open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цярновы вянок

[thumb|*Хрыстос, які нясе крыж* у цярновым вянцы працы [Эль Грэка, 1580 год]]
**Цярновы вянок** - вянок, які згодна тром Евангеллям, быў ускладзены на галаву Ісуса падчас падзей, якія прывялі да Укрыжавання. Гэта быў адзін з інструментаў зневажання каб выклікаць Яму боль і здзекавацца над Ім. Ён згадваецца ў Евангеллях ад Матфея (27:29), Марка (15:17) і Яна (19: 2, 5) і часта спасылаўся на ў ранейшых Айцоў Царквы, такіх як Клімент Александрыйскі, Арыген, і інш.

У наступныя стагоддзі рэліквіі, якія лічыліся часткай Цярновага вянка шанаваліся ў царкве.

Хрысціянскія аўтары звязвалі шыпы з грэхападзеннем, калі Бог выняс прысуд Адаму, што "*церне і ваўчкі ўзгадуе яна табе*" (Быццё 3:18).

## Біблейскае апавяданне 
Евангеллі распавядаюць, што рымскімі салдатамі на галаву Ісуса быў пакладзены на галаву вянок з калючак. Салдаты смяяліся з Яго, уклалі ў рукі яго кій як скіпетр, апранулі ў пурпуру - свайго роду «сатырычныя» царскія сімвалы, білі Яго і плявалі на Яго, таму што Ён не адмаўляў, што Ён ёсць цар Іудзейскі (Матф. 27:11, Мк. 15: 2, Лк. 23: 3).

У Бібліі не згадваецца, калі з Хрыста знялі вянок і ці нёс Ісус цярновы вянок падчас Крыжовага шляху і Укрыжавання, аднак вельмі часта мастакі малююць Ісуса Хрыста на крыжы з цярновым вянком.

## Шанаванне 
[thumb|злева|120px|Релікварый цярновага вянка ў [Сабор Парыжскай Божай Маці|Саборы Парыжскай Божай Маці]]
Захаваліся сведчанні, што ўжо ў пятым стагоддзі ў Іерусаліме быў вянок, які як рэліквія шанаваўся вернікамі. Цярновы вянок быў у Іерусаліме на працягу некалькіх стагоддзяў, пасля апынуўся ў Візантыі. У 1238 годзе Балдуін II, лацінскі імператар Канстанцінопаля, імкнучыся атрымаць падтрымку для сваёй расхістанай імперыі, прапанавалі цярновы вянок каралю Францыі Людовіку IX. Менавіта тады ён апынуўся ў руках венецыянцаў у якасці забеспячэння вялікага крэдыту ў 13 134 залатых, але пазней быў выкуплены і перададзены ў Парыж, дзе для яго была пабудавана царква Сент-Шапель. Рэліквія заставалася там да Французскай рэвалюцыі, калі, яна некаторы час знаходзілася ў Нацыянальнай бібліятэцы, пасля згодна Канкардата 1801 года  была перададзена царкве і здадзена на захоўванне ў сабор Нотр-Дам. Іншыя часткі вянка знаходзяцца ў больш чым дваццаці цэркваў у васьмі краін сусвету.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мукі Хрыстовы‏
Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Ржаўка (прыток Будлянкі)

**Ржа́ўка, Беліца** — рака ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Будлянка (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 20,4 км, плошча вадазбору 108 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 м/км. Пачынаецца за 2,5 км у напрамку на паўночны захад ад вёскі Смолка. Упадае ў Будлянку на паўднёвай ускраіне вёскі Сутокі. Вадазбор у межах Аршанска-Магілёўскай раўніны. Рэчышча часткова каналізаванае (18 км). Каля вёсак Смолка і Хацкавічы на рацэ сажалка. Асноўны прыток — рака Чарняўка (справа).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Чавускага раёна
Катэгорыя:Басейн Расты
Агонія ў садзе

]]
**Агонія ў садзе** (таксама ўжываецца ***Агонія ў Гефсіманіі***, ва ўсходняй традыцыі таксама ***Маленне аб чашы***) — падзея ў жыцці Ісуса Хрыста, якая адбылася, згодна з Новым Запаветам, паміж Развітальнай прамовай падчас Апошняй Вячэры і арыштам Ісуса.

## Біблейскае апавяданне 
Па ўсіх чатырох Евангеллях, адразу пасля Апошняй Вячэры Ісус ідзе ў сад, каб памаліцца. Кожнае Евангелле крыху па-рознаму апісвае дэталі падзеі. Матфей і Марк вызначаюць гэта месца малітвы як Гефсіманію. Ісуса суправаджаюць тры апосталы: Пётр, Ян і Якаў, якіх Ён папрасіў, каб яны не спалі і маліліся. Ён адышоў на адлегласць «двух крокаў» ад іх, дзе Ён адчуваў моцны сум і тугу, і сказаў: «Ойча Мой, калі гэта магчыма, хай гэтая чаша мінуе Мяне. Тым не менш, хай будзе, як Ты таго хочаш, а не Я». Тады, трохі пазней, Ён сказаў: «*Калі не можа чара гэтая прайсці міма, але я павінен піць, хай будзе воля Твая!*» (Матф. 26:42). Ён сказаў гэтую малітву тры разы, прыходзячы кожны раз да трох апосталаў пасля кожнай малітвы, і кожны раз знаходзячы іх у сне. Сонным вучням Ён сказаў: «*Дух бадзёры, але плоць слабая*». Пасля малітвы Анёл сышоў з нябёсаў, каб умацаваць Яго. У час, калі Ён маліўся, «*быў пот Яго, як кроплі крыві, што падалі на зямлю*» (Лук. 22:44).

## Мастацкія выявы 
, 1459—1465 гг.]]
Падзея адлюстравана ў шэрагу мастацкіх твораў, найбольш вядомыя з іх:
* «Агонія ў садзе» — ранняя карціна майстра італьянскага Адраджэння Джавані Беліні;
* «Агонія ў садзе» — карціна рамантычнага паэта і мастака Уільяма Блэйка;
* «Хрыстос на Алейнай гары» — карціна мастака эпохі барока Мікеланджэла Мерызі да Караваджа;
* «Хрыстос на Алейнай гары» — араторыя класічнага кампазітара Людвіга ван Бетховена.

Катэгорыя:Мукі Хрыстовы
Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Кодань

**Кодань** або **Кодзень** () — колішні горад, цяпер вёска ў Бяльскім павеце Люблінскага ваяводства Польшчы, на рацэ Буг. Сядзіба гміны Кодань.

Знаходзіцца каля беларуска-польскай граніцы, на аўтамабільнай дарозе Тэрэспаль — Зосін.

## Гісторыя 
Першыя згадкі пра Кодань адносяцца да канца XV — пачатку XVI стст., калі ён уваходзіў у склад Вялікага Княства Літоўскага і быў уладаннем Сапегаў. У 1511 годзе атрымаў Магдэбургскае права, а ў 1513 — уласны герб «у чырвоным полі анёл у белай вопратцы з уздзетым мячом». У 1513—1520 гадах Павел Сапега збудаваў у Коданскім замку гатычную Святадухаўскую царкву. З 1566 года горад у Берасцейскім павеце Берасцейскага ваяводства.

У 1626—1639 гадах паводле фундацыі Мікалая Сапегі ў Кодані пабудаваны мураваны касцёл Св. Ганны. У пачатку XVII ст. у горадзе збудавалі драўляную ўніяцкую царкву (захавалася брама). У 1717—1773 гадах у Кодані дзейнічала місія езуітаў. 15 жніўня 1723 года адбылася каранацыя цудатворнага абраза Маці Божай Кодзенскай.

У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў Аўстрыі.

У XIX ст. у складзе Расійскай імперыі, мястэчка Бельскага павета.

У 1921 годзе ў міжваеннай Польскай Рэспубліцы.

## Славутасці 
* Царква Святога Духа (XVI ст., цяпер касцёл Св. Духа).
* Замак Сапегаў (руіны, XVI ст.).
* Капліца могілкавая (1683—1685).
* Касцёл Св. Ганны (1629—1635).
* Могілкі яўрэйскія.
* Палац Браніцкіх (XVIII ст.).

## Вядомыя асобы 
* Васіль Пантэлевіч (1889—1944) — кампазітар, юрыст

## Галерэя 

Выява:Kodeń church2.JPG|Касцёл Св. Ганны
Выява:Kodeń church1.JPG|Касцёл Св. Духа (былая замкавая ўніяцкая царква)
Выява:Ołtarz Polowy.JPG|Капліца на Коданскай Кальварыі
Выява:Placencja-m-0608.jpg|Палац Браніцкіх
Выява:Koden-080413-446.jpg|Уніяцкая брама
Выява:Koden-Saint-Michael-Archangel-orthodox-church.jpg|Царква Св. Міхала Арханёла
Выява:Koden-080413-454.jpg|Магіла паўстанцаў 
Выява:Koden-080413-392.jpg|Помнік савецкім салдатам

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Кодзень // 
* Kodeń //  S. 238—240

## Спасылкі
Арэшак (значэнні)

**Арэшак** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Арэшак, плод — сухі аднанасенны плод.
* Арэшак, крэпасць — крэпасць у Ленінградскай вобласці і назва горада Шлісельбург да 1711 года.

## Гл. таксама 
* «Тры арэшкі для Папялушкі» — фільм-казка вытворчасці Чэхіі і ГДР.
* Дужы арэшак — шматзначнае словазлучэнне.
Іван Сапега

**Іван Сапега**:
* Іван Багданавіч Сапега (1486—1546) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, ваявода віцебскі і падляшскі.
* Іван Сямёнавіч Сапега, або Івашка Сапежыч (каля 1450 — 1517) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, ваявода віцебскі і падляшскі.
* Іван Іванавіч Сапега (каля 1515 — 1580) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, староста дарагічынскі, бацька Льва Сапегі.
Мсціслаўскае княства

**Мсціслаўскае княства** — княжацкая воласць са сталіцай у Мсціславе, якая вылучылася ў XII стагоддзі са Смаленскага княства. Першым князем мсціслаўскім у 1180 годзе стаў Мсціслаў Раманавіч. Ва Мсціслаўскага княства ўваходзілі землі цяперашніх Мсціслаўскага, Чэрыкаўскага і Чавускага раёнаў з гарадамі Радамлем і Расна.

Пасля смерці ў 1197 годзе смаленскага князя Давыда Расціславіча, дзядзькі Мсціслава Раманавіча, апошні стаў смаленскім князем і зноў далучыў Мсціслаўскае княства да Смаленскага, захаваўшы яго аднак як удзел.

У канцы XIII стагоддзя Мсціслаўскае княства апынулася на маскоўска-вялікалітоўскім памежжы, а ў 1359 годзе захоплена вялікім князем Альгердам і далучана да Вялікага Княства Літоўскага. Пазней, княства перададзена Альгердам свайму сыну Карыгайле, затым перайшло да Лугвена, пачынальніка княжацкага роду Мсціслаўскіх. У 1386 годзе адбылася бітва на рацэ Віхры каля Мсціслава, калі смаленскі князь Святаслаў Іванавіч спрабаваў захапіць Мсціслаў і вярнуць да свайго княства. У бітве князь Святаслаў загінуў, яго войскі разбіты.

Мсціслаўскае княства доўгі час было памежным і важным у стратэгічным плане. Таму польска-вялікалітоўскія ўладары праводзілі гнуткую палітыку адносна мясцовых князёў, імкнуліся прадухіліць іх пераход у падданства Вялікага Княства Маскоўскага. Падчас вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў княства было полем баявых дзеянняў і моцна пацярпела. У прыватнасці, у бітве пад Мсціславам пацярпела паражэнне вялікалітоўская армія, хоць сам горад маскоўскія ваяводы ўзяць не здолелі.

У жніўні 1514 года князь Міхаіл Іванавіч пры набліжэнні маскоўскага войска да Мсціслава прысягнуўся вялікаму князю маскоўскаму Васілю III, аднак пасля паражэння маскоўцаў пад Оршай вярнуўся пад уладу вялікіх князёў літоўскіх. У 1526 годзе Мсціслаўскае княства перайшло ў прамое валоданне вялікага князя літоўскага Жыгімонта Старога і пасля ператворана ў Мсціслаўскае староства. З 1566 годзе з тэрыторыі былога княства ўтворана Мсціслаўскае ваяводства.

## Літаратура 
* *Бычкова М. Е.* Русское государство и Великое княжество Литовское с конца ХV в. до 1569 г. — М.: Изд. центр ИРИ, 1996.
* *Варонін В. А.* Князь Юрай Лынгвеневіч Мсціслаўскі: Гістарычны партрэт / Васіль Варонін. — Мн.: Тэхналогія, 2010.
* *Кром М. М.* Меж Русью и Литвой. Пограничные земли в системе русско-литовских отношений конца XV — первой трети XVI в. Москва: Квадрига, 2010.
* *Мяцельскi А. А.* Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII—XVIII стст. — Мн.: Беларуская навука, 2010. — 664 с.
* 

## Спасылкі 
* Кіраўнікі Мсціслаўскага княства на Allmonarchs.net 

Катэгорыя:Смаленскае княства
Катэгорыя:Гісторыя Мсціслава
Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:З'явіліся ў 1180 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1528 годзе
Катэгорыя:Мсціслаўскае княства
Іосіф II (Патрыярх Канстанцінопальскі)

, Фларэнцыя]]
**Патрыярх Іосіф II** () — канстанцінопальскі патрыярх з 1416 года па 1439 год. Сын балгарскага цара Івана Шышмана.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1360 годзе ў сям’і балгарскага цара Івана Шышмана. Пра ранні перыяд жыцця Іосіфа вядома мала, толькі тое, што ён быў манахам на Афоне.

З 1393 года быў мітрапалітам эфескім. 21 мая 1416 года абраны патрыярхам канстанцінопальскім.

Падтрымаў візантыйскага імператара Іаана VIII у яго імкненні заключыць унію з Рымска-каталіцкай царквой.

У 1437 Іосіф адмовіўся паставіць на рускую мітраполію разанскага епіскапа Іёну, а паставіў Ісідара, які таксама перайшоў ва унію.

Разам з імператарам наведаў Фларэнційскі сабор і памёр у Італіі ў 1439 годзе. Быў пахаваны ў дамініканскай манастырскай царкве Санта-Марыя-Навела.

## Спасылкі 
* - Пламен Паўлаў. Сусветны патрыярх Іосіф ІІ — духоўны вадзіцель еўрапейскага маштабу
Іван Юр’евіч Лугвенавіч

**Іван Юр’евіч Лугвенавіч** (пам. каля 1486) — удзельны князь мсціслаўскі (каля 1460—1490).

## Біяграфія 
З уладарнага роду Гедзімінавічаў. Праўнук вялікага князя Альгерда, унук князя Лугвена, адзіны сын і пераемнік мсціслаўскага князя Юрыя Лугвенавіча. Адпаведна, родзіч каралеўскай дынастыі Ягелонаў, стрыечны пляменнік вялікага князя літоўскага і караля польскага Казіміра Ягелончыка.

Пасля смерці бацькі каля 1460 года, атрымаў удзельнае Мсціслаўскае княства.

Іван Юр’евіч служыў вялікаму князю Казіміру Ягелону, быў намеснікам у Мінску і Віцебску. Апроч Мсціслава яму належалі Рослаўль, Радамль, Цяцерын, Княжыцы, Папова Гара і іншыя воласці.

Памёр у 1483—1489 гадах.

Меў дзвюх дачок — Анастасію і Ульяну.

Старэйшая, Анастасія Іванаўна, пасля 1496 года выйшла замуж за князя Сямёна Міхайлавіча Слуцкага (пам. 1503).

Малодшая, Ульяна Іванаўна, вясной 1499 года выдадзена вялікім князем Аляксандрам замуж за князя Міхаіла Іванавіча Заслаўскага (пам. 1534), прынесла яму пасагам Мсціслаў, але да 1507 года памерла, пра дзяцей у гэтым шлюбе не вядома.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Усе манархі свету. Мсціслаўскія князі 

Іван Юр’евіч
Катэгорыя:Альгердавічы
Радамль

**Радамль** — старажытны горад на землях радзімічаў, якія жылі па рацэ Сож і яго прытокам. Уваходзіў у склад Кіеўскай дзяржавы, пазней у складзе Мсціслаўскага княства, а ў сярэдзіне ХІV стагоддзя апынулася пад уладай вялікіх князёў літоўскіх. У Радамлі, які быў значным гандлёвым цэнтрам, быў заснаваны замак, што праіснаваў да XVII стагоддзя (разбураны падчас вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў). Цяпер каля старажытнага горада размешчана вёска Радомля (Чавускі раён Магілёўскай вобласці Беларусі).

## Літаратура 
* Радомль // *Богуславский В. В.* Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия. В 2 тт. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — 3200 с.

## Спасылкі 
* Сталіца племя радзімічаў знаходзілася ў Магілёўскай вобласці . Сюжэт канала СТБ (відэа).

Катэгорыя:Радзімічы
Катэгорыя:Колішнія гарады Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Радамля
Мсціслаў Раманавіч Стары

**Мсціслаў Раманавіч**, у хрышчэнні **Барыс**, пазней вядомы як **Стары** (? — ) — князь пскоўскі (з 1179), белгародскі (1206), смаленскі (1197—1214), вялікі князь кіеўскі (1214—1223). Сын Рамана Расціславіча і дочкі Святаслава Ольгавіча; паходзіў з смаленскай галіны Манамахавічаў.

## Біяграфія 
Сын вялікага князя кіеўскага Рамана Расціславіча (? — 1180), які, паводле В. М. Тацішчава, «пакінуў пасля сябе сына Мсціслава, якому збудаваў горад Мсціслаў у вобласці Смаленскай і там загадаў яму пад уладаю стрыя яго быць».

Мсціслаў Раманавіч вядомы з 1177 года, калі са сваім дзядзькам Рурыкам Расціславічам і старэйшым братам Яраполкам пацярпеў паражэння ад полаўцаў у бітве каля Растоўца.

У 1178 годзе бацька паслаў яго на дапамогу віцебскаму князю Усяславу Васількавічу супраць Мсціслава Расціславіча. Раман, старэйшы у родзе смаленскіх князёў, такім чынам блакіраваў ініцыятыву Мсціслава і наўгародцаў развязаць вайну.

У 1185 годзе Мсціслаў удзельнічаў у паходзе супраць полаўцаў, якія скончыліся перамогай на Хароле.

У 1195 годзе, калі Ольгавічы арганізавалі паход на Віцебск і на шляху сталі рабаваць смаленскія землі, Мсціслаў быў пасланы сваім дзядзькам Давыдам на чале смаленскага войска супраць чарнігаўцаў. Удар смалян меў поспех (у т.л. загінуў Давыд, сын старадубскага князя Алега Святаславіча), але ў тыл смалянам ударылі саюзныя чарнігаўцам палачане і бітва была прайграна, Мсціслаў трапіў у палон.

Пасля смерці ў 1197 годзе смаленскага князя Давыда Расціславіча, дзядзькі Мсціслава Раманавіча, ён стаў смаленскім князем і далучыў Мсціслаўскае княства да Смаленскага, захаваўшы яго аднак як удзел. У 1212 годзе яго стрыечны брат Мсціслаў Мсціславіч, які княжыў у Ноўгарадзе, у саюзе са смалянамі пасадзіў на кіеўскае княжанне Інгвара Яраславіча, пасля смерці якога кіеўскім князем стаў Мсціслаў Раманавіч.

Абодва Мсціславы арганізавалі савет рускіх князёў у Кіеве перад першым паходам на мангола-татараў. У асноўнай частцы бітвы на Калцы не ўдзельнічаў, застаючыся на правым беразе ракі ва ўмацаваным лагеры. Праз 3 дні быў захоплены ў палон і забіты.

## Дзеці 
* Святаслаў — князь наўгародскі (1218—1219), князь полацкі (1222—1232), князь смаленскі (1232—1239).
* *Ізяслаў*
* Усевалад — князь наўгародскі (1219—1221), князь смаленскі (1239—1249).
* *Расціслаў*
* Агафія, замужам за наўгародскім князем Канстанцінам Усеваладавічам.
* Дачка, імя невядома

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Іпацьцеўскі летапіс

 
Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Князі смаленскія
Катэгорыя:Князі пскоўскія
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Расціславічы Смаленскія
Раман (значэнні)

**Рама́н**:
* Раман — літаратурны жанр, звычайна празаічны.
* Раман — любоўныя адносіны.
* Раман — мужчынскае імя.
Акуляравая каравайка

**Акуля́равая карава́йка** (*Plegadis chihi*) — амерыканская птушка з сямейства ібісавых.

## Апісанне 
Акуляравая каравайка вельмі падобная на звычайную . У пераважна цёмнай птушкі карычневае, бліскучае пурпурнае апярэнне. Крылы і хвост маюць металічны водбліск. Яна адрозніваецца ад каравайкі белай вобласцю вакол дзюбы.

## Распаўсюджанне 
Акуляравая каравайка гняздуецца на захадзе ЗША, у Мексіцы, на паўднёвым усходзе Бразіліі і Балівіі, а таксама ў цэнтры Аргенціны і Чылі.

Катэгорыя:Ібісавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1817 годзе
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Рудзянка

**Рудзя́нка** — рака ў Акцябрскім і Светлагорскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 29,7 км. Плошча вадазбору 205 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 м/км. Пачынаецца каля паўночна-заходняй ускраіны аграгарадка Рассвет, упадае ў Бярэзіну за 3 км на ўсход ад вёскі Скалка. Рэчышча каналізаванае. Асноўны прыток — рака Пясчанка (справа).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Акцябрскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Любамірскія

**Любамірскія** (, ) — польскі княжацкі род герба «Шранява», які ўзнік у пачатку XVI стагоддзя. Паходзяць з мястэчка Любомеж у Сілезіі, адкуль і назва. У канцы XVI стагоддзі разбагацелі на кіраванні саляварнямі, на якое іх упаўнаважыў Стэфан Баторый, і атрымалі ад нямецкага імператара спачатку графскі, а потым і княжацкія тытулы (другімі ў Рэчы Паспалітай пасля Радзівілаў). У працяг XVII стагоддзя да Любамірскіх дзякуючы шлюбным саюзам перайшлі вялікія ўладанні Астрожскіх і Канецпольскіх у басейне Днястра. Сямейства распалася на некалькі галін, ланьцуцкую, жэшаўскую і валынскую, завяло палацы ў Варшаве, Львове, Дубне і іншых гарадах. У XVIII стагоддзі Любамірскія прэтэндавалі на польскі прастол.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Поўны радавод князёў Любамірскіх 


Катэгорыя:Княжацкія роды
Acanthuridae

**Acanthuridae** — сямейства марскіх рыб атрада акунепадобных, якія жывуць у трапічных водах і субтрапічных водах (акрамя Міжземнага мора).

Большасць відаў даўжынёй ад 15 да 40 см, але ёсць віды і да 1 м. Цела высокае, моцна пляскатае з бакоў. Вочы пасаджаныя высока, рот маленькі.

## Класіфікацыя 
Сямейства налічвае 6 родаў і 82 віды:
* Падсямейства ***Nasinae***
** Род 
*** *Naso annulatus*
*** *Naso brachycentron*
*** *Naso brevirostris*
*** *Naso caeruleacauda*
*** *Naso caesius*
*** *Naso elegans*
*** *Naso fageni*
*** *Naso hexacanthus*
*** *Naso lituratus*
*** *Naso lopezi*
*** *Naso maculatus*
*** *Naso mcdadei*
*** *Naso minor*
*** *Naso reticulatus*
*** *Naso tergus*
*** *Naso thynnoides*
*** *Naso tonganus*
*** *Naso tuberosus*
*** 
*** *Naso vlamingii*
* Падсямейства ***Acanthurinae***
** Трыба *Prionurini*
*** Род 
**** *Prionurus biafraensis*
**** *Prionurus chrysurus*
**** *Prionurus laticlavius*
**** *Prionurus maculatus*
**** 
**** *Prionurus punctatus*
**** *Prionurus scalprum*
** Трыба *Zebrasomini*
*** Род 
**** 
*** Род 
**** *Zebrasoma desjardinii*
**** *Zebrasoma flavescens*
**** *Zebrasoma gemmatum*
**** *Zebrasoma rostratum*
**** *Zebrasoma scopas*
**** 
**** *Zebrasoma xanthurum*
** Трыба *Acanthurini*
*** Род 
**** *Acanthurus achilles*
**** *Acanthurus albipectoralis*
**** *Acanthurus auranticavus*
**** *Acanthurus bahianus*
**** *Acanthurus bariene*
**** *Acanthurus blochii*
**** 
**** *Acanthurus chronixis*
**** *Acanthurus coeruleus*
**** *Acanthurus dussumieri*
**** *Acanthurus fowleri*
**** *Acanthurus gahhm*
**** *Acanthurus grammoptilus*
**** *Acanthurus guttatus*
**** *Acanthurus japonicus*
**** *Acanthurus leucocheilus*
**** *Acanthurus leucopareius*
**** 
**** 
**** *Acanthurus maculiceps*
**** *Acanthurus mata*
**** 
**** *Acanthurus nigricans*
**** *Acanthurus nigricauda*
**** *Acanthurus nigrofuscus*
**** *Acanthurus nigroris*
**** *Acanthurus nubilus*
**** 
**** *Acanthurus polyzona*
**** *Acanthurus pyroferus*
**** *Acanthurus randalli*
**** *Acanthurus reversus*
**** *Acanthurus sohal*
**** *Acanthurus tennentii*
**** *Acanthurus thompsoni*
**** *Acanthurus triostegus*
**** *Acanthurus tristis*
**** *Acanthurus xanthopterus*
*** Род 
**** *Ctenochaetus binotatus*
**** *Ctenochaetus cyanocheilus*
**** *Ctenochaetus flavicauda*
**** *Ctenochaetus hawaiiensis*
**** *Ctenochaetus marginatus*
**** 
**** *Ctenochaetus strigosus*
**** *Ctenochaetus tominiensis*
**** *Ctenochaetus truncatus*

Акунёвападобныя
Катэгорыя:Сямействы рыб
Cypripedium candidum

**Cypripedium candidum** — від шматгадовых травяністых раслін секцыі *Cypripedium*, падроду *Cypripedium*, роду , сямейства .

Зрэдку вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнай садовай расліны.

Зарэгістраваны 1 натуральны гібрыд з удзелам *Cypripedium candidum*: , 1932 =  ×  (паўночна-ўсходнія раёны Канады & ЗША).

## Спасылкі 
* Карта распаўсюджвання *Cypripedium candidum*

Катэгорыя:Венерын чаравічак
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1805 годзе
Кражы

**Кражы** або **Крожы**, таксама **Кражэй** (, ) — мястэчка ў Літве, на рацэ Кражэнце. Уваходзіць у склад Кяльмскага раёна Шаўляйскага павета, адміністрацыйны цэнтр Кражэйскай сянюніі.

Месціцца за 17 км на ўсход ад Кельмаў, паміж Варнямі і Расейнамі. Належыць да этнаграфічнага рэгіёну Жамойць.

## Гісторыя 
Першы пісьмовы ўспамін пра Кражы (*Crase*) датуецца 1253 годам; былі ў ліку розных зямельных уладанняў, падараваных Міндоўгам Тэўтонскаму ордэну. З 1410 года з’яўляюцца звесткі пра Крожскую воласць. Каля 1421 года тут заснавалі касцёл. У старабеларускай мове запісваліся як *Крожи, Кроже*: «*дорога. которая идеть съ Крожъ до Кельмъ*».

З пачатку XV стагоддзя Крожамі валодалі Кезгайлы, у 1549 годзе Станіслаў Кезгайла тытулаваўся «графам на Крожах». З 1554 года — ва ўладанні Завішаў і Шэметаў, з 1568 года — Радзівілаў.
 на малюнку 1840 года|злева]]

У 1607 годзе жамойцкі біскуп Мельхіёр Гедройц запрасіў у Крожы езуітаў. З 1608 года ў горадзе працавала езуіцкая місія, а з 1618 года — калегіум. Пры калегіуме дзейнічаў тэатр. У 1629—1742 гадах у Крожах размяшчалася духоўная семінарыя Жамойцкага біскупства. Захаваўся рэнесансны двухпавярховы будынак бурсы (інтэрната) езуіцкага калегіума, пабудаваны, як мяркуецца, у 1693 годзе. У калегіуме, затым у гімназіі на яго аснове выкладалі Мацей Казімір Сарбеўскі, Альберт Віюк-Каяловіч, Мацеюс Валанчус, Адам Крупскі; вучыліся Дыянізас Пашка, Сымонас Станявічус, Людвік Адам Юцэвіч.

У 1639 годзе тут заснавалі кляштар бенедыкцінак, у 1758 годзе — дом марыявітак.

У 1780 годзе атрымалі прывілей на таргі і кірмашы. Станам на 1790 год у Крожах было 160 двароў.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года апынуліся ў складзе Расійскай імперыі.

З 1918 года — у складзе Літвы.

## Насельніцтва 
* 1897 — 1761 чал.
* 1959 — 998 чал.
* 2001 — 784 чал.
* 2018 — 570 чал.

## Славутасці 
* Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1757—1763) і кляштар бенедыкцінак
* Калегіум езуітаў (XVII ст.)

### Страчаная спадчына 
* Касцёл езуітаў (захаваліся падмуркі)

## Галерэя 

Выява:Kraziaikolegija.JPG|Калегіум езуітаў
Выява:Kraziai15.JPG|Падмуркі езуіцкага касцёла
Выява:Kraziai22.JPG|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, фрагмент
Выява:Kraziu baznycia interjeras.jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, інтэр'ер

## Літаратура 
* 
* 
* Кроже // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кражы
Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)

**Віленскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віленскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Плошча 6,3 тыс. км². Сталіца — горад Вільня.

Месты і мястэчкі: Астравец, Быстрыца, Варняны, Гедройцы, Гервяты, Дубінкі, Кернаў, Лаварышкі, Майшагола, Меднікі, Міхалішкі, Рудаміна, Салечнікі, Трокенікі, Шырвінты, Яшуны.

## Гісторыя 
Узнік па Крэўскай уніі (1385) на аснове колішняга Віленскага княства, уваходзіў у склад Віленскага ваяводства.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) утварыўся наноў шляхам аб’яднання шэрагу валасцей, якія раней падпарадкоўваліся беспасярэдне ваяводу віленскаму: Гедройцкай, Кернаўскай, Медніцкай, Майшагольскай, Меміскай, Няменчынскай, Рудамінскай. У склад павету ўвайшлі таксама магнацкія маёнткі (Дубінкі, Муснікі, Упнікі, Астравец, Вялькія, Малыя Салечнікі і інш.) і ўладанні касцёла (Веркі, Гервяты, Маляты, Панары, Рукойны, Шашолы).

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) спыніў сваё існаванне, яго тэраторыя апынулася ў складзе Расійскай імперыі.

## Дэмаграфія 
У сяр. XVII ст. налічваў 16 501 дым (каля 100—115 тыс. жыхароў). Па Трынаццацігадовай вайне (1654—1667) колькасць дымоў скарацілася да 8,5 тыс.

У апошняй чвэрці XVIII ст. насельніцтва павету дасягала 125—160 тыс. чал. (20,7 тыс. дымоў)

## Геаграфія 
У склад Віленскага павета ўваходзіла тэрыторыя Быстрыцкага, Інтурскага і Кернаўскага старостваў (дзяржаўных валасцей), 40 вялікакняжацкіх дзяржаў, а таксама прылеглыя прыватнаўласніцкія маёнткі.

Плошча павету складала каля 6,3 тыс. км², з іх каля 0,5 тыс. км² знаходзіліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі. За ўвесь час існавання яго межы практычна не змяняліся — асобныя прыгранічныя маёнткі перадаваліся з павету ў павет.

Адметнасцю павету была адсутнасць буйных лаціфундый, пераважалі дробныя і сярэднія памерам (да 500 дымоў) маёнткі. Дамінавала шляхецкая ўласнасць (да 74 % дымоў). Дзяржаве належала каля 13 % дымоў, касцёлу — таксама 13 %.

## Ураднікі 
Мясцовая шляхта абірала двух паслоў на Вальны сойм і двух дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

Першым падкаморыем быў Я. Лявон, суддзёй земскім — Ю. Белазор, падсудкам — С. Касінскі, пісарам — А.Мацкевіч, павятовым харунжым — С. Нарбут.

Павятовую шляхту ўзначальваў кашталян віленскі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Віленскага ваяводства

Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Глябовічы

»]]
**Глябо́вічы** — вялікалітоўскі арыстакратычны род герба «Ляліва». Адзін з багацейшых і ўплывовых родаў Вялікага Княства Літоўскага. З роду паходзяць многія выдатныя дзяржаўныя дзеячы. Згас 18 красавіка 1669 года са смерцю Ежы Караля Глябовіча.

Паводле падання, паходзяць ад ваяводы смаленскага і дарагабужскага Глеба Вяжэвіча, які жыў у XV стагоддзі. Некаторыя даследчыкі выводзяць паходжанне роду ад Гедзіміна або ад маршалка Манівіда. Імаверна, Глеб паходзіў з баяр Смаленскай або Полацкай зямель (1518?) года.
:* Мікалай Юр’евіч (? — 1514) — староста дарагічынскі і слонімскі.
:* Ян Юр’евіч (каля 1480 — 23 красавіка 1549) — маршалак гаспадарскі ў 1516—1542, дзяржаўца мсціслаўскі з 1527 і радунскі, ваявода віцебскі з 1528, полацкі з 1532, віленскі з 1542, канцлер вялікі літоўскі з 1546 года. Быў даверанай асобай каралевы Боны.
::* Ян Янавіч (1544 — ліпень 1590) — дзяржаўца анікштанскі ў 1571—1585, кашталян менскі ў 1571—1585, староста анікштанскі (1575—1590), староста радашковіцкі (1576—1590), падскарбі земскі літоўскі і піпісар у 1580—1586, дзяржаўца ўпіцкі з 1584, кашталян троцкі з 1585, ваявода троцкі з 1586 года..
::* Мікалай Янавіч (? — 18 лістапада 1632) — падстолі вялікі літоўскі з 1605, ваявода смаленскі з 1611, кашталян віленскі з 1621 года.
:::* Ежы Мікалаевіч (? — 18 красавіка 1669) — староста анікштанскі і радашковіцкі з 1633, падстолі вялікі літоўскі з 1639, стольнік вялікі літоўскі з 1643, ваявода смаленскі з 1643, староста жамойцкі з 1653, ваявода віленскі з 1668 года. Апошні мужчынскі прадстаўнік роду.
* Станіслаў Глябовіч (? — пасля 1513) — намеснік мерацкі ў 1492—1495, маршалак гаспадарскі ў 1492—1511, намеснік віцебскі ў 1495—1501, браслаўскі з 1501, полацкі з 1502, ваявода полацкі з 1502 года. Вядомы дыпламат. Удзельнічаў у пасольствах да вялікага князя маскоўскага ў 1492, 1499, 1503, 1504 і 1511 гадах.
* Пётр Глябовіч (? — пасля 1522) — намеснік наваградскі ў 1502 і крэўскі у 1511—1522 гадах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Палац Любамірскіх

Любамірскіх.]]
**Палац Любамірскіх** — назва адной з рэзідэнцый князёў Любамірскіх:

* 
* 
* Палац Любамірскіх, Дубна
* 
* Палац Любамірскіх, Львоў
* 
* 

У Варшаве Любамірскім у розны час належала яшчэ некалькі палацаў, у прыватнасці, тыя, што цяпер вядомыя як палац Канецпольскіх і палац Шустра.
Майшагола

**Майшагола** або **Мейшагола**, таксама **Мейшагала** і **Майшагала** () — мястэчка ў Віленскім раёне Віленскага павета Літвы, на рацэ Муса (Муша). Адміністрацыйны цэнтр Майшагольскай сянюніі. Месціцца за 25 км на поўнач ад Вільні, каля аўтамабільнай дарогі Вільня — Панявеж.

## Назва 
Назва Майшагола — складанаўтвораная, другі складнік ад літоўскага *galas* «канец, край». Такога ж утварэння гістарычныя назвы Латгалія («край латаў»), Зямгалія («паўночны край»).

З утвораных такім шляхам літоўскіх тапонімаў Майшагола найбольш усходняя. Усе іншыя (Арогала і іншыя кшталту *Betygala, Vandžiogala*) утвораныя ад аднаасноўных імёнаў, як *Arys, Betys, Vandys*. У назве Майшагола першы складнік таксама ад імені, тыпу *Maišys*. У гэтым імені аснова *Mai-*, вядомая і з двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў (як *Mai-dar’as*, *Mai-taut’as*), і антрапанімічны суфікс *-š-* (як у адыменных назвах Рукшы, Вейшычы, ад *Rukšis, Vaišis*).

У гістарычных крыніцах старабеларускай мовай сустракаюцца напісанні: *Моишокгола*, *Моишокгоила*, ''Мойшагола, Мойшаголы.

У 1773—1775 гадах вальны сойм прыняў рашэнне пра перадачу Майшаголы і шэрагу іншых старостваў віленскаму біскупу Масальскаму ў абмен на Ляхавіцкае староства, якое мела на той час добра ўмацаваны замак. У 1789 годзе ў Майшаголе было 35 дымоў (каля 245 жыхароў).

23 лютага 1792 года кароль Станіслаў Аўгуст надаў гораду прывілей на Магдэбургскае права і герб «у чорным полі выява святога Антонія»; гэтым прывілеем усе юрыдыкі ў Майшаголе скасоўваліся і падпарадкоўваліся магістрату, мяшчанам прадпісвалася збудаваць у месце ратуш, цагельню для паспалітых патрэбаў і гасціны двор для заезных купцоў. Таксама на тэрыторыю прэтэндавала Літва. У студзені 1919 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У 1919—1920 гадах каля Майшаголы адбыліся баі паміж войскамі Літвы і Польшчы.

У 1920 годзе Майшагола была далучана да Сярэдняй Літвы праз паход Люцыяна Жалігоўскага, у 1922—1939 гадах у складзе Польскай Рэспублікі, сядзіба аднайменнай гміны. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як Заходняя Беларусь.

У другой палове верасня 1939 года Майшагола занята Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года паводле дагавора з СССР тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў Літоўскай ССР.

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы.

Majšagoła, Vilenskaja. Майшагола, Віленская (1915-17).jpg|Вуліца каля касцёла, 
Majšagoła, Vilenskaja, Uniebaŭziaćcia. Майшагола, Віленская, Унебаўзяцьця (1916).jpg|Касцёл, 1916 г.
Majšagoła, Vilenskaja, Uniebaŭziaćcia. Майшагола, Віленская, Унебаўзяцьця  (1917).jpg|Касцёл, 1917 г.
Majšagoła, Uniebaŭziaćcia. Майшагола, Унебаўзяцьця  (1915-18).jpg|Інтэр’ер касцёла, 

## Славутасці 
* Гарадзішча.
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1865).
* Могілкі: ваенныя германскія часоў Першай сусветнай вайны, яўрэйскія, каталіцкія, старыя каталіцкія.
* Сядзіба Гоўвальтаў.

## Літаратура 
* 
* Мейшагола // 
* 
* Мейшагола // 

## Спасылкі 
* м. Майшогала на Radzima.org
*
Баі за Ілавайск

**Баі пад Ілавайскам** — эпізод узброенага канфлікту на ўсходзе Украіны у другой палове жніўня 2014 года, у ходзе якога разгарнуліся жорсткія баявыя дзеянні паміж украінскімі ўзброенымі сіламі і падраздзяленнямі МУС з аднаго боку, і ўзброенымі фарміраваннямі ДНР — з другога. Характар ​​баёў вызначаны стратэгічным становішчам Ілавайска, размяшчанага за 25 км на ўсход ад Данецка — пераход Ілавайска пад кантроль украінскіх узброеных сіл дазволіў бы завяршыць блакаванне сепаратыстаў у Данецку.

Ударныя групы ўкраінскіх добраахвотніцкіх і тэрытарыяльных батальёнаў пры падтрымцы армейскай бронетэхнікі і артылерыі ўвайшлі ў Ілавайск 18 жніўня. Яны здолелі ўзяць пад ​​кантроль большую частку горада. Ноччу з 24 на 25 жніўня сітуацыя радыкальна змянілася. З поўдня, у тыл праз расійска-ўкраінскую мяжу ўвайшлі бронекалоны расійскіх войск. Пазіцыі пад Ілавайскам абстралялі з мінамётаў і танкаў. Праз дэзертырства пад ціскам праціўніка дэмаралізаваных украінскіх часцей ужо 28 жніўня падраздзяленні ў Ілавайску апынуліся ў акружэнні.

Ноччу 29 жніўня расійскі прэзідэнт Уладзімір Пуцін звярнуўся да баевікоў з заклікам адкрыць калідор для акружаных украінскіх вайскоўцаў. Сепаратысты пасля заявілі, што гатовыя прапусціць байцоў без зброі і тэхнікі. 30 жніўня а 10:00 украінскія ваенныя арганізаванымі калонамі пачалі рух з горада, аднак калоны расстралялі, нанесшы вялізныя страты ўкраінскім батальёнам. Паводле афіцыйных дадзеных загінула 366 украінскіх вайскоўцаў, сотні байцоў былі паранены і захоплены ў палон, 158 чалавек лічацца зніклымі без вестак.

Паводле ГПУ галоўным вінаватым Ілавайскай трагедыі з’яўляецца ваеннае камандаванне Расіі. Генпракуратура Украіны паведаміла, што матэрыялы расследавання ваенных злачынстваў падчас падзеяў у Ілавайску перададзеныя ў офіс Міжнароднага крымінальнага суда ў Гаазе. Сярод іншых фактараў трагедыі — дэзертырства, разлад арміі падчас кіравання прэзідэнта Віктара Януковіча і асобныя памылкі ўкраінскага ваеннага кіраўніцтва.

Пасля цяжкай паразы пад Ілавайскам украінскія ўлады заключылі Мінскае пагадненне ў рамках кантактнай групы Украіна-Расія-АБСЕ з прыцягненнем прадстаўнікоў сепаратыстаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка
Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны
Катэгорыя:2014 год ва Украіне
Катэгорыя:Канфлікты 2014 года
Катэгорыя:Жнівень 2014 года
Катэгорыя:Верасень 2014 года
Перэльман

**Перэльман** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ізраіль Майсеевіч Перэльман, беларускі хірург
* Рыгор Якаўлевіч Перэльман, расійскі матэматык
* Тэадор Львовіч Перэльман, беларускі фізік
*Эліэзер-Іцхак Перэльман (Эліэзер Бэн-Егуда), яўрэйскі лексікограф, адраджальнік мовы іўрыт
* Якаў Ісідаравіч Перэльман, савецкі папулярызатар навукі.
Крыштаф Шыдлавецкі

**Кшыштаф Шыдлавецкі** (; 1467, Шыдловец — 29 снежня 1532, Кракаў) — дзяржаўны дзеяч Каралеўства Польскага, падскарбі надворны каронны ў 1507—1510, кашталян сандамірскі з 1509, падканцлер каронны з 1511, канцлер вялікі каронны з 1515, староста генеральны кракаўскі з 1515, ваявода кракаўскі у 1515—1527, кашталян кракаўскі з 1527. Староста серадзскі, навакорчынскі, гастынінскі, сахачаўскі і лукаўскі, граф шыдлавецкі.

## Біяграфія 
Сын Станіслава і Ганны (з роду Лебедзь), брат Мікалая.

Кіраваў знешняй палітыкай Польскай дзяржавы ў перыяд кіравання Жыгімонта I Старога. Быў прыхільнікам Габсбургаў і стварэння антытурэцкай лігі. Уступіў у Ордэн Дракона і атрымаў ад імператара Максіміліяна I герб «Адрованж» і тытул графа.

У 1515 годзе сумесна з біскупам Пятром Таміцкім распрацаваў пагадненне з Габсбургамі, што прывяло да сустрэчы трох манархаў у Вене, якая адбылася ў тым жа годзе. Быў палітычным праціўнікам каралевы Боны. Ініцыятар чатырохгадовага перамір’я з Альбрэхтам Гогенцолернам, заключанага 5 красавіка 1521 года.

У 1514 годзе за 10 тысяч флорынаў набыў горад Апатаў, дзе ў касцела Святога Марціна і быў пахаваны. Скульптурнае надмагілле Кшыштафа Шыдлавецкага выканана ў майстэрні Барталамеа Берэчы пры ўдзеле Джавані Чыні і ўпрыгожана знакамітым бронзавым барэльефам.

Сярод іншых дзеячаў свайго часу намаляваны на карціне Яна Матэйкі «Прускі амаж».

## Сям’я 
Жонкай Крыштафа каля 1512 года стала Сафія з Таргавіска (? — 1556). Меў з ёй дачок:
* Сафію (каля 1513—1551), другую жонку вялікага кароннага гетмана Яна Амора Тарноўскага;
* Крысціну, жонку зембіцкага князя Іагана;
* Альжбету (1533—1562), жонку літоўскага канцлера Мікалая Радзівіла Чорнага.

Крыштаф быў апошнім мужчынскім прадстаўніком роду Шыдлавецкіх. Пасля яго смерці асноўныя маёнткі роду, у тым ліку і Шыдловец, праз шлюб дачкі Альжбеты перайшлі ў род Радзівілаў.

## Літаратура 
* Słownik biograficzny historii powszechnej do XVII stulecia / red. Kazimierz Lepszy. — Warszawa: Wiedza Powszechna, 1968. 

## Спасылкі 
* 
* Генеалогія Шыдлавецкіх 

Крыштаф
Катэгорыя:Канцлеры вялікія каронныя
Катэгорыя:Падканцлеры каронныя
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя каронныя
Катэгорыя:Кашталяны сандамірскія
Катэгорыя:Ваяводы кракаўскія
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Старосты кракаўскія
Катэгорыя:Пахаваныя ў Свентакшыскім ваяводстве
Валадушка

**Валаду́шка** (*Buplēurum*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя ці аднагадовыя травяністыя расліны, радзей паўкусты і кусты. Растуць на вільготных лугах, на схілах, прыморскіх абрывах.

## Віды 
Род змяшчае больш за 200 відаў.
Некаторыя віды:
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і ўжыванне 
Лекавае значэнне маюць тры віды валадушкі:
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Валадушка* ў Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін 

Катэгорыя:Парасонавыя
Пахвала Вітаўту

**«Пахвала́ Ві́таўту»** () — помнік беларускай літаратуры пачатку XV стагоддзя, адзін з першых твораў беларускай свецкай панегірычнай прозы.

Напісаная невядомым аўтарам у Смаленску ў канцы 1420-х. Вядомая ў чатырох рэдакцыях: 1-я (1428) змешчана ў кнізе словаў Ісака Сірына, перапісанай у Смаленску; 2-я, летапісная (каля 1430), захавалася ў асобных спісах Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года; 3-я (першая палова XVI стагоддзя) захавалася ў спісах кароткай і пашыранай рэдакцый «Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага»; 4-я (руская, скарочаная, XVI стагоддзе) ёсць у розных гістарычных зборніках, што існавалі ў Расіі ў XVI—XVIII стагоддзях.

«Пахвала Вітаўту» 1428 — прыватны дзелавы запіс-паслямоўе да кнігі, зроблены прыхільнікам Вітаўта; летапісны — асабісты твор панегірычнага жанру; трэцяя — аб'яднаны скарочаны тэкст летапіснай «Пахвалы Вітаўта» з уступнай часткай (расповед пра каранаванне Вітаўта) Смаленскага летапісу.

Усхваляецца «вялікі і мудры» князь Вітаўт, якому служаць, ці з якім сябруюць валадары Еўропы. Праслаўляецца палітыка аб'яднання ўсходнеславянскіх земляў на чале з Вялікім Княствам Літоўскім.

Напісаная на падставе гістарычных фактаў урачыста-ўзнёслым стылем з выкарыстаннем старажытнарускіх літаратурных традыцый, кніжных тыпаў і абаротаў, хоць без рытарычнай шматслоўнасці і інфарматыўна.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Вітаўт
Катэгорыя:XV стагоддзе ў Смаленску
Катэгорыя:Літаратура XV стагоддзя
Катэгорыя:Панегірыкі
Катэгорыя:Беларуская літаратура XV стагоддзя
Тымф

**Тымф, тынф** () — народная назва польскага (літоўскага) сярэбранага злотага, які чаканілі ў 1663—1666 гадах спачатку на быдгашчскім і кракаўскім манетных дварах, а пасля і на львоўскім.

Афіцыйны намінал гэтай манеты быў варты 30 грошам, але вага серабра мела вартасць толькі 10-15 грошаў. Чаканка такой манеты было выклікана фінансавымі цяжкасцямі ў Рэчы Паспалітай з-за Трынаццацігадовай вайны, «шведскага патопу» і казацкіх войнаў (гл. таксама барацінка).

На аверсе манеты змешчаны трохлітаравая манаграма Яна Казіміра «ICR» — *Ioannes Casimirus Rex* (Ян Казімір кароль, лац.), які зласліўцы чыталі як *Initium Calamitatis Regni* (пачатак няшчасця каралеўства).

Надпісам «DAT PRETIVM SERVATA SALVS POTIORQ METALLO EST» («Жаданне выратаваць Айчыну пераўзыходзіць кошт металу») ўлады спрабавалі патлумачыць, чаму чаканілася непаўнавартасная манета.

На рэверсе была выява герба Рэчы Паспалітай і намінал — ХХХ (30 грошай). Вядомыя і тымфы ВКЛ: на рэверсе замест герба Рэчы Паспалітай — Пагоня. Але такая манета сустракаецца надзвычай рэдка.

Чаканіць манету прапанаваў арэндатар каралеўскіх мынц Андрэй Тымф, ад прозвішча якога і пайшла назва манеты.

Было адчаканена каля 9 мільёнаў манет. Шмат манет чаканілася нядбала, з памылкамі ў надпісах. Бляха, з якой чаканіўся тымф, часта была дрэнна развальцаваная, таму якасна адчаканеныя і добра чытальныя манеты сустракаюцца рэдка.

Сярод народу манета не мела папулярнасці і прымалася не як 30 грошаў, але па кошту орта — 18 грошаў. А потым і наогул сустракаецца асобная назва — тымфавы орт.

Стаўшыся, як і барацінка, сімвалам заняпаду Рэчы Паспалітай, манета адзначылася і ў тагачасных прыказках «Добры жарт тымфа варт».

У снежні 1666 года Варшаўскі Сойм забараніў чаканку тымфаў і пастанавіў прыцягнуць да суду арандатара Андрэя Тымфа. Апошні, не даплаціўшы 4 млн злотых, уцёк у Германію (дарэчы, Бараціні здолеў апраўдацца на судзе і атрымаць нават грошы за ўласны ўнёсак у чаканку барацінак).

У 1752—1755 гадах тымф чаканіў Аўгуст III на ліпскім манетным двары.

## Літаратура 
* Валянцін Рабцэвіч. Нумизматика Беларуси. — Мінск: Полымя. 1995 ISBN 5-345-00737-3
* Синчук И.И. К атрибуции тынфов Яна Казимира 1663-1666 гг. // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь (новыя канцэпцыі і падыходы). Мінск, 3-5 лютага 1993 года. Тэзісы дакладаў і паведамленняў. Частка I. Гісторыя Беларусі. Мінск, 1993. С.87-90.
* Синчук И.И.  Тынфы Яна Казимира – атрибуция монет отдельных монетных дворов (по материалам польских собраний) // Труды VI Международного Конгресса славянской археологии. Т.4. Общество, экономика, культура и искусство славян. М., 1998. С.187-194. 
* Синчук И. Тынфы Национального музея Литвы: исследование и каталог // Numizmatika. T.7-8. Metraštis 2006-2007. Vilnius, 2008. P.53-228.
* Sinczuk I. Fałszerstwa tymfów Jana Kazimierza // Fałszerstwa i naśladownictwa monet: XI Ogólnopolska Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. Poznań, 1998. S.113-127. 

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:манеты Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:манеты Вялікага Княства Літоўскага
Дацкія грошы

**«Дацкія грошы»** альбо **данегельд** () — пазямельны падатак у сярэднявечнай Англіі, уведзены ў 991 годзе дзеля выплаты выкупу дацкім вікінгамі. Першапачаткова спагнанне «дацкіх грошай» было надзвычайнай мерай, аднак напачатку XI стагоддзя гэты плацёж набыў характар усеагульнага падатку дзеля фінансавання арганізацыі абароны краіны. Пасля нармандскага заваявання Англіі практыка збору «дацкіх грошай» была захавана і стала рэгулярнай. У другой палове XII стагоддзя спагнанне падатку стала эпізадычнай з’явай, а пасля 1194 года спынілася. «Дацкія грошы» лічацца першым прамым падаткам на Брытанскіх астравах і адным з першых у Еўропе.

## Літаратура 
* Jansson, Sven B. 1980. Runstenar. Stockholm: STF. ISBN 91-7156-015-7

Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Англанармандская манархія
Катэгорыя:Вікінгі
Катэгорыя:Феадалізм
Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання
Вольны каралеўскі горад

**Вольны каралеўскі горад** () — былыя гарады ў каралеўстве Венгрыя, якія не падпарадкоўваліся жупным органам сталіцы, мелі сваё ўласнае самакіраванне і заканадаўчую ўладу, іх жыхары пераважна самі абіралі рыхтара (войта) і органы кіравання. Гэтыя гарады мелі ў Венгрыі т. зв. чацверты статус і ў тагачасным феадальным грамадстве з'яўляліся астравамі дэмакратыі.

## У Славакіі 
Паводле двух дэкрэтаў караля Уладзіслава II 1498 і 1514 гадоў у Славакіі атрымалі статус вольных каралеўскіх гарадоў:
* Карчмарскія
** Бардзеёў
** Браціслава
** Кошыцы — другі горад у шэрагу пасля Буды паводле прывілея Людавіта Вялікага для горада Кошыцы 1347 года
** Прэшаў
** Трнава 

* Персанальныя:
** Левача
** Скаліца
** Трэнчын
** Сабінаў

* Шахцёрскія:
** Банска-Бела
** Банска-Бістрыца
** Банска-Шцьяўніца
** Крэмніца
** Любетава
** Нова-Баня 
** Пуканец
** Зволен

Некаторыя гарады, асабліва ў XVI стагоддзі, маглі атрымліваць прывілеі, падобныя каралеўскім горадам, вызваляліся ад розных падаткаў і мытаў і мелі права валодаць прыгоннымі вёскамі. Гарадскі статус мелі ў Славакіі прыкладна 110 населеных пунктаў. Тым не менш, вольныя каралеўскія гарады былі адзінымі, якім дазвалялася ўзводзіць муры.

У 1608 годзе права надання прывілеяў горадам перайшло ад караля да ўрада Венгерскага каралеўства. Паводле закону 1687 манарх меў права надаць гораду статус вольнага каралеўскага толькі паводле згоды сойма.

У XVI—XVIII стагоддзях гэты статус атрымалі:
** Брэзна (1650)
** Кежмарак (1405, у XV стагоддзі трапіў у падданства Кежмарскага замка, у 1655 атрымаў паўторна)
** Комарна (16 сакавіка 1745)
** Крупіна
** Модра (1607)
** Пезінак (1647)
** Светы Юр (1647)

## Правы і абавязкі гарадоў 
Вольныя каралеўскія гарады атрымлівалі наступныя прывілеі:
* выбар уласнага войта, гарадской рады, кіраўніцтва і святара
* заканадаўчай моцы на тэрыторыі, належачай гораду
* права на вызваленне ад выплаты мыта, robotovania, выплаты трыдзесяціны
* вольная перадача маёнткаў нашчадкам з боку асобных мяшчан

* права гандлю
* памешчыцкае права
* вызначэнне мераў і вагаў для разлікаў
* эканамічныя пытанні

У выпадку судовае цяжбы не было магчымасці абскарджвання ў вышэйстаячых судах, рашэнні выносіліся канчатковыя. Адзінай магчымасцю змены прысуду быў зварот пра памілаванне да караля.

Сярод абавязкаў былі:
* выплата каралю падатку
* у выпадку наведвання каралём — забавы для яго
* навагоднія падарункі
* напачатку існаваў абавязак і пастаўляць салдат у каралеўскае войска

## Гл. таксама 
* Вольны каралеўскі шахцёрскі горад

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Славакіі
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Катэгорыя:Мясцовае самакіраванне
Сабінаў

**Сабінаў** (, , ) — невялікі горад на ўсходзе Славакіі. Знаходзіцца прыкладна за 20 км ад Прэшава і за 55 км ад Кошыцаў.

## Гісторыя 
Першыя пісьмовыя згадкі пра горад датуюцца 1248 годам. Да прыходу нямецкіх пасяленцаў у сярэдзіне XIII стагоддзя Сабінаў быў населены вылучна славакамі. У 1299 годзе Сабінаў атрымаў гарадскія правы і ў 1405 годзе каралём Жыгімонтам Люксембургскім быў абвешчаны вольным каралеўскім горадам. У XV стагоддзі горад далучыўся да Пентапалітаны — альянсу пяці гарадоў на паўночным усходзе Венгерскага каралеўства (Бардзеёў, Левача, Кошыцы, Прэшаў і Сабінаў). XVI—XVII стагоддзі сталі перыядам буйнога сацыяльнага і эканамічнага росквіту, за чым паследвалі гады рэцэсіі. У 1740 годзе піярыстамі тут была заснавана сярэдняя школа. Гісторыя Сабінава вельмі падобная да гісторыі іншых мястэчак гэтага рэгіёна.

## Дэмаграфія 
Паводле перапісу 1910 года колькасць насельніцтва горада налічвала 3 288 чалавек: 1640 славакаў, 1168 венграў, 341 немец і 120 цыганаў.

Паводле перапісу 2001 года колькасць насельніцтва горада налічвала 12 290 чалавек. Нацыянальны склад: 90,62 % — славакі, 6,40 % — цыганы, 0,48 % — чэхі і 0,14 % — русіны. Рэлігійны склад: 70,48 % — рыма-каталікі, 10,53 % — грэка-католікі, 5,14 % — людзі без прыналежнасці да рэлігіі і 4,16 % — лютэране.

## Славутасці 
* Гатычны касцёл Св. Яна Хрысціцеля
* Лютэранская кірха
* Уніяцкая царква
* Праваслаўная царква
* Ратуша

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Славакіі