open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў

**Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў** () — беларускі краязнавец, архівіст, гісторык культуры.

## Біяграфія 
У 1980 годзе скончыў Мінскі інстытут культуры. З 1980 года працаваў у Рэспубліканскім навукова-метадычным цэнтры Міністэрства культуры БССР. З 1983 года ў Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце. У 1995—2023 гадах працаваў у Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Даследуе гісторыю архітэктуры, культурнае і мастацкае жыццё Мінска XVI — пачатку XX ст.

Аўтар гістарычна-архіўных даследаванняў, якія сталі падставай для правядзення рэстаўрацыйных прац на шматлікіх помніках архітэктуры Мінска. Увёў у навуковы ўжытак невядомыя крыніцы па гісторыі архітэктуры і культуры горада. Удакладніў тапаграфію тэатральных будынкаў Мінска XIX ст., атрыбутаваў рукапіс кнігі Міхаіла Гаўсмана па гісторыі Мінска, які захоўваецца ў Пушкінскім доме ў Санкт-Пецярбургу, даследаваў памятныя мясціны, звязаныя з жыццём Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Станіслава Манюшкі, Валенція Ваньковіча і інш.

Аўтар кніг «Плошча Свабоды ў Мінску» (1985), «Касцёл Святога Сымона і Святой Алены» (1996). 3 1992 года старшыня Мінскага краязнаўчага таварыства, з 1995 года — намеснік старшыні Мінскай гарадской рады Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры. З 2001 года член прэзідыума Беларускага камітэта Міжнароднага савета па помніках і гістарычных мясцінах.

Удзельнічаў у распрацоўцы канцэпцыі рэгенерацыі гістарычнага цэнтра Мінска, аўтар гістарычна-архіўных даследаванняў да праектаў рэстаўрацыі помнікаў архітэктуры Мінска, Брэста, Оршы і іншых. Аўтар прадмовы і адзін са складальнікаў зборніка «Дакументы па архітэктуры і картаграфіі Беларусі ў архівах Санкт-Пецярбурга і Вільні» (1994).

## Сям’я 
Мае сына Антона (нар. 1982), беларускага гісторыка.

## Узнагароды 
* Медаль Францыска Скарыны (2018)

## Бібліяграфія 
* Площадь Свободы в Минске. Минск : Полымя, 1982
* Касцёл св. Сымона і св. Алены. Мінск, 1996

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Falcon 9

**Falcon 9** («Фалькон 9», «Сокал 9») — аднаразовая ракета-носьбіт сямейства РН Фалькон кампаніі «SpaceX». Першы запуск новай ракеты-носьбіта адбыўся 4 чэрвеня 2010 года. Прапануюцца розныя канфігурацыі ракеты-носьбіта з масай карыснай нагрузкі-дастаўкі на нізкую апорную арбіту (НАА) у дыяпазоне 10,4-32 т і на геапераходную арбіту (ГПА) у дыяпазоне 4,7-19,5 т. Кошт запуску спадарожніка для заказчыка складзе ад $ 49,9 млн да $ 56 млн, у залежнасці ад масы і аб'ёму карыснай нагрузкі (для варыянту РН «Фалькон 9», да 10 т на НАА і 4,7 т на ДВА). Кантэйнер карыснай нагрузкі мае дыяметр у дыяпазоне 3,6-5,2 м. «Фалькон 9» таксама разглядаецца ў якасці кандыдата для запуску камерцыйнага пілатуемага касмічнага апарата (ПКА) SpaceX Dragon і яго грузавога варыянту для забеспячэння МКС.

## Зноскі
## Спасылкі 
* Test firing of two Merlin 1C engines connected to Falcon 9 first stage, Movie
* Test firing of two Merlin 1C engines connected to Falcon 9 first stage, Movie
* Press release announcing design  (September 9, 2005)
* SpaceX hopes to supply ISS with new Falcon 9 heavy launcher (Flight International, September 13, 2005)
* SpaceX launches Falcon 9, With A Customer  (Defense Industry Daily, September 15, 2005)

Катэгорыя:Ракеты-носьбіты ЗША
NuSTAR

**Nuclear Spectroscopic Telescope Array** (*NuSTAR*) — касмічная абсерваторыя НАСА ў праграме малых касмічных спадарожнікаў (SMEX). Гэта першы касмічны тэлескоп жорсткага рэнтгенаўскага дыяпазону (7-80 кэВ), які працуе на прынцыпе слізгальнага адлюстравання — адлюстравання рэнтгенаўскіх і гама-прамянёў пад вельмі малымі вугламі да паверхні люстэркаў. Праца ў гэтым участку электрамагнітнага спектру раней вялася толькі з выкарыстаннем прынцыпу кадуючай апертуры, што істотным чынам абмяжоўвала іх адчувальнасць. У прыборах, якія працуюць па прынцыпе кадуючай апертуры, сігнал крыніцы неабходна вылучаць на фоне вялікага інструментальнага фону, збіраемага з амаль усяго дэтэктара. У выпадку люстраной сістэмы фатоны крыніцы праецыююцца у малую частку дэтэктара, і, такім чынам, уплыў інструментальнага фону на вымярэнні можа быць на парадкі меншым.

13 чэрвеня 2012 з борта самалёта L-1011 'Stargazer' стартавала РН Пегас XL і вывела тэлескоп на зададзеную арбіту. Чаканы час працы спадарожніка на арбіце — 2 гады.

## Спасылкі 
* Апісанне спадарожніка на сайце Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута 

Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Праграма «Эксплорэр»
Катэгорыя:Рэнтгенаўскія тэлескопы
Барыс Бокша

**Бары́с Бо́кша** (нар. , , БССР) — беларускі графік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў г.п. Шарашова Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці. У дванаццацігадовым узросце пераехаў з сям'ёй у Пружаны. Скончыўшы Пружанскую сярэднюю школу № 2, паступіў у Гродзенскі медінстытут. З 1993 жыве і працуе ў Мінску.

## Творчасць 
Асноўны матыў творчасці — беларускі пейзаж. Асаблівае месца займаюць творы з выявамі славутасцей Пружаншчыны: палацыка, Ружанскага палаца, капліцы Святога Казіміра, чахецкай сядзібы.

Першая персанальная выстаўка адбылася ў 2006 годзе ў мінскім Палацы мастацтваў. У 2008 годзе прайшла першая выстаўка на радзіме, у музеі-сядзібе «Пружанскі палацык». Таксама выстаўляўся за мяжой, у Браціславе, Будапешце і Берліне.

## Спасылкі 
* Зялевіч А. Віртуальная выстаўка Барыса Бокшы  на TUT.BY

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Графікі Беларусі
Анатоль Іванавіч Гармаза

**Анатоль Іванавіч Гармаза** (, в. Навасады, Дзяржынскі раён, Мінская вобласць) — беларускі мастак.

## Біяграфія 
Закончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя А. К. Глебава, у 1987 г. Віцебскі педагагічны інстытут імя Кірава, мастацка-графічны факультэт. З 1978 г. літсупрацоўнік часопіса «Вожык», з 1984 г. па 1995 г. працаваў галоўным мастаком гэтага часопіса, з лістапада 1995 г. шэф-рэдактар газеты «Пікнік». Аформіў шмат кніжак, у тым ліку школьныя падручнікі, персанальныя кнігі карыкатур, кнігі для дзяцей. Друкаваўся ў рэспубліканскіх газетах «Звязда», «Советская Белоруссия», «Белорусская нива», «Беларускі час», а таксама ў замежных выданнях. Удзельнік рэспубліканскіх і замежных выставак, кожны год прымае ўдзел у штогадовай міжнароднай выстаўцы карыкатуры ў Турцыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Уладзімір Ільіч Вітко

**Уладзі́мір Ільіч Вітко́** (, , Мінская вобласць — 7 красавіка 2020, в. Гольчыцы, Слуцкі раён) — беларускі мастак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў вёсцы Грэск Магілёўскай вобласці. Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча ў 1960 годзе. Праз год пераехаў у Віцебск, дзе працаваў мастаком спачатку на фабрыцы «КІМ», затым на шаўковым камбінаце, а ў 1968 годзе перайшоў у Віцебскія мастацка-вытворчыя майстэрні. 

Удзельнічаў у мастацкіх выставах з 1964 года.

## Выстаўкі 
20 студзеня 2016 года ў Віцебскай абласной бібліятэцы адбылося адкрыццё выстаўкі Уладзіміра Вітко і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў
Пузелі (археалагічны помнік)

**Пузелі** — археалагічны помнік — каменныя магілы каля в. Пузелі Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. За 0,7 км ад вёскі, на ўзвышшы ва ўрочышчы Пяцкушкі. Большасць каменных выбруковак мае авальную форму. З заходняга боку магіл звычайна знаходзяцца тарчма паўстаўленыя камяні. На асобных з іх высечаны крыжы. У 1884—1888 гг. даследавалі В. А. Шукевіч, З. Глогер і Э. А. Вольтэр. Выяўлены адзіночныя пахаванні па абраду трупапалажэння ў ямах глыбінёй да 1,5 м. Пахавальны абрад — трупапалажэнне галавой на захад, паўночны захад, паўднёвы захад, у 2 выпадках — на поўнач. Пахавальны інвентар: жалезныя нажы, сякеры, крэсівы, у т.л. з крэменем і кавалкамі серы, наканечнікі кап'я, жалезныя і бронзавыя спражкі, кольцы, тачыльныя камяні. Багата прадстаўлены ўпрыгажэнні: сярэбраныя і бронзавыя пярсцёнкі, бранзалеты, завушніцы, бронзавыя спіралькі, шкляныя пацеркі. Найбольш характэрнае ўпрыгажэнне — галаўны ўбор з бронзавых ці сярэбраных, часам з пазалотай пласцінак, аблямаваных дробнымі шклянымі пацеркамі. У магілах трапляліся літыя манеты і адзінкавыя гаршкі. Могільнік датуецца XIII — XIV стст. і больш познім часам.

## Літаратура 
* *Гуревич, Ф. Д.* Древности Белорусского Понеманья / Ф. Д. Гуревич; [Отв. ред. П. Н. Третьяков]; Академия наук СССР, Институт археологии. — М. — Л.: Издательство Академии наук СССР, 1962. — 219, [3] c., [3] л. карт.
* *Звяруга, Я.* Пузелі / Яраслаў Звяруга // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6: У 2 кн. Кн. 1: Пузыны — Усая / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 5. — ISBN 985-11-0214-8.
* *Звяруга, Я. Г.* Пузелі / Я. Г. Звяруга // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: У 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2011. — 464 с.: іл. — С. 233—234. — ISBN 978-985-11-0549-2.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пузелі
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Воранаўскага раёна
Пуканаўка 1 (археалагічны помнік)

**Пуканаўка 1** — археалагічны помнік, курганны могільнік крывічоў каля в. Пуканаўка 1 Полацкага раёна Віцебскай вобласці. За 400 м на паўночны захад ад вёскі, абапал дарогі ў в. Заазер'е, у лесе.

76 курганоў вышынёй 1 — 3 м, дыяметрам 4 — 10 м, ёсць дыяметрам 18 м. Моцна зараслі хмызняком, лесам. Каля некаторых прасочваюцца раўкі. Вядомы з канца XIX ст., у 1967 г. Г. В. Штыхаў даследаваў 6 насыпаў, у 1981 г. абследаваў Ш. І. Бекцінееў. Пад усімі насыпамі выяўлена попельна-вугальная праслойка. У адным кургане знойдзены рэшткі чэрапа чалавека, жалезны нож, ганчарны гаршчок з хвалістым арнаментам, 4 бронзавыя пярсцёнкі, 2 з іх з дроту, сагнутага ў некалькі абаротаў, 2 — пласціністыя з арнаментам у слачку. У другім насыпе пахаванне па абраду трупапалажэння, галавой на захад. Знойдзены ляпны гаршчок, утулкавы наканечнік кап'я, нож. У іншых курганах пахаванняў і рэчаў не знойдзена. Датуецца 2-й паловай X — XI стст.

## Літаратура 
* Бекцінееў, Ш. І., Штыхаў Г. В. Пуканаўка 1 / Ш. І. Бекцінееў, Г. В. Штыхаў
* Сведения 1873 г. о городищах и курганах // Известия императорской археологической комиссии. Вып. 5. — СПб., 1903.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Курганныя могільнікі Полацкага раёна
Катэгорыя:Крывічы
Катэгорыя:Пуканаўка 1
Анатоль Максімавіч Дарафееў

**Анато́ль Максі́мавіч Дарафе́еў** (, вёска Лажаны (цяпер в. Верамеева), , Віцебская вобласць — ) — беларускі вучоны арнітолаг, грамадскі дзеяч. Кандыдат біялагічных навук (1972), дацэнт (1974), прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў біёлага-хімічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута ў 1964 годзе. Працоўную дзейнасць пачаў у гэтай навучальнай установе: асістэнт, старшы выкладчык кафедры заалогіі, у 1977—1986 гг. прарэктар па навуковай рабоце, у 1986—1990 гг. загадчык кафедры заалогіі. У 1990—1994 гг. — старшыня Дзяржаўнага Камітэта Рэспублікі Беларусь па экалогіі, міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя. З 1994 па 2002 г. першы прарэктар Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта, адначасова з 1994 г. член навукова-кансультатыўнага савета Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь. З 2002 г. загадчык кафедры заалогіі ВДУ.

## Навуковая дзейнасць 
А. М. Дарафееў займаўся даследаваннямі фаўны наземных пазваночных Беларускага Паазер’я. Вёў экалагічны дзённік, сабраў багацейшы матэрыял у 115 нататніках. Аўтар больш 120 навуковых прац па арніталогіі, тэрыялогіі, ахове прыроды, методыцы выкладання біялогіі.
Рэдактар другога выдання Чырвонай кнігі, склаў энцыклапедычны даведнік «Птушкі Беларусі».

А. М. Дарафееў таксама займаўся творчасцю пісьменніка Яна Баршчэўскага, шмат зрабіў для ўшанавання на Расоншчыне яго памяці. Дарафееў адкрываў першы «Вераніцынскі фэст» у Гарадку.

Сярод апублікаваных прац:
* Редкие и исчезающие птицы Белоруссии — Мн., 1978 (разам з М. С. Долбікам).
* Рыбы, земнаводныя, паўзуны — Мн., 1981 (разам з В. С. Конюшкам, А. А. Ляшко).
* Птушкі — Мн., 1983.
* Они не должны исчезнуть: животные, растения [Текст]: кн. для ўчащихся / А. М. Дорофеев, С. Ф. Сюборова. — Минск: Народная асвета, 1987.
* Биологический словарь школьника — Мн.: Народная асвета, 1993.
* Высшая водная растительность озера Черново и ее изменения за 40 лет // Вестник ВГУ — № 1(55), 2010 (разам з В. П. Мартыненкам, Бейнарам, Здзесевым).

## Літаратура 
* Дарафееў Анатоль Максімавіч // Памяць : Гарадоцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн., 2004. — С. 711.
* 

## Спасылкі 
* In Memoriam: Анатолий Максимович ДОРОФЕЕВ (1941—2010)
* Кафедра заалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава

Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Біёлагі Беларусі
Катэгорыя:Арнітолагі Беларусі
Катэгорыя:Міністры прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Арнітолагі СССР
Міхаіл Старавойтаў

**Міхаіл Старавойтаў**:
* Міхаіл Іванавіч Старавойтаў (нар. 1951) — беларускі гісторык, Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь (2012).
* Міхаіл Антонавіч Старавойтаў (1923—1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).
Мелес Зенаўі

**Мелес Зенаўі Асрэс** (, 8 мая 1955, Адуа — 20 жніўня 2012, Брусель) — эфіопскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Эфіопіі з 22 жніўня 1995 да сваёй смерці. Прэзідэнт рэспублікі з 28 мая 1991 па 22 жніўня 1995. Узначальваў Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў — кіруючую ў краіне кааліцыю.

Катэгорыя:Прэзідэнты Эфіопіі
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Эфіопіі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад інфекцыйных захворванняў
Катэгорыя:Члены Народнага фронту вызвалення Тыграя
Ташычо-дзонг

**Ташычо-дзонг** — будыйскі манастыр і крэпасць у паўночнай частцы Тхімпху, на заходнім беразе ракі Вонг Чу. Тут размяшчаўся прастол дхарма Рая і летняя сталіца краіны.

Крэпасць была пабудавана ў XIII стагоддзі як манастыр, адрэстаўраваная ў 1960-х гадах, з 1952 тут размяшчаецца ўрад краіны. У летні час тут жа знаходзіцца рэлігійны лідар краіны Джэ Кенпо. Кароль (Джыгме Сінг’е Вангчук) таксама мае тут працоўны кабінет.

File:Utse-Tashichoedzong-Bhutan-051024.JPG
File:Tashi-Cho-Jong or Tashichoedzong 1921.jpg|Манастыр у 1921 годзе
File:Tashichödzong Thimphu-2008-01-23.jpg|Узімку

У цэнтральнай вежы была раней размешчана Бутанская нацыянальная бібліятэка.

Катэгорыя:Тхімпху
Катэгорыя:Дзонгі ў Бутане
Катэгорыя:Будыйскія храмы і манастыры
Філіс Дылер

**Філіс Дылер** (, народжаная **Філіс Эйдан Драйвер** (); 17 студзеня 1917 — 20 жніўня 2012) — амерыканская камедыйная актрыса, адна з першых жанчын-комікаў на амерыканскім тэлебачанні.

## Біяграфія 
Філіс Драйвер нарадзілася ў горадзе Ліма у штаце Агая 17 ліпеня 1917 ў сям’і Пэры Маркуса Драйвера і яго жонкі Ады Ромшэ. Пасля заканчэння сярэдняй школы яна на працягу трох гадоў вучылася ў Музычнай кансерваторыі ў Чыкага.

Першыя трыццаць гадоў свайго жыцця Філіс была звычайнай замужняй хатняй гаспадыняй і маці пецярых дзяцей, якая жыла ў невялікім мястэчку ў Мічыгане. Упершыню на тэлеэкране яна з’явілася ў пачатку 1950-х гадоў у «Шоў Джэка Паара», а неўзабаве пасля гэтага выступіла ў камедыйным шоў Граўча Маркса. Пераехаўшы ў каліфарнійскі горад Аламіду, Філіс пачала выступаць у легендарным клубе «The Purple Onion» у Сан-Францыска, дзе яна ўпершыню праявіла свой талент коміка.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Комікі ЗША
Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША
Катэгорыя:Галівудская алея славы
Катэгорыя:Жанчыны-камедыянты
Сімтокха-дзонг

**Сімтокха-дзонг** — крэпасць-манастыр (дзонг), размешчаная прыкладна ў пяці кіламетрах на поўдзень ад Тхімпху, сталіцы Бутана. Крэпасць пабудаваў Шабдрунг ў 1629 годзе. Гэта першы дзонг, заснаваны Шабдрунгам ў працэсе ўмацавання і аб’яднання краіны.

Дзонг выкарыстоўваўся як манастыр, у апошні час быў пераабсталяваны ў універсітэт, у якім вывучаюць будызм і мову дзонгка. Размешчаны ў маляўнічым месцы ў лесе.

## Спасылкі 
* https://web.archive.org/web/20130623024612/http://www.bhutan2008.bt/en/node/361

Катэгорыя:Дзонгі ў Бутане
Катэгорыя:Універсітэты Бутана
Катэгорыя:Будыйскія навучальныя ўстановы
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Тхімпху
Катэгорыя:Будыйскія храмы і манастыры
Дамінік Мінтоф

**Дамінік (Дом) Мінтоф** (; 6 жніўня 1916, Бормла — 20 жніўня 2012, Таршын) — заснавальнік і лідар Мальтыйскага Лейбарысцкай партыі ў 1949—1984 гадах, прэм’ер-міністр Мальты ў 1955—1958 гадах (як прэм’ер-міністр калоніі), і па атрыманні незалежнасці з 1971 па 1984 годы.

Папулярызаваў выдатнага дзеяча нацыянальнага вызвалення Мальты Мануэля Дымеха.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Мальты
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Мальты
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Родса
Антоні Пулаўскі

**Антоні Пулаўскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, паходзіў са шляхецкага роду герба «Слепаўрон».

## Біяграфія 
Сын Юзафа Пулаўскага. Удзельнік Барскай канфедэрацыі. У 1769 годзе трапіў у расійскі палон, быў у зняволенні ў Кіеве, Казані, Арэнбургу. Удзельнічаў у задушэнні паўстання Е. Пугачова, за што яму было дазволена вярнуцца на радзіму (1775). Пасол на сеймы 1778, 1784, 1786 гадоў. Быў правадніком расійскай палітыкі ў Рэчы Паспалітай, праціўнікам прагрэсіўных рэформ, Канстытуцыі 3 мая 1791 года. Стаў адным з лідараў Таргавіцкай канфедэрацыі, у 1793 годзе ў Берасці і Горадні выконваў абавязкі яе маршалка. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) жыў на Валыні.

Антоні
Катэгорыя:Барскія канфедэраты
Катэгорыя:Таргавіцкія канфедэраты
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Канфедэраты Анджэя Макраноўскага
Чорны дрозд (верш)

**Чорны дрозд** () — верш, напісаны англійскім празаікам і паэтам Томасам Гардзі 31 снежня 1900 і апублікаваны 1 студзеня 1901 годзе ў газеце The Times.

Верш выказвае думку аб невынішчальнасці і ўрачыстасці жыцця. Першыя радкі пачынаюцца з апісання змрочнага і блаклага зімовага краявіду, але журботны тон пераўтвараецца ў яскравую, аптымістычную песню дразда. У канцы твора, аўтар робіць выснову, што дрозд мае «надзею, тайны сэнс якой, ён ведаў, а я не».

## Спасылкі 
* Томас Гардзі. Чорны дрозд
* The Darkling Thrush 

Катэгорыя:Паэзія Томаса Гардзі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1901 годзе
Пятроў

**Пятро́ў (Пятро́ва)** — распаўсюджанае рускае прозвішча, утворана ад імя Пётр.

## Вядомыя носьбіты 
* 
* 
* Андрэй Паўлавіч Пятроў (1930—2006) — расійскі кампазітар.
* Барыс Мікалаевіч Пятроў (1913—1980) — вучоны ў галіне механікі і аўтаматычнага кіравання.
* 
* Восіп Апанасавіч Пятроў — рускі спявак.
* Вячаслаў Мікалаевіч Пятроў (1922—1992) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* 
* Дзмітрый Юр’евіч Пятроў (нар. 1958) — савецкі і расійскі перакладчык.
* Іаакім Раманавіч Пятроў — патафізіёлаг.
* Іван Яфімавіч Пятроў (1896—1958) — савецкі военачальнік. Герой Савецкага Саюза.
* 
* 
* 
* Уладзімір Георгіевіч Пятроў (нар. 1956) — беларускі оперны спявак.
* Яраслаў Фёдаравіч Пятроў — беларускі спявак (бас).
* Яўген Германавіч Пятроў (1939—2001) — беларускі навуковец, доктар біялагічных навук.
* Яўген Пятровіч Пятроў (1902—1942) — расійскі пісьменнік-сатырык.

## Гл. таксама 
* Ільф і Пятроў
* Пятровіч
* Пятроўскі

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Саро

**Саро́** — возера ў Беларусі, у Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Чарнагосніца, на мяжы з Сенненскім раёнам, за 18 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы.

Плошча паверхні возера 5,31 км². Даўжыня 9,47 км, найбольшая шырыня 0,91 км. Найбольшая глыбіня дасягае 36,3 м.
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй 20—25 метраў. У заходняй частцы схілы спадзістыя вышынёй да 10 м, на поўначы сугліністыя вышынёй 2—5 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі вышынёй 0,5—0,8 м, на поўначы — 0,1—0,2 м. Шырыня літаральнай зоны ад 10—15 м на ўсходзе возера да 40 метраў на захадзе. Літараль пясчаная. Падводная частка катлавіны жолабападобнай формы. На возеры 2 астравы агульнай плошчай каля 0,04 га.
Дно возера выслана пясчанымі і апясчаненымі адкладамі (каля 45 % плошчы). Глыбакаводная частка дна глеістая.
Возера мезатрофнае з прыкметамі алігатрофіі, слабапраточнае. Упадаюць 3 ручаі. Адзін з ручаёў злучае Саро з азёрамі Тросна і Ходцы. На поўначы выцякае ручай у Астровенскае возера. Прыбярэжная расліннасць займае палосу шырынёй 5—40 метраў (трыснёг, чарот). Да глыбіні 5 м растуць рдзесты, рагаліснік, эладэя, імхі.

У возеры водзяцца судак, шчупак, акунь, плотка, сняток, карась, лінь і іншыя віды рыб.

Каля возера вёскі Засор’е, Холм, Паўлавічы, Берашова, Навасёлкі, Засценкі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны
Фарнакіды

**Фарнакіды** — дынастыя у Персідскай імперыі, адгалінаванне каралеўскай дынастыі Ахеменідаў. Паходзяць ад Фарнака, сына Арсама і роднага брата Гістаспа, бацькі караля Дарыя І. Прадстаўнікі роду займалі высокае становішча ў Персідскай імперыі, у 477 да н.э. — 353 да н.э. былі сатрапамі Фрыгіі, пазней таксама Кілікіі, Бактрыі, Парсіса. У IV ст. да н. э. прадстаўнікі роду (Арыябарзан, Артабаз II) часта паўставалі супраць цэнтральнае ўлады, тым не менш з пачаткам вайны з Македоніяй актыўна абаранялі краіну. Пасля захопу Персіі Аляксандрам Македонскім частка з іх перайшла да яго на службу.

## Радавод 
 Фарнак, сын Арсама (565 да н.э.-497 да н.э.), міністр фінансаў Персіі
  └─>Артабаз I (? - 449 да н.э.), сатрап Фрыгіі
      └─>Фарнабаз I (? - 430 да н.э.), сатрап Фрыгіі
          └─>Фарнак II Фрыгійскі (? - 420 да н.э.), сатрап Фрыгіі
               └─>Фарнабаз II (435 да н.э.-373 да н.э.), сатрап Фрыгіі, Кілікіі ∞ 2) Апамэ, д. Артаксеркса II
                   ├─>Арыябарзан (? - 362 да н.э.), сатрап Фрыгіі 
                   │    ├─>Арсіт Фрыгійскі (?) (?-334 да н.э.), сатрап Фрыгіі
                   │    │    └─>Мітрапаст, персідскі флатавод
                   │    └─>Мітрадат
                   └─>Артабаз II (389 да н.э.-325 да н.э.), сатрап Фрыгіі, Бактрыі ∞ 2) NN, сястра Мемнана і Ментара
                       ├─>Фарнабаз III (370 да н.э.-320 да н.э.), кіраўнік персідкага флоту
                       ├─>Арсам
                       ├─>Кофэн
                       ├─>Арыябарзан (368 да н.э.-330 да н.э.), сатрап Парсіса
                       ├─>Артоніс ∞ Эўмен
                       ├─>Артакама ∞ Пталемей I, фараон
                       └─>Барсіна (363 да н.э.-309 да н.э.) ∞ 1)Мемнан; ∞ 2) Ментар; ∞ 3) Аляксандр Македонскі

## Глядзіце таксама 
* Спіс сатрапаў Фрыгіі
Начныя Снайперы

**«Начныя Снайперы»** ()— расійскі рок-гурт. Заснаваны ў 1993 г. Удзельнічаў ў шэрагу музычных акцый — ад андэграўндных («Бабіна лета», «Магутная кучка») да буйнейшых расійскіх рок-фестываляў («Нашествие», «Максидром», «Крылы», «Рок над Волгай»).

Найбольшую вядомасць атрымалі такія песні групы як «31 весна», «Ты дарила мне розы», «Рубеж», «Столица», «Асфальт», «Актрисса». Аснову рэпертуара гурта складаюць песні, напісаныя Д. Арбенінай; выконваецца таксама некалькі песень на вершы класічных і сучасных паэтаў (І. Бродскі, Г. Ахматава, Ф. Гарсія-Лорка, Яшка Казанова, Юлія Ліствіцкая).

Святлана Сурганава пакінула гурт 17 снежня 2002 гады ў выніку шэрагу творчых рознагалоссяў з Дыянай Арбенінай. Пасля сыходу Святланай быў створаны калектыў «Сурганава і Аркестр», а назва «Начныя Снайперы» захавалася за калектывам, у якім у цяперашні час саліруе Дыяна Арбеніна.
## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* 1998 — «Капля дёгтя в бочке мёда»
* 1999 — «Детский лепет»
* 2001 — «Рубеж»
* 2002 — «Цунами»
* 2004 — «SMS» (Real Records)
* 2006 — «Koshika»
* 2007 — «Бонни & Клайд»
* 2008 — «Канарский» (запіс 1999, выдадзены на вініле)
* 2009 — «Армия 2009»
* 2012 — «4»
* 2013 — «Акустика. Песни как они есть» (сольны альбом Дыяны Арбенінай)
* 2014 — «Мальчик на шаре» (сольны альбом Дыяны Арбенінай)
* 2016 — «Выживут только влюблённые»
* 2019 — «Невыносимая лёгкость бытия»

Катэгорыя:Рок-гурты Расіі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе
Фернанду I

**Фернанду I Цудоўны** (;  — , Лісабон) — дзявяты кароль Партугаліі, празваны Цудоўным (). Сын Педру I і Канстансы Кастыльскай, графіні Пеніфіэл. Апошні прадстаўнік Бургундскай дынастыі.

## Сям’я 
Фернанду не пажадаў жаніцца на дачцэ кастыльскага караля, але спакусіў прыгажуню Леанору Тэлеш дэ Менезеш (пам. 1386), жонку партугальскага двараніна Ларэнза дэ Куньі, развёў яе з мужам і сам жаніўся на ёй у 1371 годзе. Новая каралева была вельмі разумная, імкнулася прыцягнуць да сябе народ ласкай і шчодрасцю, але большасць партугальцаў заўсёды адносілася да яе з непрыязнасцю.

Ад шлюбу нарадзілася адзіная дачка Беатрыса.

З прычыны таго, што пасля сваёй смерці Фернанду не пакінуў спадчыннікаў, на ім перапынілася прамая галіна Бургундскай дынастыі. Пасля яго смерці пачалося партугальскае міжцарства.

## Гл. таксама 
* Усталяванне манархіі ў Партугаліі
* Гісторыя Партугаліі

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Энрыке II

**Энрыке II Кастыльскі** (; , Севілья — , Санта-Дамінга-дэ-ла-Кальсада) — кароль Кастыліі і Леона (з 23 сакавіка 1369 года), старэйшы незаконнанароджаны сын караля Кастыліі Альфонса XI і яго палюбоўніцы Леаноры Гусман.

## Біяграфія 
У 1350 годзе ажаніўся з дачкой Хуана Мануэля. Неаднаразова паўставаў супраць зводнага брата, караля Кастыліі Педра I Жорсткага. Спачатку яго пераследвалі няўдачы. Некаторых поспехаў дамогся ў 1366 годзе, калі здолеў з дапамогай гасконскіх і французскіх наёмнікаў захапіць Брывіеску, Бургас, Севілью і Таледа.

5 мая 1366 года Энрыке быў каранаваны ў Бургасе. Аднак у лістападзе таго ж года Энрыке не змог узяць галісійскую крэпасць Луга, а 3 красавіка 1367 года быў разбіты пры Нахеры Педра Жорсткім, які заручыўся падтрымкай англійскага войска на чале з Эдуардам Чорным Прынцам. Пасля гэтай паразы ён хаваўся ў Пірэнеях. Але неўзабаве Педра не змог адплаціць з ангельцамі і пазбавіўся іх дапамогі. Скарыстаўшыся гэтым, Энрыке разграміў суперніка ў бітве пры Мант'еле (22 сакавіка 1369 года), у якой Педра быў забіты. Тым не менш, гэта перамога не прынесла Энрыке II канчатковага зацвярджэння на кастыльскім троне. Супраць яго стварылі кааліцыю кароль Партугаліі Фернанду I Прыгожы і Джон Гонт, герцаг Ланкастарскі.

thumb|left|Энрыке II КастыльскіПершая вайна з імі (1369—1371 гады) вялася пасіўна і скончылася змовінамі паміж Фернанду I і дачкой Энрыке II Леанорай. Падчас другой вайны (1373 год) Энрыке разграміў войскі саюзнікаў і асадзіў Лісабон. Фернанду I быў вымушаны падпісаць зневажальны мір. У далейшым Энрыке II паспяхова змагаўся з апазіцыяй сярод кастыльскага дваранства, але дамогся гэтага коштам паслаблення цэнтральнай улады, з прычыны таго, што раздаў шмат зямельных ўладанняў сваім прыхільнікам.

Катэгорыя:Кіраўнікі Кастыліі
Катэгорыя:Трастамара
Катэгорыя:Братазабойцы
Генрых Бургундскі (граф Партугаліі)

**Генрых (Энрыке) Бургундскі** (, Дыжон, Бургундыя — , Асторга, Леон) — граф Партугаліі, заснавальнік Бургундскай дынастыі, якая кіравала Партугаліяй да 1363 года.

Генрых Бургундскі быў унукам герцага Бургундыі і адным з вядучых военачальнікаў Альфонса VI, караля Леона і Кастыліі. У 1085 годзе ён дапамог адваяваць Таледа ў мусульман і быў узнагароджаны феадальным памесцем каля Апорта.

## Біяграфія 
Кароль Іспаніі Альфонса VI Храбры, які вёў бесперапынныя войны з сарацынамі, збіраў пад сваімі сцягамі мноства іншаземных рыцараў, гатовых ваяваць за Хрыста. Імі рухала хутчэй сапраўдная адданасць веры, чым імкненне да славы і ўшанаванняў, калі яны, пакінуўшы родныя краі, адпраўляліся ваяваць з сарацынамі; тым не менш, Альфонса не пакідаў іх без увагі і шчодрай узнагароды. Аднаму з такіх рыцараў ва ўзнагароду было падаравана графства Партугалія і аддадзена рука незаконнанароджанай каралеўскай дачкі Тэрэзы.

Генрых уступіў ва ўладанне новымі землямі і працягнуў вайну з мусульманамі. Ён таксама прыняў удзел у першым Крыжовым паходзе (1096—1099) пад камандаваннем Гадфруа Бульёнскага, і пасля перамогі ў Іўдзею вярнуўся дамоў.

Неўзабаве Генрых памёр, пакінуўшы непаўналетняга сына, Афонсу Энрыкеша. Тэрэза Леонская, маці Афонсу, жадала прысвоіць уладанні, ізноў выйдучы замуж, але прынц Афонсу пазмагаўся з ёй у бітве і ўзяў яе ў палон. Ён таксама ваяваў з Кастыліяй, і зноў выйграў бітву, паклаўшы пачатак партугальскай дзяржаўнасці.

## Літаратура 
* Rafael Altamira, La Spagna (1031—1248), in «Storia del mondo medievale», vol. V, 1999, pp.&nbsp;865-896
* Edgar Prestage, Il Portogallo nel medioevo, in «Storia del mondo medievale», vol. VII, 1999, pp.&nbsp;576-610

Катэгорыя:Удзельнікі Першага крыжовага паходу
Катэгорыя:Графы партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Спермацэт

[thumb|Спермацэтавы мяшок у галаве [кашалота]]
**Спермацэ́т** (ад сперма і  — кіт) — воскападобнае рэчыва, якое атрымліваецца пры астуджэнні вадкага жывёльнага тлушчу (спермацэтавага алею), які знаходзіцца ў фіброзным спермацэтавым мяшку ў галаве кашалота, а таксама некаторых іншых кітападобных (напрыклад, кітоў-бутэльканосаў. Раней спермацэт памылкова прымалі за сперму кашалота (адсюль назва).

Складаецца з сумесі складаных эфіраў тлустых кіслот. Белыя крышталі. Добра раствараюцца ацэтоне, эфіры, гарачым спірце. Не раствараецца ў вадзе. Тэмпература плаўлення 53—54 °C.

Спермацэт выкарыстоўваецца у складзе мазей, касметычных крэмаў. Раней з яго выраблялі свечкі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Воскі
Катэгорыя:Касметычныя рэчывы
Катэгорыя:Кітабойная здабыча
Спецыя (горад)

**Спе́цыя**, **Ла-Спецыя** ( , ) — горад і порт на ўзбярэжжы Лігурыйскага мора ў італьянскім рэгіёне Лігурыя, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Традыцыйна лічыцца ўсходняй ўскраіны Рыўеры.
 
Насельніцтва — 95&nbsp;641 чалавек (2011 год).

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Лігурыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Спецыя
Афонсу IV

**Афонсу IV Храбры** (; ,  — , ) — кароль Партугаліі і Алгарві з 7 студзеня 1325 па 28 мая 1357 года, з Бургундскай дынастыі. Сын караля Дыніша I і Ізабелы Арагонскай.

## Кіраванне 
Перш чым заняць прастол, Афонсу доўга ваяваў са сваім бацькам. Стаўшы каралём, ён варагаваў са сваім пабочным братам Афонсу Санчэсам. Справа дайшла да ўзброеных сутыкненняў. Нарэшце, каралева Ізабела прымірыла іх. Кароль перастаў падазраваць брата і нават пасябраваў з ім.

Аказваў падтрымку простаму народу і падчас страшнага землетрасення ў 1344 годзе, і ў гады эпідэміі чумы, якая пракралася ў краіну ў 1348 годзе.

## Сям’я 
У 1309 годзе ажаніўся з прынцэсай Беатрыс (1293—1359), дачкой караля Кастыліі Санча IV. Ад гэтага шлюбу нарадзілася 7 дзяцей:
* Марыя (1313—1357) — мужа караля Кастыліі Альфонса XI.
* Афонсу (1315)
* Дыніш (1317—1318)
* Педру I (1320—1367)
* Ізабела (1324—1326)
* Жуаа (1326—1327)
* Элеанора (1328—1348) — мужа караля Арагона Педра IV.

У старасці Афонсу перажыў цяжкую сварку са сваім сынам і спадчыннікам Педру з-за жаніцьбы апошняга на Інес дэ Кастра. Інес дэ Кастра была забіта набліжанымі Афонсу IV 7 студзеня 1355 года.

## Спасылкі 
* каралі Партугаліі

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Беатрыса Кастыльская (жонка Афонсу IV)

**Беатрыс Кастыльская** (, ;  — , Эвара або Лісабон) — каралева Партугаліі.

## Біяграфія 
Беатрыс была дачкой кастыльскага караля Санча Храбрага і яго жонкі Марыі дэ Маліна і прыпадала сястрой каралю Фердынанду.

Рука прынцэсы была абяцана партугальскаму інфанту Афонсу па дагаворы ў Альканьісесе 1297 года. Вяселле было згуляная ў Лісабоне ў 1309 годзе, пасля ўзяцця кастыльцамі і партугальцамі Гібралтара. З моманту вяселля яна атрымала прыбыткі з гарадоў Віяна-ду-Алентэжу, Эвара, Віла-Вісоза, Віла-Рэал і Віла-Нова-дэ-Гая.

У 1325 годзе, пасля драматычнай звады з бацькам, Афонсу стаў каралём. Пра жыццё яго жонкі вядома мала.

У 1334 годзе яна абмяняла Віла-Рэал і Віла-Нова-дэ-Гаю на Сінтру, у 1337 годзе атрымала Сантарэн і Віла-Нова-да-Баркінью, а ў 1357 годзе (ужо ад сына) — Торэш-Новаш. Памерла праз два гады пасля мужа.

## Дзеці 
* **Марыя** (1313—1357) — каралева Кастыліі, жонка Альфонса XI.
* Афонсу (1315) — памёр нованароджаным.
* Дыніш (1317—1318) — памёр у маленстве.
* **Педру** (1320—1367) — кароль Партугаліі.
* Ізабела (1324—1326) — памерла ў маленстве.
* Жуан (1326—1327) — памёр у маленстве.
* **Леанора** (1328—1348) — каралева Арагона, жонка Педра IV.

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Каралевы-жонкі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Партугаліі
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Кастылія)
Канстанцін Казімір Бжастоўскі

**Канстанцін Казімір Бжастоўскі** ( — ) — вялікалітоўскі рэлігійны дзеяч. Біскуп смаленскі (1685—1687) i віленскі (1687—1722).

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Бжастоўскіх герба «Стрэмя», сын Цыпрыяна Паўла Бжастоўскага.

Канонік віленскі з 1661, кафедральны прапаведнік з 1664. У 1665 выехаў на вучобу ў Рым, дзе атрымаў ступень доктара тэалогіі (1669). Сакратар вялікі літоўскі ў 1671—1684, біскуп смаленскі ў 1685—1687 i віленскі з 24 лістапада 1687 па 24 кастрычніка 1722.

У 1689 дамогся смяротнага прысуду для філосафа-атэіста Казіміра Лышчынскага.

У 1690-я гады ўступіў у востры канфлікт з пануючай у ВКЛ групоўкай Сапегаў (прычынай было размяшчэнне ў 1692 вялікім гетманам літоўскім Казімірам Янам Сапегам войска на зіму ў царкоўных маёнтках). Біскупа падтрымаў кароль Ян III Сабескі, які імкнуўся аслабіць уплыў Сапегаў у ВКЛ. У 1694 біскуп пракляў Сапегаў, але Папа Рымскі выступіў супраць абвастрэння канфлікту, які вёў да разгортвання феадальнай вайны 1697—1702 паміж шляхтай і Сапегамі. У 1697 заключыў кампраміснае пагадненне з Сапегамі.

Быў электарам Аўгуста II ад Віленскага ваяводства ў 1697 годзе.

Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў падтрымліваў караля, але пасля далучыўся да Віленскай канфедэрацыі, скіраванай супраць уладара.

У 1713 годзе запрасіў у Вільню рахітаў, а ў 1722 — піяраў, якія адчынілі калегіум. Прымаў у сваёй рэзідэнцыі ў Верках рускага цара Пятра І, абараняў перад ім Грэка-Каталіцкую царкву. Гэта прывяло Пятра І у гнеў, яго ледзь суцішыў гетман польны літоўскі Рыгор Агінскі. У 1717 склікаў сінод Віленскай дыяцэзіі.

Аўтар тэалагічных твораў.

Быў ініцыятарам будаўніцтва віленскага .

## Галерэя 

Kanstantyn Kazimier Bžastoŭski. Канстантын Казімер Бжастоўскі (1673).jpg|Партрэт К. Бжастоўскага. Невядомы мастак, 1673 г.
Kanstantyn Kazimier Bžastoŭski, Pahonia. Канстантын Казімер Бжастоўскі, Пагоня (1687).jpg|Панегірык К. Бжастоўскаму, 1687 г.
Kanstantyn Kazimier Bžastoŭski. Канстантын Казімер Бжастоўскі (XVIII).jpg|Партрэт К. Бжастоўскага. Невядомы мастак, XVIII ст.
Miensk, Katedra, Jakub Daderka, Kanstantyn Kazimier Bžastoŭski. Менск, Катэдра, Якуб Дадэрка, Канстантын Казімер Бжастоўскі (1911).jpg|Партрэт К. Бжастоўскага (направа) у Мінскай кафедры, здымак 1911 г.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Канстанцін Казімір
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Біскупы віленскія
Катэгорыя:Біскупы смаленскія
Катэгорыя:Сакратары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула
Спідвей

thumb|right|250px|Спідвей. Гоншчыкі робяць паварот
[thumb|right|250px|*Extraliiga* у [Фінляндыя|Фінляндыі.]]
**Спідвей** (ад  — хуткасная дарога), ці *трэкавыя матагонкі* — адзін з відаў матацыклетнага спорту.

Галоўнае адрозненне спідвея ад колцавых матагонак і мотакроса складаецца ў трасе, якая ўяўляе сабой авал даўжынёй ад 260 м да 400 м (стандартная бегавая дарожка стадыёна), звычайна з гаравым роўным пакрыццём. Аднак, папулярны і зімовы варыянт спідвея — па ледзяным пакрыцці. Менш распаўсюджаныя гонкі па земляных і травяных трэках, а таксама з даўжынёй дарожкі адзін кіламетр і больш (на іпадроме).

Колькасць удзельнікаў звычайна ад 4 да 6 у кожным заездзе. Найбольш папулярныя гонкі на матацыклах 500 см³, аднак, спаборніцтвы праводзяцца і сярод 250- і 125-см³ матацыклаў. Таксама вядомыя спаборніцтвы на матацыклах з каляскай, мапедах і матаролерах.

Спаборніцтвы праводзяцца з 1920-х гадоў. Першы чэмпіянат свету па спідвею прайшоў у 1936 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Спінінг

300px|thumb|Мужчына са спінінгам
**Спі́нінг** (, ад spin — круціцца) — спартыўная снасць для лоўлі рыб на штучныя ці натуральныя прынады, а таксама спосаб лоўлі пры дапамозе спінінга. 

Лоўля заключаецца ў закідванні прынады ў вадаём і яе праводцы. Як правіла, спінінгам ловяць драпежную рыбу.
Складаецца з вудзільна (даўжыня да 3,5 м.), шпулі з наматанай лёскай і блясны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Міжнародная спартыўная арганізацыя па кіданні лёскі (ICSF — International Casting Sport Federation) 

Катэгорыя:Рыбалоўныя снасці
Спікер

**Спікер** (, літаральна — прамоўца) — старшыня палаты парламента. Дадзены тэрмін шырока распаўсюджаны ў палітычным лексіконе, але афіцыйна ўжываецца толькі ў англамоўных краінах. Упершыню пасада старшыні парламента была ўведзена ў 1377 у Палаце абшчын, першым спікерам якой стаў Томас Хангерфорд (Thomas Hungerford).

Асноўныя функцыі спікера парламента — арганізацыя пасяджэнняў Парламента, захаванне рэгламенту. У шэрагу краін у выпадку з'яўлення вакансіі пасады прэзідэнта часова выконвае абавязкі прэзідэнта менавіта спікер парламента.

У ЗША спікер Кангрэса з'яўляецца трэцяй па палітычным рангу асобай у дзяржаве. У выпадку крытычнай або крызыснай сітуацыі ён можа выконваць абавязкі кіраўніка дзяржавы прэзідэнта ў выпадку адмовы або немагчымасці дзвюх першых асоб — прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта.

## Гл. таксама 
* Парламент

## Літаратура 
* 
* *Bergougnous G.* Presiding officers of national parliamentary assemblies Міжпарламенцкі саюз, 1997

*
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Парламент
Катэгорыя:Палітыка
Спірахеты

**Спірахе́ты** (*Spirochaetales*) — парадак бактэрый з доўгімі (3—500 мкм) і тонкімі (0,1—1,5 мкм) спіральна (грэч. σπειρα «завіток») закручанымі (адзін і больш віток спіралі) клеткамі.
 
Грамадмоўныя, хемаарганагетэратрофы. Рухомыя, размножваюцца папярочным дзяленнем. Эндаспор не ўтвараюць.
 
Сустракаюцца як аэробныя віды, так і анаэробныя і факультатыўна-анаэробныя. Спірахеты сустракаюцца ў глебе, вадзе, іншых арганізмах.

## Сістэматыка *Spirochaetes* 
* Аддзел В17 *Spirochaetes*
** Клас *Spirochaetes*
*** Парадак *Spirochaetales*
**** Сямейства *Brachyspiraceae*
***** Роды *Brachyspira*, *Serpulina*
**** Сямейства *Brevinemataceae*
***** Род *Brevinema*
**** Сямейства *Leptospiraceae*
***** Роды *Leptonema*, *Leptospira*, *Turneriella*
**** Сямейства *Spirochaetaceae*
***** Роды *Borrelia, Clevelandina, Cristispira, Diplocalyx, Hollandina, Pillotina, Spirochaeta, Treponema*

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі
Іваноў

**Івано́ў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Алег Мікалаевіч Іваноў (нар. 1961) — беларускі дыпламат.
* 
* 
* Аркадзь Пятровіч Іваноў (нар. 1929) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1974), доктар фізіка-матэматычных навук (1967), прафесар (1970). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991).
* 
* Васіль Зіноўевіч Іваноў (1898—1946) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Баранавіцкай вобласці.
* Віктар Пятровіч Іваноў (нар. 1950) — расійскі дзяржаўны дзеяч.
* Глеб Анатольевіч Іваноў (нар. 1963) — беларускі палітык.
* 
* 
* Ігар Сяргеевіч Іваноў (нар. 1945) — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
* Леанід Леанідавіч Іваноў (1940—2009) — Народны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР, заслужаны выкладчык БССР.
* Мадэст Васілевіч Іваноў — марскі афіцэр.
* 
* Павел Уладзіміравіч Іваноў (нар. 1955) — дэкан факультэта экранных мастацтваў БДАМ, прафесар кафедры рэжысуры кіно і тэлебачання, дацэнт.
* Піліп Андрэевіч Іваноў (нар. 1990) — беларускі футбаліст.
* Сямён Варфаламеевіч Іваноў (1880—1955) — савецкі дзяржаўны дзеяч.
* 
* 
* 

* Усевалад Міканоравіч Іванаў (1888—1971) — пісьменнік, філосаф, гісторык, аўтар аповесцяў і раманаў.
* Фёдар Міхайлавіч Іваноў (1918—?) — савецкі партыйны дзеяч.
* 
* 

## Гл. таксама 
* Іванова
Спонка

**Спо́нка** — рака ў Беларусі, у Веткаўскім і Добрушскім раёнах Гомельскай вобласці, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 23 км, з іх 9 км на тэрыторыі Добрушскага раёна. Плошча вадазбору 218 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 м/км. Пачынаецца на паўднёвай ускраіне вёскі Барба, вусце за 1 км на захад ад вёскі Рудня Споніцкая. Рэчышча на працягу 4,7 км ад вытоку і 14,4 км ад пункта за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Млынок да пункта за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Тарасаўка каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Добрушскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Сажа
Спонды

**Спо́нды** (, ) — вёска ў Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Міхалішкаўскага сельсавета. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад і была цэнтрам Спондаўскага сельсавета.

## Назва 
У гэтым жа рэгіёне (Цябуты) фіксавалася прозвішча Спандзевіч (*Spondziewicz*). Было старапрускае імя *Spande*.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 54 кіламетры на паўночны ўсход ад горада Астравец, за 304 кіламетры ад Гродна, за 59 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Гудагай.

## Насельніцтва 
* 120 жыхароў, 46 двароў (2001)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Клуб
* Бібліятэка
* Аддзяленне

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна
Спорава

**Спо́рава** (, ) — аграгарадок у Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр Спораўскага сельсавета. 

## Геаграфія 
Паселішча месціцца на паўночна-заходнім беразе Спораўскага возера, за 33 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада Бяроза, за 135 кіламетраў ад Брэста, за 8 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Белаазёрск.

## Гісторыя 
З 1939 года ў БССР. Перад Вялікай Айчыннай вайной у вёсцы жыло 1017 чалавек у 226 дварах. У 1941—1944 гадах гітлераўцамі было спалена 224 дамы, забіта 4 чалавекі. У 1940—1988 гадах цэнтр Здзітаўскага сельсавета.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 440 двароў.

## Насельніцтва 
## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Палац культуры
* Амбулаторыя
* Аптэка
* Аддзяленне сувязі

## Культура 
Захоўваецца рэгіянальная традыцыя прыгатавання рыбы, сушанай у печы на саломе, і страў на яе аснове. Атрымаў развіццё беларускі народны роспіс на шкле. Спораўская полька — парна-гуртавы побытавы танец, які практыкуецца па сёння.

## Славутасці 
Каля вёскі 2 стаянкі эпохі неаліту.

Свята-Ануфрыеўская царква — мураваны праваслаўны храм, асвечаны ў 2013 годзе.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Спораўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярозаўскага раёна
Маўры Шры-Ланкі

**Маўры Шры-Ланкі** () — народ, этнічная і рэлігійная меншасць у дзяржаве Шры-Ланка. Агульная колькасць — 1 869 820 чал. (2012 г.).

## Гісторыя 
Маўры Шры-Ланкі лічаць, што іх продкамі былі арабскія і персідскія гандляры, што трапілі на Шры-Ланку ў сярэднявеччы. Да XVI ст. назіралася перасяленне мусульман на поўнач Шры-Ланкі з Малабарскага ўзбярэжжа. Некаторыя з іх займаліся пасрэдніцкім гандлем і ліхвярствам. Малабарскія мусульмане трымалі плантацыі спецый, апрацоўвалі зямлю, лавілі рыбу, лічыліся добрымі рамеснікамі. У XII — XV стст. узгадваюцца мусульманскія ўладары, якія кіравалі пэўнымі тэрыторыямі на поўначы вострава.

З прыходам на Шры-Ланку партугальцаў сітуацыя значна змянілася. Мусульмане былі выгнаны з сінгальскай дзяржавы, а пасля захопу Джафны сталі ўціскацца хрысціянамі. Многія былі вымушаны перабрацца на ўсходняе ўзбярэжжа, дзе да нашых дзён складаюць значную частку насельніцтва.

У эпоху галандскай каланіяльнай улады сярод маўраў сяліліся мусульмане-малайцы, якія служылі ў галандцаў ваеннымі наёмнікамі. Пасля абвяшчэння ў пачатку XIX ст. брытанскай каланіяльнай адміністрацыяй рэлігійнай свабоды маўры пачалі перасяляцца ў іншыя раёны, дзе традыцыйна займаліся гандлем.

Прадстаўнікі сінгальскага нацыянальнага руху першапачаткова адмоўна ставіліся да маўраў як іншаверцаў і моўных тамілаў. Але ў XX ст. пасля абвяшчэння незалежнасці Шры-Ланкі мусульманская меншасць ператварылася ў аб’ект спрэчак паміж сінгаламі і таміламі. У гады грамадзянскай вайны 1983—2009 гг. маўры станавіліся ахвярамі ўзброеных сіл з абодвух бакоў.

## Асаблівасці культуры 
Культурныя асаблівасці маўраў Шры-Ланкі вызначаюцца іх рэлігіяй, якая моцна адрознівае іх ад тамілаў і сінгалаў. Яны спавядаюць іслам суніцкага толку. Размаўляюць на тамільскай мове, але, у адрозненне ад тамілаў-мусульман Індыі, маўры цалкам адвяргаюць каставы падзел. Жыхары ўсходняга і паўночнага ўзбярэжжаў падтрымліваюць традыцыйныя сваяцкія сувязі з малабарскімі мусульманамі, часцяком маюць прозвішчы індыйскага паходжання. Астатнія маўры носяць арабскія прозвішчы і імёны.

Jami-Us-Salam Jummah Masjid - mosque in Batticaloa town.JPG|Мячэць у Батыкалоа
TripToGalle130 (372579861).jpg|Будынак медрэсэ ў Гале
Tombes musulmanes-Province d'Uva (1).jpg|Мусульманскае пахаванне на паўднёвым усходзе Шры-Ланкі

## Гл. таксама 
* Гісторыя Шры-Ланкі
* Тамілы
* Сінгалы
* Бюргеры Шры-Ланкі

## Спасылкі 
* Сайт мусульманскай абшчыны 
* Sri Lankan Moor of Sri Lanka

Катэгорыя:Народы Шры-Ланкі
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Эмануэль Бжастоўскі

**Эмануэль Бжастоўскі** (? — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, пісар вялікі літоўскі з 1683 года.

Паходзіў з роду Бжастоўскіх герба «Стрэмя», сын Цыпрыяна Паўла Бжастоўскага.

## Літаратура 
* Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku spisy opracowali Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba, Kórnik 1994

Эмануэль
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Гіберна

**Гіберна** — від грашовай павіннасці гараджан у ВКЛ, якую плаціла насельніцтва гарадоў на ўтрыманне войска ўзімку. Падатак спаганяўся з дзяржаўных сялян, у той час як прыватнаўласніцкія сяляне плацілі рэйтаршчыну. За перыяд з 1676 па 1775 ваенны падатак на тэрыторыі Княства спаганяўся штогод.

## Этымалогія 
Словам гіберна (ад  — зімаваць,  — зімовы) першапачаткова называўся зімовы абоз  у Старажытным Рыме.

У Рэчы Паспалітай гібернай называлі падатак за вызваленне ад  войска. Павіннасць плацілася на  і царкоўных землях. Да 1649 гіберна спаганялася ў натуральнай форме.

У 1649—1652 гадах натуральныя выплаты змянілі грашовыя, якія былі накіраваныя на ўтрыманне войска ў зімовы час. У аснову ацэнкі была пакладзена колькасць зямлі.

Гіберна была адменена Парламентам у 1775 годзе

## Літаратура 
* Zdzisław Kaczmarczyk, Bogusław Leśnodorski, *Historia państwa i prawa Polski od połowy XV w. do r. 1795*, PWN, Warszawa 1957

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Катэгорыя:Падаткаабкладанне ў Вялікім Княстве Літоўскім
Азад Кашмір

**Азад Джаму і Кашмір** (, ; скарочана — **Азад Кашмір**, літаральна «Свабодны Кашмір») — дзяржаўнае ўтварэнне, якое ўзнікла на паўднёва-заходняй тэрыторыі *княства Кашмір* у працэсе падзелу Брытанскай Індыі.

## Статус 
Фактычна Свабодны Кашмір — гэта правінцыя Пакістана, але прызнаецца ім, як незалежная дзяржава, пры гэтым існаванне гэтай дзяржавы лічыцца справай часовай — у чаканні пераходу ўсёй тэрыторыі Кашміра ў склад Пакістана. Спрэчкі паміж Індыяй і Пакістанам вакол гэтай тэрыторыі вядуцца пастаянна.

У Азад Кашміры ёсць прэзідэнт (па функцыях роўны губернатару), урад, заканадаўчы сход, які выбіраецца насельніцтвам, вярхоўны суд.

Сталіцы ў гэтай тэрыторыі няма, але ёсць адміністрацыйны цэнтр — невялікі горад Музафарабад.

## Геаграфія 
Мяжуе з сучаснай саюзнай тэрыторыяй Індыі Джаму і Кашмір на ўсходзе, а таксама з пакістанскімі правінцыямі Хайбер-Пахтунхва на захадзе, Гілгіт-Балтыстан на поўначы і Пенджабам на поўдні.

Сам Азад Кашмір займае тэрыторыю ў  з насельніцтвам прыблізна  чалавек.

## Гл. таксама 
* Кашмірскі канфлікт

## Крыніцы 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Пакістана
Катэгорыя:Кашмір
Элеанора Партугальская (каралева Арагона)

**Элеанора Партугальская** (, , , Каімбра — , Эксерыка каля Тэруэля) — каралева-кансорт Арагона.

Элеанора была партугальскай прынцэсай, дачкой Афонсу IV і Беатрыс Кастыльскай. 29 верасня 1347 года ў Барселоне была выдадзена замуж за аўдавелага арагонскага караля Педра IV.

Элеанора прабыла каралевай усяго каля года і сканала ад чумы, не пакінуўшы нашчадствы (яе адзіная дачка Беатрыс памерла нованароджанай). Пахавана ў кляштары Паблет.

Катэгорыя:Каралевы-жонкі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIV стагоддзя
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Катэгорыя:Інфанты Партугаліі
Катэгорыя:Памерлі ад чумы