Знешняя палітыка Беларусі

**Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь** — сукупнасць адносін з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі структурамі. Рэспубліка Беларусь як незалежная дзяржава пачала выпрацоўваць асноўныя прынцыпы сваёй знешняй палітыкі яшчэ падчас знаходжання ў складзе СССР. Глыбокі сацыяльна-эканамічны і грамадска-палітычны крызіс канца 1980-х гадоў суправаджаўся аслабленнем кантролю цэнтра над саюзнымі рэспублікамі. Атрымліваючы ўсё большую самастойнасць у вырашэнні ўнутраных пытанняў, мясцовыя эліты пачыналі дэманстраваць незалежнасць ад Масквы і ў пытаннях знешнепалітычных, пашыраючы свае паўнамоцтвы ў сферы знешнепалітычных зносін. І хоць фармальна ўсё гэта рабілася ў межах СССР, фактычна знешнепалітычная актыўнасць савецкіх рэспублік адбывалася ў абыход цэнтра.

Пасля прэзідэнцкіх выбараў і падзей лета — восені 2020 года ў Беларусі дыпламатычныя місіі краін Еўрапейскага саюза і ЗША прынялі рашэнне не прызнаваць легітымнасць Аляксандра Лукашэнкі. У выніку новыя паслы ўручалі копіі даверачных лістоў толькі кіраўніку Міністэрства замежных спраў Уладзіміру Макею, што паводле дыпламатычных правіл азначае абмежаванасць у іх дзейнасці.

## Членства ў міжнародных арганізацыях 
Паводле сакрэтных перамоваў паміж СССР і ЗША, Беларусь (Беларуская ССР) у 1945 годзе ўвайшла, нараўне з СССР і Украінскай ССР, у лік першапачатковых членаў-заснавальнікаў ААН.

Пасля распаду СССР Беларусь з’яўляецца членам наступных міждзяржаўных утварэнняў:
* Садружнасць незалежных дзяржаў
* Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі
* Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы
* Еўразійскі эканамічны саюз
* Адзіная эканамічная прастора
* Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе
* Міжнародны валютны фонд
* Сусветны банк
* Рух недалучэння
* Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва

## Беларусь і еўрапейскія арганізацыі 
У снежні 1991 незалежная Беларусь была прызнаная Еўрапейскімі Супольнасцямі, і на першых этапах адзначалася ўстойлівае развіццё адносін паміж Беларуссю і ЕС. У 1995 быў падпісаны Дагавор аб партнёрстве і супрацоўніцтве (Partnership and Cooperation Agreement) у палітычнай, эканамічнай і гандлёвай сферах. Беларусь атрымлівала значную дапамогу ў рамках праграмы ТАСІС і па іншых каналах. Развіццю адносін паміж Беларуссю і ЕС перашкодзілі, аднак, некаторыя меры кіраўніцтва Беларусі, якія былі ўспрыняты на Захадзе як уцісканне дэмакратыі. Еўрасаюз адмовіўся прызнаць змены ў Канстытуцыі Беларусі 1994 года, занесеныя ў 1996. У 1997 Савет Міністраў ЕС адмовіўся падоўжыць Дагавор аб партнёрстве і супрацоўніцтве і падтрымаць уступленне Беларусі ў Савет Еўропы; былі прыпыненыя двухбаковыя адносіны на міністэрскім узроўні і замарожаныя праграмы тэхнічнай дапамогі ЕС.

Беларусь страціла статус адмыслова запрошанага члена ў Асамблеі Савета Еўропы. Гэтае рашэнне было выклікана тым, што Парламенцкая асамблея Савета Еўропы прызнала праведзеныя ў Беларусі ў 1997 годзе выбары недэмакратычнымі, а ціск на апазіцыю — незаконным.

У 1998 годзе меў месца інцыдэнт у Драздах, калі дыпламатычныя прадстаўніцтвы былі выселеныя са сваіх рэзідэнцый, што таксама сыграла сваю ролю ў пагаршэнні адносін з Еўропай.

У маі 2005 у Польшчы адбыўся саміт Савета Еўропы, дзе актыўна абмяркоўвалі «беларускае пытанне», аднак беларуская дэлегацыя — адзіная з усіх дзяржаў Еўропы — не была запрошаная.

У сакавіку 2005 Еўрасаюз абвясціў пра намер напроста фінансаваць «фарміраванне грамадзянскай супольнасці» ў Беларусі. 10 сакавіка Еўрапарламент заклікаў «асудзіць існы беларускі рэжым як дыктатуру». У рэзалюцыі Еўрапарламента прапаноўваюць выявіць і замарозіць асабістыя актывы прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі і вышэйшых дзяржаўных службоўцаў, а таксама пашырыць спіс прадстаўнікоў беларускіх улад, якім забаронены ўезд у еўрапейскія краіны. Рашэнне Еўрапарламента прадугледжвае стварэнне тэле- і радыёстанцый для вяшчання на Беларусь, у тым жа годзе пачынае вяшчанне Еўрапейскае радыё для Беларусі.
 
Гэтая рэзалюцыя аналагічная дакументам, прынятым уладамі ЗША у 2004, аднак можа зрабіць Беларусі больш сур’ёзную шкоду, паколькі сярод еўрапейскіх краін знаходзяцца яе буйнейшыя гандлёвыя партнёры.

26 студзеня 2006 на сесіі Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы (ПАСЕ) была прынятая рэзалюцыя, якая асуджае сітуацыю ў Беларусі напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў. Нягледзячы на актыўную падтрымку расійскай дэлегацыі, Беларусь ізноў не атрымала статус адмыслова запрошанай у Савет Еўропы (якога яна была пазбаўлена ў 1997), паколькі не выкананыя чатыры ўмовы СЕ — пашырэнне паўнамоцтваў парламента, увядзенне інстытута ўпаўнаважанага па правах чалавека, перагляд Выбарчага кодэкса і закона аб друку.

ПАСЕ заклікала ўвесці супраць Беларусі рэжым міжнароднай ізаляцыі, які заключаецца ў адмове выдаваць візы высокапастаўленым беларускім дзяржаўным служачым і ў той жа час палегчыць выдачу віз простым грамадзянам. Прапанавана таксама замарозіць усе банкаўскія рахункі і іншыя фінансавыя актывы Аляксандра Лукашэнкі і членаў яго асяроддзя.

З 26 лютага 2006 на тэрыторыі Беларусі перад прэзідэнцкімі выбарамі пачалі працу незалежныя еўрапейскія тэле- і радыёстанцыі, фундаваныя з бюджэту ЕС і, адпаведна, не кантраляваныя мясцовымі ўладамі. Акрамя таго, незалежны расійскі тэлеканал RTVi атрымаў еўрапейскі грант на падрыхтоўку для беларускай аўдыторыі штодзённай 30-хвіліннай палітычнай перадачы. Усе праграмы выходзяць на рускай і беларускай мовах.

Еўрасаюз вылучыў на незалежнае вяшчанне ў Беларусі каля 2 млн долараў. Праграмы, фундаваныя Еўрасаюзам, працягнуць выходзіць у эфір і пасля прэзідэнцкіх выбараў 19 сакавіка.

Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2006 года ЕС увёў абмежавальныя меры супраць шэрагу беларускіх чыноўнікаў, уключаючы забарону на ўезд. Адносіны былі мінімальнымі, а асноўны акцэнт ЕС рабіў на падтрымцы грамадзянскай супольнасці.

У 2008 годзе ЕС прыпыніў дзеянне санкцый для стымулявання дыялогу. У Мінску адкрылася паўнавартаснае Прадстаўніцтва Еўракамісіі. У 2009 годзе Беларусь стала краінай-удзельніцай ініцыятывы ЕС «Усходняе партнёрства», што адкрыла доступ да шматбаковых праграм супрацоўніцтва.

Пасля падзей 19 снежня 2010 года адносіны імкліва пагоршыліся. ЕС вярнуў і пашырыў санкцыі, а Беларусь у адказ адклікала сваіх паслоў з Бруселя і Польшчы ў 2012 годзе. Дыялог быў практычна спынены.

Дзякуючы ролі «мінскай пляцоўкі» ў дыпламатычным урэгуляванні канфлікту ва Украіне, ЕС у 2016 годзе зняў большасць санкцый.

У ліпені 2020 года ўступіла ў сілу пагадненне аб спрашчэнні візавага рэжыму, што знізіла кошт шэнгенскіх віз для беларусаў да 35 еўра.

ЕС не прызнаў вынікі прэзідэнцкіх выбараў і пачаў уводзіць пакеты санкцый. Беларусь у адказ прыпыніла ўдзел ва «Усходнім партнёрстве» і пагадненне аб рэадмісіі.

Абвастрэнне сітуацыі на мяжы з Польшчай, Літвой і Латвіяй прывяло да далейшай ізаляцыі Мінска.

Падтрымка Беларуссю дзеянняў Расіі ва Украіне стала прычынай увядзення беспрэцэдэнтных сектаральных санкцый. Быў забаронены экспарт калійных угнаенняў, драўніны і нафтапрадуктаў. Шэраг беларускіх банкаў (Белаграпрамбанк, Банк Дабрабыт, Альфа-Банк і інш.) былі адключаны ад сістэмы SWIFT.

Па стане на пачатак 2026 года адносіны знаходзяцца ў кропцы замарозкі. Дзейнічае забарона на палёты беларускіх авіякампаній у ЕС і еўрапейскіх у Беларусь. Многія памежныя пераходы зачынены, а дыпламатычная прысутнасць скарочана да ўзроўню павераных у справах. Асноўны фокус ЕС застаецца на падтрымцы апазіцыйных сіл за мяжой.

## Беларусь і ГУУАМ 
22 красавіка 2005 удзельнікі саміту ГУУАМ таксама заявілі аб намеры развіваць дэмакратыю ў Беларусі.

Прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі панаракаў, што ў Беларусі «няма дэмакратыі і свабоды», і падкрэсліў, што беларускі народ «мае права на вольны выбар» і еўрапейскае развіццё.

З цвёрдай заявай выступіў прэзідэнт Літвы Валдас Адамкус: «Прэзідэнт Лукашэнка ўсё хутчэй і хутчэй рухаецца да аўтакратыі, самаізаляванасці як дзяржавы, так і беларускага народа».

## Беларусь і Польшча 
Адносіны паміж Беларуссю і Польшчай у 2005, пасля «аранжавай рэвалюцыі» на Украіне і ўлічваючы тую ролю, якую сыграў прэзідэнт Польшчы Аляксандр Кваснеўскі, пагоршыліся.

У маі 2005 Беларусь абвінаваціла аднаго з польскіх дыпламатаў у «актыўных дзеяннях, накіраваных на дэстабілізацыю беларускага грамадства». У адказ Польшча падрыхтавала спіс беларускіх службоўцаў, якім будзе забаронены ўезд на тэрыторыю Польшчы.

Чыннікам канфлікту стала грамадскае аб’яднанне «Саюз палякаў Беларусі» (СПБ), якое аб’ядноўвае каля 20 тысяч чалавек. У сакавіку 2005 на сходзе СПБ яго ранейшы кіраўнік, лаяльны кіраўніцтву Беларусі, быў зрушаны, пасля чаго Саюз палякаў Беларусі падвергнуўся масіраванаму ціску з боку ўлад, якія абвінавацілі кіраўніцтва Польшчы, якое фінансавала правядзенне з’езду СПБ, і пасольства гэтай краіны ў «падрыўной дзейнасці» супраць Беларусі. Міністэрства юстыцыі Беларусі адмовілася зацвердзіць вынікі з’езду СПБ, які абраў сваёй старшынёй Анжаліку Борыс. Польскі сойм выказаў сваю незадаволенасць дзеяннямі беларускіх улад, што было ўспрынята ў Беларусі як спроба ўмяшання ва ўнутраныя справы. Далейшае развіццё падзей і прывяло да дыпламатычнага канфлікту.

22 ліпеня МЗС Беларусі заявіў, што «дзеянні, прадпрымаемыя …польскім бокам, сведчаць аб свядомым правядзенні Польшчай лініі, накіраванай на згортванне беларуска-польскіх адносін… такая лінія польскага боку сведчыць альбо аб скажоным разуменні ім сваёй ролі новага члена ЕС, альбо аб несамастойнасці яго знешняй палітыкі».

У той жа дзень стала вядома аб зачыненні беларускага прадстаўніцтва польскага навуковага фонду «Дыялог».

У жніўні 2005 года новым старшынёй беларускага Звязу палякаў па патрабаванні беларускага ўрада быў абраны пенсіянер Юзаф Лучнік. Шматлікія актывісты Саюза палякаў падвяргаліся адміністрацыйным арыштам па абвінавачваннях ва ўдзеле ў несанкцыянаваных акцыях пратэсту. Канфліктная сітуацыя з «Саюзам палякаў Беларусі» стала адной з прычын беларуска-польскага дыпламатычнага канфлікту. За некалькі месяцаў бакі выслалі па тры дыпламаты, а Польшча нават адклікала свайго пасла ў Беларусі для кансультацый.

11 снежня 2005 дарадніку польскага прэм’ер-міністра Міхалу Дворчыку, які займаецца пытаннямі сувязяў з суайчыннікамі за мяжой, было адмоўлена ва ўездзе ў Беларусь. Беларускія памежнікі паведамілі Дворчыку, што ён з’яўляецца асобай, непажаданай у Беларусі.

Чарговы шпіёнскі скандал з польскімі дыпламатамі разгарэўся напярэдадні рэгістрацыі кандыдатаў у прэзідэнты Беларусі і ў пачатку агітацыйнай кампаніі.

7 лютага 2006 у штодзённай праграме Беларускага дзяржаўнага тэлебачання «Каментарый дня» нейкі супрацоўнік кіравання контрразведкі КДБ абвінаваціў пасольства Польшчы ў Беларусі ў тым, што тут доўгі час дзейнічае рэзідэнтура польскіх спецслужбаў, якая, выкарыстоўваючы дыпламатычны імунітэт, ажыццяўляе легальную разведку, праводзіць збор інфармацыі аб сітуацыі ў арганізацыях этнічных палякаў, падрыхтоўвае крыніцы ўплыву і праводзіць іншыя дзеянні, накіраваныя на ўмяшанне ва ўнутраныя справы Рэспублікі Беларусь.
 
Тутака ж начальнік цэнтра інфармацыі і грамадскіх сувязяў КДБ Рэспублікі Беларусь Валерый Надтачаеў звязаў актывізацыю «прадстаўнікоў замежных спецслужбаў, працаўнікоў дыппрадстаўніцтваў і супрацоўнікаў розных замежных няўрадавых арганізацый і фондаў» з надыходзячымі прэзідэнцкімі выбарамі.
 
Паводле афіцыйных даных, у Беларусі пражывае каля 450 тыс. этнічных палякаў — гэта другая па колькасці нацыянальная меншасць Беларусі пасля рускіх. Саюз палякаў Беларусі ажыццяўляе культурныя і адукацыйныя праграмы, якія фінансуе Польшча. У яго вядзенні, у прыватнасці, знаходзяцца дзве польскія школы.

Польшча ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны (падрабязней гл. #Беларусь і Літва)

## Беларусь і Расія 
## Беларусь і Украіна 
Па заявах украінскіх і беларускіх палітыкаў, Украіну і Беларусь аб’ядноўвае вельмі шматлікае — гісторыя, культура, роднасныя сувязі. Беларусы і ўкраінцы стагоддзямі жылі разам у міры і згодзе.

Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка падчас прэзідэнцкіх выбараў ва Украіне 2004 года доўгі час ніяк не выяўляў свае адносіны да асноўных кандыдатаў на пост прэзідэнта. Аднак ён адным з першых сярод прэзідэнтаў постсавецкай прасторы, адразу ж пасля абвяшчэння вынікаў галасавання, павіншаваў Віктара Януковіча з перамогай, а пасля «аранжавай рэвалюцыі», якая зацвердзіла перамогу Віктара Юшчанкі, выказаўся з пазіцыі падкрэслена добразычлівага нейтралітэту, пракаментаваўшы вынікі кампаніі наступным чынам: «Я не стаў бы драматызаваць падзеі. Украіна абрала праўкраінскага прэзідэнта… Украіна будзе ісці ў правільным кірунку і захавае свае традыцыйныя рынкі — Беларусь і Расію». Па словах Лукашэнкі, Віктар Юшчанка пакінуў у яго ўражанне «разважнага і разумелага» чалавека па яго ранейшай працы ў Нацыянальным банку і ўрадзе Украіны.

У той жа час падзеі ва Украіне выклікалі самую жывую цікавасць у беларускай апазіцыі, шматлікія прадстаўнікі якой пабывалі ў Кіеве і прынялі ўдзел у «аранжавай рэвалюцыі».

Аднак Віктар Юшчанка практычна адразу пасля сваёй перамогі стаў адкрыта заяўляць аб тым, што «ўкраінскі досвед абароны сваіх правоў можа быць актуальным для кожнай краіны, дзе правы чалавека растаптаныя», маючы на ўвазе Беларусь. У пачатку красавіка Віктар Юшчанка ў Вашынгтоне падпісаў супольную ўкраінска-амерыканскую заяву «Позва новага стагоддзя для ўкраінска-амерыканскага стратэгічнага партнёрства», выказаўшы гатоўнасць прасоўваць свабоду ў краінах з «недэмакратычнымі рэжымамі»: «Мы пацвярджаем сваю прыхільнасць супольнай працы… па падтрымцы прасоўвання свабоды ў такіх краінах, як Беларусь і Куба».

Аляксандр Лукашэнка неадкладна заявіў у адказ: «Падпісанне адпаведнай заявы — фактычна ўмяшанне ва ўнутраныя справы суверэннай дзяржавы». Па яго словах, Беларусь мае намер вырашаць свае праблемы самастойна — акрамя таго, ён нагадаў аб «дзяржаўным доўгу Украіны», які ўтварыўся яшчэ ў 1992 годзе ў выніку невыканання ўкраінскімі кампаніямі камерцыйных абавязанняў і, па розных ацэнках, складае звыш 100 млн долараў.

Існуе таксама праблема дэлімітацыі мяжы паміж дзвюма краінамі працягласцю каля 1000 кіламетраў, якая была праведзеная паводле савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення і пакуль афіцыйна не ўзаконеная. Гэтая праблема мае істотнае значэнне для Украіны, жадаючай уступіць у НАТА. Дагавор аб дэлімітацыі беларуска-украінскай мяжы быў падпісаны яшчэ ў 1997 годзе і ўжо ратыфікаваны ўкраінскім бокам. Беларусь адмаўляецца ратыфікаваць гэты дагавор да ўрэгулявання запазычанасці. У сувязі з рознагалоссямі паміж Украінай і Беларуссю доўгі час не атрымоўвалася правесці перамовы прэзідэнтаў — у прыватнасці, быў адменены візіт Аляксандра Лукашэнкі на Украіну, вызначаны на красавік 2006 года.

Міністэрства замежных спраў Украіны сцвярджае, што неўрэгуляваных *дзяржаўных* абавязкаў Украіны перад Рэспублікай Беларусь не існуе наогул з тых часоў, як у 2001 годзе была праведзеная рэструктурызацыя дзяржаўнага доўгу Украіны перад афіцыйнымі крэдыторамі ў рамках Парыжскага клуба крэдытораў.

Становішча пагаршаецца тым, што, як заяўляў міністр замежных спраў Украіны Барыс Тарасюк, украінскае кіраўніцтва мае намер захоўваць цесныя сувязі з беларускай апазіцыяй.

Што тычыцца Аляксандра Лукашэнкі, то ён неаднаразова сцвярджаў, што ў Беларусі «няма асновы для „оранжевой“ або якой-небудзь іншай рэвалюцыі», а «каляровыя» рэвалюцыі ў краінах СНД з’яўляюцца «бандытызмам пад прычыненнем дэмакратыі».

У адказ на гэта ўкраінская грамадзянская арганізацыя «Пора» заклікала забараніць Лукашэнку ўезд на Украіну і перагледзець украінска-беларускія адносіны, а маладзёжная арганізацыя «Нацыянальны альянс» склала дагавор аб супрацоўніцтве з апазіцыйным беларускім «Маладым Фронтам», і ўжо 26 красавіка 2005 яе прадстаўнікі прынялі ўдзел у апазіцыйнай акцыі ў Мінску, дзе пяцёра з іх былі затрыманыя міліцыяй і прысуджаныя да адміністрацыйнага арышту ад 10 да 15 сутак за парушэнне грамадскага парадку. Спробы ўкраінскага МЗСа дамагчыся іх датэрміновага вызвалення былі безвыніковымі. Інцыдэнт перарос у сур’ёзны дыпламатычны скандал. Беларусь прыстрашыла зачыніць сваё пасольства ў Кіеве ў сувязі з «рэзкім абвастрэннем сітуацыі вакол яго дзейнасці».

7 мая 2005 прэзідэнт Лукашэнка яшчэ раз заклікаў Украіну займацца сваімі ўласнымі эканамічнымі праблемамі і не ўмешвацца ва ўнутраныя справы Беларусі.

1 лістапада 2005 украінскі прэм’ер-міністр Юрый Еханураў, выступаючы падчас візіту ў ЗША ў Фондзе Карнегі (Вашынгтон), назваў Лукашэнку «таленавітым прапагандыстам», які «умее працаваць з народнымі масамі». Пры гэтым прэм’ер дадаў, што зараз ён разумее, «чаму ў 30-я гады нямецкія жанчыны крычалі: „Жадаю дзіця ад фюрара!“»

Аляксандр Лукашэнка ніяк не пракаментаваў выказванні ўкраінскага прэм’ера, аднак МЗС Рэспублікі Беларусь папрасіў украінскі бок растлумачыць, ці было такое выказванне прэм’ер-міністра Украіны і што ён меў на ўвазе. Праз некалькі дзён міністр замежных спраў Украіны Барыс Тарасюк заявіў, што словы ўкраінскага прэм’ер-міністра Юрыя Еханурава аб прэзідэнце Беларусі былі няслушна вытлумачаныя СМІ. У адпаведнасці з афіцыйнай пазіцыяй украінскага МЗС, распаўсюджаныя паведамленні аб параўнанні Лукашэнкі і Гітлера ў выступе Еханурава з’яўляюцца «адвольнай інтэрпрэтацыяй СМІ».

Украіна ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны (падрабязней гл. Знешняя палітыка Беларусі#Беларусь і Літва).

24 лютага 2022 года Беларусь на баку Расіі ўступіла ў актыўную фазу вайны супраць Украіны.

## Беларусь і Літва 
Кіраўніцтва Літвы аказвае прыкметную падтрымку беларускім апазіцыйным сілам. Тут дзейнічае Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт у выгнанні, які перабазаваўся на тэрыторыю Літвы ў ліпені 2004 года і атрымаў афіцыйную рэгістрацыю 15 лютага 2005 года. Ён фінансуецца рознымі амерыканскімі і заходнееўрапейскімі фондамі. Менавіта ў Вільні ўвесну 2005 была арганізавана сустрэча беларускіх апазіцыянераў з дзяржсакратаром ЗША Кандалізай Райс, падчас якой яна заявіла, што рэжым Лукашэнкі — «апошняя дыктатура Еўропы». У Літве праводзяцца курсы для беларускіх апазіцыянераў па аказанні негвалтоўнага супраціву — масавых акцый, пікетаў і мітынгаў. Тутака ж часта праводзяцца розныя семінары і мітынгі. Літва ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны. Кіраўнікі ўрадаў чатырох краін падтрымалі таксама ідэю «падрыхтоўкі незалежнай радыёпраграмы на беларускай мове». Рыжская радыёстанцыя Radio SWH прайшла ў наступную частку конкурсу Еўрапейскай камісіі на права стварэння радыё- і тэлепраграмы для вяшчання на Беларусь. Пераможца конкурсу будзе абвешчаны да 21 снежня 2005 года.

У адказ на гэта Аляксандр Лукашэнка заявіў, што кіроўныя заходнія дзяржавы актыўна выкарыстоўваюць інфармацыйную інфраструктуру і рэсурсы «як прылады аднабаковага прасоўвання сваіх геапалітычных інтарэсаў». «Нельга забываць, што ў апошняе дзесяцігоддзе ўсе канфлікты, развязаныя ў свеце ЗША і іх сатэлітамі, пачыналіся менавіта з інфармацыйных нападаў, з масіраваных прапагандысцкіх кампаній супраць той або іншай краіны, вызначанай для нанясення ваеннага ўдару», — падкрэсліў ён. «Яны спрабуюць з дапамогай СМІ і інтэрнэту маніпуляваць масавай свядомасцю, дыскрэдытаваць непажаданыя краіны, штучна ствараць у іх перадумовы да абвастрэння сацыяльнай напружанасці, у тым ліку з мэтай змены ўлады».

Беларускі бок неаднаразова заяўляў, што выступае супраць такога будаўніцтва, паколькі гэты рэгіён з’яўляецца турыстычным, а ў развіццё яго інфраструктуры ўкладваюцца значныя матэрыяльныя сродкі.

Літоўскі жа бок сцвярджае, што гэта ніяк не закране інтарэсы Беларусі. Так, 15 лістапада 2005 на прэс-канферэнцыі ў пасольстве Літвы віцэ-міністр гаспадаркі гэтай краіны Артурас Дайнюс заявіў: «Размяшчэнне магільніка ядзерных адходаў на мяжы Літвы і Беларусі не зробіць шкоды развіццю турызму». Нават старшыня Грамадскай арганізацыі «Літоўскі рух зялёных» Рымантас Бразуліс у інтэрв’ю БелаПАН заявіў, што не лічыць небяспечным будаўніцтва магільніка для пахавання кароткажывучых мала- і сярэднеактыўных радыеактыўных адходаў.

Па стане на снежань 2005 канчатковае рашэнне па пытанні будаўніцтва магільніка не прынята, ідуць актыўныя кансультацыі бакоў.

## Беларусь і Латвія 
У канцы лістапада 2005 латвійскае выданне «Весткі сёння» паведаміла, што пасол Латвіі ў Беларусі Майра Мора, выступаючы на пасяджэнні камісіі па замежных справах Сойма Латвіі 23 лістапада, заявіла: «…Лукашэнка сядзіць на бомбе з падпаленым запалам: бо ён не даў прыватызаваць прадпрыемствы ні аднаму расійскаму алігарху. Беларусь крала расійскія газ і нафту, Расія наогул перакрыла кран, але чаму цяпер яна гэтага не робіць? Таму што па перыферыі Расіі мінулі ўзрушэнні, а спадар Лукашэнка як пудзіла ў садзе, якое адпуджвае Захад». «Трэба быць гатовымі да доўгага існавання гэтага рэжыму побач з намі». Тым не менш, пасол заклікала латвійскіх дэпутатаў «працягваць любую дапамогу апазіцыі».

У адрас МЗС Латвіі пасольствам Беларусі была накіравана нота з патрабаваннем тлумачэнняў, а ў камісію па замежных справах сойма — ліст з просьбай прадаставіць стэнаграму дыскусіі.

Пасол Латвіі была адкліканая ў Рыгу для кансультацый, а МЗС Беларусі заявіў, што чакае дадатковых тлумачэнняў латвійскага боку пасля вяртання пасла ў Мінск. 29 лістапада па ініцыятыве латвійскага боку ў Мінску адбылася сустрэча пасла Латвіі з прадстаўніком беларускага МЗС, на якой Майра Мора адмаўляла, што падчас пасяджэння камісіі яна выказвала крытыку ў адрас Рэспублікі Беларусь і яе прэзідэнта.

Латвія ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны (падрабязней гл. Знешняя палітыка Беларусі#Беларусь і Літва)

3 жніўня 2006 года Латвія адклікала з Беларусі пасла Майру Мора для кансультацый пасля таго, як 2 жніўня латвійскі МЗС «за дзеянні, несумяшчальныя са статусам дыпламата» абвясціў персонай нон грата першага сакратара пасольства Беларусі ў Рызе Змітра Краяшкіна, загадаўшы яму на працягу сутак пакінуць тэрыторыю краіны.

Дыпламатычны канфлікт пачаўся 25 ліпеня, калі беларуская міліцыя правяла ператрус у кватэры другога сакратара пасольства Латвіі ў Мінску Рэйма Шміца, абвінаваціўшы яго ў гомасексуалізме і распаўсюджванні парнаграфіі. Латвія абвінаваціла Беларусь у парушэнні Венскай канвенцыі 1961 года, якая гарантуе недатыкальнасць дыпламатаў і іх жылля, і запатрабавала тлумачэнняў, пасля чаго 30 ліпеня па беларускім тэлебачанні быў прадэманстраваны відэазапіс палавых зносін паміж двума мужчынамі, нібы зроблены схаванай камерай у кватэры дыпламата. Як заявілі прадстаўнікі ГУУС Мінску, на момант ператрусу праваахоўным органам не было вядома, што гаспадар кватэры валодаў дыпламатычнай недатыкальнасцю.

МЗС Латвіі накіраваў Беларусі ноту пратэсту, у якой патрабуе афіцыйных тлумачэнняў ператрусу ў кватэры дыпламата. Тое, што адбылося, характарызуюць тут як «чарговую правакацыю ў духу савецкага часу супраць латвійскай дзяржавы і яе дыпламатаў».

Адзначаецца, што Рэйма Шміц у пасольстве Латвіі адказваў за кантакты з беларускімі апазіцыянерамі і складаў спісы ўдзельнікаў міжнародных канферэнцый у Рызе.

## Беларусь і ЗША 
Беларусь займае выгодную геапалітычную пазіцыю ва Усходняй Еўропе, таму яна стала знаходзіцца ў полі пільнай увагі кіроўных сусветных палітычных сіл. На кіраўніцтва краіны аказваецца сталы ціск з боку ЗША, Еўрасаюзу і АБСЕ. Галоўная мэта — дамагчыся змены ўнутранай палітыкі Беларусі і зрушэння дыктатара Лукашэнкі.

Першыя спробы ЗША змяніць кіраўніцтва Беларусі адносяцца прыкладна да 2000 года, калі амерыканскім паслом у Беларусі быў прызначаны дасведчаны дыпламат Майкл Козак. Ён паспрабаваў аб’яднаць канфліктуючую паміж сабой беларускую апазіцыю і пераканаў яе высунуць адзінага кандыдата на прэзідэнцкіх выбарах.

Аднак увосень 2001 года у апазіцыйнага кандыдата Уладзіміра Ганчарыка не атрымалася перамагчы Лукашэнку.

У жніўні 2004 года ЗША абвясцілі аб намеры дамагацца адхілення ад улады прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі. Пазіцыю ЗША выказаў сенатар Джон Мак-Кейн: «Мы будзем змагацца за тое, каб Беларусь вызвалілася ад тыраніі. Змена рэжыму прэзідэнта Лукашэнкі ў Беларусі плануецца не ўзброеным шляхам, а з дапамогай міжнароднага ціску».

Услед за гэтай заявай амерыканскае міністэрства фінансаў абвінаваціла беларускі Інфабанк у адмыванні грошай Садама Хусейна. Паводле даных ЗША, банк займаўся легалізацыяй сродкаў, атрыманых урадам Садама Хусейна праз незаконныя гандлёвыя пагадненні, у парушэнне праграмы ААН «Нафта ў абмен на харч». Банк і яго даччыныя фірмы, у прыватнасці «Белметалэнерга», таксама выкарыстоўваліся для закупу ўзбраенняў і фінансавання падрыхтоўкі ўзброеных сіл Ірака.

6 кастрычніка 2004 Палата прадстаўнікоў Кангрэса ЗША аднагалосна прагаласавала за ўвядзенне эканамічных санкцый супраць Беларусі і яе прэзідэнта асабіста.

Прыняты Кангрэсам «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі» змяшчае доўгі спіс патрабаванняў Аляксандру Лукашэнку:
* вызваліць асоб, якія змяшчаюцца ў зняволенні, змешчаных у турмы за палітычныя або рэлігійныя перакананні;
* адклікаць палітычна матываваныя абвінавачванні супраць апазіцыянераў і незалежных журналістаў;
* падаць вычарпальнае тлумачэнне знікненняў дзеячаў апазіцыі і журналістаў;
* спыніць рэпрэсіі супраць незалежных СМІ, незалежных прафсаюзаў, няўрадавых і рэлігійных арганізацый, апазіцыі;
* правесці ў Беларусі вольныя і сумленныя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў адпаведнасці са стандартамі АБСЕ.

Пакуль гэтыя патрабаванні не будуць выкананыя, адміністрацыі ЗША забаронена падаваць Беларусі якія-небудзь пазыкі, крэдытныя гарантыі, страхавыя выплаты, фінансаванне і любое іншае фінансавае садзейнічанне, а прадстаўнікам ЗША ў МВФ, Сусветным банку і іншых міжнародных арганізацыях загадваецца галасаваць супраць любога садзейнічання Беларусі.

Кангрэсмены прапаноўваюць падключыць да санкцый супраць Беларусі і іншыя дзяржавы, першым чынам еўрапейскія.

«Акт аб дэмакратыі» патрабуе ад прэзідэнта ЗША не пазней чым праз 90 дзён пасля ўступлення законапраекта ў сілу накіраваць у Кангрэс адмысловы даклад аб пастаўках узбраенняў і баявых тэхналогій з Беларусі ў краіны, якія падтрымліваюць міжнародны тэрарызм.

У дакладзе таксама павінны быць паказаны памеры асабістага багацця і дадзена ацэнка ўласнасці, якой валодаюць прэзідэнт Лукашэнка і іншыя беларускія кіраўнікі.

21 кастрычніка Джордж Буш падпісаў «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі». Такім чынам, эканамічныя санкцыі супраць Беларусі афіцыйна ўступілі ў сілу. Падпісанне закона пацвярджае, што ЗША маюць намер сур’ёзна дамагацца адхілення Аляксандра Лукашэнкі ад улады.

МЗС Беларусі заявіў, што амерыканскі акт парушае Дэкларацыю ААН аб недапушчэнні інтэрвенцыі і ўмяшання ва ўнутраныя справы дзяржаў. Прадстаўнікі ўрада Беларусі заявілі, што санкцыі іх не палохаюць, паколькі на ЗША прыходзіцца толькі каля 3 % аб’ёму экспарту Беларусі.

Назіральнікі адзначаюць, што палітычныя меры, прадпрымаемыя ЗША ў дачыненні да кіраўніцтва Беларусі, аналагічныя іх дзеянням у дачыненні да ранейшых кіраўнікоў Югаславіі, Афганістана, Ірака. Адзначаецца таксама, што гэтыя меры маглі быць пралабіяваныя амерыканскім ВПК і ўладамі Польшчы, якая разлічвае ў сувязі з гэтым на больш істотную дапамогу ЗША і, у прыватнасці, перабазаванне на яе тэрыторыю часткі амерыканскіх войскаў з Германіі.

13 снежня 2006 прадстаўнік ЗША Уільям Брэнсык падняў пытанне аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі падчас закрытага пасяджэння ў РБ ААН. У той жа дзень сенат ЗША падтрымаў законапраект, у якім заклікаў прэзідэнта ЗША ўвесці дадатковыя санкцыі супраць Беларусі.

19 снежня 2006 пасол ЗША ў Мінску Керэн Сцюарт зрабіла заяву аб тым, што ЗША не прызнаюць вынікаў рэферэндуму аб стварэнні адзінай дзяржавы Расіі і Беларусі. Гэтая заява была зроблена ў адказ на словы дзяржсакратара Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі Паўла Барадзіна, які выказаўся за правядзенне рэферэндуму па аб’яднанні дзвюх краін і дадаў, што 2007 год будзе «вырашальным у справе будаўніцтва адзінай дзяржавы».

Па словах амерыканскага пасла, прапанаваны рэферэндум быў бы недэмакратычным: «З улікам цяперашняй сітуацыі ў Беларусі ні адзін рэферэндум не можа быць праведзены так, каб пераканаць нас у тым, што ён з’яўляецца свабодным выражэннем волі беларускага народа».

12 студзеня 2007 года Джордж Буш падпісаў закон, які падаўжае яшчэ на два гады санкцыі ў дачыненні да Беларусі паводле «Акту аб дэмакратыі ў Беларусі» 2004 года. Закон, у прыватнасці, санкцыянуе вылучэнне матэрыяльных сродкаў апазіцыйным беларускім палітыкам і незалежным СМІ. У 2007 годзе на гэтыя мэты з бюджэту ЗША будзе вылучана $27,5 млн.

## Гл. таксама 
* Амерыканска-беларускія адносіны
* Адносіны Беларусі з краінамі Афрыкі
* Шматвектарная палітыка (Беларусь)