Кейданскі раён

**Кейданскі (Кедайняйскі, Кедайненскі) раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Ковенскага (Каўнаскага) павета Літвы. Адміністрацыйны цэнтр — Кейданы (Кедайняй).

## Геаграфія 
Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Літвы. У раёне знаходзіцца геаграфічны цэнтр краіны – вёска Руошчай. Мяжуе з Панявежскім і Радвілішскім раёнамі на поўначы, Вількамірскім раёнам на ўсходзе, Ёнаўскім на паўднёвым усходзе, Каўнаскім на поўдні і Расейнскім на захадзе. Большая частка раёна размешчана ў Нявежскай нізіне. На захадзе ляжыць Усходне-Жамойцкае пласкагор’е. Самая высокая кропка ў раёне знаходзіцца ў ваколіцах горада Гудзюнай – 113 м, самая нізкая – на поўдні, на ўзбярэжжы ракі Нявежыс – 21 м. Сярэдняя тэмпература студзеня -5 °C, ліпеня +17,5 °C. Гадавая колькасць ападкаў 645—670 мм. Сталае снежнае покрыва трымаецца ў сярэднім з канца снежня да сярэдзіны сакавіка, таўшчыня складае 18 см. Унутраныя воды займаюць 4 % тэрыторыі. Прыкладна па сярэдзіне раёна з поўначы на поўдзень цячэ рака Нявежыс. Налічваецца 10 азёр і 18 сажалак. Глебы ў асноўным лёгкасуглінкавыя, тарфяністыя з тонкім пластом. Лясістасць – каля 23,7 % (39,9 % лясоў занята бярозавымі лясамі, 22,3 % – яловымі, 13,2 % – ясенымі, 4,0 % – дубровымі). 

Праз Кедайнскі раён праходзіць некалькі транспартных магістраляў рэспубліканскага значэння: чыгунка Вільнюс — Шаўляй, аўтадарогі *Via Baltica*, Ёнава — Шэдува, Арыстава — Цынкішкі, Арыстава — Укмярге. Па самай паўднёва-заходняй ускраіне праходзіць шаша Вільнюс — Клайпеда.

Файл:Lietuvos_geografinis_vidurys001.jpg|alt=Lietuvos geografinis centras|Геаграфічны цэнтр Літвы
Файл:NevezioLyguma1.jpg|alt=Nevėžio žemuma šalia Kėdainių|Нявежская нізіна каля Кедайняй
Файл:Josvainiai004.JPG|alt=Josvainiai|Ёсвайняй
Файл:PernaravosSeniunija1.JPG|alt=Pavinkšniai|Павінкшняй

## Гісторыя 
Раён утвораны 21 чэрвеня 1950 года з 34 раёнаў былога Кедайнскага павета, 4 раёнаў былога Ковенскага павета і 1 раёна былога Вілейскага павета. 

У 1950–1953 гадах раён уваходзіў у Ковенскую вобласць. 

З 1954 па 1968 межы неадразова змяняліся.

У 1995 годзе перападпарадкаваны Каўнаскаму павету, створана самакіраванне Кедайнскага раёна.

## Насельніцтва 
Доля гарадскога насельніцтва – 48,9 %. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 38,6 чал. /км². Найбольш густанаселеныя раёны — Кейданы і яго ваколіцы, а таксама агламерацыя Дотнува. Найменш заселеная заходняя частка раёна (раёны Пернарава і Кракэс). 81,2 % насельніцтва католікі, 1,2 % – праваслаўныя, 0,2 % – стараверы, 0,2 % – лютэране, 0,1 % – евангельскія рэфарматы.

### Нацыянальны склад 
## Населеныя пункты 
У складзе раёна знаходзяцца 11 гарадоў і 534 вёскі.

Найбуйнейшыя населеныя пункты (2021):
# Кедайняй – 23461,
# Вілейнай – 1157,
# Ёсвайняй – 1122,
# Пеляднагяй – 909,
# Вайноціскяй – 752,
# Шэта – 741,
# Крэкас – 649,
# Дотнува – 643,
# Лабунава – 608,
# Акадэмія – 587.

## Эканоміка 
Кедайняйскі раён – адзін з эканамічна моцных рэгіёнаў Літвы. Асабліва развіты хімічная і харчовая прамысловасць, сельская гаспадарка. У раёне вырабляецца 2,8 % прамысловай вытворчасці краіны (на 2005). Наладжана вытворчасць мінеральных угнаенняў, сернай і фосфарнай кіслот і іншых прадуктаў хімічнай прамысловасці (AB Lifosa), соусаў (AB Vesiga), марожанага (AB Vikeda), цукру (Nordic Sugar), кансерваў (Kėdainiai Konservai), мясных прадуктаў, збожжа (Kėdainiai Grūdai), перапрацоўка малака, выпечка хлеба і кандытарскіх вырабаў, апрацоўка скуры, металу (AB Progresas), вытворчасць сельскагаспадарчых прылад і іх частак, дрэваапрацоўка. Галоўны прамысловы цэнтр — Кейданы. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 65,2 % плошчы раёна; склад: 93.0 % ворнай зямлі, 5,3 % лугоў і натуральных паш, 1,0 % садоў і ягаднікаў (2005). 65,4 % пасеваў збожжавых (пераважна азімай пшаніцы), 10,3 % шматгадовых траў, 6,0 % цукровых буракоў, 2,6 % бульбы, 1,2 % палявой гародніны. Раён славіцца вырошчваннем цяплічнай гародніны. Расце 17,8 % усёй літоўскай цяплічнай гародніны (агуркі, памідоры), 17,8 % цукровых буракоў, 6,2 % палявой агародніны, 6,2 % збожжавых, 3,2 % бульбы (2004). У 2004 годзе раён выпусціў 2,8% усёй літоўскай прадукцыі жывёлагадоўлі (3,7 % малака). На 2005 года у агульным аб’ёме па краіне раён меў 3,1 % буйной рагатай жывёлы, 2,4 % коней, 1,8 % свіней, 1,4 % авечак і коз.

## Адміністрацыя 
Прадстаўнічая ўлада — Савет самакіравання Кедайнскага раёна, выканаўчая ўлада — Адміністрацыя самакіравання Кедайнскага раёна.

### Староствы 
У Кедайняйскім раёне 11 старостваў:
* Дотнаўскае староства (Дотнува),
* Гудзюнскае староства (Гудзюнай),
* Ёсвайняйскае староства (Ёсвайняй),
* Кедайняйскае гарадское староства (Кедайняй),
* Кракэўскае староства (Кракэс),
* Пеляднагскае староства (Пеляднагяй),
* Пернараўскае староства (Пернарава),
* Сурвілішскае староства (Сурвілішкіс),
* Шэтскае староства (Шэта),
* Трускаўскае староства (Павярменіс),
* Вілейскае староства (Вілайняй).

## Установы 
На 2005 год у раёне дзейнічалі 1 гімназія, 7 сярэдніх школ, 16 пачатковых, юнацкіх, мастацкіх, моўных, музычных, спартыўных школ, 7 дзіцячых садоў-школ, 2 яслі-сады, 3 дзіцячыя сады, цэнтр навучання дарослых, адукацыйны цэнтр, цэнтр адукацыі імя Ёнушаса Радвіла, дзіцячая авіяцыйная школа імя Б. Ашкініса, Інстытут сельскай гаспадаркі (пры акадэміі), 1 бальніца, 11 амбулаторна-паліклінічных устаноў, 28 урачэбных пунктаў, 4 дамы для састарэлых, 4 дзіцячыя дамы, 17 дамоў культуры, 39 бібліятэк. У старай частцы Кейдан знаходзіцца турыстычна-інфармацыйны цэнтр. Дзейнічаюць Літоўская сельскагаспадарчая кансультацыйная служба (цэнтр пры Акадэміі), Кедайнскі краязнаўчы музей (з філіяламі ў Евангелічна-рэфармаванай царкве, Мемарыяльны музей Я. Паўкштэліса, Мультыкультурны цэнтр), мемарыял М. Каткуса, музей паўстання 1863 г., калекцыя літургічнага адзення і аксесуараў ксяндза Станіславаса, музей-галерэя Яніны Манкутэ-Маркс, 4 школьныя музеі.

KedainiaGym001.JPG|Кейданская гімназія
SurviliskisSchool.JPG|Школа імя В. Свірскіса ў Сурвілішках
Akademija.jpg|Сельскагаспадарчы інстытут

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Kėdainių rajono mokyklų muziejai (sud. Rytas Tamašauskas). – Kėdainiai: Spaudvita, 2008. – 48 p.: iliustr. – ISBN 978-9955-637-37-0

## Спасылкі 
* Вэб-сайт муніцыпалітэта Archyvuota kopija   
* Гісторыя Кедайнскага краю  Archyvuota kopija   

Катэгорыя:Кедайнейскі раён