Рацыяналізм (архітэктура)

**Рацыяналі́зм** (ад  — разумны) — кірунак у архітэктуры, які атрымаў найбольш інтэнсіўнае развіццё ў 1920-я — пачатку 1930-х гадоў, «спосаб мыслення, у якім дамінуюць лагічны пачатак і ўмозрыстыя канструкцыі». Рацыяналізм у архітэктуры, паводле акадэмічнага вызначэння, уяўляе сабой «сукупнасць архітэктурных кірункаў 1-й паловы XX стагоддзя, якія імкнуліся да адпаведнасці архітэктуры сучасным уяўленням пра грамадства і мастацтва і сучасным дасягненням навукі і тэхнікі. Рацыяналізм складае асноўнае ідэйнае ядро сучаснай архітэктуры, якая з’яўлялася шырокім рухам міжнароднага значэння».

Асновай рацыяналізму ў архітэктуры з’яўляецца ідэалогія **архітэктурнага рэалізму**, якая фарміравалася ў другой палове XIX стагоддзя. Яна дазволіла адмовіцца ад пераймання гістарычных формаў і стыляў мінулага і паскорыла фарміраванне рацыянальных поглядаў на канструктыўныя і стылявыя інавацыі будаўніцтва.

Паводле тэорый «архітэктурнага рэалізму» Ганса Вільгельма Аўэра і Аўгуста Шмарзава, якія грунтуюцца на эстэтыцы і тэорыі паходжання розных відаў мастацтва, распрацаваных Готфрыдам Земперам, рэалізм у архітэктурным мысленні вызначаецца «спосабам прайгравання рэальнага аб’екта». Пры гэтым вядучай з’яўляецца арыгінальная «прасторавая канцэпцыя» як канкрэтны спосаб пазнання і адлюстравання ўласцівасцяў прасторы і часу. У далейшым гэтая тэорыя прывяла да ідэй архітэктурнага мадэрнізму. Таму тое, што цяпер лічыцца архітэктурнай тэорыяй «высокага мадэрнізму», было створана наступным пакаленнем (у асноўным народжаным у апошняй чвэрці XIX стагоддзя), хоць «многія з яе канцэптуальных асноў былі ўлоўлены архітэктурнымі рэалістамі 1880-х гадоў».

## Першыя вопыты рацыяналістаў 
Задоўга да ўзнікнення канструктывізму ў архітэктуры прынцыпы рацыянальнага праектавання распрацоўвалі французскія архітэктары школы мегаламанаў сярэдзіны і другой паловы XVIII стагоддзя: Э.-Л. Буле, Ж. Гандуэн, К.-Н. Леду. Тэарэтыкамі рацыяналізму, якія абагналі свой час, былі італьянец Карла Ладолі і французскі архітэктар і педагог Ж.-Н.-Л. Дзюран. У Расіі асновапаложнікам «рацыянальнай архітэктуры» быў Апалінарый Каэтанівіч Красоўскі.

У сферы архітэктуры ўсе будучыя рацыяналісты прайшлі праз неакласіку высокага мастацкага ўзроўню (школа І. В. Жалтоўскага). Многія рацыяналісты былі нядрэннымі мастакамі і графікамі, прычым самых розных кірункаў — ад стылістыкі «Свету мастацтва» да кубізму.

У 1920-я гады, ва ўмовах бурнай палемікі паміж кансерватыўнымі неакласікамі і наватарамі, рацыяналісты занялі сваю нішу значна раней за канструктывістаў і былі не такімі радыкальнымі, як апошнія.

Так, творчы лідар рацыяналізму М. Ладоўскі не адмаўляў цалкам напрацовак мінулага, як гэта рабілі правадыры канструктывізму. Наадварот, ён заклікаў вывучаць класічную спадчыну і ні ў якой меры не абмяжоўвацца толькі ўтылітарнай функцыяй праектуемага будынка.

Акрамя таго, галоўным пунктам у творчай праграме рацыяналізму было паняцце прасторы. М. Ладоўскі пісаў: *«Архітэктура — мастацтва, якое аперуе прасторай».* Ён адзначаў, што архітэктурна аформленая прастора (будынак) заўсёды асаблівым чынам успрымаецца чалавекам: псіхалагічныя асаблівасці ўспрымання таксама варта ўлічваць пры будаўніцтве.

У 1920 годзе адбылася выстава работ членаў Жыўскульптарха, якую можна назваць першым публічным выступленнем прыхільнікаў авангарда. Праекты Ладоўскага зрабілі яго неверагодна папулярным у творчым асяроддзі.

У 1921—1922 гадах вялася праца па фарміраванні творчай канцэпцыі рацыяналізму.

## М. Ладоўскі — творчы лідар рацыяналізму. Абмайс 
Калі канструктывісты групаваліся вакол братоў Весніных, то ў рацыяналізму абсалютным лідарам быў **Мікалай Аляксандравіч Ладоўскі**. Для выхавання «падрастаючага пакалення» архітэктараў М. Ладоўскі стварыў майстэрню **Абмас** (Аб’яднаныя майстэрні) пры ВХУТЭМАЙСе.

Абмас праіснавалі ўсяго тры гады (1920—1923), аднак менавіта тут былі зроблены першыя крокі па стварэнні наватарскай савецкай архітэктуры. Тут зусім па-іншаму навучалі майстэрству архітэктара. Так, была ўведзена спецыяльная дысцыпліна — «Прастора».

Ладоўскі лічыў, што архітэктар павінен мысліць аб’ёмна — прасторавай кампазіцыяй, эскізаваць не на паперы, а ў аб’ёме і толькі затым пераносіць адпрацаваную кампазіцыю на паперу. Увядзенне макетнага метаду праектавання дапамагала праяўляць фантазію і выпрацоўваць новыя прыёмы і сродкі мастацкай выразнасці.

## АСНОВА — творчая арганізацыя рацыяналістаў 
На мяжы 1922—1923 гг. група аднадумцаў Ладоўскага ўжо склалася ў творчую арганізацыю. Арганізацыя была названа **Асацыяцыяй новых архітэктараў (АСНОВА)** (зарэгістравана 13 ліпеня 1923 года).

Заснавальнікамі арганізацыі з’яўляліся: сам М. Ладоўскі і яго калегі — прафесары М. В. Дакучаеў і У. Ф. Крынскі, студэнты А. Рухлядзеў, В. С. Баліхін і іншыя. У склад АСНОВА ў розны час уваходзілі такія выдатныя дзеячы мастацтва, як Лазар (Эль) Лісіцкі і Канстанцін Мельнікаў. У 1923 годзе старшынёй асацыяцыі з’яўляўся А. Ф. Лялейт.

АСНОВА неаднаразова прадпрымала спробы стварыць свой друкаваны орган. У 1926 годзе пад рэдакцыяй Л. Лісіцкага выйшаў першы і адзіны выпуск «Известия АСНОВА». Аднак з уласнай газетай нічога не атрымалася, і рацыяналісты публікавалі свае артыкулы ў часопісе «Строительство Москвы», у «Красной Ниве» і іншых выданнях.

1923—1926 гг. былі адзначаны палемікай паміж АСНОВА і АСА (аб’яднаннем канструктывістаў). Рацыяналісты вінавацілі сваіх апанентаў у «абмежаванасці».

У 1928 годзе адбываецца раскол АСНОВА. Прычынай паслужылі непераадольныя супярэчнасці паміж Ладоўскім і яго калегам В. Баліхіным, а таксама стварэнне Ладоўскім **Аб’яднання архітэктараў-урбаністаў (АРУ)**.

## Абвінавачанне ў «фармалізме» 
На пачатку 1930-х гадоў творчая атмасфера ў СССР стала больш жорсткай. Цяпер патрабаваўся не пошук новых формаў, а ўслаўленне дзяржавы. На змену авангарду прыйшоў неакласіцызм (гл. Сталінскі ампір).

Рацыяналістаў, як і канструктывістаў, абвінавацілі ў «буржуазным фармалізме». Рацыяналістам таксама прад’явілі абвінавачанне ў захапленні псіхааналізам, які не прызнаваўся ў СССР. М. Ладоўскі памёр у 1941 годзе, хоць ён быў аўтарам папулярнага павільёна метро «Чырвоныя вароты».

## «Рэабілітацыя» рацыяналізму 
Да канца 1950-х імёны архітэктараў-рацыяналістаў перасталі замоўчвацца. Многія іх ідэі ў галіне горадабудаўніцтва былі ўспрыняты архітэктарамі перыяду «Адлігі».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Иконников А. В.* Архитектура Москвы. XX век. — М.: Московский рабочий, 1984. — 226 с.
* *Хан-Магомедов С. О.* Архитектура советского авангарда. В 2-х книгах. — М., Стройиздат, 1996—2001.
* *Хан-Магомедов С. О.* Рационализм — «формализм». — М.: Архитектура-С, 2007. — 496 с. — ISBN 978-5-9647-0127-9.

Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Катэгорыя:Архітэктура савецкага авангарда
Катэгорыя:Канструктывізм
Катэгорыя:Рацыяналізм