Атон Ігнатавіч Горват

**Атон Ігнатавіч Горват** (, ) (, маёнтак Карані, Рэчыцкі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя — , Мінск, Мінская губерня, Расійская імперыя) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік Расійскай імперыі і Беларусі, мінскі губернскі маршалак (1847—1853). Калежскі асэсар (1850).
 
## Паходжанне і сям’я 
Належаў да каталіцкага маянтковага шляхецкага роду Горватаў герба «Побаг».

Нарадзіўся 17 сакавіка 1809 г. у родавым маёнтку Карані Рэчыцкага павета ў каталіцкай шляхецкай сям’і Ігната Тадэвушавіча Горвата (1764 — каля 1826), мазырскага гродскага суддзі (1782—1795), уладальніка маёнтка Ліпаў (Ліпаў, Карані і інш. — налічваў 1070 душ прыгонных мужчынскага полу ў 1811 г.) і яго жонкі Юзэфы Феліцыянаўны Рудніцкай (пам. пасля 04.05.1812), дачкі Феліцыяна Бенедыктавіча Рудніцкага (каля 1747 — пасля 13.03.1816), мінскага падстолія, кавалера Ордэна Св. Станіслава, уладальніка маёнтка Паставічы Бабруйскага павета. Ад абодвух шлюбаў дзяцей не меў.

## Асаблівасці знешнасці 
Многія прадстаўнікі роду Горватаў вызначаліся мангалоіднымі рысамі, бо мелі, напэўна, і «татарскія» гены.

## Выхаванне і адукацыя 
Атон разам з братам Даніэлем (1810—1868) быў выхаваны ў Жалібору (паўночна-заходнім раёне Варшавы) у школе піяраў «Collegium Nobilium», дзе пазнаёміўся з многімі прадстаўнікамі мясцовай арыстакратыі і вядомымі людзьмі эпохі, дачкой мінскага губернскага маршалка (1823—1847) Льва Францавіча Оштарпа, і вырашыў пайсці служыць у дваранскіх установах Мінскай губерні. Акрамя таго вядома, што ў 1840 г. Міхал Чайкоўскі (агент князя Адама-Ежы Чартарыйскага, які пасля падаўлення Лістападаўскага паўстання (1830—1831) узначальваў «арыстакратычную» партыю палітычнай эміграцыі з зямель былой Рэчы Паспалітай у Францыі, т.зв. «гатэль Ламбер») прызначыў знаходзіўшагася ў Рыме Атона Горвата упаўнаважаным князя Чартарыйскага і паўнамоцным куратарам «Манархічнага таварыства Трэцяга Мая» на тэрыторыі Мінскай губерні. Але да гэтага не аднёсся сур’ёзна ні Атон Горват, ні «гатэль Ламбер» у Парыжы.

Як паказаў беларускі гісторык А.Р. Раюк, губернскія маршалкі беларуска-літоўскіх губерняў у канцы XVIII — першай палове ХІХ ст. знаходзіліся ў блізкім сваяцтве паміж сабой і з многімі павятовымі маршалкамі губерні, былі згуртавальнымі асобамі губернскага дваранства, мелі аўтарытэт і з’яўляліся нефармальнай рэгіянальнай элітай, якая складалася звычайна з 7-8 самых уплывовых дваранскіх сямей губерні: *«у 1795—1863 гг. для мясцовай алігархічнай эліты Мінскай губерні характэрна дамінаванне 7-8 сямей сярэднезаможнага каталіцкага маянтковага дваранства (Валадковічы, Ваньковічы, Горваты, Гечэвічы, Зяновічы, Оштарпы, Прушынскія, Ракіцкія), а таксама ўстойлівасць складу, параднёнасць, салідарнасць і канцэнтрацыя ў сваіх руках зямельнай ўласнасці і мясцовай нефармальнай ўлады, якія стваралі тым самым рэгіянальную нефармальную эліту, што пераважала на пасадах губернскіх маршалкаў (прадвадзіцеляў дваранства губерні)»*. Калі Леў Оштарп кіраваў губернскім дваранствам, Атон Горват заўсёды трымаўся побач са сваім цесцем

6 снежня 1850 г. атрымаў чын калежскага асэсара, а 22 лістапада 1852 г. быў зацверджаны ў званні старшыні Мінскага дабрачыннага таварыства.

Загараднай рэзідэнцыяй маршалкоўства Горватаў сталі Прылукі, якім валодала Людвіка Горват па спадчыне ад свайго бацькі Льва Оштарпа. Маршалкоўства Горватаў было гасціннымі гаспадарамі і, як патрабавала традыцыя і губернскае дваранства ад сваіх высокапастаўленых дваранскіх выбранцаў, трымала свой дом у Мінску і Прылуках адкрытым для дваран.

Менавіта ў кадэнцыю мінскага губернскага маршалка (1847—1853) Атона Горвата (1809—1894) у Мінску 9 лютага 1852 г. для мясцовых дваран адбылася такая знакавая ў беларускай гісторыі падзея як прэм’ера «Ідыліі» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і Станіслава Манюшкі. На балі прысутнічаў са сваёй жонкай і Геранім Антонавіч Кеневіч (1796—1884), уласнік маёнтка Дарашэвічы Мазырскага павета.

## Асоба другой жонкі 
Другой жонкай Атона Горвата стала Міхаліна Адамаўна Вайніловіч (1848—1941), дачка двараніна-каталіка Адама Антонавіча Вайніловіча (1806—1874), уласніка маёнтка Савічы ў Слуцкім павеце, і яго Ганны Эдвардаўны Ваньковіч, якая паходзіла са шляхты Мінскага павета. Розніца ва ўзросце паміж мужам і яго маладой жонкай складала 39 год. На думку беларускага гісторыка А.Р. Раюка, такі шлюб больш паспрыяў яе брату — Эдварду Вайніловічу (1847—1928), сярэднезаможнаму маянткоўцу, які хутка набіраў аўтарытэт у Мінскай губерні, быў лідарам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, а ў канцы XIX — пачатку XX ст. увогуле стаў лідарам маянтковых дваран-кансерватараў беларускіх губерняў.

У 1841 г. маёнтку Ліпаў (Ліпаў, Яўтушкавічы, Карані і інш.) меў 808 рэвізскіх душ (15 820 дзесяцін зямлі, 2 конныя млыны, 2 карчмы, вінакурня), у 1853 г. — 924 душы, а ў 1862 г. — 871 рэвізская душа былых прыгонных і 19 632 дзесяціны зямлі. Палац захаваўся да нашых дзён.

Пасля смерці Атона Горвата яго другая жонка Міхаліна здала маёнткі ў арэнду на 12 гадоў пану Гваздзецкаму, а сама пераехала жыць да пляменніка Аляксандра Аляксандравіча Горвата (1831—1879) у яго маёнтак Хабна ў Кіеўскай губерні. Калі скончыўся тэрмін арэнды, Міхаліна (з-за адсутнасці супольных дзяцей) перадала спадчынныя маёнткі мужа ў Рэчыцкім павеце (Ліпаў, Атолін, Прудзішча, Карані і Яўтушкавічы — разам 16 018 дзесяцін зямлі) яго законным спадчыннікам — Горватам. Станіслаў Аляксандравіч Горват (1866—1930) як адзін са спадчыннікаў узяў тыя землі сабе, а астатнім спадчыннікам-Горватам выплаціў грашыма іх долі, бо хацеў, каб Ліпаў пазней стаў спадчынай яго сына — Станіслава Станіслававіча Горвата (1895—1939).

Станіслаў Аляксандравіч Горват (1866—1930) у Ліпаве не стаў жыць, а даручыў кіраванне маёнткам аканому Дабравольскаму, бо займаўся сваімі справамі ў Хабне, Кіеве і Санкт-Пецярбургу.

## Смерць і пахаванне 
Памёр у прыхільным узросце 7 сакавіка 1894 г. у Мінску (Мінская губерня), і быў апошнім з пакалення сыноў Ігната Тадэвушавіча Горвата. Быў пахаваны ў Ліпаве (Рэчыцкі павет Мінскай губерні). У вёсках і мястэчках Горватаў, па якіх праходзіла пахавальная працэсія, дарога перад павозкай засцілалася дыванамі, а мясцовае насельніцтва атрымлівала ад сваякоў памерлага прылічную порцыю гарэлкі.

## Ацэнка дзейнасці 
Паводле ацэнкі беларускага гісторыка А. Р. Раюка, Атон Горват больш за ўсё праявіў сябе ў адміністрацыйнай і гаспадарчай дзейнасці і не цікавіўся ваеннымі справамі ці «беларушчынай», бо вялікі запыт і цікавасць да ўздыму і пашырэння культуры на літаратурнай беларускай мове ўзніклі ў беларускім грамадстве ў самым канцы XIX ст. Сваёй дзейнасцю і сваяцкімі сувязямі буйны землеўласнік і мінскі губернскі маршалак Атон Горват замацаваў за Горватамі статус уплывовай сям’і Мінскай губерні і Беларусі, што пратрывала да 1918 г., а таксама паспрыяў сацыяльнаму ўзвышэнню Эдварда Вайніловіча.

А.Р. Раюк зрабіў падсумаванне, што Горваты былі перш за ўсё дбайнымі гаспадарамі, якія ўмелі ствараць эфектыўныя буйныя прыватныя гаспадаркі, і пагадзіўся з меркаваннем мемуарысткі Яніны Жалтоўскай аб Горватах XIX ст.: *«Горваты не мелі нічога агульнага са шляхецкай традыцыяй XVIII стагоддзя і належалі да тыпу новых і ў тагачасным разуменні „сучасных людзей“. Гандлявалі гарэлкай і валамі, цана гарэлкі цікавіла іх вельмі. Па вопратцы і поглядах яны нагадвалі персанажаў Бальзака і розных „несімпатычных“ герояў з рамана Крашэўскага. „Les Contes Drolatigues“ былі бліжэй да іх розуму і, магчыма, нораваў, чым „Пан Тадэвуш“. Адносілі іх, натуральна, да „рэалістаў“.  Талент да бізнэсу яны спалучалі з таварыскай ганарыстасцю і разважлівасцю, пазбаўленай палёту. Яны праіснавалі пяць пакаленняў, тэрмін, прызначаны сацыёлагамі для сямей, якія жывуць у сучасным дастатку, і ў мужчынскай лініі выгаслі даволі хутка пасля знішчэння іх маёнткаў і сядзіб бальшавікамі»*.

## Літаратура 
* *Aftanazy, R.* Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.
* *Boniecki, А.* Herbarz polski. T.VII. — W-wa. 1905.
* *Kieniewicz, S.* Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s.
* *Kowalewska, Z.* Obrazki mińskie. 1850—1963 / Z. Kowalewska. — Wilno : Józef Zawadzki, 1912. — 128 s.
* *Rostworowski, А.* Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.
* Umysł miał jasny i serce miłujące: Edward Woyniłłowicz w dokumentach i materiałach / wybór, oprac., wstęp i przyp. : Roman Jurkowski. — Olsztyn : Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, 2021. — 743 s.
* *Żołtowska, J.* Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959.
* *Wojniłłowicz, E.* Wspomnienia. 1847—1928 / E. Wojniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s.
* *Анішчанка, Я.К.* Збор твораў : у 6 т. / Я.К. Анішчанка. — Мінск : Выд. В. Хурсік, 2004–2010. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — 2008. — 532 с.
* *Карповіч, Т. А.* Культурнае жыццё Мінска І-й паловы ХІХ стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с.
* Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства, 1793—1917: биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск : Беларусь, 2016. — 396 с.
* 
* *Раюк, А.Р.* Вакантнасць пасады маршалка Мазырскага павета Мінскай губерні ў першай палове XIX ст. / А.Р. Раюк // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 22 апр. 2013 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. В.В. Тугай (отв. ред.) [и др.]. — Минск : БГПУ, 2013. — С. 194—196.
* *Раюк, А.Р.* Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863–1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89.
* *Раюк, А. Р.* Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63.
* *Раюк, А. Р.* Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412.
* *Раюк, А. Р.* Роля Оштарпаў і Горватаў у станаўленні прылуцкай сядзібы / А. Р. Раюк // Гістарычна-археалагічны зборнік / Інстытут гісторыі НАН Беларусі; гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Вып. 34. — 2019. — С. 101—106.
* 
* Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с.

## Спасылкі 
* *Горват, А.* Усадьба Горваттов. Имение Липово // radzima.org
* Так хочется, чтобы жизненный путь моей малой родины не прекращался!  // knews.by

Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі
Катэгорыя:Губернскія маршалкі мінскія
Атон Ігнатавіч
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Катэгорыя:Постаці Дукоры
Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавіцкім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Светлагорскім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)