Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)

Першая **грамадзянская вайна ў Лівіі**, або **Лівійская рэвалюцыя** — узброены канфлікт 2011 года паміж войскамі ўрада Муамара Кадафі і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «арабскай вясны».

## Прычыны 
У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля.

Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні.

## Пачатак 
Канфлікт пачаўся 15 лютага 2011 года, калі больш за 500 чалавек сабраліся ноччу каля будынка суда горада Бенгазі з мэтай выказаць свой пратэст супраць арэшту юрыста Фатхі Тэрбіля. 18 лютага паўстанцы, зламаўшы супраціў паліцыі, усталявалі кантроль над горадам Аль-Байда. Вулічныя баі мелі месца і ў Бенгазі, дзе мяцежнікі спалілі мясцовую радыёстанцыю, а 20 лютага, пасля таго як пала ваенная база ў цэнтры, горад апынуўся пад поўным кантролем апазіцыі. Па прыкладзе Егіпта ў Лівіі ў ноч на 19 лютага ўлады адключылі інтэрнет.

У першыя два тыдні канфлікт насіў характар ​​народных хваляванняў і акцый пратэсту. Паступова, калі апазіцыянеры займелі вялікую колькасць стралковай зброі на ваенных складах, сутыкнення сталі больш жорсткімі. Да канца сакавіка паўстанцы захапілі ўсходнія раёны краіны. У гэты жа перыяд пачынаецца ваенная інтэрвенцыя блока НАТА. З вясны па жнівень асноўныя баі ішлі ў муніцыпалітэтах Налут, Эль-Джабал-эль-Гарбі, Эль-Вахат (паўночна-заходняя яго частка) і Місурата. У канцы лета паўстанцы актывізавалі сваё наступленне, захапіўшы Трыпалі, Рас-Лануф, Бін-Джавад і аблажылі Сірт. Пад канец верасня яны цалкам ўзялі пад кантроль Сірт, захапілі Бені-Валід і разграмілі канвой Муамара Кадафі. Лівійскі лідар быў забіты разам з сынам Мутазімам. У кастрычніку 2011 года НАТА і мяцежны Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі абвясцілі пра сваю перамогу.

## Храналогія 
15 лютага: у лівійскіх правінцыях пачаліся акцыі пратэсту з патрабаваннем сыходу лідара краіны Муамара Кадафі.

17 лютага: у Бенгазі, другім па велічыні горадзе Лівіі, адбыліся сутыкненні дэманстрантаў з супрацоўнікамі органаў правапарадку («Дзень гневу»).

17 лютага — 20 лютага: першая бітва за Бенгазі. Перамога мяцежнікаў.

18 лютага — 15 мая: бітва за Місурату. Паўстанцаў з вялікімі стратамі ўдалося заняць горад.

24 лютага — 10 сакавіка: першая бітва за Эз-Завію. Лаялісты адбілі горад у паўстанцаў.

27 лютага:
* лівійская апазіцыя паведаміла аб фарміраванні нацыянальнага савета і падрыхтоўцы да выбараў кіраўніка дзяржавы.
* паўстанцы захапілі пасля бою гарады Эз-Завія і Місурата.

1 сакавіка: войскі Кадафі штурмам узялі горад Гар’ян, які незадоўга да гэтага перайшоў пад кантроль рэвалюцыянераў, адціснуўшы апазіцыянераў на захад.

2 сакавіка: падчас сутыкнення ля Марса-эль-Брэга адзін баявы самалёт лаялістаў збіты.

4 сакавіка — 5 сакавіка: першая фаза бітвы за Рас-Лануф. Перамога паўстанцаў.

6 сакавіка: у раёне населенага пункта Бін-Джавад прайшлі сутыкненні паўстанцаў і праўрадавых сіл. Некалькі чалавек загінулі.

6 сакавіка — 12 сакавіка: другая фаза бітвы за Рас-Лануф. Перамога ўрадавай арміі.

13 сакавіка — 15 сакавіка: паспяховая аперацыя ўрадавых сіл пад Марса-эль-Брэгай, якая скончылася пераходам горада да лаялістаў.

16 сакавіка: войскі Кадафі прыступілі да штурму горада Зінтан, накіраваўшы туды 15 танкаў і 40 бронетранспарцёраў, артпадтрымку якім аказвалі сістэмы залпавага агню. Тым не менш, узяць горад яны не змаглі.

17 сакавіка:
* Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, якія ўстрымаліся (Бразілія, Расія, Кітай, Індыя і Германія). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было ваеннай аперацыі супраць Лівіі, але лічыла, што нешта варта рабіць. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся Францыя і Вялікабрытанія, таксама ішла падтрымка ад ЗША і Лівана.
* Большая частка Адждабіі, пасля некалькіх дзён баёў, перашла да ўрадавых сіл.
* Пачатак наступлення ўрадавых сіл на Бенгазі, якое скончылася праз 3 дні паразай лаялістаў.

19 сакавіка: у Лівіі пачалася ваенная інтэрвенцыя супраць урада Кадафі з удзелам узброеных сіл шэрагу дзяржаў: Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Канады і іншых краін НАТА. Першы ўдар нанеслі самалёты французскіх ВПС, якія атакавалі лівійскую ваенную тэхніку ў ваколіцах Бенгазі.

19 — 31 сакавіка: амерыканскай ваенная аперацыя «Odyssey Dawn» супраць урадавых войск. Аперацыя скончылася разгромама сістэм СПА Лівіі.

20 сакавіка: была ўсталявана марская блакада Лівіі.

21 сакавіка: французскі авіяносец прыбыў у зону баявых дзеянняў, палубныя самалёты пачалі здзяйсняць баявыя вылеты. Францыя пашырыла свой кантынгент накіраваўшы дадатковыя 2 самалёты Mirage 2000-5 і 2 Mirage 2000D на ваенную базу ў Італіі.

26 сакавіка:
* пасля амаль тыдня баёў Адждабію захапілі паўстанцы.
* ВПС Францыі нанеслі некалькі паветраных удараў па цэлям у раёне гарадоў Эль-Зінтан і Місурата, знішчыўшы на стаянках па меншай меры 5 лёгкіх штурмавікоў Г-2 Галеб і два ўдарныя верталёты Мі-35.

28 сакавіка: раніцай знішчальнікі Panavia Tornado ВПС Вялікабрытаніі знішчылі два лівійскіх танка і дзве бронемашыны каля Місураты. На працягу раніцы самалёты ВПС Вялікабрытаніі атакавалі склады з узбраеннем каля горада Себха на поўдні Лівіі.

30 сакавіка: самалёты міжнароднай кааліцыі нанеслі ўдар па калоне лівійскіх урадавых войскаў, якія надыходзялі ў напрамку горада Адждабія. Паўстанцы, якія спяшаліся схавацца ад праціўніка ў Адждабіі, убачыўшы наступствы авіяўдару, пачалі святкаваць і страляць у паветра.

31 сакавіка:
* кіраўніцтва ваеннай кампаніяй супраць урада цалкам перайшло да прадстаўнікоў камандавання НАТА.

8 красавіка: самалёты НАТА нанеслі ракетныя ўдары па ваенных арсеналах, якія належаць лаяльным Муамару Кадафі сілам. Бамбардзіроўцы падвергнуліся ваенныя склады, размешчаныя ў 15 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада Зінтан.

9 красавіка: сілы Кадафі падвергнулі масіраванага артабстрэлу горад Адждабія, размешчаны на паўднёвы-захад ад Бенгазі, і пачалі наступленне на яго па ўсіх напрамках.

У ноч на 1 мая: ахвярамі авіяўдараў НАТА сталі самы малодшы з сямі сыноў лівійскага лідара Муамара Кадафі — 29-гадовы Саіф аль-Араб, а таксама трое ўнукаў кіраўніка дзяржавы.

30 мая: Пераходны нацыянальны савет Лівіі праз Facebook абвясціў аб пераўтварэнні паўстанцкіх атрадаў у Нацыянальную вызваленчую армію, назва якой павінна будзе спрыяць росту прафесіяналізму і дысцыплінаванасці ў шэрагах паўстанцаў і будзе насіць пакуль часовы характар.

1 чэрвеня:
* НАТА падоўжыла аперацыю на 90 дзён — да канца верасня.
* Атрадам рэвалюцыянераў удалося ўзяць пад свой кантроль населеныя пункты Каср-эль-Хадж і Шакшук (каля другога знаходзіцца электрастанцыя) у пустыні на поўнач ад горнай грады.

7 чэрвеня: спецпрадстаўнік прэзідэнта РФ Міхаіл Маргелаў наведаў Бенгазі, горад-аплот лівійскіх паўстанцаў. Нягледзячы на ​​тое, што ніякіх канкрэтных дамоўленасцей дасягнута не было, Расія пагадзілася стаць пасярэднікам ва ўнутралівійскім урэгуляванні.

10 ліпеня: праціўнікі лідара Лівіі Муамара Кадафі перакрылі нафтаправод, што забяспечваў нафтай завод у раёне горада Зувара (), з мэтай перашкодзіць забеспячэнню ўрадавых сіл на захадзе краіны.

6 жніўня: рэвалюцыянеры ўзялі штурмам населены пункт Бір-аль-Ганем у 85 км ад Трыпалі.

11 жніўня: развіваючы наступленне пасля ўзяцця Бір-аль-Ганем, рэвалюцыянеры завалодалі мястэчкам Наср і, па словах саміх рэвалюцыянераў, наблізіліся да Эз-Завіі на адлегласць 25 кіламетраў.

13 жніўня: рэвалюцыянеры пасля начнога штурму авалодалі горадам Гар’ян — найбуйнейшым горадам у гарах Нафуса, што знаходзіцца на найважнейшай дарозе з Трыпалі на поўдзень.

13 жніўня — 20 жніўня: другая бітва за Эз-Завію. Перамога паўстанцаў.

14 жніўня: узяты горад Сорман на ўзбярэжжы Міжземнага мора, за 10 км на захад ад Эз-Завіі.

18 жніўня: рэвалюцыянеры здолелі захапіць нафтаперапрацоўчы завод Эз-Завіі.

20 жніўня:
* лівійскія паўстанцы захапілі стратэгічна важны горад на ўсходзе Лівіі Марса-эль-Брэга, у якім размяшчаецца буйны нафтаперапрацоўчы комплекс.
* пачалося наступленне праціўнікаў Кадафі на Джанзур, які знаходзіцца паміж Эз-Завіяй і Трыпалі. Адначасова прадстаўнік Ваеннага савета Місраты Саід Алі Гліван заявіў, што сілы 32-й брыгады Хаміса — самага дзеяздольнага злучэння войскаў Кадафі — былі коштам высокіх страт паўстанцаў (больш за 30 загінулых) выбіты са Злітэна. Таксама было заяўлена аб падрыхтоўцы наступлення на Зувару.

20 жніўня — 28 жніўня: бітва за Трыпалі. Паўстанцы змаглі авалодаць большай часткай горада.

21 жніўня:
* атрады паўстанцаў правялі першую атаку на ўмацаванне ў сталіцы ўрадавых войскаў, а затым захапілі ваенную базу Кадафі ў 27 кіламетрах ад Трыпалі.
* сілы ПНС з Місураты высадзіліся ў порце Трыпалі. Прадстаўнік пераходнага Нацыянальнага Савета Лівіі Абдэль Хафіз Гога заявіў, што «Наступіў час 'Ч' і паўстанцы паднялі паўстанне ў Трыпалі». У прыватнасці, рэвалюцыянеры паднялі паўстанне ва ўсходнім прыгарадзе Трыпалі — Таджуры.
* адбыліся непрацяглыя баі ў Джанзуры.

23 жніўня:
* паўстанцы прарваліся ўнутр умацаванай рэзідэнцыі Кадафі, размешчанай у квартале Баб-аль-Азізію ў Трыпалі, а супраціў з боку падраздзяленняў Кадафі спынены.
* паўстанцы цалкам бяруць Рас-Лануф і Бін-Джавад. 

24 жніўня: лівійскія паўстанцы ўзялі пад свой кантроль ваенную базу, размешчаную на захад ад Трыпалі.

26 жніўня: камандуючы сіламі паўстанцаў у Трыпалі Абдельхакім Бельхадж заявіў аб аб’яднанні ўсіх паўстанцкіх атрадаў пад пачаткам адзінага Ваеннага Савета. Ваенны савет абвясціў аб намеры расфармаваць усе паўстанцкія фарміравання і аб’яднаць іх у дзяржаўныя інстытуты.

У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй *Human Rights Watch*, якая базуецца ў Нью-Ёрку, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства.

Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў.

Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні».

29 мая 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё Ватыкана, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах.

## Выкарыстанне зброі са збедненым уранам 
У ліпені 2018 года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА.

Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі.

## Інфармацыйная вайна 
На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны.

Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал Бі-бі-сі. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя.

Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі.:«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»

## Роля замежных дзяржаў 
### Інтэрвенцыя Заходніх краін 
Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя НАТА, якая пачалася 19 сакавіка. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС.

### Беларусь 
Да пачатку грамадзянскай вайны паміж Мінскам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з Баранавічаў ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя Галоўнага разведвальнага ўпраўлення/Сіл спецыяльных аперацый, у тым ліку былыя байцы 334-га асобнага атрада спецпрызну.

Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях.

Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў і Вячаслаў Качура. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў 2018 годзе.

Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны.

### Зімбабвэ 
У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ.

### Катар 
З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях.

## Гл. таксама 
* Замежныя найміты ў Лівіі
* Інтэрвенцыя ў Лівіі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Maximilian C. Forte, Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa, Baraka Books, Montreal, ISBN 978-1-926824-52-9.

## Спасылкі 
* Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне
* Ю. Снегирев. Война в песочнице
* Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»
* О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник
* Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО Петр Силантьев, 23 июня 2011
* Фоторепортажи о восстании в Ливии
* «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда https://m.kp.by/daily/25664/825870/
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) Ливия: истинные причины войны (видео)
* Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)
* Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)

Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі
Катэгорыя:Палітыка Лівіі
Катэгорыя:2011 год у Лівіі
Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Лівіі