Дзятлава

**Дзя́тлава***, якая датрывала амаль да нашых дзён — так афіцыйна называлася мястэчка у міжваеннай Польшчы. Гэтая форма назвы ад пачатку арыентавана на польскае *dzięcioł* «дзяцел».

Адпачатная балцкая форма гэтай рачной назвы засведчаная ва ўжыванні носьбітамі мясцовай аўтахтоннай літоўскай гаворкі: *Zíetela* (з націскам на першы склад, які ўтварае дыфтонг -*іе*-), «Зецела».

Сярод мясцовых літоўскамоўных жыхароў так называлі само мястэчка, рэчку і зніклае на сёння возера, праз якое рэчка цякла і якое старыя жыхары яшчэ памяталі. На сёння, са знікненнем літоўскамоўнага астраўка пад Дзятлавам, пра старую назву сведчыць толькі мікратапонім (назва выгану каля ракі ля вёскі Засецце) «Пазытэлі» («пад Зецелай»).

Рачная назва *Zietela* ўтварылася з дапамогай пашыральніка *-el-* ад карацейшай назвы возера, якая засведчаная ў старарускім Іпацьеўскім летапісе. У 1253 годзе дасланыя князем Таўцівілам войскі выйшла насустрач войскам галіцкага князя Данілы, якія ішлі ад Пінска, і ад возера «Зъято» гнала іх «праз балоты да ракі Шчары»**.

А. Непакупны адзначае, што суфікс «ела» ўжываецца толькі ў выпадках, калі само возера знаходзіцца ля вытоку або ў рэшычышчы ракі, па назве якой паселішча і атрымала назву. Па цячэнні ракі, што цяпер называецца Дзятлаўка, ніжэй за мястэчка сапраўды яшчэ на картах першай паловы XX ст. пазначанае праточнае возера, выцягнутае з захаду на ўсход (яго ўсходні край упіраўся б у цяперашнюю гарадскую вуліцу Вахоніна).

Назва «Зъято» гэта яцвяжскі гідронім, які аднаўляецца як **Zeitō*. Па-літоўску назва гучала б як *Žieta*, але ў заходнябалцкіх мовах (да якіх належала і яцвяжская) *ž* пераходзіла ў *z*. Пачатковы зычны *Z-* у назве *Zietela* гэта яцвяжскі моўны след. Але ў гэтай літуанізаванай яцвяжскай назве адбыўся пераход яцвяжскага дыфтонга *-еі-* у літоўскае *-іе-. Шэраг версій падае кніга «Памяць» (Дзятлаўскі раён). Паводле версіі У. Данільчыка, айконім *Здзечало* мог утварыцца ад таго ж корня, што і слова «сядло» ці «сяло», бо ва ўсходніх славян гуказлучэнне «дл» перайшло ў адзін гук «л» (мыдла — мыла). Таксама назву *Дзянцёл* паселішча магло атрымаць праз прозвішча або мянушку чалавека, які мог атрымаць мянушку або прозвішча ад свайго прафесійнага занятку — дзяўблення калодаў для пчолаў, начовак, карытаў, чаўноў (дзёўб, як дзяцел). Згодна з «яўрэйскай» версіяй, на розніцу ў вымаўленні назвы (*Здзенцел*, *Здзечаль*, *Здзенцель*, *Здэтэль*, *Зэтэль*, *Зэтэля*, *Зецял*, *Дзенцёл*, *Дзенцёлкі*, *Дзенцел*, *Зецел*, *Здзечало*) маглі паўплываць мясцовыя яўрэі, бо на мове ідыш няма спалучэння «дз» і гэта прывяло да яго замены на «з», і замест «Здзецел» атрымалася «Зецел».*

Каля 1492 года вялікі князь Казімір фундаваў тут будаванне касцёла. У 1498 годзе вялікі князь Аляксандр перадаў *воласць Здзяцел'' гетману вялікаму Канстанціну Астрожскаму ў вечнае карыстанне з правам заснавання мястэчка.

З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 25 снежня 1962 года Дзятлаўскі раён расфарміравалі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Слонімскага, Навагрудскага і Лідскага раёнаў, Дзятлава ўвайшло ў склад Слонімскага раёна. 6 студзеня 1965 года раён аднавілі ў складзе Гродзенскай вобласці.

21 чэрвеня 1990 года Дзятлава атрымала статус горада. 1 снежня 2004 года адбылося афіцыйнае зацверджанне гарадскіх герба і сцяга.

Ździecieł, Rynak. Зьдзецел, Рынак (Lajbovič, 1930).jpg|Рынак
Ździecieł, Rynak, Uniebaŭziaćcia. Зьдзецел, Рынак, Унебаўзяцьця (1900).jpg|Касцёл
Ździecieł, Ździeciełka, Radzivił. Зьдзецел, Зьдзецелка, Радзівіл (1928).jpg|Палац Радзівілаў па частковым руйнаванні расійскімі ўладамі
Ździecieł, Navahradzkaja. Зьдзецел, Наваградзкая (1916).jpg|Вуліца Наваградская
Ździecieł, Słonimskaja. Зьдзецел, Слонімская (1919-39).jpg|Вуліца Слонімская
Ździecieł, Zamkavaja. Зьдзецел, Замкавая (1919-39).jpg|Вуліца Замкавая
Ździecieł, Słonimskaja, Spaskaja. Зьдзецел, Слонімская, Спаская (1915).jpg|Царква
Ździecielskaja synagoga. Зьдзецельская сынагога (1919-39).jpg|Сінагога

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:10000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1689 from:0 till:1000
  bar:1897 from:0 till:3155
  bar:1971 from:0 till:4500
  bar:1993 from:0 till:8700
  bar:1997 from:0 till:8600
  bar:2004 from:0 till:8300
  bar:2009 from:0 till:7800
  bar:2017 from:0 till:7631
  bar:2023 from:0 till:7881
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:

* **XVII стагоддзе**: 1689 год — 1 тыс. чал.
* **XIX стагоддзе**: 1830 год — 564 муж., з іх шляхты 8, духоўнага саслоўя 7, мяшчан-іўдзеяў 444, мяшчан-хрысціян і сялян 102, жабракоў 3; 1893 год — 3&nbsp;233 чал.; 1897 год — 3&nbsp;155 чал.
* **XX стагоддзе**: 1971 год — 4,5 тыс. чал.; 1973 год — 5,3 тыс. чал.; 1991 — 8,1 тыс. чал.; 1993 год — 8,7 тыс. чал.; 1997 год — 8,6 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2004 год — 8,3 тыс. чал.; 2006 год — 8,2 тыс. чал.; 2009 год — 7,8 тыс. чал.; 2015 год — 7&nbsp;764 чал.; 2016 год — 7&nbsp;706 чал.; 2017 год — 7&nbsp;631 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Празуюць АСП «Дзятлаўскі вінна-гарэлкавы завод», ААТ «Дзятлаўскі сыраробны завод», ДП «Дзятлаўская сельгастэхніка», ПУП «Дзятлаўскі каапнарыхтпрам» Дзятлаўскага раённага спажывецкага таварыства. Гасцініцы «Ліпічанка», «Дзядзя Ваня».

## Культура 
Дзейнічаюць Дзятлаўскі гісторыка-краязнаўчы музей, дом культуры, кінатэатр, 2 бібліятэкі. Выдаецца раённая газета «Перамога».

## Адукацыя 
У горадзе працуюць 3 сярэднія школы і школа-інтэрнат.

## Медыцына 
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе гарадская бальніца.

## Славутасці 
* Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стагоддзяў; фрагменты)
* Дзятлаўскі касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1624—1646)
* Спаса-Праабражэнская царква (пач. XX ст.)
* Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай (2017)
* Сядзіба Радзівілаў (XVIII ст.)
* Сядзіба Жыбартоўшчына (пач. XIX ст.)
* Сінагога (кан. XIX ст.)
* Могілкі іўдзейскія
* Капліца (1813)

### Страчаная спадчына 
* Царква могілкавая (XIX ст.)

Дятлово костёл 3.jpg| Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Дзятлава. Спаса-Праабражэнская царква.jpg|Спаса-Праабражэнская царква
Будынак былога палацу.jpg|Палац Радзівілаў
Брацкая магiла 02.JPG|Брацкая магіла
Дзятлава. Краявіды (02).jpg|Капліца-надмагілле на могілках
Дзятлава._Краявіды_(06).jpg|Сядзібны дом Дамейкаў у Жыбартоўшчыне
Собор новомучеников и исповедников Церкви Русской (храм Дятлово).jpg|Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай
Ździecieł, Rynak (6.06.2010).jpg|На былой гандлёвай плошчы

## Вядомыя асобы 
* Ілья Міхайлавіч Глазкоў (1922—1996) — сакратар Дзятлаўскага падпольнага райкама камсамола, ганаровы грамадзянін Дзятлава.
* Міхаіл Сяргеевіч Орда (нар. 1966) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч.
* Мікалай Фаўстын Радзівіл (1688—1746) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
* Удальрык Крыштаф Радзівіл (1712—1770) — генерал-лейтэнант войска Вялікага Княства Літоўскага, паэт, перакладчык.
* Феафан (Семяняка) (1879—1937) — беларускі праваслаўны дзеяч, архіепіскап Мінскі і Беларускі (1930—1935).
* Валянціна Міхайлаўна Лузіна (нар. 1952) — беларускі палітык.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Ганцэр К. Савецкія дыскурсы. Дзятлава, краязнаўчы музей у беларускай правінцыі // «ARCHE Пачатак» № 2, 2013. С. 69—84. https://www.academia.edu/20626401/Савецкія_дыскурсы_дзятлава_краязнау_чы_музэи_у_беларускаи_правінцыі
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыйна-забаўляльны партал горада Дзятлава 
* Інфармацыйны партал горада Дзятлава
* 
* 


Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства