open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сяргей Васільевіч Багапш

**Сяргей Васільевіч Багапш** (, Сухумі, Абхазская АССР, Грузінская ССР, СССР — , Масква, Расія) — другі прэзідэнт часткова прызнанай Рэспублікі Абхазія.

## Біяграфія 
Скончыў Грузінскі інстытут субтрапічнай гаспадаркі. Затым, у 1972 годзе стаў начальнікам аграаддзела Мокаўскага эфірамаслічнага саўгаса. Пасля службы ва Узброеных Сілах СССР перайшоў на камсамольскую працу і ў 1980 годзе стаў першым сакратаром Абхазскага абкама ЛКСМ Грузіі. У 1982 годзе — першы сакратар ачамчырскага райкама КП Грузіі.

Пасля пачатку першых сутыкненняў паміж грузінамі і абхазцамі кіраваў абаронай ад грузінскіх нападаў праз ачамчырскі мост і неўзабаве загадаў падарваць яго. У сутыкненнях быў паранены.

У 1992 годзе прызначаны першым намеснікам прэм’ер-міністра самаабвешчанай Рэспублікі Абхазія. Падчас грузінска-абхазскай вайны стаў адным з кіраўнікоў абхазскіх вайсковых фармаванняў, прымаў удзел у штурме Сухумі.

У 1997 годзе прызначаны прэм’ер-міністрам самаабвешчанай Рэспублікі Абхазія. На гэтай пасадзе Багапш паспяхова змагаўся са злачыннасцю, масштабы якой пачалі зніжацца, ліквідаваў запазычанасць па заробках. Пачала адраджацца прамысловасць, сельская гаспадарка, жыллёва-камунальная гаспадарка.

У 1999 годзе прэзідэнт Уладзіслаў Ардзінба чарговы раз змяніў урад (што ен рабіў рэгулярна праз кожныя два гады), і Багапш перайшоў на працу кіраўніком дзяржаўнай кампаніі «Чарнаморэнерга».

У 2003 годзе прымаў удзел у стварэнні грамадска-палітычнага руху «Адзіная Абхазія», які прапанаваў яго кандыдатуру на прэзідэнскіх выбарах 2004 года. Першы тур, які прайшоў 3 кастрычніка 2004 года, прывеў да працяглага і цяжкога палітычнага крызісу, калі два асноўныя кандыдаты — Багапш і Рауль Хаджымба абвясцілі сябе пераможцамі. Вярхоўны Суд Абхазіі не змог вынесці адназначнае рашэнне па выніках выбараў. Сітуацыя накалялася, і краіна імкліва набліжалася да грамадзянскага супрацьстаяння. Пры пасярэдніцтве Расіі былі праведзеныя перамовы, якія прынеслі поспех: Багапш стаў кандыдатам у прэзідэнты, а Хаджымба — у віцэ-прэзідэнты, які каардынуе дзейнасць у галіне абароны, міжнароднай палітыкі і дзяржаўнай бяспекі. Яны былі абраныя 12 студзеня 2005 года.

Падчас узброенага канфлікту ў Паўднёвай Асеціі кіраваў узброенымі сіламі Абхазіі, якія адкрылі «другі фронт» і адцягнулі на сябе частку грузінскіх войскаў. У выніку баявых дзеянняў Абхазія вярнула кантроль над Кадорскай цяснінай і такім чынам стала поўнасцю кантраляваць свою тэрыторыю. Пры Багапшы адбылося прызнанне незалежнасці Абхазіі шэрагам краін-членаў ААН.

У выніку прэзідэнцкіх выбараў 12 снежня 2009 года быў абраны на другі тэрмін.

Прэзідэнт Федэрацыі баскетбола Абхазіі.
Мае жану, сына і дачку.

Памёр 29 мая 2011 у Маскве пасля цяжкай хваробы, у выніку ускладненняў, выкліканых аперацыяй на лёгкім.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Абхазія (ru, en) 

Катэгорыя:Прэзідэнты Абхазіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Абхазіі
Уладзіслаў Рыгоравіч Ардзінба

**Уладзіслаў Рыгоравіч Ардзінба** (14 мая 1945 года, с. Ніжняя Эшэра Сухумскага раёна Абхазіі—4 сакавіка 2010, Масква, Расія) — першы прэзідэнт Рэспублікі Абхазія (1994—2004), гісторык-лінгвіст.

## Біяграфія 
У 1966 годзе скончыў гістарычны факультэт Сухумскага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта, затым аспірантуру пры Інстытуце Усходазнаўства АН СССР. У гэтым інстытуце Ардзінба працаваў да 1988 года, займаўся вывучэннем гісторыі, культуры і рэлігіі старажытных народаў Малай Азіі, у першую чаргу хатаў і хетаў. У 1985 абараніў доктарскую дысертацыю. З’яўляецца аўтарам больш за 40 навуковых прац. У 1988 выбіраецца дырэктарам Абхазскага навукова-даследчага інстытуту мовы, літаратуры і гісторыі імя Дз. Гуліа.

У 1989 годзе выбіраецца дэпутатам Вярхоўнага Савету СССР і становіцца сябрам прэзідыюму. У 1990 годзе выбіраецца дэпутатам Вярхоўнага Савету Абхазіі і яго старшынёй.

Узначаліўшы рэспубліку, Ардзінба стаў праводзіць курс, накіраваны на рэалізацыю права Абхазіі на самавызначэнне. З пачаткам у жніўні 1992 вайсковай апэрацыі Грузіі супраць Абхазіі (Абхаскі канфлікт) становіцца старшыней Дзяржаўнага камітэта абароны і ўзначальвае абхаскі супраціў, які скончыўся 30 верасня 1993 поўнай перамогай Абхазіі.

26 лістапада 1994 Ардзінба быў абраны першым прэзідэнтам самаабвешчанай Рэспублікі Абхазіі, 3 кастрычніка 1999 — пераабраны на новы тэрмін. У 2004 з прычыны хваробы адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці.

В. Ардзінба меў жонку і дачку.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты Абхазіі
Катэгорыя:Постаці грузінскай гістарыяграфіі
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Прыднястроўскі рубель

**Прыднястроўскі рубель** — грашовая адзінка Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. 1 рубель = 100 капейкам.

Уласная грашовая адзінка з’явілася ў Прыднястроўі ў 1994 годзе. Дагэтуль рэспубліка карысталася савецкімі банкнотамі, на якія клеілі спецыяльныя маркі з выявай А. В. Суворава. На новых прыднястроўскіх рублях з’явіліся партрэты А. В. Суворава і Б. Хмяльніцкага.

Вельмі хуткія тэмпы інфляцыі прывялі да неабходнасці дэнамінацыі і замены грашовых банкнот. Дэнамінацыя была праведзена ў 2001 годзе, грошы мяняліся ў суадносінах 1 000 000:1.

Новыя банкноты Прыднястроўскага Рэспубліканскага Банка ўзору 2000 года маюць істотныя адрозненні ад старых. На банкнотах наміналам 1, 5, 10, 25 рублеў на намаляваны рускі паўкаводзец А. В. Сувораў.

На банкноце наміналам 50 рублёў намаляваны класік украінскай літаратуры Т. Шаўчэнка

На банкноце наміналам 100 рублёў — выява малдаўскага гаспадара Дз. Кантэміра.

На банкноце наміналам 200 рублёў — выява графа П.Румянцава-Задунайскага, 500 рублёў — расійскай імператрыцы Кацярыны II.

Акрамя банкнот у 1, 5, 10, 25, 50, 100, 200 і 500 рублёў з’явіліся таксама манеты. Манеты ў 1, 5, 10 капеек вырабляюцца з алюмініевага сплава, а 50 і 25 капеек (уведзеныя ў 2002 годзе) — з медна-цынкавага сплава.

У 2007 годзе на банкноты ўзору 2000 года быў дабаўлены новыя ахоўныя элементы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Прыднястроўе
Ігар Мікалаевіч Смірноў

**І́гар Мікала́евіч Смірно́ў** (; , г. Петрапаўлаўск-Камчацкі, РСФСР, СССР) — прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі.

## Біяграфія 
Пасля заканчэння вучылішча рамёстваў працаваў на Златавустаўскім металургічным заводзе. З 1959 па 1987 год — на Электрамашынабудаўнічам заводзе ў г. Новая Кахоўка. Прайшоў шлях ад зваршчыка да намесніка дырэктара па вытворчасці. У 1974 годзе скончыў завочна Запарожскі машынабудаўнічы інстытут.

З 1987 па 1990 год — дырэктар завода «Электрамаш»

Актыўны ўдзельнік акцый пратэсту рускамоўнага насельніцтва Малдовы супраць праяў малдаўскага нацыяналізму ў жніўні-верасні 1989 г. У лютым 1990 г. выбраны дэпутатам гарсавета Ціраспаля і народным дэпутатам Вярхоўнага Савета МССР. Але з-за неаднаразовых пагроз, збіццеў і поўнага ігнаравання прыднястроўцаў разам з групай дэпутатаў прыпыніў свою дзейнасць у Вярхоўным Савеце МССР.

У красавіку 1990 г. абраны старшынёй Ціраспальскага гарадскога савета. На I З’ездзе дэпутатаў усіх узроўняў Прыднястроўя выбраны старшынёй Каардынацыйнага Савета сацыяльна-эканамічная развіцця рэгіёна. На II Надзвычайным З’ездзе дэпутатаў усіх узроўняў 2 верасня 1990 года, які абвясціў стварэнне прыднястроўскай дзяржавы, выбраны Старшыней Часовага Вярхоўнага Савета ПМССР. Перамог на выбарах прэзідэнта ПМР у 1991 годзе.

Падчас Прыднястроўскага канфлікту ўзначаліў абарону ПМР, стварыўшы Рэспубліканскую гвардыю і народнае апалчэнне.

Быў абраны прэзідэнтам яшчэ тройчы — у 1996, 2001 і 2006 годзе.

Вярхоўны Галоўнакамандуючый узброенымі сіламі самаабвешчанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Доктар эканамічных навук.

Узнагароджаны ўрадавымі ўзнагародамі СССР, ўзнагародамі Рускай праваслаўнай царквы і Украінскай праваслаўнай царквы (кананічнай).

Мае жонку, двух сыноў.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі
Катэгорыя:Дактары эканамічных навук
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ціраспаля
Катэгорыя:Выпускнікі Запарожскага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта
Сімпсан (пустыня)

**Сі́мпсан** () — пясчаная пустыня ў цэнтральнай частцы Аўстраліі. Названа ў гонар прэзідэнта геаграфічнага таварыства Аўстраліі Алена Сімпсана ў 1929 годзе.

Межы: на поўдні — возера Эйр, на поўначы — рака Маршал, на захадзе — рака Фінк, на ўсходзе — мяжа штата Квінслэнд. Агульная плошча каля 300 тыс. км². Утворана за кошт старажытнага пясчанага алювію шматлікіх рэк, якія сцякалі з хрыбтоў Макдонел і Масгрэю, перавеяныя ў перыяды сухога клімата. Характарызуецца моцнай засушлівасцю. У паўднева-ўсходняй частцы размешчаны шэраг азёр (напрыклад, возера Міранпонгапонгуна). Пустыня багата падземнымі водамі. Дзейнічае нацыянальны парк Сімпсан-Дэзерт.

## Гл. таксама 
* Пустыня Тырары

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пустыні Аўстраліі
Катэгорыя:Геаграфія Квінсленда
Катэгорыя:Геаграфія Паўночнай тэрыторыі
Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Аўстраліі
Катэгорыя:Геаграфія Новага Паўднёвага Уэльса
Даўгата

[thumb|Від шара. [Экватар (сіні) дзеліць шар напапалам і перасякае мерыдыяны (жоўты) пад вуглом 90°. Усе суцэльныя лініі гэтага малюнка — артадраміі. Жоўтыя лініі — лініі аднолькавай даўгаты.]]

**Даўгата** — становішча геаграфічная кропкі адносная нулявога мерыдыяну. Уяўляе сабой двухгранны вугал паміж плоскасцю, якая праходзіць цераз нулявы мерыдыян і плоскасцю, якая праходзіць цераз мерыдыян дадзенага аб'екту. Адзінкамі вымярэння даўгаты з'яуляецца градус, мінута (1о=60') і секунда (1'=60'').

Выбар нулявога мерыдыяна адвольны і вызначаецца пагадненнем. Нулявы мерыдыян, праведзены праз Грынвіч, завецца Грынвіцкім мерыдыянам. Акрамя Грынвіча, у якасці нулявога раней прымаліся мерыдыяны абсерваторый Кадыса, Парыжа, Пулкаўскі мерыдыян і г. д.

Даўготы ад 0 да 180° на ўсход ад нулявога мерыдыяна завуць усходнімі, на захад — заходнімі. Усходнія даўготы прынята лічыць дадатнымі, заходнія даўготы — адмоўнымі.

## Гл. таксама 
* Геаграфічныя каардынаты
* Шырата

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Адэназінтрыфосфарная кіслата

**Адэназінтрыфосфарная кіслата** (АТФ) — нуклеатыд, які змяшчае рыбозу, адэнін і тры астатка фосфарнай кіслаты. Уваходзіць у склад тканей арганізма чалавека і жывёл.

Утвараецца пры рэакцыі акіслення і ў працэсе глікалітычнага расшчаплення вугляводаў. Асабліва яе шмат у тканкі мышцаў, дзе яе доля можа дасягаць 0,3 %.

АТФ удзельнічае ва ўсіх працэсах абмену рэчываў. Пры ўзаемадзеянні з актаміязінам яна распадаецца на адэназіндыфосфарную кіслату і неарганічны фасфат. Гэтая рэакцыя працякае з выдзяленнем значнай колькасці энергіі, якая ў асноўным выкарыстоўваецца мышцамі для ажыццяўлення механічнай работы, а таксама для сінтэтычных працэсаў (сінтэз бялка, мачавіны і прамежкавых прадуктаў метабалізму).

Катэгорыя:Біяхімія
Востраў Урангеля

**Востраў Урангеля** — востраў у Паўночным Ледавітым акіяне паміж Усходне-Сібірскім і Чукоцкім морамі, належыць Расіі. Знаходзіцца на стыку заходняга і ўсходняга паўшар’яў і падзяляецца 180-м мерыдыянам на дзве амаль роўныя часткі. Плошча 7670 км². Вышыня да 1096 м. Уваходзіць у склад аднайменнага запаведніка і з’яўляецца аб’ектам сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Востраў аддзелены ад мацерыка (паўночнае ўзбярэжжа Чукоткі) пралівам Лонга шырынёй у яго самой вузкай частцы каля 140 км. Большую частку плошчы вострава займае тундра. Лесам занята каля 15 % ад плошчы вострава, і размешчаны ён толькі на яго паўднёвым узбярэжжы. Адміністрацыйна адносіцца да Чукоцкай аўтаномнай акругі. Сваю назву атрымаў у гонар расійскага мараплаўца і палярнага даследчыка Фердынанда Урангеля. На востраве два населеныя пункты — Ушакоўскае і Звёзны.

За 60 км на захад ад вострава Урангеля знаходзіцца востраў Геральд.

## Спасылкі 
* Востраў Урангеля на сайце Мінпрыроды 
* Востраў Урангеля на сайце Фонду «Ахова прыроднай спадчыны» (www.nhpfund.ru)
* Фатаграфіі вострава. Яго флора і фаўна 
* Старонка запаведніка «Востраў Урангеля» на сайце zapoved.ru 
* Інфармацыя пра запаведнік на сайце Батанічнага саду ДУА РАН 
* Тапаграфічная карта вострава Урангеля 

Катэгорыя:Астравы Азіі
Катэгорыя:Астравы Усходне-Сібірскага мора
Катэгорыя:Астравы Чукоцкага мора
Катэгорыя:Астравы Чукоцкай аўтаномнай акругі
Урангеля
Урангеля
Озы

]]
**О́зы** — формы рэльефа, якія ўяўляюць сабой доўгія, вузкія, вышынёй да некалькіх дзесяткаў метраў грады водна-ледавіковага паходжання.

Складзены гравійна-галечным і пясчаным матэрыялам. Могуць змяшчаць валуны. Нахіл склонаў 30—45°. Фарміруючым чыннікам озаў з’яўляюцца адклады патокаў талых водаў, якія працякалі па ўтвораных у масе ледавіка тунэлях. Паходжанне асобных озаў звязана з выцісканнем гліністых парод знізу ў шчыліны ледавікоў.

У Беларусі сустракаюцца ў паўночнай частцы краіны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці i тэрміны: Энцыклапед. слоўнік. — Мн., 1999.
* Геаграфія ў тэрмінахі паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. — ISBN 985-11-0262-8.
* 

Катэгорыя:Дадатныя формы рэльефу
Катэгорыя:Ледавіковыя формы рэльефу
Омск

**Омск** () — адзін з найбуйнейшых гарадоў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Омскай вобласці, размешчаны на зліцці Іртыша і Омі. Буйны прамысловы цэнтр з прадпрыемствамі розных галін, у тым ліку абароннай і авіякасмічнай. Насельніцтва 1 104 485 чалавек (2024), другі па колькасці насельніцтва ў Сібіры і восьмы ў Расіі. Буйны транспартны вузел — з захаду на ўсход праз горад праходзіць чыгуначная Транссібірская магістраль, а з поўдня на поўнач — суднаходны Іртыш.

Клімат кантынентальны, лета цёплае, зіма халодная. Сярэдняя тэмпература студзеня —18,2&nbsp;°C, ліпеня +19,1&nbsp;°C.
## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Омскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін

## Вядомыя асобы 
* Ягор Летаў (1964—2008) — рок-музыкант.
* Яўгенія Канаева (нар. 1990) — расійская гімнастка, алімпійская чэмпіёнка.
* Уладзімір Мікалаевіч Вараксін (1901—1980) — беларускі савецкі архітэктар, педагог.
* Алена Якаўлеўна Гарцуева (нар. 1951) — беларускі архітэктар, спецыяліст у вобласці горадабудаўніцтва і землеўпарадкавання.
* Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў (1880—1945) — Герой Савецкага Саюза (1946).
* Міхаіл Аляксандравіч Урубель (1856—1910) — рускі мастак.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці

Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1716 годзе
Самара

**Сама́ра** (у 1935—1991 гадах **Куйбышаў** у гонар Валяр’яна Куйбышава) — горад-мільённік у Расіі на рацэ Волга, адміністрацыйны цэнтр Самарскай вобласці. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература ў студзені −13,2&nbsp;°C, у ліпені +20,5&nbsp;°C, ападкаў — каля 400 мм/год.

## Гісторыя 
Горад заснаваны ў 1586 годзе як вартавая крэпасць Расійскай дзяржавы ў землях Паволжа. З 1708 г. у складзе Казанскай, з 1718 г. — Астраханскай губерняў. З 1780 года павятовы горад у Сімбірскім немесніцтве, з 1796 г. — Сімбірскай губерні. З 1851 года Самара — губернскі горад. З 1928 года цэнтр Сярэдняволжскай вобласці (з 1929 г. Сярэдняволжскі край).
## Насельніцтва 
## Культура 
* Самарскі тэатр драмы імя М. Горкага
## Адукацыя 
* Самарскі нацыянальны даследчы ўніверсітэт імя С.П. Каралёва
* Самарскі дзяржаўны інстытут культуры
* Самарскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт

## Транспарт 
Самара — порт на Волзе пры ўпадзенні ў яе ракі Самара. Таксама вузел чыгуначных і аўтамабільных дарог. Дзейнічае міжнародны аэрапорт.
* Самарскі метрапалітэн
* Самарскі трамвай

## Вядомыя асобы 
* Генадзь Уладзіміравіч Анашкін (нар. 1968) — расійскі ваенны лётчык, Герой Расіі.
* Андрэй Фёдаравіч Андросік (1941—2003) — беларускі рэжысёр тэатра.
* Аркадзь Пятровіч Іваноў (нар. 1929) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1974), доктар фізіка-матэматычных навук (1967), прафесар (1970). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991).
* Эльдар Разанаў — савецкі рэжысёр.
* Вольга Аляксандраўна Санфірава (1917—1944) — ваенны лётчык, Герой Савецкага Саюза.
* Барыс Германавіч Скабло (1923—1999) — віяланчэліст і педагог, Заслужаны артыст БССР (1967).
* Андрэй Уладзіленавіч Данілаў (нар. 1959) - рэлігіязнавец, багаслоў. Кандыдат багаслоўя, доктар філасофіі.

## Славутасці 
* Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса
* Будынак Рускага гандлёва-прамысловага банка
* Плошча Куйбышава
* Плошча Чапаева

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада 

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці

Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі
Магадан

**Магада́н** () — горад у Расіі, цэнтр Магаданскай вобласці. Насельніцтва — 89 тысяч чалавек (2024). Плошча горада — каля 18000 га.

Размешчаны на ўзбярэжжы Ахоцкага мора. Порт у бухце Нагаева. Лета кароткае і халоднае, зіма халодная. Сярэдняя тэмпература зімы — каля −16 °C, лета — каля +13 °C.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Ільдар Камілевіч Вагапаў (нар. 1949) — вучоны ў галіне тэхнічнай акустыкі, доктар тэхнічных навук.
* Юрый Мікалаевіч Івахнішын (нар. 1949) — беларускі мастак інтэр’ера.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Мэрыя Магадана 

Катэгорыя:Гарады Магаданскай вобласці
Севастопаль

**Севасто́паль** (укр. і ) — горад на Крымскім паўвостраве, на беразе Чорнага мора. Ва Украіне мае спецыяльны адміністрацыйны статус. У Расii мае статус аднаго з 3-х гарадоў федэральнага значэння (нароўні з Масквой i Санкт-Пецярбургам).

Порт, ваенна-марская база.

## Гісторыя 
У старажытнасці тут знаходзіўся антычны горад Херсанес Таўрычаскі.

Сучасны горад Севастопаль быў заснаваны ў 1783 годзе, пасля далучэння Крыма да Расіі, як база рускай чарнаморскай эскадры. Спачатку называўся Ахціяр (белы ўцёс), з 1784 — Севастопаль (з грэч. — велічны горад). З 1802 уваходзіў у Таўрычаскую губерню. У 1804 аб’яўлены галоўным ваенным портам Чорнага мора. Праславіўся ў час Крымскай вайны (Севастопальская абарона, 1854—1855). З 1875 злучаны чыгункай з Сімферопалем. У канцы XIX ст. буйны прамысловы цэнтр. У Рэвалюцыю 1905—1907 гадоў тут адбылося Севастопальскае паўстанне (1905).

З 1917 у складзе Таўрычаскай савецкай рэспублікі, акупіраваны англійскімі, французскімі і грэчаскімі войскамі. У 1920 вызвалены Чырвонай Арміяй. З 1921 горад у Крымскай аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспубліцы РСФСР. У Вялікую Айчынную вайну адбылася гераічная Севастопальская абарона (1941—42). Вызвалены ў выніку Крымскай аперацыі (1944).

З 1954 года ў складзе Крымскай вобласці Украіны. У лютым—сакавіку 2014 года, пасля адхілення ад улады ва Украіне Віктара Януковіча, Севастопаль стаў адным з цэнтраў падзей, якія прывялі да фактычнага далучэння Крыма да Расіі.

30 кастрычніка 2022 года здзейснена атака з выкарыстаннем беспілотных апаратаў на караблі Чаарнаморскага флоту Расіі на рэйдах Севастопаля. 13 верасня 2023 года нанесены ракетны ўдар па суднарамонтным заводзе імя Арджанікідзэ, 22 верасня атакаваны штаб Чаарнаморскага флоту Расіі.

## Насельніцтва 
Насельніцтва складае 379.200 чал. (2007 г.).

Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):

  Народы2001 г.1989 г.
  Рускія71,674,4
  Украінцы22,420,7
  Беларусы1,61,9
  Татары0,70,3
  Крымскія татары0,50,1
  Армяне0,30,1
  Яўрэі0,30,7

## Помнікі 
* Касцёл Святога Клімента
* Помнік Адміралу Карнілаву

## Вядомыя асобы 
* Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка
* Анастасія Бабурава
* Валянцін Мікалаевіч Макараў (1919—1972) — лётчык, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943)
* Аляксандр Патупа
* Рыгор Якаўлевіч Ліберзон (1903—1966) — урач-неўролаг. Доктар медыцынскіх навук (1941), прафесар.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Севастопаль  — даведнік, фотагалерэя на партале Украіны 
* Партал Гасцям Севастопаля  — 


Катэгорыя:Гарады Крыма
Катэгорыя:Крымская федэральная акруга
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1783 годзе
Чыта

**Чыта** () — горад (з 1851), адміністрацыйны цэнтр Забайкальскага края Расіі. Буйны прамысловы і культурны цэнтр Усходняй Сібіры. Горад размешчаны ў Забайкаллі, пры ўпадзенні ракі Чыта (Чыцінка) у Інгаду (басейн Амура). У перыяд з 1920 па 1922 Чыта была сталіцай Далёкаўсходняй Рэспублікі, з 1922 — цэнтрам Забайкальскай губерні. У 1926 Чыта стала акруговым горадам Далёкаўсходняга края, а з 1937 па 2008 год з’яўлялася цэнтрам Чыцінскай вобласці.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Герман Міхайлавіч Пранішнікаў (1925—1993) — беларускі мастак.
* Анатоль Аляксандравіч Сабчак (1937—2000) — расійскі палітычны дзеяч часоў «перабудовы», першы мэр Санкт-Пецярбурга.
* Барыс Алегавіч Юрцін (нар. 1932) — беларускі архітэктар.
* Павел Мінаевіч Раманаў (1905—1944) — Герой Савецкага Саюза.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* ФК Чыта
* Аўтамагістраль Амур

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Забайкальскага края
Табольск

**Табо́льск** () — горад (з 1590 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Табольскага раёна Цюменскай вобласці. Знаходзіцца за 247 (254) км на паўночны ўсход ад Цюмені ў месцы ўпадзення ракі Табол у Іртыш, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Табольск. Па ўсходняй ускраіне горада пралягае аўтамабільная дарога  Цюмень—Ханты-Мансійск. Дзейнічаюць аэрапорт і рачны порт.

## Гісторыя 
. 1912 год]]
Табольск заснаваны ў 1587 годзе атрадам казакоў Д. Чулкова на Траецкім мысе як Табольскі астрог. Да 1590 года быў адміністрацыйна падпарадкаваны гораду Цюмень. У 1600 годзе перанесены з Траецкага мыса на мыс Чукман. У 1606—1609 гадах быў пабудаваны драўляны горад, які быў знішчаны пажарамі 1643, 1677 і 1680 гадоў. У XVII—XVIII стагоддзях Табольск быў ваенна-адміністрацыйным, палітычным і культурным цэнтрам Сібіры. Тут пісаліся летапісы, адкрыліся першыя ў Сібіры школы, драматычны тэатр (заснаваны ў 1705 годзе), друкарня, збройны завод, гасціны двор, шклозавод (заснаваны ў 1751 годзе), палатняная і шаўкаткацкая мануфактуры. Выдаваўся часопіс «Тобольск, превращающийся в Ипокрену». З 1620 года цэнтр Сібірскай епархіі. У канцы 1680-х — 1720-х гадах на Траецкім мысе узведзены адзіны ў Сібіры каменны крэмль. З 1708 года горад Табольск, адміністрацыйны цэнтр Сібірскай губерні, з 1782 года — Табольскага намесніцтва, у 1796—1917 — Табольскай губерні (у 1822—1839 гадах — Заходне-Сібірскага генерал-губернатарства). У 1773—1774 гадах горад быў апорным пунктам урада пры задушэнні сялянскай вайны Емяльяна Пугачова.

Савецкая ўлада ў Табольску ўсталявана 9 красавіка 1918 года. У чэрвені 1918 — кастрычніку 1919 года горад быў пад кантролем белых войскаў. 21 кастрычніка 1919 года заняты часткамі Чырвонай Арміі і чырвонымі партызанамі. У 1919—1920 гадах павятовы горад Табольскай губерні, у 1920—1923 гадах — Цюменскай губерні. З 21 лютага па 8 красавіка 1921 года Табольск пад кантролем удзельнікаў Заходнесібірскага паўстання. Адміністрацыйны цэнт акругі (1923—1932, 1935—1944) і раёна (з 1924) Уральскай, Обска-Іртышскай (1934), Омскай (1934—1944), Цюменскай (з 1944 года) абласцей.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ураджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Гаўрылавіч Абдулаў (1953—2008) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно.
* Мікалай Іназемцаў (1889—1948) — беларускі мітрапаліт.
* Карусь Каганец (1868—1918) — беларускі паэт, драматург, мовазнавец, мастак, скульптар, грамадскі дзеяч.
* Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў (1834—1907) — рускі вучоны.
* Васіль Рыгоравіч Пяроў (1834—1882) — рускі жывапісец і графік.
* Пётр Паўлавіч Яршоў (1815—1869) — рускі пісьменнік.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Информационный портал города Тобольска
* История города Тобольска // Тюменскаяобласть.рф
* *Диана Тесленко* Культурный гид по Тобольбску // Культура. РФ
* Город радости и боли: почему непременно нужно поехать в Тобольск // «Известия»

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1587 годзе
Буда-Кашалёва

**Бу́да-Кашалё́ва**.

20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Буда-Кашалёўскі раён і горад Буда-Кашалёва, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Буда-Кашалёўскі раён. 

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1897 — 487 чал.
* **XX стагоддзе**: 1939 — 3,4 тыс. чал.; 1959 — 4,6 тыс. чал.; 1969 — 7,2 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2006 — 9,5 тыс. чал.; 2008 — 9,4 тыс. чал.; 2016 — 8&nbsp;551 чал.; 2017 — 8&nbsp;460 чал.

## Эканоміка 
Дзейнічаюць ільнозавод, хлебазавод, птушкафабрыка, раённыя аб’яднанні «Сельгастэхнікі» і «Міжкалгасбуда», «Сельгасхіміі».

Сярод прыватных прадпрыемстваў працуюць завод па вырабе ўпакоўкі з пластмасы СП «АМІПАК» ААТ, прадпрыемства па вырабе паўфабрыкатаў з мяса ТАА «Вахавяк Плюс», і іншыя.

## Культура 
Буда-Кашалёўская карцінная галерэя імя Яўсея Яўсеевіча Маісеенкі.

## Адукацыя 
Аграрна-тэхнічны каледж (былы лясны тэхнікум), 2 сярэднія, музычная і дзіцячая спартыўная школы, дзіцячы сад, 3 дзіцячыя сады-яслі.

## Планіроўка 
Архітэктурная планіроўка горада складаецца з сеткі злучаных паміж сабой прамалінейных вуліц. На поўдзень, поўнач і паўднёвы ўсход вуліцы маюць арыентацыю, блізкую да мерыдыянальнай. Чыгунка падзяляе горад на паўночна-заходнюю і паўднёва-ўсходнюю часткі. Грамадскі цэнтр складаюць цэнтральная плошча і вул. Леніна, дзе размешчаны адміністрацыйныя будынкі, гандлёвы цэнтр і 2-5-павярховыя жылыя і грамадскія будынкі. Астатняя забудова пераважна драўляная.

## Рэлігія 
* Свята-Мікалаеўская царква (1995).

## Памятныя мясціны 
* Магіла ахвяр фашызму (1941) — 
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Леніна, у скверы — 
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Леніна, у скверы — 
* Бюст Паўла Галавачова (1951), вул. Леніна — 
* Помнік Валянціну Дразду (1968)

Буда-Кашалёва. Капліца.jpg|Капліца
Буда-Кашалёўскія краявіды (16).jpg|Курган Славы
Буда-Кашалёва. Вадацяжная вежа.jpg|Воданапорная вежа (знесена як непатрэбная) 

## Вядомыя асобы 
* Саламон Навумавіч Ардашнікаў (1908—1963) — генетык, радыебіёлаг.
* Валянцін Пятровіч Дрозд (1906—1943) — савецкі военачальнік, віцэ-адмірал.
* Іван Іосіфавіч Церашкоў (1922—1999) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1979), прафесар (1992).

## Гл. таксама 
* Гарады Гомельскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Спасылкі 
*
Палеская вобласць

**Палеская вобласць** — адміністрацыйная адзінка ў складзе БССР, якая ўключала тэрыторыю ўсходняга Палесся. Адміністрацыйны цэнтр — горад Мазыр. Тэрыторыя на 1939 год — каля 26 тыс. км², насельніцтва — каля 670 тыс. чалавек.

Была створана 15 студзеня 1938 года ў складзе 15 раёнаў. У 1939 г. утвораны Акцябрскі і Калінкавіцкі раёны.

На 1 студзеня 1941 года ў складзе вобласці 17 раёнаў:
* Акцябрскі (цэнтр — в. Карпілаўка),
* Брагінскі,
* Васілевіцкі,
* Глускі,
* Даманавіцкі (цэнтр — в. Азарычы),
* Ельскі,
* Жыткавіцкі,
* Калінкавіцкі,
* Камарынскі,
* Капаткевіцкі,
* Лельчыцкі,
* Мазырскі,
* Нараўлянскі,
* Парыцкі,
* Петрыкаўскі,
* Тураўскі,
* Хойніцкі.

20 верасня 1944 года частка тэрыторыі (Акцябрскі і Глускі раёны) перададзеная ва ўтвораную Бабруйскую вобласць. 8 студзеня 1954 года ў ходзе ўзбуйнення абласцей была ліквідавана і цалкам увайшла ў Гомельскую вобласць.

## Спасылкі 
*Адміністрацыйны падзел Беларусі: гістарычная даведка  

Катэгорыя:Былыя вобласці Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Мазыра
Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1954 годзе
Катэгорыя:Палеская вобласць
Аўтаномная Рэспубліка Крым

**Крым**, **Аўтаномная Рэспубліка Крым** (; ; ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Украіны. Знаходзіцца на поўдні Украіны, на тэрыторыі паўвострава Крым знаходзяцца ўласна аўтаномная рэспубліка і горад Севастопаль.

Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):

  Народы2001 г.1989 г.
  Рускія58,365,6
  Украінцы24,326,7
  Крымскія татары12,01,9
  Беларусы1,42,1
  Татары0,50,5
  Армяне0,40,1
  Яўрэі0,20,7

## Раёны 
* Бахчысарайскі раён
* Белагорскі раён
* Джанкойскі раён
* Кіраўскі раён
* Краснагвардзейскі раён
* Краснаперакопскі раён, Крым
* Ленінскі раён
* Ніжнягорскі раён
* Першамайскі раён
* Раздольненскі раён
* Савецкі раён
* Сакскі раён
* Сімферопальскі раён
* Чарнаморскі раён

## Гл. таксама 
* Вёска Вясёлае
* Вёска Багаціўка
* Вёска Берагава
* Вёска Бліжняе
* Вёска Верхняя Кутузаўка
* Вёска Вынаграднае
* Мядзведзь-гара
* Канстанцін Канстанцінавіч Арцэулаў

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Крым на беларускім Партале падарожжаў 
* Крым  — даведнік, фотагалерэя на партале Украіны 

Катэгорыя:Крым
Аляксей Анатолевіч Мельнікаў

**Аляксей Анатолевіч Мельнікаў** (, Гомель — ) — беларускі літаратуразнавец.

## Біяграфія 
Скончыў Мазырскі педагагічны інстытут (1983). У 1983—1985 служыў у войску. Кандыдат філалагічных навук (1990). Навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры НАН Беларусі (з 1989).

## Навуковая дзейнасць 
Даследаваў старажытную славянскую літаратуру, пісьмовую спадчыну беларускага народа, духоўную культуру усходніх славян эпохі Сярэднявечча. Вывучаў беларускую агіяграфію, у т.л. жыціі Еўфрасінні Полацкай, Кірыла Тураўскага і інш., сваёй працай значна паспрыяў першаму поўнаму выданню твораў Кірыла Тураўскага.

Першая публікацыя — артыкул «Станаўленне напрамку барока ў беларускай літаратуры» (зборнік «Беларуская літаратура». — Вып. 11. — 1983). Кандыдацкая дысертацыя — гістарычна-тэксталагічная праца «Літаратурная гісторыя агіяграфічных паданняў пра Еўфрасінню Полацкую» (абаронена ў 1990).

Аўтар кніг «Путь непечален: исторические свидетельства о святости Белой Руси» (1992), «Кірыл, епіскап Тураўскі: жыццё, спадчына, светапогляд» (1997), «Преподобная Евфросиния Полоцкая» (1997). Укладальнік «Кніга жыцій і хаджэнняў» (1994).

Аўтар курсу лекцый па гісторыі беларускай старажытнай літаратуры, чытанага ў Беларускім педагагічным універсітэце на факультэце беларускай філалогіі і культуры (1993—1994). Аўтар разгорнутай рэцэнзіі на «Беларускі праваслаўны каляндар» (1994), у якой закранута праблема адэкватнай перадачы багаслоўскіх тэрмінаў і паняццяў сродкамі беларускай літаратурнай мовы.

Пераклаў на беларускую мову ўсе вядомыя помнікі беларускай агіяграфіі Сярэднявечча, малітвы Кірыла Тураўскага і шэраг іншых яго твораў. Часткова пераклаў на беларускую мову Псалтыр і Новы Запавет.

## Бібліяграфія 
* Топас і запазычанні ў «Жыціі Ефрасінні Полацкай» // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1989. № 4.
* Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына. Светапогляд. 2-е выд. — Мн., 2000.
* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мельнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Аляксандр I (Папа Рымскі)

**Аляксандр I** () — Папа Рымскі (105/107/109-115/116/119), 6-ы паводле *Annuario Pontificio, citta del Vaticano*. Рымлянін паводле паходжанні, яму прыпісваюць ўвядзенне ва ўжытак святой вады. Памёр пакутніцкай смерцю.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Тула

**Ту́ла** () — горад у Расіi, цэнтр Тульскай вобласці, гарадской акругі горад Тула. Тула размешчана на поўначы Сярэднярускага ўзвышша на беразе ракі Упы за 193 км на поўдзень ад Масквы. Працягласць горада з поўначы на поўдзень — 30 км, з захаду на ўсход — 25 км. Горад-Герой (з 1976 года).

## Назва 
Назва горада Тула ад назвы ракі Тула (> Тулка, Туліца), на ўтоку якой у раку Упа паўстала паселішча.

Назва Тула балцкага паходжання. Корань *Tul-* у літоўскай рачной назве *Tulė*, у латышскіх *Tuleja, Tulija*.

## Гісторыя 
Тула ўпершыню згадваецца ў Ніканаўскім летапісе XVI стагоддзя пад 1146 годам. Уваходзіла ў Разанскае княства, з 1503 года ў Маскоўскай дзяржаве. У 16-17 стст. важны ўмацаваны пункт на паўднёвай ускраіне Маскоўскай дзяржавы. У 1552 годзе вытрымала аблогу войскаў крымскага хана Даўлет-Гірэя I. У 1607 годзе ў Тульскім крамлі абараняліся паўсталыя сяляне на чале з І. І. Балотнікавым.

У 17 ст. становіцца цэнтрам жалезаробчай прамысловасці на базе мясцовых жалезных руд. У 1712 годзе па ўказе Пятра I у Туле быў заснаваны дзяржаўны зброевы завод. З 1796 года Тула — цэнтр Тульскай губерні. У 19 ст. у Туле развіваюцца вытворчасць зброі і металаапрацоўка, выраб самавараў і гармонікаў, саматужныя металічныя промыслы.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў кастрычніку — снежні 1941 года часці Чырвонай арміі абаранялі горад ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Тульскі дзяржаўны ўніверсітэт
## Транспарт 
* Тульскі трамвай

## Вядомыя асобы 
* Іна Васілеўна Антонава (нар. 1952) — беларускі палітык.
* Юрый Рыгоравіч Арэхаў — савецкі скульптар.
* Барыс Адамавіч Булат (1912—1984) — Герой Савецкага Саюза.
* Эдуард Міхайлавіч Загарульскі (нар. 1928) — беларускі гісторык, археолаг.
* Павел Паўлавіч Палубаяраў (1901—1984) — маршал, Герой Савецкага Саюза.
* Валерый Уладзіміравіч Палякоў — расійскі касманаўт.
* Усевалад Васілевіч Санаеў (1912—1996) — савецкі кінаакцёр.
* Пётр Пятровіч Сушкін (1868—1928) — рускі і савецкі вучоны, заолаг і палеантолаг, акадэмік Акадэміі наук СССР.
* Леанід Пятровіч Татарынаў (1926—2011) — заолаг, палеантолаг, акадэмік Расійскай акадэміі навук.
* Ціхан (Шарапаў) (1886—1937) — праваслаўны рэлігійны дзеяч, епіскап.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Тула
Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года

**Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года** быў створаны Правапіснай камісіяй пад кіраўніцтвам Сцяпана Некрашэвіча, у мэтах выканання пастаноў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (1926). Праект быў агучаны ў 1930 годзе, і быў вынікам працы камісіі на працягу перыяду з 7 снежня 1927 па 7 красавіка 1929 года. Праект уключаў як цалкам новыя правілы, так і старыя правілы, як у змененай, так і ў нязмененай форме. Змененыя правілы былі вынікамі працы Камісіі або пастановамі Канферэнцыі, пацверджанымі Камісіяй.

## Адметнасці 
У канчатковай карэктуры праекту было скасавана пісанне «ь» («мяккі знак») між «падвойных зычных» і пасля «з-с», «дз-ц» перад мяккімі зычнымі.

Быў скасаваны пераход «е» ў «я» пры пісанні асобных «не» і «без».

## Ацэнкі 
Камісія адзначала, што дасягнуць канчатковага развязання пытання ненаціскнога «Е»/«Э» не ўдалося. Шэраг пастаноў Камісіі праходзіў нязначнай большасцю галасоў, і нязгодныя мелі намер апеляваць да вышэйшых органаў улады.

Але праект наогул не быў ажыццёўлены з-за рэпрэсій 1929—1930 гг. супраць «нацдэмаў», да якіх былі залічаны многія члены камісіі. Аднак, частка прадугледжаных у ім змяненняў была пазней уведзена ў першы і другі праекты рэформы 1933 г., і ў беларускі правапіс 1934 г.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Даклад правапіснай камісіі // Некрашэвіч. Выбраныя творы. 2004.

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Цзінь Шужэнь

**Цзінь Шужэнь** (; ) — губернатар Сіньцзяна з 1928 па 1933 гг.

## Біяграфія 
Прыйшоў да ўлады ў Сіньцзяне ў 1928 годзе, пасля таго як быў забіты губернатар Ян Цзэнсінь (楊增新). Цзінь Шужэнь кіраваў Сіньцзянам на працягу 5 год, сістэма кіравання вызначалася карумпаванасцю і засноўвалася на сіле і прыгняценню. Палітыка Цзінь Шужэня прывяла да эскалацыі этнічных і рэлігійных канфліктаў, што выклікала шматлікія выступленні супраць усталяванага ім рэжыма, і ў рэшце рэшт стала прычынай страты Цзінь Шужэнем губернатарскай пасады. Цзінь Шужэнь быў абвінавачаны ў развязванні этнічных і рэлігійных канфліктаў, выкліканых карупцыяй: губернатар канфіскаваў зямлю ў цюркскага насельніцтва ў мэтах яе размеркавання паміж ханьскім насельніцтвам, на самай справе правы на экспрапрыяваную зямлю атрымлівалі ад губернатара паплечнікі і сваякі пад уласную маёмасць, з дапамогай якіх Цзінь Шужэнь падтрымліваў сваю ўладу. Пры такіх абставінах ханьцы станавілісь аб’ектам нянавісці і нападкаў з боку меснага цюркскага насельніцтва, якое лічыла, што канфіскаваная зямля пераходзіла ў маёмасць ханьцаў. Цзінь Шужэнь неаднолькава ставіўся да розных этнічных груп насельніцтва, ханьцаў і ўціскаў правы і свабоды кітайскіх мусульман, у выніку чаго ўзнікалі рэлігійныя канфлікты паміж мусульманскім насельніцтвам з аднаго боку і ханьскімі будыстамі, даасістамі ды манголамі з другога.

У кастрычніку 1933 года ў выніку чарговага палітычнага перавароту, здзейсненага белагвардзейцамі пры падтрымцы далучыўшыхся да іх шырокіх народных мас, Цзінь Шужэнь быў пазбаўлены ўлады і быў прымушаны выратоўвацца ў Савецкім Саюзе. На губернатарскую пасаду ўзышоў Шэн Шыцай (盛世才), прызначаны Цзінь Шужэнем у 1931 годзе афіцэрам кіравання нагляду (душу) і інструктарам пры ваенным вучылішчы. 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Сіньцзяна
Катэгорыя:Губернатары Сіньцзяна
Шэн Шыцай

**Шэн Шыцай** (; 1897 — 13 ліпеня 1970) — кітайскі ваенны дзеяч, губернатар Сіньцзяна.

Нарадзіўся ў Каюані ў правінцыі Ляанін. У 1931 годзе Шэн Шыцай быў прызначаны тагачасным генерал-губернатарам Цзінь Шужэнем (金樹仁) на пост афіцэра кіравання нагляду (душу) і пасаду інструктара пры ваенным вучылішчы. У кастрычніку 1933 года ў выніку чарговага палітычнага перавароту, здзейсненага белагвардзейцамі пры падтрымцы далучыўшыхся да іх шырокіх народных мас, Цзінь Шужэнь быў пазбаўлены ўлады. На губернатарскую пасаду ў Сіньцзяне ўзышоў Шэн Шыцай. Пры падтрымцы Савецкага Саюза падавіў мусульманскае паўстанне ў Сіньцзяне, але ўзамен на падтрымку быў вымушаны пайсці на некаторыя пагадненні з СССР, па якім Савецкі Саюз фактычна атрымліваў кантроль над Сіньцзянам. Па патрабаванню Сталіна, у 1939 годзе Шэн Шыцай уступіў у Камуністычную партыю Савецкага Саюза.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* К. В. Бармин. Роль американского фактора в смене правительства Синьцзяна в 1944 г. 

Катэгорыя:Эра мілітарыстаў у Кітаі
Катэгорыя:Палітыкі Кітая
Катэгорыя:Гісторыя Сіньцзяна
Хамійская дыня

**Хамійская дыня**, **хамікуа** (па-кітайску: 哈密瓜) — сорт дыні (*cucumis melo*). Сакавіты плод з 18%-ым утрыманнем цукраў.

## Апісанне 
Радзімай з’яўляецца Хамі ў Хамійскай акрузе Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна Кітая, паводле некаторых іншых крыніц, радзіма хамійскай дыні — павет Шаньнань у Турфанскай акрузе. Плод утрымлівае вітаміны A, B, C, кальцый, фосфар, жалеза і іншыя. Асноўнымі раёнамі культывацыі хамійскай дыні з’яўляюцца Хамі, Турфан, Шаньшань. У апошнія гады у выніку паляпшэння транспартнай сітуацыі рэгіёна павялічыліся таксама і аб’ёмы вырошчвання культуры. Экспартуецца ў іншыя кітайская рэгіёны і замежжа. У імператарскім Кітаі хамійскую дыню падавалі на стол выключна імператару.

Катэгорыя:Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Гарбузовыя
Ян Цзэнсінь

**Ян Цзэнсінь** () () — палітычны дзеяч Кітая, губернатар Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна.

Нарадзіўся ў 1859 годзе ў павятовым горадзе Мэнцзы правінцыі Юньнань. У 1889 годзе атрымаў навуковую ступень цзіньшы (进士). Займаў пасаду начальніка адміністрацыі Лінься-Хуэйскай аўтаномнай акругі (чжычжоў, 知州) у правінцыі Ганьсу, вырашаў пытанні кітайскіх уйгураў правінцыі, пазней працаваў дырэктарам вучылішча сухапутных войскаў. Потым пры падтрымцы шычжэншы (布政使, кіраўнік муніцыпалітэта) Ван Шунаня (王树枏) прызначаўся на розныя пасады ў гарадах Аксу, Урумчы, Балікунь.

У 1911 годзе ў Кітаі пачалася Сіньхайская рэвалюцыя супраць маньчжурскай дынастыі Цын. Напярэдадні буржуазнай рэвалюцыі ў Сіньцзяне быў створаны шэраг таемных брацтваў — падпольных рэвалюцыйных антыманьчжурскіх аб’яднанняў, самым моцным з якіх было брацтва Гэлаохуэй (哥老会). Неўзабаве пасля пачатку Сіньхайскай рэвалюцыі паўстанні ўскалыхнулі і Сіньцзян, успыхнуўшы спачатку ў Урумчы, затым у Кульджы і ахапіўшы значную частку рэгіёна. Губернатар Сіньцзяна Юань Дахуа (袁大化) накіраваў цынскае войска ў захоплены паўстанцамі Ілі, дзе ўрадавае войска было разбіта. У 1912 годзе пасля адрачэння ад імператарскага трона апошнім Цынскім імператарам, першым прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі быў абраны Юань Шыкай. Перамена ўлады памяркоўна прывяла да спаду супрацьстаяння ваюючых бакоў ў Сіньцзяне і да пачатку мірных перамоў. Юань Дахуа быў змешчаны з пасады губернатара Сіньцзяна, а на яго месца Юань Шыкай прызначыў Ян Цзэнсіня.

У 1928 годзе Ян Цзэнсінь быў забіты і губернатарскую пасаду Сіньцзяна заняў Цзінь Шужэнь ().

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кітайскія губернатары
Катэгорыя:Гісторыя Сіньцзяна
Гранма (правінцыя)

**Гра́нма** () — правінцыя на паўднёвым захадзе Кубы з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Баяма. Плошча — 8.327 км², насельніцтва — 819.500 чал., шчыльнасць насельніцтва — 97,9 чал./км².

У часы іспанскай каланізацыі тэрыторыя сучаснай Гранмы ўваходзіла ў склад старой правінцыі Арыентэ. У 1959 на ўзбярэжжы правінцыі адбылася высадка мексіканскіх рэвалюцыянераў з яхты «Гранма», узначальваемых Фідэлем Кастра. Менавіта тут разгарнуліся асноўныя падзеі кубінскай рэвалюцыі. Назва правінцыі паходзіць ад назвы рэвалюцыйнай яхты, Гранма з'яўляецца адзінай правінцыяй Кубы, якая не носіць назву сваёй сталіцы.

Катэгорыя:Правінцыі Кубы
Міжземнамор’е

[thumb|250px|Від на горад [Антыбес (Францыя). Горы, мора, а таксама культурная спадчына Міжземнамор’я прывабліваюць турыстаў у рэгіён.]]
**Міжземнамо́р’е** — міжкантынентальны рэгіён, у склад якога ўваходзяць Міжземнае мора, яго астравы і ўзбярэжныя рэгіёны Паўднёвай Еўропы, Пярэдняй Азіі і Паўночнай Афрыкі. Геаграфічнай своеасаблівасцю Міжземнамор’я з’яўляецца тое, што яго тэрыторыя ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі ляжыць на трох кантынентах. Краіны, тэрыторыя якіх з’яўляецца часткай рэгіёна, называюць краінамі Міжземнамор’я. Тэрыторыі большай часткі краін Міжземнамор’я, такіх як Францыя, Турцыя або краін Паўночнай Афрыкі, толькі часткова ўваходзяць у склад рэгіёна. Паводле культурных і кліматычных асаблівасцей да Міжземнамор’я таксама далучаюць і Партугалію, нягледзячы на тое што краіна не мае выхаду да Міжземнага мора.

Абмежаванне Міжземнамор’я ажыццяўляецца пераважна паводле кліматалагічных і культурных крытэрыяў, але таксама на фізіка-геаграфічнай і палітычнай выснове, што часткова ўзаемаабумоўлена. Агульнапрынятым крытэрыем у вызначэннні межаў міжземнаморскага рэгіёна з’яўляюцца натуральная і патэнцыяльныя тэрыторыі пашырэння аліўкавага дрэва, так званая мяжа аліўкавага дрэва. Паводле апошняй характэрыстыкі, межы Міжземнамор’я вызначаюцца межамі пашырэння міжземнаморскага клімата. Аднак з той нагоды, што, па-першае, аліўкавае дрэва не заўсёды распаўсюджана на тэрыторыях з тыповым міжземнаморскім кліматам (напр., у гарыстых мясцінах), па-другое, таму, што некаторыя ўзбярэжныя рэгіёны Міжземнамор’я знаходзяцца ў іншых кліматычных зонах, паняццем Міжземнамор’е звычайна акрэсліваюць некалькі больш значны геаграфічны рэгіён. Акрамя гэтага, згодна агульнапрынятаму меркаванню, некаторыя рэгіёны з яскрава вызначаным міжземнаморскім кліматам, але значнай геаграфічнай адлегласцю да Міжземнага мора, да Міжземнамор’я не адносяць. У лік апошніх уваходзяць, напрыклад, узбярэжныя рэгіёны Чорнага мора і высакагорныя раёны горнага масіва Заграс у Іране.

Агульная плошча Міжземнамор’я складае каля 3.85 млн км², з якіх каля 1.35 млн км² прыходзяцца на сушу, астатнюю плошчу ў 2.5 млн км² пакрывае Міжземнае мора. Самы паўночны пункт ляжыць ля падножжа Альпаў у Венецыі, самы крайні пункт на захадзе — Каба да Рока непадалёку ад Лісабона. На ўсходзе і поўдні межы раёна праходзяць па ўскрайку (пераходных зонах) Сірыйскай пустыні ці Сахары, пры гэтым межы на поўдні дастаткова адвольныя, таму што зоны пустыннага клімату ў некаторых мясцінах падступаюць да самага ўзбярэжжа (напр., каля Порт-Саіда на поўначы Сінайскага паўвострава).

Тэрыторыя Міжземнамор’я ляжыць на трох кантынентах: у Еўропе, Афрыцы і Азіі. У склад еўрапейскай часткі ўваходзяць (цалкам або часткова) Партугалія, Іспанія, Францыя, Італія, Славенія, Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Чарнагорыя, Албанія, Грэцыя і еўрапейская чатка Турцыі, а таксама карлікавыя краіны Андора, Манака, Сан-Марына, Ватыкан і Мальта. Азіяцкая частка ляжыць на тэрыторыі азіяцкай часткі Турцыі, Сірыі, Лівіі, Ізраіля, Палестынскага аўтаномнага раёна і Іарданіі, а таксама вострава Кіпр.
Матачкін Шар

**Ма́тачкін Шар** () — праліў, які аддзяляе Паўночны востраў Новай Зямлі ад Паўднёвага і злучае Баранцава мора з Карскім морам.

Матачкін Шар досыць глыбокі, мае якарныя стаянкі. Берагі высокія, месцамі абрывістыя. Даўжыня каля 100 км (98 км), шырыня (у найбольш вузкай частцы) каля 0,6 км. Глыбіня каля 12 м. Большую частку года пакрыты лёдам. На беразе ў летні час здаўна размяшчаюцца прамысловыя пасёлкі (Матачкін Шар, Сталбавы).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 203.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пралівы Расіі
Катэгорыя:Паўночны Ледавіты акіян
Рускае Вусце

**Рускае Вусце** — сяло ў Алаіхаўскім улусе Якуціі ў вусці ракі Індыгірка. У часы СССР вёска называлася Палярны. Жыхары вёскі называюць сябе рускавусцінцамі і з'яўляюцца адной з найстаражытнейшых груп рускага народа ў Сібіры. Паходжанне, верагодна, з памораў. Іншая версія — перасяленцы з горада Зашыверск (Сярэдняя Індыгірка), уцекачы ад чорнай воспы. Рускавусцінцы былі пісьменныя. Існуюць сведчанні выкарыстання імі глаголіцы. У цяперашні час рускавусцінцы вылучаюцца ў асобную этнаграфічную групу рускіх.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Татьяна Браткова. Русское Устье // Новый Мир. - 1998. - №4
* Дзмітры Сакалоў-МІтрыч. Рускае Вусце (артыкул у часопісе «Гео»)

Катэгорыя:Населеныя пункты Якуціі
Ахоўны помнік дзяржаўнага значэння Кітая

**Ахоўны помнік дзяржаўнага значэння Кітая** (па-кітайску: 全国重点文物保护单位) — найвышэйшы статус, які надаецца дзяржаўным культурна-гістарычным каштоўнасцям Кітая ў мэтах іх аховы. Прапановы на атрыманне статуса ўносяцца міністэрствам культуры і сцвярджаюцца Дзяржаўным саветам Кітайскай Народнай Рэспублікі. На сённяшні дзень у спісе ахоўных помнікаў дзяржаўнага значэння 2350 аб'ектаў.

  
    Пекін 
    北京
    98

 &nbsp; 

    Цяньцзінь 
    天津
    14

 &nbsp; 

    Хэбэй 
    河北
    163

 &nbsp; 

    Шаньсі 
    山西
    270
  

  
    Унутраная Манголія &nbsp;
    内蒙古
    77

 &nbsp; 

    Ляанін 
    辽宁
    52

 &nbsp; 

    Цзілінь 
    吉林
    33

 &nbsp; 

    Хэйлунцзян 
    黑龙江
    28
  

  
    Шанхай 
    上海
    19

 &nbsp; 

    Цзянсу 
    江苏
    119

 &nbsp; 

    Чжэцзян 
    浙江
    130

 &nbsp; 

    Аньхой 
    安徽
    56
  

  
    Фуцзянь 
    福建
    85

 &nbsp; 

    Цзянсі 
    江西
    51

 &nbsp; 

    Шаньдун 
    山东
    95

 &nbsp; 

    Хэнань 
    河南
    189
  

  
    Хубэй 
    湖北
    91

 &nbsp; 

    Хунань 
    湖南
    59

 &nbsp; 

    Гуандун 
    广东
    66

 &nbsp; 

    Гуансі 
    广西
    42
  

  
    Хайнань 
    海南
    14

 &nbsp; 

    Чунцін 
    重庆
    20

 &nbsp; 

    Сычуань 
    四川
    127

 &nbsp; 

    Гуйчжоу 
    贵州
    39
  

  
    Юньнань 
    云南
    76

 &nbsp; 

    Тыбет 
    西藏
    35

 &nbsp; 

    Шэньсі 
    陕西
    138

 &nbsp; 

    Ганьсу 
    甘肃
    71
  

  
    Цінхай 
    青海
    18

 &nbsp; 

    Нінся 
    宁夏
    17

 &nbsp; 

    Сіньцзян 
    新疆
    58

  

Катэгорыя:Культура Кітая
Калгуеў

300px|thumb|Размяшчэнне вострава Калгуеў
300px|thumb|Карта вострава
**Калгу́еў** () — востраў у Паўночным Ледавітым акіяне, на ўсходзе Баранцава мора. Адносіцца да Архангельскай вобласці Расіі.

## Апісанне 
Плошча вострава складае 5200 км². Калгуеў узвышаецца на 76 м над морам і размешчаны за 75 км ад мацерыка. Вышыні да 181{sfn|БСГН|2003}} (176) м.

Складзены з пясчана-гліністых адкладаў. Паверхня ўзгорыстая, з марэннымі ўзгоркамі; паўднёвая частка вострава — плоская раўніна. Шмат азёр і балот.

Клімат суровы і халодны. Зімы доўгія і марозныя (да −20°), леты кароткія (да +6°). Расліннасць тундрападобная, мноства азёраў і балотаў. Акрамя некалькіх калоній марскіх птушак, фаўна на востраве прадстаўлена лісіцамі.

На Калгуеве жывуць 200 чалавек, пераважна ненцы, якія займаюцца аленегадоўляй. Акрамя таго, на Калгуеве здабываецца нафта. Адзіны пасёлак на Калгуеве — Бугрыно.

## Крыніцы 
## Тапаграфічныя карты 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Астравы Баранцавага мора
Катэгорыя:Астравы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Архангельскай вобласці
Нова-Места

**Нова Месца** ()— горад у Славеніі, на рацэ Крка, на вышыні 181 м над узроўнем мора. Насельніцтва — 22 415 жыхароў (2002).

Заснаваны як Рудольфава () 7 красавіка 1365, назва дадзена па імю заснавальніка Рудольфа IV. Пасля Першай Сусветнай вайны і распаду Аўстра-Венгрыі афіцыйнай назвай горада стала Нова Месца.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://www.novomesto.si

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Рускі Заварот

**Рускі Заварот** () — паўвостраў у Баранцавым моры ў Ненецкай аўтаномнай акрузе Расіі.

Уяўляе сабой пясчаную касу вышынёй 2—3 м і даўжынёй каля 45 км. Падчас моцных нагонаў вады часткова затапляецца. Высокія месцы пакрытыя тундравай расліннасцю. Складзены з добра ўпарадкаванага пясчанага матэрыялу, што абумовіла інтэнсіўнае развіццё на яго паверхні эолавых працэсаў, якія фарміруюць магутны дзюнны пояс. Прыбярэжны паток энергіі хваляў накіраваны на ўсход, таму ўздоўж берагу прасціраецца паток наносаў таго ж кірунку, які пераважна разгружаецца каля дыстальнага канца паўвострава. Паўвостраў канчаецца мысам Рускі Заварот.

Паўвостраў насяляюць пераважна вадаплаўныя птушкі — лебедзі, гусі, качкі. На паўвостраве жыве малы лебедзь (*Сygnus bewickii*), занесены ў Чырвоную кнігу Расіі (III катэгорыя).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Баранцава мора
Катэгорыя:Паўвостравы Расіі
Катэгорыя:Паўвостравы паводле алфавіта
Катэгорыя:Геаграфія Ненецкай аўтаномнай акругі