Літоўскі ідыш

**Літоўскі дыялект ідышу** — адзін з дыялектаў ідыша, які гістарычна склаўся на тэрыторыі сучаснай Літвы, Латвіі, Беларусі, а таксама невялікія раёны Польшчы і Украіны.

## Абшар 
Літоўскі дыялект быў распаўсюджаны на тэрыторыі Літвы, у класічных межах пражывання літоўскіх яўрэяў — літвакоў, што ўключае сучасную Літву, Латвію, Беларусь, а таксама невялікія раёны Польшчы і Украіны. Аднак лінгвістычныя межы ахопліваюць таксама вузкую частку сучаснай Усходняй Украіны на поўдні да берагоў Чорнага мора і, акрамя таго, Эстонію на поўначы.

На падставе гукавых і граматычных адрозненняў, а таксама лексічных асаблівасцей, (былую) тэрыторыю літоўскага ідыша можна далей падзяліць на (суб)дыялекты: жамойцкі ідыш на поўначы, уласна літоўскі ў цэнтры і на ўсходзе, сувалкскі ідыш на захадзе і русінскі (рэйсіш) ідыш на поўдні. Асобнай галіной жамойцкага ідыша з’яўляецца дыялект Курляндыі. Акрамя таго, на мяжы з паўднёва-ўсходнім ідышам на поўначы Украіны існуюць пэўныя гаворкі, якія нясуць прыкметы абедзвюх дыялектных груп. Гэта:
# чарнобыльскі ідыш;
# варыяцыя валынскага ідыша ў раёне Кіева.

## Фанетыка і фаналогія 
#### Сістэма зычных і асаблівасці вымаўлення ў літоўскім ідышы 
Сістэма зычных фанем у літоўскім ідышы амаль ідэнтычная іншым усходне-ідышскім дыялектам, хоць канкрэтная рэалізацыя асобных гукаў адрозніваецца як пазіцыйна, так і незалежна ад месца ў слове ці фразе.

Самае яркае адрозненне ад іншых дыялектаў — гэта так званы «сабэсдыкер лосн» (літаральна «суботняе маўленне»), што азначае супадзенне (нейтралізацыю) сібілянтных фанем:

/s/ (ס) і /ʃ/ (ש) — [с] і [ш]

/z/ (ז) і /ʒ/ (זш) — [з] і [ж]

/t͡s/ (צ) і /t͡ʃ/ (טש) — [ц] і [ч]

/d͡z/ (דз) і /d͡ʒ/ (דזш) — [дз] і [дж]

У дыялекце гэтыя пары гукаў не размяжоўваліся: абодва маглі вымаўляцца як [s], [ʃ] ці як прамежкавы гук. На працягу XX стагоддзя адрозненне паміж імі пачало аднаўляцца: раней за ўсё ў Курляндыі (пад уплывам нямецкай мовы), а пазней і ў іншых рэгіёнах пад уздзеяннем літаратурнай нормы (клал-ідыш). Гэтая блытаніна даўжэй за ўсё захоўвалася ў словах семіцкага (лошн-койдэш) і славянскага паходжання. Да сённяшніга дня на «літоўскіх» тэрыторыях сустракаюцца гіперкарэкцыі, напрыклад: бейс-мэдрэш вымаўляецца як [beʃmedrəs], а а сах (шмат) — як [aʃax].

#### Асіміляцыя і звонкасць зычных 
Як і ва ўсіх усходніх дыялектах ідыша, у літоўскім ідышы дзейнічае прынцып **рэгрэсіўнай асіміляцыі** шумных зычных па звонкасці: зычны прыпадобніцца да наступнага гука (набывае звонкасць перад звонкім або губляе яе перад глухім). У гэтым дыялекце прынцып праяўляецца найбольш паслядоўна:

Глухі фрыкатыўны  (כֿ) перад звонкімі зычнымі рэалізуецца як звонкі : напрыклад, спалучэнне *бух-гешэфт* (, кніжная крама) вымаўляецца як .

У адрозненне ад паўднёвых дыялектаў, асіміляцыя адбываецца не толькі ўнутры кораня, але і на стыку марфем (прэфікса і кораня), а таксама паміж асобнымі словамі ў маўленчай плыні.

#### Адсутнасць аглушэння ў канцы слова 
Для літоўскага дыялекту (як і для валынскага) характэрна **адсутнасць аглушэння** звонкіх зычных у абсалютным канцы слова. Звонкасць фінальнага зычнага гістарычна захавалася або аднавілася па аналогіі з формамі ўскосных склонаў ці множнага ліку:

 (*вайб*, жонка) вымаўляецца са звонкім  па аналогіі з формай множнага ліку  (*вайбер*, жанчыны);

 (*бгэд*, адзенне) вымаўляецца са звонкім  па аналогіі з  (*бгадым*).

Пры гэтым словы, якія этымалагічна мелі глухі фінальны зычны ў германскіх праформах, застаюцца глухімі: *цванцык* (, дваццаць), *оп-* (, прыстаўка ад-), *гант* (, рука).

Існуюць рэдкія выключэнні, калі аглушэнне адбываецца насуперак парадыгматычнай аналогіі: напрыклад,  (*ганаф*, злодзей) вымаўляецца з  на канцы, нягледзячы на звонкі  у форме множнага ліку  (*гнавім*). Гэта ж тычыцца слова  (*ёнтаф*, свята), дзе на канцы гучыць , хоць у множным ліку —  (*ём-тойвім*).

## Вакалізм (сістэма галосных) 
Для большай часткі літоўскага ідыша характэрна страта апазіцыі паміж кароткімі і доўгімі галоснымі: гістарычна доўгія галосныя сталі кароткімі. Сістэма галосных, якая апісвае вымаўленне ў Віленскім рэгіёне (прынятая за аснову літаратурнай нормы), уключае наступныя манафтонгі:

### Лексічныя і спецыфічныя фанетычныя адрозненні 
Шэраг слоў у паўночна-ўсходнім (літоўскім) ідышы маюць формы, якія адрозніваюцца ад паўднёвых дыялектаў і часам выходзяць за межы агульных правілаў міждыялектных гукавых адпаведнасцей:

 (*zaynen*, з’яўляюцца) — у паўднёвых дыялектах  (*zenen*);

 (*nit*, не) — у паўднёвых дыялектах  (*nisht*);

 (*geborn*, народжаны) — у паўднёвых дыялектах  (*geboyrn*).

Пэўная група слоў падпарадкоўваецца лакальным правілам: напрыклад, ва ўсіх выпадках гістарычны націскны гук  перад спалучэннямі зычных **-nk** і **-ng** паслядоўна рэалізуецца як дыфтонг :

 (*beynken*, сумаваць);

 (*sheynk*, шынок/прылавак);

 (*eyng*, вузкі).

## Граматыка 
### Род назоўнікаў 
У адрозненне ад усіх астатніх дыялектаў ідыша (а таксама нямецкай мовы), у літоўскім ідышы знік **нейтральны (ніякі) род** (). Гэта прывяло да стварэння складанай сістэмы, якая не з’яўляецца проста бінарнай (мужчынскі/жаночы), а ўключае новыя граматычныя катэгорыі. Акрамя ўласна мужчынскага і жаночага родаў, вылучаюцца:

**Змешаны род:** назоўнікі, якія ў назоўным склоне маюць артыкль жаночага роду (напр.,  — *ды коп*, галава), але пасля прыназоўнікаў у даальным склоне прымаюць форму мужчынскага роду (напр.,  — *ойфн коп*, на галаве).

**Масавыя назоўнікі:** катэгорыя слоў, якія абазначаюць рэчывы або незлічоныя паняцці. Яны часта паводзяць сябе як назоўнікі ў множным ліку (напр.,  — *майне гелт*, мае грошы), хоць могуць выкарыстоўваць артыкль жаночага роду ( — *ды гелт*).

Граматычны род у літоўскім ідышы вызначаецца семантычна і марфалагічна па наступных правілах:

#### Семантычныя правілы 
**Асобы:** Назвы асоб жаночага полу заўсёды адносяцца да жаночага роду ( — *ды вайб*, жонка;  — *ды мэйдл*, дзяўчына), а мужчынскага полу — да мужчынскага ( — *дэр татэ*, бацька;  — *дэр інгл*, хлопчык). Выключэннем часта з’яўляецца слова  (*ды кінд*, дзіця) у назоўным склоне.
**Рэчывы і матэрыялы:** Назвы рэчываў, матэрыялаў і абстрактныя паняцці звычайна належаць да жаночага роду ( — *ды васэр*, вада;  — *ды мэл*, мука).
**Адзінкі рэчываў:** Калі назва рэчыва выкарыстоўваецца для абазначэння канкрэтнага прадмета або тыпу з серыі, яна набывае мужчынскі род (напр.,  — *а гройсэр айзн*, вялікі жалезны прадмет/прас).
**Аддзеяслоўныя назоўнікі:** Словы, утвораныя ад дзеясловаў, паслядоўна належаць да мужчынскага роду ( — *дэр эсн*, ежа;  — *дэр лэбн*, жыццё;  — *дэр шпрунг*, скачок).

#### Марфалагічныя правілы (па суфіксах) 
Калі семантычнае значэнне не вызначае род, у сілу ўступаюць канчаткі слоў:

**Жаночы род:** назоўнікі з суфіксамі  (*-е*),  (*-ніш/нес*),  (*-кайт*),  (*-шафт*),  (*-унг*),  (*-рай*). Прыклады:  (падзея),  (вайна).

**Мужчынскі род:** назоўнікі з суфіксамі  (*-эр*),  (*-нік*). Прыклады:  (мур),  (нуднік).

Усе астатнія словы, якія не маюць выразных прыкмет, адносяцца альбо да мужчынскага, альбо да змешанага роду. Род такіх «голых» назоўнікаў часта нестабільны і можа адрознівацца ў залежнасці ад рэгіёна ці нават маўлення канкрэтнага чалавека.

### Склонавая сістэма 
Склонавая сістэма літоўскага ідыша дэманструе шэраг спрашчэнняў у параўнанні з літаратурнай нормай (*клал-ідыш*).

#### Займеннікі 
Займеннікі маюць толькі дзве формы: **назоўны склон** (:  — *зі*,  — *эр*,  — *мір* і г. д.) і **ускосны склон** (аб’ектыўны). У большасці рэгіёнаў ускосны склон грунтуецца на гістарычным давальным склоне ( — *ір*,  — *ім* [вымаўляецца як «эм»],  — *ундз*).

Ускосны склон выкарыстоўваецца як пасля прыназоўнікаў, так і для абазначэння прамых аб’ектаў (замяняючы вінавальны склон):

 (*іх зэ дыр* — «я бачу цябе», літаральна «я бачу табе»);

 (*іх гэй міт дыр* — «я іду з табой»).

#### Назоўнікі 
У назоўнікаў склонавая сістэма менш паслядоўная і мае выразныя геаграфічныя варыяцыі. На поўначы (літоўскі арэал) сістэма больш стабільная і менш разнастайная, чым у іншых дыялектах.

Агульная мадэль для паўночных тэрыторый выглядае наступным чынам:

**Назоўны склон:** выкарыстоўваецца для дзейніка.

**Ускосны склон:** ахоплівае функцыі вінавальнага і давальнага склонаў. У многіх выпадках склонавыя адрозненні паміж назоўнікамі мужчынскага і жаночага роду нівеліруюцца, асабліва пры выкарыстанні артыкляў.

## Лексіка 
Існуе вялікая колькасць слоў, якія маюць адрозныя формы ў розных дыялектах ідыша або з’яўляюцца ўнікальнымі лакалізмамі. На гэты працэс уплываюць два асноўныя фактары: унутраныя моўныя працэсы і ўздзеянне моў навакольных народаў.

У выпадку літоўскага ідыша вызначальным быў уплыў дзвюх моў:

Літоўскай;

Беларускай.

Менавіта ўзаемадзеянне з гэтымі мовамі абумовіла з’яўленне ў лексіконе літвакоў шматлікіх запазычанняў, а таксама асаблівых сінтаксічных канструкцый, якія не сустракаюцца ў паўднёвых дыялектах (польскім ці ўкраінскім).

## Узаемасувязь з літаратурнай нормай (клал-ідыш) 
Сучасную літаратурную норму ідыша (клал-ідыш) можна апісаць як сінтэз літоўскай фанетыкі і паўднёвай (польска-ўкраінскай) граматыкі.

### Фанетыка 
Сістэма галосных у літаратурным ідышы амаль цалкам ідэнтычная віленскаму вымаўленню, за выключэннем шэрага слоў (напр., *тойра* — тора, *мойрэ* — страх, *ойг* — вока, *бойм* — дрэва). У віленскім рэгіёне ў гэтых словах выкарыстоўваецца дыфтонг , аднак стандартная мова прыняла паўднёвы варыянт вымаўлення — . Сучасная арфаграфія ідыша, асновы якой закладаліся ў XIX стагоддзі, супадае менавіта з гэтай сістэмай галосных.

Іншая характэрная рыса літвакоў — «сабэсдыкер лосн» (змешванне свісцячых і шыпячых) — не ўвайшла ў літаратурную норму. Тым не менш, як рэха гэтай з’явы, некаторыя аўтары-літвакі доўгі час настойвалі на напісанні суфікса  як  (*-ніс*) або  (*-нес*).

### Граматыка 
З пункту гледжання граматыкі літаратурная мова бліжэйшая да паўднёвых дыялектаў, аднак і яна пераняла шэраг паўночных рыс:

**Род назоўнікаў:** У адрозненне ад літоўскага ідыша, літаратурная норма захавала **тры роды** (як у польскім і валынскім дыялектах). Аднак у некаторых выпадках род канкрэтных слоў вызначаецца менавіта паводле паўночнага ўзору (напр.,  — *дэр голес*, выгнанне — мужчынскі род).

**Варыятыўнасць:** Дапускаецца існаванне дзвюх формаў роду, адна з якіх паходзіць з поўначы, а другая — з поўдня (напр.,  — *дэр/дос сэйфер*, кніга;  — *ды/дос вайб*, жонка).

**Нямецкі ўплыў:** Некаторыя формы роду ўвайшлі ў норму пад уплывам сучаснай нямецкай мовы праз яўрэйскі друк. Напрыклад, ранейшае літоўскае  (муж. род) і польскае  (ніякі род) былі выцеснены формай жаночага роду —  (*ды гофэнунг*, надзея).

### Лексіка 
Літаратурная мова дапускае выкарыстанне лексічных дублетаў з розных дыялектаў, што стварае багатыя магчымасці для стылізацыі:

 (*зэнэн*) і  (*зайнэн*) — «ёсць» (мн. л.);

 (*нішт*) і  (*ніт*) — «не»;

 (*цвонцык*) і  (*цванцык*) — «дваццаць».

## Сучасны стан і захаванне дыялекту 
Літва (гістарычны арэал рассялення літвакоў) стала рэгіёнам з найвялікшай колькасцю ахвяр у гады **Халакосту**, што прывяло да рэзкага скарачэння колькасці носьбітаў літоўскага ідыша.

На сённяшні дзень групы, якія працягваюць карыстацца гэтым дыялектам, нешматлікія. Сярод іх:

Невялікія суполкі тых, хто выжыў у Халакосце (*шаарыт а-пліта*);

Нашчадкі «іерусалімскіх перушым» (паслядоўнікаў Віленскага гаона), якія выехалі ў Палесціну яшчэ да пачатку Халакосту;

Прадстаўнікі рэлігійнай плыні **Хабад**. Хабаднік — самая шматлікая група сучасных носьбітаў, большасць з якіх размаўляе на беларускім субдыялекце ідыша.

### Працэсы асіміляцыі і знікнення 
Знікненне лакальных літоўскіх гаворак пачалося яшчэ ў XIX — першай палове XX стагоддзя. Дыялекты паступова выцясняліся рэгіянальнымі стандартамі і літаратурнай нормай (*клал-ідыш*), якая актыўна ўкаранялася праз сістэму яўрэйскіх школ. У выніку пачалі знікаць такія самабытныя рысы, як «сабэсдыкер лосн» і спецыфічныя дыфтонгі, характэрныя для Поўначы.

У ЗША назіралася тэндэнцыя да спрашчэння сістэмы граматычных родаў і страта рэдкіх дыялектных паняццяў, якія замяняліся словамі з літаратурнага ідыша або англіцызмамі.

Значная частка пасляваенных пакаленняў поўнасцю перайшла на іншыя мовы: рускую, англійскую, нямецкую і іншыя.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ідыш
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Мовы Латвіі
Катэгорыя:Мовы Літвы