Роалд Хофман

**Роалд Хофман** (; ) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі «за распрацоўку тэорыі праходжання хімічных рэакцый» сумесна з Кэн’іці Фукуі. Прафесар Карнельскага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
Роалд Хофман нарадзіўся ў польскім горадзе Злочуў (з 1939 года Золачыў, Львоўская вобласць Украіна) у яўрэйскай сям’і інжынера, выпускніка Львоўскага політэхнічнага інстытута Гілеля Сафрана і настаўніцы Клары Разен. Сваё імя атрымаў у гонар Руаля Амундсена.

Падчас Другой сусветнай вайны сям’я Хофмана трапіла ў нацысцкае гета, затым у працоўны лагер. Бацька таемна вывез Роалда разам з маці з лагера ў пачатку 1943. Да канца нямецкай акупацыі Роалд і Клара Сафран жылі ў суседнім украінскім сяле Уніў, дзе іх хаваў на гарышчы школы ўкраінскі настаўнік Мікалай Дзюк. Гілель Сафран заставаўся ў лагеры і арганізаваў спробу бунту, якая была выяўленая. Ён быў забіты нацыстамі і іх памагатымі ў чэрвені 1943 года. Большасць астатніх членаў сям’і Хофмана спасцігла тая ж доля.

Пасля вызвалення Чырвонай Арміяй у чэрвені 1944 Хофман з маці пераехаў у Перамышль (Пшэмысль), а затым у Кракаў, дзе, нарэшце, пайшоў у школу. Яго маці зноў выйшла замуж, і Павел Хофман стаў прыёмным бацькам для Роалда. Павел Хофман памёр за два дні да атрымання Нобелеўскай прэміі Роалдам і заставаўся ў цёплых адносінах з ім да самай смерці.

У 1946 годзе яны пераехалі з Польшчы ў Чэхаславакію. Адтуль яны пераехалі ў лагер для перамешчаных асоб Біндэрміхль, які знаходзіўся каля Лінца, ў Аўстрыі. У 1947 годзе яны адправіліся ў іншы лагер — Васеральфінген блізу горада Ален у Германіі, затым пераехалі ў Мюнхен. У 1949 годзе яны пераехалі ў Злучаныя Штаты Амерыкі, дзе пасяліліся ў Брукліне. На той момант Хофману было 11 гадоў. Англійская стала шостай мовай, якую ён вывучыў за сваё жыццё. Пасля школ № 93 і № 16 ён паступіў у школу Стайвесант, адну з выдатных навуковых школ Нью-Ёрка. Сярод яго аднакласнікаў былі не толькі будучыя навукоўцы, але і юрысты, гісторыкі, пісьменнікі. Улетку ён ездзіў у дзіцячы лагер у Катскільскіх гарах. У 1958 годзе нарадзілася Элінор, яго малодшая сястра.

У 1955 годзе пачаў вучобу ў Калумбійскім універсітэце у якасці студэнта-медыка. Падчас вучобы ва ўніверсітэце Хофман надаваў вялікую ўвагу гуманітарным курсам. У сваёй аўтабіяграфіі ён пісаў.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя інтарэсы Хофманна — гэта даследаванні электроннай структуры стабільных і нестабільных малекул і пераходных станаў у рэакцыях. Ён прымяняе як розныя квантава-хімічныя метады разліку, так і якасныя аргументы да праблем будынка і рэакцыйнай здольнасці і арганічных, і неарганічных малекул сярэдняга памеру і працяглых сістэм у адно-, двух — і трох вымярэннях.

Яго першым буйным навуковым укладам была распрацоўка пашыранага метаду Хюкеля (у супрацоўніцтве з групай Ліпскамба), схемы малекулярных арбіталей, якая дазволіла разлічыць прыблізную электронную структуру малекул і якая дала разумныя прадказанні малекулярных канфармацый і простых патэнцыйных паверхняў. Гэтыя разлікі адыгралі важную ролю ў адраджэнні цікавасці да электронаў і іх уласцівасцяў.

Другім важным укладам Роалда Хофмана было двухбаковае даследаванне электроннай структуры пераходных станаў і інтэрмедыятараў у арганічных рэакцыях. У плённым супрацоўніцтве з Вудвардам з Гарвардскага ўніверсітэта, ён ужыў простыя, але магутныя аргументы сіметрыі і сувязі да аналізу ўзгодненых рэакцый. Гэтыя меркаванні мелі значнае прагнастычнае значэнне і стымулявалі шмат прадуктыўнай эксперыментальнай працы. У другім падыходзе Хофман прааналізаваў з дапамогай розных паўэмпірычных метадаў малекулярныя арбіталі большасці тыпаў рэактыўных інтэрмедыятаў ў арганічнай хіміі-карбоніевых іёнаў, бірадыкалаў, метыленаў, бензілаў і г. д. Важныя паняцці, такія як узаемадзеянне праз сувязь і гіперканьюгатыўнае арбітальнае ўзаемадзеянне, а таксама агульны прынцып пагранічнага кантролю арбіталей, з’явіліся дзякуючы гэтай працы.

Доктар Хофман і яго супрацоўнікі даследавалі структуру і рэакцыйную здольнасць неарганічных і металаарганічных малекул. Прыблізныя разлікі малекулярных арбіталей і аргументы, заснаваныя на сіметрыі, былі ўжытыя яго групай для вывучэння асноўных структурных асаблівасцяў кожнага віду неарганічных малекул, ад комплексаў малых двуатамных малекул да кластэраў, якія змяшчаюць шмат атамаў пераходных металаў. Асабліва карыснае тэарэтычная прылада, канцэптуальнае стварэнне складаных малекул з (ML)n фрагментаў, было выкарыстана групай Хофмана для аналізу сувязяў кластараў, раўнаважкай геаметрыі і канфармацыйных пераваг алефінаў і поліенавых металакарбанільных комплексаў. Зараз даступна здавальняючы разуменне спосабу звязвання практычна кожнага арганічнага ліганда ў метал-лігандны комплекс, а пачатак быў пакладзены даследаваннямі паверхняў патэнцыйнай энергіі для рэакцый далучэння этылену, аднаўленчага элімініравання і рэакцый міграцыйнага далучэння алкіла. Некалькі новых структурных тыпаў, такія як патройны двухпавярховы і парфірынавы сэндвічы, былі прадказаны, а пазней сінтэзаваны.

У галіне неарганічнай хіміі доктар Хофман і яго калегі сістэматычна вывучалі геаметрыю, шматгранныя перагрупоўкі і перавагі ў замяшчэнні пяці-, шасці-, сямі- і васьмікардынацыйных комплексаў, фактары, якія ўплываюць на тое, ці будуць некаторыя ліганды ўтвараць масток ці не, абмежаванні звязвання метал-метал, і геаметрыю комплексаў ураніла і іншых актынідаў.

Важным канцэптуальным дасягненнем групы Хофмана была ізалявальная аналогія, адлюстраванне адзін на аднаго найбольш важных фрагментаў арганічнай і неарганічнай хіміі. Аналогія асабліва карысная для высвятлення структурных падабенстваў паміж арганічнымі і неарганічнымі малекуламі, часта нечаканых. Але гэта таксама служыць у якасці кіраўніцтва да рэакцыйнай здольнасці і сінтэзу. Ізалявальная аналогія была прадметам Нобелеўскай лекцыі Хофмана.

Хофман таксама даследаваў электронную структуру працяглых сістэм у адным, двух і трох вымярэннях. Падыход межавых арбіталей знайшоў аналаг у гэтай працы, у шчыльнасцях станаў і іх расшчапленні. Ён прапанаваў вельмі карысны інструмент, крывую COOP. Аналагічна заселенасці перакрыцця ў цвёрдым стане, яна паказвае, што трываласць злучэння залежыць ад колькасці электронаў. Былі вывучаны разнастайныя малекулы, такія як платынацыаніды, фазы Шэўрэля, карбіды пераходных металаў, зрушаныя пераходы ў NiAs, MnP і NiP, новыя металічныя формы вугляроду, Стварэнне і разрыў сувязяў у цвёрдым стане, і шмат іншых сістэм. Адным з асноўных напрамкаў вывучэння цвёрдай фазы былі паверхні, асабліва ўзаемадзеяння СН, ацэтылену і CO з паверхнямі канкрэтных металаў. Група Хофмана змагла давесці да канца унікальнае параўнанне неарганічных і паверхневых рэакцый.

«Прыкладная тэарэтычная хімія» — гэта спосаб, якім Роальд Хофман любіць характарызаваць прыватнасці спалучэння вылічэнняў, стымулюемых эксперыментам і пабудовай абагульненых мадэляў, рамак для разумення, гэта значыць яго ўклад у хімію.

## Літаратурная дзейнасць 
Роалд Хофман — аўтар не толькі навуковых, але і навукова-папулярных і філасофскіх работ, п’ес, вершаў.

У ЗША выходзілі яго паэтычныя зборнікі:

* «The Metamict State» (1987)
* «Gaps and Verges» (1990)
* «Memory Effects» (1999)
* «Soliton» (2002)
* «Catalista» (2002)

У 1993 годзе апублікаваная кніга *«Chemistry Imagined»*, якую Хофман напісаў у суаўтарстве з мастачкай Вівіан Торренс. У *«Chemistry Imagined»* Хофман абмяркоўвае сацыяльны, культурны, літаратурны і псіхалагічны кантэксты хіміі, яна была перакладзеная на кітайскую і іспанскую мовы.

У 1995 годзе апублікавана праца *«The Same and Not the Same»*. Гэтая кніга паказвае на дваістасць, якая ляжыць пад паверхняй хіміі. Яна была перакладзеная на карэйскую, іспанскую, рускую, італьянскую, нямецкую і кітайскую мовы. Яна была абраная Міністэрствам па справах культуры і спорту Рэспублікі Карэя як адна з лепшых акадэмічных кніг года.

У 1997 годзе W. H. Freeman and Company апублікавала *«Old Wine, New Flasks; Reflections on Science and Jewish Tradition»* Роальда Хофмана і Шыра Лейбовіц Шміт. Гэтая кніга паказвае ў неканфрантацыйным (і дасціпным) выглядзе, як навука і рэлігія, маючы справу з светам, абедзве прывялі да вечных і важных пытаннях улады, чысціні, самабытнасці, натуральнага і штучнага. *«Old Wine, New Flasks; Reflections on Science and Jewish Tradition»* была перакладзеная на іспанскую мову.

Спектакль «Кісларод» Карла Джэрасі і Роальда Хофмана быў прадстаўлены ў ЗША ў Сан-Дыега ў рэпертуарным тэатры ў 2001 годзе і быў пушчаны ў вытворчасць на студыі Рывэрсайд у Лондане і (на нямецкай) у Вюрцбургу і Мюнхене увосень 2001 года. Спектакль быў таксама ў эфіры BBC World Service і Заходняга Нямецкага Радыё, і быў выдадзены на англійскай, нямецкай, французскай, кітайскай, карэйскай, бразільскай партугальскай, партугальскай і іспанскай мовах. Другая п’еса Роальда Хофмана, «Трэба было», была сыграна некалькі разоў з 2006 года, была выдадзена на італьянскай мове і перакладзена на нямецкую і расійскую. Новы спектакль «Мы ёсць тое, што належыць вам» быў прачытаны публічна ўпершыню на семінары ва Універсітэце Рычманда ў 2009 годзе.

## Узнагароды 
* 1969 — Прэмія Амерыканскага хімічнага таварыства па экалагічна чыстай хіміі
* 1969 — Прэмія Фрэсеніуса ад Фі Лямбда Эпсілан
* 1969 — Прэмія Харысана Хоу ад Амерыканскага хімічнага таварытсва
* 1970 — Прэмія Міжнароднай Акадэміі малекулярных квантавых навук
* 1970 — Прэмія імя Артура Коупа ад Амерыканскага хімічнага таварыства (сумесна з Робертам Вудвардам)
* 1974 — Прэмія Лайнуса Полінга
* 1974 — Прэмія стагоддзя
* 1978 — Стыпендыя Гугенхайма
* 1980 — Сіліманаўская лекцыя
* 1981 — Медаль Нікалса ад Нью-Ёркскага падраздзялення Амерыканскага хімічнага таварыства
* 1981 — Нобелеўская прэмія па хіміі (сумесна з Кэн’іці Фукуі)
* 1982 — Прэмія Амерыканскага хімічнага таварыства па неарганічнай хіміі
* 1983 — Нацыянальны навуковы медаль ЗША
* 1986 — Прэмія Каледжа Дзікінсана
* 1986 — Прэмія НАН ЗША па хімічных навуках
* 1990 — Медаль Прыстлі ад Амерыканскага хімічнага таварыства
* 1991 — Залаты медаль імя Н. Н. Сямёнава ад Акадэміі Навук СССР
* 1994 — Медаль стагоддзя Вышэйшай школы мастацтваў і навук Гарвардскага ўніверсітэта
* 1996 — Прэмія Піментэл у галіне хімічнай адукацыі ад Амерыканскага хімічнага таварыства
* 1997 — Прэмія Элізабэт А. Вуд ('''') ад Амерыканскай крышталяграфічны асацыяцыі (першы ганараваны)
* 1998 — Прэмія стагоддзя з дня нараджэння Джавахарлала Нэру ад Індыі
* 2006 — Залаты медаль Амерыканскага інстытута хімікаў
* 2009 — Прэмія Джэймса Грэйдзі−Джэймса Стака за інтэрпрэтацыю хіміі для таварыства
* 2009 — Прэмія За службу грамадству ад Нацыянальнага навуковага савета
* 2011 — Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава ад Расійскай акадэміі навук
* 2019 — 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Члены Амерыканскага хімічнага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Прыстлі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце
Катэгорыя:Вязні польскіх гета
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Паэты ЗША
Катэгорыя:Фізікахімікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Выкладчыкі Карнельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі