open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валынскае ўмацаванне

**Валынскае ўмацаванне**, **Шпітальны** ці **Паўднёвы востраў** — умацаванне бастыённай часткі Брэсцкай крэпасці. Знаходзіцца на паўднёва-ўсходняй частцы фартыфікацый, пабудаваных на берагах рэк Мухавец і Заходні Буг. Раней на яго месцы размяшчаўся Валынскі фарштат, які быў часткай сярэднявечнага горада.

## Гісторыя 
Валынскае ўмацаванне ўзводзілася на месцы старадаўняга дзядзінца і ўяўляла сабой земляны вал, на якім размясціліся чатыры каменныя бастыёны з дзвюма курцінамі (прасторай паміж бастыёнамі), накрытыя равелінамі, з якіх вёўся крыжаваны абстрэл тых, хто нападаў. Хоць замак і быў разабраны, затое пры пабудове фартыфікацый засталіся даволі моцна перабудаваныя карпусы мужчынскага і жаночага манастыроў бернардынцаў. Уезд на тэрыторыю Валынскага ўмацавання быў магчымы толькі з двух бакоў: праз Мікалаеўскую браму ў вале ці праз Холмскую браму з боку Цытадэлі.

У 1921 годзе ў выніку заключэння Рыжскага дагавора тэрыторыя, на якой размяшчалася Брэсцкая крэпасць, стала часткай Польшчы. У 1939 годзе, пасля пачатку другой сусветнай ваны, у валынскім умацаванні знішчаецца вялікая частка казармаў, акрамя іх, многія іншыя фартыфікацыі Цытадэлі падвяргаюцца разбурэнням.

## Спасылкі 
* Брестская крепость, Волынское укрепление. Прогулка с дилетантом
Фёдараўскі сельсавет

**Фё́дараўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чачэрскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Фёдараўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Чачэрскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Навілаўскага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэрскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе
Заходняя дывізія

**Заходняя дывізія** — планаваная вайсковая адзінка ў складзе Добраахвотніцкай арміі.

## Гісторыя 
[thumb|245x245px|[Сцяпан Некрашэвіч]]Фарміраванне пачалося па ініцыятыве Аляксандра Бахановіча, які называў сябе старшынёй Часовага краёвага ўраду Беларусі і звярнуўся з такой прапановай да Дзянікіна. Як вынікае з мемарандума віцэ-старшыні Беларускага нацыянальнага цэнтра Сцяпана Некрашэвіча ад 13 студзеня 1919 года да камандуючага саюзнымі войскамі генерала Бертло, планавалася стварыць Заходняю армію Расійскай дзяржавы (як былі створаны Паўночна-заходняя армія і Узброеныя сілы на Поўдні Расіі) і накіраваць яе на вызваленне у Беларусі, акупаванай палякамі і бальшавікамі. Некрашэвіч бачыў гэтую армію беларускай, Дзянікін блага ставіўся да Некрашэвіча, як да прадстаўнікоў усіх нацыянальных рухаў былой Расійскай імперыі, якіх лічыў сепаратыстамі. Як і Аляксандр Бахановіч, Дзянікін бачыў гэтую армію інтэрнацыянальнай.

Фарміраванне планавалася ў ваколіцах Адэсы. Камандуючым арміяй і адказным за яе фарміраванне ў пачатку 1919 года Дзянікін прызначыў генерала  (але ў студзені 1919 года Гальфтэр падаў у адстаўку). Праз брак сродкаў было вырашана фарміраваць не асобную армію, а дывізію з беларусаў, палякаў, рускіх і літоўцаў у складзе Добраахвотніцкай арміі. Дывізія так і не была сфарміравана, рассеялася падчас эвакуацыі саюзнікаў з Адэсы і яе заняцця бальшавікамі ў красавіку 1919 года.

Напэўна, такі ход падзей не задавальняў С. Некрашэвіча, бо ў лютым 1919 года ён зноў звярнуўся да Бертло ў справе стварэння беларускіх узброеных фарміраванняў і атрымаў дазвол на фарміраванне беларускай дывізіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе
Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі
Катэгорыя:1918 год ва Украіне
Ітапуа

**Ітапуа** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Парагвая, тэрыторыя — 16 525 км². Насельніцтва — 453 692 чал. (8,9 % усяго насельніцтва краіны) (2002). Адміністрацыйны цэнтр — горад Энкарнасьён.

## Геаграфія 
Мяжуе з дэпартаментамі: Альта-Парана (на поўначы), Каасапа (на паўночным захадзе), Місьёнес (на паўднёвым захадзе) і з Аргенцінай (на ўсходзе і паўднёвым усходзе). Клімат — субтрапічны, вільготны. Сярэднегадавая тэмпература складае 15 ° C, дасягае максімуму 40 ° C і мінімуму −3 ° C. Узровень ападкаў — 1700 мм у год.

Катэгорыя:Дэпартаменты Парагвая
Каагуасу (дэпартамент)

**Каагуасу** () — дэпартамент у цэнтральнай частцы Парагвая, тэрыторыя — 11 474 км². Насельніцтва — 435 357 чал (2002), адміністрацыйны цэнтр — горад Каранель-Аўеда.

## Геаграфія 
Клімат — мяккі і дажджлівы, Каагуасу — адзін з найбольш прыдатных у Парагваі раёнаў для сельскай гаспадаркі. З поўначы на поўдзень дэпартамент перасякае Кардыльера-дэ-Каагуасу. Яна ўтворана невысокімі ўзгоркамі, вышынёй не больш за 200 м, на ўсходзе дасягае 250 м.

Катэгорыя:Дэпартаменты Парагвая
Каасапа (дэпартамент)

**Каасапа** () — дэпартамент у Парагваі, займае тэрыторыю 9 496 км². Насельніцтва — 139 517 чал. (2002), адміністрацыйны цэнтр — горад Каасапа. Большая частка дэпартамента прадстаўлена пагорыстай мясцовасцю, пакрытай лясамі. Тут размешчаны нацыянальны парк Каагуасу (16 га) і запаведнік Галандрына (24 га).

Катэгорыя:Дэпартаменты Парагвая
Марыа Абда Бенітэс

**Марыа Абда Бенітэс** (; нар. , ), таксама **Марыта Бенітэс** — парагвайскі бізнесмен і правы нацыянал-кансерватыўны палітык. Адзін з лідараў партыі Каларада, старшыня Сената Парагвая ў 2015—2016 гадах. Атрымаў перамогу на выбарах 2018 года, з 15 жніўня 2018 года — Прэзідэнт Рэспублікі Парагвай.

Катэгорыя:Прэзідэнты Парагвая
Турцэвіч

**Турцэвіч** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Арсен Восіпавіч Турцэвіч — беларускі археограф
* Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч — Герой Савецкага Саюза
Стэфан Васілевіч Турчак

**Стэфан Васілевіч Турчак** (; ) — украінскі дырыжор, педагог. Герой Сацыялістычнай Працы (1988). Народны артыст СССР (1977). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украінскай ССР імя Т. Р. Шаўчэнкі (1980) і Дзяржаўнай прэміі Грузінскай ССР імя З. Паліяшвілі (1973).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 лютага 1938 года ў вёсцы Мацкавічы блізу Пшэмыслі (цяпер — у гміне Журавіца Падкарпацкага ваяводства Польшчы). Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Дублянах. У 1955 годзе скончыў Львоўскае музычна-педагагічнае вучылішча імя Ф. М. Калесы.

Пасля заканчэння вучылішча працаваў настаўнікам музыкі і спеваў у Сакальскім педагагічным вучылішчы. У 1957 годзе паступіў ў Львоўскую кансерваторыю імя М. В. Лысенкі) у клас дырыжыравання Н. Ф. Калесы, якую скончыў у 1962 годзе.

Падчас вучобы, у 1960—1962 гадах — дырыжор Львоўскага опернага тэатра.

У 1962 годзе пераехаў у Кіеў.

У 1963—1967 і 1973—1977 гадах — галоўны дырыжор Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра Украінскай ССР.

## Літаратура 
*
Еўдакія Дзмітрыеўна Турчанінава

**Еўдакія Дзмітрыеўна Турчанінава** (у замужжы — Крахт; 2 (14) сакавіка 1870,  — , ) — расійская і савецкая актрыса, майстар мастацкага слова (чытальнік), педагог. Народная артыстка СССР (1943). Лаўрэат двух Сталінскіх прэмій l ступені (1943, 1948). Кавалер двух ордэнаў Леніна (1945, 1949).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Маскве. Вучылася ў драматычнай школе П. М. Няведкіна. У 1891 годзе скончыла драматычныя курсы пры Маскоўскім тэатральным вучылішчы (цяпер Вышэйшая тэатральнае вучылішча імя М. С. Шчэпкіна), дзе вучылася пад кіраўніцтвам А. П. Ленскага, і была прынята ў трупу Малога тэатра.

Свой шлях на сцэне пачынала як камедыйная актрыса і травесці, пры гэтым гуляла і характэрныя ролі, і ролі старых. Першай яе роляй стала Ульяна ў спектаклі па п’есе «Ваявода» А. М. Астроўскага, сыграла ў 1891 годзе. Вылучылася ў ролі Тані ў спектаклі «Плады асветы» Л. М. Талстога, сыграным у тым жа годзе. Чароўнасць актрысы, яе эмацыянальнасць і непасрэднасць гульні забяспечылі ёй поспех.

Асабліва ўдаваліся ролі, якія патрабуюць ўмення выканання народных песень і танцаў, яна валодала добрым голасам і вучылася спевам ў опернай спявачкі Э. К. Паўлоўскай (пасля заслужанай артысткі РСФСР).

Поспех актрысы ва ўзроставых ролях быў настолькі значным, што амплуа старой замацавалася за ёй яшчэ з часоў выпуску з вучылішча. Значнае месца ў рэпертуары займалі п’есы А. М. Астроўскага, у многіх з якіх яна па чарзе гуляла амаль усе жаночыя ролі («Працоўны хлеб», «Навальніца», «Свае людзі — згода будзе», «Праўда — добра, а шчасце лепш», «Ваявода»). Увесь рэпертуарны спіс уключае 373 ролі.

## Літаратура 
*
Людміла Іванаўна Турышчава

**Людміла Іванаўна Турышчава** (нар. , Грозны) — савецкая гімнастка. Чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету і Еўропы. Заслужаны майстар спорту СССР (1970). Прэзідэнт Федэрацыі гімнастыкі Украіны (1991—2000).

Свой першы залаты алімпійскі ўзнагароду Людміла выйграла ў 16-гадовым узросце, гэта адбылося на Алімпійскіх гульнях у Мехіка 1968 года. У складзе зборнай СССР разам з Зінаідай Варонінай, Наталляй Кучынскай, Ларысай Петрык, Вольгай Карасёвай і Любоўю Бурдой, Турышчава дамаглася перамогі ў камандным першынстве. Упершыню абсалютнай чэмпіёнкай свету Людміла стала ў 1970 годзе ў Любляне, ў 1971 годзе дадаўся тытул абсалютнай чэмпіёнкі Еўропы. Неўзабаве спартсменка пераязджае з Грознага ў Растоў-на-Доне, паступае ў Растоўскі педагагічны інстытут, працягваючы выступаць на самым высокім узроўні.

На XX Алімпійскія гульні ў Мюнхене спартсменка прыехала лідарам савецкай зборнай і заваявала дзве залатыя ўзнагароды ў камандным і асабістым мнагабор’і. У 1973 годзе зноў стала абсалютнай чэмпіёнкай Еўропы, год праз — абсалютнай чэмпіёнкай свету.

У 1974 годзе скончыла Растоўскі педінстытут.

На сваёй трэцяй Алімпіядзе ў Манрэалі Турышчава, капітан савецкай гімнастычнай зборнай, заваявала золата ў камандным першынстве, дзве сярэбраныя ўзнагароды за выкананне вольных практыкаванняў і апорнага скачка і бронзавую ўзнагароду ў асабістым мнагабор’і. Адразу пасля завяршэння Алімпійскіх гульняў яна сышла з вялікага спорту, перакваліфікавалася ў трэнера. У агульнай складанасці за сваю спартыўную кар’еру Людміла Турышчава атрымлівала ўзнагароды розных турніраў і спаборніцтваў 137 разоў.

З 1977 года замужам за выбітным украінскім лёгкаатлетам Валерыем Барзовым. Пасля вяселля пераехала ў Кіеў. Дачка Таццяна (нар. 1978) — мадэльер, жыве з мужам у канадскім горадзе Таронта.

## Літаратура 
*
Рудня-Гулеўскі сельсавет

**Ру́дня-Гу́леўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Рудня-Гулева.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Рудня-Шлягінскага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе
Гродзенская капэла Тызенгаўза

**Гродзенская капэла Тызенгаўза** — прыдворны аркестр раннекласічнага складу падскарбія надворнага літоўскага А.Тызенгаўза ў 1765—1780 гадах, які суправаджаў паказы Гродзенскага тэатра Тызенгаўза, касцельныя службы, іграла на балях, розных урачыстасцях і інш.

## Гісторыя 
Належала да найбольшых і найлепшых па прафесійным узроўні калектываў падобнага роду ў ВКЛ, славілася і за яго межамі, у т.л. у Мангейме (Германія). У 1780 годзе была ангажыравана ў Нацыянальны тэатр у Варшаве.

У капэле былі замежныя і мясцовыя музыканты, у т.л. прыгонныя, якія атрымлівалі адукацыю ў Гродзенскай музычна-тэатральнай школе Тызенгаўза або пры дварах у Нясвіжы, Слоніме. У час росквіту қапэлы ў 1777—1779 гадах у ёй было 30 капэлістаў і 7 «хлопцаў з капэлы».

З адстаўкай Тызенгаўза капэла распалася.

## Рэпертуар 
Рэпертуар капэлы ўключаў араторыі, месы, музычна-сцэнічныя творы, сімфоніі, бытавую музыку (танцы, дывертысменты, серэнады).

Удзельнічала ў выкананні оперы А.Грэтры «Магніфік» («Велікапышны»), камедыі П.Бамаршэ «Севільскі цырульнік», «Сялянскага балета» і «Балета пекараў».

Выконвала сімфоніі І.Гайдна, а таксама музыку, створаную ў прыдворным асяроддзі Тызенгаўза.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Гродна
Катэгорыя:Гісторыя тэатра Беларусі
Крэпасць Бойен

**Крэпасць Бойен** () — абаронны комплекс размешчаны на захад ад гораду Гіжыцка, на вузкім пярэсмыку паміж азёрамі Негоцін і Кісайна. Пабудаваная ў 1844-1856 гадах крэпасць была галоўным звяном у ланцугу ўмацаванняў, якія абаранялі прускую дзяржаву з усходу. Сёння крэпасць з'яўляецца адным з найбольш выдатна захаваных прыкладаў прускай школы фартыфікацый.

## Гісторыя 
Ідэя будаўніцтва крэпасці належыць прускім генералам Карлу фон Грольману і Герману фон Бойену. У 1841 годзе кароль Фрыдрых Вільгельм IV выдаў дэкрэт аб будаўніцтве крэпасці ў рэгіёне горада Гіжыцка. Першыя земляныя работы пачаліся ў 1843 годзе. Краевугольны камень быў закладзены 4 верасня 1844 года.

Распрацоўка архітэктурнага праекту комплексу, якую пачаў генерал Эрнст Людвіг фон Астэр, была закончаная толькі ў 1846 годзе. У гэтым жа годзе кароль Фрыдрых назваў крэпасць «Крэпасць Бойен» (Feste Boyen).

Будаўніцтва паасобных аб’ектаў крэпасці закончылася ў 1853 годзе. Пабудаваныя былі казармы, збожжасховішчы, склады зброі, унутраныя камунікацыйныя шляхі і падземныя збудаванні.

Годам завяршэння будаўніцтва крэпасці лічыцца 1855 год.

Комплекс пастаянна мадэрнізаваўся разам з развіццём ваеннай тэхнікі. Калі ў 1868 годзе ў Гіжыцку была пракладзеная чыгунка, доступ да яе атрымала таксама крэпасць.

Падчас першай сусветнай вайны крэпасць добра прадэманстравала сваё стратэгічнае значэнне. 26 жніўня 1914 года каля яе адбылося жорсткае сутыкненне, аднак немцы не здалі крэпасць расійкім войскам.

У 1945 годзе, калі войскі 3-га Беларускага фронту акружылі Гіжыцк і прымусілі здацца IV армію генерала Фрыдрыха Хосбаха, крэпасць была ўзята Чырвонай арміі без аніводнага стрэлу.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны да 1957 года крэпасць займала польская армія. Пазней аб’ектам пачалі кіраваць грамадзянскія ўлады. Будынкі крэпасці спрабавалі адаптаваць пад прамысловую дзейнасць. Напрыклад, на яе тэрыторыі дзейнічалі шматлікія аб’екты сельскай і харчовай прамысловасці, у тым ліку птушкафабрыка, склады збожжа і г.д.

У 1994 годзе гарадскія ўлады перадалі крэпасць у кіраванне Таварыства аматараў крэпаьці Бойен. Арганізацыя прыбрала тэрыторыю крэпасці, наладзіла маніторынг і праводзіць паступовую мадэрнізацыю гістарычная комплексу.

Сёння крэпасць адкрытая для турыстаў. Тут знаходзіцца Музей крэпасці Бойен.

## Апісанне 
Тэрыторыя крэпасці складае каля 100 гектараў і мае форму шасціканцовай зоркі з шасцю абарончымі фортамі.

Крэпасць акружаная каменна-цагляным мурам даўжынёй у 2303 метры. Вакол муру знаходзіўся сухі роў.

У кутах агароджы пабудаваныя сховішчы для жаўнераў. У склад комплексу, апрача шматлікіх будынкаў, уваходзілі таксама розныя земляныя аб'екты: валы, схілы, пандусы і вучэбныя плошчы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музеі Вармінска-Мазурскага ваяводства
Катэгорыя:Крэпасці Польшчы
Катэгорыя:Гіжыцка
Абрам Хаімавіч Турэцкі

**Абрам Хаімавіч Турэцкі** (,  — , ) — беларускі матэматык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Скончыў у 1929 годзе фізіка-матэматычнае аддзяленне педагагічнага факультэта БДУ, у 1935 годзе — аспірантуру пры АН СССР пад кіраўніцтвам акадэміка С. Н. Бернштэйна. Загадваў кафедрамі матэматыкі ў Віцебскім (у 1935—1941) і Ульянаўскім (1941—1944) педагагічных інстытутах. З 1944 года працаваў у БДУ. У 1958 годзе ён абараніў доктарскую дысертацыю, у 1961 узначаліў кафедру вышэйшай матэматыкі і матэматычнай фізікі, з 1968 па 1973 загадваў кафедрай тэорыі функцый і функцыянальнага аналізу. Прафесар (1963).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Абрам Аркадзевіч Турэўскі

**Абрам Аркадзевіч Турэўскі** (, Прылукы, Чарнігаўская вобласць — ) — беларускі вучоны ў галіне гісталогіі і эмбрыялогіі. Доктар біялагічных навук (1964), прафесар (1966).

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскую акадэмію ветэрынарнай медыцыны ў 1952 годзе. З 1967 года ў Гродзенскім медыцынскім універсітэце, у 1967—1998 гадах — загадчык кафедры. Навуковыя працы па гарманальнай рэгуляцыі сакрэцыі жоўці, ролі жоўцевых кіслот у рэгуляванні структурнага і гістахімічнага гамеастазу органаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістолагі Беларусі
Катэгорыя:Эмбрыёлагі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарнігаўскай вобласці
Франсуа Дамінік Тусэн-Луверцюр

**Франсуа-Дамінік Тусэн-Луверцюр** (фр. François-Dominique Toussaint-Louverture; , маёнтак Брэда, недалёка ад Кап-Аіцьена, Гаіці — , замак Фор-дэ-Жу, Францыя) — лідар Гаіцянскай рэвалюцыі, у выніку якой Гаіці стала першай незалежнай дзяржавай Лацінскай Амерыкі.

## Біяграфія 
З сям’і раба. У 1791 годзе далучыўся да паўстання неграў-рабоў у г. Сан-Дамінга (французская частка вострава Гаіці), неўзабаве ўзніачаліў армію паўстанцаў. У 1793 годзе, з пачаткам вайны Францыі (валодала часткай вострава Гаіці) з Вялікабрытаніяй і Іспаніяй, перайшоў на бок Іспаніі. Пасля скасавання французскім урадам рабства ў 1794 годзе выступіў і супраць іспанцаў, нанёс ім шэраг паражэнняў, што прымусіла Іспанію адмовіцца ад сваёй часткі Гаіці на карысць Францыі. Французскі ўрад прызначыў Тусэн-Луверцюра генералам (1795) і галоўнакамандуючым узброеннымі сіламі Сан-Дамінга (1797). У 1798 годзе Тусэн-Луверцюр выгнаў з Гаіці англічан, да 1800 года ўсталяваў сваю ўладу над усім востравам Гаіці. У ліпені 1801 года абвешчаны правіцелем (консулам) Гаіці пры фармальным прызнанні французамі суверэнітэту.

## Літаратура 
*
Гродзенскі палац Тызенгаўза

**Гродзенскі палац Тызенгаўза** — палац А.Тызенгаўза, пабудаваны ў 1760—1770-я гады ў Гродне (архітэктары І. Г. Мёзер, Дж. Сака, мастакі П.Гежыдовіч, А.Грушэцкі). З пачатку 19 стагоддзя быў рэзідэнцыяй губернатара. Разбураны ў 1915 годзе. На паўночны ўсход ад палаца прафесарам Ж. Э. Жыліберам быў створаны Гродзенскі батанічны сад.

## Будынак 
Палац быў кампазіцыйным цэнтрам Гарадніцы, галоўным фасадам выходзіў на плошчу і ўтвараў трапецападобны курданёр.

Аднапавярховы П-падобны ў плане мураваны будынак быў накрыты высокім вальмавым дахам з невялікамі мансардамі ў цэнтры бакавых крылаў і завяршаўся авальным у плане бельведэрам з купалам і скульптурнай выявай Цэрэры над галоўным уваходам.

Аздабленне фасадаў мела элементы стылю ракако, у каларыстычным вырашэнні — спалучэнне зялёнага колеру сцен, белых ляпных дэталей, чырвонай дахоўкі. Парадныя залы былі аздоблены плафонамі з размалёўкай і мармуровымі разнымі камінамі з карскага мармуру.

У ансамбль уваходзіў будынак Гродзенскага тэатра Тызенгаўза.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Гродна
Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне
Катэгорыя:1770-я ў Беларусі
Туфабрэкчыя

**Туфабрэкчыя**, *брэкчыя туфавая* — вулканагенна-асадкавая горная парода, утвораная цэментацыяй і ўшчыльненнем буйнаабломкавага рыхлага вулканагеннага матэрыялу. Складзена пераважна з вуглаватых абломкаў лавы, шлаку, вулканічных бомбаў, сцэментаваных дробназярністым туфавым цэментам. Выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Уладзімір Аляксандравіч Шаталаў

**Уладзімір Аляксандравіч Шаталаў** (; , , Казахстан — ) — савецкі касманаўт, генерал-лейтэнант авіяцыі. Двойчы Герой Савецкага Саюза (1969 — двойчы). Заслужаны майстар спорту СССР (1969), кандыдат тэхнічных навук (1972).

## Біяграфія 
Скончыў спецыяльную школу ВПС у 1945 годзе, Качынскае вышэйшае ваенна-авіяцыйнае вучылішча ў 1949 годзе, Ваенна-паветраную акадэмію ў 1956 годзе. У 1963-91 гадах у Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына (з 1987 года — начальнік). 14-17 студзеня 1969 года здзейсніў палёт на касмічным караблі (КК) «Саюз-4» (стыкоўка з КК «Саюз-5»), 13-18 кастрычніка 1969 года з А. С. Елісеевым — палёт на КК «Саюз-8», 23-25 красавіка 1971 года з Елісеевым і М. М. Рукавішнікавым— палёт на КК «Саюз-10» (стыкоўка з арбітальнай станцыяй «Салют»), ва ўсіх палётах як камандзір. У космасе правёў 9,9 сутак. Дзяржаўная прэмія СССР (1981). Залаты медаль імя К. Э. Цыялкоўскага АН СССР і медаль Гагарына (ФАІ). Яго імем названы кратар на адваротным баку Месяца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы на марках
Адольф Фаміч Стэльмах

**Адольф Фаміч Стэльмах** () — беларускі і ўкраінскі вучоны, доктар біялагічных навук, прафесар, акадэмік Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны і Нью-Ёркскай акадэміі навук, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны. Брат Вячаслава і Георгiя Стэльмаха.

## Біяграфія 
Скончыў біялагічным факультэце БДУ (1962). Там жа стаў кандыдатам навук і працаваў выкладчыкам на кафедры генетыкі.

У 1968 годзе па ініцыятыве ЦК КПСС і Усесаюзнай акадэміі сельскагаспадарчых навук імя Леніна быў пераведзены ў Адэсу на пасаду загадчыка аддзела генетыкі ва Усесаюзны селекцыйна-генетычны інстытут, з галоўнай мэтай адолення спадчыны «лысенкаўшчыны» і пераводу работы інстытута на рэйкі класічнай генетыкі.

З’яўецца членам праўлення Нацыянальна-культурнага аб’яднання грамадзян «Беларусь» у Адэсе, удзельнічае ў самадзейным ансамблі «Беларускі матыў» як сцэнарыст і канферанс’е. Выдаў у Адэсе кніжку сваіх вершаў на беларускай мове «Каб любіць Беларусь».

## Навуковая дзейнасць 
На працягу 20 гадоў быў міжнародным куратарам навуковага супрацоўніцтва краін СЭУ у галіне тэарэтычных асноў селекцыі сельскагаспадарчых раслін і членам Саюзнага каардынацыйнага савета гэтага ж напрамку. Ва Украіне ўзначальваў 20 гадоў падобны Каардынацыйны савет. Працуе галоўным навуковым супрацоўнікам аддзела генетыкі гэтага ж Селекцыйна-генетычнага інстытута.

Сярод вучняў больш 10 кандыдатаў навук і 6 дактароў навук.

## Спасылкі 
* СТЕЛЬМАХ Адольф Фомич

Катэгорыя:Беларусы ва Украіне
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны
Ключ 69

**Ключ 69** 斤 (піньінь jīn) са значэннем «сякера» са Спісу 214 ключоў Кансі, якія выкарыстоўваюцца пры напісанні іерогліфаў. Адзін з 34 ключоў, якія складаюцца з чатырох рыс. У слоўніку Кансі налічваецца 55 іерогліфаў з 49,030 з гэтым ключом.

Старажытны знак адлюстроўваў сякеру. У сучаснай мове выкарыстоўваецца ў значэнні «сякера», «рубіць», «вага». Акрамя гэтага іерогліф азначае меру вагі ў палову кілаграма.

## Варыянты формы 

Файл:斤-oracle.svg|Гадальныя косткі Цзягувэнь 
Файл:斤-bronze.svg|Бронзавыя надпісы Цзіньвэнь
Файл:斤-silk.svg|Шаўковыя іерогліфы Цзянбо 
Файл:斤-seal.svg|Малая пячатка Чжуаншу
Файл:斤-bigseal.svg|Вялікая пячатка Чжуаншу

## Прыклады іерогліфаў 
У табліцы прыведзены прыкладны спіс іерогліфаў. 

## Літаратура 
* *Fazzioli, Edoardo.* Chinese calligraphy : from pictograph to ideogram : the history of 214 essential Chinese/Japanese characters (англ.). — New York: Abbeville Press (англ.), 1987. — .
* *Lunde, Ken.* Appendix J: Japanese Character Sets // CJKV Information Processing: Chinese, Japanese, Korean & Vietnamese Computing (англ.). — 2-е выд. — Sebastopol, Calif.: O’Reilly Media, 2009. — .

## Спасылкі 
* Слоўнік Кансі анлайн (кіт.)
* Слоўнік іерогліфаў з індэксам іерагліфічных ключоў (англ.)

Катэгорыя:Іерагліфічныя ключы
Эвеліна Рыгораўна Тутава

**Эвеліна Рыгораўна Тутава** (,  — ) — беларускі вучоны ў галіне цеплафізікі, аўтар прац па распрацоўцы тэхналогій і абсталявання для сушкі і тэрмаапрацоўкі тэрмалабільных і тэрмапластычных матэрыялаў, у т.л. прадуктаў мікрабіялагічнага сінтэзу. Доктар тэхнічных навук (1989).

Скончыла Ленінградскі політэхнічны інстытут у 1957 годзе. З 1959 года ў Акадэмічным навуковым комплексе «Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента 

Катэгорыя:Цеплафізікі СССР
Катэгорыя:Цеплафізікі Беларусі
Мар’яна Адольская

**Мар’яна Адо́льская (Адамовіч)** ( ?, г.  — ?) — танцоўшчыца.

## Біяграфія 
Да 1785 года прыгонная падскарбія надворнага літоўскага Антоні Тызенгаўза.

Вучылася ў яго балетных школах у Гродне (магчыма, у Г. Петынеці) і Паставах (у Ле Ду).

У верасні 1778 года ўдзельнічала як салістка ў школьным спектаклі «Сялянскі балет» Петынеці на сцэне прыдворнага тэатра Тызенгаўза ў Гродне (у праграмцы значылася як М. Адамовіч).

У 1783 годзе была сярод выканаўцаў балета «Шлюб самнiтаў».

Пасля смерці магната перададзена паводле яго завяшчання каралю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму і ў 1785 годзе ўвайшла як другая салістка ў склад трупы «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці».

У 1789 годзе пакінула сцэну.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Артысты балета XVIII стагоддзя
Гуайра (дэпартамент)

**Гуайра** (ісп. Guairá) — дэпартамент Парагвая, размешчаны ў цэнтры краіны. Тэрыторыя — 3,846 км², насельніцтва — 190 035 чалавек (2007). Адміністрацыйны цэнтр — горад Вільярыка. Падзяляецца на 18 акруг.

Катэгорыя:Дэпартаменты Парагвая
Канстанцін Іосіфавіч Паплаўскі

**Канстанцін Іосіфавіч Паплаўскі** (, в. Сівіца, Валожынскі раён — , Мінск) — беларускі хормайстар, адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага народнага хору БССР, збіральнік і знаўца беларускай народнай песні, аўтар многіх вакальных і інструментальных твораў, непараўнаны майстар апрацоўкі народных песень.

## Біаграфія 
З дзяцінства захапляўся музыкай і з васьмі гадоў навучыўся іграць на розных інструментах. У 1937 годзе паступіў у кансерваторыю г. Катавіцы (Польшча) на капельмайстарскі факультэт. Вучобу прыпыніла Другая сусветная вайна. Пасля яе заканчэння К. І. Паплаўскі некаторы час працаваў выкладчыкам музычнага вучылішча ў г. Маладзечна, з 1947 па 1952 года кіраваў створаным ім дзіцячым хорам Беларускага радыё. Адначасова вучыўся ў Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі. У 1951 годзе скончыў дырыжорска-харавы факультэт, у 1952 годзе гісторыка-тэарэтычны.

На працягу пяці гадоў (1975—1980) К. І. Паплаўскі выкладаў у Беларускай кансерваторыі. З 1981 года кіраваў Мінскім народным хорам Палаца культуры Беларускага рэспубліканскага савета прафесіянальных саюзаў.

## Творчасць 
У 1952 годзе разам з Генадзем Цітовічам стварае Беларускі дзяржаўны народны хор. Жыццё хору на працягу дваццаці трох гадоў было звязана з К. Паплаўскім, які быў спачатку яго галоўным хормайстрам, музычным, а пасля мастацкім кіраўніком.

Аўтар твораў для аркестра народных інструментаў «Чэрвеньскі росы», «Палеская рапсодыя», «Фантазія на беларускія народныя тэмы», песень «Край беларускі», «Песня дружбы», і інш.

У залаты фонд беларускага песеннага мастацтва ўвайшлі апрацоўкі Канстанціна Паплаўскага беларускіх народных песень «Закаці, закаці ты, яснае сонейка», «Ой, павей, буйны вецярочак», «Туман, туман пры даліне», «Дзявочы карагод», «Зорка Венера», «Цераз сад-вінаград», «Калыханка» і іншыя.

Асобае месца сярод твораў Канстанціна Паплаўскага займае яго балада на вершы А. Грачанікава «Міннае поле».

Квартэт «Купалінка» — любімае дзецішча Канстанціна Іосіфавіча, плён яго таленту, яго працы. Квартэт быў створаны пры Беларускім дзяржаўным народным хоры.

## Літаратура 
* 
* 
* Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — Мінск, 2015. — Т. 6. — С. 133.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2019. — Т. 5, кн. 3 : Минская область. — С. 81.
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 201.
* 

## Спасылкі 
* Канстанцін Паплаўскі. Імя ў гісторыі малой радзімы // Івянецкі музей традыцыйнай культуры

Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР
Катэгорыя:Музычныя педагогі Беларусі
Катэгорыя:Фалькларысты СССР
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Харавыя дырыжоры СССР
Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі
Катэгорыя:Хормайстары Беларусі
Катэгорыя:Кампазітары СССР
Катэгорыя:Кампазітары Беларусі
Ежы Валінскі

**Ежы Валі́нскі** (?, г.  — ) — танцоўшчык.

## Біяграфія 
Да 1785 года прыгонны А.Тызенгаўза. Вучыўся ў яго балетных школах у Гродне і Паставах (у Ф. Г. Ле Ду).

У 1785—1794 гадах уваходзіў у трупу «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці» ў Варшаве, удзельнічаў у спектаклях у каралеўскім замку і ў Лазенках, на сцэне Нацыянальнага тэатра.

Танцаваў сольныя партыі ў балетах «Казакі», «Лукас і Калінета», «Каралева Ванда».

Пасля паўстання 1794 года выступаў у Варшаве ў спектаклях антрэпрыз С.Галнiцкага і К.Аўсінскага.

У 1795 годзе працаваў у Гродне, пазней (да 1799 года) у трупах Трускаляскіх і В.Багуслаўскага.

У 1800—1823 гадах выкладчык танцаў.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Артысты балета XVIII стагоддзя
Хізава-Гарыстаўскі сельсавет

**Хі́зава-Га́рыстаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Хізы.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Хізоўскага нацыянальнага рускага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе
Trybunał

**«Trybunał»** — шосты студыйны альбом Лявона Вольскага, выдадзены ў 2021 годзе.

## Спіс кампазіцый 
## Удзельнікі запісу 
* Лявон Вольскі — вакал

## Крытыка 
Паводле меркавання пісьменніка Віктара Марціновіча творы з альбома не гімны пратэсту, а менавіта глыбокі мастацкі водгук на траўму, якую перажыла краіна.

## Спасылкі 
* «Trybunał» на bandlink

Катэгорыя:Альбомы 2021 года
Катэгорыя:Альбомы Лявона Вольскага
Вёшкі (Маскоўская вобласць)

**Вёшкі** () — пасёлак у гарадской акрузе Мыцішчы Маскоўскай вобласці Расіі.

## Паходжанне назвы 
*Вешка* — размоўнае змяншальнае да *веха*, што значыць «вяха». *Вёшка* — устарэлае і дыялектнае напісанне і вымаўленне, якое устаялася ў назве.

## Геаграфія 
У мясцовасці знаходзіцца шэсць катэджных пасёлкаў, негандлёвае дачнае таварыства (НДТ), таварыства ўласнікаў нерухомасці (ТУН), садовае негандлёвае таварыства (СНТ), вёска і могільнік. Праз мясцовасць праходзіць Алтуф’еўскае шасэ і працякае рэчка Чармянка. Мясцовасць акружаная лесам з усіх старон.

## Славутасці 
У мясцовасці знаходзіцца два праваслаўныя храмы — храм святога мучаніка Увара на выездзе з шасэ на МКАД, на мясцовасці якога знаходзіцца экапарк «На невядомых мыцішчынскіх дарожках», і храм Ільі прарока на ўездзе ў адно з суседніх СНТ на паўночным усходзе (абодва прыналежаць да Маскоўскага патрыярхата), а таксама стэла памяці загінулых воінаў, прысвечаная Вялікай Айчыннай вайне.

Катэгорыя:Населеныя пункты Маскоўскай вобласці
Ухоўскі сельсавет

**Ухо́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Ухова.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года **Ухоўскі (Ухова-Рыслаўскі) сельсавет** у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Свяцілавіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Рэчкаўскага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе
Шпакі (гурт)

**«Шпакі»** — беларускі вакальна-інструментальны ансамбль.
## Гісторыя
Утварыўся ў 1969 годзе, дзякуючы намаганням трубача Міхала Гальдштэйна. Перад тым ён граў разам з Уладзімірам Мулявіным у філарманічным ансамблі «АрБіта-67». Струнную частку «Шпакоў» сфармавалі студэнты фізфаку БДУ — Аляксандар Сцепаненка (гітара), Эдуард Ваданосаў (бас) і Вячаслаў Чыжэўскі (сола-гітара). Трывалы касцяк «Шпакоў» сфарміраваўся з прыходам арганіста і вакаліста Аляксандра Гаўрыловіча. Праз гурт прайшло мноства вакалістаў — ад Валянціна Буркаценкі да будучай удзельніцы «Верасоў» Галіны Пучковай і Аляксандра Саладухі.

Першыя некалькі гадоў «Шпакі» базіраваліся ў Палацы культуры Камвольнага камбіната, дзе рэгулярна гралі на танцах. На той час у ПК мелася добрая апаратура. У 1972 годзе гурт перабраўся ў ПК Трактарнага завода. Гурт Міхала Гальдштэйна заняў прамежкавы, кампрамісны стан паміж афіцыйнай эстрадай і рок-падмосцем. «Шпакі» абслугоўвалі грамадскія мерапрыемствы, звязаныя з МТЗ, партканферэнцыі ды камсамольскія з’езды, удзельнічалі ў конкурсах і фестывалях «*палітычнай песні*». На танцавальных вечарынах «Шпакам» дазвалялася выконваць, што хацелі яны самі: «The Beatles», «The Rolling Stones», «», «ABBA» і . Сапраўднай легендай у сталічнай рок-тусоўцы стала гісторыя з набыццём «Шпакамі» камплекта нямецкай апаратуры «».

Гурт неаднаразова запрашаўся беларускім тэлебачаннем. Музыкі удзельнічалі ў здымках пад каляднай ялінай і зборным канцэрце ў мінскім Палацы спорту. У 1977 годзе «Шпакі» апынуліся на Усесаюзным тэлебачанні ў Маскве. Іх запрасілі на тэлепраграму «». Там узніклі праблемы з беларускамоўным назовам ансамбля і знешнім выглядам музыкантаў.

У рэпертуары «Шпакоў» мелася шмат беларускіх песень, у тым ліку ўласнай вытворчасці. Міхал Гальдштэйн напісаў музыку да песні «Курганы», некалькі твораў прапанаваў Эдуард Ваданосаў. Песня «Дзе ж ты, зорка мая» на музыку Ігара Лучанка і словы Адама Русака выдала фірма «». У студыю Беларускага радыё гурт пусцілі толькі ноччу пасля асабістага ціску Лучанка, таму што аматарскія гурты ўвогуле не маглі рабіць запісы на радыё. «Зорка» ўвайшла ў песенны зборнік кампазітара, выдадзены на вінілавай кружэлцы ў 1974 годзе з каментарам Генадзя Бураўкіна на вокладцы. Рарытэтная плытка цяпер захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі.

У 1980 годзе гурт спыніў дзейнасць, бо яго лідар Міхал Гальдштэйн эміграваў у ЗША.
## Склад
*Міхал Гальдштэйн — вакал, труба
*Аляксадр Соркін — вакал
*Галіна Пучкова — вакал
*Аляксандр Гаўрыловіч — арган, вакал
*Вячаслаў Чыжэўскі — гітара
*Віктар Навумаў — гітара
*Эдуард Ваданосаў — бас-гітара
*Аляксандр Малажавы — бубны
## Узнагароды і фестывалі
*прадстаўлялі Мінск на аўтарытэтным джазавым фестывалі «Бурштынавая труба» ў Коўне (1970)
*удзельнічалі ва Усесаюзным фестывалі савецкай моладзі (1972—1973)
*выступалі ў Ленінградзе ў межах конкурсу «» (1973)
*абаранялі гонар Трактарнага завода на выставе ў ВДНХ СССР (1974)
*бралі ўдзел у канцэрце-мітынгу ў гонар XI Усясветнага фестывалю моладзі і студэнтаў у Гаване (1978)

## Спасылкі
Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1980 годзе
Яўген Васілевіч Хруноў

**Яўген Васілевіч Хруноў** (; , в. Пруды, Валоўскі раён, Тульская вобласць — ) — савецкі касманаўт. Герой Савецкага Саюза (1969). Лётчык-касманаўт СССР (1969). Кандыдат тэхнічных навук (1971). Палкоўнік.

## Біяграфія 
Скончыў Батайскае ваенна-авіяцыйнае вучылішча ў 1956 годзе, Ваенна-паветраную акадэмію ў 1968 годзе, Ваенна-палітычную акадэмію ў 1972 годзе. У 1960-80 гадах у Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына. 15-17 студзеня 1969 года здзейсніў (як інжынер-даследчык) палёт на касмічных караблях (КК) «Саюз-5» і «Саюз-4», у час якога з А. С. Елісеевым перайшоў праз адкрыты космас (37 мін) з КК «Саюз-5» (камандзір Б. В. Валынаў) у КК «Салют-4» (камандзір У. А. Шаталаў), на якім вярнуўся на Зямлю. У космасе правёў 47 гадз 46 мін. Залаты медаль К. Э. Цыялкоўскага АН СССР.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы на марках
Віталь Міхайлавіч Жолабаў

**Віталь Міхайлавіч Жолабаў** (; нар. , Старая Збур’еўка, Галапрыстанскі раён, Херсонская вобласць, УССР) — савецкі касманаўт і ўкраінскі палітык Герой Савецкага Саюза. Член Міжнароднай асацыяцыі касмічных палётаў, Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі, Міжнароднай асацыяцыі паліцэйскіх.

У 1959 годзе скончыў Азербайджанскі інстытут нафты і хіміі, потым служыў у авіяцыйнай частцы. У 1974 годзе скончыў Ваенна-палітычную акадэмію імя У. І. Леніна.

З 1963 па 1981 год працаваў на Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына. У групе касманаўтаў — з 1963 года.

Віталь Жолабаў з 6 ліпеня па 24 жніўня 1976 года здзейсніў палёт у космас разам з Барысам Валынавым на касмічным караблі Саюз-21 да арбітальнай станцыі Салют-5 у якасці бортінжынера. З-за дрэннага самаадчування В. М. Жолабава, які захварэў пасля ліквідацыі наступстваў аварыі на борце, палёт быў перапынены праз 49 сутак.

Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Украіна)
Збігнеў Уладзіслававіч Іваноўскі

**Збігнеў Уладзіслававіч Іваноўскі** (нар. , в. Агароднікі, Валожынскі раён, Мінская вобласць) — беларускі вучоны. Доктар палітычных навук (1995), прафесар, ганаровы работнік вышэйшай адукацыі Расійскай Федэрацыі, кіраўнік Групы палітычнай кан’юнктуры Інстытута Лацінскай Амерыкі Расійскай акадэміі навук, прафесар факультэта глабальных працэсаў Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава, эксперт Расійскага савета па міжнародных справах, сродкаў масавай інфармацыі, радыё і тэлебачання, вядомы журналіст і перакладчык.

## Біяграфія 
У 1966 годзе скончыў з залатым медалём Валожынскую школу-інтэрнат і паступіў на факультэт іспанскай мовы тагачаснага Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў, у 1971—1974 гадах працаваў выкладчыкам у гэтым жа інстытуце.

З 1974 года жыве ў Маскве. Пасля аспірантуры пры Інстытуце Лацінскай Амерыкі і абароны дысертацыі займаўся навуковай працай і выкладаў у Дыпламатычнай акадэміі пры Міністэрстве замежных спраў Расіі, а таксама ў Маскоўскім гуманітарным інстытуце імя К. Р. Дашкавай, Гаванскім універсітэце і акадэміі навук Кубы, Фларыдскім міжнародным універсітэце і Універсітэце Каліфорніі ў Сан-Дыега (ЗША), чытаў лекцыі ў розных вышэйшых навучальных установах ЗША, Еўропы і Лацінскай Амерыкі, удзельнічаў у шматлікіх міжнародных кангрэсах у розных краінах свету.

## Навуковая дзейнасць 
Член Расійскай асацыяцыі міжнародных даследаванняў, Расійскай асацыяцыі лацінаамерыканістаў, Еўрапейскай і Міжнароднай Федэрацый даследчыкаў Лацінскай Амерыкі, аўтар 300 навуковых публікацый, у тым ліку манаграфій і энцыклапедый. Асобныя творы друкаваліся ў ЗША, Германіі, Польшчы, Бразіліі, Балівіі, Мексіцы, Калумбіі, Украіне і ў іншых дзяржавах.

### Бібліяграфія 
* Политические конфликты в Латинской Америке: вызовы стабильности и новые возможности / Отв. ред. З. В. Ивановский. — М.: ИЛА РАН, 2017.
* Латинская Америка: избирательные процессы и политическая панорама / Отв. ред. З. В. Ивановский. — М.: ИЛА РАН, 2015.
* Ивановский З. В. Латинская Америка: электоральное законодательство и властные структуры. — М.: ИЛА РАН, 2014.
* Латинская Америка и Карибы. Политические институты и процессы / Отв. ред. З. В. Ивановский. — М.: Наука, 2000.
* Ивановский З. В. Колумбия: государство и гражданское общество. Опыт экономических и политических реформ в условиях нестабильности. — М.: ИЛА РАН, 1997.

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалямі «За працоўную доблесць», «У гонар 850-годдзя Масквы», імя княгіні К. Р. Дашкавай «За служэнне Свабодзе і Асвеце», медалём свяціцеля Макарыя.
 

## Спасылкі 
* Ивановский Збигнев Владиславович
* Ивановский Збигнев Владиславович
* ИВАНОВСКИЙ Збигнев Владиславович
Глазкоў

**Глазкоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ілья Міхайлавіч Глазкоў — дзяржаўны дзеяч БССР
*
Юрый Мікалаевіч Глазкоў

**Юрый Мікалаевіч Глазкоў** (; ,  — , там жа) — савецкі касманаўт, генерал-маёр ВПС, Герой Савецкага Саюза (1977).

## Біяграфія 
Скончыў Харкаўскае вышэйшае ваенна-авіяцыйнае інжынернае вучылішча ў 1962 годзе. З 1965 года ў атрадзе касманаўтаў. 7-25 лютага 1977 года з В. В. Гарбатко здзейсніў палёт на касмічным караблі «Саюз-24» (яго бортінжынер) і на арбітальнай станцыі «Салют-5». Працягласць палёту 17,73 сут. Залаты медаль імя К. Э. Цыялкоўскага АН СССР.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы на марках
[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Калугі]]
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Познані
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Жэзказгана
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гагарына
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кастаная
Юрый Пятровіч Арцюхін

**Юрый Пятровіч Арцюхін** (;  - ) — бортінжынер касмічнага карабля «Саюз-14», арбітальнай станцыі «Салют-3», Герой Савецкага Саюза, лётчык-касманаўт СССР — 30-ы савецкі касманаўт.

## Біяграфія 
3—19 ліпеня 1974 года здзейсніў касмічны палёт у якасці бортінжынера (камандзір экіпажа — П. Р. Паповіч) на касмічным караблі «Саюз-14» і арбітальнай станцыі «Салют-3» працягласцю 15 сутак 17,5 гадзін. Пазыўны — *Беркут-2*.

За паспяховае ажыццяўленне палёту і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм палкоўніку-інжынеру Арцюхіна Юрыю Пятровічу Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 20 ліпеня 1974 года прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» (№ 10746).

З 25 ліпеня 1974 года — касманаўт 3-га класа. З 11 снежня 1974 года — начальнік 2 аддзела ў ЦПК, старшы інструктар-касманаўт; курыраваў ваенныя праграмы. У 1975—1979 праходзіў падрыхтоўку ў групе па ваеннай праграме «Алмаз». У 1979—1981 рыхтаваўся да выпрабавальным палёту на касмічным караблі ТКС.

26 студзеня 1982 года адлічаны з атрада касманаўтаў у сувязі з прызначэннем на пасаду нам. начальніка 1-га ўпраўлення ЦПК па навукова-даследчай і выпрабавальнай працы (да 24 снежня 1987), з 10 снежня 1982 с.н.с. па спецыяльнасці «Ваенная кібернетыка, сістэмны аналіз».

З 3 сакавіка 1988 года палкоўнік Ю. П. Арцюхін у запасе.

Катэгорыя:Асобы на марках
Арцюхін

**Арцю́хін** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Міхайлавіч Арцюхін — беларускі архітэктар
* Сяргей Яўгенавіч Арцюхін (1976—2012) — расійскі і беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), майстар спорту міжнароднага класа Беларусі
* Юрый Пятровіч Арцюхін — савецкі касманаўт
Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Рэшаль)

**Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла** — каталіцкі храм у г. Рэшаль, Вармінска-Мазурскае ваяводства, Польшча.

## Гісторыя 
Касцёл быў пабудаваны пасля 1360 года. Першыя згадкі пра яго датуюцца 1402 годам. Тады былі пабудаваныя: галоўная частка святыні і ніжняя частка вежы. Рызніца і крухта дабудаваныя ў XV стагоддзі

Касцёл быў часткова знішчаны ў выніку пажару ў 1474 годзе. У ходзе рэканструкцыі, якая пачалася ў наступным годзе, быў пабудаваны новы ўсходні франтон і зорчатае скляпенне асноўнай часткі будоўлі. Апрача таго, была павышаная вежа.

У красавіку 1580 года касцёл быў кансэкраваны біскупам Марцінам Кромэрам.

Пасля чарговага пажару ў 1806 годзе касцёл быў перабудаваны і чарговы раз кансэкраваны ўжо ў 1817 годзе. Дваццаць гадоў пазней быў пабудаваны новы купал вежы з ліхтаром, а ў 1822—1843 гадах пераабсталяваны быў інтэр’ер святыні.

## Архітэктура 
Касцёл мае арыентаваны, гатычны стыль. Інтэр’ер падзелены на тры нефы, без асобнага, выдзеленага прэзбітэрыюма. Комплекс пабудаваны на прастакутным пляне з цэглы, на нізкім каменным падмурку.

У заходняй частцы знаходзіцца квадратная вежа, якая налічвае 8 паверхаў і вышенёй 52 метры. Унутраная частка касцёла пакрытая зорчатым скляпеннем, якое абапіраецца на чатыры пары васьмікутных калонаў, і такую ж колькасць паўкалёнаў, размешчаных ля сценак.

У рызніцы, якая прымыкае да галоўнага будынку касцёла з поўначы і ў крухце таксама знаходзяцца зорчатае і крыжовае скляпенні. Паміж крухтай, якую называлі таксама бабінцам і рызніцай, знаходзіцца вузкі флігель, у той час, як на ўсходнім баку знаходзіцца прастакутная аднапавярховая бібліятэка, пабудаваная ў 1471 годзе. Галоўная частка комплексу была ўзмоцненая контрфорсамі.

Галоўны алтар быў выкананы ў 1820—1822 гадах. Яго фундатарам з’яўляецца біскуп Юзэф Гогенцолерн, а аўтарам — Вільгельм Бірайхэль.

На галоўным алтары былі змешчаныя карціны аўтарства Яна Блянка з 1821 году, якія паказваюць святых Пятра і Паўла і святую Катажыну, а таксама скульптуры апосталаў.

Апрача шматлікіх скульптураў, у касцёле знаходзіцца таксама нямала карцін з XVIII i XIX стагоддзяў ды многія іншыя прадметы рэлігійнага культу. Да 1945 году ў касцельнай скарбніцы захоўваліся каштоўныя гатычныя літургічная прылады, у тым ліку рэлікварый у выглядзе крыжа з 1400 году, рэлікварый святога Пятра з XVI стагоддзя, а таксама чара, якую фундаваў біскуп Лукаш Вацэнродэ каля 1500 году.
 

 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Касцёлы Вармінска-Мазурскага ваяводства
Катэгорыя:Рэшаль
Катэгорыя:Касцёлы Вармійскай дыяцэзіі
Катэгорыя:Храмы Святых Пятра і Паўла
Музей Юзафа Пілсудскага (Суляёвак)

**Музей Юзафа Пілсудскага** — музейная ўстанова ў г. Суляёвак прысвечаная Юзафу Пілсудскаму.

## Гісторыя 
У 1921 годзе два зямельныя ўчасткі купіла будучая жонка маршала Аляксандра Шчарбінска. На адным з гэтых участкаў знаходзілася драўляная дача з гаспадарчымі пабудовамі. Сам Пілсудскі адсутнічаў падчас куплі, але пагадзіўся на яе. У Суляёвак ён прыехаў некалькі месяцаў пазней.

У маі 1923 года сям’я Пілсудскіх пераехала ў новы, пабудаваны побач драўлянага дом. Новы будынак быў пабудаваны за сабраныя сярод жаўнераў грошы. Гэта быў знак удзячнасці польскага народа для маршала.

У памяць аб гэтай падзеі на пярэдняй сценцы асабняка былі ўсталяваныя дзве памятныя дошкі.

Аўтарам праекту дому быў Казімеж Скуркевіч. Дом быў пабудаваны ў нацыянальным стылі «шляхецкай сядзібы» і атрымаў назву «Мілюсін».

Калі сям’я пераехала ў новы дом, драўляная дача стала службовай кватэрай для жаўнераў, якія ахоўвалі сям’ю Пілсудскіх.

У сядзібе Юзаф Пілсудскі жыў да 1926 года.

Пасля майскага перавароту Пілсудскія пераехалі ў Бельведэр. У «Мілюсін» яны прыяжджалі адпачываць і арганізоўваліся сямейныя святы. Юзаф Пілсудскі ў апошні раз наведаў дом 15 красавіка 1935 года.

Пасьля смерці Юзафа Пілсудскага ў 1935 годзе ўдава вырашыла пакінуць «Мілюсін». Месца хутка атрымала сімвалічны характар.

Мілюсін наведвалі школьныя экскурсіі і польскія афіцэры. Падчас нямецкай акупацыі ўся нерухомасць апынулася на тэрыторыі цэнтру Абвера — органа ваеннай разведкі і контрразведкі Трэцяга Рэйху.

Тут адбывалася падрыхтоўка гітлераўскіх агентаў, якія пазней працавалі на тэрыторыі Савецкага Саюза. Хоць мэбля і абсталяванне захаваліся пасля вайны ў амаль непашкоджаным стане, то ў 1947 годзе ўсё знікла. Тады была ўведзеная таксама забарона на наведванне сядзібы. Да сярэдзіны 1950-х гадоў адміністратарам будынку з’яўлялася савецкае пасольства ў Польшчы.

Пасля 1956 года ў «Мілюсіне» дзейнічаў дзіцячы садок.

Сям’я Пілсудскіх атрымала назад нерухомасць толькі ў 2000 годзе пасля таго, як у 1990-х гадах дочкі Пілсудскага вярнуліся ў Польшчу з эміграцыі і заснавалі Фонд сям’і Юзэфа Пілсудскага.

У 2008 годзе быў заснаваны Музэй Юзэфа Пілсудскага. З гэтага часу дом Юзэфа Пілсудскага можна наведваць.

Побач з гістарычным домам маршала пабудаваны сучасны музэйны комплекс, прысвечанага Юзэфу Пілсудскаму. Плошча сучаснага аб’екту складзе каля 5 тысяч квадратных метраў.

## Фонды 
Сярод шматлікіх экспанатаў варта звярнуць увагу на фрагмент помніка аўтарства Альфонса Карнага. Гэта буйнагабарытная галава Юзафа Пілсудскага. Помнік быў адкрыты ў 1936 годзе ў Браславе. Яго фрагмент, г.зн. галава, захоўваўся ў сакрэце на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў. Толькі ў 2003 годзе ён быў перададзены ў Музей.

Дом «Мілюсін» разам з захаваным у амаль непарушанай форме агародам па сённяшні дзень з’яўляецца адным з найважнейшых месцаў, звязаных з маршалам Юзафам Пілсудскім.

Катэгорыя:Музеі Мазавецкага ваяводства
Катэгорыя:Вілы
Катэгорыя:Суляёвак
Катэгорыя:Юзаф Пілсудскі
Леў Сцяпанавіч Дзёмін

**Леў Сцяпанавіч Дзёмін** (; ,  — , Зорны гарадок Маскоўскай вобласці) — савецкі касманаўт, кандыдат тэхнічных навук (1963), Герой Савецкага Саюза (1974). З’яўляўся старшынёй Усесаюзнага таварыства філатэлістаў (УТФ; 1977—1988).

## Біяграфія 
Скончыў Ваенна-паветраную інжвнерную акадэмію імя М. Я. Жукоўскага ў 1956 годзе. У 1963-78 гадах у атрадзе касманаўтаў. 26-28 жніўня 1974 года з Г. В. Сарафанавым здзейсніў (як бортінжынер) палёт на касмічным караблі «Саюз-15». Правёў у космасе 2,2 сут.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы на марках