы» (2010), «Хіба бывае шмат кахання?» (2019); раманаў «Цiхая вулiца вячэрняга горада» (2005), «Радуйся, Нявеста неневядомая!» (2018), «Муська» (2018); анталогіи ўкраінскай хрысціянскай вершаванай малітвы «Малітва неба ўзнімае ўгору» (2011); больш за ста дапаможнікаў па ўкраінскай мове і літаратуры, некалькіх слоўнікаў. Зрабіла агульнае рэдагаванне навучальнай хрэстаматыі «Літаратура роднага краю. Чарнігаўшчына», якая выйшла ў 2021 годзе.

## Сям’я 
З мужам, настаяцелем Пятніцкай царквы а. Міронам мела сына Івана.

Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Члены Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны
Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19
Ніна Львоўна Сямізорава

**Ніна Львоўна Семізо́рава** (нар. , Крывы Рог, Днепрапятроўская вобласць) — савецкая ўкраінская і расійская балерына, балетны педагог. Заслужаная артыстка УССР (1977), Народная артыстка РСФСР (1985).

## Біяграфія 
Нарадзілася 15 кастрычніка 1956 года ў горадзе Крывы Рог. У 1975 годзе скончыла Кіеўскае харэаграфічнае вучылішча (педагог Г. М. Кірылава).
У 1975—1978 гадах выступала на сцэне Кіеўскага тэатра оперы і балета імя Т. Шаўчэнкі. У 1978—2000 гадах атыстка балетнай трупы Вялікага тэатра ў Маскве. У 1989 годзе скончыла балетмайстарскі факультэт Расійскага інстытута тэатральнага мастацтва.

## Творчасць 
Танец Семізоравай адрозніваецца прыгажосцю ліній, лёгкім кручэннем і скачком, тонкім пачуццём паставы. Сярод яе лепшых партый — Фрыгія («Спартак» А. Хачатурана) і Адэта — Адылія («Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага); ледзі Макбет («» , балетмайстар У. В. Васільеў). Гастралявала за мяжой.

## Узнагароды 
* 1-я прэмія і залаты медаль Міжнароднага конкурсу артыстаў балета ў Маскве (1977)
* Заслужаная артыстка УССР (1977)
* Народная артыстка РСФСР (1985)
* Прэмія Маскоўскага камсамола «За высокае выканальніцкае майстэрства і актыўную грамадскую дзейнасць» (1985)
* Прыз «За вялікі ўклад у мастацтва балета ХХ стагоддзя» на Міжнародным фестывалі «Зоркі сусветнага балета» (Данецк, 1999)
* Прыз часопіса «Балет» «Душа танца» ў намінацыі «Мэтр танца» (2007)

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Семизорова Нина Львовна // Российские деятели украинского происхождения. История отношений Украины и России в лицах за 337 лет (1654—1991) [Текст]: энциклопедический справочник / А. Ф. Ткаченко. — : Аристей, 2005. — 604 с. — 345. .

## Спасылкі 
* Нина Семизорова // Сайт Вялікага тэатра
* *Сергей Павленко* Нина Семизорова: «На балетной сцене все видно, как в зеркале» // Сайт Краснаярскага дзяржаўнага тэатра оперы і балета
* *Рибель А. А.* От исполнительского к педагогисекому мастерству (тврчество Н. Л. Сезоровой) // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой. №  4(63), 2019
* Нина Семизорова // Музыкальные сезоны

Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта
Катэгорыя:Артысты балета СССР
Катэгорыя:Артысты балета Украіны
Катэгорыя:Артысты балета Расіі
Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя
Катэгорыя:Балетмайстры Расіі
Катэгорыя:Балетмайстры XX стагоддзя
Катэгорыя:Балетмайстры XXI стагоддзя
Уладзімір Генадзьевіч Сівіцкі

**Уладзімір Генадзьевіч Сівіцкі** (нар. , Львоў, Украіна) — педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўляльнай фізічнай культуры, спартсмен (фехтаванне). Кандыдат педагагічных навук (1995, Расія; 1998, Украіна), доктар навук у галіне псіхалогіі (2004, Украіна), дацэнт (2006, Беларусь). Член-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі псіхалагічных навук (2003).

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (1990; аспірантура,), Міжрэгіянальная акадэмія кіравання персаналам (Кіеў; дактарантура, 2004).
    
Працаваў у СДЮШАР г. Львова (1986—1993, трэнер па фехтаванні), Львоўскім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1991—1998, выкладчык кафедры педагогікі і псіхалогіі), Міждународным гуманітарна-эканамічным інстытуце (Мінск, 1998—2006, загадчык кафедры псіхолага-педагагічных дысцыплін), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 2006, спартыўна-педагагічны факультэт масавых відаў спорту, кафедра псіхалогіі, загадчык кафедры). Інфармацыя на 2018.

Навуковыя інтарэсы: фізкультура і спорт; псіхалогія; педагогіка.

## Узнагароды 
Званне «Майстар спорту СССР» (1984).

## Бібліяграфія 
* Диагностика тактических умений спортсменов методом имитации типичных соревновательных ситуаций (на примере фехтования) : автореферат диссертации … кандидата педагогических наук : 13.00.04 / Сивицкий Владимир Геннадьевич. — Москва, 1995.
* Диагностический комплекс по выявлению индивидуального профиля асимметрии спортсмена : пособие / Е. В. Силич, Е. В. Мельник, В. Г. Сивицкий. — Минск, 2010.
* Идеомоторика: знакомая незнакомка / В. Г. Сивицкий. — Минск, 2003.
* Интегративная психология : учебно-методическое пособие / В. В. Козлов, В. Г. Сивицкий. — Минск, 2004.

## Спасылкі 
* Сивицкий Владимир Геннадьевич

Катэгорыя:Выкладчыкі Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута
Вядомыя асобы Львова

]]
Вядомыя ўраджэнцы Львова:

__NOTOC__
]]
]]

## А 
* Ян Аланд (1559—1641) — святар, педагог.
* Рыгор Аракеловіч (1732—1798) — каталіцкі царкоўны дзеяч на землях Украіны, Польшчы, Беларусі, Латвіі.
* Таццяна Мікалаеўна Асташчанка (нар. 1974) — украінскі ваенны ўрач. Камандуючы медыцынскімі сіламі Узброеных Сіл Украіны з 30 ліпеня 2021 года, брыгадны генерал медыцынскай службы. Першая ў гісторыі Украіны жанчына, якая камандуе родам войскаў, а таксама першая жанчына ў званні брыгаднага генерала.
* Станіслаў Астроўскі (1892—1982) — польскі палітычны дзеяч, прэзідэнт Польшчы ў выгнанні з 8 красавіка 1972 па 8 красавіка 1979 года. Апошні польскі прэзідэнт горада Львова. Урач.

## Б 
* Тадэвуш Бжазоўскі (мастак) (1918—1987) — польскі жывапісец, педагог.
* Пётр Дунін-Баркоўскі (ваявода)
* Казімеж Барталь
* Андрэй Іосіфавіч Богдан
* Наталля Любаміраўна Бучынская

## В 
* Аркадзь Вальтас
* Раман Рыгоравіч Вікцюк
* Міхал Сервацы Вішнявецкі
* Януш Антоні Вішнявецкі

## Г 
* Алег Гарнікевіч
* Збігнеў Герберт
* Дзяніс Уладзіміравіч Глінін
* Лілія Міхайлаўна Грыневіч
* Павел Уладзіміравіч Гудзімаў
* Любамір Гузар

## Д 
* Алеся Ігараўна Дацко

## З 
* Леапольд фон Захер-Мазох
* Юрый Анатольевіч Зісер

## К 
* Алена Канстанцінаўна Кандрацюк
* Войцех Кіляр
* Галіна Рыгораўна Крук
* Яцак Курань

## Л 
* Станіслаў Лем
* Яраслаў Лемік (нар. 1985) — украінскі прафесійны баскетбаліст.
* Аўраам Лемпель
* Станіслаў Ежы Лец
* Станіслаў Ляшчынскі

## М 
* Яўхім Марахоўскі
* Аскар Пятровіч Марыкс
* Людвіг фон Мізес
* Морыс Гольдхабер
* Пол Муні

## О 
* Вільгельм Орлік-Рукеман

## П 
* Міхаіл Міхайлавіч Падаляк
* Рыгор Пірамовіч

## Р 
* Генрых Радакоўскі
* Ганна Людвіка Радзівіл
* Міхал Казімір Радзівіл
* Раман Адзяжыньскі
* Эўгеніюш Ромер
* Руслана
* Альфрэд Рэдль
* Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў

## С 
* Андрэй Іванавіч Садавы
* Вольга Уладзіленаўна Сакалова
* Уладзімір Генадзьевіч Сівіцкі (нар. 1966) — педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўляльнай фізічнай культуры, спартсмен (фехтаванне).
* Зыгмунт Сідаровіч
* Васіль Яраслававіч Сліпак
* Марцін Сміглецкі
* Яніна Эльжбета Смулэк
* Леапольд Стаф
* Уладзіслаў Сямковіч
* Адам Мікалай Сяняўскі

## Т 
* Вераніка Трапачынская-Агарак (1908—1957) — польская пісьменіца.
* Стэфанія Іванаўна Туркевіч
* Аляксандр Аркадзевіч Тучкін

## Ф 
* Марыя Ігараўна Фляйчук
* Лусія Фрэй

## Ц 
* Алег Яраслававіч Цягнібок

## Ш 
* Дзяніс Анатольевіч Шмыгаль
* Ульяна Васілеўна Шчурко

## Х 
* Юрый Алегавіч Хустачка

## Я 
* Мар’ян Яворскі
* Уладзімір Іванавіч Язерскі
Цэналеставыя

**Цэналеставыя**, **пацукападобныя апосумы** (*Caenolestidae*) — сямейства амерыканскіх сумчатых млекакормячых, адзінае сучаснае ў атрадзе цэналестаў (*Paucituberculata*).

## Апісанне 
Даўжыня цела 10—13 см, хваста 6—12 см. Знешне падобныя да пацукоў ці землярыек. Валасяное покрыва шчыльнае і мяккае, на спіне бура-шэрае або цёмна-бурае, на бруху святлейшае. Галава падоўжаная, канічная. Хвост укрыты кароткімі грубымі валаскамі. Канечнасці пяціпальцыя, заднія даўжэйшыя за пярэднія. У маладых самак зрэдку ёсць вывадкавая сумка, у дарослых адсутнічае.

Вядомы з эацэну Паўднёвай Амерыкі. Падзяляюцца на 3 сучасных роды, 7 відаў. Пашыраны ў лясах і гарах (да 4200 м) Паўднёвай Амерыкі. Кормяцца пераважна беспазваночнымі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сумчатыя
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Марыя Васільеўна Кацяк

**Марыя Васільеўна Кацяк** (нар. , Мінск, Беларусь) — беларуская спартсменка (гімнастыка мастацкая), чэмпіёнка і бронзавы прызёр І Еўрапейскіх гульняў (2015, Баку), чэмпіёнка (2013), сярэбраны (2013) і бронзавы (2014) прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка (2016) і сярэбраны (2016) прызёр чэмпіянатаў Еўропы.

## Літаратура 
* Беларусь на I Еўрапейскіх гульнях у Баку — 2015 = Belarus at the 1st European games in Baku — 2015: [даведнік / складальнікі: Н. Марыніна і інш.]. — Мінск, 2015. — С. 89.

Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі
Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года
Тадэвуш Пятровіч Юшкевіч

**Тадэвуш Пятровіч Юшкевіч** (нар. , г. п. Лагішын, Пінскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. Доктар педагагічных навук (1992), прафесар (1993). Член Міжнароднай асацыяцыі «Sport Kinetics» (1998).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (спецыяльнасць «Фізічная культура», 1969; аспірантура, 1975).
    
Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (спартыўна-педагагічны факультэт масавых відаў спорту, кафедра лёгкай атлетыкі, прафесар, у 1978—1988 — загадчык кафедры, 1993—2004 — прарэктар па навуковай рабоце).

Навуковыя інтарэсы: тэорыя і методыка падрыхтоўкі спартсменаў вышэйшай кваліфікацыі; методыка трэніроўкі ў лёгкай атлетыцы; аздараўленчая фізічная культура.

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1988), медаль Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь «За выдатныя заслугі» (2013), ганаровыя граматы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (1997), Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь (2003, 2006, 2009).

## Бібліяграфія 
* Научно-методические основы системы многолетней тренировки в скоростно-силовых видах спорта циклического характера : автореферат диссертации … доктора педагогических наук : 13.00.04 / Юшкевич Тадеуш Петрович. — Москва, 1991.
 

## Літаратура 
* Тадеуш Петрович Юшкевич : биобиблиографический указатель / Белорусский государственный университет физической культуры. — Минск, 2013.
* Юшкевіч Тадэвуш [Тадэуш!] Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 223.
* Юшкевич Тадеуш Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. [701].
* Юшкевич Тадеуш Петрович // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 494.
Лесаводства

)]]
**Лесаво́дства** — галіна гаспадарчай дзейнасці, тэорыя і практыка вырошчвання, догляду і рацыянальнага выкарыстання і аховы лясоў.

Асноўныя кірункі дзейнасці: вывучэнне тыпалагічнай структуры лясоў, распрацоўка эфектыўных сістэм высечак, догляду, метадаў барацьбы са шкоднікамі і хваробамі лесу, павышэнне прадукцыйнасці лясоў, увядзенне найбольш прадукцыйных парод, узнаўленне лясных масіваў і ландшафтаў.

Тэарэтычнай базай лесаводства з’яўляецца *лесазнаўства*.

## Лесаводства ў Беларусі 
Пачатак развіцця лесаводства ў Беларусі звязваецца з дзейнасцю лясных факультэтаў ВНУ і доследных лясных станцый у 1920-х гадах. Сярод вучоных-лесаводаў К. Б. Ласіцкі, І. Д. Юркевіч, Ф. П. Майсеенка, В. К. Захараў, А. М. Кажэўнікаў, В. С. Пабедаў, І. Н. Рахцеенка, Ю. Дз. Сіроткін, Б. Дз. Жылкін, А. Л. Новікаў і інш.

Навукова-даследчай дзейнасцю займаюцца Інстытут лесу НАН Беларусі, Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі, Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт.

## Гл. таксама 
* Лесаўпарадкаванне
* Гадавальніцтва

## Літаратура 
* 
* *Ражкоў, Л. М.* Лесазнаўства і лесаводства. Практыкум: вучэбны дапаможнік для студэнтаў вну па спецыяльнасцях «Лясная гаспадарка», «Садова-паркавае будаўніцтва», «Лесаінжынерная справа» / Л. М. Ражкоў, К. В. Лабоха. — Мінск: БДТУ, 2009. — 245, [3] с. — ISBN 978-985-434-860-5.
* Лесоводство // Экологический энциклопедический словарь / И. И. Дедю; [Предисл. В. Д. Фёдорова]. — Кишинёв: Гл. ред. Молд. сов. энцикл., 1989. — 406 с. : ил.; 24 см. — ISBN 5-88550-006-1 (В пер.)
* *Мелехов И. С.* Лесоводство. 2-е изд. доп., испр. — М.: Московкий государственный институт леса, 2003. — 320 с : ил. 46. — ISBN 5-8135-0050-2.
* *Мелехов И. С.* 
* ГОСТ 18486-87 Лесоводство. Термины и определения.

## Спасылкі 
* Лясны кодэкс Рэспублікі Беларусь
Сумчатыя краты

**Сумчатыя краты** (*Notoryctidae*) — сямейства аўстралійскіх сумчатых млекакормячых, адзінае ў атрадзе *Notoryctemorphia*.

## Апісанне 
Сямейства ўключае 2 роды:  з ранняга міяцэну Аўстраліі і сучасны род  з відамі  (Паўднёвая і Цэнтральная Аўстралія) і  (Заходняя Аўстралія).

Сумчатыя краты спецыялізаваныя рыючыя сысуны, канвергентна падобныя з кратамі. Даўжыня цела 15-18 см, хваста — 1-2,5 см, маса 40-60 г. Цела валькаватае. На мордзе — рагавы шчыток. Вочы недаразвітыя, пад скурай. Вушных ракавін няма. На 3-м і 4-м пальцах — магутныя трохвугольныя кіпцюры, якія выкарыстоўваюцца для капання. Вывадкавая сумка адкрываецца назад. Зубы спрошчанай будовы.

Жывуць у пустынях. Перасоўваюцца ў павярхоўным пласце грунта. Пастаянныя норы робяць толькі для вырошчвання дзіцянят. Кормяцца лічынкамі жукоў і вусенямі.

Катэгорыя:Сумчатыя
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Ларыса Генадзьеўна Лук’яненка

**Ларыса Генадзьеўна Лук’яненка** () — беларуская спартсменка і трэнер (гімнастыка мастацкая), заслужаны майстар спорту Беларусі, чэмпіёнка (1992, 1994, 1995, 1996), сярэбраны (1994, 1995, 1996) і бронзавы (1992, 1995) прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка Еўропы (1993, 1995), заслужаны трэнер Беларусі.

Пачала займацца мастацкай гімнастыкай у 1980 годзе ва ўзросце 7 гадоў, трэніравалася пад кіраўніцтвам Галіны Крыленка ў клубе «Дынама» (Мінск).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Белорусский государственный университет физической культуры : о времени, о спорте, о себе / [подобщей редакцией М. Е. Кобринского]. — Минск, 2007. — С. 354.
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 562.
* Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 260.
* Энциклопедия белорусского физкультурно-спортивного общества «Динамо» : 90 лет : 1923—2013. — Минск, 2013. — С. 282.

Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі
Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Вядомыя асобы Краснаярска

[thumb|200px|[Герб Краснаярска]]
Вядомыя ўраджэнцы Краснаярска:

__NOTOC__
[thumb|175px|[Юз Аляшкоўскі]]

## А 
* Віталь Міхайлавіч Абалакаў (1905—1986) — савецкі альпініст заслужаны майстар па альпінізме (1934), заслужаны майстар спорту (1941), інжынер-канструктар.
* Юз Аляшкоўскі (1929—2022) — празаік, паэт і сцэнарыст, аўтар-выканаўца песень. З 1979 году жыў у ЗША.

## Б 
* Людміла Пятроўна Баліцкая
* Аляксандр Ізраілавіч Берзон (1931—2005) — беларускі паэт, інжынер.

## З 
* Людміла Мікалаеўна Зензіна

## Л 
* Ларыса Генадзьеўна Лук’яненка (нар. 1973) — беларускі спартсменка і трэнер (гімнастыка мастацкая), заслужаны майстар спорту Беларусі.

## М 
* Эдуард Васілевіч Малафееў
* Леанід Іванавіч Мельнік

## П 
* Ася Іванаўна Патапава

## С 
* Уладзімір Данілавіч Салончанка
* Васіль Іванавіч Сурыкаў

## Т 
* Віктар Віктаравіч Траццякоў

## У 
* Яўген Раманавіч Усцюгаў

## Х 
* Дзмітрый Аляксандравіч Хварастоўскі
* Алена Уладзіміраўна Хрусталёва
Вядомыя асобы Крэмэнчука

[thumb|200px|[Герб Крэмэнчука]]
Вядомыя ўраджэнцы Крэмэнчука:

__NOTOC__
## А 
* Віталь Сцяпанавіч Антанюк (1939—2002) — беларускі вучоны ў галіне жывёлагадоўлі, першы і адзіны прэзідэнт Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь.

## Б 
* Андрэй Сяргеевіч Бацула

## Г 
* Раман Міхайлавіч Гегарт
* Натан Барысавіч Грубін
* Яўгенія Іонаўна Гурарый

## Д 
* Фёдар Амосавіч Дронаў

## П 
* Пётр Сяргеевіч Прыходзька

## Р 
* Святлана Віктараўна Рудалава (нар. 1984) — беларуская партсменка (гімнастыка мастацкая), майстар спорту Беларусі міжнароднага класа.

## Ч 
* Барыс Аляксеевіч Чычыбабін
Святлана Віктараўна Рудалава

**Святлана Віктараўна Рудалава** (нар. , Крэмэнчук, Украіна) — беларуская спартсменка (гімнастыка мастацкая), майстар спорту Беларусі міжнароднага класа, сярэбраны (2007, 2009) і бронзавы (2003, 2005) прызёр чэмпіянатаў свету, бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы (2003, 2005), чэмпіёнка Украіны.

У васямнаццацігадовым узросце пераехала ў Мінск. У маі 2011 года выйшла замуж за алімпійскага чэмпіёна па фрыстайле Аляксея Грышына.

## Літаратура 
* Белорусский государственный университет физической культуры : о времени, о спорте, о себе / [подобщей редакцией М. Е. Кобринского]. — Минск, 2007. — С. 355.

Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі
Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Варвара Паўлаўна Мей

**Варвара Паўлаўна Мей** () — савецкая артыстка балета і педагог, аўтар вучэбна-метадычнага дапаможніка «Азбука класічнага танца». Заслужаны дзеяч мастацтваў Башкірскай АССР (1969).

## Біяграфія 
Нарадзілася 5 студзеня 1912 года ў Пецярбургу.

Пасля заканчэння Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча (выпуск педагога Агрыпіны Ваганавай), з 1929 па 1967 год — артыстка балетнай трупы Ленінградскага тэатра оперы і балета імя Кірава.

У 1938 годзе пачала выкладаць класічны танец у родным вучылішчы. Пачаўшы з малодшых класаў, пазней выкладала ў старэйшых і выпускных.

У 1940 годзе скончыла педагагічныя курсы, якія вяла пры вучылішчы Агрыпіна Ваганава. У 1951 годзе пад кіраўніцтвам Ваганавай скончыла педагагічнае аддзяленне пры Ленінградскай кансерваторыі.

У 1964 годзе сумесна з іншай вучаніцай Ваганавай, Надзеяй Базаравай, выпусціла ў свет прысвечаную балетнай методыцы кнігу «Азбука класічнага танца».

Працавала ў Ленінградскім харэаграфічным вучылішчы да 1975 года, праявіўшы сябе як таленавіты педагог і ўдумлівы метадыст, прадаўжальніца педагагічных традыцый і падыходу, закладзеных Ваганавай.

У 1971—1972 гадах выкладала ў Каіры ў вышэйшым балетным універсітэце.

У 1975—1977 гадах працавала ў Ташкенцкім харэаграфічным вучылішчы, у 1977—1982 гадах — у Кіеўскім харэаграфічным вучылішчы, дзе вяла як выпускныя, так і малодшыя класы.

Памерла 27 кастрычніка 1995 года ў Санкт-Пецярбургу.

## Бібліяграфія 
* 1964 — 
* 1983 —  ил. 22 см
* 2006 — 

## Літаратура 
* Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 623 стр. с илл.

Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта
Катэгорыя:Артысты балета СССР
Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя
Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта
Катэгорыя:Балетныя педагогі СССР
Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя
Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра
Мей

**Мей** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Варвара Паўлаўна Мей (1912—1995) — балерына і педагог
* Леў Аляксандравіч Мей (1822—1862) — рускі пісьменнік, паэт, празаік і перакладчык
* Лідзія Мей (1896—1965) — эстонская мастачка-акварэлістка
Аляксандра Дзмітрыеўна Ганапольская

**Аляксандра Дзмітрыеўна Ганапольская** (;  2001, Жытомір, Жытомірская вобласць, Украіна) — украінская спявачка, аўтар і выканаўца ўласных песень, салістка і сузаснавальніца гурта «Tember Blanche» (2020), удзельніца шоу талентаў «Голас краіны» (2021).

## Біяграфія 
Аляксандра Ганапольская нарадзілася ў 2001 годзе ў Жытоміры.

Спявам займаецца з дзяцінства.

Скончыла Інстытут журналістыкі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі (2022). Пасля яна выбыла на стадыі баёў.

У 2021 годзе выйшла яе аўтарская песня «Вечорниці», якая па стане на 29 кастрычніка 2022 года мае больш за 1 мільён праглядаў на YouTube-канале гурта. У далейшым у выніку творчага тандэму гуртоў «Калуш» і «Tember Blanche» кампазіцыя атрымала новую назву і гучанне, а кліп «Калуські вечорниці» набраў больш за 10 мільёнаў праглядаў і трапіў у трэнды YouTube.

У 2022 годзе ў якасці салісткі гурта «Tember Blanche» стала фіналісткай нацыянальнага адбору песеннага конкурсу «Еўрабачанне 2023».

Была вулічнай музыканткай.

## Спасылкі 
* Аляксандра Ганапольская // Pisni.club
* *Дудэнка, О.* 12 любімых песень салісткі Tember Blanche Аляксандры Ганапольскай // Цуда. — 2022 год. — 28 верасня.
* *Івась, К.* Tember Blanche: Альбом мы стваралі ў спальні хрушчоўкі // Радыё Промінь. — 2021 год. — 21 снежня.
Аляксандр Галынскі

**Аляксандр (Ян-Іаахім) Галынскі** (1816—1893) — удзельнік Паўстання 1830—1831 гадоў, падарожнік, пісьменнік, масон.

## Біяграфія 
Прадстаўнік роду Галынскіх.

Саўладальнік маёнтка Крычаў — цяпер у Беларусі.

## Творчасць 
У 1853 годзе ён апублікаваў працу, прысвечаную аналізу будаўніцтва канала, які злучае акіяны — Ціхі і Атлантычны — з указаннем на Панаму. Яго канцэпцыя, якая шырока каментавалася, спрыяла развіццю гэтага праекта. Іншым яго бачаннем было развіццё авіяцыі і яе значэнне для развіцця свету, свабоды перамяшчэння і гандлю.

## Спасылкі 
* Aleksander Hołyński, Cabet i Ikaryjczycy
* [Publikacje Aleksandra Hołyńskiego](https://polona.pl/search/?query=Aleksander_Ho%C5%82y%C5%84ski&filters=creator:%22Ho%C5%82y%C5%84ski,_Aleksander_Jan_Joachim_(1816--1893)%22,public:1,hasTextContent:0) w bibliotece Polona

Катэгорыя:Масоны Польшчы
Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Постаці Магілёўскай губерні
Аляксандр
Шута-Арызары

**Шута-Арызары** (, цыг.: *Shuto Orizari*, ) — муніцыпалітэт у паўночнай частцы горада Скоп’е, сталіцы Рэспублікі Паўночная Македонія. З’яўляецца адзіным у свеце муніцыпалітэтам, дзе цыганы (якія прадстаўляюць большасць насельніцтва) маюць асаблівыя правы і абіраюць свайго кіраўніка горада (з 2017 года — Курта Дудуш).

## Геаграфія 
На поўдні мяжуе з муніцыпалітэтам Бутэль, на поўначы — з муніцыпалітэтам Чучар-Сандэва.

## Гісторыя 
Шута-Арызары пачаў актыўна забудоўвацца пасля землятрусу 1963 года.

Пасля абнаўлення Скоп’е і яго ўскраін тут пачалі сяліцца пераважна цыганы па паходжанні. Шута-Арызары мае высокую ступень урбанізацыі, тут узніклі адміністрацыйныя і культурныя ўстановы.

У 1996 годзе ўтворана адміністрацыйная адзінка Шута-Арызары з былога аднайменнага гарадскога квартала і двух суседніх пасёлкаў — Горна-Арызары і Долна-Арызары (Верхняе і Ніжняе Арызары).

## Эканоміка 
Эканоміка раёна знаходзіцца ў заняпадам стане, мясцовыя палітыкі нярэдка маніпулююць дзяржаўнымі субсідыямі на падтрымку цыганскага народа.

## Дэмаграфія 
Паводле апошняга агульнамакедонскага перапісу, у муніцыпалітэце пражывала 22017 чалавек, з якіх:

* 1.438 (6,53 %) македонцы
* 13.342 (60,60 %) цыганы
* 6 675 (30,32 %) албанцы
* 177 (0,80 %) баснійцы
* 67 (0,30 %) сербы
* 56 (0,25 %) туркі
* 262 (1,19 %) іншыя

Плошча Шута-Арызары складае 7,48 км², шчыльнасць насельніцтва — 780,75 жыт/км².

## Установы 
У Шута-Арызары ёсць дзве школы: «Браты Раміз і Хамід» (навучанне на македонскай, дадатковая прадмет — цыганская мова) і «26 ліпеня» з навучаннем на албанскай. Таксама ёсць бальніца, якая абслугоўвае таксама жыхароў суседніх сёлаў: Бразда, Кучавіштэ, Пабожжа і інш. Таксама існуе бясплатная сталовая, якая абслугоўвае бедных з панядзелка па пятніцу.

## Спасылкі 
* Портал на Општина Шуто Оризари
* Општина Шуто Оризари во «АБВ — деловен именик»

Катэгорыя:Цыганы
Катэгорыя:Скоп’е
Катэгорыя:Раёны і акругі гарадоў
Крычаўская канатная мануфактура

**Крычаўская канатная мануфактура** — мануфактура, якая працавала ў Крычаве ў 1785—1798 гадах.

## Гісторыя 
Размяшчалася ў двух будынках. Мелася печ для варкі смалы з попелам, які пастаўлялі сяляне ў залік аброку па чвэрці з душы, за што атрымлівалі дровы на паліва. Пражу скупалі ў навакольных вёсках. Працавала каля 300 прыгонных. У 1787 годзе выраблялася па 1 тысячы пудоў канатаў у тыдзень. У 1785 годзе для  выраблена канатаў на 117,2 тысячы рублёў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Крычава
Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі
Свята-Троіцкі кафедральны сабор (Луцк)

**Свята-Троіцкі кафедральны сабор** — праваслаўны мураваны храм ў горадзе Луцк.

## Гісторыя 
У 1721 годзе быў пабудаваны мураваны кляштар, а будаўніцтва касцёла было завершана ў 1789 годзе. У другой палове XIX стагоддзя комплекс манастырскіх будынкаў быў перададзены праваслаўнай грамадзе Луцка. У 1870 гады храм перабудавалі, надбудаваўшы вежу і цэнтральную лазню.
 
Пасля другой сусветнай вайны ў былым манастыры знаходзіўся кіраванне міліцыі, следчы аддзел НКУС. Пазней — гістарычны факультэт педагагічнага інстытута і Валынская духоўная семінарыя, ліквідаваная ў 1964 годзе.

У 1992 годзе быў перададзены Украінскай праваслаўнай царкве Кіеўскага патрыярхату.

## Спасылкі 
* ІСТОРІЯ ЛУЦЬКИХ БЕРНАРДИНІВ: БАРОКОВЕ МИНУЛЕ СОБОРУ СВЯТОЇ ТРІЙЦІ

Катэгорыя:Луцк
Катэгорыя:Храмы Валынскай епархіі ПЦУ
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Валынскай вобласці
Катэгорыя:Саборы Украіны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1789 годзе
Катэгорыя:Бернардзінскія кляштары Украіны
Любоў Васільеўна Галота

**Любоў Васільеўна Галота** (; ) — украінская пісьменніца (паэтка, публіцыстка, празаік) і журналістка. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2008). Заслужаны работнік культуры Украіны.

## Біяграфія 
Нарадзілася 31 снежня 1949 года ў Крывым Рогу Днепрапятроўскай вобласці ў сям’і шахцёраў.

У 1972 годзе скончыла філалагічны факультэт Днепрапятроўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У Днепрапятроўску працавала журналістам у абласных газетах «Зоря», «Прапор юності» і на абласным радыё.

З 1983 года жыве ў Кіеве. Працавала ў выдавецтвах «Молодь», «Радянський письменник». З 1995 года — галоўны рэдактар усеўкраінскага евангелізацыйнага штотыднёвіка «Слово Просвіти».

Арганізавала і выдавала першы жаночы культуралагічны часопіс незалежнай Украіны «П’ята пора». Аўтар сцэнарыяў многіх масавых гулянняў і мерапрыемстваў украінскай сталіцы.

Рэдагавала кнігу «Жыццё і чын Анатоля Пагрыбнага. Навуковая разведка, артыкулы, мемуары».

Са снежня 2016 года па 2019 год была членам Камітэта Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі.

Член Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны з 1977 года. Была членам КПСС (з 1979 года). Член Усеўкраінскага таварыства «Асвета» імя Т. Шаўчэнкі з 1989 года, член Цэнтральнага праўлення гэтай арганізацыі. Член Народнага Руху Украіны з 1989 года.

## Творы 
* Зборнікі вершаў «Народжена в степах» (1976), «Весняне рівнодення» (1979), «Горицвіт» (1980), «Вікна» (1983), «Жінки і птиці» (1986), «Дзеркала» (1988), «На чоловічий голос» (1996), «Опромінена часом» (2001).
* Кнігі публіцыстыкі: «Дитя людське» (2002), «Сотворіння» (2005).
* Раманы: «Епізодична пам’ять» (2007).
* Некалькі кніг для дзяцей.

## Узнагароды 
* Прэмія Грузінскай ССР імя Уладзіміра Маякоўскага (1981),
* прэмія Уладзіміра Сосюры «Любіце Украіну» (2001),
* Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2008) — *за раман «Эпізадычная памяць»*,
* Літаратурна-мастацкая прэмія імя Вольгі Кабылянскай (2012),
* Заслужаны работнік культуры Украіны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Шарова Є. В. Голота Любов Василівна // Українська літературна енциклопедія : В 5 т. / редкол.: І. О. Дзеверін (відповід. ред.) та ін. — К. : Голов. ред. УРЕ ім. М. П. Бажана, 1988. — Т. 1 : А—Г. — С. 447.
* Письменники Радянської України : біобібліографічний довідник / авт.-упоряд.: В. К. Коваль, В. П. Павловська. — К. : Радянський письменник, 1981. — 327 с. — С. 52.

Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Журналісты Украіны
Катэгорыя:Публіцысты Украіны
Катэгорыя:Члены Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны
Лесаўпарадкаванне

**Лесаўпара́дкаванне** — сістэма мерапрыемстваў па арганізацыі ляснога фонду і рацыянальным лесакарыстанні.

Займаецца пытаннямі інвентарызацыі ляснога фонду, праектавання лесагаспадарчых і іншых мерапрыемстваў, накіраваных на ахову, абарону і ўзнаўленне лясоў, арганізацыі тэрыторыі лесагаспадарчых прадпрыемстваў, захавання і ўзмацнення асяроддзеўтваральных, водаахоўных, абаронных, санітарна-гігіенічных, рэкрэацыйных і іншых функцый лясоў, правядзеннем адзінай навукова-тэхнічнай палітыкі ў лясной гаспадарцы. Ажыццяўляюцца лесапаталагічныя, лесабіялагічныя і іншыя даследаванні. Адначасова вядуцца глебава-тыпалагічныя абследаванні і ўпарадкаванне паляўнічай гаспадаркі.

Тэхнічнай асновай сучаснага лесаўпарадкавання з’яўляюцца матэрыялы аэракасмічных здымак.

Прававы статус лесаўпарадкавання і яго змест Беларусі вызначае Лясны кодэкс Рэспублікі Беларусь. Лесаўпарадкаванне прадстаўлена рэспубліканскім унітарным прадпрыемствам «Белдзяржлес».

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Лясны кодэкс Рэспублікі Беларусь
* Маніторынг лесу  // Сайт Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Лясная гаспадарка
Заслужаны артыст Украінскай ССР

**Заслужаны артыст Украінскай ССР** () — ганаровае званне, прысвойвалася Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Украінскай ССР і з’яўлялася адной з формаў прызнання дзяржавай і грамадствам заслуг выдатных дзеячаў мастацтва, якія праславіліся ў справе развіцця тэатра, музыкі, кіно, цырка і г. д. Заснавана 22 лістапада 1922 года.

Прысвойвалася рэжысёрам, кампазітарам, дырыжорам, канцэртмайстэрам, мастацкім кіраўнікам музычных, харавых, танцавальных і іншых калектываў, іншым творчым работнікам, музыкам-выканаўцам за высокае майстэрства і садзейнічанне развіццю мастацтва. Наступнай ступенню прызнання было прысваенне звання «Народны артыст Украінскай ССР», затым «Народны артыст СССР».

З распадам Савецкага Саюза ва Украіне званне «Заслужаны артыст Украінскай ССР» было заменена званнем «Заслужаны артыст Украіны», пры гэтым, улічваючы заслугі грамадзян Украіны, узнагароджаных дзяржаўнымі ўзнагародамі былых СССР і Украінскай ССР, за імі захаваліся правы і абавязкі, прадугледжаныя заканадаўствам былых СССР і Украінскай ССР аб узнагародах.

## Лаўрэаты 
* Першым узнагароджаным у 1923 годзе быў Гнат Пятровіч Юра — акцёр, тэатральны рэжысёр.
* Апошнімі ўзнагароджанымі гэтым ганаровым званнем у 1991 годзе былі акцёры  і .

## Літаратура 
* Нагороди України: історія, факти, документи у 3-х томах / Д. В. Табачник, І. Д. Безгін, В. Й. Бузало; [та ін.]. — : Українознавство, 1996. — т. 2.
* Енциклопедія історії України: Т. 2: Г-Д / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — : Наукова думка, 2004. — 688 с.: іл.

## Спасылкі 
* Бузало В. Й. Державні нагороди Української РСР // Енциклопедія історії України: Т. 2: Г-Д / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — : Наукова думка, 2004. — 688 с.: іл..

Катэгорыя:Ганаровыя званні Украінскай ССР
Заслужаны артыст Казахскай ССР

**Заслужаны артыст Казахскай ССР** — ганаровае званне, прысвойвалася Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Казахскай ССР і з’яўлялася адной з формаў прызнання дзяржавай і грамадствам заслуг выдатных дзеячаў мастацтва, якія праславіліся ў справе развіцця тэатра, музыкі, кіно, цырка і г. д. Прысвойвалася рэжысёрам, кампазітарам, дырыжорам, канцэртмайстэрам, мастацкім кіраўнікам музычных, харавых, танцавальных і іншых калектываў, іншым творчым работнікам, музыкам-выканаўцам за высокае майстэрства і садзейнічанне развіццю мастацтва.

Наступнай ступенню прызнання было прысваенне звання «Народны артыст Казахскай ССР», затым «Народны артыст СССР».

З распадам Савецкага Саюза ў Казахстане званне «Заслужаны артыст Казахскай ССР» было заменена званнем «Заслужаны артыст Казахстана», пры гэтым, улічваючы заслугі грамадзян Рэспублікі Казахстан, узнагароджаных дзяржаўнымі ўзнагародамі былых СССР і Казахскай ССР, за імі захаваліся правы і абавязкі, прадугледжаныя заканадаўствам былых СССР і Казахскай ССР аб узнагародах.

## Лаўрэаты 
* Першым узнагароджаным у 1934 годзе была Куляш Байсеітава — оперная спявачка.
* Апошнім узнагароджаным гэтым ганаровым званнем у 1985 годзе была  — эстрадная спявачка.

## Літаратура 
* Казахская ССР: краткая энциклопедия / Гл. ред. Р. Н. Нургалиев. — Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии, 1991. — Т. 4: Язык. Литература. Фольклор. Искусство. Архитектура. — С. 254. — 31 300 экз. — ISBN 5-89800-023-2.

Катэгорыя:Ганаровыя званні Казахскай ССР
Крычаўская парусінавая мануфактура Галынскага

**Крычаўская парусінавая мануфактура Галынскага** — мануфактура, якая працавала ў Крычаве ў 1786—1831 гадах. Належала памешчыку Вінцэнты Міхалу Галынскаму.

## Гісторыя 
Вырабляла белае і шэрае палатно (50 тысяч аршын у 1796 годзе), брызентавую тканіну (33 аршына ў 1797 годзе), суворае палатно (77 тысяч аршын у 1823 годзе). У 1786 годзе было 170 ткацкіх станкоў (па станку на 1 ткача). У 1797—1814 годзе працавала 120 рабочых, акрамя сялянак-прадзільшчыц, якія працавалі ў вёсках у залік баршчыны. Большая частка прадукцыі накіроўвалася на марскія і рачныя судны рускай арміі ў Херсон, Крамянчуг, іншыя чарнаморскія порты, а таксама ў Рыгу і Пецярбург.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Крычава
Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі
Народны артыст Казахскай ССР

**Заслужаны артыст Казахскай ССР** — ганаровае званне, прысвойвалася Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Казахскай ССР і з’яўлялася адной з формаў прызнання дзяржавай і грамадствам заслуг выдатным дзеячам мастацтва, якія праславіліся ў справе развіцця тэатра, музыкі і кіно.

Прысвойвалася, як правіла, не раней чым праз пяць гадоў пасля прысваення ганаровага звання «Заслужаны артыст Казахскай ССР» ці «Заслужаны дзеяч мастацтваў Казахскай ССР». Наступнай ступенню прызнання было прысваенне звання «Народны артыст СССР».

З распадам Савецкага Саюза ў Казахстане званне «Народны артыст Казахскай ССР» было заменена званнем «Народны артыст Казахстана», пры гэтым за званнем захаваліся правы і абавязкі, прадугледжаныя заканадаўствам былых СССР і Казахскай ССР аб узнагародах.

Катэгорыя:Ганаровыя званні Казахскай ССР
Бярэзнікі (значэнні)

Назву **Бярэзнікі** маюць:

* Бярозавыя лясы
* Бярэзнікі — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі.
Аляксандр Рыгоравіч Фурманаў

**Аляксандр Рыгоравіч Фурманаў** (нар. , Сакы, Украіна) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. Доктар педагагічных навук (1992), прафесар (1989). Акадэмік Беларускай інжынернай акадэміі (2002).

## Біяграфія 
Скончыў Крымскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М. В. Фрунзэ (спецыяльнасць «Фізічнае выхаванне, анатомія і фізіялогія чалавека», 1958).
    
Запарожскім педагагічным інстытуце (1958—1971, загадчык кафедры), Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка (1998—2002, прафесар кафедры аздараўленчай фізічнай культуры), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 1971, прафесар кафедры спартыўных гульняў, у 1971—1976 — загадчык кафедры, 2008—2014 — намеснік дырэктар Інстытута турызму, 1986—1995 і 2014 — загадчык кафедры аздараўленчай фізічнай культуры).

Навуковыя інтарэсы: аздараўленчая фізічная культура; спартыўная трэніроўка; турысцкая дзейнасць; здаровы лад жыцця; фізічная рэкрэацыя.

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1988), нагрудны знак «Выдатнік фізічнай культуры і спорту» (1989), медаль «Ветэран працы» (1991), граматы Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь (1994, 2001, 2007), сярэбраныя медалі ВДНГ СССР і інш.
 

## Літаратура 
* Фурманов Александр Григорьевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 400—401.
* Вехи жизни и признание заслуг / Акулич Л. И., Бойко И. И. // Мир спорта. — 2019. — № 2. — С. 111—115.

## Спасылкі 
* Фурманов Александр Григорьевич

Катэгорыя:Дэканы факультэта аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК
Катэгорыя:Выкладчыкі Запарожскага нацыянальнага ўніверсітэта
Факультэт аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК

**Факультэт аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК** — структурнае падраздзяленне Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры.

## Гісторыя 
Створаны ў 1990 годзе на базе педагагічнага факультэта. З 1992 — факультэт аздараўленчай і лячэбнай фізічнай культуры. З 1996 — факультэт аздараўленчай фізічнай культуры і турызму. З 1 ліпеня 2020 — факультэт аздараўленчай фізічнай культуры.

## Кафедры 
* Кафедра анатоміі
* Кафедра беларускай і рускай мовы
* Кафедра замежных моў
* Кафедра лекавай фізікальнай культуры і фізічнай культуры дашкольнікаў
* Кафедра тэхналогій фітнэсу
* Кафедра фізіялогіі і біяхіміі
* Кафедра фізічнай рэабілітацыі

## Знакамітыя выпускнікі 
## Дэканы 
* Аляксандр Рыгоравіч Фурманаў
* Мікалай Аляксандравіч Гамза (1996—2000)
* Наталля Міхайлаўна Машарская (з 2001)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Факультэта аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК.
 
Катэгорыя:Факультэт аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК
Катэгорыя:Праспект Пераможцаў (Мінск)
Аляксандр Анатольевіч Міхееў

**Аляксандр Анатольевіч Міхееў** (нар. , Тбілісі, Грузія) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. Доктар біялагічных навук (2008), доктар педагагічных навук (2004), дацэнт (2006).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (спецыяльнасць "Фізічная культура і спорт", 0000).
    
Працаваў у Навукова-даследчым інстытуце фізічнай культуры і спорту Рэспублікі Беларусь (намеснік дырэктара па НДР), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 2016, факультэт аздараўленчай фізічнай культуры і турызму, кафедра менеджменту спорту і турызму, загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: тэорыя і методыка вібрацыйнай трэніроўкі.

## Бібліяграфія 
* Биологическое обоснование дозированной вибрационной тренировки спортсменов : автореферат диссертации … доктора биологических наук : 14.00.51 / Михеев Александр Анатольевич. — Москва, 2008.
* Развитие физических качеств спортсменов с применением метода стимуляции биологической активности организма : автореферат диссертации … доктора педагогических наук : 13.00.04 / Михеев Александр Анатольевич. — Москва, 2004.
* Теория вибрационной тренировки : биологическое обоснование дозированного вибротренинга / А. А. Михеев. — Минск, 2007.
* Метод стимуляции биологической активности организма ― одно из важнейших направлений развития спортивной науки в Республике Беларусь / А. И. Бондарь, А. А. Михеев // Научно-практические проблемы спорта высших достижений : материалы международной конференции, г. Минск, 29―30 ноября 2007 г. — Минск, 2007. — С. 13―20.

## Спасылкі 
* МИХЕЕВ АЛЕКСАНДР АНАТОЛЬЕВИЧ
 

Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК