Альпы

**Альпы** (, , , , ) — найвышэйшая горная сістэма ў Еўропе.

Складаная сістэма горных масіваў і хрыбтоў працягнулася дугой ад Міжземнага мора да Сярэднедунайскай раўніны. Даўжыня каля 1200 км, шырыня да 260 км, найбольшая вышыня — 4807 м (г. Манблан). Папярочная даліна між азёрамі Бодэнскім і Кома падзяляе больш вышынныя Заходнія Альпы і больш нізкія і шырокія Усходнія Альпы. Горная сістэма размяшчаецца на тэрыторыі 8 краін: Францыі, Манака, Італіі, Швейцарыі, Германіі, Аўстрыі, Ліхтэнштэйна і Славеніі.

Дзякуючы месцазнаходжанню ў цэнтры Заходняй Еўропы, Альпы з’яўляюцца адной з найболей вывучаных горных сістэм. З імі звязаны такія паняцці, як альпійскі пояс, альпійская складкавасць, альпійскі рэльеф, альпійскія лугі, альпінізм.

## Назва 
Адзінай думкі аб паходжанні назвы *Альпы* няма. Словам *Alpes* кельты называлі ўсе высокія горы. Меркавана, да кельтаў яно трапіла з Рымскай імперыі.

## Самыя высокія вяршыні 
 Манблан, кастрычнік 2004.]]

## Клімат 
Альпы — важны кліматападзел Еўропы.

На поўнач і захад ад Альп размяшчаюцца тэрыторыі з умераным кліматам, на поўдзень — субтрапічныя міжземнаморскія ландшафты. Клімат розных альпійскіх рэгіёнаў залежыць ад вышыні, становішча і кірунку ветру. Улетку ў Альпах бываюць гарачыя дні, якія змяняюцца халоднымі вечарамі. Раніцай у горах звычайна сонечна, пасля абеду набягаюць аблокі. Зіма прыносіць частыя снегапады і працяглыя перыяды нізкай тэмпературы. Клімат на паўночным боку Альп халаднейшы і вільготны, а на паўднёвай — наадварот, цяплейшы і сухі. Сярэдняя тэмпература ліпеня — ніжэй за +14&nbsp;°C, студзеня — да −15&nbsp;°C. Выпадае 1 000 мм ападкаў у год. Снег трымаецца на раўнінах ад аднаго да шасці месяцаў у годзе. На працягу большай часткі зімы ў далінах трымаюцца туманы. Для Альп характэрныя мясцовыя вятры. Найважнейшы з іх — цёплы і сухі фён, які ўтвараецца ў выніку спуску паветраных мас па горных схілах і іх сціску, суправаджаецца адыябатычным нагрэвам. Гэта істотна павялічвае мясцовую тэмпературу, што прыводзіць да рэзкага раставання снягоў і частых лавін, што ўяўляе пагрозу для жыцця людзей і можа адразаць ад навакольнага свету цэлыя горныя раёны. У той жа час фён стварае ўмовы для земляробства на значна большых абсалютных вышынях, чым у тых месцах, дзе яго не бывае.

Клімат і глебава-расліннае покрыва Альп маюць выразна выяўленую вертыкальную занальнасць. Альпы пабіты на пяць кліматычных паясоў, кожны з якіх адрозніваецца тыпам навакольнага асяроддзя. Клімат, раслінны і жывёльны свет маюць адрозненні ў розных кліматычных паясах Альп. Зона горнага масіву вышэй 3 000 метраў завецца нівальнай зонай. Гэта вобласць, якая мае халодны клімат, увесь час пакрыта шматгадовым снегам. Таму ў нівальнай зоне практычна адсутнічае расліннасць.

Альпійскія лугі ляжаць на вышыні ад 2 000 да 3 000 метраў. Гэта зона не такая халодная, як нівальная зона. Для альпійскіх лугоў характэрная спецыфічная нізкарослая расліннасць, а таксама расліннасць, якая ўтварае «травяныя падушкі». Гэта збліжае дадзены тып экасістэм з тундравымі, дзякуючы чаму альпійскія лугі таксама завуць «горнай тундрай».

 праз Альпы ў 1799 годзе.]]

Крыху ніжэй за альпійскую зону месціцца субальпійскі пояс, на вышыні ад 1 500 да 2 000 метраў. У субальпійскай зоне растуць яловыя лясы, тэмпература навакольнага асяроддзя павольна павялічваецца. Тэмпература ў субальпійскім поясе падымаецца летам максімум да +24&nbsp;°C у гарачыя сонечныя дні, а звычайна не дасягае 16&nbsp;°C. Замаразкі магчымыя ў любую пару года.

На вышыні ад 1 000 да 1 500 метраў размешчана ўмераная зона. Мільёны дрэў дуба растуць у гэтай зоне. Таксама тут займаюцца сельскай гаспадаркай.

Ніжэй за 1 000 метраў — нізіна, якая характарызуецца вялікай разнастайнасцю расліннасці. Сёлы таксама месцяцца ў нізіне, бо тэмпературны рэжым з’яўляецца прыдатным для жыццядзейнасці людзей і жывёл.

## Гідраграфія 
 Альп.]]

Альпы — важны гідраграфічны вузел Еўропы, тут бяруць пачатак рэкі басейнаў Чорнага, Міжземнага і Паўночнага мораў. У Альпах знаходзяцца вытокі буйных рэк (Рэйна, Роны, По, Адыджэ, правых прытокаў Дуная). Яны шматводныя, маюць хуткае цячэнне.

Багатыя Альпы і азёрамі. Буйнейшыя вадаёмы (Бодэнскае, Жэнеўскае, Кома, Лага-Маджорэ і іншыя) ляжаць у перадгор’ях, маюць ледавіковае і тэктоніка-ледавіковае паходжанне. Іх катлавіны ўяўляюць сабой канцавые басейны гіганцкіхх ледавікоў, якія спускаліся з Альпаў у плейстацэне. Шмат невялікіх каравых азёр знаходзіцца ў высакагор’ях.

## Ледавікі (глетчары) 
Для альпійскага пояса характэрна значнае пашырэнне горна-ледавіковых формаў рэльефу. У горах, на вышыні больш за 3 000 метраў над узроўнем мора, зімой вывальваецца больш снегу, чым можа растаць. У тых месцах, дзе снег ляжыць круглы год, з-за ціску снегу, раставання і замярзання яго верхняга пласта ўтвараецца грунт ледавіка. Паступова, па меры сцякання вады па паверхні ледавіка, лёдавыя пляцоўкі прасоўваюцца ў глыб даліны. Лёд спаўзае, па дарозе разбурае верхні пласт глебы, адрывае і выносіць з сабой частку камянёў, пяску ці грунту. Паверхня ледавіка пакрыта расколінамі рознай велічыні.

Лінія вечнага снегу ляжыць на поўначы на вышыні 2,5 км, а на поўдні — ад 3 да 3,2 км. Агульная плошча сучаснага зледзянення — 4 140 км². Ледавікоў у Альпах каля 1 200, найбольшы — Алечскі ў Бернскіх Альпах з плошчай 169 км². Ад ледавікоў бяруць пачатак рэкі: Рона, Рэйн і іншыя.

## Вышынная пояснасць 
Добра выяўлена вышынная пояснасць ландшафтаў. Выдзяляецца пяць вышынных паясоў.

Да вышыні 800 метраў клімат умерана цёплы, на паўднёвых схілах — міжземнаморскі, шмат вінаграднікаў, садоў, палёў, міжземнаморскія хмызнякі і шырокалісцевыя лясы. На вышыні 800 — 1 800 метраў клімат умераны, вільготны; шырокалісцевыя лясы з дуба і букаа на шляху ўверх паступова замяшчаюцца хвойнымі. Да вышыні 2 300 метраў цягнецца так званы Субальпійскі пояс з моцнымі вятрамі, доўгатэрміновым снегавым покрывам, пераважна высакагорнай хмызняковай расліннасцю (рададэндран, ядловец, кедравы сланік і інш.) і субальпійскімі лугамі. Вышэй, да мяжы вечных снягоў — так званы альпійскі пояс з халодным кліматам, перавагай нізкіх зрэджаных альпійскіх лугоў, большую частку года пакрытых снегам. Яшчэ вышэй — нівальны пояс з ледавікамі, снежнікамі, камяністымі схіламі.

## Насельніцтва 
]]

На 2001 год агульная колькасць насельніцтва ў Альпах складала 12 мільёнаў 300 тысяч жыхароў, вялікая частка з якіх французы, немцы і італьянцы. Таксама істотнай абшчынай з’яўляюцца славенцы.

Самыя вялікія гарады ў Альпах: Грэнобль (Францыя) з насельніцтвам 155 100 чалавек, Інсбрук (Аўстрыя) — 127 000 чалавек, Трэнта (Італія) — 116 893 чалавек і Бальцана (Італія) — 98 100 чалавек.

## Ахова навакольнага асяроддзя 
Штогод у горных раёнах высякаюцца вялікія плошчы лесу для будавання лыжных трас і баз адпачынку, што парушае натуральную раўнавагу ў горах. Дрэвы маюць вялікае значэнне для прадухілення эрозіі глебы, а іх ствалы змяншаюць лавінанебяспечнасць. Высечка лясоў прыводзіць да лавін і селяў, ахвярамі якіх у 1987 годзе на працягу 20 дзён стала больш за 60 чалавек. Прычынай змяншэння плошчы лясоў, апроч высечкі, робяцца атрутныя выкіды фабрык і выкарыстанне ў горах цяжкай тэхнікі. Дрэвы слабеюць і лягчэй паддаюцца хваробам і ўраганам. Па ацэнках навукоўцаў, знішчана прыкладна 60-80 % альпійскіх лясоў. Пагаршэнне стану асяроддзя негатыўна ўплывае на жыццё жывёл і раслін. Ва ўсіх краінах, дзе ёсць Альпы, былі арганізаваны ахоўныя рэгіёны.

## Турызм 
Альпы — раён міжнароднага альпінізму, гарналыжнага спорту і турызму. Як улетку, так і ўзімку Альпы папулярныя як месца для турызму і спорту. Гарналыжны спорт, сноўборд, катанне на санках, шпацыры на снегаступах, лыжныя туры даступныя ў большасці рэгіёнаў са снежня па красавік. Улетку Альпы карыстаюцца папулярнасцю ў турыстаў, раварыстаў, парапланерыстаў, альпіністаў, тым часам як многія з альпійскіх азёр прыцягваюць плыўцоў, яхтсменаў і сёрфінгістаў. Нізінныя рэгіёны і буйныя гарады Альп добра злучаны аўтамагістралямі і хуткаснымі дарогамі, але вышэй у гарах перавалы і аўтамабільныя трасы могуць быць небяспечнымі нават улетку. Многія горныя перавалы зачынены ў зімовы перыяд. Развіццю турызму спрыяе вялікая колькасць аэрапортаў па ўсіх Альпах, а таксама добрае чыгуначнае злучэнне з усімі суседнімі краінамі. Альпы звычайна наведвае больш за 50 мільёнаў турыстаў штогод.

File:Kitzbueheler Horn.jpg|Ціроль, 
File:Ramsau (ja).jpg|Рамзау-Берхтэсгадэн, 
File:Lauchernalp k.jpg|Бернскія Альпы, 
File:Altstadt von Malcesine-2.jpg|Гарда, 
File:00 Saint-Gervais-les-Bains - JPG1.jpg|Сен-Жэвеле-Бен, 
File:Krnica.jpg|Юлійскія Альпы, 

## Фотагалерэя 

File:Flachau 5.jpg |Выгляд на масіў Дахштайн у Вапняковых Альпах
File:Partnachklamm 3847.jpg|Цясніна Партнаха. У Гарміш-Партэнкірхэна
File:Mount Wendestein.Deutsche Voralpen.jpg|Нямецкія Перадальпы. Вяршыня Вендэльштайн
File:Golling a.d. Salzach. Wasserfall . 3.jpg |Вадаспад ля Голінга
File:Flachau 4.Piste.jpg |Спартбаза блізу Флахау
File:Hagengebirge und St.Nicolaus Kirche 2.jpg |Хагенгебіргэ і царква св. Мікалая

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Даведнік для горных турыстаў, якія наведваюць Альпы 
* 
* Горные походы в Альпы, карты, приюты, фотографии
* «Альпы» — стихотворение Федора Тютчева 


Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы