open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя

**Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя** *(БСДРП)* — арганізацыя бальшавіцкага кірунку, існавала з восені (па іншым дадзеным з лета) 1917 да красавіка 1918 гг. Створана ў Петраградзе на аснове Нарвенскай арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ), спачатку налічвала каля 500 чл., у асноўным рабочых Пуцілаўскага, Абухаўскага, Артылерыйскага заводаў і фабрыкі «Треугольник». Пазней да БСДРП далучылася Гельсінгфорская арганізацыя БСГ, якая аб'ядноўвала каля 200 маракоў Балтыйскага флоту. У выканаўчы камітэт уваходзілі A. Р. Чарвякоў, I. В. Лагун, Ю. У. Памецька, У. В. Скарынка, А. Х. Усціловіч (Усціновіч) і інш. 

Вяла палітычную і культурна-асветную работу сярод беларусаў у Петраградзе і яго ваколіцах. Мела прадстаўнікоў у ВЦВК (Усціловіч, з снежня  1917) і Пецяргофскім  раённым Савеце Петраграда (Памецка, з лютага 1918). Напачатку БСДРП працягвала падтрымліваць арганізацыйныя сувязі з БСГ, поруч з ёю ў верасні 1917 г. ўваходзіла ў Савет нацыянальных сацыялістычных партый, які аб'ядноўваў дробнабуржуазныя арганізацыі рэгіенаў Расіі. Члены БСДРП бралі ўдзел у Кастрычніцкім узброеным паўстанні ў Петраградзе. У снежні 1917 г. партыя ўдзельнічала ў перавыбарах камітэта Беларускага таварыства ў Петраградзе па аказанню дапамогі пацярпелым ад вайны. Накіравала дэлегатаў на Усебеларускі з'езд і пасля яго разгону падала заяву ў ЦК РСДРП(б) з патрабаваннем стварыць камісію для расследавання гэтага здарэння. У студзені 1918 г. разам з іншымі беларускімі арганізацыямі ў Петраградзе, што стаялі на платформе савецкай улады, удзельнічала ў стварэнні Беларускага нацыянальнага камісарыята (Белнацкома), яго камісарам прызначаны Чарвякоў. У лютым 1918 г. многія члены БСДРП удзельнічалі ва ўзброенай абароне Петраграда ад германскіх інтэрвентаў. Пры садзеянні Пецяргофскага Савета партыя арганізавала кулямётныя курсы. Разам з ваенным аддзелам Белнацкома стварыла атрад Чырвонай гвардыі, які ўвайшоў у Камуністычны атрад Петраградскага камітэта РКП(б) (300 чал., камандзір Усціловіч). У красавіку 1918 г. на аснове БСДРП створана беларуская секцыя РКП(б) пры Пецяргофскім райкоме РКП(б).

## Літаратура 
* *Недасек, Н.* Камунізм і «беларускі нацыяналізм» / Н. Недасек // Спадчына. — 2000. — № 1. — С. 3—31.
* *Скалабан, В. У.* Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя / В. У. Скалабан //  — С. 409—410.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі
Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу
Беларуская хрысціянская дэмакратыя

* Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1917
* Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 2005
Памяць (нацыянал-патрыятычны фронт)

**Нацыянал-патрыятычны фронт «Памяць»** — расійскае грамадскае аб’яднанне, першая ў Расіі пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі масавая руская нацыяналістычная арганізацыя.

## Фарміраванне арганізацыі 
Пачатак фарміравання арганізацыі прыпадае на канец 1970-х — пачатак 1980-х гадоў. Першапачаткова фарміравалася як рускае нацыянальна-культурнае таварыства. Яно супрацьпаставіла класаваму падыходу да гісторыі, які быў пануючым у СССР, нацыянальны падыход, выкрывала шэраг з’яў, якія, па меркаванні дзеячаў «Памяці», сведчылі аб дыскрымінацыі рускіх у СССР (напрыклад, нацыянальныя квоты ў ВНУ, адсутнасць Акадэміі навук РСФСР у адрозненне ад іншых рэспублік і г. д.), займалася арганізацыяй культурніцкіх акцый, вывучэннем і прапагандай рускай гісторыі і культуры і г. д.

## 1980-я гады 
У 1985 годзе рух быў юрыдычна аформлены, і колькасць яго членаў пачала хутка ўзрастаць. У гэты ж час акцэнт дзейнасці арганізацыі перамясціўся з культурнага да палітычнага. «Памяць» правяла першую ў СССР несанкцыянаваную дэманстрацыю (6 мая 1986) — шматтысячнае шэсце па вуліцах Масквы. Дэманстранты запатрабавалі скасаваць работы на Паклоннай гары па афіцыйна зацверджанаму праекту і ўсталяваць помнік па праекту вядомага скульптара Вячаслава Клыкава (які тады з’яўляўся сябрам «Памяці»). Прадстаўнікі дэманстрантаў мелі двухгадзінную сустрэчу з першым сакратаром Маскоўскага гаркома КПСС Барысам Ельцыным, і іх патрабаванні былі выкананы. З гэтага часу арганізацыя стала шырока вядомай як у СССР, так і за мяжой.

У 1987 годзе канчаткова аформіўся раскол на палітычны рух, які набыў назву Нацыянальна-патрыятычны фронт «Памяць» (яго ўзначаліў Дзмітрый Васільеў), і культурніцкую арганізацыю, якая неўзабаве знікла. У 1987—1990 гадах быў праведзены яшчэ шэраг шматтысячных мітынгаў і іншых акцый, арганізацыя перажыла некалькі расколаў, ідэалогія пачала дрэйфаваць у бок манархізму і «антысіянізму». У гэты перыяд з’явілася шмат артыкулаў у прэсе і іншых СМІ. Падчас жнівеньскіх падзей 1991 года «Памяць» арганізавала знос помніка Дзяржынскаму на Лубянскай плошчы ў Маскве.

## Заняпад 
Перыяд заняпаду арганізацыі пачаўся з карэннай зменай сацыяльна-палітычных умоў у пачатку 1990-х гадоў. У выніку таго, што «Памяць» не змагла прыладзіцца да новых умоў, яна пачала страчваць падтрымку і членаў. У кастрычніку 1990 года з яе выйшаў адзін з лідараў Аляксандр Баркашоў разам з усімі актыўнымі сябрамі. Яны заснавалі рух Рускае нацыянальнае адзінства, які пачаў працаваць з прынцыпіяльна новай тактыкай. З гэтага моманту «Памяць» практычна перастала існаваць як больш ці менш заметная арганізацыя.

Апошняй рэзананснай акцыяй «Памяці» з’явіўся разгром у 1992 годзе рэдакцыі газеты «Московский комсомолец», але працэс маргіналізацыі руху стаў ужо незваротным, і да сённяшняга часу арганізацыя існуе з вельмі малой колькасцю членаў.

Дзмітрый Васільеў памёр у 2003 годзе.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Расіі
Катэгорыя:Неанацысцкія арганізацыі
Беларускія секцыі РКП(б)

**Беларускія секцыі РКП(б)** — бальшавіцкія арганізацыі, якія існавалі ў 1918 — 1919 гг. у Варонежы, Казані, Казлове, Маскве, Невелі, Петраградзе, Саратаве, Тамбове і інш. як часткі мясцовых партыйных арганізацый РКП(б); у канцы 1918 г. падобныя секцыі распачалі дзейнасць і на Беларусі. Узніклі ў выніку росту ўплыву РКП(б) на рабочых і бежанцаў беларусаў. У іх кіруючае ядро ўваходзілі А. Р. Чарвякоў, З. Х. Жылуновіч, А. Х. Усціловіч, І. В. Лагун і інш. Працавалі ў цесным кантакце з Беларускім нацыянальным камісарыятам (Белнацкомам). 

## Петраградская секцыя 
Першая такая секцыя ўзнікла ў красавіку 1918 ў Петраградзе на аснове Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. На 14 снежня 1918 г. секцыя налічвала 92 члены і 118 спачуваючых. Яна вяла работу на Пуцілаўскім заводзе і сярод матросаў Гельсінгфорса, накіроўвала палітычную дзейнасць Петраградскага аддзялення Белнацкома, пасылала на Беларусь прапагандыстаў і літаратуру, удзельнічала ў стварэнні і рабоце Беларускага вольна-эканамічнага таварыства і «Беларускай хаткі» у Петраградзе. У ліпені 1918 г. яе прадстаўнікі ўдзельнічалі ў рабоце Усерасійскага з'езда бежанцаў з Беларусі, у жніўні — Першай канферэнцыі беларускіх савецкіх партый і арганізацый; стварыла Першы беларускі камуністычны атрад.

## Маскоўская секцыя 
Маскоўская секцыя камуністаў-беларусаў узнікла ў канцы мая — пачатку чэрвеня 1918 г. На яе арганізацыйным сходзе 25 мая 1918 г. прысутнічалал 12 членаў РКП(б) і 2 спачуваючых. У іх ліку былі савецкія работнікі, эвакуіраваныя з акупіраваных кайзераўскімі войскамі раёнаў Беларусі (Міра, Нясвіжа, Пінска, Слуцка і інш.). Выбранаму на гэтым сходзе бюро секцыі было даручана хадайнічаць пра ўтварэнне пры ЦК РКП(б) беларускай секцыі са сваім Цэнтральным бюро (ЦБ), дзейнасць якога пашырыць і на акупіраваную тэрыторыю Беларусі. Але Аргбюро РКП(б), узяўшы за аснову довады К. І. Ландара. не падтрымала гэту прапанову, спасылаючыся на тое, што на акупіраванай тэрыторыі Беларусі падпольную барацьбу ўзначальвае Краявы камітэт камуністычных арганізацый Беларусі і Літвы, а на неакупіраванай тэрыторыі партыйную работу вядзе Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП(б). Аднак 14 лістапада 1918 г. Прэсненскі райком партыі зацвердзіў Беларускую секцыю РКП(б) з правам уваходжання яе ў Маскоўскі гарком. Разам з культасветным аддзелам Белнацкома секцыя адкрыла ў Маскве рабочы клуб «Беларусь».

## Саратаўская і Тамбоўская секцыі 
У Саратаве беларуская секцыя РКП(б) створана ў верасні 1918 г., аб'ядноўвала 30 членаў і 32 спачуваючых, мела клуб, правяла 6 мітынгаў бежанцаў з Беларусі. Тамбоўская беларуская секцыя аб'ядноўвала 60 членаў і каля 100 спачуваючых.

## Літаратура 
* Беларускія секцыі РКП(б) //  — С. 462.

Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі
Катэгорыя:Камуністычная партыя Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу
Мурманск

**Му́рманск** — горад у Расіі, цэнтр Мурманскай вобласці, горад-герой. Насельніцтва (2005) — 320,9 тыс. жыхароў, гэта найбуйнейшы горад у свеце на поўнач ад палярнага круга. Мурманск — вялікі порт на ўзбярэжжы Баранцава мора, зімою не замярзае.

У горадзе знаходзіцца аддзяленне беларускага пасольства.

## Гісторыя 
Заснаваны 21 верасня 1916 года ў сувязі са стварэннем марскога порта ў Кольскім заліве. У сакавіку 1918 — лютым 1920 гадоў быў акупаваны войскамі Антанты і белагвардзейцамі. 7 сакавіка 1920 года ў Мурманск увайшлі часткі Чырвонай Арміі. З 1921 года — цэнтр Мурманскай губерні, з 1927 года — Мурманскай акругі Ленінградскай вобласці, з 1938 года абласны цэнтр. У час Вялікай Айчыннай вайны Мурманскі порт сыграў вялікую ролю ў забеспячэнні СССР і арміі, бо праз яго ішлі грузы, якія паступалі з краін-саюзніц па барацьбе з нацысцкай Германіяй.
## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Мурманскі арктычны ўніверсітэт
## Эканоміка 
Галоўныя галіны прамысловасці — рыбная і рыбаперапрацоўчая, суднарамонтная, вытворчасць будматэрыялаў.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Алена Беркава
* Сяргей Курохін — расійскі музыкант.
* Аляксандр Аляксандравіч Сурыкаў — расійскі дзяржаўны дзеяч.
* Людміла Георгіеўна Сядых (нар. 1945) — беларускі архітэктар.
* Сямён Смунёў (нар. 1995) — беларускі футбаліст.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аддзяленне беларускага пасольства 

Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Мухавец (значэнні)

**Му́хавец:**

*Мухавец — рака на Палессі
*Мухавец — населены пункт у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці
Ганс фон Заган

**Ганс фон Заган** — шавец або падмайстар шаўца з Кнайпхофа, у гарадскім апалчэнні браў удзел у бітве пад Рудаў (1370) паміж арміямі Тэўтонскага ордэна і ВКЛ.

Паводле падання, Ганс Заган падхапіў вялікую харугву Ордэна і тым натхніў рыцараў ужо гатовых да адступлення, сам быў паранены ў нагу. Ад прапанаванай ўзнагароды Ганс адмовіўся, папрасіўшы толькі штогадовага пачастунку кнайпхофцам у Кёнігсбергскім замку на свята Узнясення Гасподняга, паводле іншай версіі штогадовага пачастунку для тых каго ён прывядзе колькі б іх ні было. За свой ўчынак Ганс быў набілітаваны і пазней зваўся **фон Заган**.

Ёсць думка, што паданне вынік спробы наладзіць адносіны братоў-рыцараў Кёнігсберга з рамеснікамі прылеглых гарадоў, у т.л. Кнайпхофа, і на праўдзе падзея ад якой пайшло паданне гэта аблога мяцежнага Кнайпхофа войскам Тэўтонскага ордэна (1455), калі бюргер Заган захапіў ордэнскі сцяг. Вядомы Бальтазар фон Заган, рыцар, які ўзначальваў войска Ордэна ў барацьбе з гарадамі, у т.л. Кнайпхофам. Магчыма, адбылася падмена аднаго другім з адначасовым пераасэнсаваннем іх дзейнасці.

У кожным разе, бровар Кёнігсбергскага замка ў гонар героя штогод на свята Узнясенне Гасподняга выстаўляў гараджанам Кнайпхофа неаплатна цёмнае і моцнае піва звараннае адмыслова з гэтай нагоды, таксама і закуску. Напрыклад, у 1597 годзе на гэта было выдаткавана 15 быкоў і 34 цялятаў, колькі выпіта піва невядома. Пачастунак захоўваўся яшчэ ў часы курфюрста Георга Фрыдрыха як «Шмекбір» — дэгустацыя піва.

У 1924 годзе цэх шаўцоў паставіў помнік Гансу фон Загану, скульптура аўтарства Эрнста Філітца ўпрыгожвала ратушу, на цокалі помніка былі камічныя ілюстрацыі штогадовых пачастункаў. Помнік існаваў да 1934 года, пасля прыходу да ўлады нацыстаў быў прызнаны ўзорам «выраджэнскага мастацтва» і знішчаны.

## Літаратура 
**Храпп, В. В.* Предания Кенигсберга [Текст] : [Сб.] / В. В. Храпп; Худ. И. И. Пащенко. — Калининград : Янтар. сказ, 1997. — 64 с.: ил. — (Саги Восточной Пруссии). — Содерж.: Ганс фон Заган; Колбасный обычай Кенигсберга; Сага о славном рыцаре Ульрихе фон Магдебурге; Морской епископ, и др. — 3000 экз. — ISBN 5-7406-0117-7

Катэгорыя:Постаці Кёнігсберга
Катэгорыя:Асобы
Востраў Ратманава

**Востраў Ратманава**, **Востраў Вялікі Дзіямід** — востраў у Берынгавым праліве, у групе астравоў Дзіяміда. З’яўляецца найбольш усходняй тэрыторыяй Расіі. Плошча каля 29 км².

Уваходзіць у склад Чукоцкай аўтаномнай акругі. Названы ў гонар расійскага марскога афіцэра Макара Ратманава.

## Тапаграфiчныя карты 
* 

Катэгорыя:Астравы Чукоцкай аўтаномнай акругі
Катэгорыя:Астравы Берынгава мора
Катэгорыя:Астравы Чукоцкага мора
Катэгорыя:Астравы Дыяміда
Сіхатэ-Алінь

**Сіхатэ́-Алі́нь** () — горная краіна на Далёкім Усходзе Расіі.

Даўжыня звыш 1200 км, шырыня каля 200 км. Працягваецца на паўднёвы захад ад вусця Амуру да Уладзівастоку ўздоўж узбярэжжа Японскага мора.

Найвышэйшыя вяршыні — Тардокі-Яні (2077 м) і Анік (1933 м) на поўначы горнага масіву.

## Прырода 
Сіхатэ-Алінь з’яўляецца вялікім водападзелам. Складаецца з хрыбтоў, выцягнутых з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і падзеленых глыбокімі далінамі. Пераважае сярэднеўзгорысты рэльеф. Паўночная частка — высокае плато, складзенае галоўным чынам з базальтаў. На ўсходзе абрываецца да мора, утвараючы сярэднягорныя хрыбты са стромкімі схіламі. Асобныя невялікія базальтавыя плато характэрны і для паўночнай часткі гор. Цэнтральная частка складаецца з найбольш высокіх горных хрыбтоў паўночна-ўсходняга распасцірання. На захадзе паката паніжаецца да даліны ракі Усуры; характэрны вузкія падоўжаныя даліны і катлавіны, якія аддзяляюць перадавыя хрыбты (вышыня 900—1300 м): Сіні, Усходні Сіні, Халодны і інш. Вышэй за 900—1700 м — галыш. Рэшткі старажытнага зледзянення. Восевая частка складаецца з ніжнепалеазойскіх метамарфічных сланцаў і кварцытаў, перарваных інтрузіямі гранітаў, усходняя і заходняя — з мезазойскіх адкладаў (пясчанікі, кангламераты, алеўрыты). Пашыраны (асабліва на поўначы) андэзіта-базальтавыя пароды палеагенавага ўзросту. Сейсмічны раён, землетрасенні да 6—7 балаў. 3 інтрузіямі звязана арудзяненне (волава, золата, поліметалы, вальфрамавыя руды). У тэктанічных упадзінах паклады бурага і каменнага вуглёў.

Клімат мусонны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −12 да −26 °C; ліпеня 15—21 °C. Ападкаў 600—1000 мм за год. 3 заходняга схілу вытокі ракі Усуры і яе прытокаў Вялікая Усурка, Бікін, Хор, прытокаў Амура — Анюй, Гур; з усходу — малыя горныя рэкі, што ўпадаюць у Татарскі праліў.

Растуць жэньшэнь, кішміш, лімоннік. Схілы гор укрыты лясамі, на поўначы хвойнымі (аянская елка, белакорая піхта, даурская лістоўніца), на поўдні і ў цэнтральнай частцы (да вышыні 500 м) — хвойна-шыракалістымі (дуб мангольскі, ліпа, клён, маньчжурскі арэх, карэйскі кедр). На найбольш высокіх вяршынях — горная тундра.

Галоўны сімвал Сіхатэ-Алінь — усурыйскі (сібірскі, амурскі) тыгр (каля 90 % ад сусветнай папуляцыі). Вядомы эндэмік Сіхатэ-Аліня — далёкаўсходні леапард (каля 30 звяроў). Iншыя жывёлы — ізюбр, гімалайскі мядзведзь.

## Насельніцтва 
Жывуць абарыгінальныя народы — нанайцы на поўначы (менш у цэнтры), удэгейцы на поўдні і ў цэнтры (менш на поўначы). Найбуйнейшыя населеныя пункты — г.Дальнягорск (39,6 тыс. жых.) і г.п.Кавалерава (17,4 тыс. жых.).

## Гаспадарка 
У гарах iдзе здабыча золата, волава, поліметалаў, каменнага i бурага вугалю.

## Ахова прыроды 
Сіхатэ-Алінскі запаведнік з’яўляецца аб’ектам № 766 Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Лазоўскі запаведнік.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сіхатэ-Алінь у Вялікай Савецкай Энцыклапедыі

Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя хрыбты Прыморскага края
Катэгорыя:Горныя хрыбты Хабараўскага края
Горная краіна

[thumb|300px|[Гімалаі - самая высокая горная сістэма ў свеце. Выгляд з космасу]]
**Горная краіна** — вялікі ўчастак зямной паверхні, якія высока ўзняты над прылягаючымі раўнінамі і характарызуецца значнымі і рэзкімі ваганнямі вышынь.

Горная краіна распасціраецца ў даўжыню да некалькіх тысяч кіламетраў, і дасягае вышынь некалькіх тысяч метраў. Ад навакольных раўнін звычайна адмяжоўваецца лініяй падэшвы. Галоўныя формы рэльефу: горныя хрыбты, ланцугі, грабяні, даліны, вузлы, масівы і нагор'і. Унутраныя падзелы ўтвараюцца міжгорнымі ўпадзінамі і рачнымі далінамі. У межах горнай краіны выдзяляюць нізкагор'е, сярэднегор'е і высакагор'е, якія адрозніваюцца вышынёй і формамі рэльефу.

Горная краіна звычайна фарміруецца ў выніку адзінага этапу тэктанічнага развіцця, якое суправаджаецца перавагай узыходных рухаў.

## Літаратура 
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.73,74.

Катэгорыя:Горы
Горная сістэма

**Горная сістэма**, буйное падняцце, частка горнага пояса, якое ўтварылася на працягу адной геатэктанічнай эпохі, і валодае прасторавым і марфалагічным адзінствам. Уключае сукупнасць хрыбтоў, ланцугоў, нагор'яў і міжгорных упадзін.

Адным з вядомых прыкладаў горнай сістэмы з'яўляецца сістэма гор Паўднёвай Сібіры.

## Літаратура 
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.71.

Катэгорыя:Горы
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Горны пояс

**Горны пояс** — самая вялікая араграфічная і геамарфалагічная адзінка ў класіфікацыі горнага рэльефу, якая адпавядае найбольшым горным будовам, якія аб’ядноўваюцца і прасторава, і паводле гісторыі гораўтварэння. Звычайна горныя паясы выцягнутыя на многія тысячы кіламетраў.

Некаторыя вядомыя горныя паясы: Альпійска-Гімалайскі пояс, Кардыльеры-Анды Амерыкі.

## Літаратура 
* *Андрыеўская З. Я., Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — С. 74. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X.

Катэгорыя:Горы
Горны масіў

**Горны масіў** — асобны ўчастак горнай краіны, размешчаны параўнальна ізалявана, і які мае прыкладна аднолькавыя шырыню і даўжыню.

Адрозніваецца адносна слабым расчляненнем, і аддзяляецца ад астатняй часткі горнай краіны шырокімі і глыбока ўрэзанымі далінамі. Можа быць тэктанічага (Манблан у Альпах) або вулканічнага (Татры ў Карпатах) паходжання.

## Літаратура 
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.73.

Катэгорыя:Горы
Перавал

**Перавал**, таксама **Горны праход** — навылётнае глыбокае паніжэнне ў горным хрыбце або паміж блізка размешчанымі горнымі хрыбтамі. Шырыня некалькі кіламетраў, часам некалькі сотняў метраў.

Горныя праходы часта маюць важнае транспартнае або стратэгічнае значэнне, напрыклад, Тамерланавы Вароты ў гарах Гісара-Алая ва Узбекістане, Кілікійскія Вароты ў гарах Таўр у Турцыі, Джунгарскія Вароты паміж хрыбтамі Джунгарскі Алатау і Барлык у Казахстане і інш.

## Літаратура 
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.74.


Катэгорыя:Спартыўны турызм
Мурманская вобласць

**Му́рманская во́бласць** — суб'ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на паўночным захадзе Расіі. Утворана 20 мая 1938 года. Плошча 144,9 тыс. км². Насельніцтва — 872,8 тыс. чалавек (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 6,0 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 91,5 %. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад Мурманск. Нацыянальны склад: рускія 85,2%, украінцы 6,4%, беларусы 2,3%, татары 0,9%, саамы і карэлы па 0,2%, фіны 0,05%.

Буйнейшыя гарады: Мурманск, Апатыты, Севераморск, Манчагорск. Падзяляецца на 14 гарадскіх акруг і 5 муніцыпальных раёнаў.

## Геаграфія 
Вобласць размешчана на паўночным захадзе Еўрапейскай часткі Расіі, займае Кольскі паўвостраў з прылеглымі да яго ўчасткамі мацерыка. Абмываецца Баранцавым і Белым морамі. Клімат умерана халодны, змякчальны ўплыў аказвае цёплае Нардкапскае цячэнне. Баранцава мора не замярзае на паўднёвым захадзе на працягу ўсяго года. Зіма доўгая, але не суровая; сярэдняя тэмпература студзеня ад — 8 да — 13 °C. Асаблівасць Мурманскай вобласці — наяўнасць палярнага дня і палярнай ночы (для шыраты 68 ° палярны дзень працягваецца з 27 мая да 18 чэрвеня, палярная ноч — з 10 снежня да 8 студзеня). Лета кароткае і прахалоднае; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 8 да 14 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 350 да 1000 мм (у горных раёнах). Працягласць вегетацыйнага перыяду 80-130 сут.

Рачная сетка густая. Рэкі належаць басейнам Баранцава (р.Паз) і Белага мораў, адрозніваюцца парогамі, багатыя гідраэнергіяй.

Глебы пераважна падзолістыя, балотныя і тундравыя. Паўночная частка вобласці занятая тундрай (20 % плошчы), на поўдзень размешчана лесатундра. Больш за 30 % тэрыторыі занята лясамі (перважна хвоя, елка, бяроза). Да 37 % плошчы вобласці знаходзіцца пад балотамі.

## Вядомыя асобы 
* Венядзікт Васілевіч Ерафееў

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Навіны вобласці
Горны хрыбет

, горнага хрыбта ў Цэнтральнай Еўропе]]
**Горны хрыбет** — лінейна выцягнутая група гор, агульная аснова якой высока ўзнята над суседнімі раўнінамі.

Хрыбет абмежаваны схіламі, нахіленымі ў супрацьлеглыя бакі, для яго характэрныя значная даўжыня і добра выражаная вось, пераважна ў выглядзе адзінай лініі водападзелу, уздоўж якой знаходзяцца і найбольш значныя вяршыні (гл. горны грэбень). Ад суседніх хрыбтоў аддзяляецца горнымі далінамі, унутрыгорнымі катлавінамі.

Звычайна хрыбет утварае частку горнай краіны, але нярэдка горным хрыбтом называюць цэлую горную краіну: Верхаянскі хрыбет, хрыбет Чэрскага

**Горны ланцуг**, сістэма горных хрыбтоў і горных масіваў або доўгі горны хрыбет. Працягваецца на вялікую адлегласць у адным кірунку — кірунку агульнага распасцірання складак. Кожны ланцуг аддзяляецца ад суседніх паралельных падоўжнымі горнымі далінамі, далінамі буйных горных рэк і пад.

## Літаратура 
* *Андрыеўская З. Я., Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.74.

*
Катэгорыя:Горы
Катэгорыя:Формы рэльефу
Калмыкія

**Калмы́кія** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на паўднёвым усходзе еўрапейскай часткі Расіі ў міжрэччы Волгі і Дона. Плошча — 74,7 тыс. км², працягласць з поўначы на поўдзень — 448 км, з захаду на ўсход — 423 км. Адміністрацыйны цэнтр — горад Эліста.

Мяжуе з трыма вобласцямі (з Растоўскай — на захадзе, з Валгаградскай — на паўночным захадзе, з Астраханскай — на ўсходзе і паўночным усходзе), адным краем (са Стаўрапольскім — на поўдні і паўднёвым захадзе) і адной рэспублікай Расіі (з Дагестанам — на паўднёвым усходзе). На ўсходзе, паміж мяжой з Астраханскай вобласцю і мяжой з Дагестанам, праходзіць узбярэжжа Каспійскага мора.

## Гісторыя 
У ліпені 1920 года створана як Калмыцкая аўтаномная вобласць, якая ў перыяд 1928—1934 гадоў уваходзіла напачатку ў Ніжне-Волжскую вобласць (пазней пераназваную ў Ніжне-Волжскі край), а потым — у Сталінградскі край. 20 кастрычніка 1935 года аўтаномная вобласць была пераўтворана ў Калмыцкую АССР.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны, улетку 1942 года, значная частка тэрыторыі Калмыкіі была акупавана нямецкімі войскамі, у студзені 1943 года Савецкая Армія вызваліла тэрыторыю рэспублікі.

У снежні 1943 года калмыкі былі дэпартаваныя ў Сібір, з гэтай прычыны ў наступным годзе Калмыцкая АССР спыніла сваё існаванне. У 1956 годзе калмыкі былі рэабілітаваны. 9 студзеня наступнага года калмыцкая аўтаномія была адноўлена ў якасці аўтаномнай вобласці ў складзе Стаўрапольскага края, 29 ліпеня 1958 года яе статус быў падвышаны да АССР.

У 1990 годзе была прынята дэкларацыя пра суверэнітэт і пераўтварэнне Калмыкіі ў саюзную рэспубліку (ССР). Праз тры гады быў абраны першы прэзідэнт Рэспублікі Калмыкія, якім стаў Кірсан Ілюмжынаў і які займаў гэту пасаду да 2005 года. У 2005 годзе пасада была пераназвана ў «кіраўнік Рэспублікі Калмыкія», да 24 кастрычніка 2010 года яе таксама займаў Кірсан Ілюмжынаў. Ад 24 кастрычніка 2010 года на гэтай пасадзе знаходзіцца Аляксей Арлоў.

У 1994 годзе было прынятае Стэпавае Укладанне (Канстытуцыя) Рэспублікі Калмыкія, якое пацвердзіла статус рэспублікі як суб’екта і неад’емнай часткі Расійскай Федэрацыі, адначасова дэкларуючы пераемнасць ад Джунгарскага ханства. У 2009 годзе святкавалася 400-годдзе добраахвотнага ўваходжання калмыцкага народа ў склад расійскай дзяржавы.

## Насельніцтва 
Паводле звестак на 2013 год, насельніцтва Калмыкіі склала 284.140 чалавек, шчыльнасць — 3,8 чал./км², доля гарадскога насельніцтва — 44,73 % калмыкі (57,4 %), рускія (32,2 %), даргінцы (2,7 %), казахі (1,7 %), туркі (1,3 %), чачэнцы (1,2 %), аварцы (1,0 %), украінцы (0,5 %), карэйцы (0,5 %), немцы (0,3 %), татары (0,3 %).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У склад Рэспублікі Калмыкія ўваходзяць гарадская акруга Эліста і 13 муніцыпальных раёнаў, а таксама 142 сельскіх і 2 гарадскіх муніцыпальных утварэнняў.

* **Раёны Рэспублікі Калмыкія**:
# Гарадавікоўскі
# Ікі-Бурульскі
# Кетчанераўскі
# Лаганскі
# Маладзярбетаўскі
# Акцябрскі
# Прыютненскі
# Сарпінскі
# Цалінны
# Чорназямельскі
# Юсцінскі
# Яшалцінскі
# Яшкульскі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіціыйны сайт урада
Віктар Канстанцінавіч Гардзей

**Віктар Канстанцінавіч Гардзей** (, в. Малыя Круговічы, , Брэсцкая вобласць — 23 студзеня 2025, Мінск) — беларускі паэт, празаік, перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Закончыў Круговіцкую сярэднюю школу (1964) і (завочна) факультэт журналістыкі БДУ (1984). Пасля школы працаваў у калгасе, у 1965—1966 гадах быў літсупрацоўнікам ляхавіцкай раённай газеты «Будаўнік камунізму». З 1966 года — у ганцавіцкай раённай газеце «Савецкае Палессе» (загадчык аддзела пісем, адказны сакратар, намеснік рэдактара).

З пераездам у Мінск (1983) працаваў у рэдакцыях часопісаў «Беларусь», «Родная прырода», з 1989 года — старшы літсупрацоўнік аддзела прозы часопіса «Маладосць». Таксама працаваў у часопісах «Полымя» і «Вожык». Пазней зноў у часопісе «Маладосць» (намеснік галоўнага рэдактара). Да 2010 года працаваў у выдавецтве «Мастацкая літаратура». У 2010—2015 гадах — загадчык аддзела прозы і паэзіі газеты «Літаратура і мастацтва».

Памёр 23 студзеня 2025 года ў Мінску.

## Творчасць 
Літаратурную працу пачаў у 1963 годзе.
; Паэзія
Аўтар зборнікаў паэзіі «Касавіца» (1975), «Верасное палясоўе» (1978), «Засевак Радзімы» (1983), «Незабудкі азёр» (1985), «Узрушэнне» (1988), «Дзікая пчала» (1994) і кніжак вершаў для дзяцей «Чырвоны грабеньчык» (1976), «На арэхавай палянцы» (1982), «Коцікі на вярбе» (1988), «Мой тата — трактарыст» (1989) і інш.

; Проза
Выдаў кнігі прозы «Дом з блакітнымі аканіцамі» (1984), «Карані вечнага дрэва» (1988), «Уратуй ад нячыстага» (1995), «Ці то грэбля, ці то гаць» (1996) і інш.

; Пераклады
Пераклаў на беларускую мову раманы Г. Флабера «Саламбо» і Р. Стывенсана «Чорная страла», аповесць-казку Э. Гофмана «Шчаўкунчык і мышыны кароль», кнігу казак народаў Еўропы «Хрустальны калодзеж» і інш.

## Прызнанне 
* Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1979).
* Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Івана Мележа.
* Лаўрэат літаратурнай прэміі «Залаты купідон» (2007)

## Памяць 
У вёсцы Малыя Круговічы да 50-годдзя пісьменніка імем Віктара Гардзея названа вуліца, на якой ён нарадзіўся і жыў, а на месцы дома, дзе ён жыў, у 2017 годзе ўсталявалі памятны знак.

Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»
Алесь Каско

**Алесь Каско**, поўнае імя **Аляксандр Канстанцінавіч Каско** (, в. Чудзін — ) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Школьныя гады жыцця правёў у сярэдняй школе №3 горада Ганцавічы (Брэсцкая вобласць, Ганцавіцкі раён). У 1968 годзе паступіў на беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна. На пачатку 1971 года перапыніў вучобу. Выкладаў рускую мову і літаратуру ў Рагазнянскай сярэдняй школе Брэсцкага раёна, беларускую мову і літаратуру ў Чудзінскай сярэдняй школе. Служыў у Савецкай Арміі (1971—1973). Зноў працаваў у Чудзінскай сярэдняй школе і працягваў вучобу завочна. У 1974 перавёўся на стацыянарнае аддзяленне Брэсцкага педінстытута (скончыў у 1976). У 1976—1984 карэспандэнт жабінкаўскай раённай газеты «Сельская праўда». 3 1984 рэдактар на Брэсцкай абласной студыі тэлебачання. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1984). Адказны сакратар Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў.

## Творчасць 
Літаратурнай працай займаўся з 1968 года. Дэбютаваў вершамі ў рэспубліканскім друку ў 1970 (газета «Чырвоная змена»). Аўтар кніг паэзіі «Вестка» (калектыўны зборнік «Нашчадкі», 1979), «Скразная лінія» (1982), «Набліжэнне» (1989), «Час прысутнасці» (1994), зборніка выбранай паэзіі (1997), «Сорак пяць» (1997).

## Прызнанне 
* Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Аркадзя Куляшова (1995) за кнігу «Час прысутнасці»,
* Лаўрэат Мядовай літаратурнай прэміі (2001).
* Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка (2008) за паэтычны зборнік «Трохперсце».

## Памяць 
* Віртуальная выстаўка на сайце Ганцавіцкага раённага краязнаўчага музея.
* У аграгарадку Чудзін усталявана мемарыяльная дошка на доме, у якім вырас і жыў паэт.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чудзіне
Катэгорыя:Лаўрэаты Мядовай літаратурнай прэміі
Карачаева-Чаркесія

**Карача́ева-Чарке́сія** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Паўночным Каўказе.

Размешчаны ў перадгор’ях паўночнай часткі Вялікага Каўказа. Рэспубліка мяжуе на захадзе з Краснадарскім краем, на поўначы са Стаўрапольскім краем, на ўсходзе — з Кабардына-Балкарскай рэспублікай, на поўдні ўздоўж Галоўнага Каўказскага хрыбта — з Абхазіяй і Грузіяй. Уключае Карачай, Чаркесію, Абазінію і тэрыторыі, населеныя казакамі і нагайцамі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Чаркеск.

## Геаграфія і прырода 
Буйнейшая частка (каля 80 %) Карачаева-Чаркескай Рэспублікі размешчана ў горнай мясцовасці. У межах рэспублікі вылучаюцца 3 зоны: перадгорная раўніна, перадгор’і і горы Каўказа. На поўначы цягнуцца Перадавыя хрыбты Вялікага Каўказа, на поўдні — Вадараздзельны і Бакавы, іх вышыня дасягае 4000 м. Да ўзбярэжжа Чорнага мора вядуць Марухскі і Клухорскі перавалы. На мяжы з Кабардзіна-Балкарыяй размешчаная гара Эльбрус, самая высокая вяршыня Каўказа.

У рэспубліцы ёсць шмат водных рэсурсаў: каля 130 высакагорных азёр, мноства горных вадаспадаў. Працякаюць 172 ракі, з якіх самыя буйныя — Кубань, Вялікі і Малы Зелянчук, Уруп, Лаба; маецца Кубанскае вадасховішча. Дзеючая ў рэспубліцы сістэма Вялікага Стаўрапольскага канала з’яўляецца крыніцай водазабеспячэння для Стаўрапольскага края.

Нетры багатыя прыроднымі выкапнямі: каменны вугаль, граніт, мармур, розныя руды і гліны. У вялікіх запасах — лячэбныя мінеральныя воды, прысутнічаюць мноства тэрмальных крыніц. Карачаева-Чаркесія размешчана ў зоне горных стэпаў і шыракалістых лясоў. У лясах і высакагор’і захавалася багатая флора і фаўна. На тэрыторыі рэспублікі знаходзяцца Тэбердзінскі запаведнік і частка Каўказскага запаведніка.

## Насельніцтва 
Карачаева-Чаркесія з’яўляецца шматнацыянальнай рэспублікай: на яе тэрыторыі пражываюць прадстаўнікі больш 80 нацыянальнасцей. Агульная колькасць насельніцтва складае 434,5 тыс. чал. (2005). Шчыльнасць насельніцтва — 30,8 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва — 44,1 %.

Нацыянальны склад: карачаеўцы (38,5 %), рускія (33,6 %), чаркесы (11,3 %), абазіны (7,4 %), нагайцы (3,4 %).

## Адміністрацыйны падзел 
Рэспубліка падзеленая на 10 раёнаў; налічваецца 144 населеных пункта, з іх — 4 буйных горада (Чаркеск, Карачаеўск, Усць-Джэгута і Тэберда). Раёны:

* Усць-Джэгуцінскі
* Зелянчукскі
* Малакарачаеўскі
* Прыкубанскі
* Хабезскі
* Адыге-Хабльскі
* Карачаеўскі
* Урупскі

## Спасылкі 
* Афіціыйны сайт Карачаева-Чаркесіі
Васіль Фёдаравіч Праскураў

**Васіль Фёдаравіч Праскураў** (, в. Негаціна, , Віцебская вобласць — , , Брэсцкая вобласць) — беларускі пісьменнік, публіцыст. Заслужаны дзеяч культуры Беларусі (1968).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны скончыў Сваташыцкую няпоўную сярэднюю школу. У 1945 прызваны ў Савецкую Армію. Да 1950 служыў карэспандэнтам армейскай газеты «За честь Родины» ў Аўстрыі, Венгрыі і Германіі. У 1950—1958 — старшыня Ганцавіцкага райспажыўсаюза, экстэрнам скончыў Брэсцкую гандлёва-кааператыўную школу. У 1964 завочна скончыў факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна. У 1958—1962 — працаваў у ляхавіцкай раённай газеце «Будаўнік камунізму», з 1966 — рэдактар газеты «Савецкае Палессе». Член Саюза пісьменнікаў СССР (1987). Узнагароджаны медалямі. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968). Першы літаратурна-крытычны артыкул апублікаваў у 1950. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя П. М. Лепяшынскага (1986) за кнігу «Пакланіся зямлі-карміцельцы». У Ганцавічах на доме, дзе ён жыў , і на будынку рэдакцыі, у якой працаваў , у яго гонар устаноўлены мемарыяльныя дошкі. Яго імя носяць цэнтральная раённая бібліятэка і вуліца, на якой жыў пісьменнік.

Да святкавання 90-годдзя з дня нараджэння на сайце УК «Ганцавіцкі раённы краязнаўчы музей» створана віртуальная выстаўка Васіль Праскураў. «На зямлі сярод людзей» .

## Творы 
Аўтар кніг публіцыстыкі «Святая сівізна» (1966), «Трое з-за Лані» (1967), «Людзі-суседзі» (1974), «Пакажы чалавеку дарогу» (1979), «Пакланіся зямлі-карміцельцы» (1982), «Чорны хлеб» (1984).

## Літарaтура 
*  — С. 17—18.

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР
Кабардзіна-Балкарыя

**Кабардзі́на-Балка́рыя** — рэспубліка ў складзе Расійскай Федэрацыі, суб'ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Паўночны Каўказ. Плошча 12,5 тыс.км². Дзяржаўнымі мовамі Кабардзіна-Балкарскай Рэспублікі на ўсёй яе тэрыторыі з'яўляюцца кабардзінская, балкарская і руская. 
Нацыянальны склад: кабардзінцы (55,3 %), рускія (25,1 %), балкарцы (11,6 %), асеціны (1,1 %). Мяжуе са Стаўрапольскім краем на поўначы, Паўночнай Асеціяй і Грузіяй на поўдні, Карачаева-Чаркесіяй на захадзе.
Падзяляецца на 10 раёнаў. Буйнейшыя гарады: Нальчык, Прахладны, Баксан, Тырныауз.

## Прырода 
Кабрадзіна-Балкарыя размешчана на Паўночным Каўказе. Паводле характару рэльефу падзяляецца на 3 часткі: раўнінную, перадгорную і горную. На поўначы размешчана Кабардзінская раўніна, якая на поўдні і паўднёвым захадзе спадзіста падымаецца да вышынь 500—600 метраў, потым пераходзіць у горы. Перадгор'і і горы займаюць 2/3 тэрыторыі рэспублікі. Найбольшыя вышыні Вялікага Каўказа знаходзяцца ў межах Бакавога і Галоўнага хрыбтоў: Эльбрус (5642 м), Дыхтаў (5203 м), Шхара (5058 м), Суган (4489 м).

## Вядомыя асобы 
* Кайсын Шуваевіч Куліеў

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіціыйны сайт прэзідэнта 
* Інфармацыйны сайт
Міхаіл Міхайлавіч Рудкоўскі

**Міхаіл (Міхась) Міхайлавіч Рудкоўскі** (, в. Востраў  — ) — беларускі паэт і перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 17 красавіка 1936 года ў в. Востраў Лунінецкага павета Палескага ваяводства Польскай Рэспублікі ў сялянскай сям’і.

Скончыў Пінскае педагагічнае вучылішча (1955), настаўнічаў у Кукаўскай сямігодцы Ганцавіцкага раёна. У 1960—1962 гадах — літсупрацоўнік ганцавіцкай раённай газеты «Сялянская праўда». Скончыў завочна філалагічны факультэт Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна (1961). У 1962—1981 гадах працаваў старшым рэдактарам літаратурна-драматычных і музычных праграм Брэсцкай студыі тэлебачання.

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1966 года.

## Творчасць 
У рэспубліканскім друку выступаў з вершамі з 1959 года. Аўтар зборнікаў вершаў. Таксама вядомы як перакладчык з украінскай, рускай і польскай моў.

### Зборнікі вершаў 
* «Першыя вёрсты» (1963)
* «Сінія Брады» (1967)
* «Позвы» (1971)
* «У краі тым…» (1975)
* «Векавечная бацькаўшчына» (1976)
* «Трыгор’е» (1981)
* «Засцярога» (1984)
* «Залатазвон» (1986)
* «Гарынь» (1992)

## Памяць 
Імя паэта прысвоена Астроўскай сярэдняй школе.

Да святкавання 80-гадавіны нараджэння паэта на сайце Ганцавіцкага раённага краязнаўча музея арганізавана віртуальная выстаўка «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“».

## Спасылкі 
* Зборнікі вершаў М. Рудкоўскага  на gants-region.info
* Выстаўка «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“»  на gantsevichi.museum.by

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Палярны

**Палярны ** — горад у Мурманскай вобласці. З'яўляеццы закрытым адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем (ЗАТУ). Завод па рамонту падводных лодак, база Паўночнага флоту Расіі.
## Насельніцтва 
## Галерэя 

Выява:Palyarny1.JPG|
Выява:Palyarny2.JPG|
Выява:Palyarny3.JPG|
Выява:Palyarny4.JPG|

## Вядомыя асобы 
* Дзіяна Балыка (нар. 1979) — рускамоўная паэтса, журналіст, драматург.

Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Уладзімір Антонавіч Марук

**Уладзімір Антонавіч Марук** (, в. Гута  — ) — беларускі паэт і перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1970 скончыў Моўчадскую сярэднюю санаторную школу-інтэрнат і паступіў у Магілёўскі бібліятэчны тэхнікум. Пасля заканчэння тэхнікума працаваў ва ўстановах культуры Ганцавіцкага раёна — у Шашкоўскай сельскай, раённай дзіцячай бібліятэках, загадчыкам аўтаклуба. У 1980 годзе скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 106 у Мінску. 3 1981 — карэспандэнт, загадчык аддзела літаратуры і мастацтва газеты «Звязда», з 1986 — рэдактар, загадчык рэдакцыі выдавецтва «Юнацтва». 3 1998 галоўны рэдактар выдавецтва «Белфакс». У 2003—2010 гадах намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Полымя».

## Творчасць 
Першыя вершы апублікаваў у 1972. Першыя яго вершы былі апублікаваны ў ганцавіцкай раённай газеце «Савецкае Палессе», з цягам часу творы маладога паэта пачалі друкаваць «Магілёўская праўда» «Беларусь». У 1974 г. у часопісе «Маладосць» быў змешчаны цыкл вершаў У. Марука, які вылучаўся лірычнасцю, душэўнасцю, сталасцю думкі. На пачатку 1980-х гг. паэт спрабаваў голас у гучных грамадзянскіх тэмах, але з цягам часу адчуў, што пафаснае прамоўніцтва, барабанны рытм — гэта не яго стыхія, і зноў звярнуўся да лірычнай паэзіі.

Аўтар зборнікаў паэзіі:
* «Зоркі ў кронах» (1982),
* «Ліст рабіне»  (1987),
* «Інкрустацыя голасам»  (1991),
* «Ехаў чыж у Парыж»  (1994),
* «Чыж вярнуўся з-за мяжы»  (2003),
* «Кудмень»  (2011).

Уладзімір Марук займаўся перакладамі з рускай, армянскай, узбекскай, туркменскай моў на беларускую, выступаў як публіцыст. У артыкулах «Паслухайце: спяваюць у Лебедзеве», «Высокія меркі часу», «Свет дзівосны з-пад разца», «Мядзьведзі, ласі… і кветкі» ён узнімаў маральна-этычныя праблемы нашага часу, разважаў пра культуру вёскі, народныя традыцыі. Вершы У. Марука перакладаліся на рускую, украінскую мовы.

Пісаў У. Марук і для дзяцей — у 1994 г. выйшла кніга «Ехаў чыж у Парыж», у 2004 г. «Чыж вярнууўся з-за мяжы». Ствараліся яны ў першую чаргу для малодшага школьнага ўзросту, пазнаёміліся з імі і дашкольнікі.

## Прызнанне 
* Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1984)
* У чэрвені 2014 года ў вёсцы Гута на доме, у якім выхоўваўся Уладімір Антонавіч Марук, усталявалі мемарыяльную дошку.

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах і падзеях
* Уладзімір Марук  на нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru»

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Яркасць

**Яркасць фатаметрычная**, стасунак сілы святла пэўнай паверхні да праекцыі святлівай паверхні на плоскасць, нармальную да кірунку прамяня зроку. Паняцце вызначаецца толькі для працяглых аб'ектаў.

**B = I / (s cos φ)**
I — сіла святла, s — плошча святлівай паверхні, φ — кут паміж нармаллю да паверхні і кірункам назірання.

— стасунак бляску элемента святлівай паверхні у пункце назірання да цялеснага кута пад якім гэты элемент бачны з гэтага пункту.

'''B = E' / ω'''

Катэгорыя:Фотаметрыя
Бляск

**Бляск** — параметр крыніцы святла, які характарызуе асветленасць паверхні, перпендыкулярнай да падаючых прамянёў.

Звычайна азначаецца як ***E*** (або ***E***', дзеля адрознення ад азначэння асветленасці наогул) і вызначаецца як:

*E*' = *I / L*²

''E'′' — бляск, *I* — сіла святла, *L*² — квадрат адлегласці.

Адзінка вымярэння бляску — люкс, у астраноміі — зорная велічыня.

Бляск з'яўляецца асноўнай фотаметрычнай характарыстыкай кропкавых крыніц святла, хоць гэтае паняцце распаўсюджваецца і на працяглыя аб'екты. Да ўстанаўлення належнай фотаметрычнай тэрміналогіі бляск кропкавых крыніц святла (напр., зорак) няправільна называлі «яркасцю», а бляск працяглых крыніц святла — «інтэгральнай яркасцю».

Катэгорыя:Оптыка
Сусветная арганізацыя аховы здароўя

**Сусветная арганізацыя аховы здароўя** (СААЗ, ) — адна з арганізацый, якая дзейнічае ў рамках ААН. Была cтвораная 7 красавіка 1948. Штаб-кватэра СААЗ знаходзіцца ў Жэневе.

Мэта дзейнасці СААЗ — пашырэнне супрацоўніцтва паміж краінамі ў сферы аховы здароўя і барацьбы з эпідэміямі, а таксама ўсталявання норм складу лекаў і якасці прадуктаў. Арганізацыя змагаецца таксама за ўсталяванне медыцынскай бяспекі для кожнага чалавека і змяншэнне смяротнасці немаўлят.

Да асноўных поспехаў дзейнасці СААЗ належаць перамогі над эпідэміямі малярыі, чумы, халеры, сухотаў праз масавыя вакцынацыі. СААЗ таксама змагаецца са СНІДам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Катэгорыя:Ахова здароўя
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Грамадзянскі шрыфт

**Грамадзянскі шрыфт**, ці т.зв. «**гражданка**» — графічная сістэма, распрацаваная для Расіі ў Галандыі ў пачатку 18 ст. Аснова ўсіх кірылічных графічных сістэм новага часу.

У аснове алфавіта ляжаў тагачасны алфавіт царкоўнаславянскай мовы. Пры стварэнні «гражданкі» былі выдаленыя літары «*псі*», «*ксі*», «*омега*», «*от*», знакі націску і цітлы, было афіцыйна замацавана напісанне літар «*е*», «*я*», «*э*». За далейшы час існавання былі вынятыя 12 літар, і ўведзеныя яшчэ 2 новыя: «*и*» (1735), «*ё*» (канец 18 ст., як норма канчаткова з 1956).

Абрыс літар быў створаны на аснове шрыфту кнігі Іллі Капіевіча (Капіеўскага) «*Повествование кругов небесных*» (Амстэрдам, 1699).

Першы шрыфт быў адліты ў Амстэрдаме (1708), першая кніга, надрукаваная такім шрыфтам: «*Геометриа славенски землемерие*» (1708).

## Літаратура 
* Грамадзянскі шрыфт // 
* М. Б. Батвіннік. Грамадзянскі шрыфт // ЭліМ. Т.2. — Мн, 1985.
* Ян Станкевіч. Гісторыя беларускага языка [1939].
* Philipp Ammon: *Tractatus slavonicus*.  in: *Sjani (Thoughts) Georgian Scientific Journal of Literary Theory and Comparative Literature*, N 17, 2016, pp.&nbsp;248–56

Катэгорыя:Шрыфты
Катэгорыя:Кірыліца
Бандон

**Бандон** (bandon, мн. л. banda) — тактычная і адміністрацыйная адзінка візантыйскага войска з 7 ст. Бандоны ўтваралі большыя адзінкі — турмы.

Колькасны склад каля 400 салдатаў, прыблізна пароўну пяхоты і конніцы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Візантыі
Катэгорыя:Армія Візантыйскай імперыі
Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
Мікалай Максімавіч Семянтоўскі-Курыла

**Мікалай Максімавіч Семянтоўскі-Курыла** (?—1879) - гісторык і пісьменнік украінскага паходжання. Старэйшы сын Максіма Піліпавіча Семянтоўскага-Курылы. Скончыў гімназію вышэйшых навук і ліцэй князя Безбародкі ў Нежыне. Да 1875 — на дзяржаўнай службе.

Аўтар шэрагу прац аб украінскіх старажытнасцях, украінскай этнаграфіі, гісторыі. Кніга «Кіеў і яго славутасці» вытрымала некалькі выданняў. Аўтар гістарычных аповесцяў і раманаў («Качубей», «Княгіня Н. Б. Даўгарукава» і інш.) . Супрацоўнічаў у выданнях «Москвитянин», «Иллюстрации» і інш., чым прыцягнуў да сябе нелюбоў В. Р. Бялінскага.

## Гл. таксама 
* Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла
* Канстанцін Максімавіч Семянтоўскі-Курыла

Катэгорыя:Гісторыкі Украіны
Катэгорыя:Археолагі Расіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Стацкія саветнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці
Дзісна (значэнні)

* Дзісна — горад раённага падпарадкавання ў Міёрскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі.
* Дзісна (вёска)
* Дзісна — рака ў Літве і Беларусі, левы прыток Заходняй Дзвіны.
Канстанцін Максімавіч Семянтоўскі-Курыла

**Канстанцін Максімавіч Семянтоўскі-Курыла** (?—?) — украінскі даследчык гісторыі, этнаграфіі і фальклору. Малодшы сын памешчыка Палтаўскай губерні Максіма Піліпавіча С.-К. Скончыў Нежынскі ліцэй.

Блізкі з украінскімі гісторыкамі Р. Квіткам-Аснаўяненкам, І. Сразнеўскім, М. Кастамаравым. Першы артыкул — «Нарыс маларасійскіх павер’яў і звычаяў, што тычыцца святаў» (часопіс «Молодик», 1843), фактычна ўводзіны да яго ж вялікай працы «Заўвагі пра святы ў маларасіян». Збіральнік фальклорных матэрыялаў (апублікаваныя А. М. Семянтоўскім у 1851). Аўтар шэрагу прац па эканамічных, палітычных і інш. пытаннях.

## Гл. таксама 
* Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла
* Мікалай Максімавіч Семянтоўскі-Курыла

## Літаратура 
* Л. В. Аляксееў. Таленавіты даследчык Беларусі // . С.12—14.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Украіны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці
Берынга

**Востраў Берынга** — буйнейшы востраў у складзе Камандорскіх астравоў.

Размешчаны да ўсходу ад Камчацкага паўвострава, у Берынгавым моры. Даўжыня вострава каля 90 км, шырыня — 24 км. Плошча каля 1700 км². Вышыні да 751 м. Геаграфічныя каардынаты 55° 0' паўн. ш. 166° 15' у.д.

Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Алеуцкага раёна Камчацкага края Расіі. На востраве знаходзіцца адзіны населены пункт — сяло Нікольскае з насельніцтвам 752 жыхары (2005, па перапісе 2002 года — 808 чалавек), з якіх каля 300 — алеуты.

Пераважае тундравая расліннасць, у далінах лугі і зараснікі каменнай і хмызняковай бярозы. Лежбішчы марскіх коцікаў і сівучай.

На востраве ў 1741 годзе памёр і пахаваны Вітус Берынг.

## Літаратура 
*  — С. 125.
* 

## Спасылкі 
* Аўтарскія фатаграфіі Камандор 
* Командорские острова // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org

Катэгорыя:Камандорскія астравы
Медны

**Медны** () — другі па велічыні востраў у складзе Камандорскіх астравоў.

Размешчаны на ўсходзе ад Камчацкага паўвострава, у Берынгавым моры, у некалькіх дзесяткаў кіламетраў ад вострава Берынга. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Алеуцкага раёна Камчацкага края Расіі.

Востраў быў адкрыты ў 1741 годзе экспедыцыяй Вітуса Берынга. У канцы 19 стагоддзя на востраве з’явіліся першыя пасяленцы — алеуты, якія перасяліліся з вострава Ату Алеуцкіх астравоў і заснавалі пасёлак Праабражэнскае.

У 1867 годзе востраў быў прададзены ЗША разам з Аляскай, аднак пазней Расія захавала кантроль над ім.

Катэгорыя:Камандорскія астравы
Дзісна (рака)

**Дзісна** (; у верхнім цячэнні **Дзісенка**) — рака ў Літве і Беларусі (у Віцебскай вобласці), левы прыток Дзвіны. Даўжыня 178 км, у межах Беларусі каля 149 км. Вадазбор 8180 км², у межах Беларусі каля 7730 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 52,4 м³/с. Агульнае падзенне ракі 39,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰.

## Назва 
Назва Дзісны балцкага паходжання.

Сваёй структурай назва Дзісна блізкая назвам возера Лісна (на ўсходзе ад возера Асвея), рэк Цна ( літоўскае *diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве Дзітва. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы Лучоса, Свіцязь.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Бірвета, Галбіца, Бярозаўка, Мнюта, Плаўня, Авута. **Злева**: Дрысвята, Янка, Маціца, Раўкета.

## На рацэ 
**Гарады**: Дзісна. **Гарадскія пасёлкі**: Шаркаўшчына.

## Агульнае 
Выцякае з возера Дзіснай («Дзісны») у Літве, цячэ па тэрыторыі Браслаўскага (у т.л. па мяжы з Літвой), Пастаўскага, Шаркаўшчынскага і Мёрскага раёнаў па Дзісенскай нізіне — заходняй частцы Полацкай нізіны. Максімальны расход вады 710 м³/с, мінімальны — 5 м³/с (в. Пазікі Мёрскага раёна, за 15 км ад вусця; адпаведна 1963, 1960). Рака замярзае ў 2-й дэкадзе снежня, крыгалом у 1-й дэкадзе сакавіка.

Даліна трапецападобная, шырыня яе 400—600 м, месцамі да 1,5 км. Пойма ў вярхоўі чаргуецца па берагах (шырыня 200—400 м), на астатнім працягу двухбаковая, шырыня яе ў сярэднім цячэнні 80—100 м, у ніжнім да 500 м.

Рэчышча звілістае, на працягу 7,7 км (1 км на ўсход ад вёскі Германоўшчына — 2 км на поўдні ад вёскі Марозаўка Браслаўскага раёна) каналізаванае; шырыня яго 20—30 м, у сярэднім цячэнні да 60 м, у нізоўях да 100 м. Берагі ў вярхоўях нізкія, часткова забалочаныя, на астатнім працягу стромкія, вышынёй 2—7 м, у месцах выхаду грунтавых водаў забалочаныя.

У басейне Дзісны азёры Асвята, Богінскае, Ілава, Крывое, Княж, Раўкета, Старадворскае, Сэклы, Чорнае і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Літвы
Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мёрскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Шаркаўшчынскага раёна