Беларусы ў Афганскай вайне

У складзе АКСВА ўдзел у Афганскай вайне 1979—1989 гадоў прынялі каля 30 тысяч ураджэнцаў БССР і будучых грамадзян Рэспублікі Беларусь, з якіх больш за 700 загінулі.

## Удзел у канфлікце 
Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў зоне баявых дзеянняў, абапіраючыся на даныя 1999 года *Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў*, склала 28 832 чалавекі. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года *«Афганская вайна (1979—1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»* за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін БрДТУ. На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны).

Па даных БЕЛТА, у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак. У бібліяграфічным даведніку 2019 года *«Афганістан. Памяць і боль»* адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702. Па падліках А. Кузняцовай-Ціманавай за 2023 год, загінула 840 чалавек, уключаючы этнічных беларусаў з іншых савецкіх рэспублік.

Актыўны ўдзел у канфлікце прынялі вайскоўцы Беларускай ваеннай акругі. Найбольш вызначыліся *103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія* і *334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння*, створаны на базе *5-й брыгады*. Ад ВПС у Афганістане змагалія байцы *927-га знішчальнага авіяцыйнага палка*, *206-га штурмавога авіяцыйнага палка*, *50-га асобнага змешанага авіяцыйнага палка*, *181-га*. За дзевяць гадоў вайны баявы вопыт атрымалі экіпажы і падраздзяленні 12 верталётных часцей. Больш за 2500 авіятараў служылі ў ДРА (60 % з’яўляліся верталётчыкамі). Унікальны вопыт атрыманы ў Афганістане падраздзяленнямі *7-й асобнай трубаправоднай брыгады*, якая на працягу некалькіх гадоў ажыццяўляла транспарціроўку ўсіх відаў паліва.

Вопыт вайны паказаў напрамкі развіцця формаў і спосабаў проціборства, шмат у чым прадвызначыў развіццё ваеннай справы ў будучыні, змяніўшы ранейшыя погляды на сутнасць канфліктаў і ўзброенай барацьбы. У наступным ён апынуўся выключна важным і актыўна выкарыстоўваўся ў будаўніцтве і развіцці арміі незалежнай Беларусі. Нават у канцы 2010-х у шэрагу воінскіх часцей, асабліва ў падраздзяленнях ВПС і войск СПА, яшчэ служылі афіцэры, якія ваявалі ў ДРА. Беларусь заключыла з НАТА пагадненне аб чыгуначным транзіце, стаўшы часткай Паўночнай размеркавальнай сеткі, па якой ажыццяўляўся транзіт неваенных грузаў у Афганістан у рамках аперацыі міжнародных сіл садзейнічання і бяспекі. У 2013 годзе было заключана дадатковае пагадненне, якое пашырае ўмовы папярэдніх дамоўленасцяў аб транзіце бранятэхнікі краін НАТА.

Са снежні 2010 па красавік 2011 года на тэрыторыі Афганістана ў складзе кааліцыі ISAF знаходзіўся ўраджэнец Баранавічаў *Андрэй Жук*, які служыў у Французскім замежным легіёне.

У жніўні 2021 года, у сувязі з захопам Кабула талібамі, беларускія дыпламаты арганізавалі эвакуацыю з краіны расійскімі і ўкраінскімі самалётамі 9 суайчыннікаў і асоб з відам на жыхарства ў Беларусі.

## Мастацкая літаратура 
Падзеі 1979—1989 гадоў былі адлюстраваны ў творах беларускіх пісьменнікаў і паэтаў, так, напрыклад, у паэзіі Юрася Свіркі (*«Вяртаюцца нашы сыны»*), Артура Вольскага (*«Суседаў сын вярнуўся»*), Рамана Тармола-Мірскага (*«Балючая балада»*), Мікола Кусянкова (*«Рэквіем»*).

Адным з першых, хто пісаў пра Афганістан, быў Іван Сяргейчык, што больш за дваццаць гадоў аддаў арміі. Прама з «гарачай кропкі» ён даслаў свой аповяд *«Апошні рэйс»* у часопіс «Маладосць». Тут, як і ў вершы Яўгеніі Янішчыц *«Верш, напісаны ў цырульні»*, закладзены пратэст супраць вайны. Святлана Алексіевіч у кнізе *«Цынкавыя хлопчыкі»* і Вячаслаў Дубінка ў вершы *«Капітан запасу»* адлюстравалі цяжар вайны і дэфармацыю маральна-псіхічнага стану чалавека. У першым творы таксама мелася крытыка цынізму і абыякавасці грамадства, якое не прымусіла савецкі ўрад спыніць адпраўку салдат тэрміновай службы ў Афганістан. Раман Івана Шамякіна *«Злая зорка»* адлюстроўвае тое, як чалавек апынуўся закладнікам палітыкі.

Валерый Гайдукевіч адзначаў, што асноўнымі пытаннямі, якія хвалююць ветэранаў, сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі канфлікту, сацыяльная дапамога (на 2020 год у Мінску 100 удзельнікаў канфлікту не былі забяспечаны жыллём), памеры пенсіі (як казаў Гайдукевіч, *«вайскоўцы, якія прыйшлі ў Афганістан са школьнай лавы, не маючы ніводнага дня працоўнага стажу, і атрымалі там раненне, сёння могуць разлічваць толькі на мінімальную пенсію — з нулявым каэфіцыентам»*; такіх у Беларусі налічвалася 300 чалавек), недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу АКСВА з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў-«афганцаў» з боку асобных службовых асоб.

## Памяць 
15 лютага, у дзень вываду савецкіх войск з Афганістана, у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў (зацверджаны прэзідэнцкім указам № 157 ад 1998 года). У краіне праходзяць урачыста-жалобныя і патрыятычныя мерапрыемствы. Ветэраны канфлікту праводзяць сустрэчы, каб успомніць службу і памянуць загінуўшых.

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 712 ад 4 снежня 2001 года 5-й пагранічнай заставе 86-й пагранічнай групы прысвоена імя Героя Савецкага Саюза, удзельніка вайны Івана Барсукова.

Помнікі, мемарыялы і манументы воінам-інтэрнацыяналістам, якія змагаліся і загінулі ў Афганістане, устаноўлены ў шэрагу гарадоў. Сярод іх:

З нагоды гадавін завяршэння канфлікту заснаваны юбілейныя медалі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999.
* *Авторский коллектив.* Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления: Материалы региональной научно-практической конференции, Брест, БрГТУ, 11 февраля 2014 года / Под ред. М. В. Стрельца, Ю. Д. Данилова. — Брест: УО «БрГТУ», 2014.
* *Авторский коллектив.* Армия Белорусского народа. // Минск. — «Беларусь». — 2018 — с. 264.
* *Авторский коллектив.* Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с.

## Спасылкі 
* Официальный сайт Белорусского союза ветеранов войны в Афганистане
* Список павших в Афганской войне по Республике Беларусь
* *Дьяков Дмитрий Александрови*ч. АВИАЦИЯ БЕЛОРУССКОГО ВОЕННОГО ОКРУГА В АФГАНСКОЙ ВОЙНЕ (1980—1989 гг.)  // Военно-исторический журнал. 2 сентября 2011.

Катэгорыя:Войны Беларусі
Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі