Ндонга

**Ндо́нга** () — гістарычная дзяржава на паўднёвым захадзе Цэнтральнай Афрыкі. Тытул манархаў Ндонга *нгола* даў назву сучаснай краіне Ангола.

## Геаграфія 
У канцы XV—XVI стагоддзі, падчас першых кантактаў партугальцаў з Каралеўствам Конга, Ндонга было другім па велічыні дзяржаўным утварэннем у Цэнтральнай Афрыцы і займала тэрыторыю прыкладна ў адну траціну Конга. Яно ахоплівала правінцыі Кванза-Нортэ, Кванза-Сул, Маланжэ і Бенга ў сучаснай Анголе.

Ндонга мела выхад да Атлантычнага акіяна і распасціралася ад мяжы з Конга, якая праходзіла па вусці ракі Бенга, да заліва, дзе рака Кванза ўпадае ў акіян.

Паўночная мяжа каралеўства ішла на ўсход ад Атлантычнага акіяна праз рэгіён Дэмбас і землі, якія межавалі з паўднёвымі правінцыямі Конга, такімі як Мбвіла, пакуль не дасягала ракі Лукала.

Паўднёвая мяжа праходзіла ўздоўж ракі Кванза на 270 км углыб кантынента, уключаючы землі па абодва яе бакі, і дасягала шэрагу вялікіх скальных утварэнняў у Пунгу Ндонга, якія знаходзяцца за некалькі кіламетраў на поўнач ад ракі.

Усходняя мяжа пачыналася крыху далей за Пунгу Ндонга і ўключала тэрыторыі, якія цягнуліся на поўдзень да ракі Кутата. Далей яна працягвалася на паўночны ўсход, ідучы ўздоўж ракі Лукала да мяжы з Конга.

## Гісторыя 
Дзяржава Ндонга вылучылася са складу Каралеўства Конга ў XVI ст. Аснову насельніцтва складаў народ амбунду. У 1518 годзе манарх Ндонга -- Нгола Кілунджэ кіа Самба даслаў паслоў да партугальцаў з запытам пра арганізацыю каталіцкай місіі. Аднак партугальскія місіянеры сутыкнуліся з супраціўленнем караля Конга. Кароль Афонсу I вымусіў місіянераў пераехаць у Конга і сам даслаў у Ндонга свайго святара.

У 1556 г. Ндонга зноў звярнулася да караля Партугаліі з запытам аб ваеннай падтрымцы і хрысціянскай місіі. У 1560 г. у вусці ракі Кванза спынілася экспедыцыя на чале з Паўлу Дыяшам ды Навайшам, унукам знакамітага мараплаўца Барталамеу Дыяша, у якой прысутнічалі езуіты. Але высветлілася, што *нгола*, які дасылаў пасольства, памёр, а новы манарх адмовіўся ад прамых перагавораў. У 1564 г. Паўлу Дыяш вярнуўся ў Партугалію. У 1571 г. ён атрымаў дазвол ад Себасцьяна I на заснаванне ў дзяржаве *нгола* калоніі. Лічыцца, што права на ўзбярэжжа Ндонга Партугаліі перадаў Алвару I, кароль Конга.

У 1575 г. Паўлу Дыяш заснаваў крэпасць Сан-Паўлу-ды-Луанда, аднак да канца жыцця не здолеў усталяваць поўнага кантролю над узбярэжжам. Ваенныя канфлікты паміж партугальцамі і амбунду ў 1590—1599 гг., 1602—1604 гг., 1617 г. прывялі да саслаблення Ндонга. У войнах супраць амбунду партугальцы выкарыстоўвалі качэўнікаў-канібалаў *яга*. У 1621 г. Ганна Нзінга ад імя *нгола* заключыла мір з губернатарам Луанды, даўшы абяцанне прызнаць залежнасць ад Партугаліі. У 1624 г. яна незаконна прыйшла да ўлады ў Ндонга, што выклікала паўстанне супраць яе з боку мясцовых правадыроў. Паўстанне хутка перарасло ў грамадзянскую вайну, у якую актыўна ўмешваліся партугальцы, галандцы і прадстаўнікі суседніх афрыканскіх народаў. Канчаткова Ганна Нзінга адраклася ад улады толькі ў 1655 г.

Канчаткова дзяржава Ндонга была заваявана партугальцамі ў 1671 г. пасля задушэння чарговага паўстання з боку *нгола*.

## Кіраванне 
Каралеўства падзялялася на сямнаццаць правінцый, якія ўключалі 736 тэрытарыяльных адзінак-грамад, вядомых як *мурында* (*murindas*), на чале з мясцовымі правадырамі *соба*. Грамады часам аб’ядноўваліся ў саюзы *канда*. Яны былі падпарадкаваны ўладзе адзінага манарха *нгола*. Манархічная ўлада перадавалася мужчынам па жаночай лініі. Хаця жанчыны адыгрывалі важную ролю ў цырымоніях і кіраванні, яны не мелі права займаць пасаду *нгола*. Спроба Ганны Нзінгі парушыць гэты закон прывяла да грамадзянскай вайны.

Некаторыя правінцыі, асабліва чатыры, размешчаныя паміж узбярэжжам і сталіцай у Кабасе, мелі больш высокую шчыльнасць насельніцтва і, адпаведна, больш *мурындаў*. *Нгола* меў больш прамую адміністрацыйную і фінансавую ўладу над гэтымі чатырма правінцыямі.

Кабаса, размешчаная прыкладна ў 260 км ад узбярэжжа, была афіцыйнай рэзідэнцыяй *нгола* разам з яго жонкамі, дзецьмі і сваякамі, звязанымі па паходжанні і шлюбе. Першая партугальская дэлегацыя, якая наведала сталіцу ў 1560 годзе, апісвала тагачаснага кіраўніка як чалавека, які меў больш за семдзесят дзяцей і да чатырохсот жонак і наложніц. Галоўная жонка кіравала хатняй гаспадаркай і сачыла за тым, каб рабы, прыгонныя і вольныя людзі, якія жылі ў межах дома, неслі прадукты сваёй працы на штодзённы рынак і куплялі неабходныя рэчы для хатніх. Канкурэнцыя пры двары паміж рознымі групоўкамі была інтэнсіўнай, бо сваякі розных ліній, звязаных з папярэднімі *нгола*, таксама жылі ў сталіцы або ў прылеглых паселішчах.

Грамадства падзялялася на высакародных *макота*, свабодных членаў грамад *ана мурында*, прыгонных *іджыка* і рабоў *абіка*. У другой палове XVI—XVII стст. Ндонга адыгрывала выключна важную ролю ў забеспячэнні партугальскіх гандляроў рабамі.

Некалькі важных прыдворных чыноўнікаў, якія дапамагалі *нгола*, таксама жылі ў сталіцы. Найбольш значнымі былі *тэндала* — галоўны дарадца *нгола*, які кіраваў дзяржавай у яго адсутнасць, і кіраўнік войска. Таксама ў сталіцы жылі або мелі афіцыйныя рэзідэнцыі вядучыя людзі Ндонга, вядомыя як *макоты.* Магчыма, яны былі звязаны з кіраўнікамі сямнаццаці правінцый. Сярод іх былі *мвене лумба*, які кіраваў хатняй гаспадаркай *нгола*, *мвене кудзя*, адказны за даніну і падаткі, і *мвене місэтэ*, які захоўваў рэліквіі мінулых кіраўнікоў. *Мвене місэтэ* быў найважнейшай рытуальнай асобай у Ндонга і курыраваў вялікую колькасць жрацоў, якія выконвалі асноўныя рытуалы, неабходныя, як верылі мбунду, для абароны *нгола* і самога каралеўства.

Па-за сталіцай *макоты* мелі палітычную, эканамічную і духоўную ўладу, якая была падобная да ўлады *нголы*. Таму *макоты* мелі ўласную іерархію ў сваіх тэрыторыях, і некаторыя з іх былі даволі аўтаномнымі. Іх статус як кіраўнікоў *мурындас* не паходзіў ад таго, што яны былі накіраваны з сталіцы як прадстаўнікі *нголы*, а з таго, што яны паходзілі ад самых старых родаў, якія жылі ў гэтай мясцовасці. *Соба* складалі яшчэ адну групу важных службовых асоб. *Макоты* былі выбаршчыкамі і дарадцамі, а *соба* выконвалі штодзённыя абавязкі па кіраванні вёскамі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Ndongo Kingdom — Afropedea 
* Angola — Ndongo Kingdom — Country Studies
* Njinga Mbandi: Queen of Ndongo and Matamba
* Kingdom of Ndongo & Matamba

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя Анголы
Катэгорыя:Каралеўства Конга