open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Францыя ў Першай сусветнай вайне

**Францыя ў Першай сусветнай вайне** — удзел Францыі ў Першай сусветнай вайне ў 1914 — 1918 гадах. Мэтай Францыі было вяртанне Эльзаса і Латарынгіі, якія былі адабраныя ў яе Германіяй ў 1871 годзе. Таксама краіна імкнулася захапіць Саарскі вугальны басейн i частку Рэйнскай вобласці Германіі, а таксама завалодаць турэцкай Сірыяй. У выніку вайны, Францыя стала адной з краін пераможцаў.

## Літаратура 
* 
* 
*
Нацыянальныя паркі Літвы

На тэрыторыі Літвы існуе 5 нацыянальных паркаў, якія былі заснаваныя ў 1991 годзе, неўзабаве пасля атрымання краінай незалежнасці ад СССР ў 1990 годзе. Адзіны нацыянальны парк Літоўскай ССР, заснаваны ў 1974 годзе, быў рэарганізаваны і перайменаваны ў Аўкштайцкі нацыянальны парк (Aukštaitijos nacionalinis parkas). У наш час нацыянальныя паркі займаюць 2,3 % тэрыторыі Літвы.

## Спасылкі 
* Lietuvos nacionaliniai parkai


Катэгорыя:Спісы:Літва
Катэгорыя:Спісы:Нацыянальныя паркі і запаведнікі
Кабзар (зборнік)

**«Кабзар»** () — назва зборніка паэтычных твораў Тараса Шаўчэнкі. У наш час пад назвай «Кабзар» разумеюць усе вершаваныя творы Шаўчэнкі, тым часам «Кабзар» змяшчае толькі частку яго паэзіі.

Упершыню «Кабзар» быў выдадзены ў 1840 годзе у Санкт-Пецярбургу пры садзейнічанні Яўгена Грабінкі. У зборнік увайшло ўсяго восем твораў: «Перебендя», «Катерина», «Тополя», «Думка» («Нащо мені чорні брови»), «До Основ'яненка», «Іван Підкова», «Тарасова ніч» і «Думи мої, думи мої, лихо мені з вами», які быў напісаны спецыяльна для гэтага зборніка і з'яўляецца своеасаблівым эпіграфам не толькі да гэтага выдання, але і да ўсёй творчасці Тараса Шаўчэнкі.

Пасля выдання гэтага зборніка і самога Тараса Шаўчэнкі пачалі называць Кабзаром. Нават сам аўтар пасля сваіх некаторых аповесцяў пачаў падпісвацца «Кабзар Дармаграй».

Першым перакладчыкам "Кобзара" на польскую мову быў Уладзіслаў Сыракомля. Ягоны пераклад упершыню выйшаў у 1863 годзе ў Вільні, ужо пасля смерці аўтара. Ён быў няпоўным (толькі 14 вершаў з 17, якія складалі 3-е шаўчэнкаўскае выданне "Кобзара" 1860 году).

У свой час на беларускую мову Шаўчэнкавы творы перакладалі Янка Купала, Якуб Колас, Змітрок Бядуля, Пятрусь Броўка, Пятро Глебка, Кандрат Крапіва, Аркадзь Куляшоў, Міхась Клімковіч і інш. Па-беларуску асобнай кнігай выдаваўся ў 1939, 1952 гадах. У 2014 годзе тэкст «Кабзара» выйшаў у кнізе «І мёртвым, і жывым, і ненароджаным…»

## Спасылкі 
* Справа. Беларуска-ўкраінскі альманах . Выпуск 6, 2019. — с. 47.

Катэгорыя:Тарас Шаўчэнка
Катэгорыя:Зборнікі вершаў
Катэгорыя:Літаратурныя творы на ўкраінскай мове
Аўстралія ў Першай сусветнай вайне

у гонар удзельнікаў Першай сусветнай вайны ў Брокен-Хіл, штат Новы Паўднёвы Уэльс.]]

**Аўстралія** ўступіла ў **Першую сусветную вайну** 4 жніўня 1914 года, абвясціўшы вайну Германіі.

 лорд Кітчэнер і генерал Уільям Бідвуд на пазіцыях падчас бітвы пры Галіпалі 15 лістапада 1915 года.]]

Пасля абвяшчэння Вялікабрытаніяй вайны Германіі ў пачатку Першай сусветнай, рэакцыя аўстралійскага ўрада наступавала ўслед неадкладна пасля слоў прэм’ер-міністра Джозефа Кука ад 5 жніўня 1914 года: "… Калі Імперыя абвясціла вайну, то Аўстралія зробіць тое самае ", якія адлюстравалі меркаванне многіх аўстралійцаў, якія лічылі, што абвяшчэнне вайны неадкладна паступіць і ад Аўстраліі. Збольшага такая рэакцыя вызначалася з-за вялікай колькасці брытанскіх грамадзян і першага пакалення англа-аўстралійцаў, якія ўваходзілі ў той час у этнічны склад насельніцтва краіны. Сапраўды, па заканчэнні вайны амаль 20 % з тых салдат, хто служыў у аўстралійскіх вайсковых арганізацыях, нарадзілася ў Вялікабрытаніі . Пасля вайны Аўстралія атрымала мандат на Германскую Новую Гвінею, паўночную частку Саламонавых астравоў і архіпелаг Бісмарка.

З-за таго, што апалчэнні () не былі ў стане служыць за мяжой (марской) у адпаведнасці з палажэннем *Акта аб абароне ад 1903 года*, валанцёрскія рэсурсы, вядомыя як Аўстралійскія Імператарскія сілы (скар. *АІС*, ад ), былі ўтвораны і пачалі набор 10 жніўня 1914 года. Урад размеркаваў 20 000 чалавек у адну пяхотную дывізію і адну брыгаду лёгкай кавалерыі, а таксама дапаможныя падраздзяленні. Прыцягненне і арганізацыя былі рэалізаваны на рэгіянальным узроўні і трапілі пад планы па мабілізацыі, складзеныя ў 1912 годзе . Першым камандзірам быў генерал Уільям Брыджэс, які таксама прыняў на сябе камандаванне над 1-м дывізіёнам . На працягу ўсёй вайны аўстралійцы ў асноўным засяроджваліся на падпарадкаванні бою на зямлі, аднак таксама вядома аб невялікіх дзеяннях ваенна-марскіх і ваенна-паветраных сіл.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Dennis, Peter; Grey, Jeffrey; Morris, Ewan; Robin Prior*. The Oxford Companion to Australian Military History. — Melbourne: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0195532279.
* 
* 
* *Grey Jeffrey*. A Military History of Australia. — 3-е изд. — Port Melbourne: Cambridge University Press, 2008. — ISBN 9780521697910.
* 
* 
* 
*
Квітка Цісык

**Квітка Цісык** (, ;  — ) — амерыканская спявачка ўкраінскага паходжання, папулярная выканаўца рэкламных джынглаў, оперная і блюзавая спявачка.

Песня «You Light Up My Life» (), якую яна выканала для аднайменнага фільма, атрымала ў 1978 годзе «Оскар» і «Залаты глобус» у намінацыі «Найлепшая песня». Выканаўца ўкраінскіх народных і папулярных песняў.

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі XX стагоддзя
Бельгія ў Першай сусветнай вайне

а, 1919 год.]]

**Карале́ўства Бе́льгія** ўступіла ў **Першую сусветную вайну** 3 жніўня 1914 года. У гэты дзень германская армія, парушыўшы нейтралітэт краіны, перасекла дзяржаўную граніцу Бельгіі . Бельгійская армія была вымушана далучыцца да войскаў Антанты і прыняць удзел у канфлікце. Падчас вайны большая частка тэрыторыі краіны была акупаваная захопнікамі.

У ходзе вайны Германія стварыла акупацыйную адміністрацыю, а нямецкія войскі здзейснілі шэраг ваенных злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У Першай сусветнай вайне Бельгія страціла загінуўшымі 58 637 вайскоўцаў і каля 10 000 мірных жыхароў.

Пасля заканчэння вайны Бельгія як саюзніца краін-пераможцаў удзельнічала ў Парыжскай мірнай канферэнцыі, па выніках якой Бельгіі выплачваліся рэпарацыі, а таксама па мандату Лігі Нацый пад кіраванне Бельгіі перадавалася германская калонія ў Афрыцы — Руанда-Урундзі.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
*
Ліна Васілеўна Кастэнка

**Лі́на Кастэ́нка** (; нар. ) — украінская пісьменніца-шасцідзясятніца. Лаўрэат Шаўчэнкаўскай прэміі (1987), Прэміі Антонавічаў (1989), прэміі Петраркі (1994).

Сярод перакладчыкаў твораў на беларускую мову — Эдуард Акулін, Алесь Бадак, Міхась Скобла, Валянціна Аколава, Данута Бічэль, Васіль Вітка, Валянціна Коўтун, Ніна Мацяш, Рыгор Семашкевіч, Янка Сіпакоў, Яўгенія Янішчыц.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў. У 1936 годзе сям’я пераехала ў Кіеў, дзе Ліна Кастэнка скончыла сярэднюю школу № 123. Вучылася ў Кіеўскім педагагічным інстытуце, Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага, які скончыла ў 1956 годзе.

У савецкія часы актыўна ўдзельнічала ў дысідэнцкім руху, за што была надоўга выключаная з літаратурнага працэсу. Аўтар паэтычных зборнікаў «Над берегами вічної ріки» (1977), «Неповторність» (1980), «Сад нетанучих скульптур» (1987), рамана ў вершах «Маруся Чурай» (1979, Шаўчэнкаўская прэмія 1987, пераклад на беларускую мову Ніны Мацяш), паэмы «Берестечко» (1999, 2010). У 2010 годзе апублікавала першы празаічны раман «Запіскі ўкраінскага вар’ята» («»), які стаў адным з лідараў продажаў сярод украінскіх кніг у 2011 годзе.

З 1986 года Л. Кастэнка актыўна даследуе культуру, народныя звычаі і традыцыі раёнаў Палесся, спустошаных ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Неаднаразова ездзіла ў зону адчужэння.

Ганаровы прафесар Кіева-магілянскай акадэміі, ганаровы доктар Львоўскага і Чарнавіцкага ўніверсітэтаў. Адмовілася ад звання Героя Украіны.

## Літаратура 
* Ліна Костенко: біобібліографічний покажчик / упоряд.: Г. В. Волянська , Л. А. Кухар; авт. нарису В. Є. Панченко; наук. ред. В. О . Кононенко; М-во культури України, Нац. парлам. б-ка України. — К ., 2015. — 288 с .

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі Літаратурнага інстытута імя А. М. Горкага
Катэгорыя:Дысідэнты Украіны
Катэгорыя:Паэты Украіны
Катэгорыя:Савецкія дысідэнты
Катэгорыя:Лаўрэаты Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі
Паўночны аўтавакзал (Кішынёў)

**Паўночны аўтавакзал** () — адзін з трох аўтавакзалаў горада Кішынёва. Знаходзіцца ў Цэнтральным сектары Кішынёва па адрасе вуліца Каля Машылор, 2/1. Аўтавакзал абслугоўвае як пасажырскія перавозкі ўнутры Рэспублікі Малдова, так і шэраг замежных напрамкаў (Украіна, Расія, Беларусь, Азербайджан, Чэхія).

## Гісторыя 
З 1997 года крытычна ўзрасла рэйсавая нагрузка на **Цэнтральны аўтавакзал**, пабудаваны для абслугоўвання пераважна прыгарадных маршрутаў. Колькасць стаянак для аўтобусаў на ім была нязначнай, тэхнічны стан — далёкім ад нормы. Выхлапныя газы сур’ёзна заміналі жыхарам бліжэйшых дамоў у цэнтры горада. Паводле ацэнак спецыялістаў, **Паўднёвы аўтавакзал**, пабудаваны ў апошнія гады СССР, толькі часткова змог вырашыць праблему.

У 2001 годзе ўлады горада абвясцілі пра пачатак будаўніцтва Паўночнага аўтавакзала. Былі прыняты да разгляду некалькі варыянтаў месца для пабудовы аўтавакзала. Адно з іх было ў раёне трактарнага завода, іншае — на вуліцы Каля Басарабіей, трэцяе — на скрыжаванні вуліц Сакалень і Каля Археюлуй. Спачатку было абумоўлена, што заказчыкам аб’екта выступіць Міністэрства транспарту і сувязі Рэспублікі Малдова. І ўсё ж на працягу паўтара гадоў гэта пытанне не было вырашанае. Мэрыя Кішынёва стала шукаць заказчыка будаўніцтва самастойна.

У лістападзе 2001 года галоўны архітэктар горада Кішынёва Уладзімір Мадыркэ паведаміў прэсе, што ролю фундатара і заказчыка ўзяла на сябе фірма «Экстрэмум». Участкам для пабудовы стала месца плошчай 2,17 гектара на скрыжаванні вуліц Ізмаільскай і Каля Машылор, недалёка ад Тытунёвага камбіната. Паводле слоў галоўнага архітэктара горада, гэта быў самы аптымальны і эканамічна выгадны варыянт..

Першую чаргу будаўніцтва аўтавакзала меркавалася скончыць не пазней 1 снежня 2004 года. Праектантам Паўночнага аўтавакзала і будаўніком стала кішынёўская фірма «Lascont». Першая чарга аўтавакзала была адкрыта ў лютым 2005 года. Былі адкрыты невялікая зала чакання, камера захоўвання багажу, білетныя касы (у якіх можна набыць квіткі на кожны з трох аўтавакзалаў Кішынёва ў кожным кірунку). На Паўночны аўтавакзал былі перакладзены з Цэнтральнага 100 аўтобусных рэйсаў. 20 лютага 2004 года перавялі яшчэ 150 рэйсаў. У сакавіку перавялі яшчэ 100 рэйсаў. Быў запланаваны маршрут грамадскага гарадскога транспарту, які павінен быў звязаць кароткім шляхам усе тры аўтавакзалы горада. Гэты праект не быў ажыццёўлены, аднак маршрут, на якім можна даехаць да любога з трох аўтавакзалаў Кішынёва, насамрэч існуе — маршрутнае таксі № 109.

## Спасылкі 
* Расписание Северного автовокзала Кишинева
* Расписание автобусов. Северный вокзал  

Катэгорыя:Аўтастанцыі і аўтавакзалы
Катэгорыя:Транспарт Кішынёва
Балгарыя ў Першай сусветнай вайне

**Балга́рыя** ўступіла ў **Першую сусветную вайну** 14 кастрычніка 1915 года на баку Цэнтральных дзяржаў, абвясціўшы вайну Сербіі.

У пачатку вайны Балгарыя абвясціла нейтралітэт, аднак неўзабаве балгарскі ўрад прыняў рашэнне выступіць на баку дзяржаў Цэнтральнага блока. Балгарскія войскі ўдзельнічалі ў аперацыях супраць Сербіі і Румыніі, ваявалі на Салоніцкім фронце. Падчас вайны балгарскія войскі занялі значную частку тэрыторыі Сербіі, Румыніі і Грэцыі. У верасні 1918 года саюзным войскам удалося прарваць фронт балгарскай арміі, і 29 верасня 1918 года Балгарыя была вымушана падпісаць перамір'е з краінамі Антанты.

У 1919 годзе быў заключаны Нёіскі дагавор, па якім Балгарыя, як прайграўшы ў вайне бок, страціла частку тэрыторыі і насельніцтва.

## Літаратура 
* 
* 
*
Кішынёўскае маршрутнае таксі

**Кішынёўскае маршрутнае таксі** — сістэма гарадскога грамадскага транспарту Кішынёва, якая ахапляе ўсе гарадскія раёны і злучае горад з блізкімі прыгарадамі і гарадскім аэрапортам.

## Гісторыя 
### Савецкі час 
У 1968 годзе ў Кішынёве быў уведзены новы від гарадскога грамадскага транспарту — маршрутнае таксі. Адкрылася першая лінія, што звязала цэнтр горада з раёнам Скінааса (Тэлецэнтр). У якасці рухомага састава выкарыстоўваліся мікрааўтобусы РАФ-977.

У 1972 годзе ў горадзе курсірвалі 6 маршрутаў маршрутнага таксі, што злучалі розныя раёны горада.

Маршрутныя таксі спыняліся па патрабаванні пасажыраў на аўтобусных прыпынках, якія сустракаліся па шляху маршрутных таксі. У 1980-я гады колькасць маршрутаў узрасла да 17 (1982 год), у 1984 годзе быў дададзены маршрут № 18. Маршруты пачыналіся ад Балгарскай вуліцы. На лініях працавалі 11-месныя мікрааўтобусы РАФ-2203 «Латвія». Агульная працягласць усіх маршрутаў маршрутнага таксі ў 1980-х гадах складала 273,5 кіламетра.

## Спасылкі 
* Nomer MD — Сайт пра таксі Кішынёва 

Катэгорыя:Транспарт Кішынёва
Эаласомы

**Эаласомы** (*Aeolosomatidae*) — сямейства кольчатых чарвей.

## Апісанне 
Цела (даўжыня 1—3 мм) празрыстае, з аранжавымі, жоўтымі, зялёнымі або блакітнымі скурнымі залозамі, членістае (ад 5—6 да 20 членікаў). На кожным з членікаў па 4 пучкі воласападобных шчацінак, на ніжнім баку галаўной лопасці і каля рота — шматлікія раснічкі. З дапамогай шчацінак і раснічак поўзаюць і плаваюць.

## Пашырэнне 
Вядома каля 30 відаў, жывуць у стаячых і цякучых прэсных водах, вільготным пяску марскіх узбярэжжаў і інш. На Беларусі ў азёрах, рэках, сажалках, канавах найбольш адзначаецца .

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца аднаклетачнымі водарасцямі, бактэрыямі, арганічнымі рэшткамі. Удзельнічаюць у ілаўтварэнні і мінералізацыі асадкаў у вадаёмах.

Гермафрадыты. Полавае размнажэнне бывае рэдка ў асобных відаў. Звычайна эаласомы размнажаюцца вегетатыўна шляхам паратаміі: на целе ўтвараецца перацяжка, і на задняй частцы, якая яшчэ не аддзялілася ад пярэдняй — задні канец новай асобіны. Два новыя чарвякі могуць раздзяліцца канчаткова, але часцей перад раздзяленнем кожны зноў пачынае дзяліцца. Так утвараецца «ланцужок» з 2—5 і больш асобін.

## Літаратура 
* *Гладкая Р.* Эаласомы // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 583 с.

Катэгорыя:Многашчацінкавыя чэрві
Куршскі заліў

**Ку́ршскі залі́ў** (, ) — заліў-лагуна Балтыйскага мора плошчай 1610 км². Аддзелена ад мора Куршскай касой. Праліў, які злучае заліў з морам, размешчаны каля літоўскага горада Клайпеда. Акваторыя заліва падзелена паміж Літвой і Калінінградскай вобласцю Расіі. Большая частка акваторыі (1,2 тыс. км² з 1,6 тыс. км²) адносіцца да Расіі, 415 км² паўночнай часткі заліва належаць Літве. Аб'ём заліва — 6,2 км³. Заліў вельмі мелкаводны — сярэдняя яго глыбіня роўная 3,7 м. Найбольш вузкая і мелкаводная частка заліва — паўночная, дзе глыбіні не перавышаюць 2 м. На поўдзень ад лініі вусце Нёмана — Ніда размешчана большая частка заліва з глыбінёй звыш 4 м. Самым глыбокім з'яўляецца ўчастак на паўднёвы ўсход ад пасёлка Рыбачы, дзе адзначаны глыбіні 5,5-6,0 м.

У заліў упадае шмат рэк, найбуйнейшая з іх — Нёман. Агульны гадавы сцёк рэк у заліў складае 25,1 км³, з іх на Нёман прыпадае 21,0 км³. З ападкамі заліў штогод атрымлівае 1,0 км³, з выпарэннем губляе 0,5 км³. Такім чынам, штогод аб'ём вады, якую атрымлівае заліў, перавышае яго ўласны аб'ём у чатыры разы, а ўзровень заліва перавышае ўзровень мора на 12-15 см. Розніца аб'ёму вады праз праліў выцякае ў мора. Таму вада ў заліве практычна прэсная (салёнасць вады не перавышае 8 праміле).

Берагі заліва (акрамя Куршскай касы) нізінныя, у Слаўскім раёне Калінінградскай вобласці берагі размешчаны ніжэй за ўзровень заліва і адгароджаны ад яго дамбамі, утварачы польдары.

Заліў багаты на рыбу. У склад іхтыяфауны заліва ўваходзяць 53 віды рыб з 18 сямействаў. Можна вылучыць чатыры экалагічныя групы прамысловых відаў рыбападобных і рыб: прахадныя (мінога рачная, мінога марская, балтыйскі асетр, фінта, ласось, кумжа, сіг, корушка, рыбец, вугор), агульнапрэснаводныя (сняток, шчупак, лешч, верхаводка, жэрах, гусцяра, карась сярэбраны, карась залаты, сазан, язь, плотка, чырвонапёрка, лінь, сом, мянтуз, ёрш, акунь, судак), марскія (шпрот, траска, камбала рачная), рачныя (галавень, падуст, вусач).

Вялікая колькасць (140 тыс. асобін) вадаплаўных птушак: розныя віды гусяў, качак і лысух, паляванне на якіх асабліва папулярнае ў Калінінградскай вобласці. Штогод адстрэльваецца да 40 тыс. асобін.

## Літаратура 
* *Фёдоров Г. М.* У карты Калининградской области. Калининградское книжное издательство, 1986.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Залівы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Лагуны
Катэгорыя:Залівы Калінінградскай вобласці
Катэгорыя:Залівы Літвы
Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне

Першую сусветную вайну Вялікабрытанія прайшла ў складзе ваенна-палітычнага блока Антанта; бесперапынна развіваючыся, краіна дамаглася сваёй мэты, нанёсшы паражэнне блоку Цэнтральных дзяржаў (Германская імперыя, Аўстра-Венгрыя, Асманская імперыя і Балгарскае царства). На працягу вайны Брытанскія узброеныя сілы зведалі сур'ёзную рэарганізацыю, напрыклад, былі створаны Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы; колькасць войскаў узрасла. Упершыню ў гісторыі краіны быў праведзены прымусовы прызыў . З пачаткам вайны патрыятычныя пачуцці захліснулі ўсю краіну, сацыяльныя бар'еры паміж грамадскімі класамі эдвардзіянскай Англіі ў гэты перыяд панізіліся.

Для дасягнення перамогі над ворагам прыйшлося пайсці на істотныя ахвяры. Каб папярэдзіць недахоп працоўных рук і дэфіцыт прадуктаў харчавання, урад распрацаваў шэраг законаў, такіх як закон аб абароне каралеўства, надзяляючы тым самым сябе дадатковымі паўнамоцтвамі па забеспячэнню бяспекі сваіх грамадзян. У працэсе вайны адбылося змяненне стаўлення да яе ўладаў. Ад першаснай палітыкі *«бізнэс — як звычайна»* і захавання даваеннага статус-кво пры кабінеце Герберта Генры Асквіта  прыйшлося адмовіцца на карысць рэжыму *татальнай вайны* (уздзеяння дзяржавы на ўсе сферы грамадскага жыцця) пры прэм'еры Дэвідзе Лойд Джорджы, што ўпершыню назіралася на тэрыторыі Брытаніі. Брытанскія гарады ўпершыню сталі аб'ектамі паветраных бамбардзіровак.

Баявы дух ў грамадстве падтрымліваўся на даволі высокім узроўні, шмат у чым дзякуючы сродкам масавай інфармацыі; газеты ў ваенны час квітнелі . Паспяхова ўкаранялася ўрадавая прапаганда, дзякуючы працы такіх журналістаў як Чарлз Масцерман і газетных выдаўцоў як лорд Бівербрук. Шляхам прыстасавання да дэмаграфічных змяненняў у рабочай сіле, звязаныя з вайной галіны прамысловасці хутка раслі, і вытворчасць павялічылася за кошт найму вялікай колькасці людзей . Акрамя таго, упершыню пачалося масавае прымяненне жаночай працы, што вымусіла парламент у 1918 годзе прыняць закон, які прадаставіў права голасу значнай колькасці жанчын .

Падчас вайны Брытанская каралеўская сям’я на чале з Георгам V разарвала сувязі са сваімі германскімі сваякамі і зноў змяніла нямецкае найменне сваёй дынастыі — Саксен-Кобург-Гоцкая — на Віндзорская. Праблемы, якія зведваюцца краінай падчас вайны, сталі перашкодай для выратавання каралеўскіх сваякоў у Расіі, у тым ліку, і Мікалая II. З-за недахопу харчавання і эпідэміі «іспанкі», які ўдарыў па краіне ў 1918 годзе, узрос узровень смяротнасці . Ваенныя страты перавысілі 850 000 чалавек . Таксама лічыцца, што вайна ўзмацніла рост нацыянальнай самасвядомасці ў Канадзе і Аўстраліі, што скончылася, у канчатковым выніку, распадам Брытанскай імперыі. Так, і Аўстралія, і Канада ўжо тады лічылі за лепшае выкарыстоўваць нацыянальную сімволіку на палях бітваў. Аднак, з геаграфічнай пункту гледжання, імперыя дасягнула найвышэйшага росквіту ў выніку падпісання мірных дагавораў .

## Гл.таксама 
* Брытанская прапаганда ў Першай сусветнай вайне

## Літаратура 
* 
* 
*
Антысегнетаэлектрычнасць

**Антысегнетаэлектрычнасць** — фізічная з'ява, сутнасць якой у тым, што ў некаторых крышталях у пэўным інтэрвале тэмператур у побач стаячых іонаў крышталічнай рашоткі электрычныя дыпольныя моманты арыентаваны антыпаралельна (у той час як для сегнетаэлектрыкаў яны арыентаваныя паралельна). З'ява аналагічна з'яве антыферамагнетызму і мае тую ж фізічную прыроду, што і сегнетаэлектрычнасць.

Пераход да антысегнетаэлектрычнага стану надыходзіць пры зніжэнні тэмпературы крышталя да некаторага значэння, званага антысегнатоэлектрычнай кропкай Кюры.

Пры накладанні вонкавага электрычнага поля ў матэрыяле ўзнікае слабая палярызацыя. Пры гэтым максімум дыэлектрычнай пранікальнасці матэрыялу назіраецца ў кропцы Кюры. Пры досыць моцных палях антысегнетаэлектрык можа перайсці ў сегнетаэлектрычны стан. Гэта прыводзіць да назірання так званых падвойных петляў гістэрезісу на плоскасці , дзе  — палярызацыя дыэлектрыка,  — напружанасць знешняга поля.

Найбольш вядомым антысегнетаэлектрыкам са структурай пераўскіту з'яўляецца цырканат свінцу PbZrO3.

## Літаратура 
* *Сивухин Д. В.* Общий курс физики.&nbsp;— М.: Наука, 1977.&nbsp;— Т.&nbsp;III. Электричество.&nbsp;— С.&nbsp;173.&nbsp;— 688&nbsp;с.

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Электрычнасць
Альфонсас Малдоніс

{{Пісьменнік
| Імя               = Альфонсас Малдоніс
| Арыгінал імя    = 
| Род дзейнасці  = 
| Мова твораў = літоўская
| Кірунак        = 
| Дэбют             = зборнік «Сярэдзіна лета» (1958)
| Узнагароды           =
{
   
}
| Прэміі = 
}}
**Альфонсас Малдо́ніс** (; , в. , Алітускі павет, Літва — , , Літва) — літоўскі паэт. Заслужаны дзеяч мастацтваў Літвы (1974). Народны паэт Літвы (1984).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і селяніна. У 1954 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1962—1970 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «Вага» (Вільнюс).

## Творчасць 
Друкуецца з 1956 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Сярэдзіна лета» (1958), «Сонечны лівень» (1962; Дзяржаўная прэмія Літвы 1965), «Вадзяныя знакі» (1969), «Раніцай, вечарам» (1978; Дзяржаўная прэмія Літвы 1979), «Дзікае жыта» (1982) і інш. Асноўны змест твораў — духоўнае жыццё сучасніка, надзённыя грамадска-палітычныя і маральна-этычныя праблемы, прырода роднай зямлі. Яго паэзія адметная эмацыянальным лірызмам, яснасцю паэтычных вобразаў.

Неаднаразова наведваў Беларусь. Пераклаў на літоўскую мову творы М. Аўрамчыка, А. Грачанікава, В. Зуёнка, П. Макаля.

## Пераклады 
На беларускую мову творы Малдоніс пераклалі М. Базарэвіч, Р. Барадулін, Г. Бураўкін, А. Вольскі, В. Вярба, А. Грачанікаў, Х. Жычка, В. Зуёнак, М. Калачынскі, У. Караткевіч, Е. Лось, П. Макаль, Р. Няхай, С. Панізнік, У. Паўлаў, В. Пятрэнка, А. Разанаў, Ю. Свірка, Я. Сіпакоў.

## Літаратура 
* 

### Беларускія пераклады 
* Вадзяныя знакі. Мн., 1985;

## Спасылкі 
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Літоўскай ССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР ад Літоўскай ССР
Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР
Альгімантас Масюліс

**Альгі́мантас Масю́ліс** (, ) — савецкі і літоўскі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Літоўскай ССР (1981), Камандор ордэна Вялікага князя Гедыміна

## Біяграфія 
Альгімантас Масюліс нарадзіўся 10 ліпеня 1931 года ў вёсцы Сурдзягіс на тэрыторыі Анікшчэйскага раёна Літвы. У 1948 годзе скончыў студыю пры Панявежыскім драматычным тэатры.

У 1948—1978 гадах акцёр Панявежыскага драматычнага тэатра, з 1978 года — Каўнаскага акадэмічнага драматычнага тэатра.
Сканаў 19 жніўня 2008 года. Пахаваны на Пятрашунскіх могілках у Каўнасе.

## Творчасць 
Сярод лепшых роляў: Паднеўскіс, Дамінікас («Унія», «Бурштынавая віла» Ю. Грушаса), Гелавініс («Шарунас» В. Крэве), Макдуф («Макбет» У. Шэкспіра), Курт, Густаў («Танец смерці», «Крэдыторы» А. Стрындберга), Гелікон («Капнула» А. Камю) і інш. З 1957 здымаецца ў кіно: «» (1965), «» (1968), «Час яе сыноў» (1976), «» (1978), «Лета заканчваецца восенню» (1982), «» (1984) і інш. Яго мастацтва вызначаецца тэатральнасцю, псіхалагізмам, унутранай экспрэсіяй.
## Зноскі
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Літоўскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР
Катэгорыя:Постаці Каўнаскага дзяржаўнага акадэмічнага драматычнага тэатра
Катэгорыя:Памерлі ад раку тоўстай кішкі
Катэгорыя:Пахаваныя на Пятрашунскіх могілках
Катэгорыя:Постаці Панявежыскага драматычнага тэатра Юозаса Мільцініса
Антанас Мацкявічус

**Антанас Мацкя́вічус**, або **Антоній Мацке́віч** (; , в. Маркей, Шаўляйскі павет, Літва — ) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў у Літве.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Кіеўскім універсітэце; у 1853 годзе скончыў духоўную семінарыю, быў ксяндзом у Панявежскім павеце. Прыйшоў да думкі аб неабходнасці ўзброенай барацьбы супраць царызму, за ліквідацыю прыгонніцтва і перадачу зямлі сялянам. Вёў асветніцкую работу сярод сялян, прапаведаваў свае погляды. У жніўні 1862 года звязаўся з К. Каліноўскім і З. Серакоўскім. З пачаткам паўстання ў студзені 1863 года арганізаваў з сялян атрад у 250 чалавек, у сакавіку—маі ўдзельнічаў з ім у баях у цэнтральнай Літве самастойна, потым у складзе злучэння Серакоўскага. Пасля разгрому злучэння 7—9 мая і пакарання смерцю Серакоўскага атрады паўстанцаў пад камандаваннем Мацкявічуса працягвалі дзейнічаць у цэнтры і на захадзе Літвы. З лістападзе 1863 года ўзначальваў паўстанцкія сілы Ковенскай губерні. 17 снежня схоплены і павешаны ў Коўне.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Павешаныя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кяльмскім раёне
Вітаўтас Мацкявічус

**Вітаўтас Стасё Мацкя́вічус** (; , г. , Літва - 11 ліпеня 1991, Вільнюс, Літва) — літоўскі жывапісец. Народны мастак Літвы (1963). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Літвы (1970).

## Біяграфія 
Скончыў у 1935 годзе Каўнаскую мастацкую школу, у 1938—1939 гадах вучыўся ў Парыжы ў Ш. Герэна. З 1945 года выкладаў у Мастацкім інстытуце Літвы ў Вільнюсе, у 1953—1974 гадах рэктар.

## Творчасць 
Творам уласцівы лірызм, выяўленне структуры кампазіцыі, тонкія спалучэнні колераў: пейзажы «Мост цераз Сену» (1938), «Першы снег» (1946), «Дубінгай» (1980), цыкл «Вільнюс і яго ваколіцы» (1983—1985), партрэты Б. Даўгувеціса, М. Чурлёніса (абодва 1975), аўтапартрэт (1978) і інш. Аўтар тэматычных карцін «Партызаны» (1946), «Паўстанцы 1863 года» (1963), «Іспанія змагаецца» (1977), «Нарада ў падполлі» (1980), «Будаўнікі Вільнюса» (1983), палітычных карыкатур, плакатаў і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народныя мастакі Літоўскай ССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Літоўскай ССР
Катэгорыя:Выпускнікі Каўнаскага інстытута дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
Катэгорыя:Выкладчыкі Вільнюскай мастацкай акадэміі
Мікалай Апанасавіч Жураўскі

**Мікалай Апанасавіч Жураўскі** (нар. 8 жніўня 1964, Кіркаешты, Каўшанскі раён, Малдаўская ССР) — малдаўскі канаіст, які заваяваў тры алімпійскія ўзнагароды разам са сваім напарнікам Віктарам Рэнейскім. Зараз узначальвае Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Малдова.

## Біяграфія 
Веславаннем заняўся ў 14 гадоў, першым трэнерам быў Павел Каднікаў (з 1978 года). З 1983 года трэніраваўся пад кіраўніцтвам Аляксандра Кірычэнкі.

На Алімпіядзе ў Сеуле ён выйграў два залатыя медалі, выступаючы ў складзе зборнай СССР. Цягам наступных трох гадоў Жураўскі выйграў у агульнай складанасці 8 залатых медалёў на чэмпіянатах свету па веславанні на каноэ як у заплывах у двойцы, так і ў чацвёрцы. І ўсё ж Жураўскі і Рэнейскі не трапілі ў склад зборнай СССР на Алімпіяду-1992. Таму Жураўскі пагадзіўся выступаць пад сцягам Румыніі, аднак медалі гэта яму не прынесла. На Алімпіядзе-1996 ён і Рэнейскі прадстаўлялі Малдову і выйгралі срэбны медаль, які стаў першай алімпійскай узнагародай у скарбонцы незалежнай Малдовы.

У 2001 годзе Жураўскі стаў прэзідэнтам малдаўскага НАКа. На гэтым пасту ён знаходзіцца ўжо трэці тэрмін запар.

## Спасылкі 
* Фотоповесть — Николай Журавский 
* Николай Журавский, председатель Национального Олимпийского комитета для газеты «Независимая Молдова» 
* Николай Журавский: Достижения в большом спорте надо доказывать делом, кропотливой работой тренеров и спортсменов
* Николай Журавский: Мы находимся в одной лодке, которая идет ко дну 
* http://www.kayak-rybnitsa.narod.ru/statistika.htm

Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Рэспублікі (Малдова)
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Румыніі
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Малдовы
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Спартыўныя функцыянеры
Раду Албат

**Раду Албат** (; нар. 1989, Кішынёў) — малдоўскі тэнісіст.

## Біяграфія і кар'ера 
Нарадзіўся 11 лістапада 1989 года ў Кішынёве, Малдаўскай ССР, цяпер Рэспублікі Малдова.

У тэнісны спорт Раду прывёў яго бацька Уладзімір, які спачатку трэнаваў сына.

У шаснаццаць ён займаў другі радок лепшых тэнісістаў сярод юнакоў у Еўропе, неўзабаве дасягнуўшы адзінаццатай пазіцыі ў сусветным рэйтынгу юніёраў. У 2006 годзе ён стаў прафесіяналам.

Выйграваў два адзіночныя і адзін парны тытул тура ATP Challenger, чатырнаццаць адзіночных і сем парных тытулаў ITF Futures, а таксама адзін парны тытул ATP World Tour. Быў рэгулярным членам каманды Рэспублікі Малдова на Кубках Дэвіса з 2007 года.

Дасягнуўшы 3 жніўня 2015 года пазіцыі ў рэйтынгу ATP № 99, Раду Албот стаў першым малдоўскім тэнісістам у ТОП-100. Сваёй найвышэйшай пазіцыі ў рэйтынгу — № 85, дасягнуў 24 жніўня 2015 года.

Адначасна са спартыўнай кар'ерай, Раду Албат з'яўляецца супрацоўнікам службы грамадзянскай абароны і надзвычайных сітуацый Малдовы, маючы званне лейтэнанта.

## Спасылкі 
* Раду Албот (Radu Albot)
* 
*
Фёдар Міхайлавіч Касапу

**Фёдар (Тудар) Міхайлавіч Касапу** (нар. 18 верасня 1963, с. Мінджыр, Катоўскі раён, Малдаўская ССР, СССР) — савецкі і малдоўскі цяжкаатлет, чэмпіён свету (1990), алімпійскі чэмпіён (1992) у паўсярэдняй вазе, заслужаны майстар спорту СССР (1990).

Зараз – прэзідэнт Федэрацыі цяжкай атлетыкі Малдовы.

## Спартыўная кар'ера 
## Спасылкі 
* Касапу Федор Михайлович - Большая олимпийская энциклопедия
* 
* Статыстыка на сайце гісторыі алімпійскай цяжкай атлетыкі

Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па цяжкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1992 года
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Аб’яднанай каманды
Антыпірэн

**Антыпірэн** (ад  — прыстаўка, якая азначае супрацьдзеянне, і  — агонь) — кампанент, дадаваны ў матэрыялы арганічнага паходжання з мэтай забеспячэння супрацьпажарнай абароны.

## Уласцівасці 
Антыпірэны запавольваюць узгаранне і гарэнне ў сувязі з тым, што ўтрымліваюць запавольнікі гарэння (фасфаты амонію, бору, хларыд амонію), сінергісты (рэчывы, якія ўзмацняюць дзеянне асноўнага запавольніка) і стабілізатары, якія абмяжоўваюць расход запавольніка.

Спосаб ўвядзення антыпірэнаў залежыць ад тыпу матэрыялу, які абараняецца. Так, драўніну прапітваюць растворам антыпірэну або наносяць на яе паверхню фарбу, якая змяшчае антыпірэн. У сінтэтычныя палімеры антыпірэны могуць быць уведзеныя на стадыі іх атрымання, пры наступнай перапрацоўцы або ў гатовы выраб.

Антыпірэн часцей за ўсё сустракаецца ў продажы ў выглядзе воднага раствора або парашка.

Катэгорыя:Пластмасы
Катэгорыя:Пажарная справа
Антыпатыя

**Антыпатыя** (, ад *αντι*&nbsp;— «супраць», і *πάθος*&nbsp;— «страсць»)&nbsp;— пачуццё непрыязнасці, непрыхільнасці або агіды, эмацыйнае стаўленне непрымання каго-небудзь ці чаго-небудзь. Пачуццё антыпатыі супрацьлеглае сімпатыї. Антыпатыя, як і сімпатыя, з’яўляецца шмат у чым несвядомым пачуццём і не агаворваецца валявым рашэннем, але яна можа ўзнікаць і свядома, у выніку маральнай ацэнкі ў адносінах да тых людзей, істотаў або з’яў, якія асуджае прынятая ў дадзеным грамадстве сістэма поглядаў.

## Літаратура 
* Freud S. Group psychology and analysis of the ego.&nbsp;— Standard Edition, v. XVIII. London: Hogarth Press, 1955. P.101—102
* Alexander, C. (1946b). Antipathy and Social Behavior. The American Journal of Sociology, 51 (4), 288—292.
* Bryant, S. (1895). Antipathy and Sympathy. Mind, 4 (15), 365—370.

## Спасылкі 
* Антипатія // Словник української мови&nbsp;: в 11 т. — К.&nbsp;: Наукова думка, 1970—1980.
* Eintrag in Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 1. Leipzig 1905, S. 585 (ням.)

Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Псіхалогія
Літуаністыка (часопіс)

**«Літуані́стыка»** () — літоўскі навуковы часопіс. Выдаецца ў Вільнюсе з 1990 года на літоўскай мове 4 разы на год Літоўскай АН. Асвятляе праблемы развіцця літоўскай гісторыі, археалогіі, літаратуры, фалькларыстыкі, мовы. Мае раздзелы «Артыкулы», «Публікацыі», «Агляды, думкі», «Палеміка», «Рэцэнзіі» і інш.

Змяшчае артыкулы па гісторыі і культуры Літвы, Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, беларуска-літоўскіх узаемасувязях: «Беларуская карта ў палітычнай гульні Каўнаса і Масквы ў 1920—1925 гадах» А. Каспаравічуса, «Культурнае ўзаемадзеянне і нацыянальная ідэнтычнасць ва ўсходнелітоўскай і заходнебеларускай вёсцы (канец XIX — першая палова XX ст.)» Р. Мяркене, «Пячаці Вялікага княства Літоўскага ў XIII—XVIII стст.» Э. Рымшы (усе 1997), «Музеі Віленскага універсітэта XVIII — пачатку XIX стагоддзя» Н. Кяршытэ, «Пра паходжанне розніцы паміж літоўскімі і беларускімі палітычнымі аспірацыямі ў час Першай сусветнай вайны» Э. Гімжаўскага (абодва 1998) і інш.; рэзюмэ на англійскай, нямецкай, французскай мовах, рэцэнзіі на працы літоўскіх, польскіх, рускіх, нямецкіх, італьянскіх, украінскіх даследчыкаў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Часопісы на літоўскай мове
Катэгорыя:Часопісы Літвы
Катэгорыя:Літуаністыка
Антыпасат

**Антыпаса́т** — назва заходніх вятроў над пасатамі. 

## Характарыстыка 
Вертыкальная магутнасць пасатаў павялічваецца да экватара. Пад 20-й паралеллю яна каля 2 - 4 км. Зблізку экватара, асабліва ў летнім паўшар'і, усходнія вятры захопліваюць ужо ўсю трапасферу і стратасферу. Там, дзе пасаты распасціраюцца на ўсю трапасферу, вятры над імі маюць пераважна заходні кірунак, такі ж самы, які пануе ў сярэдняй і верхняй трапасферы ў знешнетрапічных шыротах.

Раней лічылі, што антыпасаты дзьмуць процілегла прыземнаму кірунку пасатаў, то бок у паўночным паўшар'і з паўднёвага захаду і ў паўднёвым з паўночнага захаду. Назіранні гэтага не пацвердзілі. Антыпасаты - наогул заходнія вятры, такія ж, як і ў больш высокіх шыротах на тых жа узроўнях. Мерыдыянальныя складнікі ў іх малыя і могуць быць розныя па кірунку. Аднак пераважаюць ўсё ж складнікі, накіраваныя ад экватара да высокіх шырот.

## Літаратура 
* *Метеорология и климатология*. Ленинград, 1968 г. Автор — Хромов С. П.

Катэгорыя:Вятры
Катэгорыя:Метэаралогія
Антыманіты

**Антыманіты** (, , ) — мінералы, солі стыбіістай (сурмяністай) — H3SbO3 і метастыбіістай (метасурмяністай) — H3SbO2 кіслот (шафарцыкіт, надарыт).

Адрозніваюць: антыманіт свінцовы (іншая назва джэмсаніту), антыманіт свінцова-срэбны (мінерал дыяфарыт).

## Літаратура 
* Мала гірнича енциклопедія: у 3 т. / за ред. В.&nbsp;С.&nbsp;Білецького — Донецьк&nbsp;: Донбас, 2004.- ISBN 966-7804-14-3.

Катэгорыя:Класіфікацыя мінералаў
Катэгорыя:Мінералы сурмы
Спіс універсітэтаў і каледжаў Літвы

**Спіс універсітэтаў і каледжаў Літвы** — спіс навучальных устаноў Літоўскай Рэспублікі, якія надаюць вышэйшую адукацыю.

## Універсітэты 
У Літве знаходзяцца 23 універсітэты (14 з іх публічныя, 8 прыватныя, адзін філіял польскага ўніверсітэта):

Мовы навучання:
:  — англійская і літоўская
:  — беларуская, руская і англійская
:  — англійская
:  — англійская, літоўская і руская
:  — польская

## Каледжы 
У Літве знаходзяцца 24 каледжы (13 з іх публічныя і 11 прыватныя):

 Мовы навучання: англійская і літоўская;
 Мовы навучання: англійская, літоўская, руская і нямецкая.

## Спасылкі 
* Даты заснавання ўзяты з афіцыйных сайтаў універсітэтаў.
* Higher Education Institutions (number of students)
* Абвешчаны рэйтынг калегій і ўніверсітэтаў Літвы // RU.DELFI, май 2015


Літва
Катэгорыя:Спісы:Літва
Вячаслаў Гажан

**Вячаслаў Гажан** (, Грыманкаўцы, Брычэнскі раён, Малдаўская ССР) — малдоўскі баксёр, майстар міжнароднага класа, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2008 года, чэмпіён Еўропы 2011 года.

## Біяграфія 
Боксам займаецца з 11 гадоў пад кіраўніцтвам трэнера Петру Кадука.

Сярэбраны прызёр Чэмпіянату Еўропы 2002 года ў мінімальнай вазе.

Сярэбраны прызёр Кубка свету 2008 года ў Маскве.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года ў Пекіне прынёс зборнай Малдовы адзіны медаль, заваяваўшы бронзу ў вагавай катэгорыі да 54 кілаграм.

Бронза Гажана на пекінскай Алімпіядзе прынесла яму ў 2008 годзе перамогу ў намінацыі «Спартсмен года Малдовы», якая заснавана Асацыяцыяй спартыўнай прэсы Малдавіі.

24 чэрвеня 2011 года ў Анкары (Турцыя) Гажан выйграў у фінале чэмпіянату Еўропы ў расіяніна Дзмітрыя Палянскага па ачках 16-14 (4-3, 7-6, 5-5 па раўндах).

Агулам правёў 180 баёў, з іх у 163 здабыў перамогі. 8-разовы чэмпіён Малдовы, пераможац і прызёр многіх міжнародных турніраў.

За заслугі ўзнагароджаны ўрадавай узнагародай Малдовы — ордэнам «Глорыя Муній».

## Спасылкі 
* 
* Профіль на сайце moldova.sports.md

Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Ёнас Марцінкявічус

**Ёнас Марцінкя́вічус** (; , Радзівілішкі, Шавельскі павет, Ковенская губерня, Расійская імперыя — 31 ліпеня 1953, Вільнюс, СССР) — літоўскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў шматдзетнай сям'і. Вучыўся ў школе пры чыгунцы. У 1914—1919 — працаваў чыгуначнікам. У 1919 добраахвотнікам уступіў у літоўскую армію. Па нявысветленых прычынах дэзерціраваў і збег у Польшчу. Пасля вяртання на радзіму, быў арыштаваны і прысуджаны ваенным трыбуналам да пажыццёвага зняволення. З-за таго, што ён быў на момант арышту непаўналетнім, пажыццёвае зняволенне замянілі на 10 гадоў турмы. З 1921 па 1931 адбываў пакаранне. Працаваў у турэмнай бібліятэцы, шмат чытаў, пачаў пісаць апавяданні, вершы, раманы.

Пасля выхаду на свабоду жыў у Каўнасе, займаўся журналістыкай і літаратурнай творчасцю. Супрацоўнічаў са штотыднёвікам «Lapas» і штодзённай газетай «Lietuvos žinios».

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Служыў у 1942—1945 гдах у шэрагах Савецкай Арміі ў 16-й стралковай дывізіі.

Пасля вайны супрацоўнічаў з літоўскімі газетамі «Tėvynė šaukia», «Tiesa», «Tarybų Lietuva». З 1945 жыў у Вільнюсе, працаваў у газетах «Tiesa» («Праўда»), «Valstiečių laikraštis» («Сялянская газета»), «Literatūra ir menas» («Літаратура і мастацтва»). Аўтар артыкулаў, нарысаў і эсэ на розныя тэмы жыцця рэспублікі.

Памёр у 1953 годзе. Пахаваны на вільнюскіх могілках Расу.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1925 года. Аўтар рэалістычных раманаў «Ён павінен памерці», «Беньямінас Кардушас» (абодва 1937), «Нёман разліўся» (1939), зборніка апавяданняў «Срэбныя званы» (1938) і інш. У Другую сусветную вайну пісаў патрыятычныя нарысы і апавяданні (зборнікі «Адпомшчу», 1942; «Зорка», 1943). У пасляваенныя гады выступіў як драматург (п'есы «Кавалюнасы», паст. 1947; «Па шырокім бальшаку», «Сям'я Шылгалісаў», абедзве 1948).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Журналісты Літвы
Катэгорыя:Журналісты СССР
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя
Эўгяніюс Матузявічус

**Эўгяніюс Матузявічус** (; , г. , Вобласць Войска Данскога, РСФСР — ) — літоўскі паэт, перакладчык, крытык. Заслужаны дзеяч мастацтваў Літвы (1977).

Вучыўся ў 1939—1943 гадах Каўнаскім і Вільнюскім універсітэтах.

## Творчасць 
Аўтар паэтычных зборнікаў «Веснавой сцежкай» (1941), «Песня дружбы» (1953), «Не гасні, агонь маяка!» (1960), «Месячны бераг» (1965), «Млечны шлях» (1970), «Зялёныя астравы гадоў» (1975, Дзяржаўная прэмія Літвы 1977), «Варыяцыі і вяртанні» (1980) і інш. Для яго вершаў характэрна рамантычная прыўзнятасць, песенныя інтанацыі.

Для зборніка Янкі Купалы на літоўскай мове «Не жалейка стогне» (1957, укладальнік разам з А. Жукаўскасам), анталогій «З беларускай паэзіі» (1952) і «Па Нёмане песня плыве» (1958) пераклаў паэмы Я.Купалы «Курган», «Барысаў», п'есы «Паўлінка», «Раскіданае гняздо», яго вершы і іншых беларускіх паэтаў. Укладальнік зборніка твораў Я. Купалы «Мая доля» (Вільнюс, 1982). Аўтар артыкулаў пра Я. Купалу, беларускую літаратуру, культуру.

## Пераклады 
На беларускую мову асобныя яго вершы пераклалі А. Астрэйка, Р. Барадулін, А. Бачыла, А. Вярцінскі, А. Грачанікаў, Л. Дайнека, М. Калачынскі, Я. Крупенька, П. Марціновіч, А. Разанаў, М. Танк.

## Літаратура 
* Матузявічус Эўгеніюс. 

### Беларускія пераклады 
* Просіцца ў песню мора. Мн., 1965.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Літвы
Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы
Катэгорыя:Перакладчыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Паэты XX стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову
Катэгорыя:Крытыкі Літвы
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Вітаўта Вялікага
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Літоўскай ССР
Антрапанозы

**Антрапанозы (антрапанозныя інфекцыі)** — (ад  — чалавек,  — хвароба), група інфекцыйных і паразітарных захворванняў, узбуджальнікі якіх здольныя паразітаваць у натуральных умовах толькі ў арганізме чалавека.

Крыніцай узбуджальнікаў інфекцыі пры антрапанозах з'яўляюцца толькі людзі - хворыя ці носьбіты ўзбуджальнікаў інфекцыі (ці інвазіі); пры некаторых антрапанозах (напрыклад, пры адзёры, ветраной воспе) крыніцай узбуджальнікаў інфекцыі з'яўляецца толькі хворы чалавек.

Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Катэгорыя:Эпідэміялогія
Гіпертуф

**Гіперту́ф** () — лёгкі сітаваты бетон на аснове портландцэменту. Выкарыстоўваецца як штучная замена натуральнага туфу.

## Склад 
Гіпертуф — штучны матэрыял, у склад якога ўваходзяць:
* Портландцэмент (гл. цэмент)
* Лёгкая пясчаная сумясь (звычайна пярліт або вермікуліт), лёгкі друз (напрыкад, керамзіт)
* Арганічны матэрыял (балотны мох, торф, кампаставаная кара, какосавае валакно і г. д.)

Прапорцыі вызначаюцца ў залежнасці ад канкрэтных матэрыялаў, але портландцэмент дадаецца не меней за 10 % ад ўсіх складальнікаў. Яны злучаюцца з дапамогай вады. Пасля змешвання на працягу некалькіх сутак адбываецца хімічная рэакцыя. Ёй садзейнічае тое, што портландцэмент утрымоўвае вапну, якая з’яўляецца шчолаччу, а арганічны матэрыял — выдатны акісляльнік. У выніку адбываецца зацвярдзенне. З цягам часу арганічны складальнік перагнівае, што робіць гіпертуф сітаватым.

## Выкарыстанне 
Гіпертуф досыць трывалы, лёгка паддаецца механічнай апрацоўцы, пры прыгатаванні прымае зададзеную форму, мае ўласцівасць назапашваць, а потым аддаваць вільгаць, што робіць яго папулярным у садоўніцтве (для вырабу кантэйнераў, у якіх гадуюць расліны) і ландшафтным дызайне (стварэнні альпійскіх горак, садовых скульптур, фарміраваных субстратаў для вырошчвання дэкаратыўнага моху і інш.).

## Спасылкі 
* Make Hypertufa Pots
* Make a Hypertufa Trough

Катэгорыя:Бетон
Катэгорыя:Ландшафтны дызайн
Антыманіды

**Антымані́ды** — злучэнні сурмы з менш электранегатыўнымі элементамі. Сваімі ўласцівасцямі яны нагадваюць інтэрметаліды. Часцей за ўсё такія злучэнні ўтвараюцца для металаў пабочных груп.
З нікелем стыбій утварае злучэнні складу Ni2Sb3, NiSb, Ni5Sb2, Ni4Sb. З гэтага раду антыманід NiSb сустракаецца ў прыродзе ў выглядзе мінерала брэйтгаўптыту.

Антыманіды актыўных металаў магчыма сінтэзаваць, напрыклад, шляхам непасрэднага ўзаемадзеяння простых злучэнняў пры награванні:
: \mathrm{ 3Ca + 2Sb \xrightarrow{} Ca_3Sb_2}
Антыманід срэбра ўтвараецца пры прапусканні стыбіну праз растворы соляў срэбра:
: \mathrm{ SbH_3 + 3AgNO_3 \xrightarrow{} Ag_3Sb + 3HNO_3}
Ag3Sb пашыраны ў прыродзе пад назваю дыскразіт.

## Літаратура 
* М.&nbsp;Л.&nbsp;Глінка (1982). *Загальна хімія* (Підручник) (вид. 2-ге, перероб. і доп.). Київ: «Вища школа». с.&nbsp;608.&nbsp;
* Голуб&nbsp;А.&nbsp;М. Загальна та неорганічна хімія. Том 2.&nbsp;— Київ: Вища школа, 1971.&nbsp;— 416&nbsp;с., ил.

Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Ковенскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва

**Ковенскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва** () — вышэйшая мастацкая ўстанова горада Коўні.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1922 годзе як **Ковенская мастацкая школа**. У 1939 годзе школа атрымала правы вышэйшай навучальнай установы. У маі 1940 года Ковенская мастацкая школа і факультэт вытанчаных мастацтваў Універсітэта Стэфана Баторыя былі рэарганізаваны ў дзве самастойныя навучальных установы: у Коўні — **Вышэйшае вучылішча прыкладнога мастацтва**, у Вільні — Віленскае мастацкае вучылішча. У ковенскі вучылішчы былі створаны кафедры кафедры графікі, скульптуры, дэкаратыўнага жывапісу, мастацкай керамікі, тэкстылю. У 1941 годзе, ужо пры савецкай уладзе, вучылішча стала **Ковенскім інстытутам прыкладнога і дэкаратыўнага мастацтва** (вучылішча ў Вільні — Віленскай мастацкай акадэміяй, з 1944 года — Віленскі мастацкі інстытут). У 1951 годзе абедзве навучальныя ўстановы былі рэарганізаваны ў Дзяржаўны мастацкі інстытут Літоўскай ССР, які дзейнічае ў Вільні.

У 1959 годзе ў Коўні было адкрыта вячэрняе аддзяленне прыкладнога мастацтва віленскага Мастацкага інстытута. У 1979 годзе ў Ковенскім аддзяленні дэкаратыўнага мастацтва пачалося навучанне на дзённым аддзяленні. У 1983 годзе Ковенскае аддзяленне было рэфармавана ў факультэт прамысловага мастацтва.

Пасля пераўтварэння Віленскага мастацкага інстытута ў Віленскую мастацкую акадэмію ковенскае аддзяленне ў 1991—2002 гадах у некалькі этапаў было ператворана ў факультэт Віленскай мастацкай акадэміі, які носіць гістарычную назву Ковенскага мастацкага інстытута — Ковенскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва — з правамі юрыдычнай асобы, са сваім саветам і рэктарам.

## Вядомыя настаўнікі 
* Юозас Зікарас
* Юозас Мікенас — выпускнік школы
* Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі

## Вядомыя вучні 
* Пятрас Аляксандравічус
* Вітаўтас Палайма
* Бронюс Пундзюс
* Вітаўтас Юркунас

## Спасылкі 
* Kaunas Art Institute. History 

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Каўнаса
Катэгорыя:Мастацкая адукацыя ў Літве
*
Спіс алімпійскіх чэмпіёнаў Украіны

Ніжэй прадстаўлены **спіс усіх алімпійскіх чэмпіёнаў незалежнай Украіны** падчас выступаў асобнай камандай, гэта значыць, пачынаючы з зімовых Алімпійскіх гульняў 1994 года. Усяго залатыя медалі Алімпійскіх гульняў атрымаў 41 спартсмен (36 на летніх Алімпійскіх гульнях і 5 — на зімовых). У спісе спартсмены адсартаваныя паводле колькасці залатых алімпійскіх медалёў, а затым паводле алфавіту.

## Спіс чэмпіёнаў 

## Спасылкі 
* IOC&nbsp;— Olympic Medal Winners 
* Official Olympic Reports  

Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Украіны
Катэгорыя:Спісы чэмпіёнаў Алімпійскіх гульняў
Катэгорыя:Украіна на Алімпійскіх гульнях
Мацкявічус

**Мацкявічус** — літоўскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антанас Мацкявічус, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў у Літве
* Вітаўтас Мацкявічус, літоўскі жывапісец

## Гл. таксама 
* Мацкевіч
Украіна на Паралімпійскіх гульнях

**Украіна** дэбютавала на Паралімпійскіх гульнях у 1996 годзе на летніх гульнях у Атланце з 30-цю атлетамі, якія спаборнічалі ў стральбе з лука, лёгкай атлетыцы, паўэрліфцінгу, плаванні і валейболе седзячы. Васіль Лішчынскі выйграў першы паралімпійскі залаты медаль зборнай Украіны ў штурханні, а таксама ўкраінцы атрымалі яшчэ 4 срэбныя і 2 бронзавыя медалі падчас сваіх першых Паралімпійскіх гульняў. Да гэтага ўкраінцы ўдзельнічалі ў складзе дэлагацыі зборнай СССР у 1988 годзе і ў складзе Аб'яднанай каманды ў 1992 годзе. Пасля атрымання незалежнасці ад СССР у 1992 годзе Украіна прапусціла зімовыя Паралімпійскія гульні ў 1994 годзе, але дэбютавала на зімовых гульнях у 1998 годзе ў Нагане. З таго часу зборная Украіны паспяхова ўдзельнічала ва ўсіх розыгрышах Паралімпійскіх гульняў.

## Медалі 
### Летнія Паралімпійскія гульні 
### Зімовыя Паралімпійскія гульні 
Катэгорыя:Спорт ва Украіне
Марцінкявічус

**Марцінкявічус** () — літоўскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ёнас Марцінкявічус, літоўскі пісьменнік
* Юсцінас Марцінкявічус, літоўскі паэт

## Гл. таксама 
* Марцінкевіч