Заходняя Рымская імперыя

**Заходняя Рымская імперыя** — назва заходняй часткі Рымскай імперыі, паводле адміністрацыйнага дзялення, якое здзейсніў імператар Дыяклетыян у 286 годзе. У шырэйшым сэнсе паняцце тычыцца заходняй паловы імперыі ад смерці імператара Феадосія I у 395 годзе да звяржэння апошняга заходняга імператара Ромула Аўгуста ў 476 годзе.

У тэорыі Рымская імперыя ў 286--395 гадах была адзінай і непадзельнай дзяржавай. На практыцы, пасля 286 года імперыяй пачалі кіраваць два ўладары, адзін на Усходзе, іншы на Захадзе. Тэарэтычна, апошнім уладаром адзінай імперыі быў Феадосій Вялікі, які ў 395 годзе пры смерці, падзяліў імперыю паміж двума сваімі сынамі — старэйшаму Аркадзію, ён пакінуў Усход, малодшаму — Ганорыю, дастаўся Захад. Пасля гэтага, сталіцай Заходняй часткі стаў Мілан, а пасля 402 года — горад Равена.

У пачатку V ст. пачалося хуткае аслабленне Рымскай імперыі з прычыны прытоку варварскіх народаў (готы, вандалы, франкі і іншыя), якія імкнуліся стварыць у межах імперыі свае ўласныя дзяржавы. Пасля 455 года заходнерымскі імператар стаў уладаром фактычна толькі Італіі, а 4 верасня 476 года Ромул Аўгуст быў скінуты. Апошнім тытульным імператарам быў Юлій Непот, які памёр у Далматыі ў 480 годзе.

У VI ст. усходні (візантыйскі) імператар Юстыніян I спрабаваў узнавіць рымскае панаванне на Захадзе і яго генералы адваявалі Італію, Паўночную Афрыку і міжземнаморскае ўзбярэжжа Іспаніі. Аднак замацавацца тут на доўга не атрымалася, хоць простая візантыйская прысутнасць у Італіі была да XI ст.

Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі ў гісторыі Еўропы пачаўся новы перыяд — сярэднявечча.

## Рымскія заваёвы Захаду 
### Рымскі Захад і Усход 
У ІІ ст. да н.э. Рымская рэспубліка стала дамінуючай сілай у рэгіёне Міжземнамор’я, якая паступова пашырала свой погляд на дзяржаўныя тэрыторыі, на эліністычны Усход і «нецывілізаваны» Захад.

Пасля разбурэння Карфагена ў 146 годзе ў заходняй часткі Міжземнага мора ўжо не засталося буйных і арганізованых дзяржаў, якія змаглі бы процістаяць Рыму. З цягам часу імперыя паглынула частку Іспаніі, Галію, Брытанію, прымаючы дасягненні тутэйшых цывілізацый, але застаючыся па-ранейшаму лацінскай. Акрамя таго, рымляне ў канчатковым выніку ўключылі палітычныя эліты Захаду ў сваю сістэму, так што, у адрозненне ад эліністычнага Усходу, Захаду засталося адметнасцю прысутнасць землеўласніцкай арыстакратыі.

### Паўстанні і грамадзянскія войны І і ІІ ст. 
Рымскія ўлады, у прынцыпе, як на Усходзе так і на Захадзе, на працягу І і ІІ ст., сутыкаюцца з двума асноўнымі праблемамі: паўстаннямі падпарадкаваных плямёнаў і гарадоў, і палітычнымі крызісамі, якія з’явіліся ў сувязі з паўстаннямі легіёнаў. Паўстанні легіёнаў былі значна больш сур’ёзнымі, паколькі войска з’яўлялася адным з наймацнейшых фактараў у палітычнай сферы імперыі. Калі амбіцыйны намеснік або ваенны генерал, атрымліваў падтрымку войска, то амаль кожны прыводзіў становішча да ўзурпацыі імператарскай улады і грамадзянскай вайны.

У першым стагоддзі было некалькі паўстанняў кельцкага насельніцтва. У Брытаніі ў 60 годзе супраць рымскай улады паднялося племя іцэнаў, пад камандаваннем уладаркі Баўдзікі, але рымляне ўзялі лёгкую перамогу наступным годам. Іншым цяжкім паўстаннем, было Батаўскае паўстанне (Ніжняя Германія) пад кіраўніцтвам Юлія Цывіліса, які падняў зброю нібы ў падтрымку прэтэндэнта на сталец Веспаніяна, але ў выніку быў пераможаны і забіты ў 70 г. калі стала ясна, што ён жадае авалодаць часткай імперскай тэрыторыі (:Год чатырох імператараў).

Аналагічная, па цяжкасці, сітуацыя адбылася ў 193 г. калі быў забіты імператар Пертынакс. Гэтым разам тры брытанскія легіёны, да якіх далучыўся і адзін іспанамоўны, абвясцілі імператарам Клодзія Альбіна. Да 196 г. ён саўладарыў з Септаміяй Северам, які ў канчатковым выніку перамог новаабвешчанага імператара ў 197 г. Коштам грамадзянскай вайны было знішчэнне Лугдунума (сёння Ліён), самага буйнога горада ў рымскай Галіі.

## Крызісы і паўстанні 
### Крызіс III ст. на Захадзе 
Да пачатку III ст. раманізацыя паспяхова завяршылася, так што палітычная і ваенная эліта стала гуляць важную ролю ў жыцці імперыі. Забойства маладога імператара Аляксандра Севера на Рэйне ў 235 годзе адзначыла пачатак паўвекавой ваеннай анархіі. Акрамя таго, узмацніліся варварскія набегі, якія ўзніклі яшчэ ў І і ІІ ст. у ніжнім Рэйне і Дунаі (: Вялікае перасяленне народаў). Варварскія напады былі накіраваныя першым чынам на рабаванне і хоць яны не былі занадта разбуральнымі, страты ў арганізацыю абароны наносіліся немалаважныя. Акрамя таго, на Усходзе, замест Парфянскай дзяржавы, новым лідарам у рэгіёне стала Персідская імперыя дынастыі Сасанідаў, якая стала вельмі небяспечным ворагам для Рыму. Сасаніды цягам ІІІ га ст. правялі некалькі рэйдаў на рымскую тэрыторыю, кульмінацыяй якіх стаў 259 г., калі рымскі імператар Валяр’ян патрапіў у палон і быў дастаўлены ў Персію, дзе ён і сканаў. Пагроза з боку Персіі патрабавалі сталай увагі рымскіх імператараў і ўдзелу амаль чвэрці вайсковых рэсурсаў імперыі.

Абараняючы ўсходнія межы імперыі, Валяр’ян даручыў абарону заходніх меж свайму сыну — Галіену. Час праўлення Галіена быў адным з самых цяжкіх для імперыі: з усіх бакоў яна падвяргалася нападам вонкавых ворагаў, а малады валадар, аддаючыся задавальненням, раўнадушна ставіўся да бедстваў імперыі і тым узбуджаў супраць сябе паўстанні. Самае моцнае з якіх адбылося ў Галіі. Мясцовы германскі намеснік Постум у 260 г. абвясціў сябе імператарам, яго ўладу падтрымалі Галія, Брытанія і Іспанія. Пасля падзення кампаніі супраць узурпатара ў 263 г. Галіен перастаў чапаць Постума на крайнім захадзе Рымскай імперыі. У гісторыі джяржаву Постума, якая мае свой раўналежны сенат, магістрат і г.д. звычайна завуць Галісійскім каралеўствам. Тым не менш, Постум лічыў сябе рымскім імператарам, таму ён не з’яўляецца заснавальнікам новай дзяржавы або палітычнай арганізацыі. Яго выпадак навочна ілюструе той факт, што арыстакратыя і мясцовае насельніцтва, не атрымаўшы своечасовай дапамогі ад ўрада, можа лёгка знайсці ва ўзурпатары годнага кіраўніка і абаронцу.

Постумаў прыклад быў не адзіны, царыца Пальміраў, правіла рымскімі ўсходнімі правінцыямі, ад Егіпту да Малой Азіі (260—273 гг.). Аднак пераемнікам Галіена атрымалася аднавіць раўнавагу і зноў аб’яднаць імперыю. Клаўдзію Готу атрымалася адштурхнуць Іспанію і Паўночную Галію ад Галійскага каралеўства, а Аўрэліяну знішчыць каралеўства ў бітве на Марне (273 г.). Так што зараз Рымская імперыя, упершыню пасля 260 г. зноў была адзіная.

### Тэтрархія і Канстанцінава дынастыя 
З рэформамі Дыяклетыяна пачаўся перыяд саўладарства. Дыяклетыян назначыў другім кесарам свайго старога сябра Максіміяна, які атрымаў кіраванне над тэрыторыямі заходней ад ракі Дрына. У жніўні 293 года цэзары атрымалі сабе двух памагатых Дыяклетыян — Галерыя, Максіміян — Канстанцыя Хлора. Канстанцый у 296 годзе ўстанавіў парадак у Вялікабрытаніі, прадухіліўшы магчымы паўтор гісторыі Постумавага каралеўства. У тым жа годзе Дыяклетыян перамог аланаў, а ў 297—298 гадах Максіміян патушыў паўстанне маўрытанскіх плямёнаў у Паўночнай Афрыцы.

Дыяклетыян і Максіміян былі добраахвотна адхіленыя ад упраўлення імперыяй 1 мая 305 г, яны саступілі месца сваім пераемнікам Галерыю і Канстанцыю. Тэтрархічная сістэма пачала развальвацца калі 25 ліпеня 306 года ў Ёрку памёр Канстанцый, а войска, насуперак планам Дыяклетыяна, за новага імператара выбрала сына Хлора Канстанціна. Па Канстанцінаву прыкладу неўзабаве паступіў Максіміянаў сын Максенцый, які пры падтрымцы сената і прэтарыянцаў быў каранаваны ў Рыме. У адрозненне ад Канстанціна, Максенцый ніколі не быў прызнаны законным імператарам. Карацей кажучы, заходняя частка імперыі была падзеленая паміж некалькімі амбіцыйнымі кіраўнікамі.

Катэгорыя:Рымская імперыя