open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бадэн-Вюртэмберг

**Бадэн-Вюртэмберг** () — федэральная зямля ФРГ. Сталіца — Штутгарт.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Бадэн-Вюртэмберг — рэгіён з моцнай эканомікай дзякуючы такім фірмам з сусветным імем як «Даймлер-Крайслер», «Бош», «Паршэ», ELBA-WERK, САП і ІБМ, размешчаным тут. У Штутгарце знаходзіцца штаб-кватэра «Мэрсэдэс-Бэнц».

Запазычанасць: 553 € на душу насельніцтва (2002). Агульная запазычанасць: 5,88 мільярдаў € (2002).

## Навука 
9 універсітэтаў, 39 спецыялізаваных ВНУ, каля 130 навукова-даследчых устаноў. Гейдэльбергскі і Цюбінгенскі ўніверсітэты з’яўляюцца аднымі з найстарэйшых у Еўропе.

## Вольныя гарады 
* Бадэн-Бадэн (BAD),
* Гайдэльберг (HD),
* Карлсруэ (KA),
* Мангейм (MA),
* Пфорцхайм (PF),
* Ульм (UL),
* Фрайбург (FR),
* Хайльброн (HN),
* Штутгарт (S).

## Рэгіёны 
* Bodensee-Oberschwaben
* Donau-Iller
* Heilbronn-Franken
* Hochrhein-Bodensee
* Mittlerer Oberrhein
* Neckar-Alb
* Nordschwarzwald
* Ostwurttemberg
* Rhein-Neckar-Odenwald
* Schwarzwald-Baar-Heuberg
* Stuttgart
* Sudlicher Oberrhein

## Вядомыя асобы 
* Аўгуст Людвіг Шлёцэр
* Тыль Швайгер
* Конрад Віц
* Маркус Вольф
* Вальтэр Каспер (нар. 1933) — каталіцкі кардынал
* Іозеф Готліб Кёльройтэр
* Крыстаф Вайль

## Гл. таксама 
* Замак Ліхтэнштэйн
* Мёсінген

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт зямлі Бадэн-Вюртэмберг


Катэгорыя:Землі Германіі
Духаўшчынскае ўзвышша

**Духаўшчынскае ўзвышша** — узвышша ў Еўрапейскай частцы Расіі ў Смаленскай вобласці. Паўночна-заходняя частка Смаленскага ўзвышша.

Тэрытарыяльна размешчана ў асноўным у Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці. Найвышэйшы пункт — 288 метраў над узроўнем мора ў паўночна-заходняй частцы, на паўднёвы ўсход паверхня паніжаецца.

Складзена даламітамі і вапнякамі дэвону і карбону. Значную тоўшчу ўтварае дняпроўская марэна, якая выходзіць месцамі на паверхню. Рэльеф: спадзістахвалістыя, месцамі плоскія марэнныя раўніны. Па заходнім схіле назіраецца прыўзняты ўзгорыста-градавы рэльеф — Бельска-Духаўшчынскія грады. Узвышша ўтварае водападзел басейнаў рэк Дзвіны і Дняпра. На ўзвышшы бярэ пачатак рака .

Катэгорыя:Смаленска-Маскоўскае ўзвышша
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Брэмен (федэральная зямля)

**Брэмен** () — самая маленькая федэральная зямля ў Германіі, якая складаецца з двух гарадоў — Брэмена і Брэмергафена, размешчаных у 60 км адзін ад аднаго і падзеленых тэрыторыяй іншай зямлі — Ніжняй Саксоніі. Буйны порт на паўночным захадзе Германіі на рацэ Везер.

## Спасылкі
Брандэнбург

**Брандэнбург** ( [], , , гістарычная назва *Mark Brandenburg*) — паўночна-ўсходняя зямля ФРГ. Сталіца і самы вялікі па насельніцтву горад — Патсдам.

## Гісторыя 
Германскія плямёны, якія жылі на тэрыторыі сучаснага Брандэнбурга на працягу Вялікага перасялення народаў былі выцесненыя палабамі. Падчас усходняй экспансіі Германскай імперыі гэтыя землі былі зноў заселеныя немцамі. У 948 Атон I заснаваў тут Брадэнбургскае біскупства. Далей на працягу ўсіх Сярэдніх Стагоддзяў, тэрыторыя Брандэнбурга, часткамі і цалкам, уваходзіць у склад розных нямецкіх дзяржаўных утварэнняў, стрыжнем якіх з’яўлялася Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі, заснаваная Атонам I і канчаткова скасаваная Напалеонам Банапартам. Перад Другім Рэйхам Брандэнбург уваходзіць у склад Прусіі, затым з’яўляецца складовай часткай Паўночнага Германскага Звяза, пасля гэтага становіцца часткай нямецкай дзяржавы — Другога Рэйха. У 1949—1990 уваходзіў у склад ГДР.

## Паходжанне назвы 
Аб паходжанні слова ёсць розныя тэорыі. Славянская тэорыя абвяшчае, што назва горада Брандэнбург, у гонар якога названая гэтая зямля — Бранібор. Слова ўтрымоўвае ў сабе корань «бор» (хваёвы лес) і «брані» (хутчэй за ўсё азначае багністы, але магчыма і ад бітвы-бітва). Такім чынам, яно азначае або «багністы хваёвы лес» або «хваёвы лес, у якім была бітва».

Магчыма назва і адбываецца ад германскага слова brenan ( спаліць, гарэць), таму што выкорчванне ў той час выраблялі агнём.

## Гарады акруговага падначалення 
* Патсдам
* Котбус
* Брандэнбург-на-Хафелі
* Франкфурт-на-Одэры

## Адносіны з Беларуссю 
Брандэнбург уваходзіць у лік федэральных зямель ФРГ, з якімі Рэспубліка Беларусь падтрымлівае найбольш інтэнсіўнае ўзаемадзеянне ў розных сферах. У 2009 тавараабарот паміж Беларуссю і Брандэнбургам склаў 43,4 млн долараў. Экспарт Беларусі — 7,5 млн, імпарт — 35,9 млн. Аснова беларускага экспарту — прадукцыя дрэваперапрацоўкі, тэкстыль, вырабы з металу, машыны. Імпартуюцца прадукты харчавання, вырабы з драўніны, металу, прадукцыя хімічнай і фармацэўтычнай прамысловасці, электраабсталяванне, машыны.

## Вядомыя асобы 
* Вільгельм Кемпф
* Эрнст Эдуард Кумер

## Спасылкі 
* www.brandenburg.de — афіцыйны сайт
* ландшaфт гістарычнай зямлі Брандэнбург

Катэгорыя:Землі Германіі
Цюрынгія

**Цюрынгія** — федэральная зямля ФРГ. Сталіца — Эрфурт. Нараўне з Саксоніяй з’яўляецца адной з найболей эканамічна развітых федэральных земляў на ўсходзе.

Цюрынгія мяжуе з федэральнымі землямі Гесэн (270 км), Баварыя (381 км), Саксонія (265 км), Саксонія-Ангальт (296 км) і Ніжняя Саксонія (112 км).

* Запазычанасць: 6.325 € на душу насельніцтва (2002)
* Агульная запазычанасць: 15,2 мільярдаў € (2002)

## Вольныя гарады 
* Айзенах (EA)
* Веймар (WE)
* Гера (G)
* Зуль (SHL)
* Ена (J)
* Эрфурт (EF)

## Вядомыя асобы 
* Роберт Энке
* Хуга Шмайсер
* Альфрэд Брэм

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* www.thueringen.de — афіцыйны сайт
* Цюрынгія (Нямецкая мова)


Катэгорыя:Землі Германіі
Агульны Сырт

**Агульны Сырт** — узгорыста-увалістае ўзвышша (сырт) на паўднёвым усходзе Еўрапейскай часткі Расіі.

Працягваецца ў шыротным кірунку на 500 км; на ўсходзе прымыкае да гор Паўднёвага Урала. Вышыня да 405 м, найвышэйшы пункт — гара Мядзведжы лоб (Арапава гара) — 405 м.

Па Агульным Сырце праходзіць водападзел паміж басейнамі рэк Волгі і Урала. Гэтым і тлумачыцца першая частка тапоніма — «Агульны», сырт падзяляе воды двух басейнаў на ўсім сваім працягу.

Сырт складзены пясчанікамі, глінамі, вапнякамі пермскага і мезазойскага ўзросту. Для Агульнага Сырта характэрныя платападобныя водападзелы і ступеньчатасць схілаў. Месцамі сустракаюцца купалападобныя астанцы — шыханы. Развіты карст. На тэрыторыі Агульнага Сырта размешчаныя стэпы, з перавагай дзернавінна-злакавых.

Вядомыя рэкі, якія бяруць пачатак на ўзвышшах, — Самара, Мача, Бароўка, Бузулук, Вялікі Іргіз (басейн Волгі), Чаган (басейн Урала).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Рэльеф Казахстана
Землі Германіі

**Зямля** ў Федэратыўнай Рэспубліцы Германія з’яўляецца суб’ектам міжнароднага права.

У прастамоўі часта ўжываюць тэрмін **Федэральная зямля**, але ў юрыдычных дакументах як Канстытуцыя Германіі або канстытуцыях земляў такі тэрмін не выкарыстоўваецца, бо германскія землі разам утвараюць Федэратыўную Рэспубліку Германія і не з'яўляюцца адміністрацыйнымі адзінкамі Германіі.

## Літаратура 
*Werner Kunzel/Werner Rellecke: *Geschichte der deutschen Lander*; Munster 2005, ISBN 3-402-03416-6
*Hans Geog Wehling: Die deutschen Lander. Geschichte, Politik, Wirtschaft; 2004, ISBN 3-531-43229-X
*Sven Leunig: Die Regierungssysteme der deutschen Lander, 2007, 3825228444


Катэгорыя:Спісы:Германія
Саюз 90/Зялёныя

**Саюз 90/Зялёныя** () — партыя ў Германіі, заснаваная 16 чэрвеня 2007 года. «Зялёныя» звязаныя з еўрапейскімі экалагічнымі партыямі. Характэрнай рысай іх праграмы з’яўляецца спалучэнне рынкавай эканомікі з патрэбай аховы прыроды і навакольнага асяроддзя пад кантролем дзяржавы.

З партыяй «Саюзам 90/Зялёныя» звязаны няўрадавы Фонд Генрыха Бёля. Колькасць членаў партыі: 61 005 (па стане на 2013 год).

## Гісторыя 
У 1979 годзе ў ФРГ на федэральным узроўні была створана Партыя зялёных. 24 лістапада 1989 года ў ГДР у выніку з’яднання трох некамуністычных палітычных груп быў заснаваны «Саюз 90». У 1993 г. яны аб’ядналіся. У 1998—2005 гг. партыя разам з сацыял-дэмакратамі фарміравала кааліцыйны ўрад Германіі.

Падчас выбараў у Бундэстаг 2017 года партыя набрала 8,9 % галасоў. Пасля апрацоўкі даных з усіх акруг ЦВК Германіі паведаміла, што альянс ХДС/ХСС набраў 33 % (ХДС — 26,8 %, ХСС — 6,2 %). Другое месца заняла Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі (СдПГ) з вынікам 20,5 %. Трэцяй стала партыя «Альтэрнатыва для Германіі», якая набрала 12,6 %. Таксама пяціадсоткавы бар’ер пераадолелі Свабодная дэмакратычная партыя — 10,7 %, «Левыя» — 9,2 %, «Зялёныя» — 8,9 %. Усе яны былі прадстаўлены ў Бундэстагу таго склікання. Гэта дало магчымасць атрымаць лепшы вынік, чым на мінулых выбарах у 2013 годзе (было 63 чалавека ў парламенце). Партыя пасля выбараў 2017 года змагла накіраваць у парламент 67 чалавек.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Германіі

Катэгорыя:Зялёныя палітычныя партыі
Данецкі краж

thumb|300px|Данецкі краж
**Данецкі краж** — узвышша на поўдні Усходне-Еўрапейскай раўніны, на мяжы Украіны і Расіі. 

Працягласць каля 370 км, шырыня 160 км. Сярэдняя вышыня ад 200 да 300 метраў, найвышэйшы пункт — Магіла-Мячэтная, 367 метраў над узроўнем мора (г. Пятроўскае, Луганская вобласць).

Складзены пераважна з пясчанікаў, вапнякоў і сланцаў, з якімі звязаны радовішчы каменнага вугалю (гл.  Данецкі вугальны басейн), поліметалічных руд, будматэрыялаў, хімічнай сыравіны.

Для рэльефу характэрна спалучэнне хвалістых міжрэччаў і глыбока ўрэзаных (да 150 м) рачных далін. Ярыстая эрозія, трапляецца карставы рэльеф.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад -6 да -8 °С, ліпеня 21—22 °С. Ападкаў 400—500 мм за год. Захаваліся ўчасткі шыракалістых лясоў (дуб, ясень, клён) і стэпаў.

## Літаратура 
* Данецкі краж // 


Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Украіны
Катэгорыя:Геаграфія Данецкай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Луганскай вобласці
Паўночныя Увалы

**Паўночныя Увалы** — узгорыстае ўзвышша ў паўночнай частцы Усходне-Еўрапейскай раўніны. Водападзел басейна рэк Волгі і Паўночнай Дзвіны Даўжыня каля 600 км. Вышыня да 293 м. Складзена ледавіковымі і флювіагляцыяльнымі адкладамі, на найбольш падвышаных участках развітыя выхады карэнных парод. Хваёвая расліннасць, месцамі моцна забалочаная.

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Валагодскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Кіраўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Комі
Слабадское ўзвышша

**Слабадское ўзвышша** — узвышша ў Еўрапейскай частцы Расіі ў паўночна-заходняй частцы Смаленскай вобласці. Утварае міжрэчча рэк Касплі, Ельшы, Заходняй Дзвіны. Пераважныя адзнакі – 210-220 м, максімальныя да 290 м. Рэльеф перасечаны буйна-ўзгорыстаградавы, складанай будовы, складзены з марэнных узгоркаў і град, друмлінаў і озаў; таксама прадстаўленыя замкнёныя катлавіны. Частка тэрыторыі забалочаная (паўднёва-ўсходні ўскраек).

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Кякурны

**Востраў Кякурны** () — узбярэжны астравок у бухце Гертнера (Тауйская губа Ахоцкага мора). Знаходзіцца за 700 м ад мыса Чырвоны, уяўляе сабою скалу вышынёй 21 метр. Навалы чаек. Уваходзіць у склад муніцыпальнага ўтварэння «горад Магадан».

Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Астравы Магаданскай вобласці
Востраў Іоны

**Востраў Іоны** — стромкія скалы ў Ахоцкім моры, размешчаныя за 250 км на поўнач ад Сахаліна, вышынёй каля 300 м. Востраў незаселены, на ім размешчаная толькі аўтаматычная метэаралагічная станцыя і пустуючая хатка, невядома кім пабудаваная. Людзі прыбываюць туды раз у год, каб змяніць батарэі на станцыі. На востраве размешчаны вялізны птушыны базар і логавішча сівучаў на прылеглых да яго абломках скал.

Адносіцца да Хабараўскага края; з прылеглай тэрыторыяй з’яўляецца помнікам прыроды рэгіянальнага значэння плошчай 80 тыс. га.

Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Астравы Хабараўскага края
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Надаб

, XIX ст.)]]
**Надаб**, **Надаў** () — сын Аарона і яго жонкі Элішэбы (Елізаветы), які разам са сваім бацькам і братам Абігу быў далучаны да сану свяшчэннікаў. Але пры асвяшчэнні скініі ён, паводле біблейскага падання, быў спалены нябесным агнём за ўскурэнне свяшчэннага састава чужым агнём, а не ўзятым з алтара.

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кніга Левіт
Катэгорыя:Персанажы Пяцікніжжа
Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Шлезвіг-Гольштэйн

**Шлезвіг-Гольштэйн** () — федэральная зямля ФРГ, размешчаная на поўначы краіны. Сталіца — горад Кіль. Займаючы плошчу 15 761,4 км², Шлезвіг-Гольштэйн з'яўляецца адной з самых маленькіх земляў у краіне. На поўначы мяжуе з Даніяй, на поўдні — з вольным горадам Гамбургам, а таксама з землямі Мекленбург-Пярэдняя Памеранія і Ніжняя Саксонія.

## Геаграфія 
Шлезвіг-Гольштэйн займае поўдзень паўвострава Ютландыя і мяжуе з Даніяй на поўначы, Паўночным морам на захадзе, Балтыйскім морам і федэральнай зямлёй Мекленбург — Пярэдняй Памераніяй на ўсходзе і землямі Ніжняя Саксонія і Гамбург на поўдні.

## Эканоміка 
* Запазычанасць: 6.958 € на душу насельніцтва *(2002)*
Асноўныя галіны гаспадаркі — лагістыка (марскія і шашэйныя транспартныя перавозкі), сельская гаспадарка, рыбная і марская здабыча.

## Рэгіёны 
* Ангельн
* Дацкі Лес
* Дзітмаршэн
* Айдэрштат
* Голштынская Швейцарыя
* Лаўэнбург
* Паўночная Фрызія
* Пробштай
* Шванзэн
* Штормарн
* Вагрыя
У склад федэральнай зямлі ўваходзяць 11 раёнаў і 4 гарады зямельнага падначалення.

## Вядомыя асобы 
* Карл Фрыдрых фон Вайцзекер
* Герман Вейль
* Джакома Меербер

## Гл. таксама 
* Горад Ютэрзен
* Царква Святой Марыі
* Горад Мёльн

## Спасылкі 
* www.schleswig-holstein.de  — афіцыйны сайт Шлeзвіг-Гольштэйн


Катэгорыя:Землі Германіі
Прыволжскае ўзвышша

]]
**Прыволжскае ўзвышша** — узвышша ўздоўж правага берагу Волгі, ад горада Ніжняга Ноўгарада да горада Валгаграда. Вышыня да 375 м (Жыгулі).

Складзенае мезазойскімі і палеагенавымі пяскамі, глінамі, мергелямі, мелам, апокамі. На поўначы і ў месцах тэктанічных валаў і купалаў выходзяць палеазойскія вапнякі і даламіты. Усходнія і паўночныя схілы Прыволжскага ўзвышша стромкія, заходні схіл спадзісты. Пераважае эразійны рэльеф, ускладнены ўздоўж берагу Волгі апоўзнямі; у шэрагу месцаў развіты карст; лесастэпавыя і стэпавыя ландшафты. Тэрыторыя моцна разараная (асноўныя культуры: пшаніца, кукуруза).

Карысныя выкапні: нафта, гаручыя газы і сланцы, фасфарыты, мінеральныя будаўнічыя матэрыялы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Приволжская возвышенность // географическая энциклопедия

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Татарстана
Катэгорыя:Геаграфія Валгаградскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Саратаўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Пензенскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Самарскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Ніжагародскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Чувашыі
Леапольд Іванавіч Родзевіч

**Леапольд Іванавіч Родзевіч** (, фальв. Кур'янаўшчына, Вілейскі павет, цяпер , Мінская вобласць — ) — беларускі драматург, тэатральны і нацыянальны дзеяч.

## Біяграфічныя звесткі 
Паходзіў са збяднелага шляхецкага роду. Брат Часлава Родзевіча.
, Леапольд Родзевіч, Язэп Лагіновіч. 1923]]
У 1909 скончыў гарадское вучылішча ў Вілейцы. Пад уплывам «Нашай нівы» пачаў пісаць па-беларуску. У 1914 пераехаў у Вільню, перад наступленнем нямецкіх войск у 1915 годзе пакінуў горад. З 1919 года жыў у Мінску, у 1921 годзе зноў вярнуўся ў Вільню. Рэдагаваў беларускія газеты ў Вільні: «Беларускі звон», «Наша будучыня» (1922—1923), з 1921 дзеяч Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі (БРА). Адзін з ініцыятараў уступлення ў 1923 БРА ў КПЗБ. Арыштоўваўся ў 1923. У 1924 сакратар Гродзенскага падпольнага акружкама КПЗБ. З-за пераследу ўладаў увосень 1925 перабраўся ў Мінск. Кіраваў замежнай рэдакцыяй прадстаўніцтва ЦК КПЗБ пры ЦК КП(б)Б, быў рэдактарам «Бюлетэня ІДК КПЗБ», у 1925-34 рэдактар газеты «Чырвоны сцяг» і часопіса «Бальшавік», працаваў у Камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі пры АН БССР.

Арыштаваны ДПУ БССР 18.7.1933 года па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра». Адпраўлены ў Саратаў, дзе працаваў у лясніцтве. Паўторна арыштаваны ў 1938 годзе. Дакладная дата гібелі невядомая.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1912. Аўтар п'ес: «Пакрыўджаныя», «Блуднікі», «Збянтэжаны Саўка», «Пасланец», «Багаты і бедны», «Досвіткі», «Кавалі», «Конскі партрэт», зборнікаў вершаў: «Беларусь» (1922), «На паняволеных гонях» (1928), зборнікаў апавяданняў: «Рэвалюцыйным шляхам» (1928), «Вогнішча барацьбы» (1930).

Многія творы Леапольда Родзевіча, асабліва «Збянтэжаны Саўка», ставяцца тэатральнымі калектывамі Беларусі.

## Бібліяграфія 
* Пакрыўджаныя: Драма. Мн., 1921;
* Сцэнічныя творы. Вільня, 1921;
* Беларусь: (Вершы). Вільня, 1922;
* Досвіткі: (Драматычныя сцэнкі). Вільня, 1922;
* Сцэнічныя творы. Вільня, 1925;
* На паняволеных гонях: Вершы. Кракаў, 1928 (падпольнае выданне);
* Рэвалюцыйным шляхам: Апавяданні з жыцця Заходняй Беларусі. Мн., 1928;
* Вогнішча барацьбы: Апавяданні з жыцця Заходняй Беларусі. Мн., 1930;
* Sceničnyja twory. Wilnia, 1933;
* Збянтэжаны Саўка: Жарт. Мн., 1964.

## Літаратура 
* Календарыюм // «Czasopis», 06'2005;
* *Ліс А.* Паміж літаратурай і палітыкай: драма аднаго рамантыка (Пра Л. Родзевіча) // Спадчына. — 1997. — № 3.
* *Трус М.* Лісты Леапольда Родзевіча да Уладзіміра Жылкі, або Тэксталагічная гісторыя пра “літаратурнага каня” // Маладосць. – 2023. – № 3. – С. 78 – 88.
* *Трус М.* [https://zviazda.by/be/news/20230622/1687450676-nespadzyavany-yubiley ] // Літаратура і мастацтва. ‒ 23.06.2023. – № 25 (5234). – С. 10.

## Спасылкі 
* Леапольд Родзевіч. Выбраныя творы  — Эл.рэсурс knihi.com

Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Кніга Левіт

**Кніга «Левіт»** (, **Ва-ікра** — «І прызваў»; ; ) — кніга Бібліі, цалкам прысвечаная апісанню шматлікіх абрадавых інструкцый і настаўленняў. Галоўнае месца сярод іх займаюць настаўленні, якія адносяцца да багаслужэння і культу. У прыватнасці, даюцца дакладныя ўказанні, як здзяйсняць абрад ахвярапрынашэння, прычым па кожнаму з відаў ахвяр. Далей ідуць прадпісанні, якія адносяцца да ежы: што і калі можна есці, а чаго нельга. Дазваляецца есці толькі мяса жвачных і парнакапытных жывёл. Вялікая колькасць відаў жывёл аб’яўляецца нячыстымі, і ўжыванне іх мяса ў ежу прызнаецца перад Богам цяжкім грахом. Апавяданне пра падзеі далёкага мінулага яўрэяў у кнізе «Левіт», як і ў іншых кнігах Пяцікніжжа Майсея, увесь час пераплятаецца з павучаннямі, як паводзіць сябе, каб заваяваць і захаваць прыхільнасць Бога. Падаюцца павучэнні на санітарна-гігіенічныя, гаспадарчыя, юрыдычныя, маральна-этычныя і іншыя тэмы. Апрача гэтага, у ёй змяшчаецца багата пазнаваўчага матэрыялу этнаграфічнага характару з жыцця старажытнаяўрэйскага народа.

## Біблія Францыска Скарыны 
Кніга «Левіт» у выданні Ф. Скарыны захавалася ў 15 асобніках. На тытульным аркушы змешчана тэматычная гравюра, зверху якой надпіс: «*Господь бог глаголеть к Моисею у храму Свѣдення*». Прадмова пачынаецца на адваротным баку тытульнага аркуша і заканчваецца на а. 6 віньеткай, а на л. 6 адв. зноў паўторана гравюра Трэбніка. Пад ёй тлумачальны тэкст: «*То ест образ требнинка, на нем же приношаше Арон жертвы господу богу. Он же стоиваше во притворе храмове. И на той крате, еже висить посреди его, паляху жертвы; огнь же всегда горяше зысподу на огнищи его*».

Перад пачаткам тэксту кнігі «Левіт» паўтараецца застаўка з кнігі «Песня песняў». На а. 42 адв. паўтораны і гравюрны партрэт Аарона з надпісам: *"Сей ест Аарон, архиерей найвышший сынов ізраилевых, брат Моисеев, правнук Леувиев. От него же называется книга сня — «Леувит»*. Сама гравюра тут адрозніваецца ад першага варыянта, змешчанага ў кнізе «Выхад», светлымі прасветамі паміж рукамі Арона і слупамі аркі, а таксама чорна-белымі квадратамі падлогі, на якой ён стаіць.

## Пераклады
* Кніга Левіт (Скарына) (Третие книги Моисеовы, зовемые от Евреи Ва-икра, по-греческии Леувитикосъ, по латине Оферториусъ, по-руски же Леувитъ)
* Трэцяя кніга Масеява - Левіт у перакладзе Яна Станкевіча і Майсея Гітліна 
* Лявіт у перакладзе Васіля Сёмухі 
* Кніга Сьвятарская ў перакладзе Уладзіслава Чарняўскага 
* Кніга Святарская ў перакладзе Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь
* Лявіт у перакладзе Антонія Бокуна
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пяцікніжжа
Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету
Кулон (адзінка вымярэння)

**Куло́н** (пазначэнне: **Кл**, **C**) — адзінка вымярэння электрычнага зарада і колькасці электрычнасці ў сістэме СІ.

Кулон роўны колькасці электрычнасці, якая праходзіць праз папярочные сячэнне правадніка пры сіле току 1&nbsp;А за час 1&nbsp;с.

:  1 \,\mathrm{C} = 1 \,\mathrm{A} \cdot 1 \,\mathrm{s}

Адзінка названая ў гонар французскага фізіка і інжынера Шарля Кулона.

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:СІ
Фарад

**Фара́д** (пазначэнне: **Ф**, **F**) — адзінка вымярэння электрычнай ёмістасці ў сістэме СІ (да 1978 года называлася **фара́да**).

Фарад роўны электрычнай ёмістасці кандэнсатара, пры якой зарад у 1 кулон стварае паміж абкладкамі кандэнсатара рознасць патэнцыялаў 1 вольт.
: 1 Ф = 1 Кл/1 В = .
: Ф = А² · с4 · кг−1 · м−2 = Дж/В² = Кл²/Дж = А · с / В = с/Ом.

Адзінка названая ў гонар англійскага фізіка Майкла Фарадэя.

Фарад — вельмі вялікая ёмістасць. На практыке сутыкаюцца з ёмістасцямі, якія вымяраюцца ў *мікра-* і *пікафарадах*.

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

У тэкстах на мовах, дзе ўжываюць лацінку, вельмі часта пры пазначэнні мікрафарад у тэксце замяняюць літару µ (мю) на лацінскую u (uF замест µF) праз падабенства выгляду і адсутнасці ў раскладцы грэчаскіх літар.

## Гл. таксама 
* Сантыметр — адзінка ёмістасці ў СГСЭ.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:СІ
Славяне

[thumb|Нацыянальны сцяг усіх славян, зацверджаны на панславянскім з’ездзе ў [Прага|Празе (1848)]]
**Славя́не** — найбуйнейшая ў Еўропе этна-моўная супольнасць індаеўрапейскага паходжання.

У цяперашні час славяне расселеныя на шырокай тэрыторыі Цэнтральнай, Паўднёвай і Усходняй Еўропы і далей на ўсход — аж да Далёкага Усходу Расіі. Славянская меншасць маецца таксама ў дзяржавах Заходняй Еўропы, Амерыкі, Закаўказзя і Сярэдняй Азіі. Агульная колькасць славян — 250—300 млн чалавек, з іх каля паловы — рускія (137 млн).

## Сучасныя славянскія народы 
* **Заходнія славяне**
:: Лужычане
:: Палякі
:: Славакі
:: Чэхі

* **Паўднёвыя славяне**
:: Балгары
:: Баснійцы
:: Гараны
:: Македонцы
:: Сербы
:: Славенцы
:: Харваты
:: Чарнагорцы

* **Усходнія славяне**
:: Беларусы
:: Рускія
:: Украінцы

## Гл. таксама 
* Лех, Чэх і Рус

## Літаратура 
* 
* *А. А. Щербаков*. «Онъ» и «Азъ». История термина «славяне» (Исторические чтения) // Звезда (СПб.). — 1993. — № 5. — С. 174—197. — ISSN 0321-1878 

## Спасылкі 
* Партал панславяністаў
Балты

**Балты** — злучнасць індаеўрапейскіх этнасаў, якія размаўляюць ці размаўлялі на балтыйскіх мовах.

## Гісторыя 
Фарміраванне балтаў адбылося ў эпоху неаліту ў 3—2 тыс. да н.э., калі носьбіты культуры шнуравой керамікі праніклі ў сярэднюю і паўночную Еўропу і асімілявалі мясцовае насельніцтва. Арэал пашырэння балтаў ахопліваў басейны Віслы, Нёмана, Заходняй Дзвіны. У бронзавым веку балты займалі вельмі вялікую тэрыторыю. Яна распасціралася ад вярхоўяў ракі Волгі на ўсходзе амаль да ракі Одэр на захадзе. На поўначы землі балтаў даходзілі да Фінскага заліва, на поўдні — да Сярэдняга Падняпроўя. У канцы 3 тыс. да н.э. — 6 ст. складалі асноўную частку насельніцтва земляў сучаснай Беларусі. У 2-й пал. 1 тыс. усходнія балты былі выцесненыя альбо асіміляваныя славянамі.

У пісьмовых крыніцах балты ўпершыню згадваюцца Тацытам (I ст. н.э.) у сувязі з промыслам бурштыну. У II—V стст. балты перажывалі свой «залаты век». У гэты час дасягнулі росквіту іх рамяство і гандаль.

У 9—12 ст. пісьмовыя крыніцы ўзгадваюць шэраг балцкіх этнасаў (прусы, ятвягі, куршы, латгалы, земгалы, літоўцы і г.д.), якія насялялі паўднёвае і ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага мора ад Віслы да Заходняй Дзвіны, а таксама паўночна-заходнюю частку сучаснай Беларусі.

Балты падзяляліся на заходніх, усходніх і дняпроўскіх. Заходнія балты займалі тэрыторыю ад Панямоння да Ніжняй Віслы. У Раннім сярэднявеччы сярод іх найбольш моцнымі былі прусы, яцвягі і куршы.
Усходнія балты жылі па берагах рэк Нёман, Заходняя Дзвіна, Вілія. Да іх належала племя літва. Пра дняпроўскіх балтаў мала што вядома. Усе яны растварыліся сярод славян, якія прыйшлі пазней. 

У 13 ст. рассяленне балтаў на поўдні і ўсходзе абмяжоўвалася умоўнай лініяй Гродна—Ваўкавыск—Слонім—Навагрудак—Браслаў. Балты, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, у большасці былі асіміляваныя славянскімі перасяленцамі, што паўплывала на адметнасці і характэрныя рысы мясцовага славянскага насельніцтва, яго мовы і культуры.

Асіміляцыя часткі балтаў продкамі беларусаў працягвалася да 1-ай пал. 19 ст. Сучаснымі балтыйскімі народамі з'яўляюцца літоўцы і латышы.

## Гл. таксама 
* Балцкая канцэпцыя

## Літаратура 
* ;
* *Седов В. В.* Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. — С. 138, 140.
* *Шадыра В. І.* Балты // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя — Мн., 1993. — С. 70—71.

## Спасылкі
Германцы

thumb|right|250px|Сям'я старажытных германцаў у 300-я гады н. э., гістарычная рэканструкцыя, 1913

**Старажытныя германцы** () — шырокі гурт плямёнаў, якія належалі да індаеўрапейскай сям'і моў і займалi да I ст. да н.э. тэрыторыю паміж ніжнім Рэйнам і Віслай, Дунаем і Балтыйскім і Паўночным марамі і паўднёвую Скандынавію.

## Гісторыя 
Самі германцы не мелі ўласнай агульнай для ўсіх плямёнаў назвы. Найстаражытная з вядомых культур германцаў — культура Ястарф (ніжняя Эльба і Ютландыя, VII ст. да н.э.). Адгэтуль германцы прасоваліся ў Скандынавію праз Паўночную Германію, а затым, з IV ст. да н.э., на працягу стагоддзяў паступова распаўсюджваліся ў паўднёвым кірунку. Пры гэтым яны ўваходзілі ў судотык з кельтамі і выцяснялі іх; адначасова шматлікія германскія плямёны выпрабоўвалі кельцкі ўплыў.

## Гл. таксама 
* Кімбры

## Спасылкі 

Катэгорыя:Саюзнікі і ворагі Старажытнага Рыму
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Індаеўрапейскія мовы

**Індаеўрапейскія мовы** — самая распаўсюджаная ў міры моўная сям'я. Прадстаўленая на ўсіх заселеных кантынентах Землі, лік носьбітаў перавышае 2,5 млрд. Паводле сучасных гледжанняў шматлікіх лінгвістаў, з'яўляецца часткай макрасям'і настратычных моў.

Тэрмін «індаеўрапейскія мовы» () быў упершыню ўведзены англійскім даследчыкам Томасам Юнгам у 1813. Часам раней індаеўрапейскія мовы зваліся «арыйскімі», аднак у цяперашні час гэтым тэрмінам называецца падсям'я індаеўрапейскіх моў, якая ўключае ў сябе нурыстанскую галіну і індаіранскія мовы.

## Паходжанне і гісторыя 
Мовы індаеўрапейскай сям'і паходзяць ад адзінай праіндаеўрапейскай мовы, носьбіты якой жылі парадку 5—6 тыс. гадоў назад. Існуе некалькі гіпотэз аб месцы зараджэння праіндаеўрапейскай мовы, у прыватнасці, завуць такія рэгіёны, як Усходняя Еўропа, Блізкі Усход, стэпавыя тэрыторыі на стыку Еўропы і Азіі. З вялікай верагоднасцю старажытнымі індаеўрапейцамі (або адной з іх галін) можна лічыць так званую «ямную культуру», носьбіты якой у III тыс. да н.э. насялялі ўсход сучаснай Украіны і поўдзень Расіі. http://napoleone.narod.ru/study/sub/jazik/indo.gif

## Склад 
thumb|300px|Індаеўрапейскія мовы

Індаеўрапейская сям'я ўключае ў сябе албанскую, армянскую, грэчаскую мовы і раманскую, германскую, кельцкую, балтыйскую, славянскую, іранскую, індыйскую, анаталійскую (хета-лувійскую), тахарскую і італійскую моўныя групы. Пры гэтым анаталійская, тахарская і італійская групы прадстаўлены толькі мёртвымі мовамі.

Прызнаючы асаблівы характар хета-лувійскай (анаталійскай) групы адносна астатніх, даследчыкі інтэрпрэтуюць індаеўрапейскую сям'ю як (макра)сям'ю, якая складаецца з двух падсямей — хета-лувійскай (анаталійскай) і ўласна індаеўрапейскай, макрасям'я называецца інда-хецкай. Абгрунтавана адасобленае вылучэнне і тахарскіх моў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2


Катэгорыя:Мовы Еўразіі
Катэгорыя:Індаеўрапейцы
Італікі

**Італікі** () — плямёны індаеўрапейскай групы, якія ў старажытнасці засялялі Апенінскі паўвостраў і гаварылі на італійскіх мовах. Розніліся моваю, памерамі тэрыторыі, колькасцю насельніцтва, узроўнем культуры і эканомікі. У 1-м тысячагоддзі да н.э. падзяліліся на 2 галіны: лаціна-фалікскую (жылі ў Лацыі і паўднёвай Этрурыі) і оскска-умбрскую (займалі землі да Паўднёвай Італіі). Паводле падання Рым заснаваны лацінскімі каланістамі ў 8 стагоддзі да н.э. Італікі страцілі самастойнасць, частка іх зямель трапіла пад уладу Рыма. У выніку Саюзніцкай вайны 90-88 гг. да н.э. італікі атрымалі правы рымскіх грамадзян, на працягу 1 стагоддзя н.э. раманізаваны.

## Гл. таксама 
* Лігуры

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Італійскія народы
Індыйцы

**Інды́йцы** (, ) — палітычная нацыя, грамадзяне і выхадцы з Індыі, таксама агульная назва народаў Індыі. 9 ліпеня 2016 г. у самой Індыі налічвалася 1 327 094 040 чал..

Вылучаюць некалькі соцень этнасаў. Перапісы ў Індыі не фіксуюць этнічны чыннік жыхароў, аднак вызначаюць мовы і рэлігіі насельніцтва. Перапіс 2001 г. зафіксаваў 122 мовы і 234 дыялекты з колькасцю носьбітаў не меней за 10 000 чал. У 2011 г. 79,8 % індыйцаў спавядалі індуізм, 14,23 % — іслам, 2,3 % — хрысціянства, 1,72 % — сікхізм, 0,7 % — будызм, 0,37 % — джайнізм, 0,9 % — іншыя рэлігіі (бахаізм, зараастрызм, сарнаізм і г. д.). Выключэнне складаюць так званыя *даліт* ), або прызнаныя касты і плямёны () — прадстаўнікі этнічных і этнарэлігійных меншасцей, якія маюць пашыраныя правы для захавання сваёй ідэнтычнасці. У 2013 г. спіс *даліт* налічваў 645 такіх груп.

Найстаражытнейшы антрапалагічны субстрат складалі ведоідная, паўднёваіндыйская і паўднёваазіяцкія расы, пазней часткова выцесненыя інда-міжземнаморскай. У выніку іх змяшэння ўзнікла мноства пераходных падтыпаў. Ведоідныя рысы найбольш яскрава праяўляюцца ў малых народаў Паўднёвай і Цэнтральнай Індыі, паўднёваазіяцкія — на паўночным усходзе краіны і ў прыгімалайскіх раёнах. На поўначы і ў цэнтральнай частцы Індыі пераважае насельніцтва, якое размаўляе на мовах індаарыйскай групы, на поўдні — дравідыйскай сям’і, у Цэнтральнай Індыі — мунда (аўстраазіяцкая сям’я), на поўначы жывуць горныя народы, якія размаўляюць на мовах цэнтральнай групы сіна-тыбецкай сям’і.

У 2 тысячагоддзі да н.э. пачаў фарміравацца індуізм, які ўвабраў у сябе мноства культаў абарыгеннага насельніцтва (Шывы, Крышны, багінь-маці і інш.). З’явіліся перадумовы для фарміравання агульнаіндыйскай культуры. Тэндэнцыя называць усіх жыхароў Індыі адзіным словам, якое не было этнонімам, прасочваецца са старажытнаіранскіх надпісаў VI ст. да н.э. і твораў старажытнагрэчаскіх аўтараў IV—III стст. да н.э., паходзіць ад ракі Інд.

## Літаратура 
* Народы мира. М.: Советская энциклопедия, 1988. С. 176—178.

Катэгорыя:Народы Індыі
Персы

**Персы**, фарсы — іранскі народ, складае каля паловы насельніцтва Ірана. Жывуць галоўным чынам у Цэнтральным і Усходнім Іране. Гавораць на персідскай мове. Антрапалагічна належаць да паўднёвай галіны вялікай еўрапеоіднай расы.

## Этнагенез 
Пранікненне іранскіх плямён на тэрыторыю сучаснага Ірана адносіцца, як мяркуюць, да 2-га тыс. да н.э. (паводле меркавання адных вучоных — з Сярэдняй Азіі, па меркаванні іншых — з Закаўказзя). Персідскія плямёны займалі пануючае становішча ў дзяржаве Ахеменідаў. У наступным этнагенезе персаў удзельнічалі таксама арабскія, цюркскія і мангольскія плямёны. Сур'ёзнай гістарычным рубяжом з'яўляецца заваяванне Ірана арабамі. Персы прынялі іслам і зведалі значны ўплыў арабскай культуры і мовы (7 ст.). У 11-12 стст. тут з'явіліся туркі-сельджукі, у 13-14 стст. Іранам правіла мангольская дынастыя Хулагуідаў, у 16 — дынастыя Селеўкідаў, у 18 — цюркская дынастыя Каджараў. Усе яны пакінулі свой след, але і ад персаў іншыя народы таксама шмат перанялі.

У сярэдзіне 19 ст. пачалося фарміраванне персідскай нацыі; працэс асіміляцыі персамі іншых народнасцей Ірана (асабліва размаўляючых на мовах іранскай групы) працягваецца і ў цяперашні час. Па рэлігіі — мусульмане шыіцкага толку. Да арабскага заваявання персы вызнавалі зараастрызм, які захаваўся ў некалькі змененым выглядзе ў гебраў. У Індыі іх завуць парсамі, а іх вучэнне — парсізм. У старажытнасці было распаўсюджаным маніхейства.

На працягу многіх стагоддзяў Іран быў манархіяй. Тытул кіраўніка — шах, падзішах(«цар»), шах-ін-шах(«цар цароў»). З 1979 г. Іран — ісламская рэспубліка.

## Вядомыя персы 
* Аль-Біруні

Катэгорыя:Іранскія народы
Катэгорыя:Народы Ірана
Ябланавы хрыбет

**Я́бланавы хрыбет** () — горны хрыбет пераважна з сярэднягорным рэльефам у цэнтральнай частцы Забайкалля, пераважна на тэрыторыі Забайкальскага края.

Даўжыня хрыбта каля 650 км, найбольшая шырыня больш за 80. Складзены гранітамі, крышталічнымі сланцамі, пясчанікамі. Распаўсюджаныя сляды старажытнага зледзянення. Схілы хрыбта параслі лістоўнічнымі, хваёвымі, радзей — піхтава-яловымі лясамі. Вышэй 1300—1400 м лясы змяняюцца горнай тундрай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* *Пузырёв С.* Почему водораздел в Забайкалье называется Яблоновым?

Катэгорыя:Горы Расіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края
Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Паўночны Каўказ

**Паўночны Каўказ** — геаграфічная вобласць, якая ўключае Перадкаўказзе, паўночную частку схілу Вялікага Каўказскага хрыбта (выключаючы яго ўсходнюю частку, якая адносіцца да Азербайджану), заходнюю частку паўднёвага схілу да ракі Псоу (па якой праходзіць мяжа паміж Расіяй і Абхазіяй).

На Паўночным Каўказе знаходзяцца субьекты Расійскай Федэрацыі: Краснадарскі край, Стаўрапольскі край, Растоўская вобласць, Калмыкія, Адыгея, Дагестан, Карачаева-Чаркесія, Кабардына-Балкарыя, Паўночная Асеція, Інгушэція, Чачня.

## Спасылкі
Грэкі

**Грэкі** (, эліны) — народ, які насяляе Грэцыю і паўднёвую частку Кіпра (грэкі-кіпрыёты).

## Мова 
Мова — грэчаская грэчаскай групы індаеўрапейскай сям’і.

## Гісторыя 
Старажытныя грэкі стварылі высокую антычную цывілізацыю, якая адыграла вялікую ролю ў развіцці культуры Еўропы і Блізкага Усходу.

У Сярэднія вякі грэкі склалі асноўнае ядро Візантыйскай імперыі. Паступова яны асімілявалі мігруючыя з поўначы групы фракійцаў, ілірыйцаў, кельтаў, валахаў, славян, албанцаў. Асманскае панаванне на Балканах (XV ст. — 1-я палова XIX ст.) пакінула значны след у матэрыяльнай культуры і мове грэкаў.

У канцы XVIII ст. сярод грэкаў пачаўся нацыянальна-вызваленчы рух, які спрыяў пераадоленню абласных адрозненняў. У выніку рэвалюцыі 1821-29 была створана грэчаская дзяржава. (Гл. *Гісторыя Грэцыі*).

## Старажытныя грэкі 
## Пантыйскія грэкі 
## Сучасныя грэкі 
## Грэкі на Беларусі 
У 2009 г. 617 асоб у Рэспубліцы Беларусь вызначылі сваю этнічную тоеснасць як грэкі.

## Літаратура 
* Nicolucci, «Sull' Antropologia della Grecia» (1867)
* R. Virchow, «Alttrojanische Graber und Schadel»
* Teob. Fischer, «Die Balkan Halbinsel» (у «Allgem. Landerkunde», her. v. Kirchhoff)
* Deschamps, «La Grece d’aujourd’hui» (1892)
* Melingo, «Griechenland in unseren Tagen» (B., 1892).


Катэгорыя:Балканскія народы
Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы
Катэгорыя:Народы Грэцыі
Катэгорыя:Народы Кіпра
Катэгорыя:Народы Еўропы
Перадкаўказзе

**Перадкаўказзе** — тэрыторыя на поўначы ад Вялікага Каўказа, абмежаваная з поўначы Кума-Маныцкай упадзінай, з захаду Азоўскім морам і Керчанскім пралівам, з усходу Каспійскім морам.

Катэгорыя:Каўказ
Псоў

**Псоў** (, ) — рака на Заходнім Каўказе. На ўсім сваім працягу з’яўляецца дзяржаўнай мяжой паміж Расіяй (Краснадарскі край) і Абхазіяй. Бярэ пачатак на схілах гары Агепста. Даўжыня — 57 км, плошча басейна — каля 420 км². Упадае ў Чорнае мора.

Катэгорыя:Рэкі Абхазіі
Катэгорыя:Рэкі Краснадарскага края
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Чорнае мора
Станавы хрыбет

і Амурскай вобласці]]
**Станавы́ хрыбе́т**, таксама **Знешні Хінган** — горны хрыбет у паўднёвай частцы Далёкага Усходу Расіі працягласцю 700 км ад сярэдняй плыні ракі Алёкма да вытокаў ракі Учур. На захадзе злучаецца са Станавым нагор’ем, на ўсходзе — з гарамі Джугджур. З’яўляецца водападзелам рэк Паўночнага Ледавітага і Ціхага акіянаў.

Вышыня да 2412 м. Складзены сланцами і гнейсами, прадзёртымі інтрузіямі гранітаў. Радовішчы золата, рэдкіх металаў, жалезных руд, слюды. Характэрныя складчатыя сярэднегорныя плоскавяршынныя хрыбты, падзеленыя далінамі. Паўсюдна шматгадовамёрзлыя пароды. На схілах — лістоўнічная тайга, вышэй 1200 м — кедравы сланік і горная тундра.

Упершыню даследаваны і навукова апісаны расійскім даследчыкам А. Ф. Мідэндорфам.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Станово́й хребе́т // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн. 2006.
* 

## Спасылкі 
* Становой хребет // Топонимический словарь Амурской области. — Благовещенск: Хабаровское книжное издательство. — 2009. 

Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края
Паўднёвы Каўказ

**Паўднёвы Каўказ** — частка Пярэдняй Азіі, якую палітычна адносяць і да Еўропы. На поўначы, па галоўным хрыбце Вялікага Каўказа мяжуе з Расіяй, на поўдні — з Турцыяй і Іранам, на захадзе абмываецца Чорным морам, на ўсходзе — Каспійскім. Плошча Паўднёвага Каўказа -- 190 тыс. кв. км.

У расійскай і савецкай гістарыяграфіі і літаратуры рэгіён называюць **Закаўказзем**.

## Геалагічная будова 
Да Паўднёвага Каўказа адносяць:
* Паўднёвы схіл Вялікага Каўказа
* Калхідская нізіна
* Курынская западзіна

* Малы Каўказ
* Армянскае нагор’е
* Талышскія горы
* Ленкаранская нізіна

## Сучасны палітычны падзел 
* Краіны-члены ААН
** 
** 
** 

* Часткова прызнаныя краіны
** Рэспубліка Абхазія
** 

## Гісторыя 
Паўднёвы Каўка, як і ўвесь Каўказ, — важны геапалітычны рэгіён, які з глыбокай старажытнасці злучае краіны Усходу і Захаду і знаходзіўся на скрыжаванні гандлёвых шляхоў паміж Блізкім Усходам і Усходняй Еўропай, міграцыйных хваль, войск заваёўнікаў, якія імкнуліся авалодаць іншымі. Шырокія былі гандлёвыя і культурныя сувязі гэтых дзяржаў паміж сабой і з сумежнымі краінамі Еўропы і Усходу — Старажытнай Грэцыяй, Візантыяй, Рымам, Іранам, Індыяй, Кітаем і інш.

Тут у IX—VI стагоддзях да н. э. знаходзілася адна з найстаражытнейшых дзяржаў свету — Урарту, якая ахоплівала ў перыяд сваёй магутнасці ўсё Армянскае нагор’е, а бліжэй да нашай эры — Калхідскае царства, Каўказская Албанія. Ад старажытных цывілізацый засталіся шэдэўры архітэктуры, выбітныя літаратурныя помнікі.

Наяўнасць урадлівых зямель, водных рэсурсаў і спрыяльнага мяккага клімату садзейнічала стварэнню развітой сельскай гаспадаркі — ірыгацыйнага земляробства, жывёлагадоўлі на выпасе. Гандаль прыводзіў да развіцця рамёстваў, будаўніцтва гарадоў, развіцця транспарту.

З іншага боку, багатыя землі ўвесь час прыцягвалі ўвагу моцных і ваяўнічых суседзяў — спачатку гэта была Рымская імперыя, затым — Візантыя, арабы. У XIII—XV стагоддзях — татара-манголы і Тамерлан. Затым Паўднёвы Каўказ стаў аб’ектам саперніцтва паміж Персіяй (Іранам) і Асманскай імперыяй (Турцыяй). Сярэднявечча было часам бясконцых войнаў, генацыду, гандлю рабамі, феадальных канфліктаў і спусташальных паходаў чужаземных заваёўнікаў. Асабліва жорстка паўднёвыя суседзі абыходзіліся з хрысціянамі — грузінамі і армянамі. Крыху лягчэй было народам, якія прынялі іслам.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Каўказ
Ісахарава пакаленне

[thumb|left|250px|[Выява:Símbolo da tribo de Issacar.jpg|center|60px]]

**Ісахарава пакаленне** — вядзе сваю радаслоўную ад Ісахара, сына патрыярха Якава. Пры падзеле Палесціны гэтаму пакаленню была адведзена яе паўночная частка. У выданнях Ф. Скарыны гэтае біблейскае пакаленне названа Захаравым.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Днястроўскі ліман

thumb|right|Фатаграфія лімана са спадарожніка Landsat
**Днястроўскі ліман** — заліў на паўночна-заходнім узбярэжжы Чорнага мора, у які ўпадае рака Днестр. Размешчаны ў Адэскай вобласці на Украіне.

Заліў удаецца ў сушу з паўднёвага ўсходу на паўночны захад на 41 км, шырыня 4—12 км, глыбіня 2,6 м. Днястроўскі ліман аддзелены ад мора вузкай пясчанай касой Бугаз, у паўднёвай частцы якой ёсць праход да мора. На касе размешчаны курорт Караліна-Бугаз. Цячэнне ў лімане залежыць ад вятроў і паводак на Днястры. Зімой Днястроўскі ліман замярзае. На лімане размешчаныя парты Белгарад-Днястроўскі і Авідыёпаль. У самім Днястроўскам лімане таксама вылучаюць Карагольскі заліў. 

Раней Днястроўскі ліман звалі Авідыёвым возерам.

thumb|left|Ліман

## Спасылкі 
* Статыстычна даныя аб лімане
* Тапаграфічная карта паўночнай часткі лімана 
* Тапаграфічная карта паўднёвай часткі лімана

Катэгорыя:Азёры Адэскай вобласці
Катэгорыя:Днестр
Катэгорыя:Залівы Украіны
Катэгорыя:Лагуны
Зевулонава пакаленне

thumb|right|250px

**Зевулонава пакаленне** — паводле Бібліі, вяло сваю радаслоўную ад Зевулона, шостага і апошняга з сыноў патрыярха Якава. Пры падзеле Палесціны яно атрымала ад Ісуса Навіна лепшую частку зямлі на яе паўночным захадзе паміж Галілейскім возерам і Міжземным морам з пладароднай раўнінай і гарадамі Віфлеем, Назарэт, Кана Галілейская, Тыверыяда і інш. Племя вылучалася выяўнічасцю і храбрасцю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Кельты

**Ке́льты** (, ) — блізкія па мове і матэрыяльнай культуры індаеўрапейскія народы. У другой палове 1-га тысячагоддзя да нашай эры займалі шырокую тэрыторыю ў Еўропе і Малой Азіі. У нашы дні жывуць пераважна на Брытанскіх астравах і ў Брэтані.

## Паходжанне 
Упершыню ў грэчаскіх пісьмовых крыніцах кельты ўзгадваліся толькі ў сярэдзіне 1-га тысячагоддзя да н. э. Сучасныя лінгвісты лічаць, што пракельцкая мова вылучылася з агульнага індаеўрапейскага пласта ў канцы бронзавага веку, каля трох тысяч гадоў таму. Генетыкі адносяць старажытных кельтаў да носьбітаў ДНК-гаплагрупы R1b, якая ў наш час шырока распаўсюджана ў Заходняй Еўропе.

Археолагі звязваюць з’яўленне кельтаў непасрэдна з культурай палёў пахавальных урнаў (1300—750 гг. да н. э.). Яна ўзнікла на тэрыторыі сучаснай Паўднёвай Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі. Прадстаўнікі гэтай культуры займаліся земляробствам, шанавалі коней, былі выдатнымі ювелірамі і металургамі, выраблялі бронзу, пазней навучыліся здабываць і апрацоўваць жалеза. Дзяржанні іх мячоў па-майстэрску дэкараваліся, рабіліся металічныя каркасы і ўпрыгажэнні для шчытоў, былі вядомы кальчугі.

Прыблізна ў IX стагоддзі да н. э. сфарміравалася першасная ўласна кельцкая Гальштацкая культура. Тады ж кельты з’явіліся ў басейне ракі Дунай. Да IV ст. да н. э. яны насялілі тэрыторыі Альп, Галіі, Брытанскія астравы, занялі значную частку Пірэнейскага паўвострава, Паўночнай Італіі. У III ст. да н. э. частка кельтаў таксама рассялілася ў Малой Азіі.

## Сучасныя кельцкія народы 
* Брэтонцы
* Валійцы
* Ірландцы
* Корнцы
* Мэнцы
* Шатландцы

## Гл. таксама 
* Езус (кельцкая міфалогія)

## Спасылкі 
* CELTS 
* George McCartney, A Brief History of the Celts 
* Desmond Johnston, Some Thoughts on the Celts
* The Celts in Ancient History


Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы
Катэгорыя:Саюзнікі і ворагі Старажытнага Рыму
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Катэгорыя:Старажытныя народы
Асірава пакаленне

[thumb|right|250px|[Выява:Símbolo da tribo de Aser.jpg|center|60px]]

**Асірава пакаленне** — паводле Бібліі, сваю радаслоўную вяло ад Асіра (што ў перакладзе азначае: *шчаслівы*), другога сына патрыярха Якава. Яму належала самая пладародная паўночная частка зямлі Ханаанскай. Задаволенае сваім геаграфічным становішчам, яно не праяўляла ваяўнічасці і мірна жыло з суседзямі. Пасля падзелу Ізраільска-Іудзейскага царства на два самастойныя царствы яно падтрымлівала сувязі з іудзейскім Іерусалімам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Данава пакаленне

[thumb|right|250px|[Выява:Símbolo da tribo de Dã.jpg|center|60px]]

**Данава пакаленне** — паводле Бібліі, паходзіла ад Дана, пятага сына патрыярха Якава. Племя гэта вылучалася ваяўнічасцю і па колькасці ўступала толькі Іудзіну пакаленню. Займала невялікую па памерах тэрыторыю Ханаана па суседству з філісцімлянамі, таму часта падвяргалася нападам з боку апошніх. Пасля панавання цара Саламона ў далейшай біблейскай гісторыі Дана пакаленне больш не згадваецца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Нефілімава пакаленне

[thumb|right|250px|[Выява:Símbolo da tribo de Naftali.jpg|center|60px]]

**Нефілімава пакаленне** — паводле Бібліі, вяло сваю радаслоўную ад імені аднаго з сыноў Якава. Пры падзеле Палесціны заняло самую паўночную частку зямлі Ханаанскай, з прычыны чаго больш за ўсіх падвяргалася знешнім нападам і ўплывам і адно з першых было выведзена асірыйцамі ў палон. Прадстаўнік гэтага пакалення Товіт называецца ў Бібліі аўтарам адной з яе кніг ( кніга «Товіт»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Іудзіна пакаленне

]]

**Іудзіна пакаленне** — паводле біблейскага падання, сваю радаслоўную вядзе ад Іуды, чацвёртага сына патрыярха Якава ад Ліі. Іуда (**Іегуда**) у перакладзе азначае «пахвала» або «слава Богу». Імя гэта было надзвычай папулярным у яўрэйскай гісторыі. Першапачатковыя звесткі пра Іуду ў Бібліі надзвычай скупыя. Вядома толькі, што хоць ён і падзяляў з іншымі сваімі братамі нянавісць да Іосіфа, сына сваёй цёткі Рахілі, другой жонкі Якава, аднак быў больш памяркоўны і спагадлівы і параіў братам лепш прадаць Іосіфа праезжым купцам, чым забіць. 3 яго племені ў Бібліі выводзіцца радаслоўная Ісуса Хрыста. Калі пасля смерці цара Саламона адбыўся падзел яго царства, Іудзіна пакаленне стварыла асобнае Іўдзейскае царства, якое займала паўднёвую Палесціну са сталіцай Іерусалімам і праіснавала да заваявання яго Навухаданосарам II у 586 да н.э.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Армянская мова

**Армянская мова** () уваходзіць у фрыгійска-армянскую падгрупу грэка-фрыгійска-армянскай групы палеабалканской галіны індаеўрапейскай сям’і моў. Сярод іх з’яўляецца адной з старажытнапісьменных.

## Афіцыйны статус і выкарыстанне 
Мова армян, дзяржаўная мова Арменіі. Агульная колькасць носьбітаў па ўсім свеце — каля 9 мільёнаў чалавек.

Сучасная літаратурная мова мае 2 варыянты: усходні (дзяржаўная мова Арменіі) і заходні (сродак зносін армян за мяжой).

## Пісьменства 
Армянскі алфавіт створаны Месропам Маштоцам у 405—406 гг.

## Лінгвістычнае апісанне 
Фанетыка багатая зычнымі — 30 фанем; 6 галосных. Самая развітая і багатая граматычная катэгорыя — дзеяслоў.

## Гісторыя 
Гісторыя літаратурнай мовы падзяляецца на 3 лерыяды: старажытнаармянская мова вядома з часу стварэння армянскага пісьма (V ст.), вусны яе варыянт выйшаў з ужытку ў ХІ ст., пісьмова-літаратурная (грабар) існавала да канца ХІХ ст.; сярэдні лерыяд — XII—XVI ст.; з XVII ст. фарміруецца новая літаратурная армянская мова.

## Гл. таксама 
* Армянскі каляндар
* Карабахскі дыялект

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Мовы Арменіі
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Катэгорыя:Мовы Грузіі
Катэгорыя:Мовы Ірака
Катэгорыя:Мовы Кіпра
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Сірыі
Катэгорыя:Мовы Турцыі
Кельцкія мовы

**Кельцкія мовы** — група роднасных моў, якія ўваходзяць у склад індаеўрапейскай моўнай сям’і. Некалі на кельцкіх мовах гаварылі на шырокіх тэрыторыях Заходняй і Цэнтральнай Еўропы, цяпер яны захоўваюцца толькі на крайнім захадзе: у Ірландыі, Уэльсе, Брэтані, Шатландыі.

thumb|Кельцкія мовы ў XX стагоддзі.
У I тыс. да н.э. былі пашыраны ў Германіі, Францыі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Іспаніі, Паўночнай Італіі. Пазней зона іх распаўсюджання значна скарацілася. Паводле геаграфічнай прыкметы падзяляюць на кантынентальныя і астраўныя. Іх вылучаюць у тры падгрупы: гальскую (гальская, кельтыберская, лепантыйская), гайдэльскую (ірландская, гэльская, мэнская) і брыцкую (валійская, корнская, брэтонская). Мэнская, корнская, кельтыберская, лепантыйская і гальская — мёртвыя мовы; ірландская мова — дзяржаўная мова Ірландыі (разам з англійскай); валійская мова ўжываецца ў перыёдыцы і на радыё, выкладаецца ў школах (разам з англійскай); брэтонская і гэльская мовы — сукупнасць рэгіянальных дыялектаў без устойлівай пісьмовай літаратурнай нормы і ўжываюцца ў вуснай форме.

Некаторымі асаблівасцямі кельцкія мовы збліжаюцца з італійскімі мовамі. Старажытныя кельцкія мовы былі флектыўнымі, для сучасных характэрны аналітычны тып марфалогіі. У фанетыцы розныя камбінаторныя змяненні гукаў (галосных і зычных), інкарпарацыя, спрашчэнне канцавых складоў, сілавы націск, спецыфічнае ўжыванне аддзеяслоўных назоўнікаў, цвёрды парадак слоў.

Першыя пісьмовыя помнікі кантынентальных кельцкіх моў датуюцца прыблізна V—I стст. да н.э. (надпісы на камянях, графіці на вазах, этрускае пісьмо і інш.), астраўных — IV—XI стст. (атамічныя надпісы, глосы і інш).

## Літаратура 
*