Замкавая вуліца (Гродна)

**За́мкавая ву́ліца** — адна з самых старых гарадскіх вуліц у цэнтры горада Гродна. З’яўляецца адным з сімвалаў горада. Працягласць каля 360 м, ад плошчы Савецкай да тэрыторыі Новага і Старога замкаў, ад якіх і пайшла назва вуліцы. З’яўляецца адзінай вуліцай у Беларусі, на якой знаходзяцца адразу два каралеўскія замкі.

На вуліцы размешчаны архітэктурныя помнікі розных эпох: пачынаючы ад Старажытнарускага перыяду і заканчваючы пачаткам XX стагоддзя. У XVII стагоддзі адбыўся росквіт вуліцы, на ёй было не менш, чым сем палацаў магнатаў тагачаснай Рэчы Паспалітай. Вуліца перажыла дзве сусветныя вайны, а найбольшыя страты зазнала, калі савецкімі ўладамі была знесена старая забудова цотнага боку і ўзарваны самы высокі на той час будынак у горадзе — Фара Вітаўта.

Вуліца пачынаецца ад Савецкай плошчы, справа месціцца сквер з памятным знакам на месцы Фары Вітаўта. Далей да скрыжавання з вуліцай Д. Гарадзенскага з абодвух бакоў ідзе шчыльная двух і трохпавярховая забудова 19 стагоддзя, большасць дамоў маюць уязныя аркі. Паміж дамамі № 5 і 7 праходзіць завулак, які раней меў назву «Цесны», а цяпер безназоўны. Скрыжаванне з вуліцай Д. Гарадзенскага рэгулюецца светлафорам, на скрыжаванні стаіць будынак пажарнага дэпо. Далей шлях да Новага і Старога Замкаў толькі пешы, дазволены рух асабістага транспарту на з’ездзе да Нёмана. Вуліца заканчваецца высокім ярам над Нёманам, Стары замак злучаецца з вуліцай арачным мастом.

З 2018 года гарадскія ўлады абяцаюць зрабіць вуліцу цалкам пешаходнай.

## Гісторыя 
З XII ст. ад дзяцінца да гандлёва-рамеснага пасада вяла дарога, у XIV-XV стст. яна звязвала Верхні і Ніжні замкі з рынкам (зараз Савецкая плошча) і Смаленскім гасцінцам. Замкавая вуліца ўпамінаецца ў грамаце Вітаўта гарадзенскім яўрэям у 1389 годзе. Хоць дакумент прызнаны фальсіфікатам, але паводле даных валочнай памеры 1560 года яўрэі сапраўды жылі на пачатковым адрэзку вуліцы. Ва «*Увалочным вымярэнні Горадна*» гэта вуліца мае асноўную назву «*вуліца Яўрэйская з рынка да замка*», і дадатковую — «*Вялікая Замкавая*». Апошняя назва захавалася за вуліцай, і з тых часоў назва практычна не мянялася.

На думку даследчыка Ю. Кішыка вуліца Замкавая ў XII-XV стст. пачыналася ад замка і накіроўвалася ў бок Рынку, аднак не даходзіла да яго, а заканчвалася каля трасы другой лініі абарончых умацаванняў. Пасля перепланіроўкі горада, праведзенай вялікай княгіняй Вялікага Княства Літоўскага Бонай Сфорца паміж 1533 і 1541, вуліца была пашырана, працягнута і плаўнай дугой выведзена на Рынак акурат пасярэдзіне яго заходняга боку, нібы на працягу восі вуліцы Язерскай.

У 14 ст. князь Вітаўт у пачатку вуліцы заснаваў драўляны касцёл, які пры каралю Стэфане Баторыі быў перабудаваны ў каменны.

У 16 ст. абарончае значэнне старых умацаванняў змяншаецца і да вуліцы паступова пераходзіць функцыя камунікацыйнай артэрыі, што звязвала замак з галоўным рынкам горада. У 1560 тагачасная «**Вялікая Жыдоўская**» разам з суседнімі вуліцамі «Жыдоўская Цесная» і «Жыдоўская школьная» была забудавана невялікімі драўлянымі і фахверкавымі дамамі, якія засялялі галоўным чынам яўрэі. Па левым боку вуліцы, рухаючыся ад рынка, у сярэдзіне 16 ст. пляцамі валодалі: каралеўскі намеснік Леў Міхайловіч, Адам Мышковіч, Мошка і Мардухай Дактаровічы, Ахрон, Абрам і Пешах Схудзічы, Ждрах і Абрам Хадасковічы. Прычым «*Увалочнае вымярэнне*» асобна адзначае два будынкі: «***двор Замкавы***» і «***дом пусты Адама Мышковіча***». Правы бок вуліцы займалі шэсць яўрэйскіх і адзін плябанскі пляцы, дзе стаяў закладзены Вітаўтам драўляны фарны касцёл. У цэлым на вуліцы было 17 забудаваных участкаў.

У 80-ых гг. XVI ст. Стары замак карэнным чынам перабудоўваецца ў стылі рэнесансу для караля Стэфана Баторыя.

У XV-XVI ст. у канцы вуліцы каля сучасных дамоў № 17, 19 існавала Малая Царква і кляштар. Яны былі разрабаваны расійскімі войскамі ў 1665 годзе і апошні раз згадваюцца ў 1679 годзе. У 1643 ужо стаяў палац і камяніца князя М. Масальскага (сучасны дом № 5)

У 1753 годзе ў горадзе адбыўся моцны пажар, які значна пашкодзіў «элітную» вуліцу. Тады гарадзенскі стараста Антоній Тызенгаўз выкупіў «*пустыя муры*» палаца Храптовічаў. Пазней гэты будынак быў вядомы ўжо як палац Ляхніцкіх. Абнавіўся і палац Масальскіх. Сцены дамоў тынкаваліся, упрыгожваліся ляпнінай, з’яўляліся ажурныя гаўбцы, праезная частка брукавалася каменем.

У 1742 г. адмыслова для пасяджэнняў Соймаў Рэчы Паспалітай па праекту саксонскага архітэктара Карла Фрыдрыха Пепельмана быў збудаваны Новы замак. У Новым замку ў 1793 прайшло гістарычнае «нямое» пасяджэнне Сойма, якое зацвердзіла другі падзел Рэчы Паспалітай. У лістападзе 1795 у Новым замку апошні кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі паставіў свой подпіс пад тэкстам адрачэння.

Забудова вуліцы ў XIX ст. была цалкам каменнай. Пажары 1780, 1782, 1783 годоў не закранулі вуліцу. Пачынаючы з 1795 і да пажару 1899 года забудова вуліцы амаль не змянілася акрамя Фары Вітаўта, якую ў 1809 годзе перарабілі ў Сафійскі сабор.

Пажары 1892 і 1899 моцна змянілі характар забудовы вуліцы, якая з большага набывае сучасны выгляд. Пасля пажару быў пабудаваны дом для гродзенскага праваслаўнага брацтва (сучасны дом № 3), трохпавярховы асабняк стацкага саветніка Харчанкі (дом № 9). На месцы згарэлага флігеля каралеўскіх стайняў з’явіўся жылы будынак, які там знаходзіцца і цяпер. У 1902 годзе насупраць палаца Храптовічаў была пабудавана пажарная каланча, рашэнне аб яе будаўніцтве у горадзе было прынята пасля знішчальных пажараў. Каля каланчы захаваўся флігель каралеўскіх стайняў. Уладальнік тытунёвай фабрыкі Шарашэўскі заклаў падмуркі пад новыя будынкі на левым боку вуліцы (сучасныя дамы № 12, 14). Узводзяцца дом саветніка Анцылевіча, дом Харчанкі, перабудоўваецца ў псеўдарускім стылі Сафійскі сабор. У канцы XIX — пачатку XX ст. вуліца складалася з двух- і трохпавярховых атынкаваных камяніц, асноўная частка даху накрывалася бляхай, з’яўляюцца літыя і каваныя балконы.

У 1910 дамамі па вул. Замкавай валодалі: 
**№ і** — Сафійскі сабор;
**№ 2** — Замкоўскі;
**№ 3** — праваслаўнае брацтва;
**№ 4** — (скрыжаванне з вул. Манастырскай) — Шылінгаў; 
**№ 5** — (скрыжаванне з вул. Мясною) — дом праваслаўнага духавенства;
**№ 6** — (скрыжаванне з вул. Манастырскай) — Эпштэйн;
**№ 7** — (скрыжаванне з вул. Мясною) — Вальфсон; 
**№ 8** — Эпштэйн;
**№ 9** — Харчанка;
**№ 10** — Лапінер;
**№ 11** — Сакало;
**№ 12** — Шарашэўскі;
**№ 13** — (скрыжаванне з зав. Пажарным) — Рабіновіч;
**№ 14** — С.-Пецярбургскі (былы Тульскі) пазямельны банк; 
**№ 15** — (скрыжаванне з зав. Пажарным) — Анцулевіч;
**№ 16** — (скрыжаванне з зав. Прачачным) — казармы вайсковага лазарэта;
**№ 17** — (скрыжаванне з зав. Замкавым) — пажарная каманда; 
**№ 18** — лазарэт;
**№ 19** — Стары замак.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў раёне вуліцы Замкавай знаходзілася яўрэйскае гета, у якім было знішчана 29 тысяч чалавек. У памяць аб гэтым на доме № 7 усталявана мемарыяльная дошка.

Гістарычная забудова вуліцы, нягледзячы на некаторыя пашкоджанні у ваенны час, у цэлым захоўвалася да 1958, калі быў канчаткова разабраны так званы «*Замкавы двор*» і на яго месцы пабудаваны Палац Тэкстыльшчыкаў. Пазней на левым боку вуліцы былі знесены практычна ўсе забудовы аж да Манастырскага завулка. Тады назаўсёды зніклі каменныя будынкі XV—XVI ст. (паводле іншых звестак — тры будынкі былі ўзведзеныя ў прамежку паміж 1753 і 1782 гадамі). Сярод іх быў так званы «*Дом з рыбкай*» — аднапавярховы будынак меркавана XVI ст., у якім у пачатку XVII ст. нібыта жыў галава гродзенскіх рыбакоў Антоні Максімовіч. Паводле адной з версій, барэльеф рыбкі на доме — эмблема цэха. Паводле гісторыка Мечыслава Супрона, гэты будынак (сярэдні з трох), першапачаткова з’яўляўся карчмой: у 1780 годзе там знаходзілася карчма Рагоўскага. Выява рыбы на фасадзе — сведчанне, што там было месца грамадскага харчавання.. Крайні левы будынак з трох гістарычна пераважна выкарыстоўваўся пад краму. Крайні правы дом быў шынком. Яго падвалы захаваліся.. Апошняе змяненне ансамбля вуліцы адбылося ў 1961, калі была знішчана Фара Вітаўта, на месцы якой так нічога і не было пабудавана.

Сёння забудавана 2-3-павярховымі дамамі, сярод якіх вылучаецца ансамбль вулічнай забудовы 19 ст. з рысамі позняга класіцызму, ампіру, «мадэрну» і вежа пажарнага дэпо канца XIX — пач. XX ст, па іншых звестках — каля 1726. 

Аднак паводле апошніх даследаваняў, гэты дом мог наогул не ўваходзіць у комплекс Масальскіх. Згодна з гісторыкам Мечыславам Супронам, у пачатку XVIII ст. на гэтым месцы быў палац наваградскага ваяводы Міхала Фаўстына Радзівіла, што зафіксавана на плане горада 1753 года. Імаверна, палац Радзівіла згарэў падчас аднаго з пажараў, а на яго месцы новыя ўладальнікі ў канцы XVIII ст. збудавалі іншы дом.

Першапачатковую сядзібу на рагу вуліцы Замкавай і вулачкі Цеснай Жыдоўскай у 1674 Іцка і Кадыш Абрамовічы саступілі вялікаму літоўскаму маршалку Аляксандру Гіларыю Палубінскаму. У 1726 будынак быў заняты юрыдыкай гродзенскага старасты Міхала Масальскага. У 1781 князь Ксаверы Масальскі запісаў яго на віленскага біскупа Ігнацыя Масальскага.

Сённяшні будынак збудаваны ў канцы XVIII ст., паміж 1782 і 1795 гг. Па люстрацыі Гродна 1782 г. пляц належаў лаўніку магістрата Якубу Рафановічу (у 1791 г. ён быў гродзенскім бурмістрам), які ўжо будаваў там новы будынак. У 1848 г. у будынку размяшчаліся дваранскі дэпутацкі сход, канцылярыя губернскага кіраўніка дваранства.

28 сакавіка 1920 тут прайшоў агульны сход Гродзенскага Беларускага нацыянальнага камітэта. Восенню таго ж года адбываліся беларускія сямейныя вечарыны і запіс у Грамаду беларускай моладзі. У 1925 жыў беларускі дзеяч М. Галавач. На 1926 г. у будынку мясцілася яўрэйская релігійная школа «Tora Jabne» (кіраўнік доктар Нямцэвіч) ды «Клуб яўрэйскай інтэлігенцыі». Пасля Другой сусветнай вайны будынак моцна змяніў выгляд, былі прыбудаваны франтон і балконы. У 1950 г. будынак займала гандлёва-кулінарная школа, а з 1970-х гг. тут размешчаны інтэрнат № 1 УА «Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта». Будынак перастаў быць інтэрнатам у 2020 годзе праз непрыдатныя ўмовы для пражывання. У жніўні 2023 года горад прадаў будынак з шостай спробы. Уласнік абвесціў аб намеры адкрыць там гатэль.

**№ 7**: Адна- і часткова двухпавярховы С-падобны ў плане будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як частка палаца Масальскіх. Вялікі палац Масальскіх быў пабудаваны на месцы (а магчыма і ўтрымліваў частку сцен) трох паступова набытых камяніц. Першапачаткова двухпавярховы доўгі мураваны П-падобны ў плане будынак, аздоблены прафіляваным карнізам і міжпаверхавым поясам, быў накрыты высокім «ламаным» «французскім» дахам з вялікімі мансарднымі вокнамі. Палац меў два асіметрычна размешчаныя аркавыя праезды. Пасля пажару 1899 г. большая частка будынка была разабрана, а з яго рэшткаў пабудавалі дом па вул. Замкавай № 7. Будаўніцтва вялі яго новыя ўладальнікі Трылінг і Сімхэ Абрам, якія каля 1905 г. выкупілі ў былых уладальнікаў Мендэля і Рыўкі Собаляў..

**№ 11**: Трохпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як *дом Хаіма Стральца*, *дом Сакалова*, *дом Сары Рохлі*, *дом Давіда Цофнаса*. Пабудаваны ў 1911 годзе ў стылі эклектыкі. Складае адзіны ансамбль з суседнімі дамамі.

Трохпавярховы атынкаваны цагляны дом, далучаны да будынка № 9, складае з ім адзіны фронт забудовы. Дэкор будынка сугучны з аздобай суседніх пабудоў, але моцна пацярпеў падчас эксплуатацыі. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны, карніз аздоблены арнаментальнымі кранштэйнамі і гірляндай. Вокны трэцяга паверха аздоблены арнаментальнымі ліштвамі. Фасад захаваў па баках парныя пілястры з капітэлямі. Па цэнтры другога паверха і па баках трэцяга праглядаюцца месцы балконаў.

Да канца XVIII ст. участак належаў юрыдыцы Масальскіх. У 1865 участкам валодала Лейка Балгарская, паміж уладаннямі якой і палацам Масальскіх была вузкая, не шырэйшая за сажань вуліца (*Замкавы тупік*). Да 1958—1960 да дома Івана Харчанкі прымыкаў флігель, пабудаваны каля 1875, які выходзіў на вуліцу Замкавы тупік. Пасля яго зносу межы ўчастка моцна размыліся, фактычна знікла вуліца Замкавы тупік. Цяпер існуе праект аднаўлення гэтага флігеля з выхадам на вуліцу Вялікая Траецкая.

У 1911 участак набыў Хаім Янкелееіч Стралец, які і пабудаваў дом. Аднак уладальнік дома апошнія гады жыцця сур’ёзна хварэў і меў фінансавыя клопаты, таму дэкараванне дома ляпнінай не завершылася да смерці ўладальніка ў лістападзе 1913 і так ніколі не было завершана. Пасля смерці гаспадара па завяшчанню дом перайшоў да ўдавы — Сары Рохлі. У 1923 належаў Давіду Цафрасу (Цафнасу). У 1928 ягонай гаспадыняю была Рэвека Цафрас. Будынак першапачаткова не меў нумара, а пасля з-за яго «ссунулася» нумарацыя дамоў на няцотным боку Замкавай вуліцы. У верасні 1944 года рашэннем выканкама Гарсавета ўвесь будынак быў перададзены педвучылішчу.

У доме месціцца шлюбны салон «АдкажыДа» (), «Каменны замак» (вырабы з каменю і помнікі), ЦБУ-5 ЗАТ «РРБ-Банк», салон друку «Аліпрынт», інтэрнэт правайдэр «Атлант Тэлекам», турыстычная кампанія «Кластур», «Рыэл-кампані», цэнтр продажу бытавой тэхнікі «Ролік», салон сувязі МТС. Прымыкае да дамоў № 9 і 13.

**№ 13**: Трохпавярховы Г-падобны ў плане будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як вінная лаўка Рохлі-Руткоўскай Рахель. Пабудаваны ў 1901. У аснове гэтага будынка заложана камяніца XVII ст. Цяпер тут інтэрнат Гродзенскага педагагічнага вучылішча.

Трохпавярховы, асіметрычны ў плане, будынак з высокім цокалем, накрыты пакатым двухсхільным дахам. Развіты ў глыбіню двара. Плоскасць галоўнага фасада члянёна пілястрамі, канеліраванымі на другім і трэцім паверхах і руставанымі на першым. Пілястры завершаны капітэлямі. Фасад увенчаны магутным карнізам, дэкараваны арнаментам і дэнтыкуламі. У левым крыле скразны праход, закрыты варотамі, у правым — уваход у будынак, размешчаны сіметрычна праходу. Цэнтр вылучаны балконам з узорыстай рашоткай. Планіроўка калідорная. Сувязь паміж паверхамі ажыццяўляецца з дапамогай двухмаршавых лесвіц. Інтэр’еры простыя, без дэкаратыўнай аздобы. Па меркаванню спецыялістаў, будынак найбольш насычаны ляпным дэкорам і з’яўляецца дасканалым і прыгожым прыкладам эклектыкі на вуліцы Замкавай.

*Вінная лаўка Рохлі* была вядома ўсёй гродзенскай беднаце, бо тут прадавалася самае таннае ў горадзе віно. Па купчай 1911 домам валодаў Каган Янкель Ізраіль. 3 1918 у будынку працавала крама спажывецкіх тавараў Хашы Апой. У сакавіку 1944 будынак займаў Гродзенскі механічны тэхнікум чыгуначнага транспарта, а ў 1960-я гг. тут месціўся інтэрнат музпедвучылішча. У пачатку 1910-ых гг. у доме жыў вядомы гродзенскі ўрач Ігар Вальдэмаравіч Гольмстэн, які быў адным з уладальнікаў аднаго з першых гродзенскіх кінатэатраў «Сатурн».

Цалкам жылы дом. Прымыкае да дамоў № 13 і 15А.

**№ 15А**: Трох- і чатырохпавярховы будынак. Жылы дом. Дом узорнага ўтрымання і грамадскага парадку. Прымыкае да дома № 15.

**№ 17**: Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як *дом саветніка Анцылевіча*. Пабудаваны ў 1912, рэстаўраваны ў 1940.

Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, квадратны, з унутраным дворыкам. Паўстаў на рэштках флігеля каралеўскіх стайняў. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Балконы сучасныя, стылізаваны пад папярэднія. У 1950 будынку знаходзілася пажарная ахова МУС, добраахвотнае пажарнае таварыства.

Цяпер цалкам жылы дом.

**№ 19**:

. «Гродна. Вуліца Замкавая». 1966]]
Будынак пажарнага дэпо з каланчой. Гісторыка-культурная каштоўнасць. На пачатку 20 ст. было ўзведзена пажарнае дэпо, завершанае ў 1902 г. Комплекс пажарнай часткі горада быў пабудаваны ў форме карэ. Галоўны, паўднёвы фасад комплексу з боку вуліцы Замкавай складаўся з сучаснага дома № 17, № 19 ды пажарнай каланчы, якія злучала 1-павярховае збудаванне з 7 ўездамі для пажарных машын. З захаду, з боку Старога замка, знаходзіўся 1-павярховы фасад. З боку Гараднічанкі і сучаснай вуліцы Вялікай Траецкай праходзіў мур. У паўночнай частцы комплекса знаходзілася драўляная трэніровачная вежа.

Цяпер будынак займае пажарная аварыйна-выратавальная частка № 1 Ленінскага раёна г. Гродна. З боку вуліцы Траецкай намаляваны жывапіс, у якім прадстаўлены выратавальнікі розных часоў ад Сярэднявечча да нашых часоў, твар жанчыны у канцы малюнка вельмі падобны на Мону Лізу з карціны Леанарда да Вінчы. На назіральнай пляцоўцы бачны манекен выратавальніка, які глядзіць у бок Савецкай плошчы.

Адначасова ля пажарнай каланчы стаіць трохпавярховы дом з № 19, які таксама мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці.

**№ 21**: 
Стары замак. Помнік архітэктуры дзяржаўнага значэння.

Стары замак — гістарычны комплекс абарончых умацаванняў. Паўстаў у часы Старажытнарускай дзяржавы. Шмат разоў руйнаваўся, аднаўляўся і перабудоўваўся. У планіроўцы і архітэктуры замка выяўляюцца напластаванні шматлікіх стагоддзяў.

Замак размясціўся на стромкім узгорку на высокім правым беразе Нёмана пры ўпадзенні ў яго рэчкі Гараднічанкі. Тапаграфія мясцовасці вызначыла абрыс плана замка, блізкага да трохкутніка. Працягласць замкавых сцен дасягала амаль 300 м пры сярэдняй таўшчыні каля 3 м. Сцены мелі неаднолькавую вышыню і завяршаліся зубцамі. З вонкавага боку яны, як і вежы, падпіраліся контрфорсами. Ад горада замак аддзяляўся ярам і глыбокім ровам.

У замку ў часы Вітаўта мелася пяць умацаваных веж. Уязная вежа, квадратная ў плане, размяшчалася ў паўднёва-усходнім куце крэпасці і злучалася з горадам пад’ёмным драўляным мостам. Самая высокая вежа, круглая ў плане, ацалела з XIII ст. і была ўключана Вітаўтам у сістэму новых замкавых умацаванняў. Па свайму характару яна блізкая да абаронна-вартаўнічых веж, падобных да вежы ў Камянцы. Замкавыя вежы не захаваліся да нашага часу: некаторыя з іх разабраны пры будаўніцтве палаца Стэфана Баторыя ў канцы XVI ст.; ад іншых засталіся падмуркі і часткі сцен.

Уяўленне пра замак Вітаўта і сістэму яго ўмацаванняў дае вядомая гравюра горада Горадна 1568 г. Да ўсходняй сцяны замка паміж дзвюма вежамі — круглай і прамавугольнай — прылягаў двухпавярховы палац. Яго архітэктура, як і архітэктура ўсяго замка Вітаўта, мела гатычныя рысы. Пра канструкцыі сцен можна судзіць толькі па захаваных рэштках цэглы і каменя-валуна. Цэгла ў муры сцен выкарыстоўваўся для выраўноўвання шэрагаў каменя, у вежах — як абліцовачны матэрыял. Захаваліся знакі — таўры майстроў, рэзаныя вострай прыладай на ложкавым боку цэглы да абпалу. Малюнкі знакаў вельмі разнастайныя і налічваюць некалькі дзясяткаў тыпаў.

У 80-х гадах XVI ст. пры Стэфане Баторыі Стары замак падвяргаўся карэннай перабудове. З умацаванняў Вітаўта былі выкарыстаны толькі сцены і некаторыя вежы. Палац быў пабудаваны нанова. У планіроўцы двухпавярховага палаца прыкметная яго прыстасаванасць да абароны: адсутнічалі парадныя вестыбюль і ўсходы, сцены адрозніваліся вялікай таўшчынёй. Невялікія па велічыні пакоі і некалькі зал стваралі асіметрычную і замкнёную кампазіцыю плана.

Гэта ўжо быў зусім іншы, у рэнесансавым стылі палац, збудаваны па праекту фларэнційскага архітэктара Санці Гуччы. Звонку замак выглядаў вельмі эфектна: увенчаны дэкараваным абарончым атыкам, упрыгожаны аркамі з фігурнымі завяршэннямі і тонкай аздобай акон, фасады яго былі арнаментаваны сграфітаю і разьбой. Тронная зала і пакоі Стэфана Баторыя мясціліся на другім паверсе. Яны былі аздоблены шліфаваным гіпсам, кафляй і разьбой, падлога выкладзена керамічнай пліткай і мармурам. На першым паверсе знаходзілася канцылярыя, архіў, скарбніца, кладоўка і вартоўня.

Характэрныя рысы палаца — дэкаратыўны атык, вокны з тонкай ліштвай, эркеры з фігурным завяршэннем. Новым быў сам падыход да рашэння замка — ён задуманы як палацава-замкавы комплекс. Далейшы лёс Старога замка быў звязаны са шматлікімі перабудовамі. У XVII ст., пасля вайны Польшчы з Расіяй, замак рамантаваўся пад кіраўніцтвам літоўскага канцлера Паца. Тады вокны страцілі сваё апраўленне і былі павялічаны. Часткова замак дабудоўваўся ў XVIII ст. Надбудова трэцяга паверха, выкананая ў XIX ст., канчатковая змяніла яго аблічча.

Цяпер увесь будынак займае Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей.

## На цотным боку 
**№ 4**: Пяціпавярховы будынак са шкла і бетону. Пабудаваны ў 1971 годзе. Пры пабудове Дома быту была знесена каштоўная забудова на цотным боку вуліцы Замкавая, у тым ліку старажытны будынак цэха рыбакоў.

Цяпер у будынку месціцца цэлы шэраг устаноў: тэрміновая хімчыстка, тэрміновае фота, каляровая ксеракопія, медыцынскі цэнтр «Ладэ».

**№ 10:** Аднапавярховы будынак, які складаецца з трох будынкаў з мансарднымі паверхамі. Збудаваны ў 2022 годзе, на 80 % з’яўляецца копіяй знесеных у савецкі час трох гістарычных будынкаў на гэтым месцы (адзін з іх вядомы як «Дома рыбака»). У час будоўлі выявілі і захавалі аўтэнтычны падвал аднаго з будынкаў. У 2023 годзе праект атрымаў прэмію як найлепшы архітэктурны праект гандлёва-забаўляльнага/гандлёвага цэнтра ў Беларусі. У будынку размяшчаецца гандлёвы цэнтр Na Zamkavaj з установамі грамадскага харчавання і абслугоўвання, крамамі. У двары арганізавалі грамадскую прастору з рэкрэацыйнай зонай. Праект і рэалізацыя выклікалі дыскусію сярод спецыялістаў, якія адзначаюць як важнае горадабудаўнічае значэнне комплексу і слушны метадалагічны падыход, так і шэраг памылак у вонкавым выглядзе будынкаў і будаўнічых тэхналогіях.

**№ 12**: Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Пабудованы ў 1880, 1904. Вядомы як *дом Лапінера*. Шмат разоў перабудоўваўся.

Паводле іншых звестак, самая старая гродзенская камяніца. Імаверна, ніжні ярус левай часткі дома быў пабудаваны нашмат раней, прыкладна ў XV—XVI ст. Адна з частак сутарэнняў складзена з шырокапамернай цэглы, аналагаў якой у горадзе не сустракаецца. З ідэнтычнай выкладзены сцены замка ў Міры і Шчытавой вежы Наваградскага замка.

Будынак прамавугольны ў плане. Цэнтральная частка галоўнага фасада вылучана фігурным атыкам. Плоскасць галоўнага фасада дэкаравана руставанымі лапаткамі, карнізам з сухарыкамі, аконнымі ліштвамі з замковым каменем. У дэкаратыўнай аздобе фасада прасочваюцца эклектычныя матывы. На 1910 у доме Лапінера па вуліцы Замкавай знаходзілася кватэра прысяжнага паверанага Бажанава, працавала Агенцтва страхавання рускага страхавога таварыства. 3 1925 у доме знаходзілася крама каланіяльных тавараў «Каплан, Бурдэ, Шапіра» і кампанія «Spotkol», у 1937 — «Bank Ludowy», з 1945 — абутковая фабрыка № 2. У 1946 г. — школа ФЗО «обувщиков».

У 1737—1751 гг. на месцы колішняга Ніжняга замка Аўгуст III пабудаваў каралеўскі палац у стылі ракако, сёння вядомы як Новы замак. П-падобны палац пад мансардавым дахам утвараў парадны двор, які з боку Старога замка (замка Стэфана Баторыя) завяршаўся дзвумя флігелямі і брамай. Двухпавярховы палац складаўся з трох прамавугольных карпусоў з мансардамі, да цэнтральнага корпуса з боку дваровага фасада прымыкала вылучаная ў самастойны аб’ём капліца-капэла з шатровай званіцай, пакрытая вальмавым дахам. Капліцу збудаваў І. Ф. Кнобел, які часткова змяніў праект усяго палаца. 3 левага боку размяшчаліся карпусы з канцылярыяй, стайняй і іншымі службовымі памяшканнямі. Фасад палаца чляніўся адзінарнымі і падвойнымі лапаткамі, прамавугольнымі нішамі, згрупаванымі аконнымі праёмамі. Цэнтральны ўваход быў вылучаны неглыбокім трохвосевым рызалітам, распрацаванымі падвойнымі пілястрамі і капітэлямі, якія былі дэкараваны лепкай у стылі ракако

## Помнікі, мемарыяльныя дошкі 
На доме № 7 усталявана мемарыяльная дошка з наступным тэкстам: «*Памяці 29 тысяч вязняў-ахвяр фашызму. У гэтым раёне ў 1941—1945 гг. знаходзілася гета*» (на рускай і яўрэйскай мовах).

У пачатку 30 гадоў 20 ст. у Гродне жыло каля 21 тысячы яўрэяў, што складала каля 42 % насельніцтва горада. Пасля фашыскай акупацыі 23 чэрвеня 1941 года ў Гродне былі створаны 2 гета: № 1 у раёне вуліцы Замкавая і № 2 у раёне сучаснай вуліцы Лідская. Уваход у гета № 1 ажыццяўляўся праз адзіныя вароты, якія выходзілі на вуліцу Замкавую і знаходзіліся прыкладна на месцы мемарыяльная дошкі. 2 лістапада 1941 года пачалося перасяленне ў створаныя гета. У гета № 1 апынулася каля 15 тысяч чалавек, у № 2 — каля 10 тысяч. Пасля ліквідацыі гета № 2 у лістападзе 1942, большасць вязняў апынулася ў гета № 1, астатнія былі адпраўлены ў Асвенцым. У гета па вуліцы Замкавай заставалася каля 17 тысяч яўрэяў, аднак ужо ў снежні 1942 года іх колькасць снізілася да 12,5 тысяч. У пачатку 1943 года гета было ліквідавана: у студзені — каля 10 тысяч, а ў лютым яшчэ каля 5 тысяч жыхароў гета былі вывезены ў Асвенцым і Трэблінку і знішчаны. У сакавіку 1943 года тыя, хто застаўся ў гета, былі адпраўлены ў Беласток, дзе пазней таксама былі забіты. Згодна з дакладам павятовага камісара фон Плетца, агульная колькасць знішчаных з Гродна і наваколля склала больш за 41 тысячу чалавек.

Паміж Новым і Старым замкамі ў самым канцы вуліцы размешчана драўляная скульптура князя Вітаўта.

У 2018 годзе на рагу з вуліцай Давыда Гарадзенскага пастаўлены помнік Давыду Гарадзенскаму (скульптар Сяргей Аганаў).

## Масты, пераходы 
Стары замак з вуліцай Замкавай злучае каменны арачны мост, самы стары ў Беларусі. Ён быў пабудаваны ў другой палове 17 ст. замест драўлянага. Першы капітальны рамонт зроблены ў першай палове XIX ст., мост рэканструяваўся ў 2004—2005. Уваходзіць у комплекс будынкаў Старога замка.
. Паміж 1875—1883]]
Самы ранні дакумент, на якім пазначаны мост цераз сухі роў Старога замка, — гравюра Цюндта 1568-72 гадоў, на якой намаляваны драўляны мост. Разам з перабудовай Старога замка ў другой палове XVI стагоддзя па загаду Стэфана Баторыя быў збудаваны новы мост. Была ўмацавана гара Старога замка і перакінуты вялікі драўляны пад’ёмны мост на пяці каменных апорах, які заканчваўся брамай, з левага боку брамы знаходзілася турма. Падчас земляных работ 1937 года спецыялісты выявілі апоры, якія захаваліся з часоў С. Баторыя. У інвентары 1680 гаворыцца, што мост быў абарончым збудаваннем з парэнчамі, на якіх размяшалася 16 вежак-байніц. У 1670 драўлянае збудаванне моста замянілі каменным, а праз 70 гадоў з яго зніклі байніцы, і ён перастаў насіць абарончы характар. Мост апісаны ў дзённіку нямецкага вандроўніка 18 ст.: «*Горад сярэдняй велічыні, уезд з-за крутасці гор вельмі дрэнны. Вуліцы забруджаны. На гары ля Нёмана размешчаны стары каралеўскі замак, падпяразаны глыбокім ровам. Уезд праз мост, абапёрты на аркі надзвычайнай вышыні*». У XIX стагоддзі мост двойчы рамантаваўся. Праекты капітальнага рамонту і каштарысы зацвердзіла Рада Міністэрства шляхоў і зносін, нагляд за работамі вёў міністэрскі інжынер паручнік Арнольд. Да нашых часоў захаваўся рабочы журнал нагляду за капрамонтам з пералікам усіх выкананых работ. Праект прадугледжваў разломку цагляных збораў, парэнчаў і маставой. У 1852 мост ізноў прыйшлося аднаўляць, бо з-за моцных маразоў пашкодзілася тынкоўка, а з парапетаў выкралі ліставое жалеза. Апошняя рэканструкцыя прайшла ў 2004—2005 і выклікала шмат крытыкі з боку грамадства. Рамонтныя работы праводзілся па-валюнтарысцку, а за невыкананне тэрмінаў рэканструкцыі тагачасны губернатар У. Саўчанка на месцы «звальняў» прараба, які кіраваў работамі. Плітку ўкладвалі глыбокай восенню 2004 на намоклы пясок, разаграваючы яго газавай гарэлкай. Тады ж былі закладзены адтуліны для сцёку вільгаці на апорах моста.

Даўжыня моста — каля 30 метраў. Мае 3 пралёты, 2 слупы.

## Транспарт 
### Рух транспарта 
Вуліца адкрыта для руху транспарту ад скрыжавання з вуліцамі Гарадзенскага-Траецкая да Савецкай плошчы. Заезд на Савецкую плошчу забаронены. Таксама забаронены пад’езд да Старога і Новага замка. Дазволены рух па з’ездзе да Немана з 8.00 да 19.00.

### Паркоўка 
Дазволена з абодвух бакоў вуліцы, за выключэннем невялікага ўчастка перад Савецкай плошчай. Каля Дома быту (№ 4) маецца паркоўка для наведвельнікаў.

### Грамадскі транспарт 
Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць, да вуліцы лепей за ўсе дабірацца з прыпынкаў грамадскага транспарту на Савецкай плошчы.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Палац Храптовічаў у Гродне

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна