open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Готфрыд фон Гогенлоэ

**Готфрыд фон Гогенлоэ (Хоэнлоэ)** (, каля 1265 года — 5 лістапада 1309 года, Бад-Мергентхайм) — чатырнаццаты вялікі магістр Тэўтонскага ордэна. Сын Крафта фон Гогенлоэ і Вілеборгі фон Вертхайм. Сярод яго продкаў быў вялікі магістр Генрых фон Гогенлоэ, які даводзіўся братам яго дзеду.

Гогенлоэ стаў членам ордэна ў 1279 годзе. У 1290 годзе быў прызначаны комтурам Франконіі. У 1294 годзе стаў ландмайстрам (магістрам) ордэна ў Германіі. 3 мая 1297 года на капітуле ў Венецыі Гогенлоэ быў выбраны вялікім магістрам ордэна. Неўзабаве ён быў уцягнуты ў канфлікт паміж ордэнам і біскупам Рыгі. Страта ўладанняў ордэна ў Венецыі і Неапалі ў 1303 годзе, а таксама няўвага да просьбаў рыцараў з Лівоніі і Прусіі, прывялі да паслаблення яго пазіцый. 18 кастрычніка 1303 года па рашэнні капітула ў Мемелі ён быў вымушаны сысці ў адстаўку. Ён атрымаў у кіраванне балей у Франконіі. Адстаўка Гогенлоэ не была прызнана некаторымі членамі ордэна, якія лічылі яго вялікім магістрам аж да яго смерці ў 1309 годзе. Ён быў пахаваны ў Марбургу.

Катэгорыя:Рыцары Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:Вялікія магістры тэўтонскія
Катэгорыя:Гогенлоэ
Польска-тэўтонскія войны

Ваенныя канфлікты, якія мелі месца паміж Каралеўства Польскім (часам з саюзнікамі) і Тэўтонскім ордэнам:
* Польска-тэўтонская вайна 1308—1309, падчас якой адбыўся захоп Данцыга Тэўтонскім ордэнам.
* Польска-тэўтонская вайна 1326—1332, якая завяршылася Калішскім мірам.
* Польска-літоўска-тэўтонская вайна 1409—1411, таксама вядомая як Вялікая вайна, падчас якой адбылася Грунвальдская бітва. Скончана першым Торунскім мірам.
* Польска-літоўска-тэўтонская вайна 1414, таксама вядомая як Галодная вайна.
* Польска-літоўска-малдаўска-тэўтонская вайна 1422, таксама вядомая як Голубская вайна, якую завяршыў Мельнскі мір.
* Польска-тэўтонская вайна 1431—1435, якая завяршылася Брэст-Куяўскім мірам.
* Польска-тэўтонская вайна 1454—1466, таксама вядомая як Трынаццацігадовая вайна, якая завяршылася другім Торунскім мірам.
* Польска-тэўтонская вайна 1467—1479, таксама вядомая як Вайна святароў.
* Польска-тэўтонская вайна 1519—1521, якая афіцыйна завяршылася Кракаўскім мірам (1525).
Ноймарк (Брандэнбург)

**Но́ймарк** ( — **Новая марка, Новая мархія**) — гістарычная вобласць на тэрыторыі сучаснай Польшчы, правінцыя Брандэнбургскай маркі. Назва меркавана звязана з назвамі іншых правінцый Брандэнбургскай маркі Альтмарка (Старой маркай, Старой мархіяй, цяпер у федэральнай зямлі Саксонія-Анхальт) і Мітэльмарк (Сярэдняя марка, Старая мархія).

Тэрыторыя абмяжоўваецца на поўдні гарызантальнай лініяй рэк Варты і Ноцеча, на захадзе ракой Одэр да горада , на ўсходзе па берагах ракі Дравы, на поўначы клінам выдаецца ў сярэдняе Памор'е, ахопліваючы свідвінскія землі ў Заходнепаморскім ваяводстве.

Катэгорыя:Геаграфія Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Прусіі
Катэгорыя:Гісторыя Брандэнбурга
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Германіі
Энцыкліка

**Энцы́кліка** (ад , ад  — акруговы) — асноўны папскі дакумент па тых ці іншых найважнейшых сацыяльна-палітычных, рэлігійных і маральных пытаннях, адрасаваны вернікам або біскупам ці архібіскупам асобнай краіны, і другі па важнасці пасля апостальскай канстытуцыі.

Энцыкліка пішацца звычайна на латыні, часам на сучасных мовах, і завецца па двух ці трох першых словах тэксту. Над загалоўкам звычайна пішуцца тыя, каму дакумент адрасаваны (напр. «ad patriarchas, primates, archiepiscopos, episcopos aliosque locorum ordinarios» у энцыкліцы «Pascendi dominici gregis», у канцы — традыцыйнае пазначэнне даты, напр. «datum Romæ, apud Sanctum Petrum, die VIII Septembris MCMVII, Pontificatus Nostri anno quinto», там жа).

У Англіканскай Царкве энцыклікамі завуцца дакументы прымасаў, прычым некаторыя энцыклікі, як каталіцкія, так і англіканскія, могуць мець форму бул, напр. выдадзеная архібіскупам Кентэрберыйскім і архібіскупам Ёркскім «Apostolicæ Curæ», названая таксама «Sæpius officio», а напр. дакумент «Longinqua oceani» ад 5 студзеня 1895, адрасаваны Львом XIII архібіскупам і біскупам ЗША, энцыклікай не лічыцца, хоць адказвае яе форме.

У Праваслаўнай Царкве з энцыклікамі звярталіся епіскапы Александрыі, Антыёхіі і Канстанцінопаля, напрыклад, Афанасій Вялікі, а пазней патрыярхі. Яны адрасуюцца мясцовым епіскапам або ўсёй Праваслаўнай Царкве. У Рускай праваслаўнай царкве энцыклікі завуць акруговымі пасланнямі.

## Энцыклікі апошніх пантыфікатаў 
* Блажэнны Ян Павел II
** Redemptor Hominis (1979)
** Dives in Misericordia (1980)
** Laborem Exercens (1981)
** Slavorum Apostoli (1985)
** Dominum et Vivificantem (1986)
** Redemptoris Mater (1987)
** Sollicitudo Rei Socialis (1987)
** Redemptoris Missio (1990)
** Centesimus Annus (1991)
** Veritatis Splendor (1993)
** Evangelium Vitae (1995)
** Ut Unum Sint (1995)
** Fides et Ratio (1998)
** Ecclesia de Eucharistia (2003)
* Папа на спачынку Бенедыкт XVI
** Deus Caritas Est (2005)
** Spe Salvi (2007)
** Caritas in Veritate (2009)
* Францыск
** Lumen Fidei (2013)

## Літаратура 
*
Дзень Святога Патрыка

(Аргенціна).]]
**Дзень Свято́га Па́трыка** () — культурнае і рэлігійнае свята, якое адзначаецца 17 сакавіка. Названае ў гонар Святога Патрыка (каля 385—461), заступніка Ірландыі.

Дзень святога Патрыка стаў афіцыйна адзначацца царквой на пачатку XVII стагоддзя. Яго святкуюць у каталіцкай, англіканскай, праваслаўнай і лютэранскай цэрквах. Акрамя згадкі пра самога Патрыка, у гэты дзень таксама адзначаецца прыход хрысціянства ў Ірландыю, а таксама культура ірландцаў у цэлым. Звычайна ў гэты дзень праводзяцца парады, фестывалі, кейлі, іх удзельнікі носяць зялёную вопратку альбо трыліснікі.

У Ірландыі, Паўночнай Ірландыі, Ньюфаўндлендзе і Лабрадоры, а таксама ў Мантсераце гэты дзень з’яўляецца афіцыйным святам.

## Св. Святкаванне дня Патрыка ў Ірландыі

Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (3).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patrick's Day (7).jpg
Saint Patrick's Day (8).jpg
Saint Patrick's Day (9).jpg
Saint Patrick's Day (10).jpg
Saint Patrick's Day (11).jpg
Saint Patrick's Day (12).jpg
Saint Patrick's Day (13).jpg
Saint Patrick's Day (14).jpg
Saint Patrick's Day (15).jpg

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 
* Гісторыя свята  
* Дзень святога Патрыка на канале «History»

Катэгорыя:Святы паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Катэгорыя:Святы 17 сакавіка
Катэгорыя:Святы Ірландыі
Promptuarii Iconum Insigniorum

**Promptuarii Iconum Insigniorum** (цалкам — *Promptuarii iconum insigniorum à seculo hominum, subiectis eorum vitis, per compendium ex probatissimis autoribus desumptis*) — зборнік гравюр, выдадзены Гіёмам Руе ў Ліёне ў 1553 годзе.

Кніга ўтрымлівае каля 950 партрэтаў гістарычных асоб, выкананых метадам ксілаграфіі ў форме медаляў; сярод іх — персанажы Бібліі, антычнай і сярэднявечнай гісторыі, пачынаючы з Адама і Евы. У прадмове Руе з хвалой адклікаўся пра сваю кнігу і адзначыў, што ўпрыгожыў сваю латынь грэчаскімі выразамі, хай і не заўсёды граматычна дакладнымі. У 1581 годзе ён перавыдаў кнігу на французскай мове пад назвай «Promptuaire des médailles des plus renommées personnes qui ont esté depuis le commencement du monde: avec brieve description de leurs vies & faicts, recueillie des bons auteurs».

Джуліян Шарман піша ў кнізе «Бібліятэка Марыі, каралевы шатландскай», што Promptuarii «не ўяўляе вялікай нумізматычнай цікавасці», але прызнае, што зборнік лічыцца «адным з цудаў ранняй ксілаграфіі».

## Спасылкі 
* 
* Фатаграфія развароту кнігі 

Катэгорыя:Літаратура на лацінскай мове
Катэгорыя:Творы 1553 года
Баэмунд IV (князь Антыёхіі)

**Баэмунд IV** (; каля 1172 — сакавік ) — князь Антыёхіі (1201—1205, 1208—1216, 1219 — сакавік 1233), граф Трыпалі (1187 — сакавік 1233). Сын Баэмунда III і ад першага шлюбу.

## Біяграфія 
Пасля смерці Баэмунда III у 1201 годзе правы на прастол Антыёхіі сталі аспрэчваць яго сын Баэмунд (граф Трыпалі) і ўнук Раймунд Рупен (які па маці, армянскай прынцэсе Алісе, даводзіўся ўнукам цару Кілікіі Лявону II). У 1207 годзе Баэмунд IV нарэшце быў абвешчаны князем Антыёхіі пад імем Баэмунда IV і кіраваў княствам да сваёй смерці ў 1233 годзе (з перапынкамі ў 1205—1208 і ў 1216—1219 гадах, калі ўлада знаходзілася ў руках Раймунда Рупена).

## Сям'я 
### Шлюбы і дзеці 
У 1190-я гады першы раз ажаніўся з Плэсанс дэ Жыльбер (?—1217). Ад гэтага шлюбу:
* Раймунд дэ Пуацье, бальі Антыёхіі (1195—1213; забіты ў Тартусе)
* Баэмунд V (?—1252), спадчынік бацькі
* Філіп Антыяхійскі (?—1226), цар Кілікійскай Арменіі ў 1222—1224 гадах
* Генрых Антыяхійскі (паміж 1198 і 1217—1276), бацька караля Гуга III Кіпрскага і Іерусалімскага
* Марыя дэ Пуацье.

Другой жонкай Баэмунда IV у студзені 1218 года стала Мелісенда дэ Лузіньян (каля 1200 — ?; дачка Амары II Іерусалімскага), ад якой нарадзіліся дочкі:
* Аргуэліса дэ Пуацье
* Эльвіса дэ Пуацье
* Марыя дэ Пуацье (?—1307), у 1269—1277 гады прэтэндавала на прастол Іерусалімскага каралеўства.

## Спасылкі 
* Баэмунд IV (князь Антыёхіі)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1170-я гады
Катэгорыя:Князі антыяхійскія
Катэгорыя:Графы Трыпалі
Магнус I Добры

**Магнус I Высакародны**, або **Добры** (;  — ) — кароль Нарвегіі і Даніі, сын Олафа Святога і Альвхільд.

У 1028 годзе яго бацька Олаф Святы быў вымушаны бегчы ў Ноўгарад да Яраслава Мудрага. Бег ён туды разам з малалетнім Магнусам, пакінуўшы ў Швецыі яго маці Астрыд. У Ноўгарадзе зводная сястра маці Магнуса і жонка Яраслава — Інгегерда настаяла, каб Магнус застаўся ў Яраслава пасля вяртання Олафа Святога ў Нарвегію ў 1030 годзе, дзе ён у гэтым жа годзе і загінуў у бітве за вяртанне нарвежскага трона.

Пасля смерці бацькі малалетні Магнус быў усыноўлены Яраславам Мудрым і выхоўваўся ў яго сям’і.
Пражываў галоўным чынам у Ноўгарадзе.

а з Магнусам]]
Пасля смерці Кнуда Вялікага нарвежская знаць, незадаволеная кіраваннем сына Кнуда Свена, пры падтрымцы Яраслава абвясціла Магнуса каралём. Пасля смерці Хардэкнуда ён, паводле дамоўленасці, атрымаў у спадчыну і дацкую карону. Гэта права аспрэчвалася Свенам Эстрыдсенам, пляменнікам Кнуда Вялікага (сынам яго сястры Эстрыд і ярла Ульфа). У 1042 годзе Магнус вымушаны быў даць Свену тытул ярла Даніі, і прызначыць сваім намеснікам. У Нарвегіі на яго карону таксама быў прэтэндэнт — брат бацькі ад адной маці Харальд Хардрада, які вярнуўся ў 1045 годзе з Візантыі, дзе ён служыў у варажскай гвардыі. У выніку барацьбы ён з 1046 годзе стаў суправіцелем Магнуса.
thumb|250px|Бітва на Люрскаў Хедэ

У 1043 годзе Свен Эстрыдсен прыняў тытул конунга Даніі і адклаўся ад Магнуса. Нарвежская армія Магнуса захапіла Данію, Свен бег. У тым жа 1043 годзе Магнус захапіў легендарны Ёмсбарг, а ўвосень у саюзе са сваім шваграм герцагам Саксоніі Ардульфам ушчэнт разграміў войска вендаў-язычнікаў у бітве на Люрскаў Хедэ. На працягу 1043—1046 гадоў Магнус тройчы перамагаў Свена Эстрыдсена ў марскіх бітвах: каля астравоў Рэ (1043) і Арас (1043), а таксама каля мыса Хельганес (1045). Свену прыйшлося хавацца ў Швецыі. У 1047 годзе Магнус памёр (магчыма ад падзення з каня). Сцвярджаецца, што ён сам перад смерцю абвясціў сваімі спадчыннікамі ў Даніі — Свена, а ў Нарвегіі — Харальда. Цела Магнуса было перавезена ў Нарвегію і пахавана ў саборы Тронхейма.

Пра паходжанне мянушкі існуе дзве версіі. Паводле Сноры Стурлусана, спачатку Магнус
быў жорсткім і грозным каралём, які помсціў за выгнанне свайго бацькі, асабліва нарвежскай арыстакратыі, але затым скальд Сігват так моцна падзейнічаў на Магнуса сваёй прамовай, што з тырана ён ператварыўся ў мяккага і добрага цара.  Паводле іншай версіі, сваю мянушку ён атрымаў пасля бліскучай перамогі над вендамі, якія ўварваліся ў 1043 на Ютландыю. 

## Літаратура 
* *Джонс Г.* Викинги. Потомки Одина и Тора. / Пер. с англ. З. Ю. Метлицкой. — : Центрполиграф, 2004. — 445 с.
* *Рыжов К. В.* Все монархи мира. Западная Европа. — : «Вече», 2001. — 560 с.
* *Гуревич А. Я.* Викинги. — —: Университетская книга, 1999.

## Спасылкі 
* *Адам Брэменскі*. Дзеянні архібіскупаў Гамбургскай царквы
* *Сноры Стурлусан*. Круг Зямны

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Балетмайстар

. «Балемайстар Жуль П'еро» 1875|250px]]
**Балетмайстар** () — аўтар і пастаноўшчык балетаў, танцаў, харэаграфічных нумароў, танцавальных сцэн ў оперы і аперэце. Балетмайстар ставіць харэаграфічныя сцэны, танцы, стварае такую сістэму рухаў, якая найбольш выразна раскрывае на сцэне мастацкія вобразы і ідэю спектакля.

## Літаратура 
* Walter Salmen: Der Tanzmeister. Geschichte und Profile eines Berufes vom 14. bis zum 19. Jahrhundert, Hildesheim: Olms 1997. ISBN 978-3-487-10440-9

Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Тэатр
Балдахін

**Балдахін** ( — «шаўковая тканіна з Багдада») — урачысты навес над тронам, парадным ложкам, царкоўным алтаром; першапачаткова з тканіны, пазней таксама з каменя, драўніны, металу.

З’явіліся балдахіны на старажытным Усходзе, на асірыйска-вавілонскіх і старажытнаегіпецкіх барэльефах захаваліся выявы, на якіх над царом насілі вялікі парасон, які абараняў яго ад дажджу і спёкі.

У традыцыйным мастацтве Кітая сімвалізуе «шчаслівы лёс», заступніцтва. У многіх культурах балдахін — знак улады. У XII стагоддзі ў заходне-еўрапейскім раманскім, а затым і ў гатычным мастацтве пад уплывам арабскага Усходу з’яўляюцца каменныя балдахіны.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Інтэр’ер
Катэгорыя:Тэкстыль
Балістыка

**Балістыка** — навука аб руху артылерыйскіх снарадаў, куль, мін, авіябомб, рэактыўных снарадаў, гарпуноў і г.д. Балістыка — ваенна-тэхнічная навука, якая засноўваецца на комплексе фізіка-матэматычных дысцыплін. Адрозніваюць ўнутраную і знешнюю балістыку.

Балістыка ўзнікла ў 16 ст. Першымі працамі па балістыцы з'яўляюцца кнігі італьянца Н. Тарталья «Новая навука» (1537) і «Пытанні і адкрыцці, якія адносяцца да артылерыйскай стральбы» (1546). У 17 ст. фундаментальныя прынцыпы знешняй былістыкі былі ўсталяваныя Г. Галілеем, якія распрацавалі парабалічную тэорыю руху снарадаў, італьянцам Э. Тарычэлі і французам М. Мерсенам, які прапанаваў назваць навуку пра рух снарадаў балістыкай (1644). І. Ньютан правёў першыя даследаванні пра руху снарада з улікам супраціву паветра — «Матэматычныя пачаткі натуральнай філасофіі» (1687). У 17-18 стст. даследаваннем руху снарадаў займаліся: Х.Гюйгенс, П.Варын'ён, Д.Бернулі, Б.Робінс.
## Літаратура 
* Beat Kneubuehl: Geschosse. Band 1: Ballistik, Treffsicherheit, Wirkungsweise. 2. Auflage. Motorbuch Verlag, Stuttgart 1998, ISBN 3-7276-7119-X.
* Beat Kneubuehl: Geschosse. Band 2: Ballistik, Wirksamkeit, Messtechnik. Motorbuch Verlag u. a., Stuttgart u. a. 2004, ISBN 3-613-30501-1.
Ківорый

[thumb|170px|Бронзавы [ківорый сабора Святога Пятра|ківорый працы Берніні ў саборы Св. Пятра.]]
**Ківо́рый** (, ) — навес над прастолам (алтаром), які падтрымліваецца калонамі.

З'яўляецца ў IV—VI стагоддзях. Ківорый — спачатку — пасудзіна для піцця, у хрысціянскіх храмах — даразахавальніца, якая знаходзіцца пад алтарным покрывам. З часам ківорыем сталі называць алтарнае покрыва, якое падтрымліваецца калонамі і багата ўпрыгожана.

У плане часцей за ўсё ўяўляе сабой квадрат, складаецца з чатырох арак, якія абапіраюцца на чатыры калоны. Да ківорыя мацаваліся дзверы або фіранкі, якія закрывалі прастол у прамежках паміж службамі. Ківорыі мелі форму купала, вежачкі, эдыкулы, драпіровак, у завяршэнні меў скульптуру, султан (плюмаж), вастрыё, па баках афармляўся ламбрэкенам (зубчасты дэкаратыўны элемент, аздоблены пазументам, кутасамі) і інш.

Існавалі таксама ківорыі над амбонам, купеллю для хрышчэння і г.д. У іканапісе выява ківорыя сімвалізуе алтар.

Асабліва часта такая надбудова над алтаром сустракаецца ў цэрквах Італіі. Ужо ў раннехрысціянскіх базіліках яго прызначэннем было вылучыць і ахоўваць алтар, які стаяў на магіле мучанікаў. Тут таксама захоўваўся паміж набажэнствамі і асвячоны хлеб.

З Сярэднявечча разам з назвай *ківорый* часта ўжываецца назва *балдахін*, якая, аднак мае іншага сэнс.

## Спасылкі 
* СЛОЎНІК ДОЙЛІДА 

Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Іканапіс
Катэгорыя:Царкоўнае начынне
Ківорый сабора Святога Пятра

[thumb|170px|Бронзавы ківорый працы [Берніні ў саборы Св. Пятра.]]

**Ківорый сабора Святога Пятра** — велічэзны бронзавы балдахін галоўнага прастола базілікі Св. Пятра ў Рыме, размешчаны над магілай апостала Пятра.

Ківорый сабора Святога Пятра быў адліты ў XVII стагоддзі пры Папе Урбане VIII архітэктарам Берніні з бронзавых разетак, якія ўпрыгожвалі некалі кесоны Пантэона. Ён складаецца з чатырох вітых калон, якія падтрымліваюць вельмі мудрагелісты верх, увянчаны чатырма выгнутымі рэбрамі, якія сыходзіцца пад яблыкам крыжа.

## Літаратура 
* Touring Club Italiano, L'Italia. Roma, (guide rosse), Milano 2004

## Спасылкі 
Катэгорыя:Скульптуры Ларэнца Берніні
Катэгорыя:Творы 1634 года
Катэгорыя:Сабор Святога Пятра
Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры
Шарль Балі

**Шарль Балі** (; ,  — , ) — французскі лінгвіст жэнеўскай школы.

Вучань і паслядоўнік Ф. дэ Сасюра. Спецыяліст па агульнай і французскай лексікалогіі і стылістыцы. Займаўся таксама агульнай тэорыяй мовы («Агульная лінгвістыка і пытанні французскай мовы», 1932). У працах Балі падкрэсліваецца роля экспрэсіўных элементаў у мове. Ён быў першым, хто ўзняў пытанне аб транспазіцыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Die kleine Enzyklopädie, Encyclios-Verlag, Zürich, 1950, Band 1, Seite 123

Катэгорыя:Мовазнаўцы Швейцарыі
Катэгорыя:Антыказнаўцы Швейцарыі
Катэгорыя:Раманісты
Катэгорыя:Германісты
Катэгорыя:Гісторыкі мовы
Катэгорыя:Семасіёлагі
Катэгорыя:Сінтаксісты
Катэгорыя:Структуралісты
Катэгорыя:Нарадзіліся 4 лютага
Катэгорыя:Стылісты (лінгвісты)
Балістычная ракета

**Балістычная ракета** — разнавіднасць ракетнай зброі. Большую частку палёту здзяйсняе па балістычнай траекторыі, гэта значыць знаходзіцца ў некіраваным руху.

Патрэбная хуткасць і кірунак палёту паведамляюцца балістычнай ракеце на актыўным участку палёту сістэмай кіравання палётам ракеты. Пасля адключэння рухавіка рэшту шляху баявая частка, якая з’яўляецца карыснай нагрузкай ракеты, рухаецца па балістычнай траекторыі. Балістычныя ракеты могуць быць шматступеннымі, у гэтым выпадку пасля дасягнення зададзенай хуткасці адпрацаваныя ступені адкідаюцца. Такая схема дазваляе паменшыць бягучую вагу ракеты, тым самым дазваляе павялічыць яе хуткасць.

Балістычныя ракеты могуць запускацца з разнастайных пускавых установак: стацыянарных — шахтавых або адкрытых, мабільных — на базе колавага або гусенічнага шасі, самалётаў, караблёў і падводных лодак.

Балістычныя ракеты дзеляцца на стратэгічныя і тактычныя.

## Гл. таксама 
* Балістычныя ракеты падводных лодак
* Ядзерная трыяда
* Крылатая ракета

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракетная зброя
Катэгорыя:Балістычныя ракеты
Карл III (кароль Аквітаніі)

'*Карл III *Дзіцё*** (, каля 847/848,  — , Бюзансэ, Эндр, Францыя) — кароль Аквітаніі, сын караля Францыі Карла II Лысага і Ірментруды Арлеанскай.

## Біяграфія 
Карл быў другім сынам караля Францыі Карла II Лысага, малодшым братам Людовіка Заікі. 15 кастрычніка 855 года Карл Лысы прызначыў свайго малалетняга сына Карла каралём Аквітаніі, апекуном якога стаў граф Пуацье і герцаг Аквітаніі Рамнульф I. Карл Дзіцё быў каранаваны ў Ліможы. Але ў адрозненне ад папярэдніх каралёў рэальнай улады Карл Дзіцё не меў. Аквітанія знаходзілася ў падначаленні караля Францыі. У каралеўстве адсутнічала канцылярыя, усе прызначэнні рабіў Карл Лысы. Кіраванне каралеўствам знаходзілася ў руках савета, які ўзначальваў герцаг Рамнульф I.

У 862 годзе Карл Дзіцё паспрабаваў здабыць некаторую незалежнасць ад бацькі. Ён ажаніўся без дазволу караля заходніх франкаў з удавой графа Буржа Гумберта II, і па парадзе сваіх найбліжэйшых саветнікаў, графаў Эцьена і Акфрэда, запатрабаваў ад бацькі падаць яму ўсю паўнату ўлады ў Аквітаніі. Карл Лысы расцаніў гэта як мяцеж. У 863 годзе ён уварваўся ў Аквітанію, захапіў сына ў палон і пасадзіў пад варту ў Камп’ене. Жонка Карла Дзіцё была выдалена ад двара. Але да 865 годзе Карл Лысы зноў ізноў вярнуў сына ў Аквітанію.

У 864 годзе Карл Дзіцё выпадкова атрымаў на паляванні моцны ўдар мячом па галаве, пасля чаго пачаў пакутаваць ад эпілепсіі. Ён памёр бяздзетным у Бюзансэ 29 верасня 866 года. Малодшы брат Карла, Карламан, і архібіскуп Вульфад пахавалі яго цела ў Буржы ў царкве Св. Сульпіцыя.

## Шлюб 
Жонка: (з 862 года) **Ансгарда*' (?), удава Гумберта, графа Буржа

## Бібліяграфія 
* Callahan, Daniel F. «Eleanor of Aquitaine, the Coronation Rite of the Dukes of Aquitaine and the Cult of Saint Martial of Limoges» (pp.&nbsp;29–36). The World of Eleanor of Aquitaine: Literature and Society in Southern France between the Eleventh and Twelfth Centuries, edd. Marcus Bull and Catherine Léglu. Woodbridge: Boydell Press, 2005. ISBN 1-84383-114-7.
* McKitterick, Rosamond, The Frankish Kingdoms under the Carolingians

## Спасылкі 
* genealogie-mittelalter.de mit dem Artikel aus dem Lexikon des Mittelalters
* Сайт Foundation for Medieval: каралі Аквітаніі

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Каралі аквітанскія
Катэгорыя:Каралінгі
Č

**Č, č** — літара лацінскага алфавіта, утвораная ад літары C з дапамогай дыякрытычнага знаку гачак. Звычайна пазначае гук, аналагічны кірылічнаму **Ч**. Характэрная перш за ўсё для славянскіх моў (чэшскай, славацкай, горна- і ніжнелуцкай, харвацкай, славенскай, баснійскай, лацінскіх варыянтаў беларускае, сербскае і македонскае моў), балцкіх (літоўскай і латышскай), саамскіх моў; таксама ўжываецца пры транслітарацыі кірылічных тэкстаў з беларускай, рускай і украінскай моў. У гэтых алфавітах з'яўляецца чацвёртай літарай.

## Гісторыя 
Створаная Янам Гусам для чэшскай мовы замест ранейшага спалучэння літар Cz. У 1830 харвацкі лінгвіст і палітычны дзеяч Людэвіт Гай адаптаваў яе да харвацкай мовы, адкуль яна з часам была запазычана ў славенскую, баснійскую, сербскую і македонскую мовы. У 1906 Вацлаў Іваноўскі ўвёў яе ў беларускі лацінскі алфавіт.

## Гл. таксама 
* Дыякрытычны знак
* Гачак

C
Ханс Бальдунг

**Ханс Бальдунг** (, мянушка *Грын* ; 1480, 1484 ці 1485, Швебіш-Гмюнд — , ) — адзін з выбітных мастакоў так званай Верхнегерманскай школы, вядомы як жывапісец, гравёр і малявальшчык. Лічыцца самым таленавітым вучнем Дзюрэра.
## Біяграфія 
Родам з гуманістычна адукаванай сям'і юрыста. Неўзабаве пасля нараджэння Ханса сям'я пераехала ў Страсбург. У 1503 годзе Бальдунг ужо знаходзіцца ў майстэрні Дзюрэра ў Нюрнбергу, дзе застаецца да 1507 года, Бальдунг разам з Кульмбахам і Шэйфеленам робіць самастойна ілюстрацыі, зарабляючы на жыццё. 
Бальдунг адным з першых сярод жывапісцаў адкрыта далучыўся да Рэфармацыі.

Працаваў у Брэйсгау, Швейцарыі і Эльзасе. Пасяліўшыся з 1538 ў Страсбургу, быў прыдворным мастаком пры двары біскупа.

Самымі выбітнымі з яго прац лічацца карціны, якія знаходзяцца ў Ліхтэнтальскім жаночым манастыры, напісаныя ім у 1496 г., і галоўны алтар Фрайбургскага сабора, скончаны ў 1516 годзе.

Доўгі час Бальдунгу прыпісвалася аўтарства Ізенгеймскага алтара, які захоўваецца зараз у Кальмарскім музеі Унтэрліндэн. Сапраўдным аўтарам алтара з'яўляецца Маціяс Груневальд.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Мастакі Адраджэння
Катэгорыя:Гравёры Германіі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Рэнесансу
Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне
Андрэй Барысавіч Зубаў

**Андрэй Барысавіч Зубаў** (нар. , Масква) — расійскі гісторык, доктар гістарычных навук, прафесар кафедры рэлігіязнаўства, філасофіі і дактрынальных дысцыплін Філасофска-багаслоўскага факультэта Расійскага праваслаўнага інстытута св. Іаана Багаслова. Прафесар кафедры філасофіі МДІМА (да 2014), генеральны дырэктар Цэнтра «Царква і Міжнародныя адносіны» МДІМА, член Сінадальнай біблейска-багаслоўскай камісіі і Міжсаборнай прысутнасці РПЦ, адзін з аўтараў Асноў сацыяльнай канцэпцыі РПЦ.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка на сайце МДІМА 

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Усходазнаўцы СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Усходазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Постаці расійскай паліталогіі
Катэгорыя:Выпускнікі МДІМА
Катэгорыя:Прафесары МДІМА
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута ўсходазнаўства РАН
Катэгорыя:Выкладчыкі Расійскага праваслаўнага ўніверсітэта святога Іаана Багаслова
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Масквы
Катэгорыя:Антыкамуністы Расіі
Анатоль Васілевіч Ліс

**Анато́ль Васі́левіч Ліс** (, Раўкі, , Гродзенская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Грузіі з 2022 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 сакавіка 1958 года ў в. Раўкі Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці.

Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі, інжынер-механік; Мінскі інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання.

У 1990—1996 гадах працаваў намеснікам старшыні калгаса «Кастрычнік» Гродзенскага раёна. З 1996 па 2005 год узначальваў Навагрудскі райвыканкам. З 2005 па 2007 год — намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу па заканадаўстве і судова-прававых пытаннях. Да 2009 года быў старшынёй Мазырскага райвыканкама, затым працаваў намеснікам міністра прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя.

Быў дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь III склікання ад Навагрудскй выбарчай акругі № 59, працаваў намеснікам старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па заканадаўстве і судова-прававых пытаннях.

28 лютага 2013 года прызначаны памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўным інспектарам па Гомельскай вобласці. З сакавіка 2014 года — намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі.

З 27 снежня 2014 года па 26 студзеня 2021 года працаваў старшынёй Брэсцкага аблвыканкама.

10 лютага 2022 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Грузіі. 22 мая 2025 года звольнены з пасады пасля таго, як яго сын трапіў на хатнюю хімію за ўдзел у пратэстах.

## Узнагароды 
* Ордэн Пашаны (2020).

## Спасылкі 
* Ліс Анатоль Васільевіч  

Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Катэгорыя:Выпускнікі БДАТУ
Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта
Катэгорыя:Старшыні Навагрудскага раённага выканаўчага камітэта
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Грузіі
Бактэрыяхларафілы

**Бактэрыяхларафі́лы** — гэта фотасінтэтычныя пігменты, якія маюцца ў розных фотатрофных бактэрый. Яны былі адкрыты ў 1932 годзе Фон Нейлам (). Адносяцца да групы хларафілаў, якія з’яўляюцца асноўнымі пігментамі ў раслін, водарасцей і цыянабактэрый. Групы, якія ўтрымліваюць бактэрыяхларафіл, ажыццяўляюць фотасінтэз, але не вылучаюць кісларод. Яны выкарыстоўваюць светлавыя хвалі такой даўжыні, якія не паглынаюцца раслінамі ці цыянабактэрыямі. Розныя групы ўтрымліваюць розныя віды бактэрыяхларафілу. У клетцы спектральныя ўласцівасці хларафілаў вызначаюцца некавалентнымі ўзаемадзеянні малекул пігменту адна з адной, а таксама з ліпідамі і бялкамі фотасінтэтычных мембран.

Катэгорыя:Хларафілы
Катэгорыя:Злучэнні магнію
Хасэ Мануэль Бальмаседа

**Хасэ Мануэль Бальмаседа** (, Сант’яга — , Сант’яга) — 11-ы прэзідэнт Чылі. З 1870 г. член Нацыянальнага кангрэса. У 1878—1881 гг. пасланец у Аргенціне. У 1881—1886 гг. міністр замежных спраў і міністр унутраных спраў, у 1886—1891 гг. прэзідэнт Чылі.

Бальмаседа выступаў за эканамічнае развіццё Чылі, за дэмакратызацыю выбарчай сістэмы, што выклікала незадаволенасць ўнутраных колаў. У студзені 1891 года супраць урада Бальмаседы выступіў кангрэс. Пацярпеўшы паразу ад войскаў кангрэса, Бальмаседа скончыў жыццё самагубствам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Чылі
Катэгорыя:Прэзідэнты Чылі
Катэгорыя:Застрэліліся
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Дыёд Шоткі

**Дыёд Шоткі** — паўправадніковы дыёд з нізкім прамым напружаннем і хуткім пераключэннем. Названы ў гонар нямецкага фізіка Вальтэра Шоткі.

Дзеянне дыёда Шоткі заснавана на існаванні бар’ера Шоткі — рознасці патэнцыялаў на пераходзе метал-паўправаднік, роўнай рознасці іх работ выхаду. Бар’ер узнікае з-за нерухомага прасторавага зараду ў паўправадніку. У адрозненне ад паўправадніковых дыёдаў на p-n-пераходзе, дыёды Шоткі маюць значна меншае напружанне адкрыцця (да 0,1—0,2 В). Аднак дыёды Шоткі хутка і незваротна выходзяць з строю пры перавышэнні максімальнага адваротнага напружання.

## Літаратура 
* Laughton M. A. Electrical engineer's reference book. Newnes, 2003.  
* Физическая энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. Т. 1. М., 1988. С. 628. 
* 

Катэгорыя:Паўправадніковыя прылады
Бальсас

**Ба́льсас** () — рака ў Мексіцы.

Даўжыня ракі 724 (771) км, плошча вадазборнага басейна 113,1 тыс. км². Бярэ пачатак у паўднёвай частцы Мексіканскага нагор’я, на ўсім працягу працякае ў гарах, у верхнім цячэнні называецца Атаяк, у сярэднім — Мескала. Упадае ў Ціхі акіян. Адрозніваецца хуткім цячэннем, у рэчышчы — шмат парогаў. Асноўныя прытокі злева — Містэка, Тлапанека, справа — Нехапа, Куцамала, Тэпалькатэпек. На Бальсасе — горад Пуэбла.

## Цікавыя факты 
Міжнародная група вучоных пад кіраўніцтвам археабатаніка Далорэс Піперна (Dolores Piperno) з  і прафесара антрапалогіі Энтані Ранерэ (Anthony Ranere) з  (у Філадэльфіі) выявіла першыя прамыя сведчанні таго, што кукуруза была акультурана каля 8700 гадоў таму ў цэнтры даліны Бальсас у Мексіцы, яе вывелі з дзікай расліны тэасінтэ, і гэта самае ранняе датаванне для акультуранай кукурузы. Аналіз мікраслядоў (крухмалу зерня і выкапняў раслін), выяўленых на каменным заслоне ад ветру, які называецца Шыўатоштла, праведзены пры ўдзеле Ірэн Холст (Irene Holst), даў прамыя сведчанні акультурвання кукурузы і раслін розных відаў сямейства гарбузовых.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Balsas River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Мексікі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Ціхі акіян
Мексіканскае нагор’е

'''Мексіканскае нагор'е''' () — нагор'е ў паўднёвай частцы Паўночнай Амерыкі, якое займае вялікую частку Мексікі (яе паўночную і цэнтральную частку). Мае плошчу каля 1200 тыс. км². Складаецца з шырокага пласкагор'я і горных хрыбтоў, размешчаных па мяжы з усходу, поўдня і захаду. Большая частка нагор'я размяшчаецца на вышыні 1000—2000 м.

З усходу Мексіканскае нагор'е абмежавана горным хрыбтом Сьера-Мадрэ Усходняя (вышыня да 4054 м), які крута абрываецца ў бок Мексіканскага заліва. Заходняя мяжа нагор'я — хрыбет Сьера-Мадрэ Заходняя (вышыня да 3150 м). На поўдні нагор'е ўпіраецца ў граду пагаслых і дзеючых вулканаў — Папярочную Вулканічную Сьеру. У паўночнай частцы ў раёне мяжы Мексікі і ЗША, нагор'е ўтварае клінаваты выступ паміж пустыняй Санора і плато Каларада, плаўна пераходзячы ў плато Вялікія раўніны. На поўначы нагор'я размешчана пустыня Чыуауа.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Мексікі
Катэгорыя:Плато
Сяргей Вадзімавіч Сцяпашын

{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя		=	Сяргей Вадзімавіч Сцяпашын
 |выява		= SStepashin.jpg
 |шырыня		= 250px
 |пасада             = Старшыня Падліковай палаты Расійскай Федэрацыі
 |перыядпачатак	        = 19 красавіка 2000
 |перыядканец	        = 20 верасня 2013
 |папярэднік        = Хачым Мухамедавіч Кармокаў
 |пераемнік	        = Таццяна Аляксееўна Голікава
 |парадак               = 2
 |сцяг                  = 
 |пасада_2           = Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі
 |парадак_2             = 4
 |перыядпачатак_2        = 12 мая 1999
 |перыядканец_2	        = 9 жніўня 1999
 |папярэднік_2      = Яўген Максімавіч Прымакоў
 |пераемнік_2	        = Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін
 |прэзідэнт_2		= Барыс Мікалаевіч Ельцын
 |сцяг_2		= Coat of Arms of the Russian Federation.svg
 |дата нараджэння		= 2.3.1952
 |месца нараджэння = 
 |жонка		=	
 |дзеці			=	
 |пасада_3     =	Міністр юстыцыі Расійскай Федэрацыі
 |перыядпачатак_3	=	2 ліпеня 1997
 |перыядканец_3		=	29 сакавіка 1998
 |папярэднік_3	=	Валянцін Аляксеевіч Кавалёў
 |пераемнік_3		=	Павел Уладзіміравіч Крашаніннікаў
 |парадак_3 = 4
 |сцяг_3		=	
 |пасада_4		=	Міністр унутраных спраў Расійскай Федэрацыі
 |перыядпачатак_4	=	28 красавіка 1998
 |перыядканец_4		=	12 мая 1999   (в. а. з 30 сакавіка 1998)
 |папярэднік_4	=	Анатоль Сяргеевіч Кулікоў
 |пераемнік_4		=	Уладзімір Барысавіч Рушайла
 |парадак_4 = 6	
 |сцяг_4		=	Emblem of the Ministry of Internal Affairs.svg
 |пасада_5		=	Першы намеснік старшыні Урада Расійскай Федэрацыі
 |перыядпачатак_5	=	27 красавіка 1999
 |перыядканец_5		=	12 мая 1999
 |сцяг_5		=	Flag of Russia.svg
 |прэзідэнт		=	
 |партыя		=       Яблык (1999—2000)
 |узнагароды	        =
{ style="background: transparent"

}
{ style="background: transparent"

-
 
}
{ style="background: transparent"

-
 
}
{ style="background: transparent"

}
{ style="background: transparent"
     
}
{

}
}}
**Сяргей Вадзімавіч Сцяпашын** (нар. , Порт-Артур) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі (з мая па жнівень 1999 года), Старшыня Падліковай палаты Расійскай Федэрацыі (2000—2013), доктар юрыдычных навук, прафесар, генерал-палкоўнік запасу. Сустаршыня Асацыяцыі юрыстаў Расіі. З 2007 года — старшыня Імператарскай Праваслаўнага Палесцінскага Таварыства. З 2014 года — старшыня назіральнага савета дзяржаўнай карпарацыі «Фонд садзейнічання рэфармаванню жыллёва-камунальнай гаспадаркі».

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Падліковай палаты 

Катэгорыя:Кіраўнікі органаў бяспекі Расіі
Катэгорыя:Старшыні Урада РФ
Катэгорыя:Першыя намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Постаці спецслужбаў Расіі
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Расіі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі III склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі ад аднамандатных акруг
Катэгорыя:Дактары юрыдычных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Фінансавага ўніверсітэта пры Урадзе Расійскай Федэрацыі
Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт

**Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт** (; , вёска Гумнішчы, Шуйскі павет, Уладзімірская губерня — , Нуазі-ле-Гран, Францыя) — паэт-сімваліст, перакладчык, эсэіст, адзін з найслынных прадстаўнікоў рускай паэзіі «Срэбнага веку».

Апублікаваў 35 паэтычных зборнікаў, 20 кніг прозы, перакладаў з многіх моў (Уільям Блэйк, Эдгар Алан По, Персі Біш Шэлі, Оскар Уайльд, Герхарт Гаўптман, Шарль Бадлер, Герман Зудэрман; іспанскія песні, славацкі і грузінскі эпас, югаслаўская, балгарская, літоўская, мексіканская, японская паэзія). Аўтар аўтабіяграфічнай прозы, мемуараў, філалагічных трактатаў, гісторыка-літаратурных даследаванняў і крытычных эсэ.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на рускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на рускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з іспанскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з сербскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі са славацкай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з чэшскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Сімвалісты
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі
Правабярэжная Украіна

**Правабярэжная Украіна** () — гістарычнае найменне тэрыторыі на правым беразе па цячэнні Днепра, у 1660—1917 гадах.

## Гісторыя 
Сфармавалася падчас Руіны, пасля таго як левабярэжныя палкі адмовіліся прызнаваць уладу Юрыя Хмяльніцкага і пачалі выбіраць уласнага гетмана. Гэта становішча было замацавана Андросаўскім перамір'ем 1667 года, у якім Правабярэжная Украіна была падпарадкавана Рэчы Паспалітай, тым часам з'явіўся і сам тэрмін «Правабярэжная Украіна». Плошча каля 115 тыс км кв.

Бучацкі мір 1672 падзяліў Правабярэжную Украіну на 3 часткі: Падоллем (вобласць па Бузе і Левабярэжжы Днястра) авалодала Турцыя; Брацлаўшчына (сучасная Вінніцкая вобласць) і паўднёвая Кіеўшчына трапілі пад уладу правабярэжнага казацкага гетмана-васала Турцыі — П. Д. Дарашэнка; астатняя тэрыторыя Правабярэжнай Украіны належала Рэчы Паспалітай.

У 1683 турэцкае панаванне на Правабярэжнай Украіне было ліквідавана. У выніку вайны супраць Турцыі Рэч Паспалітая па ўмовах Карлавіцкага міру 1698—1699 аднавіла сваё панаванне над часткай Правабярэжнай Украіны, дзе ўкараняўся цяжкі нацыянальны, рэлігійны і сацыяльны прыгнёт. Народ Правабярэжнай Украіны вёў барацьбу супраць польска-шляхецкага панавання (паўстанні 1702—1704, 1734, 1750, 1768 і інш.).

У 1793 у выніку другога падзелу Польшчы Правабярэжная Украіна ўвайшла ў склад Расійскай імперыі.

Паняцці «Правабярэжная Украіна», «Правабярэжжа» ўжываюцца ў сучаснай літаратуры ў дачыненні да тэрыторыі, якая ахоплівае сучасную Кіеўскую, Чаркаскую, Кіраваградскую, Жытомірскую і Вінніцкую вобласці, часам таксама Хмяльніцкую і Ровенскую вобласці.

## Гл. таксама 
* Левабярэжная Украіна
* Слабадская Украіна

## Літаратура 
* История Украинской ССР, т. 1, К., 1969.
* История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941—1945, т. 4, М., 1962.
* Василевский А. М., Дело всей жизни, М., 1973.
* Грылев А. Н., Днепр — Карпаты — Крым, М., 1970.
* Глава Правобережная Украина в конце XVII в. — XVIII в. на сайте История Восточных славян

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Левабярэжная Украіна

**Левабярэжная Украіна** () — найменне ўсходняй часткі Украіны, размешчанай на левым беразе па цячэнні Днепра. Складалася з сучасных Чарнігаўскай, Палтаўскай, часткі Сумскай абласцей, а таксама з усходніх частак Кіеўскай і Чаркаскай абласцей. На ўсходзе Левабярэжная Украіна межавала са Слабадской Украінай, на поўдні — з землямі Запарожскай Сечы.

## Гісторыя 
Гістарычна, назва Левабярэжная Украіна ўзнікла ў XVII стагоддзі, падчас грамадзянскай вайны ў Гетманшчыне, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай Руіна. З прычыны расколу ў стане казакоў падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў, на абодвух берагах Дняпра быў выбраны свой гетман. На Левабярэжнай Украіне ім стаў у 1663 годзе Іван Брухавецкі, на Правабярэжнай Украіне — Павел Цяцера. Раскол Украіны па Дняпры быў юрыдычна замацаваны Андросаўскім перамір’ем у 1667 годзе, пасля чаго Левабярэжная Украіна, захаваўшы аўтаномію, афіцыйна ўвайшла ў склад Рускага царства. Гэты статус быў адменены Кацярынай II у 1781 годзе.

Левабярэжная Украіна падзялялася на палкі і сотні, на чале якіх стаялі палкоўнікі і сотнікі. Фармальна гэтыя пасады былі выбарнымі, аднак фактычна іх займалі прадстаўнікі казацкай старшыны, якія прызначаліся гетманам і ўхваляліся царскім указам. У 1722—1734 гадах і пасля 1764 года кіраваннем Левабярэжнай Украіны займалася Маларасійская калегія. Пасля 1781 года Левабярэжная Украіна была падзелена на Чарнігаўскае, Ноўгарад-Северскае і Кіеўскае намесніцтвы. У 1796 яна стала Маларасійскай губерняй, а ў 1802 годзе была падзелена на Чарнігаўскую і Палтаўскую губерню. Казацкія палкі былі ператвораны ў рэгулярныя палкі рускай арміі.

Да Левабярэжнай Украіны ў гэты перыяд можна палітычна адносіць і захаваны ў складзе Рускай дзяржавы Кіеў, нягледзячы на яго размяшчэнне на правым беразе Дняпра.

## Левабярэжныя палкі 
* Міргарадскі полк
* Пераяслаўскі полк
* Прылуцкі полк
* Палтаўскі полк
* Чарнігаўскі полк

## Гетманы Войска Запарожскага Левабярэжнай Украіны 
# Іван Бяспалы (наказны гетман) — 1658—1659
# Якім Самко (наказны гетман) — 1660—1663
# Іван Брухавецкі — у 1663 «кашавы гетман» Запарожскай Сечы, гетман Войска Запарожскага 1663—1668
# Дзям'ян Мнагагрэшны — 1669—1672
# Іван Самойлавіч — 1672—1687
# Іван Мазепа — 1687—1704

## Насельніцтва 
Левабярэжная Украіна адрознівалася адной з самых вялікіх доляў усходне-славянскага насельніцтва ў Расійскай імперыі (больш за 95 %), і ў наш час трыма асноўнымі народамі Левабярэжнай Украіны з’яўляюцца ўкраінцы, рускія і беларусы.

## Гл. таксама 
* Правабярэжная Украіна
* Слабадская Украіна

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі
Брацлаўска-Вінніцкае паўстанне

**Брацлаўскае і вінніцкае паўстанне 1541 года** — паўстанне насельніцтва ў Брацлаве і Вінніцы супраць прыгнятанняў і рабаванняў каралеўскай адміністрацыі на чале з брацлаўскім старостам князем Сямёнам Пронскім. Гараджане захапілі брацлаўскі і вінніцкі замкі, забілі ці прагналі кіраўнікоў разам з Пронскім. Аднак пазней паўстанне было задушана, а яго кіраўнікі пакараны смерцю. Супараўнальнае паўстанне паўтарылася ў 1560 годзе.

## Літаратура 
* Архіў Сангушкаў, т. IV, стар. 278—280

Катэгорыя:Паўстанні ва Украіне
Катэгорыя:1541 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1541 года
Катэгорыя:Гісторыя Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Паўстанні ў Вялікім Княстве Літоўскім
Брацлаўшчына

**Брацлаўшчына** () — гістарычная вобласць ва ўсходнім Падоллі ў XIV—XVIII стст. Займала тэрыторыю сучаснай Вінніцкай вобласці Украіны, а таксама часткова Чаркаскай, Кіраваградскай і Адэскай абласцей. Назва паходзіць ад горада Брацлаў — яе адміністрацыйнага цэнтра.

У 1362 годзе землі Брацлаўшчыны былі захоплены вялікім князем літоўскім Альгердам. У 1460-х гадах на тэрытарыяльнай аснове Брацлаўшчыны было створана Брацлаўскае ваяводства, якое пасля заключэння Люблінскай уніі адышло да Кароны Польскай. Насельніцтва Брацлаўшчыны актыўна ўдзельнічала ў вызваленчых паўстаннях супраць польскага панавання. Сярод іх варта адзначыць Брацлаўска-Вінніцкае паўстанне, паўстанні Касінскага, Налівайкі, Жмайлы, Федаровіча і Паўлюка. У 1648 годзе на вызваленай ад польскай шляхты Брацлаўшчыне была створана новая адміністрацыйная адзінка — Брацлаўскі полк, казакі якога бралі ўдзел у бітвах паўстання Хмяльніцкага.
]]

Пасля заключэння Андросаўскага перамір'я 1667 года, па ўмовах якога Украіна была падзелена паміж Рускім царствам і Рэччу Паспалітай, Брацлаўшчына, як і ўся Правабярэжная Украіна, адышла да апошняй. Аднак антыпольскія паўстанні не цішэлі. Іх узначальвалі гетман Пётр Дарашэнка, палкоўнікі Андрэй Абазін і Сямён Палій. Апошні быў правадыром буйнога паўстання супраць польскай шляхты. У 1712 годзе пасля падпісання Пруцкага мірнага дагавора Брацлаўскі полк быў скасаваны.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай ў 1793 годзе Брацлаўшчына ўвайшла ў склад Расійскай імперыі і на яе тэрытарыяльнай аснове было створана Брацлаўскае намесніцтва (Брацлаўскі, Вінніцкі, Гайсінскі, Тульчынскі, Ямпальскі, Магілёўскі, Махноўскі, Ліпавецкі, Пяцігорскі, Бершадскі, Літынскі, Хмяльніцкі, Сквірскі паветы). У 1796 годзе (1797) пасля ліквідацыі намесніцтваў у Расіі тэрыторыя Брацлаўшчыны (разам з Падольскім намесніцтвам) увайшла ў склад Падольскай (большай часткай) і Кіеўскай губерняў (Пяцігорскі, Сквірскі, Махноўскі, Ліпавецкі паветы; апошнія — цяпер Вінніцкая вобл.).

## Літаратура 
* *Малахов Д. В*. По Брацлавщине. — М.: Искусство, 1982. — 174 с.

## Спасылкі 
* *И. Дорош*. Землевладения украинской (литовской, польской) шляхты на БРАЦЛАВЩИНЕ с конца XIV до середины XVII ст. — на стр. Винницкого краеведческого музея  

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Катэгорыя:Вінніцкая вобласць
Катэгорыя:Гісторыя Вінніцкай вобласці
Сярэдняе каралеўства

**Сярэдняе каралеўства** — умоўная назва дзяржавы, утворанай у выніку падзелу Франкскай імперыі па Вердэнскаму дагавору ў 843 годзе, куды ўвайшла Італія і паласа земляў ад Нідэрландаў да Праванса. Да гэтага «Сярэдняга каралеўства», на чале якога стаў імператар Лотар I, адышла таксама большая частка былога франкскага каралеўства Бургундыя, за выключэннем невялікай паўночна-заходняй часткі на захад ад Соны, якая была замацавана за Заходнефранкскім каралеўствам і на тэрыторыі якой у далейшым утварылася герцагства Бургундыя.
[thumb|270px|[Прумскі падзел Сярэдняга каралеўства Лотара I у 855 годзе]]
Тэрыторыя Сярэдняга каралеўства ахоплівала землі, населеныя рознымі народамі — германскімі (франкамі ў Аўстразіі, фрызамі ў Фрысландыі, алеманамі ў Эльзасе) і раманскімі (у Бургундыі, Правансе і Італіі). Фактычнай сталіцай каралеўства быў не Рым, а Ахен. У 844 годзе Лотар I прызначыў свайго старэйшага сына Людовіка каралём Італіі, а ў 850 годзе папрасіў Рымскага Папу каранаваць Людовіка як імператара, хоць і сам працягваў быць імператарам.

У 855 годзе Лотар I, адчуўшы набліжэнне смерці, завяшчаў падзяліць яго «Сярэдняе каралеўства» паміж сваімі сынамі, пасля чаго пастрыгся ў манахі ў Прумскім абацтве і праз некалькі дзён памёр. Пасля Прумскага падзелу Італія і тытул імператара адышлі да старэйшага сына Людовіка II Італьянскага, а каралеўства Праванс (уключаючы большую частку Бургундыі) — да малодшага сына Карла Праванскага. Сярэдняму сыну Лотару II дасталася тэрыторыя, якая ахоплівала галоўным чынам заходнюю Аўстразію і Фрызію, названая затым Латарынгіяй.

## Гл. таксама 
* Герцагства Латарынгія
* Заходне-франкскае каралеўства
* Усходне-франкскае каралеўства
* Сярэднявечнае каралеўства Італія
* Каралеўства Бургундыя
* Каралеўства Верхняя Бургундыя
* Каралеўства Ніжняя Бургундыя

## Бібліяграфія 
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (1890—1907).
* 

Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Бургундыя
Катэгорыя:Латарынгія
Катэгорыя:Перыяд Каралінгаў
Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Катэгорыя:Каралеўствы
Франкскае каралеўства Бургундыя

**Каралеўства Бургундыя** — франкскае каралеўства, якое ўзнікла ў выніку распаду Франкскай дзяржавы пры Меравінгах у 561 годзе. Тэрыторыя прыкладна адпавядала старажытнаму каралеўству бургундаў з даданнем Праванса.

## Гісторыя 
thumb|400px|Франкская дзяржава з 481 да 814 года.

У 534 годзе франкскія каралі Хільдэберт I і Хлотар I ізноў уварваліся ў каралеўства бургундаў, разбілі бургундаў у бітве пад Ацёнам і аблажылі гэты горад, у якім схаваўся Гадамар II. Далейшы лёс бургундскага караля невядомы.

Франкскія каралі Хільдэберт I, Хлотар I і Тэадэберт I падзялілі яго каралеўства паміж сабой. Хільдэберту дасталіся Ліён, В’ен і Жэнева, Хлотару — паўднёвая частка Бургундскай дзяржавы паміж Валансам, Авіньёнам і Амбрэнам, Тэадэберту — Ацён, Шалон-на-Соне, Лангр, Аванш, Віўе, Сітан, Невер і Безансон. Да 558 года Хлотар I атрымаў у спадчыну ўсе ўладанні братоў, у тым ліку і Бургундыю.

Пасля смерці Хлотара ў 561 годзе яго ўладанні былі падзелены паміж сынамі. Адзін з сыноў, Гунтрамн, атрымаў Бургундскае каралеўства, куды ўвайшла ўся тэрыторыя бургундаў, ад Соны і Вагезаў, да Альпаў і марскога берага, частка Праванса і былое каралеўства Арлеанскае (за выключэннем яго заходняй часткі, гэта значыць гарадоў Шартр, Тур, Пуацье, якія адышлі да Харыберту I). Пазней Бургундыя то атрымлівала самастойнасць, то далучалася да адной з частак Франкскай дзяржавы — Аўстразіі або Нейстрыі. Канчаткова Бургундыя была далучана да франкскага каралеўства ў 721 годзе.

### Спіс каралёў Бургундыі 
* 561—592 : **Гунтрамн**
* 592—595 : **Хільдэберт II**
* 595—613 : **Тэадорых II**
* 613—613 : **Сігіберт II**
* 613—629 : **Хлотар II**
* 629—639 : **Дагаберт I**
* 639—658 : **Хлодвіг II**
* 658—673 : **Хлотар III**
* 673—673 : **Тэадорых III**
* 673—675 : **Хільдэрык II**
* 675—691 : **Тэадорых III** (другі раз)
* 691—695 : **Хлодвіг IV**
* 695—711 : **Хільдэберт III**
* 711—715 : **Дагаберт III**
* 715—721 : **Хільперык II**
* 721—737 : **Тэадорых IV**
* 743—751 : **Хільдэрык III**

### Спіс маярдомаў Бургундыі 
* да 599: **Варнахар I**
* да 604: **Бертаальд**
* 605: **Пратадзій**
* 606 — не пазней 613: **Клаўдзій**
* 613—626/627: **Варнахар II** (613—626/627)
* 639—641: **Эга** (таксама ў Нейстрыі)
* 641—642: **Флаахад**
* згадваецца ў 653/654: **Радаберт**

## Гл. таксама 
* Спіс каралёў Францыі

## Спасылкі 
* Histoire des Mérovingiens de Bourgogne

Бургундыя
Катэгорыя:Бургундыя
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Францыі
Катэгорыя:Каралеўствы
Каралеўства Італія

* Каралеўства Італія (сярэднявечнае)
* Каралеўства Італія (напалеонаўскае)
* Каралеўства Італія (1861—1946)