open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генадзь Вацлававіч Матусевіч

**Гена́дзь Вацла́вавіч Матусевіч** () — беларускі скульптар і мастак. Працуе ў розных жанрах станкавага жывапісу, скульптуры, керамікі.

## Біяграфія 
Член Беларускага Саюза мастакоў. Узнагароджаны медалём Язэпа Драздовіча «За плён у мастацтве». Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (1974 г.), Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1985 г.). Вучыўся ў Б. Аракчэева, В. Грамыкі. Удзельнік мастацкіх выставак з 1988 г. Жыве і працуе ў горадзе Чэрвені.

Творы знаходзяцца ў фондах Беларускага Саюза мастакоў, музеях сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. Масленікава, прыватных калекцыях у Ірландыі, Англіі, Польшчы, Расіі, Балгарыі.

Асноўныя творы: «Млечны шлях», «Курган векавечны», «Нараджэнне міфа», «Час збіраць камяні», «Саюз зямлі і вады», «Святаяннік», «Васільковы рай», «Мсціслаўль», «Сонейка», «Лялькі», «Блакітная мара»; «Уваскрэшанне», «Троіца» — касцёльныя алтарныя роспісы.

Мемарыяльныя дошкі: Міколу Равенскаму, Марыі Мякоце.

Скульптура: «Піета» — помнік палякам, расcтраляным 26 чэрвеня 1941 года, Станіславу Манюшку, Маці-Ігуменні, Лірнік, Ваяр, Піета, Мадонна, Жыцень, Ляля, Смуткуючы анёл, Пярун.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://matusevich.boom.ru/  — прыватны сайт мастака
* Як адзін мастак беларусізаваў цэлы горад 

Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Бендэр

**Бендэ́р** ( [бендэр],  [бэндэры]; ад  гавань, прыстань) — горад у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы (Малдова), мае статус горада рэспубліканскага падпарадкавання ПМР. Насельніцтва 103,6 тысяч чалавек (2005), з якіх рускія складаюць 43,3 %, украінцы 18 %, малдаване 25,2 %, балгары 3,1 % і іншыя. Заснаваны 8 кастрычніка 1408 года. Плошча 97,29 км².

Знаходзіцца на правым беразе ракі Днестр. Чыгуначны вузел. З Ціраспалем звязаны тралейбуснай лініяй даўжынёй 33,3 км. Буйны прамысловы цэнтр ПМР.

Падчас Прыднястроўскага канфлікту 1992 года ў горадзе вяліся маштабныя баявыя дзеянні, Бендэр падвергнуўся моцным разбурэнням. Больш за 80 тысяч жыхароў сталі ўцекачамі, каля паўтары тысячы жыхароў было забіта і паранена.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Леў Сямёнавіч Берг (1876—1950) — заолаг і географ-энцыклапедыст.

## Памятныя мясціны 
* Бендэрская крэпасць

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Рыбніца (значэнні)

**Рыбніца**:
* Вёска Рыбніца — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці
* Возера Рыбніца — возера ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці
* Горад Рыбніца — горад у ПМР
* Прыпыначны пункт Рыбніца — прыпыначны пункт Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі
Пераксіды

**Пераксіды**, **перакісы** — складаныя рэчывы, у якіх атамы кіслароду злучаныя адзін з адным. Пераксіды лёгка вылучаюць кісларод. Для неарганічных рэчываў рэкамендуецца выкарыстоўваць тэрмін **пераксіды**, для арганічных рэчываў і сёння ў беларускай мове часта выкарыстоўваюць тэрмін **перакіс**. Пераксіды многіх арганічных рэчываў выбуханебяспечныя (перакіс ацэтону), у прыватнасці, яны лёгка ўтвараюцца фотахімічна пры працяглым асвятленні эфіраў у прысутнасці кіслароду. Таму перад перагонкай многія эфіры (дыэтылавы эфір, тэтрагідрафуран) патрабуюць праверкі на адсутнасць пераксідаў.

Пераксіды запавольваюць сінтэз бялку ў клетцы.

У залежнасці ад структуры адрозніваюць уласна пераксіды, надпераксіды, азаніды.

## Пераксіды (перакісы) 
Рэчывы, якія змяшчаюць пероксагрупу -О-О-(напрыклад, пераксіду вадароду

Н2О2, пераксід натрыю Na2O2).

Пераксіды шчолачных металаў рэагуюць з вадой, утвараючы шчолач і пераксід вадароду.
У пераксідах кісларод мае ступень акіслення −1.

## Надпераксіды 
Надпераксіды (гіпераксіды, супераксіды) — неарганічныя злучэнні, якія змяшчаюць аніён О2−, напрыклад, надпераксід калію КО2.

Гэта злучэнні, у якіх атамы кіслароду злучаныя і паміж сабою, і з атамамі менш электраадмоўнага элемента.

Надпераксіды тэрмічна і хімічна мала стабільныя, моцныя акісляльнікі. Утрыманне кіслароду ў іх большае, чым у пераксідах. Лёгка распадаюцца з выдзяленнем кіслароду.

Кіслародныя злучэнні, якія змяшчаюць атамы O ў ступені акіслення −1/2. Надпераксіды выкарыстоўваюць для рэгенерацыі выдыханай газавай сумесі, у прыватнасці ў ізалявальных процігазах.

## Азаніды 
Катэгорыя:Злучэнні кіслароду

Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Азаніды

**Азаніды** — злучэнні, у якіх атамы кіслароду злучаныя і паміж сабою, і з атамамі менш электраадмоўнага элемента.

У крышталічнай рашотцы азанідаў прысутнічаюць аніёны (O3)-. Азаніды тэрмічна і хімічна мала стабільныя, моцныя акісляльнікі. Утрыманне кіслароду ў азанідах большае, чым у надпераксідах. Лёгка распадаюцца з выдзяленнем кіслароду.

Ужываюцца для тых жа мэтаў, што і пераксіды.

## Гл. таксама 
* Надпераксіды
* Азон
* Супераксіды
* Пераксіды
* Аксіды

## Крыніцы 
Катэгорыя:Злучэнні кіслароду
Катэгорыя:Азон
*
Агульная хімія

**Агульная хімія** – раздзел хіміі, у якім вывучаюцца асноўныя законы і тэарэтычныя ўяўленні, якія складаюць аснову ўсіх хімічных ведаў.

Тэарэтычным стрыжнем агульнай хіміі з’яўляецца вучэнне аб будове атама.

## Літаратура 
* Асновы агульнай хiмii: падруч. для вышэйшых навучальных устаноў / Г.I. Новiкаў, I.М. Жарскi. – Мінск: Выш. школа, 1995.
* Хімічны слоўнік навучэнца. Мн., "Народная асвета", 2004, С.5

Катэгорыя:Хімічная адукацыя
Адміністрацыйны падзел Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі

**Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ПМР** — дзяленне тэрыторыі Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі на адміністрацыйныя адзінкі.

У ПМР унітарны дзяржаўны лад. У склад дзяржаўнага ўтварэння ўваходзяць сем адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, у тым ліку пяць раёнаў і два гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Некаторыя населеныя пункты Прыднястроўя часткова або цалкам кантралююцца малдаўскімі уладамі.

## Раёны ПМР 
* Грыгарыёпальскі раён
* Дубасарскі раён
* Каменскі раён
* Рыбніцкі раён
* Слабадзейскі раён

## Гарады рэспубліканскага падпарадкавання 
* Ціраспаль
* Бендэры

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прыднястроўе
Тэорыя хімічнай будовы

**Тэо́рыя хімі́чнай будо́вы** — асноўная тэорыя арганічнай хіміі аб сувязі паміж хімічнай будовай і хімічнымі ўласцівасцямі рэчыва.

Асноўныя палажэнні тэорыі хімічнай будовы:
* шляхам вывучэння хімічных уласцівасцей рэчыва можна вызначыць яго хімічную будову, а веданне хімічнай будовы дазваляе прадбачыць уласцівасці рэчыва;
* у малекулах існуе ўзаемны уплыў атамаў і атамных груп, як злучаных хімічнай сувяззю, так і не злучаных непасрэдна, і ад гэтага ўзаемнага ўплыву ў значнай ступені залежыць рэакцыйная здольнасць рэчыва.

Тэорыя хімічнай будовы сфармулявана А. М. Бутлеравым у 1861 годзе.

Адрозненне ў хімічнай будове пры аднолькавым хімічным саставе абумоўлівае з’яву ізамерыі. Будову малекулы адлюстроўвае структурная формула.

## Гл. таксама 
* Арганічная хімія
* Стэрэахімія

## Літаратура 
*  С. 20.

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Арганічная хімія
Ілірыйцы

**Іліры́йцы** () — старажытныя індаеўрапейскія плямёны, якія ў 1-м тысячагоддзі да н.э. насялялі тэрыторыю паўночнага захаду Балканскага паўвостраву ад узбярэжжа Адрыятычнага мора да Дуная. Найбольш вядомымі з гэтых плямёнаў былі істры, яподы, далматы, лібурны і інш. На паўночным захадзе межавалі з кельтамі, на ўсходзе — з фракійцамі.

Спачатку ілірыйцы займалі значныя тэрыторыі ў Цэнтральнай Еўропе, але былі выцеснены кельтамі. Вялі працяглую барацьбу з Рымам (з 3 ст. да н.э.), але ў выніку былі заваяваныя (1 ст. да н.э.). Паступова асіміляваліся.

## Літаратура 
*  С. 63.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Індаеўрапейцы
Полацкая ГЭС

**Полацкая ГЭС** — плацінна-рэчышчавая нізканапорная гідраэлектрастанцыя на Заходняй Дзвіне ў Беларусі. Уведзена ў эксплуатацыю 30 чэрвеня 2017 г. Вызначаная магутнасць — 21,66 МВт. Планаваная сярэднегадавая выпрацоўка электраэнергіі — 110 млн кВт*гадзін, што дастаткова для забеспячэння спажывання чатырох раёнаў — Лепельскага, Ушацкага, Чашніцкага і Расонскага. Станам на 2017 год, Полацкая ГЭС разам з Віцебскай ГЭС — самыя магутныя ГЭС у Беларусі.

## Праектаванне 
Графік будаўніцтва гідраэлектрастанцыі планавалася вызначаць яшчэ ў 2007 годзе, а пуск у эксплуатацыю планаваўся на 2010 год. Пляцоўка пад будаўніцтва была вызначана за 10 км вышэй Полацка. Генеральным праекціроўшчыкам быў БелНІПІЭнергапрам, які выйграў тэндар на праектаванне, дзе ўдзельнічалі праектныя інстытуты з Расіі і Украіны.

4 студзеня 2010 года РУП «Віцебскэнерга» і расійскае ААТ «Знешнеэканамічнае аб’яднанне „Тэхнапрамэкспарт“» () заключылі кантракт на будаўніцтва гідравузла Полацкай ГЭС (на суму 99,8 млн дол. ЗША). Расійская кампанія перамагла ў конкурсе на будаўніцтва, аб’яўленым РУП «Віцебскэнерга». Кошт паводле кантракту склаў каля 100 млн дол. ЗША. Пастаўшчык гідраагрэгатаў, паводле праекту — чэшская кампанія Mavel a.s.. На гідравузле ўсталявана праматочная турбіна тыпу PIT Каплан. Канструкцыя гэтай турбіны тэарэтычна выключае трапленне машыннага масла ў рачную ваду.

## Літаратура 
* Курило Д. «Витебскэнерго» и российское ОАО «Технопромэкспорт» подписали контракт на строительство Полоцкой ГЭС // БЕЛТА: Экономика. 04.01.2010, 10:46;
* Мінэнерга Беларусі плануе прыцягнуць $536 млн замежных інвестыцый на праекты ў электраэнергетыцы // БЕЛТА 22.01.2010.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Полацкага раёна
Дзіда (1998)

**Дзіда** — інфармацыйны веснік Гродзенскай арганізацыі «Маладога фронту». Першы нумар выдання выйшаў у свет у канцы 1998. Тыраж да 300 асобнікаў. Веснік знаёміць з дзейнасцю арганізацыі, друкуе навіны грамадcка-палітычнага жыцця (пераважна Гродзеншчыны), а таксама матэрыялы пазнавальна-займальнага характару. Меркаваная аўдыторыя «Дзіды» — школьнікі старэйшых класаў і студэнты.

У «Дзідзе» працавалі журналісты: Павел Мажэйка, Юлія Дарашкевіч, Андрэй Мялешка і інш. Увесну 2007 у газеты з'явілася інтэрнэт-старонка, якая асвятляе асноўныя падзеі з жыцця гродзенскай арганізацыі Маладога Фронту, а таксама змяшчае навіны Гродна і Беларусі.

Катэгорыя:Газеты Гродна на беларускай мове
Катэгорыя:Малады Фронт
Андрэй Кірылавіч Разумоўскі

thumb|На партрэце.
**Андрэй Кірылавіч Разумоўскі** ( — ) — рускі граф, пазней князь, сын Кірыла Разумоўскага, апошняга гетмана Украіны, расійскі дыпламат.

Пасол Расіі ў Аўстрыі з 1792 па 1807; правёў большую частку жыцця ў Вене. Быў адным з прадстаўнікоў Расіі на Венскім кангрэсе. Мецэнат Людвіга ван Бетховена, які прысвяціў яму свае Пятую і Шостую сімфоніі, а таксама тры струнных квартэты.
## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Корсунь

Назву **Ко́рсунь** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Корсунь — вёска ў Драгічынскім раёне
* Гомельская вобласць
** Корсунь — вёска ў Кармянскім раёне
Земскі суд

**Зе́мскі суд** — шляхецкі саслоўны суд пры павеце, уведзены ў ВКЛ пасля адміністрацыйных рэформ 1560-х гг. Пачатковае вызначэнне структуры і кампетэнцыі земскага суда было зроблена Бельскім прывілеем (1564), і замацавана ў Статуце 1566 года.

Разгляду ў земскім судзе падлягалі ўсе крымінальныя справы шляхты, апроч спраў, падсудных гаспадарскаму і гродскаму судам. Таксама ў земскі суд маглі падавацца скаргі на пазапраўныя дзеянні службовых асоб гэтага павета. Як і гродскі суд, земскі суд сведчыў грамадзянска-прававыя дагаворы, чыніў дзеянні па забеспячэнні судовых доказаў і пад.

Справаводства земскага суда мела такую самую арганізацыю, што і ў іншых мясцовых судах ВКЛ пасля 1560-х гг.

Земскі суд аддзяляўся ад іншых органаў дзяржаўнай улады і быў выбарным. У яго склад уваходзілі суддзя, падсудак і пісар. Усе яны абіраліся шляхтай павету (з 4-х кандыдатур на кожную пасаду) і зацвярджаліся на пажыццёвае займанне пасады вялікім князем. Абранымі маглі быць толькі шляхцічы, жыхары ВКЛ, якія мелі нерухомую маёмасць у гэтым павеце.

Суд збіраўся на разгляд спраў 3 разы на год, судовыя сесіі («*рокі земскія*») працягваліся па 3—4 тыдні. Паводле Статутаў ВКЛ на працягу года адбываліся 3 судовыя сесіі, якія пачыналіся у студзені, пасля каталіцкага свята Трох Каралёў (Вадохрышча, 6 студзеня); летам, пасля каталіцкай Тройцы (Сёмухі); у верасні, пасля каталіцкага свята св. Міхала (29 верасня).

## Гл. таксама 
* Камісарскі суд

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Суды
Катэгорыя:Гістарычныя судовыя органы
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Амброзій Кастравіцкі

**Амброзій Самуэль Кастравіцкі** (—) — лекар, беларускі грамадскі дзеяч, брат Казіміра Кастравіцкага (Каруся Каганца).

## Біяграфія 
Належаў да каталіцкага сярэднезаможнага шляхецкага роду Кастравіцкіх гербу «Байбуза», прадстаўнікі якога займалі розныя земскія пасады ў Менскім ваяводстве ВКЛ і Мінскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. Менавіта з гэтай галіны роду паходзіць знакаміты французскі паэт Гіём Апалінер.

Нарадзіўся ў 1871 годзе ў сям’і маянткоўца Караля Самуэлевіча Кастравіцкага (1814—1874) і яго жонкі сярэднезаможнай шляхцянкі Гелены Тадэвушаўны Свентаржэцкай. Бацька Караль удзельнічаў у паўстанні 1863—1864, быў сасланы расійскімі ўладамі ў Табольск, а яго маёнтак Малыя Навасёлкі ў Мінскім павеце быў канфіскаваны. Па лініі маці Амброзій Кастравіцкі быў блізкім сваяком іншага паўстанца — Баляслава Свентаржэцкага (1831—1888). Акрамя таго Кастравіцкія мелі блізкія сваяцкія сувязі з іншымі сярэднезаможнымі родамі Міншчыны — Ваньковічамі, Вайніловічамі, Прушынскімі, Оштарпамі, Янішэўскімі і інш. Напрыклад, блізкай сваячкай была Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая (з роду Вайніловічаў).

Амброзій Кастравіцкі нарадзіўся ў Цывінску, што ў Сібіры. У 1874 сям’і дазволена вярнуцца на Беларусь. Канфіскацыя сямейнага маёнтка стала прычынай збяднення гэтай галіны роду Кастравіцкіх і пераходу яе з катэгорыі маянткоўцаў у катэгорыю малазаможнай інтэлігенцыі, хоць сям’я Караля Кастравіцкага пасля вяртання з ссылкі атрымала прытулак у блізкіх сваякоў — жылі ў вёсцы Засулле каля Стоўбцаў і вёсцы Прымагілле каля Койданава. Там хутка памер бацька Амброзія.

Скончыў гімназію ў Санкт-Пецярбургу і медыцынскае аддзяленне Маскоўскага ўніверсітэта (1897).

У 1901—1920 Кастравіцкі працаваў лекарам у Лідзе, Свянцянах і Мінску. Ажаніўся з каталічкай Марыяй Багушэўскай (1875 г.н.). Удзельнічаў у беларускім нацыянальна-дэмакратычным руху, сябраваў з Вацлавам Іваноўскім, уваходзіў у «Круг беларускай народнай прасветы і культуры», фінансаваў выданне літаратурных твораў на беларускай мове.

Амброзій Кастравіцкі ў 1916—1917 гадах удзельнічаў у мінскім аддзеле Камітэта дапамогі ахвярам вайны, згадваецца, што ў сакавіку 1917 доктар Кастравіцкі быў старшынём З’езда беларускіх нацыянальных арганізацый у Мінску, але магчыма гаворка ідзе пра яго брата Казіміра.

У кастрычніку 1918 жыў у Лідзе, разам з сынам Самуэлем (1902 г.н.) з’яўляўся сябрам польскай Самаабароны. Удзельнік баявых дзеянняў пад Шчучынам.

З лета 1920 жыў у Варшаве, у 1925 атрымаў гаспадарку ў Белагрудзе, пад Лідай.

Памёр у 1937 годзе, пахаваны ў Белагрудзе. 10 лютага 1940 года ўдава, дочкі Марыя (1904 г.н.) і Хрысціна (1906 г.н.) былі дэпартаваныя ў Азіяцкую частку СССР, рэабілітаваная ў 1996.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Лаўрэш Леанід. Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. №3(87). C. 49-52. // pawet.net

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чувашыі
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ў Лідскім раёне
Амброзій
Іктын

**Ікты́н** (; ) — старажытнагрэчаскі архітэктар 2-й пал. 5 ст. да н.э.

## Біяграфія 
Пабудаваў храмавы комплекс Парфенон у Афінах (разам з Калікратам, 447—438 да н.э.), Тэлестэрыён у Элеўсіне, храм Апалона Эпікурыя ў Басах (каля 430 да н.э.; першае выкарыстанне карынфскай капітэлі)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Архітэктары Старажытнай Грэцыі
Wiadomości Grodzieńskie

**Wiadomości Grodzieńskie** («Вядомосьці Гродзеньске», літ. «Гродзенскія навіны») — газета, другое пасля «Газэты Гродзеньскай» перыядычнае выданне на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Выдавалася ў лістападзе-снежні 1792 ў Гродне на польскай мове.

Газета з'яўлялася органам Таргавіцкай канфедэрацыі. Выходзіла 2 разы на тыдзень (серада, нядзеля), кожны нумар меў дадатак. Друкавалася ў Гродзенскай друкарні.

Выданне змяшчала пераважна мясцовую інфармацыю, якая ішла з рэгіёна Гродна і датычыла дзейнасці канфедэрацыі таргавічан. Друкаваліся таксама ўніверсалы і распараджэнні, рэкамендацыі, ухваленыя на пасяджэннях Генеральнай канфедэрацыі ВКЛ.

Збераглося некалькі нумароў газеты і дадаткаў да яе, яны захоўваюцца ў зборах Бібліятэкі Інстытута літаратурных даследаванняў Польскай АН у Варшаве.

## Літаратура 
* Саламевіч І. «Вядомосьці Гродзеньске» //  С. 384—385

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Газеты на польскай мове
Катэгорыя:Гісторыя Гродна
Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1792 годзе
Катэгорыя:Таргавіцкая канфедэрацыя
Катэгорыя:1792 год у Беларусі
Мікалай Паўлавіч Шышкін

**Мікалай Паўлавіч Шышкін**, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр замежных спраў з 1896 па 1897 год.

## Біяграфія 
З 1847 года служыў у канцылярыі яраслаўскага губернатара. У 1853 годзе перайшоў на службу ў азіяцкі дэпартамент МЗС. Сакратар генеральнага консульства ў Бухарэсце (1859), консул у Адрыянопалі (1861), генеральны консул у Бялградзе (1863), дыпламатычны агент і генеральны консул у Сербіі (1868). Пасланец у ЗША (1875), Грэцыі (1880), Швецыі і Нарвегіі (1884).

З 1891 года знаходзіўся на пасадзе таварыша міністра замежных спраў; з 14 студзеня 1895 года — часовы кіраўнік МЗС; міністр з 19 жніўня 1896 да 1 студзеня 1897 года.

## Спасылкі 
* Шышкін Мікалай Паўлавіч

Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў ЗША
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Грэцыі
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Швецыі
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Нарвегіі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі
Młot

**Młot** () — палітычная газета, якая выдавалася з 18 снежня 1918 года да 7 сакавіка 1926 года на польскай мове (з сакавіка 1920 да лютага 1921 не выходзіла).

Газета пачала выходзіць у Мінску як орган ЦВК груп Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы. З 30 снежня 1918 года орган ЦВК груп Камуністычнай рабочай партыі Польшчы (КРПП) у Расіі, з 23 лютага 1919 года — орган ЦВК КРПП і ЦК КП(б) Літвы і Беларусі. На працягу 1919 года выдавалася ў Вільні, Мінску, Смаленску.

З 9 сакавіка 1921 года — орган Полькага бюро пры Цэнтральным бюро КП(б) Беларусі, з лютага 1924 года — орган Польскага бюро пры Часовым беларускім бюро ЦК РКП(б), з 3 красавіка да 17 мая 1924 года — орган Часовага беларускага бюро ЦК РКП(б). Затым — орган ЦК КП(б) Беларусі.

Газета заклікала працоўных абараняць заваёвы рэвалюцыі, асвятляла пытанні грамадска-палітычнага жыцця ў Беларусі. Мела тэматычныя старонкі: для моладзі і асветніцкую.

Выйшла 1340 нумароў.

Катэгорыя:Газеты Беларусі на польскай мове
Катэгорыя:1918 год у Мінску
Катэгорыя:Газеты Мінска
Orka

**Orka** () — газета, якая выдавалася з 28 сакавіка 1926 да 22 чэрвеня 1937 ў Мінску на польскай мове.

Газета з’яўлялася органам ЦК КП(б)Б. Выходзіла 1—3 разы на тыдзень. Прызначалася ў асноўным для сялян-палякаў (у 1926-1929 афіцыйна лічылася сялянскім штотыднёвікам). Асвятляла пытанні калектывізацыі, індустрыялізацыі, культурнага будаўніцтва. Дапамагала праводзіць выбары ў польскія нацыянальныя сельсаветы, змяшчала матэрыялы пра жыццё, побыт і звычаі польскага насельніцтва Беларусі.

У газеце працавалі Стэфан Гельтман, Якаў Кірштэйн, Ю. Мірэцкі, Рамуальд Бржазоўскі, Браніслаў Вансоўскі, Генрык Жарскі, Андрэй Кашэўскі і інш.

Газета закрыта ў сувязі з пачаткам палітычна-прапагандысцкай кампаніі супраць польскіх кіруючых кадраў у БССР.

Выйшла .

## Вядомыя супрацоўнікі 
* Уладзімір Антонавіч Кавальскі
* Ядвіга Уладзіславаўна Машынская-Гельтман
* Гэлена Людвікаўна Раманоўская

## Літаратура 
* Орка / А. Валахновіч //  — С. 357.

Катэгорыя:Газеты Беларусі на польскай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:1926 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1937 годзе
Катэгорыя:1937 год у Мінску
Катэгорыя:Газеты Мінска
Катэгорыя:Палякі на Беларусі
Новаціраспальскі

**Новаціраспальскі** — пасёлак гарадскога тыпу ў Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы да 2008 года. Знаходзіцца каля горада Ціраспаля і адміністрацыйна падпарадкоўваўся да 2008 года Ціраспальскаму гарсавету.

Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Парканы

**Парканы**  (, , ) — сяло ў складзе Слабадзейскага раёна Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, абсалютную большасць насельніцтва якога складаюць балгары. Па сялу праходзіць тралейбусная лінія Ціраспаль — Бендэр.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Катэгорыя:Слабадзейскі раён
Краснае (Малдова)

**Краснае** — пасёлак у складзе Слабадзейскага раёна Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Заснаваны ў 1957 годзе. Насельніцтва каля 5 тыс. чалавек (2004), доля малдаван, рускіх і ўкраінцаў прыблізна аднолькавая.

Кансервавы завод, помнік воінам-вызваліцелям

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Катэгорыя:Гарады на Днястры
Нова-Катоўск

**Нова-Катоўск** — сяло ў складзе Фрунзенскага сельсавета Слабадзейскага раёна Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі (Малдова). Заснавана ў 1927 годзе. Насельніцтва 482 чалавека (2004), з іх рускія 60 %, украінцы 30 %, малдаване 7 %.

Катэгорыя:Слабадзейскі раён
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Дубасарскі раён

**Дубасарскі раён**:

* Дубасарскі раён, Прыднястроўе
* Дубасарскі раён, Рэспубліка Малдова
* Дубасарскі раён, Малдаўская ССР
Дубасарскі раён (Прыднястроўе)

**Дубасарскі раён** — адміністрацыйная адзінка Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Плошча 381,2 км², насельніцтва 31,0 тыс. чалавек (2015). Адміністрацыйны цэнтр — горад Дубэсар. У складзе раёна 1 горад і 10 сельскіх саветаў з 21 сельскім населеным пунктам. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ПМР, мяжуе з Грыгарыёпальскім раёнам на поўдні, Рыбніцкім на поўначы, Малдовай на захадзе і Украінай на ўсходзе.

## Насельніцтва 
Нацыянальны склад:

* 68,6 % — малдаване,
* 17,1 % — украінцы,
* 12,3 % — рускія.

Катэгорыя:Прыднястроўе
Дадатны лік

і мінус выкарыстоўваюцца для адлюстравання знака ліку]]

**Дада́тны лік** — рэчаісны лік, большы за нуль. Для абазначэння дадатнасці ўжываецца знак «+», які ставіцца перад лічбавым абазначэннем ліка:

: +1 (чытаецца «плюс адзін»)
: +23 (чытаецца «плюс дваццаць тры») і г.д.

Знак «+», аднак, ужываецца толькі тады, калі неабходна спецыяльна падкрэсліць, што лік з'яўляецца дадатным. Звычайна ж ён апускаецца, гэта значыць, што лік пішацца проста як 1, 23 і г.д.

Дадатным лікам з'яўляецца:

* любы натуральны лік
* сума любых дадатных лікаў
* здабытак любых дадатных лікаў
* дзель любых дадатных лікаў.

Для кожнага дадатнага ліку існуе адзіны адмоўны лік, які з'яўляецца супрацьлеглым да яго, гэта значыць, мае такі ж модуль, але супрацьлеглы знак.

Катэгорыя:Арыфметыка
Адмоўны лік

(−4&nbsp;°F).]]
**Адмо́ўны лік** — рэчаісны лік, меншы за нуль. На рэчаіснай восі адмоўным лікам адпавядаюць пункты злева ад нуля.

Адмоўнасць ліку пазначаецца знакам «-», які ставіцца перад яго лічбавым абазначэннем, напрыклад:

: -1 (чытаецца «мінус адзін»)
: -23 (чытаецца «мінус дваццаць тры») і г.д.
[thumb|640px|center|Адмоўныя лікі на [Лікавая вось|лікавай восі]]

Адмоўным лікам з'яўляецца:

* сума адмоўных лікаў
* здабытак або дзель дадатнага і адмоўнага ліку.

Для кожнага адмоўнага ліку існуе адзіны процілеглы да яго дадатны лік, гэта значыць лік, які роўны яму па абсалютнай велічыні, але мае процілеглы знак.

## Гл. таксама 
* -1
* Дадатны лік

Катэгорыя:Арыфметыка
Суклея

**Суклея** — сяло, цэнтр Суклейскага сельсавета Слабадзейскага раёна Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Прымыкае да горада Ціраспаля. Буйнейшае (разам з Парканамі) сельскае паселішча ў Прыднястроўі. Заснавана ў 1752 годзе. Насельніцтва 10 тыс. чалавек (2004), з іх малдаване 35 %, украінцы 30 %, рускія 29 %.

Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Катэгорыя:Слабадзейскі раён
Каменскі раён (Прыднястроўе)

**Каменскі раён** — адміністрацыйная адзінка Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Плошча 434,5 км², насельніцтва 20,5 тыс. чалавек (2015). Адміністрацыйны цэнтр — горад Каменка. У складзе раёна 1 горад і 22 сельскія населеныя пункты. Знаходзіцца ў паўночнай частцы ПМР, мяжуе з Рыбніцкім раёнам на поўдні, Малдовай на захадзе і паўночным захадзе і Украінай на ўсходзе і паўночным усходзе.

На тэрыторыі раёна знаходзяцца 7 прыходаў Рускай Праваслаўнай Царквы і 2 прыходы рымска-каталіцкай царквы.

## Вядомыя асобы 
* Іон Сідаравіч Солтыс — Герой Савецкага Саюза.

Катэгорыя:Прыднястроўе
Дроб

**Дроб** − лік, прадстаўлены як дзель двух лікаў, пры гэтым дзеліва называецца лічнікам, а дзельнік — назоўнікам. У гэтым сэнсе дробам можа лічыцца любы лік, таму што любы лік можна запісаць як дзель, напрыклад, яго самога і 1. Таму пад дробамі, або **дробнымі лікамі** часта разумеюць толькі няцэлыя лікі (лікі, што не належаць да мноства цэлых лікаў).

Дроб, запісаны ў выглядзе \frac a b, дзе a — лічнік, b — назоўнік, называецца звычайным. Любы рацыянальны лік можна прадставіць у выглядзе звычайнага дробу (што вынікае непасрэдна з азначэння рацыянальнага ліку).

На практыцы (асабліва ў фізічных вымярэннях) шырока ўжываюцца дзесятковыя дробы, у якіх назоўнік ёсць ступенню 10. Дзесятковыя дробы значна зручнейшыя пры выкананні арыфметычных дзеянняў, але з іх дапамогаю можна (без хібнасці) прадставіць толькі некаторыя рацыянальныя лікі. Напрыклад, нават такі просты дроб, як \frac 1 3, можна прадставіць толькі бясконцым перыядычным дробам 0,3333333333…

## Звычайны 
Звычайны дроб — дроб, прадстаўлены ў выглядзе \frac a b, дзе a — лічнік; b — назоўнік дробу.

Непасрэдна з вызначэння рацыянальнага ліка вынікае, што любы рацыянальны лік можна прадставіць звычайным дробам.

Звычайны дроб называюць правільным, калі яго лічнік меншы за назоўнік. Калі ж лічнік роўны або большы за назоўнік, дроб называюць няправільным. Няправільны дроб можна прадставіць цэлым або змешаным лікам. Напрыклад,

\frac 8 4 = 2

\frac 9 5 = 1 \frac 4 5

З вызначэння дробу і ўласцівасцяў аперацый памнажэння і дзялення вынікае, што

\frac {ac} {bc} = \frac a b

Гэта значыць, што калі лічнік і назоўнік звычайнага дробу маюць агульны дзельнік, то іх можна скараціць на гэты дзельнік, гэта значыць падзяліць на яго і лічнік, і назоўнік, каб атрымаць менш грувасткі запіс дробу. Напрыклад:

\frac {16} {28} = \frac {4 \cdot 4} {7 \cdot 4} = \frac 4 7

Катэгорыя:Алгебра
Катэгорыя:Арыфметыка
Рыбніцкі раён

**Рыбніцкі раён** — адміністрацыйная адзінка Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Плошча 850,2 км², насельніцтва 69,0 тыс. чалавек (2015). Адміністрацыйны цэнтр — горад Рыбніца. Знаходзіцца ў паўночнай частцы ПМР, мяжуе з Дубасарскім раёнам на поўдні, Каменскім на поўначы, Малдавіяй на захадзе і Украінай на ўсходзе.

## Насельніцтва 
Нацыянальны склад (на 1989):

* 45.41 % — украінцы,
* 29.90 % — малдаване,
* 17.22 % — рускія.

Катэгорыя:Прыднястроўе
Слабадзейскі раён

**Слабадзейскі раён** — адміністрацыйная адзінка Прыднястроўя. Плошча 873,24 км², насельніцтва 83,8 тыс. чалавек (2015), што складае 17,6 % ад насельніцтва рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Слабадзея. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы ПМР па абодвум берагам Днястра, мяжуе з Грыгарыёпальскім раёнам на поўначы, Малдовай на захадзе і паўднёвым захадзе і Украінай на ўсходзе і паўднёвым усходзе. У склад раёна ўваходзяць 1 горад, 2 пасёлкі гарадскога тыпу і 12 сельсаветаў.

Нацыянальны склад (на 2004): больш за 41 % — малдаване, 27 % — рускія, 22 % — украінцы, 8 % — балгары.

## Гл. таксама 
* Суклея
* Мерэнешты
* Пасёлак Краснае
* Нова-Катоўск

Катэгорыя:Прыднястроўе
Днястроўск

**Днястроўск** (; ; ) — горад (з 2002 года) у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы, адміністрацыйна падпарадкоўваецца адміністрацыі горада Ціраспаля. Заснаваны ў 1961 годзе.

Знаходзіцца на левым беразе ракі Днестр, за 40 км ад Ціраспаля. У горадзе знаходзіцца Малдаўская ДРЭС.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Абсалютна цвёрдае цела

Многія рэальныя цела з'яўляюцца цвёрдымі, гэта значыць на працягу доўгага часу захоўваюць свае памеры і форму, дакладней кажучы, змены памераў і формы настолькі нязначныя, што імі можна занядбаць. Мадэллю такіх цел служыць абсалютна цвёрдае цела.

**Абсалютна цвёрдае цела** - гэта ідэальная мадэль цела, змяненнем памераў і формы якога ў гэтых умовах можна занядбаць.

**Абсалю́тна цвё́рдае це́ла** — механічная сістэма, якая не дэфармуецца, гэта значыць адлегласць між любымі дзвюма яе пунктамі застаецца нязменнай, незалежна ад таго, у якіх працэсах яна ўдзельнічае.

Абсалютна цвёрдае цела таксама захоўвае нязменным размеркаванне ўнутранай масы.

## Спасылкі 
* Абсолютно твёрдое тело // Энцыклапедыя Кругасвет 

Катэгорыя:Класічная механіка
Катэгорыя:Ідэалізацыі ў фізіцы
Неінерцыяльная сістэма адліку

**Неінерцыя́льная сістэ́ма адлі́ку** — сістэма адліку, у якой не выконваецца закон інерцыі. Усе неінерцыяльныя сістэмы рухаюцца з паскарэннем адносна інерцыяльных, і наадварот: любая сістэма адліку, што рухаецца з паскарэннем адносна інерцыяльнай сістэмы, з’яўляецца неінерцыяльнай.

У неінерцыяльных сістэмах не выконваецца прынцып адноснасці. Прыкладам парушэння гэтага прынцыпа з’яўляецца з’ява бязважкасці, якая можа мець месца толькі ў неінерцыяльных сістэмах адліку.

Другі закон Ньютана ў неінерцыяльных сістэмах адліку выконваецца, але пры гэтым трэба ўлічваць сілу інерцыі, якая з’яўляецца адлюстраваннем паскоранага руху сістэмы адліку.

## Гл. таксама 
* Першы закон Ньютана

Катэгорыя:Сістэмы адліку
Катэгорыя:Сіла інэрцыі
Катэгорыя:Тэорыя адноснасці
Кіцканы

**Кіцканы** — сяло, цэнтр Кіцканскага сельсавета Слабадзейскага раёна Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, адно з найстарэйшых сёл краіны (заснавана ў 1526 годзе). Размешчаны ў заходняй частцы раёна на правым беразе ракі Днестр. Насельніцтва 9,0 тыс. чалавек (2004), з іх рускія 53 %, малдаване 34 %, украінцы 10 %. У сяле знаходзіцца Кінцканскі манастыр Рускай праваслаўнай царквы.

На Кіцканскім плацдарме размешчаны помнікі савецкім воінам, а таксама абаронцам Прыднястроўя.

Катэгорыя:Населеныя пункты Прыднястроўя
Катэгорыя:Слабадзейскі раён
Грыгарыёпальскі раён

**Грыгарыёпальскі раён** — адміністрацыйная адзінка Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Плошча 822 км², насельніцтва 40,0 тыс. чалавек (2015). Адміністрацыйны цэнтр — горад Грыгарыёпаль. У складзе раёна 1 горад і 30 сельскіх населеных пунктаў. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ПМР на левым беразе Днястра, мяжуе са Слабадзейскім раёнам на поўдні, Дубасарскім на поўначы, Малдовай на захадзе і Украінай на ўсходзе.

Нацыянальны склад: 62 % — малдаване, 18 % — украінцы, 15 % — рускія. На тэрыторыі раёна знаходзяцца 12 прыходаў Рускай Праваслаўнай Царквы.

## Вядомыя асобы 
* Рыгор Сцяпанавіч Маракуца

Катэгорыя:Прыднястроўе
Алімпіяда па хіміі

**Алімпіяда школьнікаў па хіміі** — штогадовае спаборніцтва вучняў сярэдніх навучальных устаноў у тэарэтычным і практычным веданні хіміі. Хімічныя алімпіяды праводзяцца на нацыянальным, рэгіянальным і сусветным узроўнях.

У Беларусі **Рэспубліканская алімпіяда школьнікаў па хіміі** праходзіць у чатыры этапы: школьны, раённы, абласны (Мінскі гарадскі) і рэспубліканскі. У праграму заключнага этапу ўваходзіць рашэнне тэарэтычных задач і выкананне хімічнага эксперымента. З пераможцаў Рэспубліканскай алімпіяды фарміруецца каманда, якая выступае на Міжнароднай Мендзялееўскай алімпіядзе па хіміі.

**Міжнародная Мендзялееўская алімпіяда па хіміі** (да 1991 года — Усесаюзная алімпіяда школьнікаў па хіміі) — рэгіянальнае спаборніцтва краін СНД, Балтыі і нашых бліжэйшых суседзяў. Праграма спаборніцтваў складаецца з двух тэарэтычных і аднаго эксперыментальнага тураў.

Па выніках Рэспубліканскай і Мендзялееўскай алімпіяд фарміруецца нацыянальная зборная Беларусі для ўдзелу ў **Міжнароднай хімічнай алімпіядзе (IChO)**. Беларуская каманда спаборнічае ў IChO з 1996 года.

## Спасылкі 
* Хімічныя алімпіяды Беларусі: ілюстраваная гісторыя 
* 41-я Международная Менделеевская олимпиада школьников по химии, 3-10 мая 2007 г., Минск 

Катэгорыя:Хімія
Хімія
Ziemia Lidzka

**Ziemia Lidzka**, «Земя Лідзка», «Лідская зямля» — рэгіянальны краязнаўчы штомесячнік. Выдаваўся з красавіка 1935 па жнівень 1939 ў Лідзе на польскай мове.

У часопісе апублікаваны дзесяткі арыгінальных артыкулаў па геаграфіі, гісторыі, этнаграфіі Лідчыны, лёсах людзей, звязаных з рэгіёнам. Апавядалася аб этнаграфічных асаблівасцях, мясцовым ладзе жыцця і народных традыцыях. Былі змешчаны мемуары М.-Б. Нарбута аб жыцці лідчан у сярэдзіне ХІХ ст. Значнае месца займалі работы па гісторыі вызвольных рухаў у войнах XVIII—XIX стст., аб лістападаўскім (1831) і студзенскім (1863) паўстаннях, аб падзеях 1812 года, польска-савецкай вайне (1919-21). Тут быў упершыню апублікаваны вядомы артыкул У. Галубовіча «Гарадзішчы і курганы Лідскай зямлі». Асвятляліся эканамічныя пытанні, шырока выкарыстоўваліся архіўныя і рукапісныя матэрыялы.

У выданні «Ziemia Lidzka» выйшлі артыкулы аб многіх асобах: лідскім старасце і заснавальніку Мірскага замка Ю. Ільінічу, археолазе В. Шукевічу, батаніку і заолагу С.-Б. Юндзіле, доктары Н. Чарноцкім, лідскіх піярах і інш.

Бібліяграфічны раздел уключаў рэцэнзіі, анатацыі, агляды, водгукі на новыя кнігі і перыёдыку.

Публікацыі звычайна суправаджаліся ілюстрацыямі. На апошняй старонцы змяшчалася рэклама.

Агульную рэдакцыю ажыццяўляў Уладзіслаў Абрамовіч. Было выдадзена 35 нумароў.

У 1990 пад назвай «Ziemia Lidzka» ў Лідзе пачало выходзіць гістарычна-краязнаўчае выданне, рэдакцыя якога дэкларуе працяг традыцый перадваеннага часопіса. Да 2007 выйшла каля 80 нумароў гэтага выдання.

## Літаратура 
* Сліўкін В. В., Хацяновіч Н. А. З гісторыі перыядычнага друку // Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі. Мн., 2004. — с. 519—521.

## Спасылкі 
* Ziemia Lidzka — pawet.net

Катэгорыя:Гісторыя Ліды
Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Катэгорыя:Часопісы Заходняй Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:1935 год у Заходняй Беларусі
Дзяржава Буідаў

**Дзяржава Буі́даў** — феадальная дзяржава на Блізкім і Сярэднім Усходзе. Існавала ў 935—1055 г. на сучасных тэрыторыях Заходняга і Паўднёвага Ірана, арабскага Ірака.

Дзяржава была заснаваная братамі Ахмедам, Алі і Хасанам Буідамі. У 945 яны занялі Багдад, спрычыняючы падзенне дзяржавы Абасідаў. Найбольшай магутнасці дзяржава дасягнула ў 2-й пал. 10 ст., калі пад яе ўплыў падпала Аравія (Аман, Емен). Гэтым часам у дзяржаве вялося значнае будаўніцтва, заахвочваліся навукі і мастацтва. Але няіснасць цесных эканамічных і палітычных сувязяў паміж асобнымі часткамі дзяржавы і рост феадальнай раздробленасці прывялі дзяржаву да заняпаду, і ў 1055 яна была заваявана сельджукамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Encyclopedia Iranica: DEYLAMITES 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Гісторыя Афганістана
Катэгорыя:Гісторыя ісламу
Катэгорыя:Дынастыі ісламскіх кіраўнікоў
Катэгорыя:Дынастыі сярэдневяковай Азіі
Бранзаванне

**Бранзава́нне**: пакрыцё паверхні вырабаў слоем парашковай бронзы. Робіцца металізацыяй ці фарбаваннем бронзавымі лакамі, фарбамі. Надае вырабам дэкарацыйны выгляд або стварае ахоўнае пакрыццё на паверхні металу, драўніны, паперы. У паліграфіі практыкуецца дзеля таго, каб атрымліваць «залатыя» ці «сярэбраныя» адбіткі.

Катэгорыя:Вытворчыя працэсы
Катэгорыя:Металургія
Катэгорыя:Бронза
Браня

**Браня** (усходнеслав. *бро́ня*): ахоўная абалонка ці шчыт з адпаведна выбраных матэрыялаў (бранявой сталі, лёгкіх металаў, палімерных матэрыялаў і інш.).

У ваеннай справе браня выконвае ролю індывідуальнага ці калектыўнага сродку засцярогі асабовага саставу і ўзбраення (засцерагальнае ўзбраенне).

У Сярэднявеччы на землях Русі «бранёй» называлі адмену даспеху.

У электратэхніцы бранёй называецца ахоўная абалонка кабелю, найчасцей гнуткая і металічная.
## Крыніцы 
*
Субінфеадацыя

**Субінфеадацыя** — звычай перадачы часткі зямельнага фонду сеньёрыі васалам. Практыкаваўся ў сярэднявечнай Заходняй Еўропе феадаламі ўсіх рангаў, апроч «аднашчытных» рыцараў.

Спрычыняла раздрабненне палітычнай і судовай структуры, спрыяла ператварэнню мясцовых феадалаў у дробных самадзяржаўных валадароў. У выніку гэтага працэсу драбнейшыя феадалы выпадалі са світаў магнацтва і рассяляліся па ўласных замках (каля 50 000 замкаў існавала толькі ў Францыі). Гэта, насупор зразумелай цэнтрабежнай тэндэнцыі, умацоўвала васальныя сувязі ў выніку дзеяння складанай сістэмы феадальных прававых адносін між сеньёрамі і васаламі.

Шырокі размах практыка мела, напрыклад, у 10—11 ст. на землях Францыі, асабліва паўночных.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Феадалізм
Галік

Назву **Га́лік** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Галік — вёска ў Драгічынскім раёне
** Галік — вёска ў Івацэвіцкім раёне
Бодрычы

**Бо́дрычы, абадрыты**: племя палабскіх славян, што засяляла ўзбярэжжа Балтыйскага мора ў ніжнім цячэнні р. Лабы (Эльбы).

Займаліся земляробствам, рыбалоўствам, рамёствамі і інш. Вялікія гарады (Велеград, Старград і інш.) гандлявалі з землямі Русі, Германіі, Скандынавіі.

З 8 ст., паводле паведамленняў хронік, бодрычы ўзначальвалі саюз плямёнаў, у які, між іншым, уваходзілі вагры, палабы і інш. У 8—9 ст. бодрычы, у саюзе з франкамі, ваявалі супраць саксаў і датчанаў. З 10 ст., пасля распаду дзяржавы Каралінгаў, бодрычы змагаліся супраць германскіх феадалаў. У 11 ст. бодрычы ўзначалілі вялікае аб'яднанне суседніх славянскіх плямёнаў — Вендскую дзяржаву, якая існавала амаль стагоддзе. У 2-й пал. 12 ст. былі заваяваныя нямецкімі феадаламі, пазней анямечаныя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Славянскія плямёны
Уласаўцы

Назву **Ула́саўцы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Уласаўцы — вёска ў Іванаўскім раёне
** Уласаўцы — вёска ў Івацэвіцкім раёне
Кнігаўка

**Кні́гаўка**, **ка́ня** (*Vanellus vanellus*) — невялікая птушка сямейства сяўцовых атрада сеўцападобных.

## Назва 
Народныя назвы: *кныга*, *чайка*, *кігіка*.

## Апісанне 
Даўжыня цела 28-34 см, размах крылаў 66-80 см, маса каля 200 г. Галава, шыя і валлё чорныя, з сіне-зялёным металічным бляскам, спіна аліўкава-зялёная з пурпуровым адлівам, грудзі і брушка белыя. На галаве доўгі вузкі чубок. Крылы шырокія, закругленыя на канцах. Маладыя цёмна-шэра-карычневыя са светлым жыватом i больш кароткiм чубам. Голас: гучнае, трошкi хрыплае «кiі-р-вi», «кіі-р-віі».

## Пашырэнне 
Месцы пражывання — лугi з сярэдняй вiльготнасцю, пашы, вiльготныя палi паблiзу лугоў, дэльты рэк, берагi i рачныя астравы (даходзіць да вышыні ў 800—900 м, у выключных выпадках — да 1000 м в.у.м.).

Арэал ад Еўропы (акрамя крайніх паўночнага ўсходу і поўдня) шырокiм поясам праз Цэнтральную Азiю да Цiхага акіяна. Пералёты ў (канцы ІІ) III—IV, (канец V) VI—XI. Паўднёва-заходнія папуляцыі аселыя (напрыклад, у Вялікабрытаніі, Францыі, Паўночнай Італіі, Іспаніі, Турцыі). Распаўсюджаная па ўсёй тэрыторыі Беларусі, адзін з найбольш звычайных пералётных і транзітна мігрыруючых відаў кулікоў (народныя назвы кігіка, кныга, чайка). Месца зiмовак: Заходняя i Паўднёвая Еўропа, Брытанскiя астравы, Малая, Паўднёвая i Усходняя Азiя, Японскiя астравы, Паўночная Афрыка.

## Асаблівасці біялогіі 
Лётае не хутка, але манеўрана. Корміцца насякомымі, іх лічынкамі, таксама малюскамі, чарвямі, насеннем раслін.

Гняздо ў неглыбокай ямцы сярод нiзкай раслiннасцi на адкрытым месцы, скупая высцiлка з сухой травы, дыяметр 10-14 см, Вышыня каля 2 см. Яйкi (звычайна 4, часам 2-5) грушападобныя, аліўкавыя, алiўкава-зялёныя альбо светла-зялёныя, часам гліністыя або карычневыя. Дробныя i густыя чорныя альбо карычневыя плямы. Памеры: 46 х 33 мм.

Птушаняты пачынаюць лётаць праз месяц.

## У міфалогіі 
У вершы «Мая Бесядзь» Аркадзь Куляшоў расказвае легенду аб нараджэнні рэк. Стваральнікамі блакітна-вадзяных зямных стужак былі птушкі. Вялікія намаганні давялося ім прыкласці, каб выкапаць бясконцае мноства рэчышчаў. Адна толькі каня цешылася адпачынкам ды кпіла з працавітых птушак, за што яны паслалі ёй вечны праклён:

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сяўцовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Фёдар Спірыдонавіч Кузняцоў

**Фёдар Спірыдонавіч Кузняцоў** (нар. , станіца Чарназём, Велікалуцкі павет, Пскоўская губерня, сучасная Цвярская вобласць) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага падполля і партызанскага руху ў Мінскай вобласці ў Вялікую Айчынную вайну.

## Біяграфія 
З 1940 начальнік паравознага дэпо станцыі Мінск. З ліпеня 1941 арганізатар і кіраўнік падпольнай арганізацыі на Мінскім чыгуначным вузле. З красавіка 1942 у партызанах — намеснік камандзіра роты, камісар атрада «Мсцівец», у кастрычніку 1943 — лютым 1944 камісар брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага. Пасля вайны на адміністрацыйнай рабоце ў Мінскім аддзяленні Беларускай чыгункі. Аўтар успамінаў «Чыгуначнікі Мінска ў барацьбе супраць фашысцкіх акупантаў» у зборніку «З гісторыі партызанскага руху Ў Беларусі (1941—1944)» (1961).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Кузняцоўскі раён

**Кузняцо́ўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віцебскай акругі БССР у 1924—1927 гадах. Цэнтр — горад Віцебск. Назва раёна — ад вёскі Кузняцова (сучасны Віцебскі раён).

29 кастрычніка 1924 года Лосвідскі раён перайменаваны ў Кузняцоўскі, цэнтр раёна перанесены ў горад Віцебск. Раён уключаў 10 сельсаветаў: Бараўлянскі, Віцебскі, Даўжанскі, Дражнаўскі, Заронаўскі, Лятчанскі (Вялікалятчанскі), Мікалаёўскі, Міхалёўскі, Старасельскі, Шніцінскі. 21 жніўня 1925 года Дражнаўскі сельсавет перайменаваны ў Курынскі, Шніцінскі — у Кабішчанскі. 26 сакавіка 1927 года раён скасаваны, сельсаветы перададзены Віцебскаму раёну.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.
* 

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1927 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Віцебскага раёна
Уладзімір Іванавіч Кузьменка

**Уладзімір Іванавіч Кузьменка** () — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (2008). Дацэнт (2001). Даследуе гісторыю Беларусі перыяду Другой сусветнай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачых. Скончыў гістарычны факультэт БДУ (1975). Найбольшы ўплыў на фарміраванне яго гістарычнага светапогляду аказалі Л. С. Абецэдарскі і А. Ф. Юдзянкоў. У 1988 абараніў кандыдацкую дысертацыю «Участие советской интеллигенции в партизанском движении в Белоруссии (1941—1944 гг.)» (нав. кіраўнік к.г.н. Э. Ф. Языковіч). З 1975 па 1979 працаваў настаўнікам у Эсьмонской СШ Бялыніцкага раена, з 1979 па 1986 малодшы навуковы супрацоўнік, з 1986 па 1989 навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Беларусі, пазней старшы навуковы супрацоўнік аддзела ваеннай гісторыі і міждзяржаўных адносін ІГ НАН Беларусі. Ад 2007 загадчык Цэнтра гісторыі постіндустрыяльнага грамадства Інстытута гісторыі НАН Беларусі. У 2008 у дысертацыйным савеце пры ІГ НАН Беларусі абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Интеллигенция Беларуси в Великой Отечественной войне (1941—1945 гг.)».

## Бібліяграфія 
* Партизанские оружейники. Под ред. Э. Ф. Языкович; АН БССР. Ин-т истории — Мн, 1990. 47 с.;
* Советская интеллигенция в партизанском движении в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Мн, 1991—116 с.;
* Интеллигенция Беларуси в период немецко-фашистской оккупации (1941—1944 гг.). — Мн. : БГПУ, 2001. — 199 с.
* Политика немецко-фашистских властей в отношении научной интеллигенции Беларуси (1941―1944 гг.) / В. И. Кузьменко, Н. В. Токарев; [научный редактор В. В. Данилович] ; Институт истории НАН Беларуси. — Мн. : Беларуская навука, 2007. — 132 с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Корзенко, Г. В. Историки Беларуси в начале XXI столетия. Биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. — Минск : Белорусская наука. — 2007. — С.207-208
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тт. Том 4. — Мн, 1997. — с.291

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Аляксандр Трыфанавіч Кузьмін

**Алякса́ндр Тры́фанавіч Кузьмі́н** (, в. Даброціна, Бабруйскі павет (цяпер ) — , ) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР.

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1949).

У Вялікую Айчынную вайну штурман звяна бамбардзіровачнага авіяпалка на Паўдневым і Закаўказскім франтах.

У 1944—1946 гадах загадчык ваеннага аддзела, у 1948—1950 гадах загадчык аддзела прапаганды і агітацыі Савецкага райкама партыі Мінска.

У 1950—1951 гадах намеснік загадчыка аддзела, у 1955—1958 гадах загадчык аддзела прапаганды і агітацыі Мінскага абкама КПБ.

З 1951 года загадчык аддзела прапаганды і агітацыі, у 1953—1955 гадах загадчык аддзела школ і ВНУ Мінскага гаркама КПБ.

У 1958—1962 гадах сакратар Мінскага абкама КПБ, з лютага 1971 па жнівень 1986 года сакратар ЦК КПБ па ідэалогіі.

Член ЦК КПБ з 1966 года, член Бюро ЦК КПБ з лютага 1971 года. Дэпутат ВС СССР у 1979—1984, ВС БССР у 1963—1980, 1985—1990, намеснік старшыні ВС БССР у 1967—1971 гадах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР
Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ
Катэгорыя:Сакратары Мінскага абкама КПБ
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання
Мікалай Ануфрыевіч Лоскі

**Мікалай Ануфрыевіч Лоскі** (; , м. Краслаўка Дынабургскага павета Віцебскай губерні, сучасны г. Краслава, Латвія — ) — рускі філосаф і асветнік, адзін з пачынальнікаў інтуітывізму і персаналізму.

## Біяграфічныя звесткі 
Паходзіў з беларускага шляхецкага роду. Атрымаў адукацыю ў Пецярбургскім універсітэце (1891-98), скончыўшы фізіка-матэматычны і гісторыка-філалагічны факультэты. Доктар філасофіі (1907). 3 1916 г. — прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1922 г. высланы за мяжу. Выкладаў ва ўніверсітэтах Прагі, Брно, Браціславы (да 1945). У 1946 г. пераехаў у ЗША (прафесар філасофіі Свята-Уладзіміраўскай духоўнай акадэміі ў Нью-Ёрку, 1947-50).

## Светапогляд 
У аснову тэорыі пазнання М. Лоскага пакладзена сістэма т.зв. інтэгральнага інтуітывізму — любы прадмет пазнаецца шляхам інтуіцыі (інтэлектуальнай, пачуццевай, містычнай) у залежнасці ад характару аб'екта. У вучэнні аб быцці (анталогіі) зыходзіў з таго, што свет складаецца з мноства субстанцый — звышпрасторавых і звышчасавых ідэальных асоб, «субстанцыянальных дзеячаў», падобна паняццю манады Г. Лейбніца, якія звязаны паміж сабой і звышсусветным пачаткам (Богам) і ўтвараюць вышэйшую сферу свету — Царства Божае, або Царства гармоніі.

У сваіх этычных працах М. Лоскі развіваў анталагічную тэорыю каштоўнасцей, паводле якой абсалютныя каштоўнасці ўвасоблены ў «паўнаце быцця», у Богу; грамадства, у якім знікаюць уяўленні аб вышэйшых каштоўнасцях і ідэалах, становіцца арэнай неўтаймаванага эгаізму і маральнага хаосу, што вядзе да ўзаемнага непаразумення і бязлітаснасці, росту злачыннасці, духоўнаму збядненню ўнутранага свету асобы. На яго думку, у рамках маральнага прагрэсу, які падымае сусветныя істоты на больш высокія ступені дасканаласці, адбываецца і маральны рэгрэс — працэс аддалення ад Бога носьбітаў «сатанінскай прыроды»; у гісторыі адбываецца рух «ад нуля» ў бок абсалютнага дабра і адноснага зла, прамежкавых фаз на шляху прагрэсу да больш высокіх форм боскага дабра і справядлівасці.

## Выбраная бібліяграфія 
* Свобода воли. — Париж, 1927;
* Избранное. — М., 1991;
* Условия абсолютного добра. — М., 1991;
* Чувственная, интеллектуальная и мистическая интуиция. — М., 1995.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філосафы Расіі