Ніжняя Тура

**Ніжняя Тура** () — горад (з 1949) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 17 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1754 годзе. Горад размешчаны на рацэ Тура (басейн Обі), за 230 км ад Екацярынбурга.

Ніжнетурынская ДРЭС, машынабудаўнічы, мінералаватны, электраапаратны заводы.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на ўсходнім схіле Уральскіх гор у паўночнай частцы Сярэдняга Урала. Асноўная водная артэрыя Ніжнетурынскай гарадской акругі — рака Тура з прытокамі — рэкамі Малая і Вялікая Імянная, Іс, Нясьма, Таліца. Тэрыторыя гарадской акругі пакрыта хваёвымі лясамі, характэрна таксама вялікая колькасць узвышшаў і гор, у прыватнасці, горы Качканар, Сара, Шайтан, Бярозавы Увал, Чырвоная Горка, Пятроўская, Калпакоўскі Камень, Шатрова, Лісцвенная і інш. На тэрыторыі Ніжнетурынскай гарадской акругі існуюць пяць прыродаахоўных зон: гара Шайтан; вапнавыя скалы каля в. Елкіна, Шуміхінскпе балота, Верхне-Ісаўскі кядроўнік.

## Герб і сцяг 
Апісанне прыводзіцца па Рашэнне тэрытарыяльнай Думы МА «Нижнетуринский раён» ад 2004/05/19 г. № 12 (Герб занесены ў ГГР РФ пад № 1464; Сцяг занесены ў ГГР РФ пад № 1465; 21.09.2004 г. Пратакол № 19д)

### Герб 
У полі, рассеченном лазурыт і зелянінай — сярэбраны якар (без папярэчцы на анкерштоке); уверсе ў яго кальцо вдеты тры пераплеценых залатыя галіны шыпшынніку, кожная з якіх кольцевидно сагнуцца па ходу сонца; унізе на зубьях якары вісіць залатое кальцо, утворанае расходящимися полымем.

### Сцяг 
Палотнішча з суадносінамі бакоў 2:3, падзеленае па вертыкалі на дзве роўныя часткі — сінюю і зялёную, з прайграваннем ў цэнтры фігур раённага герба: белага якары, жоўтых галін шыпшынніку і сонечнай кароны (палымяны кальца). Адваротны бок люстрана аднаўляе пярэдняга.

### Гістарычная даведка 
Праца над сучаснымі гербам і сцягам Ніжнетурынскай гарадской акругі пачалася ў кастрычніку 2001 года. Выкарыстоўваць ранейшую эмблему горада было немагчыма ў сілу яе перагружанасці і неадпаведнасці геральдычным правілам. Практычна ўсе праектныя варыянты мелі ў сваёй аснове выявы якары, вытворчасць якіх праславіла Ніжнетурынскі завод. Сонечная карона сімвалізуе золата і плаціну. Галіны шыпшынніку (шайтан-ягады) — сімвал прыродна-археалагічнага помніка «гара Шайтан», які знаходзіцца ў межах сучаснага горада

1 жніўня 1969 года рашэннем Ніжнетурынскага гарадскога Савета дэпутатаў працоўных зацверджана гарадская эмблема, складзеная мастаком А. І. Усачовым. Гарадскі сімвал меў наступнае апісанне (цытуецца па рашэнні Савета): «Цэнтральная частка шчыта па вертыкалі дзеліцца на дзве роўныя часткі кветкамі сцяга Расійскай Федэрацыі: левая палова — сіняя, правая палова — чырвоная. На сіне-чырвоным полі размешчана эмблема залацістага колеру, які сімвалізуе эканамічнае становішча і прамысловае значэнне горада. У эмблеме якія сплятаюцца ў адно: траверза з гірлянды ізалятараў — энергетыка, частка зубчатое колы — машынабудаванне, Дражна коўш — горназдабыўной прамысловасць. У верхняй частцы шчыта — белая гарызантальная плашка з залатым надпісам „Ніжняя Тура“. У ніжняй частцы шчыта — хвалістая блакітная стужка р. Туры. Унізе, на белым фігурным фоне лічба залацістага колеру „1754“ — дата заснавання горада. Контурная абводка шчыта таксама залацістага колеру».

## Гісторыя 
Узнік як пасёлак пры будаўніцтве ў 1754 г. Нижнетуринского казённага железоделательного завода, пабудаванага для перадзелу чыгуну, вырабленага заводамі Гороблагодатского раёна (Верхнетуринским, Кушвинским, Баранчинским), у высакаякаснай жалеза. Першая спроба будаўніцтва завода была распачатая ў 1738 г.. Па плане, завод павінен быў размесціцца ў 5 вёрстаў ад ракі Туры ў раёне яе прытоку — ракі Малой Імянны. Была падрыхтавана просека і падабраць месца для плаціны, аднак недахоп харчавання вымусіў спыніць будаўніцтва. Наступныя няўдалыя спробы пачатку будаўніцтва былі распачатыя ў 1742, а затым у 1753 г. у раёне вусця ракі Вялікі Імянны. 5 май 1754 Ураду Сенат перадаў у кіраванне графа П. И. Шувалава турынскі (Верхне-турынскі), Кушвинский, Баранчинский і «зноў будуецца на рэчцы Турэ». Такім чынам, будаўніцтва Ніжне-турынскаму завода было пачата графам Шувалава. Будаўніцтва завода зацягнулася. Так, у 1755 годзе на будаўніцтве загінулі 800 рэкрутам ад дрэннай ежы, цинги. У 1757 г. граф Шувалаў паведамляў у Пецярбург, што Нижнетуринский завод ім не пабудаваны «за неотысканием да гэтага часу надзейных жалезных руд паблізу таго завода, бо оную з гары ласкі вазіць туды за далёкасцю няздольныя». Пасля смерці графа П. І. Шувалава, гороблагодатские заводы, у тым ліку будуецца Нижнетуринский, былі прададзеныя казне, пасля чаго завод быў пабудаваны. У 1766 г. завод даў першую прадукцыю. У 1824 годзе на тэрыторыі Нижнетуринской воласці, на рэках ІС, Выя і Тура былі адкрыты радовішчы россыпы золата і плаціны (Исовские прииски давалі звыш 50 % здабычы золата і плаціны на Урале).

У 1852—1862 гадах дзейнічаў Нижнетуринский Мікалаеўскі зброевы завод (выпускаў снарады, кулі, запальные трубкі да ружьям), які ў 1889—1893 гадах быў пераабсталяваны ў Нижнетуринское Мікалаеўскай выпраўленчую арестантское аддзяленне, больш вядомае пад назвай «Мікалаеўскі роты» або «Уральская Шлиссельбург». Тут адбывалі пакаранне Я. М. Свердлов, І. М. Малышаў, Ф. А. Сяргееў (Арцём) і інш У савецкія гады ў калоніі-пераемніцай выпраўленчай аддзялення адбываў пакаранне Пётр Якир, сын командарма Іоны Якира.

У 1925 годзе пасля рэканструкцыі ўступіў у строй металургічны завод (былы железоделательный).

З 25 лютага 1929 года — рабочы пасёлак Ніжняя Тура. З 1949 года — горад. Назва па размяшчэнню на ракі Тура; вызначэнне ніжняя паказвае на наяўнасць вышэй па плыні горада Верхняя Тура.

У 1775 г. у цэнтры паселішча пры заводзе была пабудавана драўляная царква Трох Свяціцеляў, згарэлі ў 1810 годзе з усім якія знаходзіліся ў ёй маёмасцю. У 1824 годзе на месцы згарэўшай драўлянай царквы была пастаяць каменная царква з ранейшым назвай, будаўніцтва якой цягнулася 10 гадоў. Пабудавана царква па праекце С. Я. Дудзіна.

## Гадзінны пояс 
Ніжняя Тура знаходзіцца ў часавым поясе Yekaterinburg Time Zone (YEKT / YEKTST) або «Екацярынбургскі час». Зрушэнне адносна UTC складае +5:00 (YEKT, зімовы час) / +6:00 (YEKTST, летні час). Адносна Маскоўскага часу гадзінны пояс мае пастаяннае зрушэнне +2 гадзіны і пазначаецца ў Расіі як MSK +2.

## Населеныя пункты 
Тэрыторыя муніцыпальнага ўтварэння — 1939,90 км². У склад Ніжнетурынскай гарадской акругі (раней — Ніжнетурынскі раён) уваходзяць 26 населеных пунктаў: г. Ніжняя Тура, пас. Выкарыстання, пас. Артельный, в. Глыбокая, пас. Ніякага, пас. Талісман, дэр. Шуркино, пас. Касьян, пас. Барысаўскі, пас. Верх-ІС, пас. Граневое, пас. Лабазка, пас. Покап, пас. Вялікая і Малая Выя, в Вялікая і Малая Імянная, в. Болотовое, пас. Плаціна, в. Новая Тура, пас. Сігнальны, пас. Ермаковский, пас. Чарнічнага.

## Архітэктура і славутасці 
Тэрытарыяльна горад складаецца з некалькіх частак — мікрараён ДРЭС, мікрараён машынабудаўнікоў, мікрараён минераловатчиков, старая частка горада («Тура» ці «Старая Тура»). Мікрараён ДРЭС пераважна забудаваны ў канцы 1940-х гадоў дамамі БЗСК і «сталинками», мікрараёны машынабудаўнікоў і минераловатчиков забудаваны тыпавых хрушчоўкі і брежневками. Достопримечатльностью мікрараёна машынабудаўнікоў з’яўляецца комплекс з сямі захаваліся жылых і адміністрацыйных будынкаў Мікалаеўскага зброевага завода, пабудаваны па адзіным праекту ў стылі класіцызму ў перыяд з 1852 па 1862 гады. На жаль, будынкі, нягледзячы на рэдкасць ансамбляў такога роду для Урала і ўнікальнасць для Ніжняй Туры, не маюць статусу помнікаў, а таму часткова разбураны і перабудаваны. Найбольш добра захавалася двухпавярховы былое будынак кіравання завода (з 1893 года будынак адмиинистрации нижнетуринского Мікалаеўскага выпраўленчай арестантского аддзялення), у якім у цяперашні час знаходзіцца гарадскі суд. Асаблівасцю будынка з’яўляецца наяўнасць старажытных чыгунны лесвіц. Старая частка горада больш цікавая ў архітэктурным плане. Упрыгажэннем горада з’яўляецца двухпавярховы будынак былога земскага вучылішча, пабудаванага ў пачатку XX стагоддзя ў стылі цаглянай готыкі. У 2009 годзе скончылася рэстаўрацыя іншага выдатнага помніка гісторыі — будынкі кіравання заводам 1828 года пабудовы (архітэктар З. Камароў). У цэлым захаванасць гістарычнай часткі Ніжняй Туры выклікае сур’ёзныя асцярогі.

Значным помнікам прамысловай архітэктуры XVIII—XX стагоддзя з’яўляецца комплекс былога железоделательного завода, на тэрыторыі якога захаваліся цэха канца XVIII стагоддзя, а таксама выдатныя ўзоры прамысловага будаўніцтва, у прыватнасці даменны цэх, пабудаваны ў 1895 годзе. Адно з будынкаў цэха ў савецкі час было пераабсталяваны ў клуб «Зара», другі корпус у цяперашні час перабудоўваецца прыватным прадпрыемствам. На тэрыторыі былога завода таксама захавалася гранітнай агароджу старой плаціны.

Уяўляе цікавасць размешчаны на скрыжаванні вуліц Леніна і Чапаева дом купца Задворных. Двухпавярховы асабняк, першы паверх — каменны, другі — драўляны, упрыгожаны прыгожай разьбой па дрэве. Будынак рэстаўраваўся ў 1990-я гады. На жаль, закладзены вокны першага паверха. Аналагічна выглядае размешчаны на вуліцы Савецкай дом купца Боровкова, у якім у цяперашні час знаходзіцца аддзяленне паштовай сувязі. Узор купецкай архітэктуры пачатку ХХ стагоддзя — дом золотопромышленника Анцыферова на скрыжаванні вуліц Леніна і Сярова (будынак росту) — быў часткова перабудаваны, обшит сайдынгам, у сувязі з чым апынулася прыхаванай ляпнінай

У 1775 г. у цэнтры паселішча пры заводзе была пабудавана драўляная царква Трох Свяціцеляў, згарэлі ў 1810 годзе з усім якія знаходзіліся ў ёй маёмасцю. У 1824 годзе на месцы згарэўшай драўлянай царквы была пастаяць па праекце Іжэўск архітэктара С. Я. Дудзіна каменная царква з ранейшым назвай, будаўніцтва якой цягнулася 10 гадоў. Царква была разбурана ў 1930-я гады. Упрыгажэннем Нижнетуринского завода ў пачатку ХХ стагоддзя было будынак капліцы Аляксандра Неўскага на беразе сажалкі ў раёне дэр. Долгополовки (цяпер — Чырвоны гарадок, у межах горада) па Мікалаеўскім шашы (злучаў завод і Нижнетуринское Мікалаеўскай выпраўленчую арестантское аддзяленне). Капліца была разбурана ў 1930-я гады. На яе месцы ўстаноўлены манумент «Зорка» у выглядзе ордэна Славы.

У Ніжняй Турэ даволі шмат помнікаў і манументаў. Старадаўняй з захаваўшыхся помнікаў з’яўляецца манумент у памяць загінуўшых змагароў за рэвалюцыю, пабудаваны ў 1920-я гады, помнік-куб знаходзіцца на плошчы Старой часткі горада. У фасада дома заводаўпраўленне знаходзіцца помнік металургіі-загінуўшым у гады Вялікай Айчыннай вайны. На месцы царквы Трох Свяціцеляў у 1970-я гады быў устаноўлены помнік рэвалюцыянеру Паўлу Іванавічу Шиханову, які быў знесены ў сувязі з пачаткам аднаўлення храма. Лёс манумента невядомая.
У мікрараёне ДРЭС знаходзіцца велічны манумент «якая плача маці» ў памяць ахвяраў вайны. Манумент створаны фігурай якая плача маці, за спіной якой узвышаецца стэлы з фігурай салдата на вяршыні. Стэлы і фігуру маці атачаюць кнігі з імёнамі нижнетуринцев-удзельнікаў вайны, а таксама галерэя нижнетуринцев-герояў Савецкага Саюза і сцяна з барэльефамі на ваенную тэматыку. У сціплым скверы на скрыжаванні вуліц 40 гадоў Кастрычніка і Дзекабрыстаў знаходзіцца помнік Леніну, у скверы насупраць — помнік нижнетуринцам, якія загінулі ў войнах у Афганістане і Чачні. У галоўнай прахадной Нижнетуринского машынабудаўнічага завода на вул. Дзекабрыстаў знаходзіцца манумент у памяць Якава Свярдлова, які адбываў пакаранне ў Ніжняй Турэ ў пачатку ХХ стагоддзя. Манумент складаецца з сцены з литым партрэтам Якава Свярдлова, выслоўе Леніна аб ім. З левага боку да сцяны прымыкае фрагмент арыгінальнай муроўкі знесенага будынка былога арестантского аддзялення і частка арыгінальнай агароджы.
Славутасцю Ніжняй Туры з’яўляецца помнік прыроды і археалогіі «гара Шайтан», размешчаны ў цэнтры горада. На вяршыні гары знойдзена свяцілішча мансі перыяду ранняга жалезнага веку.

## Эканоміка 
Ніжняя Тура — горад машынабудаўнікоў і энергетыкаў. Машынабудаўнічы завод і завод мінералаватных вырабаў вырабляюць прадукцыю пераважна для прадпрыемстваў Росатама. 10 энергаблокаў Нижнетуринской ДРЭС выпрацоўваюць штодня звыш 3 млрд кВт-г электраэнергіі. Завод мінералаватных вырабаў ААТ Тизол спецыялізаваўся на выпуску пліт, прошивных матавым, ваты.

Прадпрыемствы горада: Ніжнетурынская ДРЭС, філіял ТГК-9
Машынабудаўнічы завод «Вэнта», ААТ Мінералаватных завод (ААТ «Тизол»),
Электроаппаратный завод НТЭАЗ,
Нтжнетурынскиі хлебакамбінат, філіял ГУПСО,
Рыбагадавальнік,
Лясгас,
Ісаўскі прииск,
Аўтатранспартнае прадпрыемства ТАА «Магістраль»,
Лінейнай-вытворчае ўпраўленне магістральных газаправодаў ААТ Газпром-Трансгаз Горад Югорск,
Нефтеперекачивающая станцыя «Плаціна»,
Нижнетуринская друкарня, ГУПСО.

## Сродкі масавай інфармацыі 
У Ніжняй Турэ з 1954 года выдаецца муніцыпальная штотыднёвая газета «Час» (да 1990 года — «Наперад, да камунізму!»), Выходзяць таксама прыватныя штотыднёвыя газеты — «Радар» і «Рэзананс». У 2000-я гады быў створаны першы інфармацыйны інтэрнэт-партал горада www.n-tura.ru

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1754 годзе