Турынскі царскі папірус

**Турынскі царскі папірус**, або **Турынскі спіс цароў** — старажытнаегіпецкі спіс цароў, створаны, імаверна, у часы фараона Рамсеса II. Турынскі папірус напісан іератыкаю і змяшчае імёны егіпецкіх цароў (фараонаў) разам з гадамі іх праўлення.
Кавалкі папіруса ўяўляюць сабой найбольш поўны пералік егіпецкіх фараонаў і складаюць аснову для большасці храналогій з часоў валадарання Рамсеса II. Папірус захоўваецца ў Егіпецкім музеі ў Турыне.

## Паходжанне 
Царскі папірус узыходзіць к часам Рамсеса II. Ён быў напісаны іератычным пісьмом на адваротным баку непатрэбнай падатковай ведамасці (пераліку падаткаў).

thumb|800px|center|Зарысоўка Турынскага папіруса

## Адкрыццё і рэканструкцыя 
Папірус быў знойдзен у 1820 годзе ў Луксоры, у Еўропу яго прывёз Бернардзіна Дравецці. У 1824 годзе папірус быў набыты Егіпецкім музеем у Турыне. Калі распакавалі скрыню, у якой яго прывезлі ў Італію, выявілася, што ён распаўся на маленькія шматочкі. Рэстаўрацыя здавалася зусім безнадзейнай.

Жан-Франсуа Шампальён, які распакоўваў скрыню, заўважыў, што на некаторых з кавалкаў былі царскія імёны, адзінае, што ён мог разабраць на той час. На аснове большых кавалкаў ён падрыхтаваў рысунак.

Неўзабаве пасля ад'езду Шампальёна з Турына музей наведаў саксонскі даследчык старажытнасцей Густаў Зэйфарт. Ён нанава перагледзеў скрыню і змог знайсці ўсе вядомыя сёння фрагменты, некаторыя з якіх былі памерам усяго 1 на 1 см. Зэйфарт ажыццявіў канчатковую рэканструкцыю папіруса, вынік якой і сёння можна бачыць у музеі. Пры зборцы адзінай падказкай для Зэйфарта былі валокны папіруса, бо ён яшчэ не ўмеў расшыфроўваць іератычныя знакі.

Нягледзячы на спробы рэканструкцыі, прыкладна палова плошчы папіруса застаецца страчанай. Папірус у цяперашнім стане мае памеры 1,7 м у даўжыню і 0,41 м у шырыню і складаецца з больш чым 160 фрагментаў.

thumb|1000px|center|Іерагліфічная транскрыпцыя Турынскага спіска

## Структура і змест 
Царскі папірус падзяляецца на некалькі слупкоў, у якіх пералічваюцца імёны і годы праўлення старажытнаегіпецкіх цароў.

### Першы слупок 
У першым слупку пералічваюцца цары з дынастыі багоў, якія паводле паданняў правілі Егіптам, і на чале якіх стаяў бог Птах. Аднак першая частка слупка і, тым самым, пачатак тэксту амаль поўнасцю адсутнічае.

### Другі слупок 
У другом слупку ўзгадваюцца каля 30 цінісскіх уладароў (правіцеляў нома са сталіцай у Цінісе/Абідасе), пасля 10 мемфісскіх уладароў (правіцеляў нома "Белыя сцены" са сталіцай у Меннеферы).

* Слупок 2: 11-25 (ад Менеса да Сенеферка)

### Трэці і наступныя слупкі 
Толькі ў трэцяй частцы пачынаецца ўласна спіс егіпецкіх цароў. Пры гэтым для правіцеляў таксама ўзгадваюцца іх выдатныя здзяйсненні і значныя падзеі, якія адбыліся ў часы іх валадарання. Акрамя таго, прыводзіцца працягласць праўлення, а таксама ўзрост валадара на момант яго адыходу ад улады або смерці.

* слупок 3: 1-25 (ад Неферкасокара да Унаса)
* слупок 4: моцна пашкоджаны, большасць правіцеляў Першага пераходнага перыяду
* слупок 5: моцна пашкоджаны, 12-17 (11 дынастыя), 20-25 (12 дынастыя)
* слупок 6: 1-2 (канец 12 дынастыі), 5-27 (13 дынастыя)
* слупок 7: 1-23 (канец 13 дынастыі)
* слупок 8: 1-27 (14 дынастыя)
* слупок 9: 1-30 (14 дынастыя)
* слупок 10: 1-30 (14 і 15 дынастыя)
* слупок 11: 1-? (16 і 17 дынастыя)

## Супастаўленне з іншымі спісамі 
Пры параўнанні з іншымі спісамі цароў відаць вялікае падабенства з грэчаскім спісам Манефона з Себенніта. Іерагліфічныя Сакарскі, Абідаскі і Карнакскі змяшчаюць значна карацейшыя паслядоўнасці цароў.

## Гл. таксама 
* Спіс фараонаў
* Палермскі камень

## Літаратура 
* Jürgen von Beckerath: *Chronologie des pharaonischen Ägypten. Die Zeitbestimmung der ägyptischen Geschichte von der Vorzeit bis 332 v. Chr.* (= *Münchner ägyptologische Studien.* (MÄS) Bd. 46). von Zabern, Mainz 1997, ISBN 3-8053-2310-7, S. 19–23.
* Alan H. Gardiner: *The Royal Canon of Turin.* University Press, Oxford 1959 (Nachdruck. Griffith Institute, Warminster 1987, ISBN 0-900416-48-3). 
* Wolfgang Helck, Eberhard Otto: *Kleines Lexikon der Ägyptologie.* 4. überarbeitete Auflage. Harrassowitz, Wiesbaden 1999, ISBN 3-447-04027-0, S. 319.

## Спасылкі 
* Турынскі спіс на сайце "Ancient Egypt and Archaeology Web Site" 
* Царскі спіс з тлумачэннямі на *ancient-egypt.org* 

Катэгорыя:Спісы егіпецкіх цароў
Катэгорыя:Егіпецкія папірусы
Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія стэлы і надпісы
Катэгорыя:Літаратура Старажытнага Егіпта