Дні тыдня

Назвы **дзён тыдня** з рымскага перыяду былі з аднаго боку звязаны з назвамі сямі планет класічнай астраноміі, а з другога боку першым днём тыдня лічылася нядзеля. Абедзве гэтыя сістэмы былі прыняты ў многіх мовах, за некаторымі выключэннямі, у сілу шэрагу рэлігійных і свецкіх падстаў.

## Сувязь назваў дзён тыдня з планетамі 
### Гісторыя 
Парадак дзён тыдня можна атрымаць «геаметрычна» па вострай гэптаграме ў выглядзе сяміконцай зоркі памеру {7/3} (паколькі параўнанне па модулі лікаў 24 і 7 роўнае 3, то бок 24 mod 7 = 3). Свяцілы змешчаны ў пунктах гептаграмы ў той паслядоўнасці, якая вызначана з часоў Пталамея і стоікаў. Праходзячы па маршрутнай ліні ад адной планеты да наступнай, можна атрымаць парадак дзён тыдня.

Паміж I і III стагоддзямі Рымская імперыя паступова замяняе васьмідзённы рымскі базарны цыкл на сямідзённы тыдзень. Тлумачэнне астралагічнага парадку дзён тыдня далі Веттый Валента і Дыон Кассій (Джеффры Чосэр даў аналагічнае тлумачэнне ў сваім *Трактаце аб астралябіі*). Паводле звестак гэтых аўтараў, прыняты парадак з’яўляецца адным з прынцыпаў астралогіі. Згодна яму, нябесныя целы паслядоўна адзін за адным главенствуюць на працягу адной гадзіны, і так адбываецца на працягу сутак. Паводле сістэмы Пталемея нябесныя целы змешчаны ў наступным парадку (паводле памяньшэння адлегласці да Зямлі): Сатурн, Юпітэр, Марс, Сонца, Венера, Меркурый, Месяц. Гэты парадак упершыню быў вызначаны яшчэ грэчаскімі стоікамі.

У астралогіі не толькі дні тыдня, але і кожная гадзіна сутак кіруецца сямю свяціламі. Калі першая гадзіна сутак кіруецца Сатурнам (), то другая гадзіна кіруецца Юпітэрам (), трэцяя — Марсам (), далей Сонцам (), Венерай (), Меркурыем () і Месяцам (). Гэта паслядоўнасць планет паўтараецца кожныя сем гадзін. Адсюль вынікае, дваццаць пятая гадзіна, ці першая газіна наступнага дня, кіруецца Сонцам, а сорак дзявятая гадзіна, ці першая гадзіна пасля наступнага дня, кіруецца Месяцам. Такім чынам, калі дзень пазначаць планетай, якая кіруе першай гадзінай, то за днём Сатурна ідзе дзень Сонца, потым ідзе дзень Месяца, і гэтак далей, як паказана ніжэй.

Паводле Веттыя Валентэ, першая гадзіна дня пачынаецца на захадзе сонца, што вынікае з грэчаскай і вавілонскай дамоўленасцяў. Ён таксама сцвярджаў, што светлыя і цёмныя часы сутак кіруюцца нябеснымі целамі ў першую гадзіну кожнага гэтага перыяда сутак. Гэта пацвярджае графіці з Пампеі, на якім пазначана дата 6 лютага 60 г. як нядзеля, хоць паводле сучасных разлікаў гэты дзень з’яўляецца серадой. Такім чынам, у гэтым надпісе ўжыта тая самая дамоўленасць іменавання Валенты аб дзённым Часе. Пры гэтвм начныя іменаванні паводле Валенты адпавядаюць сучасным астралагічным разлікам, па якім імёны дней тыдня вызначаюцца кіраўніком першай гадзіны светлага часу сутак, і дзейнічаюць гэтыя імёна на наступны дзень.

Гэтыя два перакрывальныя тыдні працягвалі ўжывацца хрысціянамі Александрыі і ў IV стагоддзі, але ў абодвух іх дні тыдня наўпрост нумараваліся ад 1 да 7. Хоць імёны багоў не ўжываліся, але тыдзень, пачынаючы з серады, іменаваўся па-грэчаску *тон фэон* (дзень багоў). Гэту назву ўжываў пад канец IV стагоддзя складальнік пасхалій епіскап Афанасій. У табліцы пасхалій на 311—369 г. выкарыстоўвалася эфіопская рэдакцыя. Перакрывальныя тыдні да гэтай пары ўжываюцца ў эфіопскіх пасхаліях. Кожны дзень тыдня, які пачынаецца ў нядзелю, завецца «Дзень Іоанна», а кожны дзень тыдня, які пачынаецца ў сераду, завеццы «тэнтыон», то бок простая транскрыпцыя грэчаскага *тон фэон*.

### Грэка-рымская традыцыя 
Самае ранняе сведчанне сямідзённага тыдня, звязанае з нябеснымі свяціламі, вядома паводле астролага Веттыю Валентэ, які напісаў аб ім каля 170 г. у сваёй працы *Anthologiarum*. Паслядоўнасць у яго была наступнай: Сонца, Месяц, Арэс, Гермес, Зэўс, Афрадыта і Кронас. Падабенства Кронаса з Хронасам было адзначана яшчэ Пталемеем. З Грэцыі планетарныя імёны дзён тыдня прыйшлі да рымлян, а з латынню трапілі ў іншыя мовы паўднёвай і заходняй Еўропы. Пазней яны перайшлі таксама ў іншыя мовы, знаходзячыся пад іхным уплывам.

### Саксонскія багі 
Германцы адаптавалі сістэму, прынесеную рымлянамі, але прыўкрасілі яе сваімі багамі замест рымскіх згодна так званай *адпаведнасці рымскіх і грэчаскіх багоў*. Багі, якім пакланяліся саксоны, былі даволі шматлікія, аднак тыя, ад якіх атрымалі назвы дні тыдня, былі галоўнымі аб’ектамі іх культу:

* **Нядзеля (Сол)**: Стараанглійскае *Sunnandæg* (вымаўляецца [sun.nan.dæg] ці [sun.nan.dæj) значыць «дзень Сонца», названага ў гонар старарымскага Сол — бог сонца у старарымскай рэлігіі. Гэты ідал, які ўяўляў дзённае свяціла, быў галоўным богам. Ён выяўляўся ў выглядзе мужчыны, які трымае ў выцягнутых руках палаючы круг. Спачатку ён асацыяваўся з Янусам і толькі ў позняй Рымскай імперыі з’яўляецца як незалежны бог сонца, Sol Invictus. У знак асаблівага пакланення перад гэтым боствам, роднасным германскаму Совіла і грэчаскаму Геліясу, старажытныя саксонцы прысвяцілія яму першы дзень тыдня, які яны называлі «Сан’з дэг». Англійская мова, падобна большасці германскіх моў, захоўваюць арыгінальныя паганскія сонечныя асацыацыі гэтага дня. Адсюль і паходзіць сучаснае Sunday. У многіх іншых еўрапейскіх мовах, уключаючы раманскія мовы, гэта назва змянілася на эквівалентнае «дзень Госпада» (аснаванае на царкоўнай лацінскай фразе *Dies Dominica*). Для параўнання: у іспанскай і партугальскай *Domingo*, у французскай *Dimanche*, у румынскай *Duminică*, і ў італьянскай *Domenica*. У сучаснай англійскай ужываюцца такія выразы, звязаныя з гэтым днем: *Sunday’s child* — дзіця, што нарадзілася ў нядзелю альбо ў пераносным значэнні — чалавек, якому шанцуе; *When two Sundays come/meet together* — «калі сустрэнуцца дзве нядзелі», то бок «ніколі»; *Sunday face* — двудушны чалавек ці чалавек, які крывадушнічае.
* **Панядзелак (Мані)**: Стараанглійскае *Mōnandæg* (вымаўляецца [mon.nan.dæg] ці [mon.nan.dæj') значыць «дзень Месяца». У паўночнагерманскай міфалогіі Месяц персаніфікуецца як багіня Мані. Гэтая багіня выяўлялася апранутай у кароткую сукенку з каптурам, у якога былі доўгія вушы. Яна лічылася наступнай па старшынству і ўшаноўвалася ў другі дзень тыдня, зваўшыся «Мун’з дэг». Адсюль сучаснае Monday

У кітайскай мове «нядзеля» значыць «дзень тыдня» (星期日 ці 星期天). Панядзелак літаратурна завецца «першы дзень (сямідзённага) тыднёвага цыклу», аўторак — «другі дзень (сямідзённага) тыднёвага цыклу», і г. д. Калі Кітай прыняў заходні каляндар, нядзеля была пачаткам каляндарнага тыдню, але зараз панядзелак.

Другім спосабам іменавання дзён тыдня ў кітайскай палягае ва ўжыванні слова чжо (周), што значыць «цыкл». Так нядзелю можна назваць чжо-мо (周末), што значыць «канец цыклу», а з панядзелка па суботу адпаведна чжо-і (周一) «першы ў цыкле», чжо-эр (周二) «другі ў цыкле», і г. д.

У іншай сістэме нумарацыі ў Кітаі, выяўленай у путунхуа і паўднёвых дыялектах/мовах (напрыклад, у мове юэ і мовах Мінь), нядзеля завецца «днём пакланення» (禮拜日 ці 禮拜天), а іншыя дні нумаруюцца з «першага дня пасля пакланення» па «шосты дзень пасля пакланення» (субота). Кітайскае слова «пакланення» асацыюецца з хрысціянскім і мусульманскім пакланеннем.

### Першы дзень тыдня — субота 
У суахілі дзень пачынаецца з узыходам сонца, а не з захадам, і адлік часу ў іх ссоўваецца на 12 гадзін ад арабскага і яўрэйскага календароў. Таму субота — першы дзень тыдня, бо гэта дзень, які ўтрымлівае першую ноч тыдня ў арабаў.

## Змешаная нумарацыя і імёны планет 
У жэянскім дыялекце істрарумынскай мовы, *лур* (панядзелак) і *вірэр* (пятніца) маюць лацінскія карані, але *уторэк* (аўторак), *срэду* (серада) і *чэтрток* (чацвер) пазычаны са славянскіх традыцый.

Ёсць некалькі сістэм у розных дыялектах баскскай мовы.

## Заўвагі 
### Панядзелак 
 Пасля забароны на работу Пасля базару Галава тыдня Майстар (як і Пір, таму што Мухамед нарадзіўся ў панядзелак)

### Аўторак 
 Тынг (сход) Другі дзень тыдня (*параўн*. па-венгерску *kettő* «два»)

### Серада 
 Сярэдзіна тыдня Першы пост (хрысціянства)

### Чацвер 
 Дзень паміж двума постамі *(An Dé idir dhá aoin, contracted to An Déardaoin)* (хрысціянства) Пяць (араб.)

### Пятніца 
 Пост (кельцкая) ці Посны дзень (ісландская) (хрысціянства) Канун свята (хрысціянства) Дзень веры (іслам) Сход (іслам) Палова выходных

### Субота 
 *Шабат* (іўдзея-хрысціянства) Праннец *або* дзень лазні  Канун нядзелі  Пасля сходу (іслам) Канец тыдня (Араб. *Sabt* = канец) (іслам) Тыдзень

### Нядзеля 
Ад лацінскага *dominicus* «лорд» (хрысціянская субота) Святы дзень (хрысціянства) Уваскрасенне з мёртвых (хрысціянства) Базарны дзень  Гандлёвы дзень Няма спраў Поўныя выходныя

## Гл. таксама 
* Працоўны тыдзень
* Тыдзень
* Алгарытм вылічэння дня тыдня

## Літаратура 
* Brown, Cecil H. [Назвы дзён тыдня: міжмоўнае вывучэнне лексічных сувязей](http://links.jstor.org/sici?sici=0011-3204(198908/10)30:4%3C536:NTDOTW%3E2.0.CO;2-7), *Current Anthropology* **30** (1989) 536—550.
* Falk, Michael (1999). «Астранамічныя назвы дзён тыдня», *Journal of the Royal Astronomical Society of Canada*, **93**:122-133.
* Neugebauer, Otto (1979). *Эфіопская астраномія і пасхаліі*, Österreichische Akademie der Wissenschaften, philosophisch-historische klasse, sitzungsberichte, **347** (Vienna)

## Спасылкі 
* Дні тыдня Кітая, Японіі і В’етнама
* Планетная лінгвістыка і дні тыдня
* Дні тыдня і месяцы года ва многіх мовах
* Дні тыдня
* Дні тыдня ў розных мовах
* Дні тыдня ў старажытным Закаўказзі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Тыдзень
Катэгорыя:Гісторыя астраноміі