open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Глютэн

**Глютэн** (ад  — клей) — глейкае і эластычнае рэчыва бялковай прыроды, якое ўтрымліваецца ў большасці відаў збожжа (можна атрымаць з цеста, выдаліўшы крухмал хімічным шляхам). Бялкі глютэну складаюцца ў асноўным з двух амінакіслот: глютаміну (30-55 %) і праламіну (15-30 %).

Яго асабліва шмат у пшаніцы (у гатункаў, што вырошчваюцца ў Беларусі — менш, чым у традыцыйных яе экспарцёраў), ячмені, менш у жыце, амаль няма ў аўсы, грэчцы, сланечніку і рысе. Якасны глютэн вызначаецца здольнасцю звязваць ваду ды эластычнасцю, што мае вялікі ўплыў на якасці мукі пры выпяканні, асабліва ў булачных ды кандытарскіх вырабаў. Без глютэну немагчымае пышная, лёгкая выпечка з дражджавога цеста. У вегетарыянскай дыеце глютэн з разнастайнымі смакавымі дадаткамі выкарыстоўваюць як замяняльнік мяса.

Апошнія дзесяцігоддзі ў заходняй дыеталогіі прынята лічыць, што менавіта глютэн адказны за парушэнне абмену рэчываў — глютэнавую хваробу, або цэліакію, на якую ў той ці іншай форме пакутуе значная доля еўрапейцаў. Глютэн шкодзіць варсінкі ў малой кішцы, выклікаючы дыярэю, болі ў жываце і парушаючы нармальнае засваенне пажыўных рэчываў. Спадчынная схільнасць да цэліакіі перадаецца генетычна. Некаторым людзям уласцівая таксама алергічная рэакцыя на глютэн, якая праяўляецца ў дэрматытах, і некаторыя даследаванні паказваюць на сувязь паміж глютэнам і некаторымі псіхічнымі захворваннямі (аўтызм, сіндром Аспергера і г.д.). На Захадзе актыўна распрацоўваюцца безглютэнавыя дыеты.

З глютэну атрымліваюць глутамат натрыю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біяхімія
Рымскія ўзгоркі

**Рымскія ўзгоркі** — мясцовасць у Лацыі дзе ўзнік і пабудаваны Рым. У гістарычнай традыцыі, лічаць сем ўзгоркаў — Палацін, Эсквілін, Цэлій, Вімінал, Квірынал, Капітолій, Авенцін.

Першыя сталыя паселішчы ў Лацыі з’явіліся ў кан. 2 тыс. да н.э. на купе Альбанскіх узгоркаў. Гэтыя ўзгоркі былі асяродкам распаўсюджвання ла́цінаў, а пазней, у 7 ст. да н.э. цэнтрам злучэння прымітыўных лацінскіх полісаў у г.зв. Альбанскі саюз.

## Рымскія ўзгоркі 
Рымскія ўзгоркі былі заселеныя значна пазней за Альбанскія, яны знаходзяцца на адлегласці прыблізна 25 км ад мора на левым беразе Тыбру. Тымчасова, мясцовасць вакол была балоцістай, а некаторыя ўзгоркі мелі стромкія схілы, што рабіла іх прыдатнымі для арганізацыі абароны. У вусці Тыбру з марской вады здаўна здабывалі соль і па левым беразе ракі, углыб мацерыка, ішоў г.зв. Саляны шлях (*Via salaria*).

### Палацін, або *Roma quadrata* 
Першым, у 10— 9 ст. да н.э., лацінамі быў заселены Палацін. Гэта пацвярджаецца як антычнай традыцыяй, так і тапаграфічнымі ўмовамі — схілы Палаціна з трох бакоў вельмі стромкія, толькі ад паўночна-ўсходняга боку быў праход да вяршыні, але і яго было лёгка абараніць. Вяршыня Палаціна мела плошчу 6-8 га і была дастатковай для тымчасова даволі значнага паселішча. Палацін тымчасова акаляла балота, а паблізу яго быў брод праз Тыбр, пад узгоркам ішоў вышэйзгаданы Саляны шлях. Гэты, першы, этап у развіцці Рыму старажытнарымскія пісьменнікі звалі *Roma quadrata* (Квадратны Рым).

### Знешнія ўзгоркі, або *Septimontium* 
Знешнія ўзгоркі — ўмоўная назва ўзгоркаў, якія акаляюць Палацін. Першым са знешніх узгоркаў, у кан. 9 ст. да н.э., быў заселены Эсквілін, на ім пасяліліся сабіны.

8 ст. да н.э. у развіцці Рыма — перыяд, які старажытнарымскія пісьменнікі назвалі *Septimontium* (Сямігор’е). Праўда, меліся на ўвазе не тыя ўзгоркі, якія зараз завуцца 7-ю рымскімі ўзгоркаў, а дзве верхавіны Палаціна — Палацый і Гермал, тры верхавіны Эсквіліна — Цыспій, Фагутал і Опій, седлавіна Велія, якая злучала Палацін з Эсквілінам, і ўзгорак Цэліё. Такім чынам, тымчасова былі заселеныя тры ўзгоркі — Палацін, Эсквілін і Цэліё.

У 7 ст. да н.э. Рым яшчэ болей пашырыўся да поўначы — былі заселеныя ўзгоркі Вімінал і Квірынал. Узгорак Капітолій быў заселены ў 6 ст. да н.э., а Авенцін толькі ў сяр. 5 ст. да н.э.

### Іншыя рымскія ўзгоркі 
Апроч вышэйзгаданых, у Рыме, на правым беразе Тыбру, ёсць ўзгорак Янікул (вышыня 85 м), а на поўнач ад яго ўзгорак Ватыкан ці Ватыканскія горы (вышыня 146 м).

## Рымскі Падол 
Узгоркі Палацін і Эсквілін злучаныя паміж сабою скалістай седлавінай Велія, іншыя ўзгоркі раздзеленая далінамі ў старажытнасці забалочаныя, а пазней асушаныя.
 
Так, паміж Палацінам і Капітоліям размешчаны даліны Велябр і Валовій рынак (*forum Boarium*). Паміж Палацінам, Капітоліям і Квірыналам — даліна Форум. Паміж Палацінам і Авенцінам — даліна Мурцыі, якая пазней навалася Вялікім цыркам (*Circus Maximus*). Паміж Эсквілінам, Віміналам і Квірыналам — даліны Аргілет і Субура. Паміж Цэліям і Авенцінам — Апіева дарога.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рым
Іван Нічыпаравіч Залатарэнка

**Іван Залатарэнка** (; ) — нежынскі казацкі палкоўнік, наказны гетман Запарожскага войска (1654—1655).

У час вайны 1654—1667 гадоў Багдан Хмяльніцкі даручыў Залатарэнку кіраваць 20-тысячнай групоўкай казакаў у Беларусі. Дапамагаючы царскім ваяводам, Залатарэнка захапіў Гомель, Чачэрск, Новы Быхаў, Прапойск, Бабруйск, Глуск, Свіслач, Койданаў ды іншыя гарады. Жыхары панічна баяліся ягонага войска з-за жорсткага гвалту, які чынілі казакі. Залатарэнка загінуў у час аблогі Старога Быхава (восень 1655).

З асобай гетмана таксама звязана першае пісьмовае ўжыванне тэрміна «Беларусія» ў лісце да маскоўскага цара ад 29 верасня 1654 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання Хмяльніцкага
Катэгорыя:Наказныя гетманы
Катэгорыя:Палкоўнікі нежынскія
Самуэль Кміціч

**Самуэль Кміціц** (? — ) — вялікі стражнік літоўскі, палкоўнік. Арганізатар аднайменнай канфедэрацыі.

Паходзіў са шляхты Аршанскага павета. Вайсковую службу пачаў паручнікам у 1654 годзе. У час вайны 1654—1667 гадоў быў сярод афіцэраў, якія ўзбунтаваліся супраць Януша Радзівіла і стварылі вайсковую канфедэрацыю ў Вербалове (1655). Вызначыўся гераізмам у вайне са шведамі. Увосень 1658 года прывёў вайсковае злучэнне (12 харугваў) на Віцебшчыну для падтрымкі сялянска-шляхецкага партызанскага руху. Удзельнічаў у бітве пад Палонкай (1660) і пераследзе Хаванскага, у бітве пад Кушлікамі (1661). На чале палка хадзіў на Смаленшчыну (1663), пад Рослаўль і Бранск (1664), ваяваў з Хаванскім пад Полацкам (1665). У канцы вайны стаяў з палком на поўначы Беларусі, блакаваў маскоўскую залогу ў Полацку. Пасля Андрусаўскага перамір’я стала жыў у Аршанскім павеце. Меў маёнткі Невадніцу ў Гарадзенскім, Краснае Сяло ў Менскім, Сідрычын у Аршанскім паветах. Да канца жыцця актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны.

Вобраз Кміціца, паслужыў прататыпам для Анджэя Кміціца ў рамане Генрыка Сянкевіча «Патоп».

## Літаратура 
* 
* *Tadeusz Wasilewski* Samuel Kmicic // Polski Słownik Biograficzny, t. XIII, 1967—1968. — S. 81-83.
* *Konrad Bobiatyński* Testament strażnika wielkiego litewskiego Samuela Kmicica // Rocznik Lituanistyczny № 4, 2018. — S. 137—158.

Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Харунжыя аршанскія
Іван Андрэевіч Хаванскі

**Іван Андрэевіч Хаванскі** (? — ), князь, ваявода і палітычны дзеяч Маскоўскай дзяржавы, род якога паходзіў ад Гедымінавічаў.

Службу пачаў пры цары Міхаіле Раманаве. У 1636 г. ужо быў стольнікам, у 1659 г. атрымаў чын баярына. У час вайны 1654—1667 гадоў быў царскім ваяводам у Магілёве (1656—1658), пазней узначальваў буйную вайсковую групоўку, з якой спрабаваў заняць заходнія землі ВКЛ, але пацярпеў шэраг няўдач (1660, 1661, 1664). Пасля разгрому Меднага бунту ў Маскве ўзначальваў галоўную следчую камісію. Пакараны смерцю (1682) за спробу выкарыстаць чарговае стралецкае паўстанне ва ўласнай барацьбе за ўладу.

## Гл. таксама 
* Бітва пад Друяй

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Расіі
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Іван Андрэевіч
Катэгорыя:Ваяводы пскоўскія
Паклонскі

**Паклонскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Канстанцін Паклонскі — ротмістр літоўскі.
* Мікалай Аляксандравіч Паклонскі — беларускі фізік, спецыяліст у галіне фізікі паўправаднікоў.
Катэгорыя:Старонкі значэнняў:Цёзкі па прозвішчы
Катэгорыя:Старонкі значэнняў паводле алфавіта
Катэгорыя:Прозвішчы паводле алфавіта
Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння

**Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння** (Free Software Foundation, FSF) — некамерцыйная арганізацыя, заснаваная 4 кастрычніка 1985 Рычардам Столманам для падтрымкі руху свабодных праграм, і асабіста Праекта GNU (GNU Project).

Ад заснавання да сярэдзіны 1990-х гадоў сродкі FSF выкарыстоўваліся галоўным чынам для аплаты працы праграмістаў, якія пісалі свабодныя праграмы. Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х гадоў, усё больш кампаній і прыватных асоб пішуць свабодныя праграмы, а працаўнікі і добраахвотнікі FSF пераважна працуюць над пытаннямі легальнасці і структуры руху свабоднага праграмнага забеспячэння і супольнасці.

Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне
Катэгорыя:Некамерцыйныя фонды
Хмяльніцкі

**Хмяльніцкі** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Багдан Хмяльніцкі, украінскі гетман, дзяржаўны дзеяч 
* Мікалай Мікалаевіч Хмяльніцкі, беларускі літаратуразнавец
* Уладзімір Анатольевіч Хмяльніцкі, беларускі навуковец, эканаміст, педагог

## Тапонім 
* Горад Хмяльніцкі ва Украіне
Рычард Мэцью Столман

**Рычард Мэцью Столман** (, таксама ; , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі актывіст руху свабоднага праграмнага забеспячэння, хакер і распрацоўшчык праграм.

У верасні 1983 заснаваў праект GNU, чым адкрыў гісторыю руху свабодных праграм, і быў галоўным арганізатарам і архітэктарам праекта. У кастрычніку 1985 заснаваў Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння.

Столман — першапачатковы распрацоўшчык канцэпцыі *«копіле́фт»*(), і галоўны аўтар некалькіх належачых да гэтай канцэпцыі ліцэнзій, уключна з Агульнай грамадскай ліцэнзіяй GNU (, скар. GPL). Таксама ён распрацаваў значную колькасць шырока распаўсюджаных праграм, сярод якіх арыгінальны Emacs, калекцыя кампілятараў GNU, і GNU Debugger.

Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х гадоў, Столман траціць большую частку свайго часу, адстойваючы свабоднае праграмнае забеспячэнне і агітуючы супраць патэнтаў на ПЗ.

## Спасылкі 
* Асабістая інтэрнэт-старонка

Катэгорыя:Праграмісты
Катэгорыя:Распрацоўшчыкі свабоднага праграмнага забеспячэння
Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі

200px|thumb|Багдан Хмяльніцкі
**Багдан Хмяльніцкі** ( — ) — украінскі гетман, дзяржаўны дзеяч і дыпламат.

## Біяграфія 
Паходзіў з дробнай праваслаўнай шляхты. Служыў у войску рэестравых казакаў, у 1647 г. уцёк у Запарожскую Сеч і праз год узняў паўстанне супраць палякаў, якое перарасло ў вызваленчую вайну ўкраінскага народа. Армія Хмяльніцкага разбіла польскае войска ў 1648 годзе бітва пад Жоўтымі Водамі, пад Корсунем і пад Піляўцамі, у 1649 — пад Зборавам і пад Збаражам, у 1652 — пад Батогам; панесла паразу ў 1651 годзе пад Берастэчкам.

У 1654 г. па просьбе Хмяльніцкага Украіна была ўключана ў склад Маскоўскай дзяржавы. Пазней, пераканаўшыся, што пад царскай апекай нельга ўтварыць незалежнай дзяржавы, Хмяльніцкі шукаў пагаднення з Трансільваніяй і Швецыяй. Разам з казацкай старшынай разглядаў паўднёвы ўсход Беларусі як частку сваёй будучай дзяржавы. 

## Гл. таксама 
* Іван Выгоўскі
* Юрый Хмяльніцкі

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Казацтва
Катэгорыя:Гетманы Украіны
Катэгорыя:Постаці Украіны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці
Андхра-Прадэш

**А́ндхра-Пра́дэш** () — штат на паўднёвым усходзе Індыі. Гранічыць са штатамі Махараштра, Чхатысгарх і Арыса на поўначы, Таміл-Наду на поўдні, Карнатака на захадзе і з Бенгальскім залівам на ўсходзе. Займае чацвёртае месца сярод штатаў па плошчы (275 068 км²) і насельніцтву (75,73 млн чалавек, 2001), буйнейшы і найбольш населены штат паўднёвай Індыі. Адміністрацыйны цэнтр — Хайдарабад.

## Геаграфія 
Андхра-Прадэш умоўна падзяляецца на тры геаграфічныя рэгіёны: Коста (*Kosta, Coastal Andhra*), Тэлангана (*Telangana*) і Раяласіма (*Rayalaseema*). Коста займае прыбярэжныя раўніны паміж Усходнімі Гатамі і Бенгальскім залівам. Тэлангана разлягаецца на захад ад Гатаў на Дэканскім плато. Раяласіма займае паўднёва-ўсходнюю частку штата і размяшчаецца на Дэканскім плато; яна аддзяляецца ад Тэлаганы Наламаскім узвышшам, а ад Косты Усходнімі Гатамі.

У Андхра-Прадэш другая па даўжыні берагавая лінія сярод індыйскіх штатаў — 970 км. Штат перасякаюць дзве вялікія ракі: Гадавары і Крышна.

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва належыць да тэлугу (85 %), мова тэлугу — другая па распаўсюджанасці ў Індыі. Этнічныя меншасці гавораць на урду (8 %), хіндзі (2,5 %) і тамільскай мове (1,5 %).

Вернікі — індуісты (86 %), мусульмане (9 %), хрысціяне (4 %).

Важнейшыя гарады:
* Хайдэрабад — адміністрацыйны цэнтр і буйнейшы горад штата;
* Гунтур — цэнтр тытунёвай і баваўнянай прамысловасці;
* Тырупаты — галоўны рэлігійны (індуізм) цэнтр краіны;
* Віджаявада — буйны гандлёвы цэнтр штата і чыгуначны вузел;
* Вішакхапатнам — галоўны марскі порт Андхра-Прадэш, база Усходняга камандавання індыйскіх ВМС.

## Палітыка 
Большасць месцаў у асамблеі штата займае Індыйскі нацыянальны кангрэс. Да 2004 года штатам кіравала партыя Тэлугу Дэсам, саюзніца Бхаратыя джаната парты па Нацыянальным дэмакратычным альянсе. Саюзная ІНК партыя Тэлангана Раштра Самітхі ў свой час адкалолася ад Тэлугу Дэсам парты з сепаратысцкім праектам стварэння асобнага штата Тэлангана.

## Эканоміка 
Валавы ўнутраны прадукт — 62 млрд долараў (2005).

Сельская гаспадарка — асноўны сектар эканомікі Андхра-Прадэш. Воды Гадавары і Крышны выкарыстоўваюцца для арашэння рысавых, трысняговых, баваўняных, мангавых і тытунёвых палеткаў.

Штат займае другое месца ў краіне па запасах мінеральных рэсурсаў і першае месца па гідраэлектраэнергетычных магутнасцях.

У апошнія гады ў штаце актыўна развіваюцца інфармацыйныя і біялагічныя тэхналогіі. У 2006—2007 гг. штат Андхра-Прадэш займаў чацвёртае месца сярод усіх штатаў па ўзроўню экспарту IT-прадукцыі (19 млрд рупій).

На тэрыторыі штата размяшчаецца індыйскі касмадром Шрыхарыкота.

## Вядомыя асобы 
* Сацья Саі Баба

## Гл. таксама 
* Касмадром Шрыхарыкота
* Горад Элуру

## Спасылкі 
* Урад Андхра-Прадэш 
* Інфармацыя пра Андхра-Прадэш на партале The Indian Analyst

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Białoruskie Zeszyty Historyczne

**Białoruskie Zeszyty Historyczne**, **Беларускія гістарычныя сшыткі** — друкаваны орган Беларускага гістарычнага таварыства, які выдаецца з 1994 ў Беластоку 2 разы на год на польскай, беларускай і рускай мовах.

Публікуе навуковыя артыкулы, агляды, рэфераты, біяграфічныя і архіўныя матэрыялы, рэцэнзіі. Публікацыі асвятляюць палітычную, сацыяльную і гаспадарчую гісторыю Беларусі, пытанні культуры, дэмаграфіі, гістарычнай геаграфіі Беларусі, а таксама беларускі грамадска-палітычны рух у Польшчы.

Першыя чатыры сшыткі адрэдагаваў Юрка Каліна, рэдактар наступных нумароў Яўген Мірановіч.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Białoruskie Zeszyty Historyczne» у Інтэрнэце  — эл. рэсурс kamunikat.org

Катэгорыя:Часопісы Польшчы
Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі ў Беластоку
Катэгорыя:Беларускае гістарычнае таварыства
Гранат звычайны

**Грана́т звычайны** (*Punica granatum*) — від кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя галінастыя кусты або невялікія дрэвы вышынёй да 5 — 10 м. Плод несапраўдны ягадападобны (гранатына), са скураным покрывам (каляплоднікам) і 6 — 12 гнёздамі, якія напоўнены насеннем з сакавітым вонкавым слоем насеннай лупіны; маса да 800 г (у культурных гатункаў) і болей.

## Арэал 
Пашыраны ў Пярэдняй, Сярэдняй і Малой Азіі. Растуць гранаты на схілах гор ці ў далінах рэк.

Найбольш вядомы від роду. У Беларусі яго вырошчваюць у аранжарэях.

## Хімічны склад 
Утрымліваюць да 11,8 % вугляводаў (фруктоза і глюкоза), да 1,9 % арганічных кіслот (у асноўным лімонную), вітаміны групы В, да 4 мг% вітаміну C, танін.

## Выкарыстанне 
thumb|200px|left|Плод граната

Плады розных гатункаў адрозніваюцца па смаку — ад прэснага і даволі салодкага да моцна кіслага. Ужываюць у свежым выглядзе, з іх гатуюць сокі, безалкагольныя напоі, пладова-ягадныя віны, лікёры, экстракты, сіропы. Гранатавы сок — каштоўны харчовы і дыетычны прадукт, яго ўжываюць у натуральным, сырым выглядзе або ў кансерваваным (гранадзін), з яго гатуюць кісялі, мусы, ім падфарбоўваюць кандытарскія вырабы і марожанае. Прыемны кісла-салодкі смак соку не толькі асвяжае, але і ўзбуджае апетыт, садзейнічае лепшаму засваенню ежы. Увараны (згушчаны) гранатавы сок — прыправа да ўсходніх смажаных мясных і рыбных страў, а таксама да страў з птушкі.

Здымаюць гранаты з другой палове верасня па лістапад (гранат, які сарвалі няспелым, цалкам ядомым стаць ужо не можа); захоўваць іх можна 4 — 5 (салодкія гатункі) або да 8 — 9 (кіслыя гатункі) месяцаў; лепш за ўсё пры тэмпературы каля 1° С.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Гранат: 15 прычынаў, каб яго есці — nashaniva.by

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Пладовыя кусты
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Плакуновыя
Катэгорыя:Расліны на марках
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Грыжанка

**Грыжанка** (ад  — бручка) — традыцыйная беларуская і літоўская страва, суп з бручкі.

Найчасцей забельвалася малаком — такая грыжанка гатавалася пераважна ўзімку. Часта ў грыжанку дзеля «путранасці» (мучністасці) дадавалася бульба. Як правіла, у адрозненне ад аналагічных страў з морквы, гарбузу і г. д., бручка ў грыжанцы не расціралася ў пюрэ, а заставалася нарэзанай кубікамі. У асобных выпадках грыжанка магла гатавацца і з мясам, а не малаком. Была важнай крыніцай вітаміну C (амаль не разбураецца пры варцы бручкі) ў зімовым харчаванні.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Стравы з агародніны
Гуляш

**Гуля́ш** — група традыцыйных страў венгерскай кухні, якія служаць своеасаблівай візіткай Венгрыі ў свеце, але за межамі самой Венгрыі не зусім слушна інтэрпрэтуюцца.

У краінах Цэнтральнай Еўропы — суседзях Венгрыі, і ў астатнім свеце (асабліва ў ЗША) гуляш — страва накшталт цёмнага рагу з ялавічыны, курыцы ці свініны, тушаная у пікантным соусе з вострай папрыкі з дадаткам вялікай колькасці цыбулі і спецыямі (перцам, маяранам і г.д.). У самой Венгрыі такая страва называецца *pörkölt* (без смятаны) або папрыкаш (са смятанай).

Сапраўдны гуляш: у Венгрыі прыметнік *gulyás* («пастухоў») адносяць да густога наварыстага гэтак званага «пастуховага супу» (*gulyás leves*), які ядуць з гаршчкоў лыжкамі. Гэтая страва больш вадкая, чым «міжнародны» гуляш, у яе апроч, мяса, цыбулі і папрыкі, дадаюць таматы, салодкі перац, бульбу, локшыну, мучныя клёцкі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Венгерская кухня
Катэгорыя:Стравы з ялавічыны
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Супы
Катэгорыя:Савецкая кухня
Катэгорыя:Расійская кухня
Катэгорыя:Чэшская кухня
Катэгорыя:Тушаныя стравы
Гусь свойская

**Гусь сво́йская** — прыручаная форма вадаплаўных птушак, якія паходзяць ад  і ад , з якімі ўтварае агульныя віды. Як правіла, свойскія гусі няздольныя да палёту.

Свойская гусь большая за дзікую і часцей белага колеру, чым шэрага. Прыручаная ў глыбокай старажытнасці; разводзіцца дзеля мяса, тлушчу, пяра і гусінай печані. Свойскія гусі нясуць у год 15-30 яек, з якіх пад гуску ў хатніх умовах падкладаюць 10-14 яек. Праз 28-30 дзён вылупляюцца гусяняты.

## Паходжанне 
Свойскія гусі вядуць сваё паходжанне ад дзікай , пашыранай у Еўразіі, выяўляючы з ёй вялікае вонкавае і анатамічнае падабенства. Продкам   свойскай гусі і вытворных ад яе з’яўляецца  Усходняй Азіі, а таксама ,  і нават .

Прынята лічыць, што развядзенне гусі пачалося каля 5 тысяч гадоў таму ў Старажытным Егіпце, але больш абгрунтаванае меркаванне, што гусь прыручаная ў выніку цэлай серыі спробаў на працягу больш доўгага часу ў розных краінах.

## Знешні выгляд 
З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: кітайскай, халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг.

## Развядзенне 
Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору  ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі. Спачатку галоўнай мэтай з’яўлялася павелічэнне памераў гусі. Ужо 150 гадоў таму свойскія гусі дасягалі 8 кг вагі. Пазней у поле зроку ўсё больш трапляла такая якасць, як здольнасць да павялічанага размнажэння.

У ранейшы час гусі разводзіліся таксама дзеля гусіных баёў, і вядомыя ўжывальныя для гэтага байцовыя пароды гусей.

У Беларусі гадуюць пераважна гусь рэйнскай пароды, у XIX — пачатку XX стагоддзя былі папулярнымі літоўскія пароды: «чародныя» (*pulkinės*) і «курыныя» (*vištinės*).

## У кулінарыі 
,  і іншыя органы, ,  і  выкарыстоўваюцца ў кулінарыі ў розных кухнях. Спосабы прыгатавання ўключаюць запяканне, , , прыгатаванне на пары, ,  і . Да страў адносяць смажаніну, зажарку, супы, рагу, кары, каўбасы, фарш, пельмені.

У многіх кулінарных традыцыях  — гэта святочная страва, рэцэпты якой існавалі на працягу стагоддзяў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Пароды гусей
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гусі
Катэгорыя:Птушкагадоўля
Фотамантаж

**Фотаманта́ж** — працэс і вынік стварэння вобраза, рэалізаванага з частак розных фотаздымкаў. Фотамантаж шырока выкарыстоўваецца для вырабу плакатаў, рэкламы і iншага друкаванага матэрыялу.

Лічбавая фатаграфія дазваляе адразу выкарыстоўваць зняты матэрыял для лічбавага фотамантажу, без папярэдняга сканавання.

Катэгорыя:Фатаграфія
FreeBSD

**FreeBSD** — гэта свабодная UNIX-падобная аперацыйная сістэма, якая паходзіць ад аперацыйнай сістэмы BSD. Першая версія FreeBSD была выпушчана ў 1993 годзе на аснове 386BSD. Падтрымкай і прасоўваннем FreeBSD займаецца *Фонд FreeBSD*.

FreeBSD распрацоўваецца як суцэльная аперацыйная сістэма. Ядро, драйверы прылад і ўсе ўтыліты карыстальніка, такія як абалонка загаднага радка, утрымліваюцца ў адзіным дрэве сістэмы кіравання версіямі. Гэтым адрозніваецца ад іншых свабодных аперацыйных сістэм, такіх як Лінукс, дзе ядро, утыліты карыстальніка і праграмы распрацоўваюцца паасобку і збіраюцца разам асобнымі групамі як дыстрыбутывы Лінукс. Зыходны код FreeBSD звычайна выпускаецца пад дазвольнай ліцэнзіяй BSD у адрозненне ад капілефт-ліцэнзіі GPL, якая выкарыстоўваецца ў Linux.

Значная частка зыходнага кода FreeBSD выкарыстоўваецца ў іншых аперацыйных сістэмах, такіх як Darwin (і яе нашчадкі macOS, iOS, iPadOS, watchOS і tvOS), TrueNAS, а таксама ў сістэмных праграмах для PlayStation 3 і PlayStation 4.

## Гісторыя і распрацоўка 
Распрацоўка FreeBSD пачалася ў 1993 годзе, абапіраючыся на неафіцыйны набор латак (patchkit), які падтрымліваўся карыстальнікамі 386BSD. Першым афіцыйным выданнем FreeBSD стаў FreeBSD 1.0 у снежні 1993.

На аснове 5-й галіны дрэва версій кампаніяй Apple быў выдзелены праект Darwin, які ляжыць у аснове АС MacOS X.

У 2003 годзе пад кіраўніцтвам Мэцью Дылана і на аснове 4-й галіны дрэва версій быў выдзелены праект DragonflyBSD.

## Сумяшчальнасць з Linux 
FreeBSD забяспечвае двайковую сумяшчальнасць з шэрагам іншых Unix-падобных аперацыйных сістэм, у тым ліку з Linux. Гэта дазваляе выконваць пад FreeBSD праграмы, напісаныя для Linux, а таксама некаторыя камерцыйныя праграмы, якія распаўсюджваюцца выключна ў бінарным выглядзе.

## Гл. таксама 
* NetBSD
* OpenBSD
* DragonflyBSD

## Спасылкі 
*Афіцыйны сайт FreeBSD
*FreeBSD  FreeBSD softwares & ports
*FreeBSD 8 

Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:Unix
Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Дзісенскае масла

**Дзі́сенскае ма́сла** — гатунак сметанковага масла, які вырабляўся сялянскім арцелямі Дзісенскага павета Віленскай губерні на пачатку XX ст. і пастаўляўся ў буйныя прамысловыя цэнтры Расійскай імперыі, а таксама на экспарт.

Арцельнае масларобства ўзнікла ў Дзісенскім і суседнім Дрысенскім павеце Віцебскай губерні у канцы XIX ст. у сувязі з рэзкім падзеннем попыту на прадукцыю земляробства. Асабліва паспяхова развіваўся экспарт у Англію. У 1905 годзе з Дзісенскага павету было адпраўлена ў Англію масла на 10 тыс. руб., у 1908 — на 175 тыс., і ў 1910 — на 260 тыс. руб. Дзісенскае масла займала адно з першых месцаў на англійскім рынку і каштавала на 2—4 шылінгі даражэй, чым іншыя гатункі масла з Расійскай імперыі. Яно збывалася без пасярэднікаў цераз транспартную кантору «Гергард і Гей» у Лондан і Лідс. Па прыбыцці ў Англію па пошце высылаўся аванс ад 36 до 45 р. за бочку, рэшта — пасля поўнай рэалізацыі. На жаль, арцельныя пастаўшчыкі не паспрабавалі зарэгістраваць адмысловай гандлёвай маркі, і дзісенскае масла пастаўлялася пераважна пад маркай «галшцінскага». Пасля Першай сусветнай вайны замежны рынак і высокая рэпутацыя дзісенскага масла былі страчаныя назаўжды.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Малочныя прадукты
Катэгорыя:Беларуская кухня
Граматка

**Граматка**, **фарамушка**, **бярмушка** — старадаўняя назва поснай поліўкі з піва.

На працягу многіх стагоддзяў шляхецкае сняданне было немагчыма ўявіць без адмысловага піўного супа, які запраўляўся, як правіла, сырымі яечнымі жаўткамі, а таксама смятанай, тварагом ды рознымі спецыямі (кменам, цынамонам, цукрам і г.д.). Такі суп было прынята есці з грэнкамі. Піўныя супы або нават проста піва, падагрэтае з кавалкамі чэрствага хлеба ці тварагом, замянялі за шляхецкім сталом каву ды гарбату, якія пачалі іх выцясняць толькі з XVII ст., але яшчэ і ў XIX ст. *граматка* карысталася вялікай папулярнасцю. Вялікім яе аматарам, асабліва падчас посту, быў кароль і вялікі князь Жыгімонт Стары.

Страву згадвае Адам Міцкевіч у кнізе другой «Пана Тадэвуша»:

Старэйшыя пані, устаўшы, раней пілі каву;
цяпер жа затое зрабілі інакшую страву
з гарачага піва з набелам сабранай смятаны,
ў каторым грудкамі плывае тварог пасяканы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Драч

**Драч**, **Дзярка́ч**, **Дзярга́ч** (*Crex crex*) — птушка сямейства пастушковых атраду жураўлепадобных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 24—30 см, размах крылаў 41—53 см, маса 100—200 г. Афарбоўка светла-рыжая з цёмнымі стракацінамі. Дзюба кароткая, моцная. Крылы, асабліва ў палёце, іржавыя і кароткiя, дзюба светлая.

Маладыя больш карычневыя, без шэрага колеру на галаве. Птушаняты ў чорным пуху з шэрай дзюбай.

Бегае хутка. Вясной самец выдае вельмі рэзкія, моцныя, непрыемныя гукі (адсюль назва).

## Пашырэнне 
Пашыраны па ўсёй Еўропе, Заходняй Азіі. Жыве на вільготных травяністых лугах, у пасевах сельскагаспадарчых культур, на лясных высечках, агародах. У Беларусі звычайны пералётны від (народныя назвы *дзяргач*, *дзяргун*). Актыўны пераважна ўначы.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца насякомымі, смаўжамі, дажджавымі чарвямі, насеннем пустазелля і іншым. Зімуе ў Афрыцы і Міжземнамор’і. Увосені вельмі тлусты.

Гняздо ладзіць на зямлі (у месцы, у якім не выходзяць грунтавыя воды), пад купінай травы, прыкрытае зверху заламанымі сцёбламі, радзей унутры куста. Яно чашападобнае з сухой травы або асакі з прымессю моху ў аснове і знешняй частцы.

Яйкі (звычайна 8-12), крыху падоўжаныя з тупым вузейшым канцом або авальныя з крыху завостранымі канцамі (вельмі рэдка з аднолькавымі канцамі). Белыя з ружаватым, жаўтаватым альбо жоўта-зеленаватым або папяліста-блакітным адценнем. Плямы падвойныя: глыбокія папяліста-фіялетавыя, шэрыя або ружовыя, паверхневыя — іржава-карычневыя.

## Значэнне для чалавека 
Аб’ект палявання. Мяса вельмі смачнае, гатуецца падобна да перапёлкі, фазана.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пастушковыя
Дупель

**Ду́пель, дубальт** (*Gallinago media* або *Capella media*) — пералётная птушка атрада .
 Беларусі, 2007]]

## Апісанне 
Даўжыня цела каля 24 см, размах крылаў 43—50 см, маса 130—230 г. Апярэнне стракатае, рыжавата-бурае. Падобны на бакаса, але на баках грудзей і брушка папярочныя стракаціны, больш кароткая дзюба (да 7,4 см). У палёце зверху бачныя белыя крайнія рулявыя пёры. Узлятае моўчкі, ляціць прама. Пад час такавання на зямлі самец клацае дзюбай, клякоча, мурлыкае і выдае гук «бі-бі-бі».

## Пашырэнне 
Арэал: Скандынавія і паўночны ўсход Еўропы і паўночны захад Азіі, на ўсход пранікае ад ракі Енісей. Насяляе заліўныя лугі (звычайна паблізу рэк) з групамі кустоў, тарфянікі, забалочаныя тэрыторыі, жыве ў тайзе і тундры (звычайна з бярозамі). У Скандынавіі пашыраны вышэй за 1000 м над узроўнем мора.

У Беларусі звычайны пералётны від. Трымаецца на ўскраінах балот, пад восень трапляецца на сырых лугах каля рэк, на выганах. Прылятае ў красавіку. Маладняк з канца чэрвеня. Адлятае у канцы жніўня — верасні. Увосень вельмі тлусты.

Зімуе ў Паўднёва-Заходняй і Паўднёвай Афрыцы.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца глебавымі беспазваночнымі, насякомымі і іх лічынкамі, карэньчыкамі балотных раслін.

Самцы такуюць вялікімі групамі ўначы. Гнёзды ладзяць на купінах. Часцей за ўсё добра схаванае сярод расліннасці. Высцілка даволі скупая з сухіх, укладзеных кругам траў і моху.

Нясе звычайна 4 яйцы (вельмі рэдка 3 або 5). Яйкі авальныя да грушападобных, ад шараватых да палева-жоўтых, часам аліўкавыя або зеленаватыя; плямкі даволі вялікія: глыбокія — светла-шэрыя (галоўным чынам на шырокім канцы), паверхневыя — карычневыя або карычнева-вішнёвыя. Птушаняты вывадкавыя.

## Паляванне 
Аб’ект палявання. Від уключаны ў Чырвонаю кнігу Рэспублікі Беларусь.

Прыгатаванне падобнае да бакаса, слонкі.

## Літаратура 
* 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X
* 

## Спасылкі 
* Позвоночные животные России 

Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1787 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
DragonFly BSD

**DragonFly BSD** — свабодная UNIX-падобная аперацыйная сістэма, створаная як адгалінаванне FreeBSD 4.8. Мэцью Дылан, распрацоўшчык на платформах FreeBSD і Amiga з 1994, пачаў працу над DragonFlyBSD у чэрвені 2003 і зрабіў анонс у паштовай рассылцы FreeBSD 16 ліпеня 2003.

Прызначаная быць *«лагічным працягам FreeBSD 4.x серыі»*, DragonFly развіваецца ў кірунку, цалкам адрозным ад FreeBSD 5, разам з новай рэалізацыяй лёгкавагавых ніцяў ядра (LWKT) і лёгкавагавай сістэмай партоў/паведамленняў увод-вываду. Многія задумкі для сістэмы, склаліся пад уплывам AmigaOS.

: NetBSD, OpenBSD, FreeBSD.

## Гісторыя 
М. Дылан адкрыў гэты праект, мяркуючы, што метады і тэхнікі ажыццяўлення запуску «ніцяў» (патокаў выканання) і сіметрычнай шматпрацэсарнасці, уведзеныя ў FreeBSD 5-й серыі, дадуць у выніку сістэму з нізкай прадукцыйнасцю, якую будзе цяжка суправаджаць. Раней ён спрабаваў выправіць прадбачаныя ім праблемы ў межах праекта FreeBSD, але з-за гэтага у яго ўзнік канфлікт з іншымі распрацоўшчыкамі FreeBSD, і ў выніку ён быў пазбаўлен магчымасці захоўваць змяненні ў базе зыходнага кода FreeBSD.

У наш час, не зважаючы на колішні канфлікт, праекты DragonflyBSD і FreeBSD супрацоўнічаюць, узаемна ўносячы выпраўленні памылак, абнаўленні драйвераў і іншыя удасканаленні.

## Спасылкі 
*Афіцыйны сайт праекта DragonFly BSD

Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:UNIX-падобныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2004 годзе
Месроп Маштоц

**Месроп Маштоц** (; каля 362, с. Хацэкац, правінцыя Тарон, каля возера Ван Арменія — ) — вучоны, асветнік, місіянер, перакладчык Бібліі, стваральнік армянскага алфавіту. Пачынальнік пісьменнасці, асветніцкага руху ў Арменіі.

## Біяграфічныя звесткі 
Адукацыю атрымаў у мясцовых грэчаскамоўных школах. Валодаў некалькімі мовамі, у т.л. сірыйскай, персідскай, грэчаскай. Займаўся прапаведніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю.

Прыняў манаства і прапаведаваў хрысціянства сярод армянаў-язычнікаў. Вывучыўшы гукавую сістэму армянскай мовы, склаў у 405-406 гг. армянскі алфавіт. Пераклаў са сваімі вучнямі частку Бібліі і яшчэ некаторыя філасофскія і рэлігійныя творы з сірыйскай на армянскую мову. Укараненне алфавіту спрыяла барацьбе за захаванне культурнай самастойнасці армянскага народа. Узнік асветніцкі рух, з'явілася багатая арыгінальная і перакладная літаратура. У 5 ст. многія з вучняў Маштоца сталі пісьменнікамі (Езнік, Карун, Егішэ, Харэнацы і інш.)

Аўтар кнігі хрысціянскіх павучанняў, духоўных песень ("шараканаў-пакаянняў", усяго каля 130)

Памёр у Эчміядзіне. Пахаваны ў Ашакане. Армянскай царквой прылічаны да ліку святых.

## Літаратура 
* *Казіян А.* Месроп Маштоц // 

## Спасылкі 
* 
* *Мень А.* Библиологический словарь: В 3 т. — М.: Фонд имени Александра Меня. — 2002.  
* Великие люди Армении — Месроп Маштоц

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 361 годзе
Катэгорыя:Святыя Армянскай апостальскай царквы
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі
Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнай пісьменнасці і літаратуры
Катэгорыя:Вынаходнікі сістэм пісьма
Катэгорыя:Армянскі алфавіт
Катэгорыя:Мовазнаўцы Арменіі
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IV стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы V стагоддзя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя V стагоддзя
Катэгорыя:Пахаваныя ў Арагацотне
Катэгорыя:Постаці армянскай культуры
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на манетах
Збіцень

**Збі́цень** — усходнеславянскі слабаалкагольны або безалкагольны напой, у склад якога ўваходзяць мёд, спецыі і зёлкі (шалфей, зверабой, імбір і інш.). Вядомы як гарачы, так і халодны збіцень.

Найбольш распаўсюджаным быў на рынках, кірмашах — у разліку на масавага спажыўца. У кіпень з мёдам, цукрам ці патакай дабаўлялі спецыі (перац, гваздзіку, цынамон, мускатны арэх, бабкі і інш.), часам піва ці спірт. У XVIII — XIX ст. вядомы таксама і ў Беларусі, асабліва на ўсходзе, хаця яго рэцэптура часта адрознівалася ад расійскай. П. Шпілеўскі ў сяр. XIX ст. апісваў беларускі збіцень з Мінска як выраблены з бярозавага лісця, аеру, ліпавага цвету і патакі; такі збіцень кіпяціўся на рынку ў вялізных, не надта прыгожых самаварах і разліваўся ў кубкі са сподачкамі. На Віцебшчыне з сумесі рэдзькі, мёду, хрэна і солі гатавалі г.зв. хрэсьбінны збіцень — рытуальны напой, які бабка падносіла бацьку нованароджанага. У народнай медыцыне збіцень — сродак прадухілення цынгі. У XIX ст. збіцень выцеснены гарбатай, рудыментарна захоўваецца ў выглядзе адвараў з розных зёлак (дзіванны і г.д.)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Безалкагольныя напоі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Зуброўка

**Зубро́ўка** (*Hierochloe*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Назва 
Народныя назвы: *зубрава трава*, *цяпалоць*, *тураўка* (апошняя — таксама польская літаратурная назва). Ахвотна паядаюць зубры (даўней і туры), адсюль назвы.

## Віды і экалогія 
Род налічвае каля 30 відаў, распаўсюджаных на тэрыторыі Еўразіі і Амерыкі. Найбольш пашыраная ў Беларусі , шматгадовая трава з залаціста-жоўтымі каласкамі, вышынёй да 70 см. Расце ў шыракалістых і мяшаных лясах, на ўзлесках, паплавах, каля дарог.

## Значэнне і выкарыстанне 
Надземная частка, якая мае моцны пах кумарыну (свежага сена) і крыху вяжучы смак, шырока ўжываецца ў лікёра-гарэлачнай вытворчасці як араматызатар. Збіраюць пад час цвіцення (май — чэрвень). Асабліва вядомая настойка на сушаных сцяблах «Зуброўка» прывабнага зеленаватага колеру, з характэрным водарам кумарыну. Яе рэкамендуецца падаваць да халодных закусак (мяса, дзічына, паштэты, вяндліны).

Лічыцца адным з турыстычных сімвалаў Белавежскай пушчы.

## Літаратура 
*  — С. 379—380.
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Hierochloe // The Plant List
* 

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Метлюжковыя
Сухінічы (горад)

**Сухінічы** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сухініцкага раёна Калужскай вобласці. Размешчаны на левым беразе ракі Брынь. Буйны чыгуначны вузел. Насельніцтва 16,2 тыс. чалавек (2005).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Андрэй Іванавіч Грышан (нар. 1969) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Жыта

**Жы́та** (*Secale*) — род адна- і шматгадовых травяністых раслін сямейства злакаў. 6 — 8 відаў.

## Гісторыя культуры 
Продкам культурнага жыта была травяністая расліна — горнае жыта (*Secale montanum*), абарыген паўночнай Афрыкі і горных раёнаў Блізкага Усходу. Каля 3 тыс. да н.э. яго пачалі вырошчваць на захадзе Турцыі, у Арменіі і поўначы Ірана. Продкам славянскіх народаў яно пачаткова было вядомае як пустазелле ў пасевах пшаніцы, і толькі падчас прасоўвання каланізацыі на поўнач (на мяжы н.э) на жыта звярнулі ўвагу як на самастойную культуру. З усіх злакавых раслін азімае жыта — самае марозаўстойлівае: расце ў арктычных раёнах Скандынавіі, а ў Гімалаях — да вышыні 4250 м. Народы поўдня Еўропы, маючы больш спрыяльныя кліматычныя ўмовы для вырошчвання жыта, традыцыйна грэбавалі ім і жытнім хлебам, але ў германскіх і славянскіх народаў на працягу каля 2000 гадоў жытні хлеб заставаўся асноўным прадуктам харчавання.

## Віды 
]]
Паводле базы даных *The Plant List*, род складаецца з 9 відаў, у тым ліку адзін гібрыдны:
* . Від з Паўднёвай Афрыкі.
* 
* . Важная сельскагаспадарчая культура.
* 
* 
* 
* 
* . Аднагадовая расліна, распаўсюджаная ў Еўропе, у Малой Азіі, на поўдні Заходняй Сібіры, у Сярэдняй Азіі.
* . Аднагадовая расліна з Турцыі, Арменіі і Ірана.

## Ужыванне 
Жыта ўтрымлівае мала глютэну, таму жытні хлеб больш шчыльны, «ацеслівы», чым пшанічны, але больш бяспечны для хворых на цэліякію.

Жыта — выдатная сыравіна для моцных алкагольных напояў, асабліва гарэлкі.

## Літаратура 
* 

*
Катэгорыя:Збожжавыя культуры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Сталіца (радыё)

**Радыё «Сталіца»** — структурнае падраздзяленне Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь. Утворана 21 верасня 1998.

Дзяржаўная беларускамоўная FM-радыёстанцыя. Штодзённа Радыё «Сталіца» выходзіць на ўльтракароткіх хвалях, рэтранслюецца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. У рэжыме рэальнага часу ідзе трансляцыя ў інтэрнэце. З 15 красавіка 2012 года распачата вяшчанне на 105,1 FM, частаце, на якой працавала «Аўтарадыё», якую пазбавілі ліцэнзіі, у Мінску і Мінскім раёне. 26 жніўня дырэктар радыё Алег Міхалевіч падтрымаў свой калектыў і забраў працоўную кніжку. Пасля гэта станцыя каля месяцу выдавала ў эфір толькі запісы мінулых перадач, а склад вядучых поўнасцю абнавіўся, пры гэтым вядучымі сталі і асобы без адпаведнай жкрналісткай адукацыі.

## Вяшчанне (на УКХ і FM) 
### Мінская вобласць 
* Мінск 105.1; 72.89
* Мядзел 66.86
* Беразіно 67.07
* Салігорск 68.57; 88.4
* Крупкі 103.0
* Капыль 107.3

### Брэсцкая вобласць 
* Брэст 72.47
* Пінск 67.88; 94.1
* Пружаны 90,3
* Драгічын 69.80
* Баранавічы 71.18; 93.2
* Сiнкевiчы 107.8

### Вiцебская вобласць 
* Ушачы 70.94; 92.0
* Віцебск 72.26
* Орша 73.82
* Браслаў 91.1
* Бягомль 100.8
* Горы 104.3

### Гомельская вобласць 
* Гомель 66.20
* Брагін 69.11
* Жлобін 71.81; 90.4
* Жыткавічы 107.2
* Iванава Слабада 100.4
* Смятанiчы 88.6
* Ворнаука 106.9

### Гродзенская вобласць 
* Гродна 68.90
* Смаргонь 66.38; 94.4
* Свіслач 68.72 ; 94.2
* Геранёны 69.26 ; 92.5
* Масты 70.76
* Любча 70.85
* Слонім 93.8

### Магілёўская вобласць 
* Магілёў 71.18
* Касцюковічы 69.38
* Асіповічы 72.47; 97.7
* Мсціслаў 73.73
* Слаўгарад 101.5
* Крычаў 107.9

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі
Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове
Дзічына

**Дзічына** — птушкі і звяры, якіх здабываюць паляваннем і мяса якіх ідзе ў ежу.

**Дзічына** падзяляюць на птушыную (баравую, ці лясную, вадаплаўную, балотную, палявую і стэпавую) і чатырохногую (пераважна зайцы і капытныя). На Беларусі водзяцца: з чатырохногай дзічыны — лось, дзік, алень, казуля, заяц-русак; з баравой — глушэц, цецярук, рабчык, вяхір, клінтух, слонка; з вадаплаўнай — гусі, качкі, паганкі, крахалі, лысуха; з балотнай і лугавой — бакас, дупель, драч, бугай, кулікі, пастушкі і чаплі і іншыя; з палявой і стэпавай — перапёлка, шэрая курапатка. Паляванне на рэдкія, знікаючыя і асабліва каштоўныя віды дзічыны забаронена або дазваляецца па ліцэнзіях (зубр, лось, дзік, белая курапатка, казулі, алень высакародны, глушэц).

Даўней багацце жывёльнага свету Беларусі дазваляла прывілеяваным пластам грамадства мець значна больш разнастайнае, чым сёння, меню: храпы і губы лася, зразы з аленіны, паляндвіца з сарны, штука мяса з зубровай пячонкі, курапаткі “ў снезе” і г.д. задавальнялі патрэбу шляхты ў пысе і славе, але абумовілі ўрэшце рэшт рэзкае змяншэнне колькасці або знікненне многіх відаў жывёлы. Яшчэ ў XVII ст. быў цалкам вынішчаны тур; у XIX ст. многія віды дробных птушак; (амялушкі, рабіннікі) былі пастаўленыя на мяжу знікнення.

Дзічына мае больш шчыльную структуру і цёмную афарбоўку, змяшчае больш бялку і значна менш тлушчу, чым мяса свойскай жывёлы. Часта мае спецыфічны гаркаваты, смалісты прысмак (калі-некалі яго ўдасканальваюць, выкарыстоўваючы ягады ядлоўцу). Тлушч адкладаецца пераважна вакол нырак і мае востры, спецыфічны смак і таму выдаляецца, як і вантробы дзічыны. Недахоп тлушчу трэба кампенсаваць перад тэрмічнай апрацоўкай, дадаючы сала, шмалец і г.д. (глядзіце бардзіраванне, шпігаванне). Дзічыну належыць рупліва абяскрывіць і перад тэрмічнай апрацоўкай даць як след вылежацца, а ў многіх выпадках і замарынаваць, каб мяса не было занадта жорсткім.

Дзікую птушку часцей за ўсё смажаць, часам тушаць або запякаюць з рознымі соусамі. Халодныя стравы і закускі са смажанай дзічыны падаюць пад маянэзам, з разнастайнымі марынадамі з садавіны і гародніны. Скрылікі халоднай дзічыны дадаюць у салаты. Першыя стравы з птушкі гатуюць рэдка, апроч супу-пюре і празрыстага булёну. З чатырохногай дзічыны найлепш гатаваць разнастайныя пячысты, штукі мяса, фаршыраваць, рабіць зразы, паштэты і г.д.

## Крыніца 
* 

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Катэгорыя:Паляванне
Беларусь (радыёстанцыя)

**Радыёстанцыя «Беларусь»** — структурнае падраздзяленне Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь.

На кароткіх хвалях радыёстанцыя гучыць у міжнародным эфіры з 11 мая 1962 года. Спачатку перадачы былі толькі на беларускай мове. У сакавіку 1985 года служба пачала трансляцыю перадач нямецкая служба. У 1998 годзе радыёстанцыя пачала вяшчанне на рускай і англійскай мовах. З 2006 года вяшчае на польскай мове.

У праграмах радыёстанцыі выпускі навін і інфармацыйна-аналітычныя выпускі, радыёсустрэчы, перадачы пра гісторыю, культуру, духоўныя каштоўнасці беларускага народа. Прыярытэтны кірунак музычнай палітыкі — папулярызацыя лепшых узораў народнай, класічнай і сучаснай беларускай музыкі.

Вяшчанне радыёстанцыі «Беларусь» ажыццяўляецца штодзённа на кароткіх і сярэдніх хвалях, а таксама (з 2005) у Інтэрнэце. Радыёстанцыя выкарыстоўвае таксама FM-перадатчыкі і частоты:
: Брэст — 96.4 МГц
: Гродна — 96.9 МГц
: Свіслач — 100.8 МГц
: Геранёны — 99.9 МГц
: Браслаў — 106.6 МГц
: Мядзел — 102.0 МГц

Дырэктар — Навум Якаўлевіч Гальпяровіч.

## Міжнародны эфір 
Радыё Беларусь працуе на шэрагу замежных моў з 1985 г. У 2020-х гг. міжнародны эфір раздзяліл на 2 станцыі, якія вяшчаюць праз інтэрнэт і мабільныя прыкладанні. Адна з іх, «Międzynarodowe Radio Białoruś», практычна поўнасцю вядзецца на польскай мове з удзелам польскамоўных беларускіх журналістаў і іншых спецыялістаў, здольных свабодна размаўляць па-польску, і з палякамі, падтрымліваючымі дзяржаўную палітыку Беларусі, сярод якіх палітычны уцекач Томаш Шміт. Часткова эфір могуць запаўняць песні на беларускай мове, і інтэрв'ю з дзяржаўнымі і палітычнымі дзеячамі РБ у перакладзе на полькую мову. Значная частка эфіру прысвечана палітычным пытанням, дзе пануюць ідэі эўраскептызму, мягкай падтрымкі палітыкі Пуціна і Лукашэнкі, крытыка украінскага нацыяналізму з адсылкай да этнічных чыстак палякаў Украіны падчас Другой сусветнай вайны. Таксама на польскай мове робяцца экскурсы ў гісторыю і краязнаўства Беларусі і перадаюцца песні на польскай і беларускай мовах.

Іншы канал дзейнічае пад назвамі «Международное радио "Беларусь"» і «Radio Belarus International», і вядзе значную частку эфіру на рускай мове, але часткова робіць агляд навінаў на некалькіх мовах свету і часам стварае на гэтых мовах краязнаўчы кантэнт пра Беларусь для турыстаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі
Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове
Катэгорыя:Радыёстанцыі на рускай мове
Катэгорыя:Радыёстанцыі на польскай мове
Катэгорыя:Радыёстанцыі на англійскай мове
Катэгорыя:Радыёстанцыі на нямецкай мове
Катэгорыя:Міжнародныя радыёстанцыі
NetBSD

**NetBSD** — адна з версій аперацыйнай сістэмы BSD з сям’і Unix з адкрытым крынічным кодам. Вылучаецца сваёй пераноснасцю і якасцю архітэктурных і алгарытмічных рашэнняў, зробленых супольнасцю распрацоўшчыкаў. Часта выкарыстоўваецца ва ўбудаваных камп’ютарных сістэмах. Мае шэраг выбітных функцый, якія падвышаюць узровень бяспекі сістэмы, зручную сістэму аўтаматычнай інсталяцыі пакункаў pkgsrc і інш.

У 1994 з шэрагаў галоўных распрацоўшчыкаў NetBSD быў скандальна выкінуты Тэа дэ Раат, які пазней у тым жа годзе распачаў свой праект распрацоўкі BSD-сістэмы на базе адкрытага коду NetBSD — OpenBSD.

Апошняя выдадзеная версія сістэмы — 3.1 (ад 4 лістапада 2006).

## Спасылкі 
* Афіцыйная пляцоўка праекта NetBSD
* Старонка арыгінальнай інсталяцыйнай сістэмы пакункаў NetBSD

Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:Unix
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Культура (радыёканал)

**Канал «Культура»** Беларускага радыё ўваходзіць у структуру Белтэлерадыёкампаніі. Пачаў вяшчанне 1 студзеня 2002 года.

У аснове канцэпцыі канала — ідэя папулярызацыі дасягненняў нацыянальнай і сусветнай культуры.

Радыёканал прапануе агляды культурных падзей, радыёпастаноўкі, дыскусіі, аўтарскія праграмы, акадэмічную і эстрадную музыку, віншавальныя перадачы.

Выходзіць у эфір на сярэдніх і на ўльтракароткіх хвалях, у FM-дыяпазоне.

Запісы канцэртаў з Вялікай студыі Дома радыё, Белдзяржфілармоніі, Вялікага тэатра Беларусі канал «Культура» рэгулярна накіроўвае ў сусветны абменны канцэртны фонд, арганізаваны Еўрапейскім вяшчальным саюзам.

## Гісторыя 
Радыёканал «Культура» пачаў працу 1 студзеня 2002 года як тэматычны канал Беларускага радыё (у структуры Белтэлерадыёкампаніі), арыентаваны на культурна-асветніцкі кантэнт і музычнае вяшчанне.

У 2000-х гадах «Культура» развівала прысутнасць у FM-дыяпазоне ў Мінску і іншых гарадах Беларусі, адначасова захоўваючы распаўсюджванне праз УКХ/УКВ і сярэднія хвалі.

## Тэхнічныя параметры і распаўсюджванне 
### Частоты 
Паводле звестак з адкрытых даведачных публікацый і матэрыялаў канала, «Культура» вяшчае ў FM-дыяпазоне і на ўльтракароткіх хвалях у шэрагу населеных пунктаў Беларусі, а таксама на сярэдніх хвалях (агульнанацыянальнае пакрыццё).

#### FM 
* Мінск — 102,9 FM
* Віцебск — 89,7 FM
* Гомель — 92,5 FM
* Гродна — 101,3 FM
* Мінская вобласць — 101,5 FM
* Магілёў — 102,2 FM
* Брэст — 102,5 FM

#### Ультракароткія хвалі (УКХ/УКВ) 
* Мінск — 71,9 МГц
* Віцебск — 88,7 МГц
* Гомель — 70,19 МГц
* Гродна — 89,4 МГц
* Мінская вобласць — 87,6 МГц
* Магілёў — 72,65 МГц
* Брэст — 65,75 МГц
* Рэчыца — 67,25 МГц

#### Сярэднія хвалі (СХ) 
* 1251 кГц (240 м)

### Інтэрнэт-прысутнасць 
Канал падтрымлівае афіцыйны сайт і публікуе матэрыялы пра праекты, перадачы і навіны. Афіцыйны сайт

## Праграмная канцэпцыя 
Канал пазіцыянуецца як культурна-асветніцкі: у эфіры — аўтарскія размовы пра мастацтва, літаратуру, тэатр, гісторыю культуры, а таксама вялікія музычныя блокі (класічная, сучасная акадэмічная, эстрадная музыка), радыёпастаноўкі і спецыяльныя рубрыкі.

## Перадачы 
У сетцы вяшчання (сярод іншых) згадваюцца перадачы і рубрыкі:
* «Час класікі»
* «Вячэрні дыван»
* «Залатая калекцыя»
* «Музычны перапынак»
* «Калыханка»
* «Культура спорту»
* «Тэатр на канале»
* «Кантэкст»
* «Гасцінец»
* «Мэры Попінс»
* «Радыёакадэмія»

Падрабязная актуальная сетка вяшчання публікуецца на сайце канала (раздзел «Праграма/Расклад»).

## Кіраўнікі 
* Кацярына Іванаўна Агеева

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:радыёстанцыі Беларусі
Катэгорыя:Заснаваныя ў 2002 годзе
Катэгорыя:Радыё
Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія СМІ