Другая бітва за Фалуджу

**Другая бітва за Фалуджу**— штурм іракскага горада Фалуджа кааліцыйнымі войскамі на чале з ЗША, праведзены ў лістападзе—снежні 2004 года, які праходзіў у рамках амерыканскай аперацыі «Лютасць прывіда» () і іракскай «Аль-Фаджр» ( *«рассвет»*). З’яўляецца самай крывавай бітвай Іракскай вайны і самай крывавай для амерыканскай арміі з заканчэння вайны ў В’етнаме. Па маштабах баёў і разбурэнняў падзеі ў Фалуджы таксама сталі найбуйнейшымі гарадскімі сутыкненнямі ў гісторыі Ірака, саступаючы толькі Масульскай аперацыі 2016—2017 гадоў.

Падчас баявых дзеянняў паўстанцкім рухам шырока выкарыстоўвалася разгалінаваная сістэма абароны, якая складалася з агнявых кропак, засад, тунеляў, бункераў і мінных загарод, уключаючы замініраваны транспарт. На апошнім этапе інсургенты займаліся адзінкавымі рэйдамі на праціўніка. Тактыка кааліцыйных сіл прадугледжвала паступовую ачыстку гарадскіх кварталаў, выяўленне і знішчэнне варожых пазіцый пасродкам абыхода будынкаў, што меркавала ўзаемадзеянне пяхоты і бранятэхнікі, падтрыманых артылерыяй і авіяцыяй. Падчас баёў апошнімі выкарыстоўваліся забароненыя міжнароднымі канвенцыямі бомбы з белым фосфарам, што пасля негатыўна паўплывала на ўзровень розных захворванняў у рэгіёне.

Баевікі, карыстаючыся падтрымкай мясцовых жыхароў, аказалі сур’ёзнае супраціўленне амерыканскім сілам, якія не змаглі заняць нават палову горада. Становішча апошніх пагаршаў міжнародны ціск і шыіцкае паўстанне на поўдні краіны. Тады камандаванне ЗША пачало на перамовы з ворагам. Бакі заключылі паміж сабой пагадненне, па якім амерыканская армія пакідала занятыя кварталы, а замест іх тут фармавалася іракская брыгада (1100 чалавек) для кантролю над горадам і прадухілення пранікнення ў яго найбольш актыўных паўстанцаў. Брыгада была ўзброена амерыканскай зброяй, камандаваў ёю іракскі генерал. Пасля гэтага, з мая па верасень 2004 года, сітуацыя ў раёне Фалуджы заставалася досыць спакойнай, хоць меў месца шэраг узброеных сутыкненняў паміж сіламі ЗША і партызанамі. Эксперымент з Фалуджыйскай брыгадай апынуўся няўдалым: падраздзяленне практычна развалілася, а пастаўленая ёй амерыканская зброя трапіла ў рукі паўстанцаў.

Восенню 2004 года амерыканскія войскі пачалі маштабную аперацыю супраць баевікоў у суніцкіх раёнах, мэтай якой з’яўлялася знішчэнне асноўных ачагоў паўстанцкага руху для правядзення першых пасля 2003 года парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбараў. Ужо ў пачатку кастрычніка пасля трохдзённых баёў быў узяты горад Самара. Пасля гэтага ўсе сілы былі кінуты на захоп гарадоў Фалуджа і Рамадзі. Фалуджа была блакавана, і адначасова па ёй наносіліся масіраваныя бомбавыя ўдары. Амерыканцы ў першую чаргу патрабавалі, каб гарадскія ўлады выдалі ім Абу Мусаба аз-Заркаві, галаву якога Пентагон ацаніў у 25 млн долараў.

## Падрыхтоўка і сілы бакоў 
### Кааліцыя 
Перш чым пачаць наступленне, амерыканскія войскі і саюзнікі ўсталявалі вакол горада кантрольна-прапускныя пункты, каб перашкодзіць каму-небудзь увайсці ў населены пункт, а таксама перахапіць паўстанцаў. Акрамя таго, праводзіламя паветраная здымка для падрыхтоўкі дакладныя карт горада. Адначасова кааліцыйныя сілы два з паловай тыдня праводзілі авіяцыйныя і артылерыйскія ўдары па Фалуджы. Сярод сіл новай іракскай арміі налічвалася да 2000 байцоў. Брытанцы падключылі 3-і шатландскі пяхотны батальён (больш вядомы як «Чорны дазор») і элітны 22-і полк SAS. Гэты кантынгент быў падтрыманы самалётамі ваенна-марскога флоту і ВПС, батальёнамі палявой артылерыі арміі ЗША, снайперскімі групамі USSOCOM (сярод тых быў вядомы амерыканскі стралок Крыс Кайл) і наймітамі з розных прыватных ваенных кампаній.

ВПС ЗША знішчалі мэты, якія выяўлялі пяхотнымі падраздзяленнямі. Пры гэтым, баючыся выкарыстання баевікамі ПЗРК, такія ўразлівыя самалёты, як АС-130 дзейнічалі практычна толькі ноччу.

### Паўстанцы 
Колькасць баевікоў у горадзе ацэньвалася ў 2000—5000 чалавек. Мясцовы супраціў быў прадстаўлена шэрагам суніцкіх груповак, сярод якіх ваенізаванае крыло сацыялістычнай партыі Баас (была кіруючай да 2003 г.), умераныя і радыкальныя ісламісты з арганізацый «Ісламская армія ў Іраку», «Джамаат Ансар аль-Суна», «Рэвалюцыйная брыгада 1920», «Ансар аль-Іслам», прадстаўнікі міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі Аль-Каіда і некаторых дробных атрадаў. Таксама меліся замежныя байцы.

У распараджэнні груповак мелася пераважна стралковая зброя, у асноўным ад былой арміі Садама Хусейна альбо кантрабанды. Практычна кожны баявік меў якую-небудзь мадыфікацыю аўтамата Калашнікава, шырокае распаўсюджванне атрымалі РПГ-7 і ручны кулямёт Калашнікава. Прысутнічаў нязначны запас заходняй стралковай зброі. Частка ўзбраення маральна састарэла, але партызаны паспяхова падтрымлівалі экіпіроўку ў надзейнай стане. Элітныя падраздзяленні і снайперскія групы (у сярэднім былі колькасцю ў пяць чалавек) мелі найлепшыя абразцы, у тым ліку снайперскія вінтоўкі Драгунова.

## Ход баёў 
8 лістапада пачынаецца наступленне на Фалуджу. Чатыры ўзмоцненых батальёна марскіх пяхотнікаў ЗША склалі ўдарную групу, якая павінна была прарвацца да цэнтра горада. На іракскую армію легла задача прыкрываць амерыканцам тыл і праводзіць зачыстку будынкаў. Адна група атакавала горад з паўночнага ўсходу і павінна была ўзяць пад кантроль раён Аскары. Другая група ўзяла пад кантроль вакзал на поўначы і пачала прасоўвацца да цэнтра праз раён Джалан. Аскары ўдалося ўзяць адносна лёгка, але ў Джалане баевікі аказалі адчайны супраціў. Некалькім амерыканскім танкам атрымалася прабіцца да цэнтра Фалуджы, аднак пад ціскам партызан яны вымушаны былі адступіць. Пасля гэтага пачаўся масіраваны абстрэл пазіцый баевікоў з дапамогай авіяцыі, верталётаў, артылерыі і танкаў. Хутка войскі кааліцыі змаглі захапіць асноўныя масты, а таксама шпітальны комплекс, размешчаны на паўвостраве на рацэ Еўфрат. Менавіта туды, як першапачаткова меркавалася, паўстанцы будуць адступаць з цэнтра горада. Пазней высветлілася, што адтуль планавалася весці маштабную прапагандысцкую кампанію аб ліку грамадзянскіх ахвяр з-за дзеянняў замежнікаў і іх саюзнікаў.

На наступны дзень, 9 лістапада, аднавіліся паветраныя бамбардзіроўкі. Кааліцыяй у горадзе была адключана ўся электрычнасць. Пачалося цяжкае прасоўванне ад будынка да будынка, праверкі памяшканняў, вулічныя баі. Для захавання жыццяў салдат пры ўваходзе ў дамы, часта акружаныя сценамі, выкарыстоўвалася выбухоўка або танкі. Браніраванымі бульдозерамі амаль адразу ж ачышчаліся ад абломкаў вуліцы, важныя для наступлення. У той жа дзень партызаны збілі амерыканскі вайсковы верталёт.

Як паведамлялася 11 лістапада, амерыканцы страцілі два верталёты «Cobra» і танк Abrams, што падарваўся на самаробнай выбуховай прыладзе, у выніку чаго адзін танкіст загінуў і яшчэ адзін атрымаў раненні. У гэты перыяд амерыканскія ВПС звяртаюцца да бамбардзіроўкаў фосфарнымі бомбамі, што паказалі вялікую эфектыўнасць у справе вызвалення горада ад баевікоў. Амерыканцам атрымалася канчаткова здушыць супраціў на ўскраінах і за межамі Фалуджы, цалкам засяродзіўшыся ў гарадской мяжы. Тым не менш, на той момант партызанскі рух кантраляваў нязначную частку горада і займаўся толькі кропкавымі рэйдамі, страціўшы значную колькасць асабістага складу. Яны больш не былі дзеяздольнымі весці барацьбу, а тыя, хто выжыў і не трапіў у палон пакінулі горад альбо зышлі ў падполле, ад 7 да 10 забітымі і ад 43 да 45 параненымі ў шэрагах новай арміі Ірака, 4 забітых і 10 параненых вайскоўцаў Вялікабрытаніі. Разам з тым былі збіты тры верталёты «Кобра», адзін танк «Абрамс» падарваўся на самаробнай выбуховай прыладзе. Па сцвярджэннях кааліцыі, у Фалуджы загінулі ад 1200 паўстанцаў і яшчэ 1500 баевікоў трапілі ў палон.

Кансультатыўны савет маджахедаў Эль-Фалуджы 18 лістапада 2004 г. распаўсюдзіў прэс-рэліз, у якім паведамлялася, што партызанскім атрадам атрымалася збіць два самалёты F-16, 11 баявых верталётаў, пяць беспілотных самалётаў-разведчыкаў, транспартны верталёт Chinook з 60 вайскоўцамі на борце, падбіць 11 танкаў Abrams і 22 ваенных аўтамабіля. У дакуменце таксама сцвярджаецца, што баевікам удалося захапіць у палон 126 амерыканскіх, 123 іракскіх і 15 брытанскіх вайскоўцаў. Паводле звестак савета, амерыканцы страцілі забітымі 400 чалавек, калабаранты — 140. Акрамя таго, у заяве адзначаецца, што адзін амерыканскі афіцэр з падначаленым яму падраздзяленнем перайшоў на бок паўстанцаў. Аднак ніякіх фактычных доказаў прадастаўлена не было. Згодна з крыніцамі ад прабаасісцкіх сіл, у першыя два тыдня амерыканцы страцілі 4 танкі Abrams. У снежні былі знішчаны 20 гэтых танкаў і яшчэ 7 БМП Bredley да 800 загінулых.

Даныя аб стратах наймітаў прыватных ваенных кампаній, калі ахвяры сярод іх наогул меліся, не публікаваліся зброі, што забаронена ў 1977 годзе дадатковым пратаколам Жэнеўскай канвенцыі аб абароне ахвяр вайны, калі ёсць пагроза для мірных грамадзян. Першапачаткова амерыканскае камандаванне заяўляла, што проста былі няправільна ўжыты фосфарныя асвятляльныя бомбы і называла ўсе паведамленні аб ахвярах «распаўсюджаным міфам», прадстаўнік Пентагона падпалкоўнік Бары Вінэбл () прызнаў, што амерыканская армія мэтанакіравана ўжывала белы фосфар супраць «узброенага ворага». Па сведчаннях відавочцаў, ужытыя боепрыпасы знішчалі ўсё жывое ў радыусе 150 метраў. Кіраўнік Пентагона Дональд Рамсфелд заявіў, што «белы фосфар — законны ваенны інструмент» і армія ЗША будзе ўжываць яго па сваім меркаванні, аднак ЗША не ратыфікавалі гэты дакумент і фармальна не звязаны абавязацельствамі па яго выкананні (смяротная доза белага фосфару для чалавека — 0,1 г).

Паведамленні аб прымяненні фосфарных бомбаў супраць людзей выклікалі негатыўную рэакцыю ў свеце. Італьянскі канал «RAI News 24» па гэтым пытанні зняў фільм «Эль-Фалуджа — схаваная бойня». У верасні 2010 г. дэпутат шатландскага парламента Біл Уілсан унёс на разгляд сваіх калег прапанову аб шырокім асвятленні наступстваў выкарыстання Злучанымі Штатамі і Вялікабрытаніяй зброі масавага паражэння падчас штурму Фалуджы ў 2004 г. Ён заявіў:

## Інфармацыйнае суправаджэнне 
Міжнародная кааліцыя і заходняя супольнасць успрымалі штурм Фалуджы як контртэрарыстычную аперацыю, накіраваную галоўным чынам на Аль-Каіду, якая лічылася на Захадзе рухаючай сілай супраціву, а разам з тым перакрыццю канала паступлення кантрабанднай зброі і замежных наймітаў у Ірак, што прыязджалі ў краіну для барацьбы з акупантамі падчас ажыццяўлення «свяшчэннага джыхаду» супраць «крыжакоў» (сіл кааліцыі).

У першыя дні бітвы адказны за аперацыю амерыканскі генерал-лейтэнант Томас Мец казаў, што цяжкія баі працягнуцца некалькі дзён, але пры гэтым войскі ЗША выконваюць свае задачы з апярэджаннем графіка. Абарончыя лініі паўстанцаў на ўскраінах горада пераадолены, але ў многіх раёнах Фалуджы яшчэ ідуць баі. Генерал таксама выказаў здагадку, што многім лідарам паўстанцаў, уключаючы аль-Заркаві, атрымалася бегчы з горада да пачатку наступлення. Аднак падраздзяленні зачышчалі тэрыторыю, якая ўтрымлівалася баевікамі, знішчыўшы 125 паўстанцаў і захапіўшы ў палон 39. Яшчэ большы поспех замежныя сілы сілы чакалі падчас аперацыі «Сталёвы заслон», які быў праведзены ў лістападзе таго ж года на паўночным захадзе мухафазы. Амерыканцы змаглі знішчыць шэраг буйных баз паўстанцаў і часова перакрыць іх каналы забеспячэння.

Нягледзячы на паразы, у 2006 годзе баевікі значна актывізавалі сваю дзейнасць. 7 чэрвеня партызаны, звязаныя з Аль-Каідай, здзейснілі ўзброены напад на адміністрацыйны цэнтр Эр-Рамадзі. Пасля гэтага на працягу паўгода амерыкана-іракскія сілы вялі жорсткія баі з праціўнікам і, па выніку, усё ж канчаткова адціснулі паўстанцаў ад горада. Аднак на пачатак восені мухафаза амаль не катралявалася ні кааліцыйнымі сіламі, ні новым іракскім урадам.

У 2008 годзе амерыканцы вырашылі вярнуць пад кантроль Анбар. У лістападзе войскі ЗША ажыццявілі буйную аперацыю, накіраваную пераважна супраць мясцовых ісламарадыкалаў. Гэтаму папярэднічала ўзмацненне аперацый баевікоў супраць замежнікаў і новага ўрада. Армія ЗША ажыццявіла не толькі атакі на лагеры праціўніка ў правінцыі Анбар, але нават і на тэрыторыі Сірыі ў Абу-Кемале, паспрабаваўшы перакрыць каналы прыбыцця замежнікаў у шэрагі груповак і паставак зброі.

### Гуманітарнае становішча 
Пасля пачатку амерыканскай ваеннай аперацыі горад з насельніцтвам звыш за 300 тысяч жыхароў пакінула большасць людзей. Паведамлялася, што 3,5 тысяч сем’яў знайшлі прытулак у суседнім мястэчку Амірыят-эль-Фалуджа, 1250 — у размешчаным паблізу горадзе Хабанія, яшчэ 400 — у Саклавіі, 250 — у Халабджы. Паводле даных Чырвонага Крыжа, у Фалуджы ўсё яшчэ заставаліся каля ста тысяч гараджан. Сам горад, асабліва паўночныя раёны, атрымаў значныя разбурэнні. Пад развалінамі дамоў і на вуліцах некалькі тыдняў ляжалі дзясяткі трупаў, якіх немагчыма было прыбраць з-за бесперапынных перастрэлак. Падчас і пасля ваеннай аперацыі гарадскія бальніцы адчувалі недахоп медыкаментаў і перавязачных матэрыялаў, людзі паміралі нават з-за лёгкіх раненняў, бо ім не маглі аказаць кваліфікаваную дапамогу.

## У культуры 
* Дакументальныя фільмы «Эль-Фалуджа — схаваная бойня», «Акупацыя: Краіна мар», «Перастрэлка!», «Дарога да Эль-Фалуджы».
* Мастацкі фільм «Праход на досвітку» рэжысёра Андрэса Кастра.
* Кампутарныя гульні Six Days in Fallujah, Close Combat: First to Fight, Phantom Fury: The 2nd Battle for Fallujah.
* Песня Білі Джоэла «Christmas in Fallujah».
* Мемуара Дэвіда Белавія і Джона Брунінга «Ад дома да дома».

## Гл. таксама 
* Бітва за Фалуджу (2014)
* Бітва за Фалуджу (2016)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Shootout: Fallujah — History Channel documentary about the Battle of Fallujah
* Eyewitness Fallujah: A British TV Cameraman’s account of Operation Phantom Fury 
* «The Legality of the Use of White Phosphorus by the United States Military during the 2004 Fallujah Assaults» (24 January 2007). Berkeley Electronic Press Preprint Series. Working Paper 1959.
* 3/1 Update from Fallujah, 29 Dec. 2004., Marine Corps Moms

Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны
Катэгорыя:Бітвы ЗША
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Лістапад 2004 года
Катэгорыя:Снежань 2004 года
Катэгорыя:Канфлікты 2004 года