open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў
| арыгінальнае імя   = 
| партрэт = Sergei Dmitrijewitsch Sasonow.jpg
| шырыня партрэта = 250px
| подпіс =
| парадак = 40
| тытул = Міністр замежных спраў Расійскай імперыі
| сцяг =Flag of Russia.svg
| перыядпачатак = 8 лістапада 1910
| перыядканец = 7 жніўня 1916
| папярэднік = Аляксандр Пятровіч Ізвольскі
| пераемнік = Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| грамадзянства = 
| дынастыя =
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| бацька = Дзмітрый Фёдаравіч Сазонаў 
| маці =Ерміонія Аляксандраўна Фрэдэрыкс 
| жонка = Ганна Барысаўна Нейдгарт
| дзеці =
| аўтограф =
| узнагароды =
{ style="background:transparent"
 
-
 
}
{ style="background:transparent"
 
-
 
-
 
}Ордэн Каштоўнага жазла
| Commons = Sergey Sazonov
}}
**Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў** (29 ліпеня (10 жніўня) 1860, Разанская губерня — 25 снежня 1927, Ніца) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр замежных спраў з 1910 па 1916 гады, член Дзяржаўнага савета, актыўны ўдзельнік Белага руху.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 29 ліпеня (10 жніўня) 1860 года ў маёнтку сваіх бацькоў у Разанскай губерні.

З 8 лістапада 1910 года па 7 ліпеня 1916 года працаваў Міністрам замежных спраў Расійскай імперыі. 12 студзеня 1917 года прызначаны паслом у Вялікабрытанію, але ў сувязі з Лютаўскай рэвалюцыяй да месца службы выехаць не паспеў.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі актыўны ўдзельнік Белага руху.

Памёр 25 снежня 1927 года ў Ніцы.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі

**Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі** (,  — ) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр замежных спраў з 1916 па 1917 годы, сенатар, тайны саветнік.

## Біяграфія 
З дваран, сын сапраўднага стацкага саветніка. У 1888 годзе па заканчэнні юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта паступіў на службу ў Міністэрства фінансаў. З 1893 года начальнік аддзялення Канцылярыі Камітэта міністраў. У 1899 годзе віцэ-дырэктар Дэпартамента акладных збораў Міністэрства фінансаў. У 1904 годзе статс-сакратар Дэпартамента эканоміі Дзяржаўнага савета. У 1904—1906 гадах дырэктар Дэпартамента акладных збораў Міністэрства фінансаў.

З 9 ліпеня 1906 да 27 чэрвеня 1914 года — таварыш (намеснік) міністра фінансаў. У 1909 годзе — сенатар. У 1913 годзе — тайны саветнік.

У 1914—1916 гадах таварыш старшыні Раманаўскага камітэта, член Вярхоўнага камітэта па догляду, таварыш старшыні Цэнтральнага ваенна-прамысловага камітэта. З 25 студзеня да 30 лістапада 1916 года — дзяржаўны кантралёр. 30 лістапада 1916 года прызначаны міністрам замежных спраў (да 4 сакавіка 1917 года).

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай Імперыі
Кузьмішкі

Назву **Кузьмішкі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Кузьмі́шкі — былы хутар у Браслаўскім раёне
* Мінская вобласць
** Ку́зьмішкі — вёска ў Вілейскім раёне
### Літва 
* Уцянскі павет
** Кузьмішкі — традыцыйная беларуская назва вёскі Кузмішке Казіцішкіскай сянюніі Ігналінскага раёна
Хімічны састаў

**Хімі́чны саста́ў** — якасная і колькасная характарыстыка рэчыва з пункту гледжання наяўнасці ў ім атамаў хімічных элементаў і колькасных суадносін паміж імі. Адпаведна адрозніваюць якасны і колькасны хімічны склад.

Хімічны састаў высвятляюць метадамі хімічнага ці фізіка-хімічнага аналізу. Колькасны хімічны састаў апісваецца хімічнай формулай, або пералікам элементаў з указаннем іх долі ў рэчыве (часцей за ўсё, у працэнтах). Хімічны састаў і хімічная будова вызначаюць хімічныя і фізічныя ўласцівасці рэчываў.

Пра заканамернасці хімічнага саставу глядзі валентнасць, стэхіяметрыя.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Хімічныя рэчывы
Катэгорыя:Аналітычная хімія
Рэдан (фартыфікацыя)

thumb|250px|Рэдан як частка фартыфікацыі
**Рэда́н**, **флеш** ( — уступ): адкрытае палявое фартыфікацыйнае збудаванне (умацаванне), якое выступае ў бок праціўніка ў выглядзе кута 60—120° і дазваляе весці косапрыцэльны агонь. Невялікія рэданы, збудаваныя з тупым кутом называліся **флешамі**. Шырока выкарыстоўваліся ў 18—19 ст.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Парок (кідальная машына)

**Паро́к** — агульная назва кідальнай машыны на землях Русі ў Сярэднявеччы (10—15 ст.). Канструкцыйна парокі маглі быць падобнымі на балісту (насцільная стральба) або на катапульту (навесная стральба). Адрозніваліся малыя і вялікія парокі. Вялікія парокі кідалі снарады масай да 200 кг (камяні, бярвенні, стрэлы, запальныя снарады і інш.) на адлегласць да 600—700 м.

Катэгорыя:Кідальныя машыны
Бусоль

**Бусо́ль** () — геадэзічны інструмент для вымярэння гарызантальных кутоў паміж магнітным мерыдыянам і кірункам на пэўны прадмет. Выкарыстоўваецца ў топагеадэзічных работах для арыентацыі планшэта і вызначэння схілення магнітнай стрэлкі.

Асноўныя часткі: вярчальная магнітная стрэлка, колца з кутавымі дзяленнямі і дыоптры або аптычная труба для навядзення на прадмет. Куты вымяраюцца ў градусах (**геадэзічная бусоль**) або ў дзяленнях вугламера (**артылерыйская бусоль**).

Артылерыйская бусоль уваходзіць у лік прылад кіравання артылерыйскім агнём служыць для цэлеўказання, вывучэння мясцовасці і цэляў, назірання ў час стральбы і тапаграфічнай прывязкі агнявых пазіцый і назіральных пунктаў.

У Савецкай Арміі пачатку 1980-х гадоў найбольш распаўсюджанымі былі перыскапічныя бусолі тыпу ПАБ з дакладнасцю вымярэння 3,6' або 1 малое дзяленне вугламера.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Буссо́ль // Военный энциклопедический словарь. В 2 т. Т. 1. / Редкол.: А. П. Горкин, В. А. Золотарев, В. М. Карев и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, «РИПОЛ КЛАССИК», 2001. — С. 238. — 848 с. — 5000 экз. — (Энциклопедические словари). — ISBN 5-85270-219-6 («БРЭ»); ISBN 5-7905-0994-0 («РИПОЛ КЛАССИК»); 5-7905-0995-9 (т. 1).
* 

Катэгорыя:Геадэзія
Катэгорыя:Аптычныя прыборы
Катэгорыя:Вымяральныя прыборы
Катэгорыя:Артылерыя
Геафізічная вайна

**Геафізічная вайна** — намеранае ўдзеянне на прыроднае асяроддзе дзеля дасягнення ваенных мэтаў. У лік такіх уздзеянняў уваходзяць выкліканне землетрасенняў, стварэнне моцных прыліўных хваляў, магнітных бураў, моцнадзейных ультрафіялетавых выпрамяненняў і інш.

## Існаванне 
У цяперашні час не існуе ні афіцыйных пацверджанняў, ні дакладных дакументальных ці іншых матэрыяльных доказаў існавання геафізічнай зброі ці яе распрацоўкі ў тых ці іншых дзяржавах. Паведамленні, якія перыядычна з’яўляюцца пра яго распрацоўку і нават прымяненне, у асноўным, зыходзяць ад бульварнай прэсы і не суправаджаюцца доказамі. Магчымасць выкарыстання ў якасці геафізічнай зброі дакладна вядомых тэхналогій уздзеяння на надвор’е сумнеўная.

Катэгорыя:Ваенная справа
Ракетнае паліва

**Ракетнае паліва** — рэчыва або сукупнасць рэчываў, якія служаць крыніцай энергіі і рабочым целам для стварэння рэактыўнай цягі ракетнага рухавіка. Адрозніваюць ракетныя палівы **хімічныя** і **нехімічныя** (напр. ядзернае ракетнае паліва). Найбольш распаўсюджаныя хімічныя ракетныя палівы: цвёрдае (гетэрагеннае і гамагеннае), адкае і гібрыднае.

Вадкае ракетнае паліва дзеліцца на акісляльнік і гаручае. Яно знаходзіцца ў ракеце ў вадкім стане ў розных баках. Змешванне адбываецца ў камеры згарання, звычайна з дапамогай фарсунак. Ціск ствараецца за кошт працы турбанасоснай або выцясняльнай сістэмы. Таксама кампаненты паліва выкарыстоўваюцца для астуджэння сопла ракетнага рухавіка.

Таксама ўжываецца так званае ракетнае монапаліва, у якім і акісляльнікам і аднаўляльнікам з’яўляецца адно і тое ж рэчыва. Пры працы ракетнага рухавіка на монапаліве адбываецца хімічная рэакцыя самаакіслення-самааднаўлення, альбо рухавік працуе толькі за кошт фазавага пераходу рэчывы монапаліва, напрыклад з вадкага стану ў газападобны.

Цвёрдае ракетнае паліва таксама складаецца з акісляльніка і гаручага, але яны знаходзяцца ў сумесі цвёрдых рэчываў.

## Крыніцы
Паша (тытул)

**Паша́** ( «апора стальца»): ганаровы тытул вышэйшых ваенных і грамадзянскіх саноўнікаў у Асманскай імперыі, пазней — у краінах, якія ў яе раней уваходзілі.

Тытул існаваў з 15 ст. і да сяр. 20 ст. — у Турцыі (скасаваны ў 1934), Егіпце (1952), Іраку (1958).

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Асманская імперыя
Катэгорыя:Турцыя
Катэгорыя:Егіпет
Катэгорыя:Ірак
Дамкрат

**Дамкрат** (гал. *dommekracht*) — пераносны або перасоўны механізм для падымання цяжараў на невялікую (да 2 м) вышыню. Паводле прынцыпу дзеяння адрозніваюцца дамкраты **рычажна-рэечныя**, **рэечныя з зубчастымі перадачамі**, **вінтавыя** і **гідраўлічныя**; паводле тыпу прыводу — **ручныя** і **маторныя**. Грузапад'ёмнасць ад некалькіх кілаграмаў да соцень тон. Выкарыстоўваюцца пры будаўнічых, рамонтных і пагрузачна-разгрузачных работах, на аўтамабільным транспарце.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Механізмы
Закамара

**Закама́ра** ў архітэктуры — паўкруглае завяршэнне сцяны будынку якое звычайна адпавядае форме ўнутранага скляпення.

Архітэктурны элемент, уласцівы царкоўным будынкам, пераважна старажытнарускім храмам. Апроч закамараў канструкцыйнага характару, у рускай архітэктуры 16—17 ст. былі распаўсюджаныя закамары дэкарацыйнага характару — какошнікі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктура
Дамен (зямля)

**Даме́н** ( ад &nbsp;— «уладанне»)&nbsp;— поўная і спадчынная форма зямельнай уласнасці ў сярэднявечных краінах Еўропы.

## Агульная характарыстыка 
Каралеўскі дамен узнік на аснове прысваення каралём вярхоўнай уласнасці на зямлю племя або народа. Ён уключаў вотчыну, крэпасці, гарады і розныя ўгоддзі. Павелічэнне дамена адбывалася за кошт канфіскаваных зямель феадалаў і царквы.

Як правіла, дамен уключаў розныя населеныя пункты, умацаванні, зямельныя ўчасткі, пашы і лясы. Не была выключэннем тэрытарыяльная раздробненасць уладанняў, калі асобныя вобласці дамена знаходзіліся ў розных раёнах краіны. Свае дамены былі таксама ў герцагаў, графаў, баронаў і іншых феадалаў. Дамен караля мог і не быць найбольшым феадальным уладаннем у краіне.

Вылучаўся таксама *сеньярыяльны дамен* (баярскі, магнацкі)&nbsp;— частка вотчыны феадала з асабістай гаспадаркай, якая з’яўлялася яго непасрэднай уласнасцю. Тут уладальнік, выкарыстоўваючы працу залежных сялян, вёў сваю ўласную даменіяльную гаспадарку.

## На Беларусі і ў Вялікім Княстве Літоўскім 
На тэрыторыі Беларусі ў XI—XIII стагоддзях існавалі даменіяльная зямельная ўласнасць і ўмоўнае землеўладанне князёў і баяр, якое ў пісьмовых крыніцах вядома як воласць (аналагам у краінах Заходняй Еўропы з’яўляўся бенефіцый).

У Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVIII стагоддзях гаспадарскі дамен утвараўся з радавых уладанняў дынастыі вялікіх князёў, а таксама з прысвоеных маёнткаў іншых літоўскіх князёў і князёў Рурыкавічаў. У выніку аграрнай рэформы (паводле «Уставы на валокі» 1557 года і правядзення валочнай памеры) гаспадарскія двары былі ператвораны ў фальваркі, узніклі староствы і эканоміі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дзяржава
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
Катэгорыя:Феадалізм
Радапсін

**Радапсі́н**, або **зрокавы пурпур** — складанае бялковае святлоадчувальнае рэчыва чырвонага колеру (хромапратэід), якое ёсць у фотарэцэптарах сятчаткі вока (у палачках). Фотахімічныя ператварэнні радапсіну — аснова змрокавага зроку.

Зыходнае рэчыва для ўтварэння радапсіну — альдэгід вітаміну А і бялок.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Біяхімія
Перадатачны лік

**Перадатачны лік** — суадносіна кутавых хуткасцяў у перадачах і інш. Перадатачны лік з’яўляецца важнай характарыстыкай многіх механізмаў.

u=\left(\frac{z_2}{z_1}\right)

Катэгорыя:Механізмы
Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Зубчастая перадача

**Зубча́стая перада́ча** — механізм перадачы руху з дапамогай зубчастых колаў. Выкарыстоўваецца звычайна для перадачы вярчэння ад аднаго вала да другога з зададзеным перадатачным лікам (звычайна 2—4, у асобным выпадках 8—10).

Адрозніваюць зубчастыя перадачы: з паралельнымі восямі — цыліндрычныя прамазубыя, касазубыя і шаўронныя; з перасякальнымі восямі — канічныя з прамымі, косымі і кругавымі зубцамі; з перакрыжаванымі восямі — вінтавыя і гіпоідныя; перадачы шасцярня—рэйка. Да зубчастых перадач адносяцца таксама: кругавінтавая перадача сістэмы М. Л. Новікава і хвалевая перадача.

Таксама зубчастыя перадачы адрозніваюцца паводле канструкцыйнага выканання: унутранага і вонкавага счаплення; планетарныя і радавыя; адкрытыя, паўадкрытыя і закрытыя.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Дыферэнцыял
* Чарвячная перадача

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Механічныя перадачы
Арнольд Яфімавіч Міхневіч

**Арнольд Яфімавіч Міхне́віч** (,  — , ) — савецкі і беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (1977), прафесар (1980).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Гомельскі педагагічны інстытут (1958). Працаваў настаўнікам, у Інстытуце мовазнаўства (з 1961; загадчык сектара рускай мовы з 1978), у Мінскай вышэйшай партыйнай школе (з 1983). Член КПСС (1971)..

## Працы 
### Кнігі 
* Сінтаксічна непадзельныя словазлучэнні ў беларускай мове. — Мн., 1965.
* Праблемы семантыка-сінтаксічнага даследавання беларускай мовы. — Мн., 1976.
* Хрестоматия по лекторскому мастерству. — Мн., 1978.
* Введение в методику лекционной пропаганды. — Мн., 1982.
* Ораторское искусство лектора. — М., 1984.
* Русско-белорусский разговорнк. — Мн.: Выш. шк., 1991. — 335 с.

#### У сааўтарстве
* «Лектарскае майстэрства» (1975).
* «Слоўнік славянскай лінгвістычнай тэрміналогіі» (Прага, Т.1—2, 1977—1979).
* «Беларуская мова для небеларусаў» (1978, 2-е выд.).
* «Этымалагічны слоўнік беларускай мовы» (1980, Т.2).
* «Беларуская мова. Падручнік для 4 класа школ з рускай мовай навучання» (1982, 4-е выд.).

### Артыкулы 
#### Артыкулы ў даведніках, слоўніках і энцыклапедыях 
* Міхневіч, А. Я. Прамова / А. Я. Міхневіч //  — С. 5.

## Узнагароды і прэміі 
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (1998, у сааўтарстве) — *за працу «Беларуская мова. Энцыклапедыя»*.
* Медаль ВДНГ СССР (1986)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР (1982)

У 2001 годзе Арнольд Міхневіч уключаны ў «Слоўнік міжнародных біяграфій» Міжнароднага біяграфічнага цэнтра ў Кембрыджы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Мідыя

**Мідыя** — рабаўладальніцкая дзяржава ў паўночна-заходняй частцы Іранскага нагор'я. Існавала ў 7—6 ст. да н.э. Сталіца: г. Экбатана.

У часы праўлення цара Кіяксара (625 ці 624 — 584 да н.э.) Мідыя была найбольшай дзяржавай Старажытнага Усходу. Заваявала Манейскае царства (Ману), Урарту, у саюзе з Вавілоніяй разграміла Асірыю. У 550 ці 549 да н.э. была заваяваная персамі і ўвайшла ў склад дзяржавы Ахеменідаў.

## Літаратура 
*  С.170.
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Былыя краіны
Кісялёўск

**Кісялёўск** () — горад (з 1936 года) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 104,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1917 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Аба, на поўнач ад Пракоп’еўска, за 240 км ад Кемерава. Узнік як пасёлак на месцы вёсак Чаркасава і Афоніна.

Здабыча і ўзбагачэнне вугалю.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1917 годзе
Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер

{{ДД
|у шлюбе = Елізавета Васільеўна Струкава
|дзеці = **сыны:** Георгій і Уладзімір
|пахаваны =
|веравызнанне = Праваслаўе
|бацька = Уладзімір Вільгельмавіч Шцюрмер
|маці = Эрмонія Мікалаеўна Паніна
|узнагароды = {style="background:transparent"

}
{style="background:transparent"

}
{style="background:transparent"

}
{style="background:transparent"

}
{style="background:transparent"

}
{style="background:transparent"

}
}}

**Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер** (27 ліпеня (9 жніўня) 1848 — 20 жніўня (2 верасня) 1917), дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, Старшыня савета міністраў Расійскай імперыі (1916), міністр замежных спраў (1916), міністр унутраных спраў (1916).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Рускага сходу
Катэгорыя:Члены Рускага ўкраіннага таварыства
Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы нырак
Катэгорыя:Памерлі ад нырачнай недастатковасці
Катэгорыя:Наўгародскія губернатары
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Табольска
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цвярской вобласці
Ленінск-Кузнецкі

**Ленінск-Кузнецкі** () — горад (з 1763) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ленінск-Кузнецкага раёна Кемераўскай вобласці.  Заснаваны ў 1925 годзе. Горад размешчаны на рацэ Іня (прыток Обі), за 90 км на поўдзень ад Кемерава.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асноўная галіна эканомікі — здабыча вугалю.

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Марыінск

**Марыінск** () — горад (з 1856) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Марыінскага раёна Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 40 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1698 годзе. Горад размешчаны на рацэ Кія (прыток Чулыма), за 178 км ад Кемерава.

## Гісторыя 
У Марыінску знаходзілася 1-е аддзяленне Сіблага, у якім адбывалі пакаранне рэпрэсаваныя савецкай уладай беларускія літаратары, навукоўцы Зм. Астапенка, Зм. Віталін, М. Лужанін, М. Улашчык і інш.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, харчовая і дрэваапрацоўчая галіна

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1698 годзе
Междурэчанск (Кемераўская вобласць)

**Междурэчанск** () — горад (з 1955) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Междурэчанскага раёна Кемераўскай вобласці.  Заснаваны ў 1946 годзе. Междурэчанск размешчаны ў цэнтры Кемераўскай вобласці, за 60 км на ўсход ад Навакузнецка і за 312 км на паўднёвы ўсход ад Кемерава, ля ўпадзення ракі Уса ў Том (адгэтуль і назва). Чыгуначная станцыя на лініі Абакан — Навакузнецк. Плошча горада: 335,4 км².
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Вуглездабыча.

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Междурэчанск

* **Междурэчанск** — горад у Кемераўскай вобласці (Расія)
* **Междурэчанск** — пасёлак гарадскога тыпу ў Сызранскім раёне Самарскай вобласці (Расія)
* **Междурэчанск** — пасёлак гарадскога тыпу ва Удорскім раёне Рэспублікі Комі (Расія)
* **Междурэчанск** — пасёлак у Цяйкоўскім раёне Іванаўскай вобласці (Расія)
Мрас-Су

**Мрас-Су**, **Мрасу** — рака ў Кемераўскай вобласці Расіі, левы прыток ракі Том (басейн ракі Об).

Даўжыня ракі 338 км, плошча вадазбору 8840 км². Выток — Абаканскі хрыбет. Упадае ў Том ля горада Мыскі.Жыўленне змяшанае, з перавагай снегавога. Замярзае ў сярэдзіне лістапада, выкрываецца ў красавіку. Лесасплаў да 1994 года. Турызм.

## Спасылкі 
* Река Мрас-Су (Акмрас) // Государственный водный реестр РФ

Катэгорыя:Басейн Обі
Катэгорыя:Рэкі Кемераўскай вобласці
Мыскі

**Мыскі** () — горад (з 1956) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці. Заснаваны ў 1826 годзе. Размешчаны на рацэ Том і Мрас-Су на дарозе Навакузнецк—Абакан.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Вуглездабыча, электраэнергетыка.

## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Міхайлавіч Куюкаў (1924—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944). Жыў у горадзе і вучыўся ў школе № 1.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Новакузнецк

**Новакузнецк** () — горад (з 1622 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Новакузнецкага раёна Кемераўскай вобласці.

Размешчаны ў Заходняй Сібіры, на абодвух берагах ракі Том. Насельніцтва 560,9 тысяч чал. (2007). Заснаваны ў 1618 годзе.

Буйны металургічны і вуглездабываючы цэнтр Расіі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Віктар Рыгоравіч Галавачоў (нар. 1937) — расійскі і беларускі архітэктар.
* Ігар Васільевіч Карпенка (нар. 1964) — беларускі палітык, дзяржаўны дзеяч і педагог.
* Анатоль Ільіч Марышаў (нар. 1944) — беларускі мастак.
* Вольга Віктараўна Шубіна (нар. 1941) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Новакузнецк 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1618 годзе
Тайга (горад)

**Тайга́** () — горад (з 1925 года) у Расіі у складзе Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 24,7 тыс. чал. (2007).

Заснаваны пры адкрытай у 1898 годзе чыгуначнай станцыі. Горад размешчаны ў Кузнецкай катлавіне, за 119 км ад Кемерава. Буйны чыгуначны вузел Транссібірскай магістралі, пачатак лініі Тайга—Белы Яр. Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, лёгкай і харчовай прамысловасці. Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Анатоль Васільевіч Лакціёнаў (нар. 1937) — спецыяліст у галіне горнага машынабудавання.
* Іна Уладзіміраўна Макарава (1926—2020) — расійская актрыса.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1896 годзе
Дуб Баўбліс

**Баўбліс** — тысячагадовы дуб, самы вядомы ў колішнім Вялікім Княстве Літоўскім, 9,2 м у абхопу.

Рос у Жамойці, у маёнтку Барджай Дыянісія Пашкевіча (Дыянізаса Пошкі). Стаяў на гары і ў даўнія часы напэўна быў аб’ектам паганскага культу, паводле падання Баўблісу прыносілі ў ахвяру козаў. Баўбліса згадвае Адам Міцкевіч у сваім паэтычным творы «Пан Тадэвуш».

*«Ды ці знайду я вас жывымі у тое свята?.. Як маецца дуб Баўбліс, волат дуплаваты, У чэраве якога можна, бы у пячэры, Дванаццаць чалавек усаджваць на вячэру?»*

Паводле сведчання Адама Кіркора яшчэ ў 1811 г. яго лісце было зялёнае, але ў 1812 г. дрэва ўпала, магчыма, з-за наяўнасці таго вялікага дупла, а паводле іншай версіі з-за траплення маланкі, калі дуб моцна абгарэў. Пасля гэтага, з двух ацалелых і выдзяўбаных частак Баўбліса Дыянісій Пашкевіч пабудаваў скарбонку для захоўвання старажытнасцей (гл. падр. Музей «Баўбляй»).

Катэгорыя:Культура Літвы
Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Жамойць
Катэгорыя:Дубы
Аляксандр Пятровіч Ізвольскі

**Аляксандр Пятровіч Ізвольскі** (6 (18) сакавіка 1856—16 жніўня 1919) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, дыпламат, міністр замежных спраў з 1906 па 1910 гады.

## Біяграфія 
Прадстаўнік роду Ізвольскіх., сын губернатара Пятра Аляксандравіча і брат обер-пракурора Свяцейшага сінода Пятра Пятровіча Ізвольскіх. У 1875 годзе скончыў Аляксандраўскі ліцэй. Паступіў на службу ў міністэрства замежных спраў, працаваў у Канцылярыі МЗС, затым на Балканах пад пачаткам пасла ў Турцыі князя А. Б. Лабанава-Растоўскага. З 1882 — першы сакратар расійскай місіі ў Румыніі, затым на такой самай пасадзе ў Вашынгтоне. У 1894—1897 міністр-прэзідэнт у Ватыкане, у 1897 пасланец у Бялградзе, у 1897—1899 у Мюнхене, у 1899—1903 у Токіа і ў 1903—1906 у Капенгагене. У 1906—1910 міністр замежных спраў. Прыналежыў да французскай арыентацыі і падштурхоўваў Расію да саюза з Англіяй. Пры яго ўдзеле былі складзены: расійска-англійскі дагавор 1907 года і руска-японскі дагавор 1907 года, аўстра-расійскі дагавор у Бухлау 1908 года і Расійска-італьянскі дагавор 1909 года ў Раканіджы. У 1910—1917 пасол у Парыжы. Адыграў значную ролю ў кансалідацыі Антанты і падрыхтоўцы Першай сусветнай вайны 1914—1918 гадоў. У маі 1917 выйшаў у адстаўку і пасля, знаходзячыся ў Францыі, падтрымліваў ваенную інтэрвенцыю супраць Савецкай Расіі. Пакінуў успаміны.

Катэгорыя:Выпускнікі Аляксандраўскага ліцэя
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Францыі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Аляксандр
Руска-персідская вайна (1796)

**Руска-персідская вайна**, ваенны канфлікт паміж Расійскай імперыяй часоў Кацярыны II і Персіяй. У 1795 персы ўварваліся ў Грузію, што выклікала прызначэнне 35-тысячнага войска Зубова. Рускія войскі вышлі з Кізляра ў красавіку 1796 года, узялі штурмам Дэрбент і падавілі супраціў персаў на тэрыторыі сучаснага Азербайджана, уключаючы буйныя гарады (Баку, Шамаха, Ганджа). Пасля смерці Кацярыны II у тым жа годзе Зубовы запалі ў няміласць і Павел I вывеў войскі з паўднёвага кірунку.

Катэгорыя:Руска-персідскія войны
Катэгорыя:Войны XVIII стагоддзя
Катэгорыя:1796 год у Азіі
Катэгорыя:Канфлікты 1796 года
Музей Баўбляй

thumb|Музей «Баўбляй»
**«Баўбляй»** — першы музей у Літве (1812), самы малы музей у свеце, размяшчаецца ў вёсцы Біётай (Шылальскі раён, 7 км да поўначы ад г. Скаўдзвіле), з 1962 «Баубляй» — філіял шяуляйскага музея «Аушры» (), у 1969 абвешчаны помнікам гісторыі рэспубліканскага значэння.

Пабудаваны ў 1812 г. Дыянісіям Пашкевічам (Дзыянізасам Пошкам) з двух ацалелых і выдаўблёных частак вядомага дуба Баўбліс у якасці скарбонкі для захоўвання старажытнасцей — прыватнага музея. У музеі захоўваліся археалагічныя знаходкі, косткі маманта, старажытная зброя, рыцарскія панцыры, нумізматычная калекцыя, бібліятэтка з 200 кніг, партрэты вядомых навукоўцаў, філосафаў, паэтаў. Музей ад пачатку існавання і да сёнешняга дня наведваюць турысты. Частка збораў музея загінула падчас Першай сусветнай вайны. Цяпер над музеям «Баубляй» узвялі шкляны купал. 

Катэгорыя:Музеі Літвы
Катэгорыя:Шылальскі раён
Баспор

**Баспо́р** — рабаўладальніцкая дзяржава ў Паўночным Прычарнамор'і. Сталіца: г. Пантыкапей (суч. Керч). Існавала з 480 да н.э. да 370-х гг. нашай эры.

Дзяржава была створана ў выніку аб'яднання (480 да н.э.) грэчаскіх гарадоў-калоній (полісаў): Пантыкапея, Мірмекія, Німфея, Фанагорыі, Гаргіпіі, Кепаў і інш. Найбольшага росквіту дасягнула ў 4 ст. да н.э., калі ў яе склад уваходзілі Усходні Крым, Ніжняе Прыкубанне, Усходняе Прыазоўе. Вёўся гандаль з Грэцыяй і Малой Азіяй, таксама са скіфамі і сарматамі. Да 438 да н.э. царавала дынастыя Археанактыдаў, на працягу наступных зв. 300 гадоў — дынастыя Спартакідаў. У 2-й пал. 2 ст. да н.э. у дзяржаве абвастрыўся сацыяльны канфлікт, і пад пагрозай захопу краіны скіфамі апошні са Спартакідаў, Перысад V, перадаў уладу пантыйскаму цару Мітрыдату VI Еўпатару (107 да н.э.). Пасля смерці Мітрыдата VI (63 да н.э.) Баспор палітычна залежаў ад Рыма, але ў склад Рымскай дзяржавы не ўваходзіў. Новы росквіт быў перажыты ў 1—2 ст. У гэтыя перыяд у дзяржаву былі ўключаныя землі крымскіх скіфаў і таўраў, а культура набывала ўсё больш акрэслены скіфа-сармацкі характар. У сярэдзіне 3 ст. на Баспор нападалі готы, бораны і інш. Дзяржава заняпала, і перастала існаваць пад націскам гунаў, у 370-я гг.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Іван Іванавіч Малады

**Іван Іванавіч Малады** ( — ) — князь маскоўскі, рускі военачальнік. Старэйшы сын Івана III ад яго першага шлюбу з Марыяй Барысаўнай, дачкой вял.кн. цвярскога.

У 1468 г. суправаджаў бацьку ў паходах на Казанскае ханства. З 1471 г. — суправіцель бацькі. У 1472 і 1477 падчас паходаў Івана III на Вялікі Ноўгарад кіраваў («ведаў») Масквой. Адзін з кіраўнікоў рускай раці ў час «стаяння на Угры» (1480). У 1483 г. ажаніўся з дачкой малдаўскага гаспадара Стэфана Алене, што спрыяла ўмацаванню прыязных сувязяў Русі з Малдавіяй. Удзельнік паходу на Цвер у 1485 г., пасля яе далучэння да Масквы — князь цвярской.

  
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Князі цвярскія
Ахейскі саюз

thumb|250px|Палітычная карта Ахейскага саюзу
**Ахейскі саюз** — палітычнае аб’яднанне старажытнагрэчаскіх полісаў Пелапанеса. Існавала з ~280 да н.э. да 146 да н.э.

Саюз быў створаны дзеля барацьбы з Македоніяй і Эталійскім саюзам за гегемонію ў Грэцыі. У 2-й пал. 3 ст. да н.э. ў Ахейскі саюз уваходзілі каля 60 полісаў, з іх найбольшымі былі Аргас, Карынф, Сікіён. Саюз меў агульнасаюзнае грамадзянства, адзіную сістэму мер і вагі. Вышэйшым органам улады быў саюзны сход, на чале выканаўчай улады стаяў стратэг. У 221 годзе да н.э. саюз падпаў пад уплыў Македоніі, пасля 2-й Македонскай вайны (200—197 да н.э.) алігархі саюзу сталі арыентавацца на Рым. Пасля выбуху антырымскага паўстання і яго задушэння (146 да н.э.) самастойнасць саюзу ліквідаваная, тэрыторыя ператвораная ў рымскую правінцыю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Эталійскі саюз

250 px|right|thumb|Грэцыя і Македонія ў 200 г. да н. э.
**Эталійскі саюз**: палітычнае аб'яднанне старажытнагрэчаскіх полісаў Сярэдняй Грэцыі. Існавала з 3 ст. да н.э. да 146 да н.э. Перад 3 ст. да н.э. так называўся саюзплямёнаў, што насялялі старажытнагрэчаскую вобласць Этолію.

Да 3 ст. да н.э. у саюз увайшла частка Фесаліі, Беотыя, рад полісаў Пелапанеса, востраў Кефалонія. Члены саюзу мелі роўныя правы і абавязкі, агульнае грамадзянства, ва ўнутраных справах захоўвалі аўтаномію. Саюз распаўся пасля заваявання Грэцыі Рымам (146 да н.э.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі
Катэгорыя:Элінізм
Дзяржава Ахеменідаў

**Дзяржава Ахеменідаў** — рабаўладальніцкая дзяржава на тэрыторыі сучаснага Ірана і іншых земляў Азіі, ад ракі Інд да Эгейскага і Міжземнага мораў, а таксама Егіпта, часткі Лівіі і Балканскага п-ва. Існавала з сяр. 6 ст. да 300 да н.э.

Заснавальнікам дзяржавы стаў цар Кір II са старажытнаперсідскага роду Ахеменідаў. Дзяржава ў сваёй існасці была нетрывалым ваенна-адміністрацыйным аб’яднаннем; асноўную масу насельніцтва складалі іншыя народнасці; сацыяльны лад быў моцна неаднародным. Унутраныя канфлікты падарвалі магутнасць дзяржавы, і пасля раду паражэнняў ад войскаў Аляксандра Македонскага яна распалася.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Спіс найбуйнейшых імперый

Катэгорыя:Імперыі Еўропы
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Індыі
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыя Егіпта
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Турцыі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Старажытнага свету
Катэгорыя:Імперыі Азіі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Балгарыі
Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана
Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Узбекістана
Катэгорыя:Гісторыя Афганістана
Катэгорыя:Старажытны Ізраіль і Іўдзея
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Катэгорыя:Гісторыя Лівіі
Катэгорыя:Імперыі Афрыкі
Катэгорыя:Гісторыя Арменіі
Катэгорыя:Гісторыя Пакістана
Мітані

thumb|right|Царства Мітані
**Міта́ні** (акадск. *Ханігальбат*, егіп. *Нахарына*) — рабаўладальніцкая дзяржава ў Паўднёва-Заходняй Месапатаміі. Існавала з 16 да 13 ст. да н.э. Сталіца: г. Вашукані (суч. горад Рас-эль-Айн, Сірыя).

Карэннае насельніцтва: субарэйцы і хурыты. Дзяржава кіравалася ваеннай арыстакратыяй; вяла войны з Егіптам, Хецкім царствам, Асірыяй. Найбольшага росквіту дасягнула ў канцы 16 ст. да н.э. У 2-й пал. 15 ст. да н.э. мела цесныя гандлёвыя і палітычныя сувязі з Егіптам. У пач. 13 ст. да н.э. пераможана Асірыяй і страціла самастойнасць.

## Літаратура 
* 
*  С. 476.

Катэгорыя:Хурыцкія дзяржавы
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Катэгорыя:Мітані
Міран (скульптар)

а (копія)]]

**Мі́ран з Элеўтэраў** (; ) — старажытнагрэчаскі скульптар; прадстаўнік афінскай школы.

Вядомы статуямі атлетаў-пераможцаў; найбольш вядомыя — «Дыскабол» і скульпт. група «Афіна і Марсій» (стаяла на Акропалі).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Міран // 

## Спасылкі 
* 
* О. Ф. Вальдгауер. МИРОН. Берлин, 1923

Катэгорыя:Скульптары Старажытнай Грэцыі
Ежы Ахманскі

**Ежы Ахма́нскі** (;  — ) — польскі гісторык. Доктар гістарычных навук (1964).

Скончыў Пазнаньскі ўніверсітэт (1955), працаваў тамсама на кафедры гісторыі народаў СССР (з 1959).

Асноўныя тэмы даследаванняў: гісторыя Беларусі і Літвы. Аўтар манаграфій і артыкулаў, прысвечаных пераважна сацыяльна-эканамічнай гісторыі Беларусі і Літвы 14—19 ст.

## Асноўныя працы 
* Gospodarka folwarczna w dobrach hospodarskich na Kobryńszczyźnie. Studium z dziejów folwarku na Białorusi, koniec XV—pocz. XVII w. // «Kwartalnik historii Kultury Materialnej», Warszawa, 1958, № 3.
* Położenie społeczno-gospodarcze i walka klasowa chłopów w ekonomii Kobryńskiej w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. // «Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych», Poznań, 1958, t.19.
* Powstanie i rozwój latyfundium Biskupstwa Wileńskiego (1387—1550). Ze studiów nad rozwojem wielkiej własności na Litwie i Białorusi w średniowieczu, Poznań, 1963.
* Litewski ruch narodowo-kulturalny w XIX w. (do 1890), Białystok, 1965.
* Litewska granica etniczna na wschodzie od epoki plemiennej do XVI w. // Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria historia. № 96. — Poznań, 1981. — PL ISSN 0554-8217

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Асірыя

**Асірыя** — рабаўладальніцкая дзяржава на тэрыторыі сучаснага Ірака. Існавала з 2-га тысячагоддзя да н.э. да 7 стагоддзя да н.э. Палітычны і гаспадарчы цэнтр з сярэдзіны 2-га тысячагоддзя да н.э. — Ашур (цяпер Кал’ат-Шаргат).

Гісторыя Асірыі найбольш вядомая з 18 ст. да н.э. Дзяржава склалася на землях даўнейшага субарэйскага (магчыма хурыцкага) засялення. Каля 2-га тыс. да н.э. гэтыя плямёны змяшаліся з семіцкімі плямёнамі Паўднёвай Месапатаміі. Неўзабаве выгаднае геаграфічнае размяшчэнне Ашура зрабіла горад цэнтрам транзітнага гандлю паміж Паўднёвым Двухрэччам і Малой Азіяй. З сярэдзіны 18 ст. да н.э. дзяржава пад уладай Вавілоніі ў часы вавілонскага цара Хамурапі, пазней, у 16—15 ст. да н.э. — пад уладай Мітані. Незалежнасць вернута ў канцы 15 — пачатку 14 ст. да н.э. і створана моцная дзяржава на чале з Ашурбалітам; тады ж Асірыя падпарадкавала Вавілонію. Нашчадкі Ашурбаліта пачалі называць сябе царамі асірыйскімі. Пасля часовага заняпаду (12 ст. да н.э.) Асірыя аднавіла сваю магутнасць пры цары Тыглатпаласары I, вяла паспяховыя войны ў Вавілоніі, Паўночнай Сірыі, Фінікіі, нападала на Армянскае нагор’е (канец 12 — пачатак 11 ст. да н.э.). Рух арамейскіх плямёнаў аслабіў і раздзяліў дзяржаву, але ў 10—9 ст. да н.э. Асірыя ізноў вядзе заваёўныя войны з Вавілоніяй, Урарту, Мідыяй, Сірыяй, што стала прычынай чарговага заняпаду. Пасля рэформ Тыглатпаласара II (8 ст. да н.э.) пачаўся новы перыяд заваёўных войнаў, за 100 гадоў была заваявана ўся Пярэдняя Азія, такім чынам пры Тыглатпаласары III (745—727 да н.э.) Асірыя ператварылася ў магутную ваенную дзяржаву, але ўнутрыпалітычная барацьба і барацьба заваяваных народаў аслаблялі яе. Пры цары Ашурбаніпале (сяр. 7 ст. да н.э.) Асірыя вяла працяглую вайну супраць кааліцыі дзяржаў на чале з Вавілоніяй і Мідыяй, заняпала, была пераможана (605 да н.э.) і знікла. Насельніцтва змяшалася з арамеямі Месапатаміі.

## Гл. таксама 
* Семіраміда

## Літаратура 
* 
* 
* *Довгяло, Г.* История Древнего Востока / *Г. И. Довгяло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров.* — Минск: ТетраСистемс, 2002. ISBN 985-470-051-8
* Marc Van De Mieroop, A History of the Ancient Near East ca. 3000 — 323 BC. — Wiley-Blackwell, 2006. — ISBN 978-1-4051-4911-2

## Спасылкі 
* Assyria — World History Encyclopedia
* Assyrians: Cavalry and Conquests
* The Assyrian King List
* Cécile Michel, Economy, Society, and Daily Life in the Old Assyrian Period
* Donald A. Mackenzie, MYTHS OF BABYLONIA AND ASSYRIA
* BRADLEY J. PARKER, Archaeological Manifestations of Empire: Assyria's Imprint on Southeastern Anatolia 
* Jorgen Laessoe, People Of Ancient Assyria

Асірыя
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Месапатаміі
Катэгорыя:Былыя краіны
Вежа валынскага тыпу

thumb|Камянецкая Вежа
**Вежа валынскага тыпу**, **валынская вежа**, **гатычная вежа** — тып абарончай вежы, распаўсюджаны ў абарончых комплексах на заходніх землях Русі (сучасная Беларусь і Валынь) з сярэдзіны 13 ст. да 15 ст. і нават да 17 ст.

Узнікненне такіх вежаў было выклікана тагачаснымі змяненнямі ў практыцы ваеннай справы на землях Русі — пераходам ад пасіўнай аблогі да актыўнай, з выкарыстаннем камнямётных машын (парокаў) вялікай магутнасці.

Такія вежы характарызаваліся высокай шмат'яруснай каменнай (ці каменна-цаглянай, рэдка драўлянай) будовай. Ставіліся ў складзе большых абарончых комплексаў (замкаў), або асобна, часам унутры дапаможных дрэва-земляных ўмацаванняў. Маглі мець жытло для абаронцаў, што *ў пэўнай ступені* прыпадабняла іх да вежаў-данжонаў і бергфрыдаў

На беларускіх землях вядомыя такія збудаванні ў Каменцы (Камянецкая вежа — адзіная ацалелая вежа такога тыпу), Берасці, Полацку, Горадне, Тураве, Наваградку і інш. З імі, у працах М. Ткачова, атаясамліваюцца драўляныя высокія вежы, якія ставіліся асобна ў некаторых замках 16 ст. і нават 17 ст. (Радашковіцкі замак, замак Сяняўскіх у Шклове, Мядзельскі замак, Мсціслаўскі замак і інш.).

## Літаратура 
* Ткачоў М. Замкі Беларусі. 1-е і 2-е выд.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Вежы
Гідраэлектрастанцыя

**Гідраэлектрастанцыя**, **ГЭС** — электрастанцыя, якая выкарыстоўвае энергію воднага струменя. 

Гідраэлектрастанцыі звычайна будуюць на рэках, ствараючы плаціны і вадасховішчы. Сярод пераваг ГЭС нізкі сабекошт электраэнергіі, магчымасць хуткага ўключэння або выключэння генератараў у залежнасці ад аб'ёму спажывання энергіі, аднаўляльная крыніца энергіі, адсутнасць забруджвання паветра. Аднак будаўніцтва ГЭС дарагое і доўгае, часта вадасховішчы займаюць занадта вялікія тэрыторыі, непрадказальна ўплываць на рэгіянальны клімат, а плаціны шкодзіць рыбнай гаспадарцы, бо перакрываюць шляхі да традыцыйных месцаў нерасту рыб (апошнюю праблему можна вырашыць пры дапамозе рыбапрапускных збудаванняў). Таксама да гідраэлектрастанцый адносяць прыліўная электрастанцыя.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гідраэнергетыка
Понт

**Понт**, **Пантыйскае царства** () — эліністычная дзяржава ў Малой Азіі. Існавала з 302/301 да 64/63 да н.э.

Дзяржава была заснавана Мітрыдатам II з персідскага роду Ахеменідаў. Этнічны склад насельніцтва неаднародны. Побач з развітымі грэчаскімі полісамі існавалі тэрыторыі з родаплемяннымі адносінамі. Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, садоўніцтва, жывёлагадоўля, у грэчаскіх гарадах — рамёствы, гандаль. Дзяржава мела гандлёвыя сувязі з Паўночным Прычарнамор'ем (Баспор) і Грэцыяй.

З пачатку 2 ст. да н.э. пантыйскія цары актыўныя ў замежнай палітыцы, на пачатак 1 ст. да н.э. Понт — адна з самых моцных дзяржаў эліністычнага свету. Тэрытарыяльныя заваяванні цара Мітрыдата VI выклікалі канфлікт з Рымам (Мітрыдатавы войны), у якім Понт пацярпеў паражэнне і спыніў самастойнае існаванне. Землі Понта ўвайшлі ў склад Рымскай дзяржавы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Прыліўная электрастанцыя

**Прыліўная электрычная станцыя** (ПЭС) — гідраэлектрычная станцыя, якая выкарыстоўвае энергію марскіх прыліваў для стварэння напору.

ПЭС будуецца на беразе заліва або штучнага басейну, адрэзанага ад мора плацінай. Пры адлівах і прылівах утвараецца перапад узроўняў мора і заліва (басейна), які прыводзіць у дзеянне гідраагрэгаты, устаноўленыя ў плаціне.

Адметнасць работы ПЭС звязаная з пераменнасцю напору пры змене прыліваў і адліваў. Таму звычайна ПЭС аб’ядноўваюцца ў адзіную энергасістэму з рачнымі і цеплавымі электрастанцыямі, каб скампенсаваць памяншэнне выпрацоўкі электраэнергіі пры аслабленні прыліваў.

Паводле звестак 1988 года, найбольшымі ПЭС у свеце былі: Ранс (Францыя, 1967) — 240 МВт, 24 турбіны; Анапаліс (Канада, 1984) — 20 МВт, 1 турбіна; Джангксія (Кітай, 1986) — 3,9 МВт, 6 турбін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гідраэнергетыка
Старажытная Македонія

**Македонія (Старажытная Македонія, Македонскае царства**): рабаўладальніцкая дзяржава ў цэнтральнай і паўночна усходняй частцы Балканскага паўвострава, заселенай ілірыйскімі і фракійскімі плямёнамі.

## Гісторыя 
Існавала ў з 5 ст. да н.э. да 148 да н.э. Найбольшага росквіту дасягнула ў выніку заваёваў Філіпа II (падначаленне ўсёй Грэцыі) і імперыі Аляксандра Македонскага).

Раннерабаўладальніцкая дзяржава на землях Ніжняй Македоніі склалася на працягу 6—5 ст. да н.э., але яшчэ ў 4 ст. да н.э. плямёны Верхняй Македоніі былі на стадыі родаплемяннога ладу. Шлях утварэння і этнічная прыналежнасць македонскай народнасці застаюцца прадметам спрэчак. Асноўнымі заняткамі насельніцтва дзяржавы былі земляробства і жывёлагадоўля. Непасрэднае суседства з Грэцыяй спрыяла ўздзеянню грэчаскай культуры і мовы, устанаўленню цесных узаемасувязей з грэчаскімі гарадамі-полісамі. 3 утварэннем у Македоніі класавага грамадства адбывалася і яе паступовае палітычнае аб'яднанне, пашырэнне дзяржаўных межаў, умацаванне незалежнасці і рост ваенна-палітычнай магутнасці.

У часы кіравання Філіпа II (359—336 да н.э.) канчаткова сфарміравалася македонская манархія і была падпарадкавана Верхняя Македонія. Гэты цар завяршыў рэарганізацыю войска і стварыў македонскі флот. Імкнучыся пашырыць свае ўладанні і палітычныя ўплывы, а таксама авалодаць марскім узбярэжжам, якое знаходзілася ў руках грэкаў, Філіп II на працягу 357—346 да н.э. вёў вайну супраць Афін і іх саюзнікаў, у выніку якой авалодаў больш чым 30 гарадамі, падпарадкаваў Фесалію і захапіў усё фракійскае ўзбярэжжа Эгейскага мора. Паўторнае яго ўмяшанне ў справы Грэцыі завяршылася ў 338 да н.э. бітвай пры Херанеі, у якой македонскае войска выйшла пераможцам і грэчаскія гарады прызналі гегемонію македонскай манархіі. У 336 да н.э., рыхтуючыся выступіць супраць Персідскага царства і мясцовай знаці, Філіп II стаў ахвярай змовы.

Яго пераемнікам стаў сын Аляксандр Македонскі (336—323 да н.э.), які падавіў паўстанні грэчаскіх гарадоў і ажыццявіў намеры свайго бацькі ў адносінах да Персідскага царства. Ён разбіў цара Дарыя III, заваяваў Персідскую дзяржаву і на яе тэрыторыі ўтварыў сваю вялікую манархію, якая, аднак, была нетрывалай. Пасля смерці Аляксандра імперыя распалася, і Македонія змагалася за кантроль над Грэцыяй з Ахейскім і Эталійскім саюзамі. Пасля ўступлення ў канфлікт з Рымам з-за Ілірыі (Македонскія войны) Македонія панесла паразу, была падзеленая на 4 рэспублікі пад рымскім пратэктаратам, і, нарэшце, улучана ў склад Рыму як правінцыя (148 да н.э.).

## Гл. таксама 
* Персей

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Белэнерга

**Дзяржаўнае вытворчае аб’яднанне «Белэнерга»**, **канцэрн «Белэнерга»** — беларускі дзяржаўны энергетычны канцэрн, які ажыццяўляе кіраванне гаспадарчай дзейнасцю электраэнергетычнага комплексу Беларусі. Падначальваецца Міністэрству энергетыкі. Створаны ў 1995. Вытворчасць электраэнергіі магутнасцямі, якія знаходзяцца пад кіраўніцтвам «Белэнерга» — 30,11 млрд кВт/гадзін (1995).

Асноўныя напрамкі дзейнасці:
* кіраванне Беларускай энергетычнай сістэмай;
* вытворчасць, перадача і размеркаванне электрычнай і цеплавой энергіі;
* падтрыманне ў належным стане электрастанцый, электрычных і цеплавых сетак;
* аператыўна-дыспетчарскае кіраванне тэхналагічным працэсам вытворчасці і паставак электраэнергіі;
* тэхнічны нагляд за станам электрастанцый і сеткавых аб’ектаў Беларускай энергетычнай сістэмы;
* арганізацыя работ, якія забяспечваюць збалансаванае развіццё энергасістэмы, у т. л. прагназаванне попыту на энергію, праектаванне, інвеставанне, будаўніцтва энергетычных аб’ектаў;
* ліцэнзаванне вытворчасці электраэнергіі.

Уключае ў сябе абласныя РУП (рэспубліканскія ўнітарныя прадпрыемствы) «Брэстэнерга», «Віцебскэнерга», «Гомельэнерга», «Гроднаэнерга», «Мінскэнерга», «Магілёўэнерга», а таксама 30 іншых прадпрыемстваў: РУП «Белэнергаахова», РУП «Белэнергааўтаматыка», УА «Мінскі дзяржаўны энергетычны каледж», ААТ «Белэнергабуд», ААТ «Цэнтрэнергамантаж» і інш.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://www.energo.by  — афіцыйная старонка ДВА «Белэнерга»

Катэгорыя:Кампаніі Беларусі
Катэгорыя:Энергетыка Беларусі
Рэакцыя ацылавання

**Рэа́кцыя ацылава́ння** — хімічная рэакцыя паміж арганічнымі злучэннямі, вынікам якой ёсць уключэнне ў малекулу прадукта ацыльнай групы замест атамаў вадароду ці металу. Ацылавальнымі сродкамі выступаюць карбонавыя кіслоты, ангідрыды карбонавых кіслотаў, галагенангідрыды, складаныя эфіры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Арганічная хімія
Ацыл

**Ацыл** — агульная назва астатку, які атрымліваецца адшчапленнем гідраксільнай групы ад карбаксілу ў малекулах карбонавых кіслотаў. Назва А. канкрэтнай кіслаты будуецца ад лацінскай назвы дадаваннем суфіксу -іл: фарміл, бензаіл і да т.п. Агульны сімвал Ac.

Катэгорыя:Арганічная хімія
Катэгорыя:Хімічная наменклатура
Ангідрыд

**Ангідры́д** (ад  — адмоўная граматычная часціца і  — вада) — тэрмін (сугучна: ангідрыт), якім у хіміі азначаюцца:

* У неарганічнай хіміі: аксіды, якія можна атрымаць адшчапленнем вады ад кіслотаў. У міжнароднай хімічнай наменклатуры не ўжываецца.
* У арганічнай хіміі: злучэнні, якія адпавядаюць адшчапленню вады ад карбонавых кіслотаў. Шырока ўжываюцца ў прамысловасці як рэагент у рэакцыях ацылавання.

Катэгорыя:Хімічныя злучэнні
Катэгорыя:Хімічная наменклатура
Катэгорыя:Ангідрыды
Аксіды

**Аксі́ды** — бінарныя злучэнні хімічных элементаў з кіслародам, у якіх ён спалучаны толькі з менш электрадмоўнымі атамамі. Хімічны элемент кісларод па электраадмоўнасці другі пасля фтора, таму да аксідаў адносяцца амаль усе злучэння хімічных элементаў з кіслародам. Да выключэнняў адносяцца, напрыклад, дыфтарыд кіслароду OF2.

Аксіды атрымліваюць акісленнем ці тэрмічным раскладаннем адпаведных гідраксідаў або соляў.

Пашыраны ў прыродзе: аксід вадароду (вада) стварае гідрасферу, галоўная частка горных парод — аксід крэмнію, аксіды алюмінію, жалеза і інш. Аксіды ўтвараюць руды— асноўную форму металічных карысных выкапняў.

## Класіфікацыя 
У залежнасці ад хімічных уласцівасцяў адрозніваюцца:
* **солеўтваральныя аксіды**:
** *асноўныя* (напрыклад, аксід натрыю Na2O, аксід медзі(II) CuO): аксіды металаў, ступень акіслення якіх I—II;
** *кіслотныя* (напрыклад, аксід серы(VI) SO3, аксід азоту(IV) NO2): аксіды металаў са ступенню аксілення V—VII і аксіды неметалаў;
** *амфатэрныя* (напрыклад, аксід цынку ZnO, аксід алюмінію Al2О3): аксіды металаў са ступенню аксілення III—IV і выключэнні (ZnO, BeO, SnO, PbO);
* **нясолеўтваральныя аксіды**: аксід вугляроду(II) СО, аксід азоту(I) N2O, аксід азоту(II) NO, вада (аксід вадароду) H2O, аксід крэмнію(II) SiO, аксід серы(II) SO.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Ангідрыт

**Ангідры́т** — мінерал, бязводны сульфат кальцыю CaSO.

Сіметрыя крышталёў рамбічная. Колер белы, светла-шэры, блакітнаваты, чырванаваты. Бляск шкляністы. Цвёрдасць 3—3,5 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2800 — 3000 кг/м³. У прысутнасці вады на паветры адбываецца гідратацыя з пераходам у гіпс і павелічэннем аб'ёму да 30 %. Асноўная маса ангідрыта ўтвараецца асадкавым шляхам.

Выкарыстоўваецца як угнаенне, у вытворчасці вяжучых матэрыялаў, як матэрыял у выяўленчым мастацтве.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Минералы и горные породы / минерал Ангидрит // Каталог минералов Источник: https://catalogmineralov.ru/cont/about.html

Катэгорыя:Сульфаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Грыгарыёпаль

**Грыгарыёпаль** (, , ) — горад (з 2002 года) у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы, адміністрацыйны цэнтр Грыгарыёпальскага раёна. Насельніцтва каля 9,5 тысяч чалавек (2010). Заснаваны ў 1792 годзе.

Знаходзіцца на левым беразе Днястра, за 45 км на паўночны захад ад Ціраспаля.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Слабадзея

**Слабадзе́я** (; ; ) — горад (з 2002 года) у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы, адміністрацыйны цэнтр Слабадзейскага раёна. Насельніцтва каля 20 тысяч чалавек, большасць з якіях малдаване (каля 45%) і рускія (каля 35%).

Знаходзіцца на левым беразе ракі Днестр, за 12 км на паўднёвы ўсход ад Ціраспаля.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Катэгорыя:Гарады Малдовы
Рыбніца

**Ры́бніца** (, , ) — горад (з 1938 года) у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы, адміністрацыйны цэнтр Рыбніцкага раёна. Насельніцтва 59,6 тысяч чалавек (2005). Заснаваны ў 1603 годзе.

Знаходзіцца на левым беразе ракі Днестр. Буйны прамысловы цэнтр Прыднястроўя.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Дубэсар

**Дубэса́р** (), таксама **Дубаса́ры** (; ) — горад (з 1795) у Малдове на левым беразе Днястра, уваходзіць у склад адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак левабярэжжа Днястра. Цяпер фактычна кантралюецца непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, адміністрацыйны цэнтр Дубасарскага раёна. Насельніцтва 28,6 тысяч чалавек (2005). Заснаваны ў пачатку 18 стагоддзя. Плошча 15,52 км².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Ахендоўскі (нар. 1973) — старшыня Цэнтральнай выбарчай камісіі Украіны (2013—2018).
* Ігар Горган (нар. 1969) — малдаўскі вайсковы дзеяч.

## Гл. таксама 
* Дубэсарская ГЭС

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя
Каменка (Малдова)

**Каменка** (; ; ) — горад (з 2002 года) у Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы, адміністрацыйны цэнтр Каменскага раёна. Насельніцтва 13 тысяч чалавек (1989). Заснаваны ў XVII стагоддзі. 

Знаходзіцца на левым беразе ракі Днестр.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя