open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Афарызм

**Афары́зм** () — выслоўе, у якім у трапнай, лаканічнай і звычайна вобразнай форме выказаная арыгінальная думка. Як заўважыў Я. Колас, «Афарызм — гэта разумна выказаная думка, якая жыла ў галаве
філосафа, а цяпер будзе вісець на кручку мудраца». Найбольш удалыя афарызмы становяцца агульнавядомымі і могуць перайсці ў фальклор, зрабіцца прыказкамі. Крыніцай афарызмаў з'яўляюцца творы навуковыя, публіцыстычныя, але найбольш часта — мастацкія, у тым ліку паэтычныя. Вось некалькі афарызмаў з твораў беларускіх паэтаў: «Дум не скуеш ланцугамі» (Я. Купала), «Хваробы лечаць і атрутамі» (М. Багдановіч), «Лес не сякуць языкамі» (К. Крапіва), «Неспакой ня лечыць адзінота, адзіноту лечыць неспакой» (А. Куляшоў). Да афарызма блізкія крылатыя словы, якія вобразна вызначаюць нейкую жыццёвую з'яву, даюць ёй эмацыянальна-экспрэсіўную ацэнку. Аднак калі афарызм — гэта цэлае меркаванне пра што-небудзь, крылатае слова — толькі частка меркавання: «Будзем сеяць, беларусы!» (П. Броўка), «Плячысты на жывот» (К. Крапіва) і г. д. Афарызмы выступаюць часам і як самастойны літаратурны жанр. Сярод аўтараў, што працуюць у гэтым жанры, вядомыя А. Разанаў (цыкл «Зномы»), П. Шыбут, М. Коўзкі, Г. Марчук і інш. Частка афарызмаў беларускіх паэтаў сабраная ў кнізе Ф.
Янкоўскага «Крылатыя словы і афарызмы» (Мінск, 1960).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Беларускія афарызмы

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Літаратурныя формы
Катэгорыя:Жанры фальклору
Катэгорыя:Парэміялогія
Альбомная лірыка

**Альбо́мная лі́рыка** — жанр інтымнай паэзіі XVIII—XIX стст., прызначанай для прыватнага карыстання.

Альбомныя вершы вызначаліся камернасцю гучання, драбнатэм'ем, невысокім мастацкім узроўнем. Зрэдку сярод іх сустракаліся і творы выдатных майстроў слова — А. Пушкіна, М. Лермантава, М. Някрасава
і інш. Адной з жанравых разнавіднасцей альбомнай лірыкі з'яўляецца мадрыгал, невялікі верш-камплімент, прысвечаны жанчыне. У беларускай паэзіі альбомная лірыка не атрымала пашырэння. Нават у адзіным вядомым «Альбоме» (1858—1863) А. Вярыгі-Дарэўскага змешчаныя не ўласна альбомныя вершы, а творы з больш або менш выразным грамадзянскім гучаннем. Сёння тэрмін
«альбомная лірыка» ўжываецца для характарыстыкі вузка інтымнай паэзіі, пазбаўленай грамадзянскага гучання.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Паэтычныя жанры
Александрыйскі верш

**Александры́йскі верш** — верш з аб'яднаных папарна рыфмай вершаваных радкоў, напісаных шасцістопным ямбам з цэзурай пасля трэцяй стапы. Пры паўтарэнні ў творы некалькіх двухрадкоўяў александрыйскага верша абавязковым з'яўляецца чаргаванне мужчынскіх і жаночых рыфмаў. Узнік гэты верш у французскай паэзіі XI ст. Назву яго звязваюць з «Раманам пра Аляксандра Македонскага» (XII ст.), які напісаны такім вершам. У рускую паэзію александрыйскі верш увёў Васіль Традзьякоўскі (XVIII ст.). Асаблівае пашырэнне набыў у творчасці А. Пушкіна (больш за дзве тысячы вершаваных радкоў). У другой палове XIX ст. сустракаецца радзей, а ў XX ст. — зусім рэдка. Сярод беларускіх паэтаў да александрыйскага верша часта звяртаўся М. Багдановіч, ужываючы яго ў творах, стылізаваных пад старыну («Перапісчык», «Летапісец»), а таксама ў лірычных роздумах («У вёсцы»). Услед за ім і пад яго уплывам александрыйскі верш выкарыстоўваў Алесь Салавей («На чыстым аркушы», «Адзіноцтва», «Максім Багдановіч» і інш. — усяго 21 верш). У сучаснай беларускай лірыцы александрыйскі верш амаль забыты. Вось узор александрыйскага верша ў М. Багдановіча («Летапісец»):
: Душой стаміўшыся ў жыццёвых цяжкіх бурах,
: Свой век канчае ён у манастырскіх мурах.
: Тут ціша, тут спакой, — ні шуму, ні клапот.
: Ён пільна летапіс чацвёрты піша год
: І спісвае усё ад слова і да слова
: З даўнейшых граматак пра долю Магілёва.
: І добрыя яго і кепскія дзяла
: Апавядае тут. Так рупная пчала
: Умее ў соты мёд сабраць і з горкіх кветак.
: І бачанаму ім — ён годны веры сведак.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Катэгорыя:Цвёрдыя формы
Актава (значэнні)

Назву **актава** маюць:
* Актава — музычны інтэрвал
* Актава — разнавіднасць верша.
Актава (літаратура)

**Акта́ва** () — васьмірадковы верш, радкі якога часцей за ўсё пішуцца пяцістопным або шасцістопным ямбам і рыфмуюцца па схеме АбАбАбвв. У першых шасці радках павінна вытрымлівацца чаргаванне розных па націску рыфмаў (мужчынскіх і жаночых, мужчынскіх і дактылічных і г. д.), завяршаюць жа актаву два радкі, звязаныя сумежнай рыфмоўкай. Актава ўзнікла ў італьянскай народнай паэзіі, а ў эпоху Адраджэння распаўсюдзілася ў многіх еўрапейскіх літаратурах. Актавы пісалі італьянцы Бакачыо і Таса, англійскі паэт Байран, паляк Ю. Славацкі і многія іншыя. У беларускую паэзію актаву ўвёў Я. Купала («Спроба актавы», 1906):
: Удар, душа, удар ты, сэрца,
: Па струнах думак-весялух!
: Збудзіце ўспаны ў паняверцы
: Жыцця змянлівага мой дух.
: Хай думкі лягуць на паперцы
: І цешаць братні погляд, слух,
: Народу прыйдзе хай пара
: Успомніць часам песняра!

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Катэгорыя:Цвёрдыя формы
Монаверш

**Монаве́рш** (таксама **аднарадкоўе**) — верш, які складаецца з аднаго радка, завершанага па сэнсе, па сінтаксічнай і метрычнай структуры. Зрэдку ўжываўся ў антычнай паэзіі. Пісаўся звычайна гекзаметрам, набываў афарыстычнае гучанне. Да монавершаў можна аднесці асобныя вершаваныя крылатыя выслоўі і афарызмы, што выкарыстоўваюцца для лозунгаў, у загалоўках твораў, эпіграфах і г. д. Монавершамі, па сутнасці, з'яўляюцца і некаторыя рытмічна арганізаваныя прыказкі, прымаўкі, народныя выслоўі, якія часам надпісваюцца на посудзе, мэблі, малюнках.

## Прыклады 
Сярод вядомых беларускіх аднарадкоўяў можна прывесці наступны верш А. Наўроцкага:*Кваканне жаб заглушае спеў салаўя.*Верш адзначаецца вялікай вобразнай і мастацкай змястоўнасцю, змешчанай у мінімальны па памеры тэкст.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* В. В. Жыбуль. Манаверш ува ўсясьветнай і беларускай літаратуры // Беларускі Калегіюм, 25.04.2009.

Катэгорыя:Літаратурныя формы
Катэгорыя:Цвёрдыя формы
Катэгорыя:Графіка верша
Тэрцэт

**Тэрцэ́т** () — страфа, якая складаецца з трох радкоў. Існуе некалькі яе разнавіднасцей: рыфмуюцца ўсе радкі (ааа), два радкі рыфмуюцца, адзін застаецца халастым (ааб, абб ці, як у рытурнелі, аба), радкі зусім не рыфмуюцца (абв). Часам у вершы, напісаным тэрцэтам, ужываюцца адначасова розныя яго віды. Часцей тэрцэты ўваходзяць у склад больш буйной вершаванай формы (напрыклад, санета) або звязваюцца ў адно з другім ланцужковымі рыфмамі. Арыгінальнымі
верлібравымі тэрцэтамі напісаная паэма Я. Гучка «Галіна з дрэва Кастуся». У беларускай паэзіі нярэдкія творы, у якіх два тэрцэты, графічна аддзеленыя, аб'ядноўваюцца рыфмай у своеасаблівыя пары.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Рэфрэн

**Рэфрэ́н** () — радок ці некалькі вершаваных радкоў, якія паўтараюцца ў нязменным або некалькі змененым выглядзе праз пэўную колькасць строфаў верша. Так, у «Песні вольнага чалавека» Я. Купалы кожнаму катрэну спадарожнічае рэфрэн:
: Душой я вольны чалавек,
: І гэткім буду цэлы век!

У рэфрэны звычайна заключаная галоўная думка твора. Паўтараючыся, рэфрэн садзейнічае ўсведамленню гэтай думкі чытачом (слухачом) твора.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Катэгорыя:Тэорыя музыкі
Катэгорыя:Фармальныя секцыі ў музычным аналізе
Катэгорыя:Строфіка
Катэгорыя:Вершазнаўства
Катэгорыя:Часткі песні
Куплет

**Купле́т** () — двухрадковая або чатырохрадковая страфа ў песні. Мелядычны малюнак першага куплету затым дакладна паўтараецца ў іншых куплетах песні. Пасля аднаго ці некалькіх куплетаў ідзе прыпеў, які сваёй мелодыяй звычайна адрозніваецца ад куплету. Часам куплетамі называюць сатырычныя і гумарыстычныя прыпеўкі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Поўсвіж

**По́ўсвіж** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Эса, за 4 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад Лепеля, каля аграгарадка Вялікі Поўсвіж.

Плошча паверхні возера 0,41 км². Даўжыня 1,3 км, найбольшая шырыня 0,48 км, даўжыня берагавой лініі 3,5 км. Аб'ём вады ў возеры 1,35 млн. м³. Плошча вадазбору 1,7 км².Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, месцамі стромкія, у паўднёва-заходняй частцы невыразныя. Вышыня схілаў катлавіны дасягае 15—20 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі вышынёй да 0,5 м (у заходняй частцы возера месцамі да 0,1 м). Уздоўж заходняга берага забалочаная пойма шырынёй да 70 м. На возеры 2 вострава агульнай плошчай 0,2 га. Дно да глыбіні 3 м выслана пяском і апясчаненымі адкладамі, астатняя частка — гліністым ілам.
Возера эўтрофнае, бяссцёкавае. Упадаюць меліярацыйныя каналы. Возера зарастае слаба. Надводная расліннасць распаўсюджваецца да адлегласці 3—10 м ад берага і да глыбіні 1,5 м, падводная — да глыбіні 2,2 м.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, лінь, краснапёрка, плотка і іншыя рыбы.

Каля возера вёска Малы Поўсвіж і аграгарадок Вялікі Поўсвіж.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Анегінская страфа

**Ане́гінская страфа́** — створаная А. Пушкіным чатырнаццацірадковая страфа з рыфмоўкай АбАбВВггДееДжж. Складаецца з трох цесна звязаных паміж сабой чатырохрадкоўяў з перакрыжаванай, сумежнай і апаяснай рыфмоўкай і заключнага двухрадкоўя — коды. Дзякуючы мужчынскім рыфмам кода гучыць энергічна, мае звычайна афарыстычны характар. Анегінская страфа надзвычай ёмістая і гнуткая, што дапамагае лепшай перадачы эпічнага зместу вялікіх па аб’ёме твораў (паэма, раман вершаваны). А. Пушкін напісаў анегінскай страфой асноўны свой твор — вершаваны раман «Евгений Онегин» (адсюль і назва). Пазней ёю карыстаўся М. Лермантаў (паэмы «Тамбовская казначейша», «Моряк»), некаторыя іншыя рускія паэты.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Аляксандр  Пушкін
Катэгорыя:Цвёрдыя формы
Катэгорыя:Строфіка
Алкманава страфа

**Алкма́нава страфа́** — адзін з відаў двухрадковай, антычнай страфы, першы радок якой — гекзаметр, другі — алкманаў верш, які ў сілаба-танічнай імітацыі перадаецца 8-стопным харэем з мужчынскай клаўзулай (прычым, на апошнім складзе націск можа адсутнічаць). Названа так у гонар яе стваральніка старажытнагрэчаскага паэта VII ст. да н. э. Алкмана.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Катэгорыя:Антычная метрыка
Алкеева страфа

**Алке́ева страфа́** — адзін з відаў чатырохрадковай антычнай страфы. Сярод розных варыянтаў алкеевай страфы, бадай, самы пашыраны быў наступны: два першыя радкі — адзінаццаціскладовыя ямбы з анапестам у чацвёртай стапе, трэці — дзевяціскладовы ямб і чацвёрты — алкееў верш, што складаўся з двух дактыляў і двух харэяў. Названая страфа па імені старажытнагрэчаскага лірыка Алкея (VII—VI ст. да н. э.), які вынайшаў яе.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Строфіка

**Стро́фіка** — раздзел паэтыкі верша, што вывучае будову, віды, заканамернасці ўзнікнення і развіцця строф, выяўленчыя іх уласцівасці. Таксама сукупнасць страфічных форм асобнага твора, паэта, пэўным чынам упарадкаваная сістэма радкоў і строф.

## Літаратура 
* 
* 
*
Асананс

**Асана́нс** () — прадвызначанае пэўнымі мастацкімі задачамі паўтарэнне ў вершаванай мове аднолькавых або падобных галосных гукаў. Як і алітэрацыя, асананс дапамагае падкрэсліць асобныя словы, узмацніць інтанацыйна-гукавую выразнасць верша, надаць яму асаблівую мілагучнасць.

## Гл. таксама 
* Алітэрацыя
* Кансананс

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Кампазіцыя (літаратуразнаўства)

**Кампазі́цыя** () — абумоўленая зместам будова паэтычнага твора. Часам адрозніваюць знешнюю будову, або архітэктоніку, і ўнутраную будову, або ўласна кампазіцыю. Да архітэктонікі ў такім разе адносяць сістэму страфічнай арганізацыі верша, да ўласна кампазіцыі — характар раскрыцця зместу, размяшчэнне слоўна-вобразнага матэрыялу ўнутры архітэктанічных форм. Аднак такое дзяленне кампазіцыі даволі фармальнае, паколькі ў паэтычным творы ўсе элементы формы і зместу цесна ўзаемазвязаныя і ўзаемаабумоўленыя. Таму разгляд кампазіцыі павінен ахопліваць і строфіку (у страфічных творах), спалучэнне вершаваных радкоў, строф у асобныя часткі, раздзелы, і логіку раскрыцця паэтычнага зместу ўнутры гэтых строф, частак, раздзелаў. Пры гэтым вызначальным з’яўляецца прынцып кампазіцыйнай цэласнасці паэтычнага твора. Характар кампазіцыі твора залежыць ад яго зместу, ад светапогляду мастака, яго творчага метаду, а таксама ад літаратурнага жанру, у які ўвасабляецца жыццёвы матэрыял.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Амаграфічная рыфма

**Амаграфі́чная ры́фма** — рыфма, у якой спалучаюцца словы-амографы, г. зн. тыя, што
пішуцца аднолькава, але гучаць па-рознаму (у выніку рознага месца націску). Такая рыфма можа ўспрымацца як асаблівы від рознанаціскной рыфмы. Своеасаблівае ўжыванне амаграфічнай рыфмы ў спалучэнні са звычайнай знаходзім у жартоўных «карацельках-каламбурах» Н. Гілевіча:
: Покуль бог папу на ра́су
: Сыпаў срэбную расу́,
: Чорт у храме выграб ка́су
: І купіў сабе касу́.

: Што ні хвіля, ні гадзі́на —
: Лезе з скуры га́дзіна.
: Увесь век яму гадзі́ла,
: А ён кажа: га́дзіла!

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Мілагучнасць

**Мілагу́чнасць**, альбо **эўфанія** (ад  — мілагучнасць) — гукавая арганізацыя мастацкай мовы (пераважна вершаванай), заснаваная на паўтаральнасці гукаў. У вузейшым сэнсе — артыкуляцыйная і акустычная мілагучнасць мовы.

У літаратуразнаўстве — раздзел паэтыкі, які вывучае ў вершы якасны бок маўленчых гукаў, што накладваюць вызначаную пачуццёвую афарбоўку на мастацкі твор. Да вобласці эўфаніі адносіцца вялікая колькасць стылістычных прыёмаў, у тым ліку: рытм верша, анафара, эпіфара, алітэрацыя, асананс, дысананс і ўсе тыпы гукавых паўтораў.

Паводле беларускага паэта і мовазнаўца Уладзіміра Дубоўкі, мілагучнасць — гэта прапорцыя паміж кансанантызмам і вакалізмам; каэфіцыент мілагучнасці — прапарцыйнасць чаргавання галосных і зычных гукаў у моўнай плыні. Да найбольш мілагучных моў Ул. Дубоўка адносіў італьянскую і ўкраінскую мовы, дзе, паводле яго словаў, колькасць галосных і зычных амаль роўная (1:1). У сваю чаргу, беларуская мова, паводле яго даследаванняў, мае каэфіцыент ад 1—1,2 да 1—1,3.

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Катэгорыя:Стылістыка
Аманімічная рыфма

**Аманімі́чная ры́фма** — рыфма, у якой спалучаюцца словы-амонімы, г. зн. тыя, што гучаць аднолькава, але маюць розны сэнс. Сустракаецца яна нярэдка ў фальклоры:
: А ўжо човен вады повен,
: З чоўна вада *свішча*.
: Ой, там хлопец дзеўку кліча,
: Не голасам — *свішча*.
Аманімічныя рыфмы часта выкарыстоўваюць беларускія паэты:
: Спытаўся бог у грэшніка: — Чаму шмат піў *віна*?
: У гэтым, — кажа, — не мая *віна*.
: Сам знаеш, з гліны ты мяне стварыў,
: І каб мне не рассыпацца — я піў.
: (М. Танк)
Часам аманімічная рыфма праходзіць праз увесь верш, ствараючы своеасаблівы мастацкі каларыт, выяўляючы глыбокае веданне паэтам роднай мовы, дасканалае валоданне ім паэтычнай тэхнікай. Аднак, як правіла, фармальная зададзенасць надае такім творам пэўную штучнасць. Аманімічная рыфма (разам з каламбурнай) арганізавала ўсе радкі «Балады аб клянах» Р. Барадуліна. Вось першыя дзве страфы гэтага твора:
: Чужынцаў цяжкія *боты*
: Дратуюць зямлю Канады.
: Заліў узаралі *боты*,
: Громам грыміць кананада.
: Страле быць заўсёды *тугою*—
: Суперніцай бліскавіцы!
: Усё апавіта *тугою*.
: Арлы пачалі блізка віцца…

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Амафонная рыфма

**Амафо́нная ры́фма** — рыфма, у якой спалучаюцца словы-амафоны, г. зн. тыя, што гучаць аднолькава, але маюць рознае напісанне і сэнс. Характарам і выяўленчай сутнасцю такая рыфма блізкая да аманімічнай і каламбурнай. Амафонная рыфма сустракаецца ў фальклорных творах:
: — Падымі, матуля, *карытца*,
: Вязём табе нявестачку сварыцца.
: — Нашто нам з нявестачкай сварыцца —
: Будзе мне нявестачка *карыцца*.
Вельмі своеасабліва амафонную рыфму ўжыў Р. Барадулін у адным са сваіх вершаў пра Віцебшчыну:
: Віцебшчына!
: Ты лёсам
: Ня *выпешчана*—
: Ты войнамі
: *Выпесчана*.
У гэтым прыкладзе рэдкая гіпердактылічная амафонная рыфма (*выпешчана — выпесчана*), суаднесеная гукавым падабенствам яшчэ з адным, галоўным для ўсяго твора паняццем — роднай паэту Віцебшчынай, — набывае асаблівы сэнс. Зусім іншы, а менавіта — камічны, эфект стварае амафонная рыфма ў наступных радках Н. Гілевіча:
: Хоць віном, а не *вадзі́цай*
: Поіш мяне, сваціца, —
: Не хачу з табой *вадзі́цца*,
: Бо ты любіш *ва́дзіцца*.
У гэтым чатырохрадкоўі рэдкае спалучэнне амафоннай (вадзі́цай — вадзі́цца) з амаграфічнай (вадзі́цца — ва́дзіцца).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Анаграмная рыфма

**Анагра́мная ры́фма** — такая рыфма, калі ў рыфмаваных словах асобныя склады ці гукі ідуць не ў аднолькавай паслядоўнасці, а нібыта мяняюцца месцамі. Анаграмная рыфма часта ўжываецца ў фальклоры:
: Засцілай, маці, сталы і *лавы*,
: Бо да цябе едзе госць *небывалы*.
: Заві, заві, Марусенька, як ты сваю *звала*,
: Будзе табе, Марусенька, ад людзей *слава*.
З фальклору анаграмная рыфма перайшла ў пісьмовую літаратуру. Такая рыфма дапамагае звярнуць увагу на гукавую аднароднасць асобных словаў, устанавіць іх сэнсавую сувязь, а дзякуючы гэтаму — і выкрасаць дадатковыя паэтычныя асацыяцыі. Вось прыклад анаграмнай рыфмы ў сучаснай беларускай паэзіі:
: Калі ты ў шуканнях змогся,
: То пішаш, то раптам *рвеш*,
: Не засмучайся дужа —
: Гэта яшчэ не *верш*.
: (М. Лужанін «Права на верш»)

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Апорная рыфма

**Апо́рная ры́фма** — рыфма, у якой супадаюць націскныя, г. зв. апорныя, склады (пераднаціскны зычны і націскны галосны), у той час як паслянаціскныя склады не супадаюць. Ужываўся гэты від рыфмы даволі шырока яшчэ ў беларускім фальклоры:
: Ой, брат не брат — *татарын*:
: Прадаў сястрыньку за *талер*.
Асаблівае пашырэнне апорная рыфма набыла ў сучаснай паэзіі:
: З палёгкай тузануўся *поезд*
: і стаў… Я выйшаў на *перон*.
: Блішчалі рэйкі, нібы *полаз*
: блішчыць зімоваю *парой*.
: (А. Вярцінскі «Начны бераг»)
Вельмі часта сугучнасць апорных націскных складоў узбагачаецца за кошт супадзення асобных паслянаціскных і пераднаціскных гукаў. Такія ўзбагачаныя апорныя рыфмы гучаць выразна, своеасабліва:
: А мой певень *гаспадар*
: Ды ўсіх курэй *распрадаў*.
: (Народная песня)

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Сандамірская канфедэрацыя

**Сандамірская канфедэрацыя** — канфедэрацыя Рэчы Паспалітай, складзеная ў Сандаміры 20 мая 1704 года падчас Вялікай Паўночнай вайны ў адказ на заключаную ў тым жа годзе ў Варшаве прашведскую Варшаўскую канфедэрацыю. У Вялікай Паўночнай вайне канфедэраты выступалі праціўнікамі Швецыі і прыхільнікамі Маскоўскага царства.

Сандамірская канфедэрацыя была заснавана зрынутым каралём Аўгустам II Фрыдрыхам і складалася, галоўным чынам, з яго прыхільнікаў з Галічыны. Спікерам канфедэрацыі выступіў Станіслаў Эрнэст Дэнгаф. Вайна паміж Варшаўскай і Сандамірскай канфедэрацыямі працягвалася тры гады і вядома як Грамадзянская вайна ў Польшчы 1704—1706 гадоў.

Прыхільнікі Аўгуста II Фрыдрыха разам з Сандамірскай канфедэрацыяй, абапіраючыся на Нарвскі дагавор паміж Польшчай і Маскоўскім царствам, фактычна дэлегавалі Масковіі частка функцый польскага дзяржаўнага апарата. Сандамірская канфедэрацыі фактычна праіснавала да 1717 года.

Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)
Катэгорыя:Сандомеж
Катэгорыя:1704
Іміграцыя ў Беларусь

**Іміграцыя ў Беларусь** (таксама **перасяленне ў Беларусь**) — працэс уезду замежных грамадзян для пастаяннага жыхарства або часавога працаўладкавання на тэрыторыі рэспублікі Беларусь.

Іміграцыя ў Беларусь рэгулюецца заканадаўствам рэспублікі, а таму можа быць як легальнай, так і нелегальнай. Нелегальны ўезд караецца законам.

Іміграцыя адыгрывае важную ролю ў сучасных дэмаграфічных працэсах, якія адбываюцца на тэрыторыі незалежнай Беларусі, з прычыны таго, што менавіта дзякуючы ёй агульнае змяншэнне насельніцтва краіны згладжваецца нават ва ўмовах натуральнага змяншэння насельніцтва, якое хоць і змяншаецца, але яшчэ захоўваецца.

## Колькасць мігрантаў у Беларусі 
Паводле інфармацыі ад Дэпартамента па грамадзянству і міграцыі МУС (сярэдзіна 2025 года) — у краіне афіцыйна зарэгістравана блізу 220 тысяч замежнікаў, якія маюць дазвол на часовае або пастаяннае пражыванне.

### Працоўныя мігранты 
У 2024 годзе ў Беларусі працавалі больш за 33 тысячы працоўных мігрантаў. Амаль палова з агульнай колькасці прыбылых у 2024 годзе на працу ў Беларусь — грамадзяне Туркменістана. Далей — прадстаўнікі Расіі, Кітая, Украіны, Узбекістана і іншых дзяржаў.

### Замежныя навучэнцы 
У Беларусі навучаюцца 30 тысяч студэнтаў больш чым са 100 краін (2023 год).

### Злачыннасьць 
Доля злачыннасці, здзейсненай мігрантамі ў Беларусі, склала 2,5% (2023 год).

## Нелегальныя імігранты ў Беларусі 
Штогод у Беларусі затрымоўваюць каля 2–3 тыс. нелегальных мігрантаў, частка і якіх праходзіць па тэрыторыі краіны транзітам у краіны Заходняй Еўропы. Празрыстасць межаў з Расійскай Федэрацыяй палягчае ўезд у рэспубліку для гэтай катэгорыі імігрантаў.

## Гл. таксама 
* Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міграцыя насельніцтва
Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі
Дунсян

**Дунся́н** (саманазвы: *撒尔塔*, , ) — народ, адна з 56 афіцыйных нацыянальных меншасцяў Кітая. Жывуць пераважна ў правінцыі Ганьсу і Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне. Агульная колькасць (2010 г.) - 621 500 чал.

## Паходжанне
Дунсян — мангольскі народ. Згодна дунсянскаму паданню, іх продкі трапілі ў Ганьсу ў XIII ст. разам з войскам Чынгісхана для аховы межаў. У другой палове XIV ст. дунсян прынялі іслам і, такім чынам, вылучыліся з ліку іншых манголаў, якія спавядалі будызм і шаманізм. Сучасная назва народа мае кітайскае паходжанне і значыць "усходняе паселішча" або "насельнікі ўсходняга паселішча". Самі дунсян клічуць сябе *сарт* або *сант*.

## Культура
Дунсян жывуць пераважна ў горнай засушлівай мясцовасці. Асноўны традыцыйны занятак — паліўнае земляробства. Вырошчваюць збожжавыя культуры, бульбу, гародніну. Жывёлагадоўля мае дапаможнае значэнне.

Традыцыйныя сельскія сядзібы нагадваюць чатырохкутнік з замкнёным унутраным дваром. Двор адзяляе жытлы ад гаспадарчых памяшканняў. Пабудовы ўзводзяць з гліны і неабпаленай цэглы. У доме абавязкова маецца штучнае ўзняцце *кан*, якое пакрываюць цыноўкамі і лямцам. На ім спяць, бавяць час, п'юць чай. У мінулым у якасці жытлаў, але часцей гаспадарчых памяшканняў выкарыстоўваліся пячоры. 

Дунсянская народная кухня даволі простая. Асноўная ежа — вараная бульба, лапша з гароднінай, ячменныя перапечкі *майшу* з часныком і спецыямі, густы суп *луоба* з мясам і гароднінай. 

Традыцыйныя мужчынскія строі складаюцца з штаноў, курткі, мяккіх тканных туфляў, кепкі або маленькага капялюшыка. Жаночыя строі ўключаюць кароткі баваўняны халат або кофту з зашпількай на правым боку, штаны, доўгія боцікі. Старыя жанчыны і ўдовы апранаюць белую галаўную павязку, маладыя жанчыны — зялёную, дзяўчаты — белую. Да сярэдзіны XX ст. быў распаўсюджаны звычай спавівання ног у дзяўчат.

## Мова
Мова дунсян знаходзілася ў ізаляцыі ад іншых мангольскіх моў з часоў позняга сярэднявечча, а таму захавала некаторыя архаічныя рысы. Для яе характэрны багатыя лексічныя запазычанні з іранскіх моў і кітайскай мовы. Дыялектных адрозненняў амаль не маецца. Пісьмовасць на аснове кітайскай графікі.

## Рэлігія
Большасць вернікаў — мусульмане-суніты.

## Спасылкі
*The Dongxiang ethnic minority
*Dongxiang 

Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Мангольскія народы
Сусветны дзень архітэктуры

«**Сусветны дзень архітэктуры**» () — міжнароднае прафесійнае свята архітэктараў і знатакоў архітэктурных шэдэўраў, адзначаецца штогод у першы панядзелак кастрычніка.

## Гісторыя і святкаванне 
У верасні 1946 года ў сталіцы Вялікабрытаніі горадзе Лондане адбылася міжнародная нарада архітэктараў, сярод якіх былі і дэлегаты з Савецкага Саюза. На гэтым паседжанні практычна аднагалосна было прынята рашэнне аб стварэнні новай арганізацыі, якая атрымала назву Міжнародны саюз архітэктараў (МСА). У наш час у МСА налічваецца каля ста нацыянальных секцый, членамі якіх з'яўляюцца больш за мільён архітэктараў з розных краін свету.

Амаль праз чатыры дзесяцігоддзі, у 1985 годзе на паседжанні «Міжнароднага саюза архітэктараў» было прынята рашэнне адзначаць «Сусветны дзень архітэктуры» ў першы панядзелак ліпеня. Аднак у 1996 годзе, у іспанскім горадзе Барселона, на сваёй дваццатай Генеральнай асамблеі МСА прыняў рашэнне перанесці «Сусветны дзень архітэктуры» на першы панядзелак кастрычніка — на дзень, у які пад патранажам Арганізацыі Аб'яднаных Нацый адзначаецца Сусветны дзень жылля (Сусветны дзень Хабітат).

«Сусветны дзень архітэктуры» ўжо мае свае традыцыі: у гэты дзень архітэктары ўсёй планеты збіраюцца на канферэнцыі, сімпозіумы і форумы дзе дзеляцца сваімі ведамі і вопытам, вырашаюць праблемы звязаныя з будаўніцтвам і рэстаўрацыяй будынкаў і збудаванняў, ладзяць тэматычныя дыскусіі і дыспуты. Нярэдка ў гэты дзень арганізоўваюцца разнастайныя выстаўкі і экскурсіі.

## Спасылкі 
* Міжнародны дзень архітэктуры ў 2009 г.  

Архітэктары
Архітэктары
Архітэктары
Архітэктары
Катэгорыя:Архітэктары
Акраверш

**Акраве́рш** — разлічаны на зрокавае ўспрыманне верш, у якім пачатковыя літары вершаваных радкоў, прачытаныя зверху ўніз, утвараюць якое-небудзь слова: прозвішча або імя паэта ці таго, каму верш адрасуецца, нейкае прызнанне, пажаданне, адказ на пастаўленае пытанне і г. д..

## Акраверш ў беларускай літаратуры 
Прынцыпы акраверша ўпершыню ў беларускай і ўсёй усходнеславянскай літаратуры выкарыстаў Ф. Скарына, зашыфраваўшы ў тэкстах «Малой падарожнай кніжыцы» (Вільня, 1522) сваё аўтарства: «Делал доктор Скоринич Францискоус».

Акравершы ёсць у М. Багдановіча, У. Дубоўкі, А. Салаўя, Р. Барадуліна, Н. Гілевіча і некаторых іншых беларускіх паэтаў. Часам у паэзіі сустракаюцца тэлевершы, у якіх пэўнае слова ці выраз утвараюць апошнія літары вершаваных радкоў. У мезавершах слова ці выраз шыфруюцца ў сярэдзіне вершаваных радкоў і складаюцца ці з асобных літар, што чытаюцца па вертыкалі, ці з асобных частак суседніх словаў або аднаго слова. М. Багдановіч напісаў надзвычай арыгінальны, першы ва ўсходнеславянскай паэзіі «Чацвярны акраверш», што аб’ядноўвае прыметы акраверша, тэлеверша і мезаверша:

*«**А**х, как умеете Вы, **Анна**,*
***Н**е замечать, что я влюбле**н**.*
***Н**о все же шлю я Вам не сто**н**,*
***А** возглас радостный: ос**анна**!»*

У сучаснай беларускай літаратуры ёсць прыклады спалучэння акраверша з іншымі жанрамі. Такім прыкладам міжжанравага сінтэзу з’яўляецца верш Алега Грушэцкага, у якім паэту атрымалася спалучыць прынцыпы акраверша з японскім танку:

*«**К**арыя вочы!*
***А**д іх не адарвацца.*
***Ц**ешаць і грэюць.*
***Я**к жа шчаслівы штодня*
***Г**этак вось любавацца».*

Калі ўзяць першы вертыкальны радок, то можна заўважыць, што ў гэтым танка-акравершы-прысвячэнні зашыфравана імя і першая літара прозвішча жонкі паэта — Каця Г. (Грушэцкая).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя формы
Катэгорыя:Графіка верша
Катэгорыя:Моўныя гульні
Архітэктоніка (літаратура)

**Архітэкто́ніка** (ад  — будаўнічае мастацтва) — у літаратуры агульная будова літаратурнага твора, якая выяўляецца ў спалучэнні яго частак і элементаў, у сродках гарманічнага афармлення і структурнай арганізацыі твора як адзінага мастацкага цэлага.

Часта ў тым жа значэнні ўжываецца тэрмін кампазіцыя, аднак архітэктоніка разглядаецца як больш шырокае паняцце — галоўны прынцып пабудовы і агульная сістэма сувязяў паміж асобнымі часткамі кампазіцыі.

## Асноўныя элементы 
Своеасаблівасць архітэктонікі залежыць ад ідэйнай задумы твора, жанравых законаў і індывідуальнага аўтарскага стылю.

У паняцце архітэктонікі ўваходзіць як знешняя структура твора (падзел на часткі, раздзелы, кнігі), так і пабудова сюжэту. Сюды адносяцца:
* Тып апавядання (ад аўтара ці ад асобы апавядальніка).
* Роля дыялогу.
* Паслядоўнасць падзей (часовая або з парушэннем храналагічнага прынцыпу).
* Увядзенне ў твор розных апісанняў, аўтарскіх развагаў і лірычных адступленняў.
* Групоўка дзеючых асоб.

## Праяўленне ў розных родах літаратуры 
### Эпас 
Падзел твора на часткі і раздзелы мае творчы, змястоўны характар. Вялікія эпічныя творы могуць складацца з «кніг» (раман «Сустрэнемся на барыкадах» П. Пестрака — з дзвюх, «Мінскі напрамак» І. Мележа — з трох). Твор з некалькіх самастойных кніг, аб’яднаных сюжэтнай пераемнасцю, набывае форму дылогіі, трылогіі і г.д..

### Паэзія 
У паэзіі архітэктоніка выяўляецца ў сістэме строф, якія ў буйным творы злучаюцца ў раздзелы ці часткі. Цвёрдая страфа (санет, трыялет, рандо) можа складаць закончаны твор.

### Драматургія 
У драматургіі змест падзяляецца на дзеі (акты), а апошнія — на карціны (з’явы).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Тэорыя літаратуры
Гурджаані

**Гурджаані** (груз. გურჯაანი) — горад (з 1934 года), цэнтр Гурджаанскага раёна Грузіі. Насельніцтва — 8024 жыхароў (2014). Размешчаны на правым беразе Алазанскай даліны. Чыгуначная станцыя за 122 км на ўсход ад Тбілісі; ад Гурджаані чыгуначная лінія (21 км) на Цноры.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Армяне ў Беларусі

**Армяне Беларусі** — дыяспара армян у Рэспубліцы Беларусь. У Беларусі ў 1999 годзе па афіцыйных даных перапісу насельніцтва жыў 10191 армянін — 0,1 % насельніцтва Рэспублікі. У 1990 годзе ў Беларусі пражывала каля 5000 армян. Другая хваля армян-эмігрантаў з'явілася ў Беларусі пасля падзей 1988 года ў Нагорным Карабаху, Арменіі і Азербайджане, Спітакскага землятрасення.

У Мінску дзейнічае культурна-асветніцкае таварыства «Аястан» (Арменія), створана ў 1990 годзе прадстаўнікамі армянскай інтэлігенцыі г. Мінска сярод якіх дырэктар ансамбля танца — Мамікон Кіракозаў, дызайнер — Лявон Дарбінян, тэатразнавец — Лявон Егаян, архітэктар — Армэн Сардараў; актывісты — Андрэй і Сяргей Амбарцурмяны, Георгій Егіазаран.

У 2001 годзе пасольствам Рэспублікі Арменія ў Рэспубліцы Беларусь было арганізавана выступленне Гомельскага хору з выкананнем твораў на армянскай мове армянскага кампазітара Камітаса. У красавіку 1996 года ў касцёле Сымона і Алены прагучаў твор Моцарта «Рэквіем», прысвечаны трагічным падзеям Чарнобыля (1986) і генацыду армян (1915) . У 1991 годзе ў памяць аб ахвярах спітакскага землятрусу 1988 года, з Арменіі быў прывезены і ўсталяваны на могілках па вул. Казлова помнік «Хачкар» (Камень-Крыж), дзе збіраюцца армяне ў сумныя даты армянскага народа. У 1995 Музеі гісторыі і культуры Беларусі была арганізавана выстаўка армянскіх мастакоў пры актыўным садзейнічанні таварыства «Аястан» . Актыўны ўдзел у мастацкім жыцці Беларусі бярэ мастак Рыгор Данелян.

З 1995 года дзейнічае нядзельная армянская школа, у якой праводзяцца рэпетыцыі фальклорнага ансамбля «Эрэбуні», у якім акрамя армян танчаць і прадстаўнікі беларусаў.

## Літаратура 
* Этнокультурные процессы Центральной Беларуси в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.] ; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Фил. «Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы». – Минск : Беларуская навука, 2016. — Раздел "Традиции питания армян Центрального региона Беларуси" - С. 503—508.
* A. Tichomirow, Armenians in Belarus Today and in the Past [in:] Armenians in Post-Socialist Europe /Herausgegeben von: Konrad Siekierski und Stefan Troebst, Wien, Köln, Weimar 2016, p. 107-120.

Беларусь
Катэгорыя:Народы Беларусі
Гунунг-Лёсер

**Гунунг-Лёсер** — нацыянальны парк на поўначы інданезійскага вострава Суматра, на мяжы правінцый Паўночная Суматра і Ачэх. Нацыянальны парк названы ад гары Лёсер, размешчанай на яго тэрыторыі. Плошча 416,5 тыс. га. Створаны ў 1934 годзе для аховы месцаў пражывання суматранскага насарога і арангутана.

## Геаграфія 
Гунунг-Лёсер працягнуўся на 150 км у даўжыню і больш за 100 км у шырыню. Вялікая яго частка пакрыта гарамі. 40 % тэрыторыі (пераважна на поўначы) размешчана на вышыні больш за 1500 м, і толькі 12 % тэрыторыі ў нізіннай паўднёвай палове — ніжэй за 600 м; каля 25 км парк праходзіць уздоўж узбярэжжа. На тэрыторыі парку — 11 вяршынь вышынёй больш за 2700 м; самая высокая кропка — гара Лёсер, вышыня якой складае 3466 м над узроўнем мора.

Парк ўключае ў сябе мноства розных экасістэм. Унутры парку знаходзіцца запаведнік для захавання арангутанаў Букіт Лаванг. Разам з нацыянальнымі паркамі Букіт-Барысан-Сеталан і Керынчы-Себлат, Гунунг-Лёсер утварае аб’ект сусветнай спадчыны.

## Спасылкі 
* Сайт парку  

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Інданезіі
Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Інданезіі
Катэгорыя:Правінцыя Паўночная Суматра
Катэгорыя:Ачэх (правінцыя)
Латышы Беларусі

**Латышы Беларусі** — латышская нацыянальная меншасць, якае пражывае на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Па дадзеных нацыянальнага перапісу насельніцтва 2009 года ў краіне пражывала 1549 латышоў.

Латышы на Беларусі — пераважна жыхары сельскай мясцовасці. Асноўныя заняткі — земляробства і жывёлагадоўля. Было пашырана рамяство, асабліва піваварэнне і ткацтва. У дачыненні да рэлігіі большасць латышоў пратэстанты-лютэране, невялікая частка — праваслаўныя і католікі.

## Гісторыя 
Масавая міграцыя латышоў на тэрыторыю Беларусі пачалася ў XVIII ст. Найбольш інтэнсіўна працэс ішоў у 1860—1880-я гг.: у 1870 г.
на Беларусі было 800—900 латышскіх перасяленцаў, у 1877—1883 гг. у Віцебскай губерні латышы ўжо складалі каля 50 % усіх перасяленцаў. Латышскія перасяленцы асядалі і ўтваралі асобныя вёскі на Магілёўшчыне, хутары на Віцебшчыне. У 1897 г. шмат латышоў жыло
ў Віцебскім (каля 4 тыс.), Полацкім (1,7 тыс.), Аршанскім (да 3,7 тыс.) і Быхаўскім (каля 1 тыс.) паветах.

Паводле перапісу 1926 г. у Беларусі пражывалі 14000 латышоў (0,28 % ад агульнага насельніцтва рэспублікі, друкавалася літаратура.

У 1920-я гг. пры ЦК КП(б)Б працавала латышскае бюро, пры Народным камісарыяце асветы БССР створана латышская секцыя, якая распрацоўвала ўласныя адукацыйныя праекты. У 1930 годзе 77 % латышскіх дзяцей у Беларусі вучыліся ў школах з навучаннем на роднай мове. Латышскіх школ у рэспубліцы ў 1933 годзе было 32.

Пры Інбелкульце з 1927 г. (пазней пры АН БССР) таксама працавала Латышская камісія (з 1929 г. Латышскі сектар АН БССР, з 1933 г. — Латышская секцыя Істытута нацменшасцей АН БССР), якая вывучала гісторыю і культуру латышоў. Яе ўзначальваў Карл Шкільтэр. У 1929 г. была створана «Праграма даследавання латышскіх калоній», якая прадугледжвала збіранне і вывучэнне этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў. Згодна з ёй у 1929—1930 гг. у латышскія паселішчы Віцебскай акругі была наладжана даследчыцкая экспедыцыя. Вынікам працы экспедыцыі сталі два навуковыя даследаванні К. Шкільтэра: «Латышскія калоніі на Беларусі» (1931 г.) і «Latvju zemneeks Baltkreevijā pirms un pēc Oktobra revolucijas» (Латышскі селянін на Беларусі да і пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі; 1935 г.). Падчас сталінскіх рэпрэсій 1930—1940-х гг. большасць культурна-асветніцкіх і навуковых праграм латышоў былі згорнуты. Большасць супрацоўнікаў культурна-асветніцкіх і навуковых устаноў былі рэпрэсаваны.

Колькасць латышоў на Беларусі значна зменшылася ў 1930—1940-я гг. Гэта тлумачыцца актыўнай міграцыяй латышоў у Латвійскую ССР. З канца 1950-х гг. колькасць латышоў у Беларусі стабілізавалася. Паводле перапісаў іх налічвалася: у 1959 г. — 2631 чал.; у 1970 г. — 2660 чал.; у 1979 г. — 2617 чал. У 1970-х гг. большасць латышоў жылі ў гарадах. Латышскую мову роднай называе прыкладна палова латышоў Беларусі, аднак у паўсядзённым жыцці выкарыстоўваецца пераважна руская мова, а сярод сельскага насельніцтва яшчэ і беларуская. Паводле перапісу 1999 г. на Беларусі пражывала каля 2,2 тыс. латышоў.

## Літаратура 
* Тугай, У. В. Латышскі этнас у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці Беларусі / У. В. Тугай. Мінск, 2002.

## Спасылкі
Свята-Троіцкая царква (Арэхаўск)

**Свята-Троіцкая царква** — праваслаўная царква, размешчана ў цэнтры г. п. Арэхаўск, у невялікім скверы. Пабудавана ў 1838 г. з дрэва. Рэстаўрыравана ў 1990-х гг.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры позняга класіцызму. У аснове аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі кубападобны аб'ём, накрыты паўсферычным купалам на нізкім, шырокім цыліндрычным барабане. Па восі ўсход—захад далучаны вузкі прытвор пад 2-схільным дахам і паўкруглая апсіда са сферычным пакрыццем. Вертыкальна ашаляваныя фасады прарэзаны паўкруглымі вокнамі-люкарнамі.

## Інтэр'ер 
Малітоўная зала расчлянена 4 падпружнымі аркамі. Барабан над залай вылучаны масіўным карнізам і нізкім атыкам, апсіда перакрыта конхай і вылучана аркай на 2 іанічных калонах. У інтэр'еры 1-ярусны драўляны іканастас. Сцены ўнутры атынкаваны і імітаваны пад мураваныя. Над уваходам на каваных кранштэйнах размешчаны драўляныя хоры з бакавымі вітымі сходамі.

## Званіца 
Перад храмам асобна пастаўлена драўляная званіца, якая складае з царквой адзіны ансамбль. 2-ярусная 4-гранная пабудова накрыта гранёным шатром, акаймаваным унізе франтончыкам.

## Літаратура 
* Царква ў гонар Святой Троіцы // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн., 2007. — С. 20-21.
* Свята-Троіцкая царква // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 464.
* Спаская царква // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — С. 100.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Арэхаўск
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Аршанскага раёна
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Храмы Віцебскай і Аршанскай епархіі
Катэгорыя:1838 год у Беларусі
Ганна Мартынаўна Базыленка

**Ганна Мартынаўна Базыленка** (, в. Арахі, Аршанскі павет, цяпер гарадскі пасёлак Арэхаўск, Аршанскі раён — , Мінск) — беларуская мовазнаўца.

## Біяграфія 
У 1920-я гады ў зборніках Віцебскай маладнякоўскай філіі «Пачатак» і «Світанне», а таксама ў перыядычным друку змяшчала вершы, апавяданні, аднаактовыя п’есы пад сваім прозвішчам і пад псеўданімам *Ганна Арахоўская*. 

Закончыла ў 1931 годзе Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. У 1933—1938 гадах працавала ў Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва АН Беларусі, у 1944—1970 гадах старшым выкладчыкам, дацэнтам, у 1949—1955 гадах намеснік дэкана філалагічнага факультэта БДУ. 

Памерла  года ў Мінску. Пахаваная на Паўночных могілках Мінска (Паўночныя-1, 45/19/8).

## Навуковая дзейнасць 
Прымала ўдзел у стварэнні «Руска-беларускага слоўніка» 1937 года і «Практычнага беларуска-рускага слоўніка» (рукапіс загінуў падчас Вялікай Айчыннай вайны), абараніла кандыдацкую дысертацыю «Устойлівыя словазлучэнні ў мове твораў Якуба Коласа» (1952), манаграфія даследчыцы «Пабочныя і ўстаўныя словы, словазлучэнні і сказы ў беларускай літаратурнай мове» (1964) да сённяшняга дня не страціла навуковага значэння.

Г. Базыленка — аўтар шэрагу навуковых артыкулаў па праблемах сучаснай беларускай мовы, у тым ліку па пытаннях моўнага майстэрства Якуба Коласа, сааўтар падручніка «Курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы: Марфалогія» (1957), першага тома акадэмічнай «Граматыкі беларускай мовы» (1962).

## Літаратура 
* Базыленка Ганна Мартынаўна // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 419.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Віцебская філія Маладняка
Бааань

**Бааа́нь** (саманазва: *боунаң куң*, ) або **банань** () — народ, найменшая з 56 афіцыйных нацыянальных меншасцяў Кітая. Бааань падзелены на 2 асноўныя групы, кожная з якіх размаўляе на сваім дыялекце мовы мангольскага паходжання. Адна з іх насяляе правінцыю Ганьсу. Яе прадстаўнікі спавядаюць іслам. Другая насяляе правінцыю Цынхай. Сярод яе прадстаўнікоў пашыраны будызм ламаісцкага кірунку. Агульная колькасць (2010 г.) — 20 074 чал.

## Паходжанне 
Мяркуецца, што бааань — нашчадкі манголаў, якія сяліліся ў памежных гарнізонах каля Тыбета (зараз правінцыя Цынхай) у XIII — XVI стст. У сярэдзіне XIX ст. з-за канфлікту з цынскімі ўладамі частка бааань перасялілася на поўнач, у Ганьсу.

## Культура 
Бааань займаюцца земляробствам і жывёлагадоўляй. Важным заняткам здаўна лічылася лясная гаспадарка, здабыча драўніны і паляванне. Бааань славяцца як добрыя вытворцы нажоў.

Жытлы будуюць з неабпаленай цэглы, агароджваюць высокім цагляным плотам. Дом мае два-тры пакоі. Большую частку галоўнага пакоя адводзяць пад штучнае ўзвышша *кан*, на якім спяць і п’юць чай. Асноўным харчовым прадуктам лічыцца бульба. Чай робяць з малаком, маслам і соллю.

У адрозненне ад суседніх народаў, жанчыны бааань заўсёды носяць галаўныя павязкі: старыя жанчыны і ўдовы — белыя, маладыя жанчыны — зялёныя, дзяўчаты — чорныя. Народны жаночы строй таксама ўключае халат з шырокімі доўгімі рукавамі. Мужчыны апранаюць халаты і па тыбецкаму звычаю — доўгія шалікі.

## Спасылкі 
* Bonan Nationality
* The Bonan ethnic minority

Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Мангольскія народы
Рэндзі Шэкмэн

**Рэндзі Шэкмэн** (; ) — амерыканскі клеткавы біёлаг з Універсітэта Каліфорніі, Берклі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2013).

Быў абраны членам Нацыянальнай акадэміі навук у 1992 года.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Джэймс Ротмэн

**Джэймс Ротмэн** (; ) — амерыканскі біяхімік, прафесар Ельскага ўніверсітэта. У 2013 годзе разам з Рэндзі Шэкмэнам і Томасам Зюдхафам атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне.

Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Томас Зюдхаф

**Томас Крысціян Зюдхаф** (, ) — біяхімік, займаецца даследваннем сінапсаў. Прафесар Стэнфардскага ўніверсітэта, глава Зюндхафскай лабараторыі пры медыцынскай школе. У 2013 годзе іразам з Джэймсам Ротманам і Рэндзі Шэкманам атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне.

Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Біяхімікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гётынгене
Магольская мова

**Маго́льская мова** (саманазва: مؤغلي) — мова маголаў Афганістана. Распаўсюджана ў дзвюх вёсках правінцыі Герат. Агульная колькасць носьбітаў не перавышае 200 чал.

Захавала многія рысы сярэдневяковай мангольскай мовы, аднак мае багатыя лексічныя запазычанні з арабскай і іранскіх моў. Лічыцца бяспісьменнай, аднак існуюць запісы арабскай графікай, у тым ліку вершы пачатку XX ст.

## Спасылкі 
* OLAC resources in and about the Mogholi language
* lingweb.eva.mpg.de 

Катэгорыя:Мовы Афганістана
Катэгорыя:Мангольскія мовы
Маголы

**Маго́лы**, таксама **муга́лы**, **мага́лы** ( , ) — групы насельніцтва ў Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі, Іране, Афганістане і Каўказе, якія лічаць сябе нашчадкамі манголаў.

Мугалы Сярэдняй Азіі, усходняга Каўказа (Дагестан, Азербайджан, Грузія), Ірана звычайна прадстаўлены сваяцкімі супольнасцямі, якія ўваходзяць у склад іншых народаў (звычайна цюркскага паходжання), але памятаюць пра сваю асобную спадчыну. Маголы Паўднёвай Азіі і Афганістана вылучаюцца як асобны народ або племя (у 2013 г. - 2 763 тысяч чал.).

Лічыцца, што маголы сфарміраваліся ў эпоху сярэднявечча з рэштак манголаў, а таксама прадстаўнікоў народаў іранскага і цюркскага паходжання, што далучыліся да іх. Толькі маголы дзвюх вёсак у Гераце захавалі некаторыя качавыя звычаі сваіх далёкіх продкаў, а таксама магольскую мову. У Індыі, Пакістане і Бангладэш у эпоху імперыі Вялікіх Маголаў маголы склалі прывілігіраванае ваеннае саслоўе, што нават у пазнейшы час садзейнічала іх адасабленню ад суседзяў. У Паўднёвай Азіі яны размаўлялі на персідскай мове і садзейнічалі яе распаўсюджанню сярод тубыльцаў. На Каўказе, у Сярэдняй Азіі і Іране мугалы звычайна займаліся земляробствам і моцна не адасабляліся ў мове і культуры.

Большая частка вернікаў-маголаў спавядае іслам розных накірункаў.

## Спасылкі 
* Маголы Паўднёвай Азіі і Афганістана
* Маголы ў Індыі і Пакістане
* Панцюркізм на Каўказе і лёсы народаў 
* Магалы Дагестана
* Насельніцтва Ілісуйскага султанства

Катэгорыя:Мангольскія народы
Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Народы Бангладэш
Катэгорыя:Народы Пакістана
Катэгорыя:Народы Афганістана
Аўгусталы

**Аўгусталы** (лат.augustales) — калегія рымскіх жрацоў, у абавязкі якіх уваходзіла апекаваць культ імператара ці культ лараў. Яе членамі былі з большага багатыя вольнаадпушчанікі.
Уплывовыя і масавыя пры Юліях-Клаўдзіях і Флавіях, гэтыя калегіі фактычна спынілі існаванне ў эпоху пераваротаў канца II стагоддзя.

## Брацтва аўгусталаў 
Узнікла ў 14 годзе н.э., пасля смерці і апафеозу Актавіяна Аўгуста, каб юрыдычна замацаваць культ Аўгуста, які фактычна склаўся пры яго жыцці, і распаўсюдзіць народнае шанаванне на ўсю сям'ю Юліяў-Клаўдзіяў. Першая калегія з 25 членаў складалася з чатырох членаў сям'і — імператара Тыберыя, Клаўдзія, Друза Малодшага, Германіка: «21 арыстакрат самай блакітнай крыві і белай косці, з чатырма прынцамі на чале, абслугоўваюць дынастычную ідэю ў вярхах грамадства». Пасля, склад быў пашыраны да 28 членаў, уключаючы чацвярых з імператарскага роду.

Ордэн быў прыраўнаваны да чатырох вышэйшых жрэцкіх калегій Рыма (пантыфікі, аўгуры, квіндэцэмвіры, трапезнікі). Тацыт адзначае, што рытуал аўгусталаў пры Вітэліі капіраваў не толькі прыжыццёвы культ Юлія і Аўгуста, але і рытуалы часоў легендарнага Ромула. Фактычна, са смерцю Аўгуста публічнае брацтва (*sodales*) змяніла закрыты культ роду (*gens*); пры гэтым «незалежныя» аўгусталы, якія ўвайшлі ў яго, апынуліся звязанымі з дынастыяй не толькі палітычнымі, але і сакральнымі абавязацельствамі.

## Літаратура 
*Лисовый И. А., Ревяко К. А. Античный мир в терминах, именах и названиях.

Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Жрацы
Аўрункі

**Аўрункі** () — старажытнае італійскае племя, якое аседла жыло на правым беразе р. Лірыс у паўднёва-ўсходняй частцы Лацыя.

## Літаратура 
* *Лисовый И. А., Ревяко К. А.* Античный мир в терминах, именах и названиях.

Катэгорыя:Італійскія народы