Хаім Жытлоўскі

**Хаім Жытлоўскі** (ідыш: חײם זשיטלאָװסקי; у расійскай традыцыі: *Хаим Осипович Житловский*; ) — яўрэйскі сацыяліст, філосаф, грамадска-палітычны мысліцель, публіцыст.

Быў адным з заснавальнікаў і тэарэтыкам Саюза рускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў за мяжой і Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Расіі, а таксама ключавым ідэолагам ідышызму і яўрэйскага дыяспарнага нацыяналізму. Ён быў прыхільнікам мовы і культуры ідыш і быў віцэ-прэзідэнтам Чарнавіцкай канферэнцыі па мове ідыш 1908 года, якая абвясціла ідыш «нацыянальнай мовай яўрэйскага народа»

Брат Самуіла Жытлоўскага, якога рэкамендаваў для працы ў структурах БНР.

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Нарадзіўся ў 1865 годзе ў мястэчку Ушачы, што ўваходзіла ў склад Віцебскай губерні Расійскай імперыі. Калі яму было пяць гадоў, яго бацькі пераехалі ў сталіцу губерні — Віцебск. Па маці паходзіў з рамеснікаў і купцоў, а па бацьку — з арыстакратычнай і добра адукаванай сям’і. Яго бацька, Іосіф, вучыўся на рабіна ў ешыве Валожына, але вырашыў стаць купцом, гандляваў лесам. Нягледзячы на тое, што ён быў заўзятым любавіцкім хасідам, ён добра ведаў літаратуру Гаскалы і, як паведамляецца, часта чытаў сатырычныя казкі і вершы на ідышы і іўрыце на сямейных сустрэчах.

Бізнес Іосіфа Жытлоўскага квітнеў. Ён пераехаў у больш багаты, прэстыжны раён горада. Для Хаіма быў наняты рэпетытар рускай мовы, але ён працягваў вывучаць пачатковыя рэлігійныя веды ў хедары Неўзабаве Хаім пасябраваў са старшакласнікамі свайго раёна і пачаў чытаць рускую літаратуру.

На свой 13-ы дзень нараджэння Хаім пазнаёміўся са Шлоймам Рапапортам, які пазней стаў С. Анскім, вядомым аўтарам *«Дыбука»*. Паміж Жытлоўскім і Анскім завязалася цёплае сяброўства на ўсё жыццё. Некаторы час яны выдавалі рукапісны (галаграфічны) часопіс пад назвай *«Віцебскія званы»*.

### Ранняя актыўнасць 
Паступіўшы ў трэці клас віцебскай Александраўскай гімназіі ў 1879 годзе, Жытлоўскі ўступіў у кантакт з расійскімі рэвалюцыйнымі коламі і на нейкі час стаў выступаць за асіміляцыю яўрэяў у рускую культуру. Ён пакінуў гімназію і ў 1881 годзе адправіўся ў Тулу, дзе бачыў у мясцовых асіміляваных яўрэяў ідэальнае асяроддзе для сваіх мэтаў. Але ў чэрвені 1883 года ў Тулу прыехала яго маці і пераканала вярнуцца на лета да сям’і і наведаць дзядзьку ў Ушачах. Па вяртанні ў Віцебск далучыўся да сіянісцкага руху, у сваім пакоі ён павесіў мапу Палясціны. Яго натхнялі ідэі яўрэйскіх калоній і яўрэйскага сялянства, але рэлігійны характар гэтага сіянізму яму не падабаўся. У 1884 ён аб’яднаўся з невялікім колам нарадавольцаў у Віцебску, імкнуўся выдаваць газету для прапаганды «сваёй ідэі» — сінтэзу яўрэйскага нацыяналізму і сацыялізму. Спачатку яго бацька быў гатовы фінансаваць гэтую справу, але яго адгаварыў ад гэтага заўзяты сябар-сіяніст. 

У 1886 годзе ў цэнтральным камітэце «Народнай волі» адхілілі яго праект. Гэта быў цяжкі ўдар для маладога яўрэйскага рэвалюцыянера. Дзед суцяшаў яго спасылкамі на рэвалюцыйны характар прарокаў і вялікіх яўрэйскіх інтэлектуалаў пазнейшых часоў. Гэта абудзіла цікавасць Жытлоўскага да яўрэйскай гісторыі, ён перабраўся ў Санкт-Пецярбург, каб больш глыбака яе вывучаць. Неўзабаве усталяваў кантакт з пецярбургскай групай «Народнай волі».

Яго першая праца, трактат на рускай мове пад назвай *«Думкі аб гістарычным лёсе яўрэйскага народа»,* была апублікавана ў Маскве ў 1887 годзе, калі яму было дваццаць два гады (незадоўга да гэтага ён быў высланы паліцыяй з Санкт-Пецярбурга). Ліберальная расійская прэса з энтузіязмам сустрэла і цёпла адгукнулася на яго ідэі, але не была ўхвалена яўрэйскімі крытыкамі (у тым ліку, рэзка негатыўную рэцэнзію напісаў Сямён Дубноў).

Жытлоўскі ненадоўга вярнуўся ў Віцебск, адтуль адправіўся ў Галіцыю, дзе было значна лягчэй прапаведаваць сацыялістычныя вучэнні сярод яўрэйскіх мас. Пазнаёміўся з групай яўрэйскіх рэвалюцыянераў з Цюрыха, якія займаліся распаўсюджваннем радыкальнай літаратуры на ідышы.

У 1888 годзе ён адправіўся ў Берлін і аднавіў вывучэнне яўрэйскай гісторыі, марксізму і філасофіі. Ён быў выгнаны з Германіі паводле антысацыялістычнага закона і пераехаў у Цюрых. Ён адразу ж пачаў актыўна ўдзельнічаць у дзейнасці, заснаваўшы беспартыйнае «Verein für Wissenschaft und Leben des Jüdischen Volkes» (Асацыяцыя навукі і жыцця яўрэйскага народа) з мэтай прапаганды нацыяналізму і сацыялізму сярод яўрэйскіх мас. Пераехаў вучыцца ў Берн, дзе ў 1892 годзе атрымаў доктарскую ступень. Тут ён таксама заснаваў арганізацыю, падобную да той, што была ў Цюрыху.. Ад ідэй аўтанамізму, якія на пяць гадоў раней сфармуляваў Дубноў, погляды Жытлоўскага вырозніваліся рэзкай сацыялістычнай і рэвалюцыйнай скіраванасцю 

Жытлоўскі прысутнічаў на Першым сіянісцкім кангрэсе ў Базелі ў 1897 годзе. Быў супраць стварэння сіянісцкай партыі і верыў у неабходнасць стварэння Лігі за яўрэйскую каланізацыю, лігі, якая б спадабалася ўсім, хто выступаў супраць палітычнага сіянізму Тэадора Герцля. На наступны дзень пасля кангрэса Жытлоўскі выступіў перад дэлегатамі і гасцямі на тэму ідыш і мэтаў выдавецтва на ідыш «Zeit Geist», заснаванага групай яўрэйскіх інтэлектуалаў і рэвалюцыянераў. У гэтай прамове былі ўпершыню закладзены асновы ідышызму, які пасля глыбока ўкараніўся ва Усходняй Еўропе і Амерыцы. Ён усталяваў цесныя адносіны з Бундам, які апублікаваў яго брашуру *«Сіянізм ці сацыялізм?»* у 1898 годзе..

У 1900 годзе Жытлоўскі і Джон Эдэльгейм заснавалі Deutscher Academischer Soziale Wissenschafte (Нямецкая акадэмія сацыяльных навук). Яны таксама перахапілі кантроль над часопісам *Sozialistische Monatshefte (Сацыялістычны штомесячнік)*. Падарожнічаў па важных еўрапейскіх цэнтрах, усталёўваючы сувязі з рэвалюцыйнымі лідарамі Англіі, Францыі і Германіі. «Нямецкі акадэмічны часопіс» існаваў некалькі гадоў. Ён часта падвяргаўся крытыцы з боку прававерных марксістаў з-за «рэвізіянісцкіх» прац, якія ён публікаваў.

### Тэрытарыялізм 
, Хаім Жытлоўскі, Шолем Аш, Ісак Лейб Перэтц, Абрам Рэйзен**Стаяць**: Джозэф Баскін, Дэвід Дубінскі, суддзя Джэйкаб Панкен і суддзя Чарльз Саламон.|250x250пкс]]Па яго ініцыятыве, а таксама па ініцыятыве С. Элсберга, у верасні 1929 года было заснавана Таварыства культуры ідыш. Мэтай арганізацыі было аб’яднаць усіх прыхільнікаў ідыш, каб даць ім магчымасць сумесна працаваць дзеля развіцця ідыш, школы ідыш і культуры ідыш у цэлым. Ён таксама быў адным з рэдактараў штотыднёвіка *«Ідыш»*, які выдаваўся Таварыствам культуры ідыш.

Калі Яўрэйска-амерыканскі кангрэс вырашыў аднавіць дзейнасць на дэмакратычнай аснове, Жытлоўскі адразу ж далучыўся да яго працы. Ён быў адным з лідараў Рабочага блока і падтрымаў скліканне Сусветнага яўрэйскага кангрэса.

У 1936 г. Жытлоўскі пад уплывам перамогі нацыстаў у Германіі заняў дружалюбную пазіцыю ў адносінах да Савецкага Саюза, а ў яўрэйскіх паселішчах у Бірабіджане ўбачыў увасабленне сваёй ідэі свабоды нацыянальнага развіцця ў шматнацыянальнай сацыялістычнай дзяржаве. Жытлоўскі нават знаходзіў апраўданне маскоўскім судовым працэсам 1936–38 гг., чым адштурхнуў ад сябе многіх сяброў. Але канчаткова Жытлоўскі паставіў сябе ў становішча поўнай ізаляцыі заявамі аб тым, што нацысцкія «аншлюсы» - адплата за штучны падзел межамі адзінага нацыянальнага арганізма, а акцыі супраць габрэяў - помста за іх «паразітызм», за нежаданне займацца сельскай гаспадаркай. Гэтыя выказванні Жытлоўскага былі ахвотна падхоплены нацысцкай прапагандай.

### Смерць 
Жытлоўскі памёр у Калгары, Канада, 6 мая 1943 года падчас лекцыйнай паездкі. Яго пахаванне адбылося ў Манхэтэн-цэнтры на 34-й вуліцы ў Нью-Ёрку.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы
Катэгорыя:Члены Бунда
Катэгорыя:Эсэры
Катэгорыя:Народнікі
Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі
Катэгорыя:Постаці Віцебскай губерні
Катэгорыя:Постаці Ушацкага раёна