Заходнепалескі рух

.]]
**Заходнепалескі рух**, таксама «**новаяцвягі»** або «**младаяцвягі»** — этнапалітычны рух у 1988—1995 гадах на Заходнім Палессі на тэрыторыі Брэсцкай вобласці Беларусі. У аснове руху ляжала ідэя існавання асобнага палескага (яцвяжскага) этнасу. Прыхільнікі дамагаліся надання нацыянальна-культурнай аўтаноміі. Найбольшы ўздым дзейнасці і цікавасці да руху прыпаў на 1991—1993 гады. Але нават тым часам ён не меў шырокай падтрымкі насельніцтва. Колькасць актывістаў не перавышала ста чалавек, а сімпатызантаў — некалькіх тысяч.

Заснавальнік руху — паэт і філолаг Мікола Шэляговіч. Сярод вядомых новаяцвягаў — перакладчык Васіль Сёмуха, галоўны рэдактар выдавецтва «Мастацкая літаратура» Міхаіл Дубянецкі, будучы дырэктар Беларускай службы Радыё Свабода Аляксандр Лукашук, празаік Аляксандр Трушко, будучы карэспандэнт France Presse Валер Каліноўскі, літаратарка Наталля Бабіна і іншыя.

## Перадгісторыя 
Палессе — балоцісты рэгіён, размешчаны галоўным чынам на поўдні Беларусі і поўначы Украіны. Жыхароў краю называюць паляшчукамі (іншы варыянт — палешукі).

Гаворкі, распаўсюджаныя на тэрыторыі Украіны, называюць паўночным дыялектам украінскай мовы, на тэрыторыі Беларусі — палескімі гаворкамі ў складзе беларускай мовы, альбо пераходнымі гаворкамі ад беларускай да ўкраінскай мовы. Сярод апошніх вылучаецца заходнепалеская мікрамова (першыя пісьмовыя прымянення яе ставяцца да XVI—XVII стагоддзяў). 

Дарэвалюцыйныя даследчыкі адзначалі незвычайную спецыфіку краю. Мітрафан Доўнар-Запольскі вылучаў наяўнасць у заходніх палешчукоў асаблівасцяў у фізічным абліччы. Юліян Талька-Грынцэвіч лічыў мясцовых жыхароў асобным ад беларусаў і ўкраінцаў этнасам. Павел Шпілеўскі вылучаў палескую мову ў асобную славянскую мову, а Павел Баброўскі лічыў паляшчукоў «асобным рускім племем», падобным да беларусаў і ўкраінцаў.

У гады грамадзянскай вайны ў Расіі за тэрыторыю Паўночнага Палесся канкуравалі Украінская Народная Рэспубліка і Беларуская Народная Рэспубліка. З прыходам бальшавіцкай улады край адышоў да БССР. У перыяд Другой сусветнай у Беларускім Палессі вялі барацьбу члены АУН і УПА, якія лічылі паўночныя часткі краю ўкраінскімі.

## ГКА «Полісьсе» 
Лідарам руху стаў філолаг, паэт і публіцыст Мікалай Шэляговіч. У 1982 годзе ён друкуе ў газеце «Голас Радзімы» артыкул пад назвай «Голас старажытных балтаў», у якім абгрунтоўвае права палешукоў, як асобнага этнасу, на існаванне. У 1985 годзе дзеяч апублікаваў першую падборку вершаў на заходнепалескай гаворцы. У красавіку 1988 года ён разам з групай аднадумцаў (у большасці сваёй гэта былі прадстаўнікі інтэлігенцыі, якія нарадзіліся ў Брэсцкай вобласці і пражывалі ў Мінску) стварылі грамадска-культурнае аб’яднанне «Полісьсе». Актывісты паставілі перад сабой наступныя мэты:
* збіраць, даследаваць і прапагандаваць духоўную і матэрыяльную культуру рэгіёну;
* далучаць ураджэнцаў краю да дасягненняў сусветнай і савецкай культуры з дапамогай палескіх гаворак і іх літаратурнай нормы — палескай мовы;
* усяляк спрыяць развіццю палескамоўнай і палескай этнакультурнай творчасці;
* прымаць удзел у вырашэнні экалагічных і іншых пытанняў рэгіёна.
З 1989 года членамі «Полісься» выдавалася газета «Збудінне». Намаганнямі прыхільнікаў Шэляговіча ў выданні Цэнтральнага Камітэта Ленінскага Камуністычнага саюза моладзі Беларусі «Чырвоная змена» стала выходзіць старонка «Балесы Полісься». З кастрычніка 1989 года па снежань 1991 ГКА дзейнічала пад эгідай Беларускага фонду культуры (БФК). Лічылася, што актывісты імкнуцца да адраджэння матэрыяльнай і духоўнай культуры палескага краю. Многія іх мерапрыемствы былі прафінансаваны БФК. Аднак з-за палітызацыі руху пачаліся канфлікты.

У Брэсце і Пінску 9—10 снежня 1989 года пры ўдзеле ГКА праведзены літаратурна-мастацкія вечары, прысвечаныя этнічнаму адраджэнню Палесся. 13—14 красавіка 1990 года па ініцыятыве актывістаў у Пінску арганізавана рэспубліканская канферэнцыя па праблемах Палесся. У тым жа годзе ў Мінску прайшла «Яцвяжская» (Заходнепалеская) навукова-практычная канферэнцыя.

У 1994 годзе па ініцыятыве Шэляговіча ствараюцца структуры «Брэсцкі выбар» і «Пінскі выбар» з мэтай вылучэння кандыдатаў, якія сімпатызавалі мэтам ГКА «Полісьсе», на выбары ў цэнтральныя і мясцовыя органы ўлады. Адначасова Шэляговіч ажыццявіў няўдалую спробу балатавацца ў прэзідэнты.

26 чэрвеня на арганізацыйнай базе «Брэсцкага выбару» і «Пінскага выбару» была створана Партыя ўсебеларускага адзінства і згоды (ПУАЗ), якую ўзначаліў Шэляговіч. У праграме заходнепалескае пытанне асобна не згадвалася, але згадваліся ідэі стварэння нацыянальна-культурных аўтаномій. У лістападзе Шэляговіч быў зняты з пасады і выключаны з партыі. Новым лідарам быў абраны Булахаў.

На выбары ў Вярхоўны Савет 1995 года ГКА вылучыла трох кандыдатаў. Яны прадставілі ідэнтычныя праграмы, у якіх, у прыватнасці, утрымліваліся патрабаванні адкрыцця Заходнепалескага ўніверсітэта ў Пінску і Палескага народнага банка. Ні адзін з кандыдатаў не быў абраны. На гэтым актыўнасць руху скончылася.

## Погляды 
Актывісты называлі заходнепалескую мікрамову яцвяжскай, звязваючы жыхароў Заходняга Палесся з балцкімі плямёнамі яцвягаў, якія славянізаваліся.

У шэрагах новаяцвягаў існавалі супярэчнасці адносна дзяржаўнай прыналежнасці рэгіёну. Адны рабілі асаблівы акцэнт на ўкраінскім фактары, а таму выступалі за ўваходжанне ў склад Украіны. Былі і прыхільнікі далучэння да Польшчы. Некаторыя лічылі магчымым абвясціць незалежную дзяржаву. Аднак большая частка актывістаў жадалі пакінуць Заходняе Палессе беларускім. Сам Шэляговіч у сваіх інтэрв’ю неаднаразова агучваў ідэю федэралізацыі Беларусі, у выніку якой дзяржава стала б «славянскай Швейцарыяй». Праграма 1990 года патрабавала для заходніх палешчукоў дзяржаўнасці ў форме аўтаноміі, з наданнем Берасцейшчыне і Піншчыне статусу аўтаномнага краю, які ў перспектыве ўтварыў бы з уласна беларускай часткай краіны федэратыўную Беларуска-Яцвяжскую дзяржаву. Таксама дэкларавалася прыхільнасць да шматукладнай эканомікі з акцэнтам на дасягненне самадастатковасці рэгіёну. У палітычных ідэалогіях выбар быў зроблены на сацыял-дэмакратыю. Дактрына руху імкліва змянялася ад панбалтызму да панславізму. 

Паводле поглядаў Шэляговіча, у Вялікім Княстве Літоўскім менавіта яцвяжская мова была дзяржаўнай, а не старабеларуская (заходнеруская/стараўкраінская). Сучасная беларуская мова створана «на аснове беларускай і літвінскай гаворак рускай мовы», яцвяжская ў яе фарміраванні не ўдзельнічала. На думку лідара руху, 

Яцвяжскую і беларускую мовы ён назваў варыянтамі рускай; беларусаў — «рускімі беларускай закваскі». Ва ўяўленнях Шэляговіча, да Беларусі адносіцца Віцебшчына, Магілёўшчына, усходняя частка Гомельшчыны, Смаленшчына і паўднёвая Пскоўшчына. За яцвягамі ён прызнаваў Берасцейшчыну, захад Гомельскай вобласці і паўднёвы захад Гродзенскай вобласці. Дадзеныя тэрыторыі дзеяч называў паўднёвай часткай Яцвяжскай Русі. Нібыта «людзі, якія пражываюць там, усведамляюць сябе рускімі, яны выразна супрацьпастаўляюць сябе і беларусам, і літвінам». Большая частка Гродзеншчыны, Міншчыны і захад Віцебшчыны лічыліся літвінскім рэгіёнам.

У ідэалагічным плане ГКА зблізілася са Славянскім саборам «Белая Русь». Дадзеная палітычная сіла прытрымлівалася ідэі цывілізацыйнага адзінства ўсіх усходнеславянскіх народаў (рускіх, беларусаў, украінцаў і русінаў), а таксама выступала за іх дзяржаўнае аб’яднанне пад эгідай Расіі.

Прыхільнікі руху выступалі супраць беларусізацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

## Стаўленне 
Спачатку ініцыятыва набыла шырокі грамадскі рэзананс і шмат прыхільнікаў, але неўзабаве колькасць актывістаў пачала імкліва скарачацца, бо Шэляговіч стаў навязваць «яцвяжскую тэорыю» паходжання берасцейцаў і пінчукоў і зрабіў стаўку на развіццё перанасычанага неалагізмамі і архаізмамі варыянту мовы, адарванага ад народных дыялектаў. Адпуджвала людзей і яго напорыстая палітычная дзейнасць.

Яшчэ ў канцы савецкай эпохі прыхільнікі Шэляговіча сутыкнуліся з крытыкай. Многія ўдзельнікі дыскусій па заходнепалескай праблеме аспрэчвалі тэзіс, што паляшчукі з’яўляюцца прамымі нашчадкамі балтаў-яцвягаў. Аўтары большасці экспертных заключэнняў сыходзіліся ў меркаванні аб неабходнасці вывучэння гісторыі і культуры заходняга Палесся, аднак вельмі негатыўна ацэньвалі перспектывы палітызацыі руху. Эксперты-філолагі, уключаючы Інстытут мовазнаўства Акадэміі навук БССР, адмаўлялі магчымасць кадыфікацыі заходнепалескай літаратурнай мовы. З крытыкай ідэй новаяцвягаў выступала таксама Камісія па нацыянальнай палітыцы і міжнацыянальных адносінах Савета Міністраў БССР. Найбольш рэзка выказваліся прадстаўнікі Таварыства беларускай мовы. На іх думку, дзейнасць ГКА «Полісьсе» магла выклікаць міжнацыянальныя канфлікты.

З палітычных партый з ГКА ўступіў у канфрантацыю Беларускі народны фронт: нацыянальна арыентаваныя прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі абвінавачвалі новаяцвягаў у сепаратызму, апошнія, у сваю чаргу, заяўлялі аб гвалтоўнай беларусізацыі жыхароў палескага рэгіёна. У 1991 годзе была дасягнутая дамоўленасць паміж пінскімі ячэйкамі дзвюх арганізацый: актывісты заходнепалескага руху дэкларавалі неабходнасць вывучэння жыхарамі рэгіёну дзяржаўнай беларускай мовы, дзеячы БНФ прызнавалі права людзей, якія лічылі сябе палешукамі, «на свабодны нацыянальны выбар, а таксама на выбар і выкарыстанне заходнепалескай (яцвяжскай) мовы як першай роднай».

Рэгіянальным канкурэнтам заходнепалескага руху было Украінскае грамадска-культурнае аб’яднанне Брэсцкай вобласці. Члены арганізацыі сцвярджалі, што жыхары Заходняга Палесся з’яўляюцца этнічнымі ўкраінцамі, а Шэляговіча і яго аднадумцаў называлі палітычнымі авантурыстамі, што нібыта жадалі тарпедаваць працэс «украінскага адраджэння» ў рэгіёне.

Украінская нацыяналістычная арганізацыя «Рух» ахарактарызавала спробы абгрунтаваць існаванне асобнага палескага народа як чыстую выдумку, адзначыўшы, што замест таго, каб вынаходзіць «фантастычных яцвягаў», неабходна проста гарантаваць нацыянальныя і культурныя правы ўкраінцаў, якія кампактна пражываюць у Брэсцкай вобласці Беларусі.

Крытыкавалася псеўдагістарычная тэорыя пра прамое паходжанне паляшчукоў ад балцкага племені яцвягаў. Прапанаваны моўны канструкт быў перанасычаны неалагізмамі і архаізмамі, моцна адарваны ад жывых народных гаворак і аказаўся незразумелым для саміх жыхароў Палесся. Беларускія і ўкраінскія інтэлектуалы расцанілі дзейнасць Шэляговіча як палітычную аванцюру і сепаратызм. Сярод многіх актывістаў і грамадскіх дзеячаў, напрыклад, у ацэнках Наталкі Бабінай і Аляксея Дзікавіцкага, праект «Яцвязь» разглядаецца як правакацыя, хутчэй за ўсё інспіраваная савецкім КДБ з мэтай расколу беларускага і ўкраінскага нацыянальна-вызваленчых рухаў.

## Гл. таксама 
* Літвінізм

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Палеская аўтаномія: сьмерць праекту?

Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Заходняе Палессе