Лагішынскі зямельны бунт 1874 года

**Лагішынскі зямельны бунт 1874 года** — народныя хваляванні ў Лагішыне Пінскага павета Мінскай губерні супраць свавольства ўлад.

## Лагішын і яго зямля 
У заходніх абласцях Расійскай імперыі многія мястэчковыя землі лічыліся за мяшчанскай суполкай, якая плаціла дзяржаве за іх чынш, паколькі землі не з'яўляліся ўласнасцю мяшчан, а былі некалі перададзеныя ім па прывілеях польскіх каралёў.

Такім чынам была справа і з землямі мястэчка Лагішын Пінскага павета Мінскай губерні.

Лагішын ўпершыню сустракаецца пад 1552 годам у «Пісцовай кнізе Пінскага княства» як «востраў на Логіншчыне» Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага.

Лагішын вядомы з 1552 года як габрэйскае паселянне, жыхары якога займаліся гандлем, піцейнымі або ювелірнымі справамі, ці з'яўляліся арандатарамі розных угоддзяў. Па рэвізіі 1847 года у Лагішыне лічылася 1240 габрэяў; хрысціян і габрэяў у ім пражывала прыкладна пароўну, гэта відаць і з перапісу 1897 года (з 3336 жыхароў 1587 габрэяў).

У 1643 годзе Лагішын ад караля Уладзіслава IV Вазы атрымаў магдэбургскае права. Грамата пазначала зямельныя ўладанні мястэчка. Мяшчане Лагішына атрымлівалі ў вечную арэнду раллю і ўгоддзі, плацячы за іх ў каралеўскую казну нявялікую плату.

З 1795 года мястэчка ў складзе Расійскай імперыі. У 1808 годзе жыхары Лагішына указам Сената пакінутыя ў мяшчанскім званні, якое аб'ядноўвала ўсё местачковае насельніцтва.

Пытанне аб прававым статусе лагішынскія зямель ўздымалася ўжо ў пачатку XIX стагоддзя: Урадавы Сенат Расійскай імперыі, разглядвае ў 1828 годзе спрэчку паміж пінскім абшарнікам князям Ф.-К. Друцкім-Любецкім і жыхарамі Лагішына, і прызнае апошніх у мяшчанскім званні, а таксама іх права на зямлю ― паводле каралеўскага прывілею. Тады ж Лагішыну дадзены статус горада.

Па звестках Мінскай палаты дзяржаўных маёмасцяў за 1845 год, мяшчане плацілі ў казну чынш 215 рублёў 16 капеек ў год.

## Вынікі люстрацыі 
Пры люстрацыі Пінскага павета ў траўні 1870 года Мінскай губернскай люстрацыйнай камісіяй, начальнік камісіі Лемергардт затрабаваў у непасрэднага вытворцы люстрацыі Месняева справаздачу ― чаму ў дакументах адсутнічаюць дадзеныя аб люстрацыі лагішынскія земляў? Месняев спаслаўся на рашэнне Сената 1828 года і прывілей Уладзіслава IV, ― паводле гэтым палажэнням, люстрацыі мястэчка не падлягала. Лемергардт звярнуўся з запытам у мінскае губернскае Упраўленне дзяржаўнай маёмасці: перададзены ці ў казённае карыстанне лагішынскія зямлі? Начальнік упраўлення сапраўдны стацкі саветнік М. М. Севасцьянаў адказаў, што лагішынскія ўгоддзі знаходзяцца ў падпарадкаванні казны. Такі ж адказ ён даў па запыце Аддзела па зямельным прыладзе дзяржаўных сялян Мінскай губерні. Пасля, у ходзе «лагішынскай справы», ўбачылася, што ніякіх дакументаў, якія гэта пацвярджаюць, у мінскім Ўпраўленні дзяржаўных маёмасцяў не было.

## Бунт лагішынскіх жыхароў 
Мінскі губернатар У. М. Токароў на свой запыт мінскаму Кіраўніцтву дзяржаўных маёмасцяў атрымлівае адказ, што жыхары Лагішына адмовіліся ад прыпіскі іх да сельскага грамадства, і таму зямля, якая знаходзіцца ў іх карыстанні, можа паступіць у вольны продаж. Гэта значыць, Упраўленне дало ілжывыя звесткі. З гэтымі звесткамі Токараў звярнуўся да віленскага генерал-губернатара]] А. Л. Патапава, і той, у сваю чаргу, падаў прашэнне на імя міністра дзяржаўных маёмасцяў П. А. Валуева ― прадаць мінскаму губернатару Токараву 131 валоку (2133 дзесяцін) за 14 тысяч рублёў з растэрміноўкай ў 20 гадоў. Дазвол быў атрыманы, і неўзабаве Севасцьянавым складзены люстрацыйныя акт, у выніку якога лагішынцы пазбаўляліся зямельных угоддзяў. Ім заставаліся толькі пляцевыя (сядзібныя) землі і выган. Усё гэта тычылася толькі праваслаўнага насельніцтва, ― габрэі раллямі і ўгоддзямі не карысталіся, абыходзячыся пляцевой зямлёй і плацячы за яе чынш.

Лагішынцы падалі больш за 30 скаргаў, але ўсе адказы абапіраліся на заключэння Севасцьянава: зямля даўно прыпісана да казны. Са следчай справы вынікае, «калі люстрацыйны акт увайшоў у канчатковую сілу, Кіраванне дзяржаўнай маёмасці распарадзілася аб прыняцці абмежеванаго ўчастка ў вядзенне казны, але мяшчане мястэчка Лагішына адмовіліся ад подпісу складзенага пры гэтым 23 ліпеня 1873 года чыноўнікам Кіравання і паліцыяй пратаколу, заяўляючы з гвалтам і крыкам, што адабраная ад іх зямля складае іх ўласнасць, якую яны не перададуць нікому, і выказваючы недавер, каб такое распараджэнне магло зыходзіць ад вышэйшага ўрада».

Пасля атрымання купчай, Токараў адправіў у Лагішын свайго даверанага, менскага барона Вітэ, ― пераконваць жыхароў не звазіць з палёў ўсё зерне, а пакінуць траціну азімага хлеба ўладальніку зямлі. Але жыхары аказалі непакор памочніку іспраўніка, увесь хлеб вывезлі. Па загадзе барона палявы вартаўнік Мацяеўскі падаў у міравы суд две пазовы ― аб вызначэнні зямельных правоў Токарава і аб збіранні з жыхароў Лагішына штрафу за самавольны выпас жывёлы на токараўскіх угоддзях. Ў Лагішын прыбыў судовы прыстаў з падводамі і пачаў з рабочымі было рэквізаваць стагі, але вакол іх сабраўся натоўп да 100 чалавек, з сякерамі і каламі.

У Лагішын быў адпраўлены батальён Серпухаўскага пяхотнага палка, які кватараваў у Мінску, з загадам ўзяць з сабой 12 патронаў на чалавека. Акрамя батальёна, са Слуцку туды ж была выкліканая сотня казакоў. Кіраваў гэтымі дзеяннямі генерал А. Г. Лашкароў. Непасрэднае кіраўніцтва ажыццяўляў мінскі спраўнік падпалкоўнік Э. Х. Капгер

Афіцэр Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіч так успамінаў гэты дзень:
 

Нам прадставілася наступная, цьмяна асветляная знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, карціна: па абодвым бакам дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку ― хрыстіяне, з другога ― габрэі. На чале габрэяў стаяў рабін са сувоем дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы габрэй трымаў у адной руцэ запаленую свечку, а ў другой страва з хлебам і соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках міску з хлебам-соллю, пакрытую тоўстага палатна ўціральнікам.

Хрысціянская група, на якой засяродзілася нашае агульная ўвага, складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышай: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Габрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а па касцюмах іх можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права …

Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, што пакорліва стаяць ў бруду на каленцах, здольныя бунтаваць? Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру.
Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад габрэяў, звярнуўся з строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі патрэбныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання уладам.

Назаўтра сталі разбірацца з «бунтаўнікамі».
Дзеянні па змяшчэнне парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбытку батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой … і ў працягу трох дзён станавая кватэра напаўняецца крыкамі каральных розгамі. Выбар субектов для лупцоўкі вырабляўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку уладальніку; ўсё гэта суправаджаецца ровам баб і дзяцей, якія трымаўся за хвасты кароў і авечак, валакомых на продаж. Пакупцамі з'явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за гэты час…

Пецярых завадатараў пасадзілі ў турму, некаторых выслалі. За паспяхова праведзеную аперацыю па ўціхамірвання бунтаўнікоў міністар ўнутраных спраў А. Я. Тімашэў прадставіў падпалкоўніка Капгера да ўзнагароды, і імператар Аляксандр II надаў яму ордэн св. Уладзіміра 4-й ступені з наступным перевадом ў палкоўнікі.

Аднак лагішынскія мяшчанскае таварыства звярнулася з пазовам у Мінскую злучаную палату крымінальнага і грамадзянскага суда. 23 красавіка 1876 года палата вынесла заключэнне: прызнаць за мяшчанамі права карыстання лагішынскімі землямі на падставе каралеўскіх прывілеяў і ўказа Сената 1807, 1810 і 1828 гадоў. Гэта заключэнне мінскай палаты ў 1880 годзе зацвердзіў Сенат, а Камітэт міністраў распарадзіўся пачаць следства па гэтай справе. Першы Дэпартамент Сената вызначыў:

«былы мінскі губернатар, тайны радца Токараў, ведаючы пэўна аб вырабляямай ў мястэчку Лагішыне люстрацыі мяшчанскіх зямель і аб прызначэнні яму зроблянага з іх ўчастка, насуперак сваіх службовых абавязкаў, паставіўся зусім абыякава да неаднаразова пададзеных яму мяшчанскім грамадствам скаргах і просьбах аб абароне ад замаху на іх грамадзкую ўласнасць. Незалежна ад гэтага, Токараў, зрабіўшыся уладальнікам маёнтка Лагішын і ухіляючыся ад прыняцця асабіста якіх-небудзь па спыненні беспарадкаў мер, данёс, аднак, пра здарэнне міністру ўнутраных спраў, прадставіўшы справу вельмі небяспечнай для спакою губерні і выставіўшы мяшчан бунтаўнікамі, тады як непакор з'яўляўся следствам таго, што мяшчане мелі поўнае права лічыць патрабаванні паліцэйскай і судовай уладаў незаконнымі;
генерал-лейтэнант Лошкароў, насуперак прадпісанню міністра, пры ўціхамірванні мяшчан мястэчка Лагішына, выйшаў з межаў дадзенага яму паўнамоцтва, прысвоіўшы сабе не толькі права вызначыць адвольна суму спагнаньня з лагішынскіх мяшчан на карысць Токарава і рабіць подушавую раскладку плацяжу, але і спаганяць такую прымусовымі мерамі, не разгладвая ні аплатную здольнасць асоб, ні абставін, пры якіх многія прадавалі сваю маёмасць за бесцань;
мінскі спраўнік Капгер пры выкананні сваіх службовых абавязкаў дапусціў відавочнае перавышэнне ўлады, якое складалася ў цялесным пакаранні 5 мяшчан мястэчка Лагішына;
былы кіраўнік дзяржаўнай маёмасці ў Мінскай губерні, стацкі саветнік Севасцьянаў, паведаміў начальніку люстрацыйнай камісіі і данёс Міністэрству дзяржаўнай маёмасці пра тое, што мястэчка Лагішын даўно прынята ў казну, тады як такі факт ніякімі дакументамі ў давераным яму ўпраўленні не пацвярджаўся».

## Літаратура 
* *Кавецкий С.* О люстрации и регулировании казенных имений // Журнал министерства государственных имуществ. Т. LXXIII. отд. II. С. 239
* Логишин // Белорусская СССР. Краткая энциклопедия. ― Мн., Белорусская советская энциклопедия. Т. 1. с. 360. 1979
* *Соркіна І.* Бунты ў імя свабоды: змаганне жыхароў беларускіх мястэчак за страчаную свабоду і зямлю ў XVІІІ-ХІХ стст. // Бунт у імя свабоды: забыты ген беларусаў? ― Warszawa, Dom Wydawniczy ELIPSA, 2013 978-83-64054-32-7
* Powiat piński // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom VIII: Perepiatycha — Pożajście. — Warszawa, 1887. S. 176.

Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі
Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Беларусі
Катэгорыя:Пінскі павет (Расійская імперыя)
Катэгорыя:1874 год у Беларусі
Катэгорыя:Канфлікты 1874 года
Катэгорыя:Лагішын