Пратэза

**Пратэ́за** ( — пастаноўка спераду), або **прыстаўны гук** — гэта зычны або галосны гук, які з’яўляецца ў пачатку слова ў пэўных фанетычных умовах.

## Тыпы 
Адрозніваюць кансанантную і вакалічную пратэзу:
* *Кансанантная* — узнікненне зычных гукаў перад неўласцівымі мове галоснымі ў пачатку слова. Напрыклад, [в], [γ], [й], якія ўзнікаюць перад пачатковымі націскнымі гукамі [о], [у], [э], [а]: *[в]окны, [в]уда, [γ]эты, [γ]альшанскі, [йо]н, [йа]на*.
* *Вакалічная* — узнікненне галосных гукаў (у беларускай мове [і], [а]) перад складаным для вымаўлення спалучэннем зычных у пачатку слова: *[і]мгла, [і]льну, [а]ржаны*.

## У беларускай мове 
Адрозніваюць прыстаўныя гукі, якія ўзніклі даўно і выяўляюцца толькі шляхам вывучэння гісторыі мовы або параўнання з блізкароднаснымі мовамі (*восем* з *осмь*, *ён* з *онъ*, *Орша* з *Ръша*), і прыстаўныя, якія выяўляюцца шляхам унутрымоўнага аналізу (*возера — азёр*). Апошнія з’яўляюцца адной з найважнейшых асаблівасцей беларускай мовы.

Прыстаўныя зычныя [в], [й], [γ] узнікаюць у пачатку слова або пасля прыставак перад націскнымі галоснымі і ў некаторых выпадках захоўваюцца перад ненаціскнымі: *востры, навобмацак, вугал, вучаніца, гэта, іней ([йі]ней)*.

Прыстаўны [в] узнікае перад націскным [о], пры зыходзе націску ён адпадае: *возера — азёры, вопратка — апратка, навобмацак — абмацаць, восень — асенні*. Але ёсць некалькі выключэнняў. Гэта параўнальна нядаўнія ўтварэнні тыпу *одум, оканне, наогул* і большасць запазычаных слоў (*ордэн, осмій, оргія*, але *воцат, вохра*). У шэрагу выпадкаў гэты прыстаўны захоўваецца і перад [а], якое паходзіць з [о] (*навокал — наваколле, ваколіца; вока — вачэй*). Прыстаўны [в] узнікае таксама перад націскным і ненаціскным [у], калі гэты ненаціскны не з’яўляецца прыставачным, не ўзыходзіць да прыставачнага або не развіўся з [в]; параўнайце: *вугал, завулак, навучэнец*, але *узнікненне* (*у* — прыстаўка), *участак* (*у* развіўся з прыставачнага), *учора* (*у* развіўся з [в]). Перад [у] прыстаўны не знікае са зменай месца націску. Звычайна не бывае прыстаўнога [в] і ў запазычаннях: *універсітэт, унікальны*, але *вустрыца*.

Як прыстаўны звычайна разглядаюць [й] у пачатку слова перад націскным галосным [і]: *[йі]ней, [йі]скра, [йі]хні*, хоць рэканструююцца праславянскія формы з пачатковым **jь*. Калі папярэдняе слова заканчваецца на цвёрды зычны, [й] звычайна знікае, а на месцы [і] гучыць [ы], хоць магчыма і яго захаванне: *пад [ы]неем* і *пад [йі]неем*, *ад [ы]скры* і *ад [йі]скры* і г. д. Прыстаўны [й] развіўся ў займенніках трэцяй асобы *[йо]н, [йа]на, [йа]но, [йа]ны*, відаць, пад уплывам формаў ускосных склонаў. Ён не ўзнікае перад ненаціскным [і], асабліва, калі апошні сам з’яўляецца прыстаўным: *інтарэс, інстытут, ільняны, ірдзець, істужка*.

З’яўленне прыстаўнога [γ] у літаратурнай мове вельмі абмежавана, хоць у паўднёва-заходніх дыялектах ён ужываецца досыць шырока: *гавёс, гуліца, гаўца* і г. д. У літаратурнай мове ён прадстаўлены ў слове *гэты, Ганна, гармата*. Пранікаюць у яе таксама варыянты *востры* і *гостры*, *араць* і *гараць*, *арапнік* і *гарапнік* і г. д.

Прыстаўнымі галоснымі могуць быць [і] і [а]. Яны ўзнікаюць перад спалучэннямі зычных, першымі з якіх з’яўляюцца [р], [л], [л’], [м], [ў], а за імі ідуць шумныя зычныя або [в], [в’]: *ірваць, ірдзець, ілгаць, імгла, аржаны, аўторак* і г. д.

У шэрагу выпадкаў фанетычная якасць прыстаўнога галоснага не мае значэння, у выніку чаго ўзнікаюць фанетычныя дублеты з [і] і [а]. Існуе тэндэнцыя да ўзнікнення дублетаў з [а] у тых выпадках, калі наступным галосным з’яўляецца [а]: *аржаны* і *іржаны*, *амшара* і *імшара*.

У звязнай мове прыстаўныя галосныя ўзнікаюць толькі тады, калі папярэдняе слова заканчваецца на зычны гук: *пёк аржаны хлеб, выгляд ільва*. Калі папярэдняе слова заканчваецца на галосны, то прыстаўныя знікаюць: *пякла ржаны хлеб, гляджу на льва*. Знікаюць яны і пасля прыставак на галосны: *імгла — замглёны, імчацца — памчацца*. У некаторых выпадках прыстаўны галосны ўзнікае і перад іншымі спалучэннямі: *істужка, ігруша*.

Да прыстаўных галосных не маюць адносін варыянты слоў літаратурнай мовы з пачатковым галосным і без яго тыпу *агарод* і *гарод*, *агурок* і *гурок*, *іграць* і *граць*. Не з’яўляецца прыстаўным [а] і ў словах *абаранак* і *абабак*.

## Гл. таксама 
* Метатэза
* Эпентэза

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фанетычныя змены