open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Льеж

**Льеж** (, , , , ) — горад у Бельгіі (Валонія), у сутоцы рэк Маас і Урт, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Льеж. 194 тыс. жыхароў (з агламерацыяй 600 тыс.)

## Гісторыя 
У часы Рымскай імперыі горад зваўся Леодыем. У 705 годзе тут прыняў пакутніцкую смерць маастрыхтскі біскуп Ламберт, пасля прылічаны да ліку святых. У 721 годзе святы Губерт перанёс сюды цэнтр дыяцэзіі. Пры князі-біскупе Нотгер (972—1008) Льежская дыяцэзія стала цэнтрам мааскай раманікі.

У Сярэднявеччы ішла барацьба паміж цэхавымі рамеснікамі, дваранствам і духавенствам за вяршэнства ў Льежы. У 1312 г. прыхільнікі дваранства былі спалены гараджанамі ў царкве Св. Марціна. У XV стагоддзі Льеж паспяхова супрацьстаяў спробам уключыць яго ў склад Бургундскіх Нідэрландаў. Двойчы (у 1467 і 1468 гг.) яго руйнаваў Карл Смелы.

Залаты век Льежа прыйшоўся на пачатак XVI стагоддзя, калі біскупскую кафедру займаў Эрар з роду Ламаркаў. Пры ім Льеж стаў цэнтрам вытворчасці зброі, які да XIX стагоддзя вырас у адзін з першых сучасных вуглездабыўных і сталеліцейных цэнтраў. Пасля супярэчнасці паміж біскупамі і гараджанамі абвастрыліся. Дэмакратычныя прынцыпы кіравання горадам былі канчаткова адменены ў 1681 годзе. Падчас войнаў за англійскую і іспанскую спадчыну на мяжы XVIII стагоддзя Льеж пацярпеў як ад англічан, так і ад французаў.

Льежская рэвалюцыя (1789) спыніла палітычнае панаванне біскупства. У 1795—1815 гг. Льеж служыў адміністрацыйным цэнтрам французскага дэпартамента Урт. Льежскія гараджане сталі адной з галоўных сіл руху за незалежнасць Бельгіі (1830). Пасля індустрыялізацыі горад быў старанна ўмацаваны на выпадак нападу немцаў (1891), аднак падчас абедзвюх сусветных войнаў знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй (гл. штурм Льежа).

## Здарэнні 
13 снежня 2011 года ў цэнтры горада, на Плошчы святога Ламбарда, адбыўся растрэл мірных жыхароў: 32-гадовы Нордзін Амрані кінуў некалькі гранат і адкрыў аўтаматны агонь у бок людзей, якія знаходзіліся на аўтобусным прыпынку, у выніку чаго 5 чалавек загінулі, 125 атрымалі раненні.

## Славутасці 
* Льежскі сабор

## Выбітныя ўрджэнцы і жыхары 
* Эжэн Ізаі
* Жорж Сіменон
* Ж. Энэн (1982-) — бельгійская тэнісістка

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Бельгіі

Катэгорыя:Камуны правінцыі Льеж
Урт

**Урт** (, ) — рака ў Бельгіі, правы прыток Мааса.

Даўжыня ракі — 165 км, плошча басейна — 3624 км². Рака ўтвараецца сутокай рэчак Заходні і Усходні Урт, вытокі якіх знаходзяцца ў Ардэнах блізу Уфаліза ў правінцыі Люксембург, далей працякае па тэрыторыі правінцыі Льеж, дзе ўпадае ў Маас у горадзе Льеж.

Катэгорыя:Рэкі Бельгіі
Катэгорыя:Басейн Мааса
Самуэль Леў Агінскі

**Самуэль Леў Агінскі** (каля 1595 — ) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага княства Літоўскага. Стольнік (з 1620) і цівун троцкі (з 1633). Валодаў Агінтамі і Еўем у Троцкім ваяводстве, Лёзнам і Мікулінам у Віцебскім ваяводстве.

## Біяграфія 
Паходзіў са старэйшай княжацкай лініі роду Агінскіх. Сын Багдана і Раіны Валовіч, брат Дзмітрыя, Аляксандра (1590—1667) і Яна (1619—1684). Атрымаў адукацыю ва ўніверсітэце Франекера ў Галандыі.

З 1620 стольнік, з 1633 — цівун трокскі. Пабраўся шлюбам з Соф’яй Білевіч, ад якой меў 2 сыноў і 4 дачок.

У 1637 г. заснаваў Полацкі Богаяўленскі манастыр. У 1644 збудаваў палац у Віцебску, які да пачатку XIX ст. быў найбольшым грамадзянскім будынкам у горадзе. Разам са сваёй жонкай фундаваў у Маркаве Віцебскага ваяводства манастыр. Паводле пасмяротнага тэстаменту хацеў быць пахаваным у фамільным манастыры ў Кронах.

## Літаратура 
* 
* 

Самуэль
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кайшадорыскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Кайшадорыскім раёне
Катэгорыя:Стольнікі троцкія
Катэгорыя:Цівуны троцкія
Аляксандра Агінская

**Алякса́ндра Агі́нская** ( — ) — грамадскі дзеяч Вялікага княства Літоўскага. Дачка Фрыдэрыка Міхала Чартарыйскага.

У 1748 годзе выйшла замуж за Міхала Антонія Сапегу, а пасля яго смерці ў 1761 годзе — за вялікага гетмана літоўскага Міхал Казіміра Агінскага. Такім чынам за сваё жыццё, з'яўлялася прадстаўніцай трох выбітнейшых родаў таго часу.

Па смерці бацькі атрымала ў спадчыну горад Седльцы з сямю навакольнымі фальваркамі. Шмат зрабіла для эканамічнага і культурнага развіцця горада.
## Бібліяграфія 
* *Aleksandra Ogińska i Siedlce w trzech pamiętnikach z XIX wieku*. Wstęp i oprac. Rafał Dmowski i Artur Ziontek. Siedlce: Archiwum Państwowe, Instytut Historii AP, Instytut filologii Polskiej AP, 2007.
* Głowacka-Maksymiuk Urszula: *Aleksandra z Książąt Czartoryskich Ogińska*. Siedlce: Archiwum Państwowe, Fundacja Rozwoju Badań Regionalnych "Sigillum", 2003.
* Ziontek Artur: *Pani na Siedlcach Aleksandra Ogińska. Stan badań i zarys problematyki*. "Wschodni Rocznik Humanistyczny" t II, 2005.
* Ziontek Artur: *Z dziejów dworu artystycznego Aleksandry Ogińśkiej*. Cz. 1: *Opisanie fety św. Michałka*. "Ogród" 2010, nr 1-2 (25-26).
* Ziontek Artur: *Żywioł towarzyski Aleksandry Ogińskiej utrwalony w piśmiennictwie XVIII wieku*. w zbiorze: *Kobieta epok dawnych w literaturze, kulturze, społeczeństwie*. Red. Iwona Maciejewska i Krystyna Stasiewicz. Olsztyn 2008.

Катэгорыя:Агінскія
Катэгорыя:Чартарыйскія
Катэгорыя:Сапегі
Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага
Шыман Караль Агінскі

**Шыман Караль Агінскі** (каля  — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч. Падкаморы віцебскі (з 1654), вялікі мечнік літоўскі (1679—1687), ваявода мсціслаўскі (1687—1688).

## Біяграфія 
Са старэйшай княжацкай лініі роду Агінскіх, сын Самуэля Льва і Соф’і з Білевічаў.

У 1641—1655 гадах навучаўся ва ўніверсітэце Франекера ў Галандыі, дзе на лацінскай мове выдаў кнігу пра паводзіны пры двары. У Галандыі ж ажаніўся з Т. Стаакман, якая неўзабаве па прыездзе ў Літву пакінула яго і вярнулася дадому.

У 1654 годзе атрымаў урад падкаморага віцебскага. Пасля захопу 22 лістапада 1654 года Віцебска расійскім ваяводам Шарамецьевым, разам з бацькам пераехаў у Вільню. У 1660 годзе далучыўся да войска вялікага гетмана літоўскага Вінцэнта Гансеўскага. У 1660—1663 гадах як паручнік удзельнічаў у вайсковых аперацыях. Пасля вяртання паводле Андрусаўскага перамір’я Віцебска ў склад Рэчы Паспалітай, застаўся на ўрадзе падкаморага.

Валодаў Еўем і Лёзнам. У 1690 годзе атрымаў спадчыну стрыечнага брата Марцыяна Аляксандра.

У шлюбе з Тэадорай Корсак меў сыноў Багуслава Казіміра, Марцыяна Міхала і 2 дачок. У шлюбе з Тэрэзай Войнай-Ясянецкай — сына Аляксандра.

Сябар Віленскага праваслаўнага Святадухаўскага брацтва. У 1680 годзе перайшоў у каталіцтва. Быў фундатарам Віленскага касцёла кармелітаў босых, дзе і пахаваны.

## Літаратура 
* 
* 

Шыман Караль
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Падкаморыя віцебскія
Багдан Агінскі

**Багдан Агінскі** (? — ) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага княства Літоўскага. Ротмістр гусарскі, палкоўнік войска ВКЛ, падкаморы троцкі (з 1580).

Валодаў маёнткамі Агінты, Кроны (з 1570) і Еўе ў Троцкім ваяводстве. У 1579 атрымаў у спадчыну мястэчка Кармялаў.

## Біяграфія 
Паходзіў са старэйшай княжацкай лініі роду Агінскіх, сын Мацвея.

Абіраўся дэпутатам на соймы 1607, 1608 і 1613, маршалак Трыбуналу Вялікага княства Літоўскага. Удзельнік Інфлянцкай вайны.

Староста Віленскага праваслаўнага брацтва. Заснаваў брацкую школу ў Вільні, а ў 1611 — друкарню ў Еўі.

У шлюбе з Раінай Валовіч меў 4 сыны і 4 дачкі.

**Нашчадкі:**
* Дзмітры Агінскі
* Аляксандр Агінскі (1590—1653)
* Ян Агінскі (1592—1640)
* Самуэль Леў Агінскі (1595—1657)
* Барбара Шэмета
* Дарата Агінская
* Ганна Агінская

## Літаратура 
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.

Багдан
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Падкаморыя троцкія
Свуйнай

**Свуйнай** (фар. Svínoy) — адзін з астравоў Паўночнай групы Фарэрскага архіпелага.  Размешчаны на паўночным усходзе Фарэрскіх астравоў. Плошча - 27,1 км ². Насельніцтва налічвае 73 чалавекі. Востраў мае толькі адно пасяленне - Свуйнай, дзе і пражываюць ўсе яго жыхары. Узбярэжжа вострава ў асноўным мае стромкія берагі. Найвышэйшая вяршыня - Хаўнарціндур, 576 м. У Сазе аб фарэрцах пад 975 годам згадваецца вікінг Свінаяр-Б'ярні.
## Спасылкі
Лазана

**Лазана** () — горад на захадзе Швейцарыі, сталіца франкамоўнага кантона Во і адміністрацыйнага раёна Лазана. Лазана — другі па велічыні горад ля Жэнеўскага возера і пяты па велічыні горад краіны.

## Адукацыя і культура 
* Лазанскі ўніверсітэт, Лазанская федэральная політэхнічная школа.
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Венсан Перэс — акцёр
* Бертран Пікар — псіхіятр і падарожнік
* Алеха Карпенцьер — кубінскі пісьменнік, журналіст, музыкант і музыказнаўца

## Гл. таксама 
* Лазанская канферэнцыя 1922 – 1923

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Во
Во (кантон)

**Во** (, ) — франкамоўны кантон на захадзе Швейцарыі. Насельніцтва 799 145 чалавек (3-е месца сярод кантонаў, на 2018 год). Сталіца — горад Лазана.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Ааргау

**Ааргау**, **Ааргаў**, Аргау (, , , ) — кантон на поўначы Швейцарыі.

Плошча 1,4 тыс. км². Насельніцтва 573,6 тыс. жыхароў (2005).

Адміністрацыйны цэнтр — горад Аараў.

## Вядомыя асобы 
* Альберт Гофман

## Выдатныя месцы
* Замак Ленцбург

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Андрэй Агінскі

**Андрэй Ігнацы Агінскі** (, Тадуліна Віцебскага ваяводства — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

Вялікі мечнік літоўскі (1762—1771), рэферэндар літоўскі (1771—1773) і вялікі сакратар літоўскі (1773—1778), кашталян троцкі (1778—1783) і ваявода троцкі (з 1783), староста ашмянскі (1756—1763).

## Біяграфія 
Са старэйшай княжацкай лініі роду Агінскіх, сын Тадэвуша Францішка і Ізабелы з Радзівілаў

Абіраўся дэпутатам на соймы 1756, 1758, 1762, 1764, 1776 гадах (ягоны маршалак), у Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага (1757), ягоны маршалак у 1760 годзе. Накіроўваўся паслом у Пецярбург, Вену, Берлін.

Прыхільнік Станіслава Аўгуста Панятоўскага і узмацнення каралеўскай улады.

Пабраўся шлюбам з Паўлай, дачкой Марка Шэмбака, ад якой меў сына Міхала Клеафаса і дачку Юзэфу (жонка спачатку Ігнацыя Агінскага, а потым Яна Лапацінскага).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія Агінскіх 

Андрэй
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Сакратары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Канфедэраты Анджэя Макраноўскага
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне
Юра (кантон)

**Юра** (; ; ; ) — кантон на паўночным захадзе Швейцарыі, самы новы кантон у складзе швейцарскай канфедэрацыі. Сталіца — горад Дэлемон. Насельніцтва 69 тыс. чалавек (20-е месца сярод кантонаў; даныя 2005 г.).

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Жэнева (кантон)

**Жэнева** (фр. Genève, ням. Genf, італ. Ginevra, ромш. Genevra) — невялікі па плошчы франкамоўны кантон на паўднёвым захадзе Швейцарыі. Сталіца — горад Жэнева. Насельніцтва 448 тыс. чалавек (6-е месца сярод кантонаў; даныя 2007 г.). Кантон лічыцца рэспублікай, суб'ектам швейцарскай канфедэрацыі.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Цюрых (кантон)

**Цюрых** (, ; ; ) — нямецкамоўны кантон на паўночным усходзе Швейцарыі. Сталіца — аднайменны горад (Цюрых). Насельніцтва 1.227.000 чалавек (1-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.).

## Гісторыя 
Кантон стаў часткай швейцарскай канфедэрацыі ў 1351 г.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Замошша

Назву **Замо́шша** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Замошша — вёска ў Баранавіцкім раёне
** Замошша — вёска ў Іванаўскім раёне
** Замошша — хутар у Лунінецкім раёне
** Замошша — вёска ў Пружанскім раёне
* Віцебская вобласць:
** Замошша — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Замошша — вёска ў Браслаўскім раёне
** Замошша — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
** Замошша — вёска ў Падсвільскім сельсавеце Глыбоцкага раёна
** Замошша — вёска ў Пліскім сельсавеце Глыбоцкага раёна
** Замошша — вёска ў Бярэзінскім сельсавеце Докшыцкага раёна
** Замошша — вёска ў Валкалацкім сельсавеце Докшыцкага раёна
** Замошша — вёска ў Лепельскім раёне
** Замошша — вёска ў Лёзненскім раёне
** Замошша — вёска ў Полацкім раёне
** Замошша — вёска ў Расонскім раёне
** Замошша — вёска ў Багданаўскім сельсавеце Сенненскага раёна
** Замошша — вёска ў Машканскім сельсавеце Сенненскага раёна
** Замошша — вёска ў Коханаўскім сельсавеце Талачынскага раёна
** Замошша — вёска ў Аболецкім сельсавеце Талачынскага раёна
** Замошша — былая вёска ў Воўкавіцкім сельсавеце Талачынскага раёна
** Замошша — вёска ў Серкавіцкім сельсавеце Талачынскага раёна
** Замошша — вёска ва Ушацкім раёне
** Замошша — вёска ў Красналуцкім сельсавеце Чашніцкага раёна
** Замошша — вёска ў Празямлянскім сельсавеце Чашніцкага раёна
* Гомельская вобласць:
** Замошша — вёска ў Жыткавіцкім раёне
** Замошша — былы пасёлак у Кармянскім раёне
** Замошша — вёска ў Лельчыцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Замошша — вёска ў Шчучынскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Замошша — вёска ў Асіповіцкім раёне
** Замошша — вёска ў Быхаўскім раёне
* Мінская вобласць:
** Замошша — вёска ў Барысаўскім раёне
** Замошша — вёска ў Даўгінаўскім сельсавеце Вілейскага раёна
** Замошша — вёска ў Людвіноўскім сельсавеце Вілейскага раёна
** Замошша — вёска ў Акалоўскім сельсавеце Лагойскага раёна
** Замошша — вёска ў Акцябрскім сельсавеце Лагойскага раёна
** Замошша — вёска ў Любанскім раёне
** Замошша — вёска ў Слуцкім раёне

### Расія 
* Замошша (Ельнінскі раён)
* Замошша (Хіславіцкі раён)

## Азёры 
* Замошша — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці
* Замошша — возера ў Віцебскім раёне ў басейне ракі Лучоса
* Замошша — возера ў Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці

## Гл. таксама 
* Замашша
* Замошша 1
* Замошша 2
Цуг (кантон)

**Цуг** (, , , , ) — нямецкамоўны кантон у цэнтральнай Швейцарыі. Сталіца — горад Цуг.

Насельніцтва 101 тыс. чалавек (18-е месца сярод кантонаў у 2003 г.). Плошча — 239 км². Кантон Цуг з’яўляецца самым малым па плошчы кантонам Швейцарыі. Адміністрацыйна падзелены на 11 грамад. Мае адносна высокую шчыльнасць насельніцтва і ўваходзіць у лік багацейшых швейцарскіх кантонаў.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Аарау

**Аарау**, **Арау** () — горад на поўначы Швейцарыі, на рацэ Аарэ, адміністрацыйны цэнтр кантона Ааргау. Размешчаны на вышыні 368 м над узроўнем мора.

Тэрыторыя муніцыпалітэта складае 894 га, з якіх выкарыстоўваецца 491 га. Чыгуначная станцыя. Электратэхнічная, паліграфічная, гарбарна-абутковая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Ааргау
Цуг (горад)

**Цуг** () — горад у Швейцарыі, сталіца кантона Цуг.

Размешчаны на вышыні 425 м над узроўнем мора на беразе Цугскага возера. Цуг знаходзіцца паміж паўночным берагам Цугскага возера і падножжам Цугскай гары (, 1039 м), у Цэнтральнай Швейцарыі. Адлегласць ад Цуга да Цюрыха, які знаходзіцца на поўдзень, 23 км.

Насельніцтва складае 29 256 чалавек (на 31 снежня 2015 года).

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Цуг
Неўшатэль (кантон)

**Рэспубліка і кантон Неўшатэль**, ці проста **Нёўшатэль** (фр. Neuchâtel, ням. Neuenburg - новы замак) — франкамоўны кантон на захадзе Швейцарыі. Сталіца - горад Неўшатэль. Насельніцтва 167 тыс. чалавек (16-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.).

## Спасылкі 
* Official Site
* Official Statistics
* Tourism: Neuchâtel and surroundings «Watch Valley»
* Portal Neuch.ch 

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Храстковыя рыбы

**Храстковыя рыбы** (*Chondrichthyes*) — клас рыб.

## Апісанне 
Даўжыня ад 6 см да 20 м. Шкілет храстковы, часта абвапнаваны. Скурных касцей няма. Целы пазванкоў і рэбры ёсць або адсутнічаюць. Луска зубападобная (плакоідная). Лопасці плаўнікоў падтрымліваюцца эластычнымі ніцямі. Парныя плаўнікі размешчаны ў гарызантальнай плоскасці, у хваставы плаўнік заходзіць хорда. Пярэдняя частка галавы выцягнута ў падоўжнае рыла, з-за чаго рот, размешчаны на брушным баку, мае выгляд папярочнай шчыліны.

Маюць 4-7 шчэлепных адтулін, прыкрытых скурнай складкай, якія адкрываюцца вонкі. Кішэчнік храстковых рыб са спіральным клапанам, а ў сэрцы ёсць артэрыяльны конус. Спіральны клапан уяўляе сабою выраст слізістай абалонкі стрававальнага тракту. Ён утварае ад 4 да 50 абаротаў і моцна павялічвае ўсмоктвальную паверхню кішэчніка. Артэрыяльны конус — спецыяльны аддзел сэрца, размешчаны наперадзе жалудачка і забяспечаны некалькімі радамі месяцападобных клапанаў. Ён здольны да самастойных рытмічных скарачэнняў. Плавальны пузыр і лёгкае адсутнічаюць.

## Пашырэнне 
Вядомы з сярэдняга дэвону. 2 сучасныя падкласы: пласцінашчэлепныя (*Elasmobranchii*) з 2 надатрадамі (акулы і скаты) і злітначарапныя, або суцэльнагаловыя (*Holocephali*), з 1 атрадам (хімерападобныя). Каля 140 сучасных родаў, 630 відаў.

Жывуць пераважна ў морах, некаторыя віды — у прэсных водах. Большасць драпежнікі.

## Асаблівасці біялогіі 
Апладненне ўнутранае. Спароўвальныя органы самцоў (птэрыгаподыі) парныя, развіваюцца з брушных плаўнікоў. Жывародныя (рэдка), яйцажывародныя або адкладваюць яйцы.

У некаторых відаў акул (куніцавыя акулы, рыбы-молаты) і скатаў (хвастаколы) сустракаецца сапраўднае жыванараджэнне. У гэтым выпадку пасля расходавання жаўтка пусты жаўтковы мяшок зародка прырастае да сценкі палавых шляхоў самкі. Праз блізка размешчаныя адзін да аднаго крывяносныя капіляры зародка і мацярынскага арганізма адбываецца паступленне кіслароду і пажыўных рэчываў у кроў зародка. Тым жа шляхам з зародка выдаляецца вуглякіслы газ і шкодныя прадукты жыццядзейнасці.

## Літаратура 
*
Сейвал

**Сейвал**, **сайдавы кіт** (*Balaenoptera borealis*) — млекакормячае сямейства паласацікавых падатрада бяззубых кітоў.

Пашыраны ў морах ад Арктыкі да Антарктыкі.

Даўжыня цела дарослых самцоў да 18,8 м, самак да 21 м, маса да 16 т, даўж. нованароджанага 4-5 м. Афарбоўка спіны ад сінявата-чорнай да чорна-шараватай, бруха — ад шэрай да белай. Паднябенне вузкае, белае ці ружовае; па яго баках 300—400 чорных пласцін кітовага вуса вышынёю да 80 см.

Корміцца ракападобнымі, галаваногімі малюскамі, чароднымі рыбамі, напр. сайдай (адсюль другая назва).

Нараджае 1 дзіцяня раз у 2 гады.

Промысел цалкам забаронены з 1986.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паласацікавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1828 годзе
Хімерападобныя

**Хімеры**, **хімерападобныя** (*Chimeaeriformes*) — атрад храстковых рыб падкласа злітначарапных, або суцэльнагаловых.

## Апісанне 
Цела голае, сціснутае з бакоў, даўжыня да 1,5 м, маса да 10 кг, хвост ніткападобны. Спінных плаўнікоў два. Першы з іх рухомы, з кароткай асновай пачынаецца шыпом, які можа прымаць вертыкальнае становішча. Другі плаўнік нерухомы, нізкі, з доўгай асновай. Хваставы плаўнік дыферацэркальны, сіметрычны, доўгі, паступова звужаецца. Рыла падобнае на тупы конус. Рот ніжні, зубы ўтвараюць тоўстыя пласціны: дзве па­ры — на верх­няй, ад­на — на ніжняй сківіцы. На галаве ў самцоў калючы булавападобны прыдатак, брушныя плаўнікі ператвораны ў капулятыўныя органы (птэрыгаподыі).

## Пашырэнне 
Вядомы з юрскага перыяду, пашыраны ў мелавы перыяд. Вядома 3 сучасныя сямействы: хімеравыя (*Chimaeridae*), насатыя, або рынахімеравыя (*Rhinochimaeridae*), і хобатнарылыя, або каларынхавыя (*Callorhinchidae*). 6 родаў, каля 30 відаў.

Пашыраны ў Атлантычным, Індыйскім і Ціхім акіянах. Пераважна глыбакаводныя (да 2500 м) прыдонныя рыбы.

## Асаблівасці біялогіі 
Маларухомыя. Кормяцца доннымі ігласкурымі, малюскамі, ракападобнымі, радзей рыбаю.

Размнажаюцца яйцамі, змешчанымі ў рогападобнай капсуле даўжынёй 12-24 см, якая адкладваецца на грунт.

## Промысел 
Некаторыя — аб’екты промыслу.

## Літаратура 
*
Неўшатэль

**Неўшатэль** ( — літаральна «новы замак», ням. Neuenburg) — горад у Швейцарыі, на Неўшатэльскім возеры, адміністрацыйны цэнтр кантона Неўшатэль. У горадзе месціцца Неўшатэльскі ўніверсітэт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Адукацыя і культура 
* Неўшатэльскі ўніверсітэт

## Вядомыя асобы 
* Анры Барле (1879—1964) — французскі спартсмен (веславанне), чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1900.
* Блез Сандрар (1887—1961) — швейцарскі і французскі пісьменнік.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Нёўшатэль
Сімун аў Скардзі

**Сімун аў Скардзі** (3 мая 1872, Кунай — 9 кастрычніка 1942, Торсхаўн) — фарэрскі паэт, палітык і настаўнік; аўтар гімна Фарэрскіх астравоў.

Скончыў настаўніцкі каледж. У 1899 заснаваў фарэрскую народную сярэднюю школу, дзе і працаваў дырэктарам да канца сваіх дзён. У перыяд з 1906 па 1914 гады быў дэпутатам фарэрскага парламента.

Катэгорыя:Нарадзіліся на Фарэрскіх астравах
Катэгорыя:Памерлі ў Торсхаўне
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Паэты
Кругларотыя

**Кругларотыя**, **мешкашчэлепныя** (*Cyclostomata*) — рыбападобныя жывёлы тыпу хордавых. Класіфікацыя кругларотых доўгі час была прадметам навуковых спрэчак, сістэматыка, заснаваная на малекулярных дадзеных, аб'ядноўвае іх у групу бессківічных (*Agnatha*).

## Апісанне 
Выдзяляюцца 2 класы (ці падкласы): міногі і міксіны. Пашыраны ва ўмераных і субтрапічных марскіх і прэсных водах.

Даўжыня да 1 м, маса да 3 кг. Тулава чэрвепадобнае. Шкілет храстковы, сківіцы адсутнічаюць. Рот у выглядзе круглай прысмоктвальнай адтуліны (адсюль назва). У скуры (лускі няма) многа слізевыдзяляльных залоз.

Паўпаразіты і паразіты водных жывёл. Кормяцца доннымі беспазваночнымі, нападаюць на аслабелых рыб, малюскаў і інш.

Аб'екты промыслу.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Nelson J. S., Grande T. C., Wilson M. V. H.*  Fishes of the World. — 5th ed. — Hoboken: John Wiley & Sons, 2016. — 752 p. — ISBN 978-1-118-34233-6.
Міксіны

**Міксіны** (*Myxini*) — марскія жывёлы, разглядаюцца як падклас або клас кругларотых. Поўная адсутнасць эмбрыянальных ці рудыментарных элементаў пазваночніка дазваляе дапусціць, што гэтыя жывёлы не з’яўляюцца формай пазваночных, а толькі іх сястрынскай групай.

## Апісанне 
Даўжыня міксін да 1 м. Цела вугрападобнае, голае, спінны плаўнік адсутнічае, хваставы плаўнік прасціраецца на частку спінной паверхні. Шкілет храстковы. Сківіцы адсутнічаюць, рот у выглядзе круглай адтуліны, абкружаны некалькімі мясістымі вусікамі. Іх «зубы» — гэта не косці, а рагавыя пласцінкі, размешчаныя на магутным мускулістым языку. Шчэлепных адтулін ад 1 да 15 пар. Шматлікія поры слізістых залоз размяшчаюцца ўздоўж цела. Вочы дэгенерыравалі.

Крывяносная сістэма незамкнёная. У міксін 4 сэрцы: 1 асноўнае і 3 дадатковыя. Асноўнае (бранхіяльнае) сэрца размешчана адразу за шчэлепамі, самае магутнае і пракачвае кроў праз шчэлепы да ўсяго цела. Партальнае сэрца знаходзіцца ў раёне печані, дапамагае перапампоўваць кроў, якая ідзе ад кішачніка да печані. Пара кардынальных сэрцаў знаходзіцца ў галаве, яны дапамагаюць вяртаць кроў з галаўнога аддзела назад да асноўнага сэрца. Хваставое сэрца забяспечвае цыркуляцыю крыві ў задняй частцы цела. Справа ў тым, што ў міксін вельмі нізкі крывяны ціск і адкрытыя лакуны (крывяносныя прасторы), дзе кроў рухаецца павольна. Каб яна не застойвалася і паступала да ўсіх органаў, спатрэбіліся дапаможныя сэрцы. Яны працуюць аўтаномна, скарачаюцца дзякуючы ўласным цягліцам.

## Пашырэнне 
Выдзяляецца 1 атрад (*Myxiniformes*), 1 сямейства (*Myxinidae*), 7 родаў, каля 70 відаў.

Міксіны сустракаюцца ў прыбярэжных і глыбакаводных раёнах Атлантычнага, Ціхага і Індыйскага акіянаў. Яны насяляюць пераважна ўмераныя і субтрапічныя шыроты абодвух паўшар’яў. У тропіках яны таксама ёсць, але жывуць на вялікіх глыбінях, дзе вада застаецца халоднай.

## Асаблівасці біялогіі 
Паразіты або драпежнікі. Выядаюць унутранасці і мышцы ў рыб, угрызаюцца ў падаль ці ахвяру з дапамогай моцнага языка з рагавымі зубамі. Радзей кормяцца чарвямі.

Здольныя завязвацца ў вузел, каб вызваліцца ад слізі, пазбегнуць злову, ці адарваць кавалак ежы.

Яечнікі і семяннікі маюцца ў адной і той жа асобіны, але функцыянуе толькі адзін тып ганад. Адкладваюць 20-30 яец, багатых жаўтком. Развіццё без ператварэння.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Nelson J. S., Grande T. C., Wilson M. V. H.* Fishes of the World. — 5th ed. — Hoboken: John Wiley & Sons, 2016. — 752 p. — ISBN 978-1-118-34233-6.


Катэгорыя:Атрады кругларотых
Люцэрн (кантон)

**Люцэрн** (; ; ; ) — нямецкамоўны кантон у цэнтры Швейцарыі. Сталіца — горад Люцэрн. Насельніцтва 351 тыс. чалавек (7-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.).

## Геаграфія 
Размешчаны ў цэнтры Швейцарскага плато. Сталіца кантона (горад Люцэрн) размешчаны на беразе Фірвальдштэцкага возера.
 

Плошча 1493 км ² (9-е месца сярод кантонаў).

## Гісторыя 
Кантон стаў часткай швейцарскай канфедэрацыі ў 1332 г.

## Вядомыя гарады 
* Горад Зурзэе

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Фрыбур (кантон)

**Фрыбур** або **Фрайбург** (, , , ) — двухмоўны кантон (63 % насельніцтва гавораць на французскай мове, 29 % на нямецкай) на захадзе Швейцарыі. Сталіца — горад Фрыбур (Фрайбург). Насельніцтва 263 тыс. чалавек (11-е месца сярод кантонаў; даныя 2007 г.).

## Геаграфія 
Асноўная тэрыторыя кантона размешчаная на ўсход ад Нёўшатэльскага возера. Акрамя таго, у Фрыбура ёсць анклавы на тэрыторыі кантона Во.

## Вядомыя асобы 
* Маргарыта Байс (1815—1879) — швейцарская свецкая верніца-містык, каталіцкая святая.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Фрыбур

**Фрыбур** () або **Фрайбург** () — горад на захадзе Швейцарыі, сталіца кантона Фрыбур. Горад шматмоўя: каля 58 % насельніцтва гаворыць па-французску, 22 % — па-нямецку, 5 % — па-італьянску і г. д. Пры насельніцтве ў 37 200 чалавек (2007) больш за 10 000 — студэнты ўніверсітэта Фрыбура.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Жан Тэнглі (1925—1991) — швейцарскі скульптар.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Фрыбур
Уры (кантон)

**Уры** () — нямецкамоўны кантон на поўдні цэнтральнай часткі Швейцарыі. Сталіца — Альтдорф. Насельніцтва 35 тыс. чалавек (24-е месца сярод кантонаў у 2003 годзе).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Альтдорф

**Альтдорф** () — сталіца кантона Уры, размешчанага ў самым цэнтры Швейцарыі. Насельніцтва — 8615 чалавек, у сувязі з гэтым не мае статусу горада (у Швейцарыі на яго могуць прэтэндаваць паселішчы з колькасцю жыхароў звыш 10 тыс. чалавек).

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Уры
Аарэ

**А́арэ**, А́рэ (, ) — рака ў Швейцарыі, левы прыток Рэйна.

Даўжыня 295 км, плошча басейна каля 17,8 тыс. км². Сярэдні расход вады каля 560 м³/с.

Бярэ пачатак у ледавіку Аарэ на захад ад перавала Грымзель у Бернскіх Альпах. У верхнім цячэнні Аарэ — тыповая горная рака; у даліне Гаслі ўтварае вадаспад Гандэк вышынёй 46 м. Працякае праз шэраг азёр, у тым ліку праз Брыенцкае і Тунскае азёры, пасля чаго праходзіць праз горад Тун, а ніжэй па цячэнні фармуе стромкую лукавіну, абмывае высокую скалу, на якой і быў заснаваны горад Берн — сталіца Швейцарыі; далей цячэ па Швейцарскім плато. У месцы ўпадзення ў Рэйн размешчаны горад Кобленц. Рака суднаходная да Тунскага возера. На рацэ ГЭС.

## Літаратура 
*  — С. 9.
* 

## Спасылкі 
* Aare River // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Швейцарыі
Катэгорыя:Прытокі Рэйна
Тургау

**Тургау**, **Тургаў**(; ; ; )  — нямецкамоўны кантон на паўночным усходзе Швейцарыі. Сталіца - горад Фраўэнфельд. Насельніцтва 228 тыс. чалавек (13-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.)

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Берн (кантон)

**Берн** (, ) — двухмоўны кантон на захадзе цэнтральнай частцы Швейцарыі. Сталіца — горад Берн. Насельніцтва 947 тыс. чалавек (2-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.).

## Вядомыя асобы 
* Паўль Клее
* Роберт Вальзер

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Касцістыя рыбы

**Касцістыя рыбы** (*Teleostei*) — надатрад прамянёвапёрых рыб.

Каля 40 атрадаў, 420 сямействаў, каля 20 тыс. сучасных відаў. Жывуць амаль ва ўсіх марскіх і прэсных вадаёмах. Вядомы з сярэдняга трыясу (каля 215 млн гадоў таму), з верхняга мелу (каля 80 млн гадоў таму) дамінуюць сярод рыб (больш за 90 % усіх відаў).

## Апісанне 
Даўжыня ад 7 мм (некаторыя бычкі) да 5 м (меч-рыба, тунцы, самы). Шкілет касцявы, пазванкі амфіцэльныя (дваякаўвагнутыя), луска касцявая — цыклоідная (гладкая) або ктэноідная (з шыпікамі), у некаторых яе няма. Брушныя плаўнікі абдамінальныя (на бруху), таракальныя (на грудзях) або югулярныя (на горле). Хваставы плаўнік звычайна гомацэркальны (раўналопасцевы). У плаўніках калючкі (у вышэйшых касцістых рыб). Плавальны пузыр (бывае недаразвіты) закрыты або праз канал можа быць звязаны са страваводам. Ёсць цыбуліна аорты, артэрыяльны конус захоўваецца толькі ў найбольш старажытных форм.

Раздзельнаполыя, некаторыя гермафрадыты (напрыклад, марскія акуні). Апладненне звычайна вонкавае. Некаторыя касцістыя рыбы жывародныя (напрыклад, галамянка, гамбузія). Расліннаедныя і драпежнікі, ёсць паразіты (напрыклад, некаторыя вугры, сомікі).

Да касцістых належаць амаль усе асноўныя прамысловыя рыбы.

## Гл. таксама 
* Кефалевыя
* Салеевыя
* Лятучыя рыбы
* Кузаўковыя
* Зялёнавокія
* Balistidae

## Зноскі 
Катэгорыя:Касцявыя рыбы
Фраўэнфельд

**Фраўэнфельд** (ням. Frauenfeld) — горад у Швейцарыі, сталіца кантона Тургаў.

Уваходзіць у склад акругі Фраўэнфельд. Насельніцтва складае 22313 чалавек (на 31 снежня 2007 года).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Фатаграфіі 

Выява:Frauenfeld stumpf.jpg|Горад Фраўэнфельд у хроніцы Іагана Штумпфа (), 1548
Выява:Frauenfeld_rathaus.jpg|Ратуша
Выява:Frauenfeld-Schloss.jpg|Замак

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Тургау
Хорда (заалогія)

**Хорда** (, струна) — унутраны шкілет у выглядзе падоўжнага пругкага храсткападобнага стрыжня, пакрытага шчыльнай абалонкай у хордавых жывёл. Выконвае апорную функцыю, садзейнічаючы падтрыманню формы цела.

У ланцэтніка, кругларотых, некаторых рыб (асятровых, дваякадыхальных, суцэльнагаловых) захоўваецца на працягу ўсяго жыцця, у астатніх пазваночных і абалоннікаў — толькі ў эмбрыёнаў; у дарослых  у значнай меры замяшчаецца больш трывалымі касцявымі ўтварэннямі — пазванкамі, якія фарміруюць пазваночнік.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 222 с. ISBN 978-985-03-1367-6.

## Спасылкі 
* [*Лебёдкина Н. С*. Хорда (биол.)](http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Хорда%20(биол.)/)  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Анатомія жывёл
Ганна Васільеўна Чапман

**Ганна Васільеўна Чапман** (у дзявоцтве Кушчанка; нар. , ) — грамадскі дзеяч, выкрыты агент расійскіх спецслужбаў, дзейнічала ў ЗША пад легендай прадпрымальніка рускага паходжання. Арыштаваная ў чэрвені 2010 года па абвінавачванні ў тым, што не паставіла амерыканскія ўлады ў вядомасць аб сваім супрацоўніцтве з замежным урадам. 8 ліпеня Чапман прызнала сябе вінаватай у нелегальным супрацоўніцтве з Расіяй і была высланая на радзіму разам з яшчэ дзевяццю фігурантамі гэтай справы ў абмен на чатырох расійскіх грамадзян, абвінавачаных раней у шпіянажы на карысць ЗША і Вялікабрытаніі.

Катэгорыя:Постаці Расіі
Цюрыхскі ўніверсітэт

**Цюрыхскі ўніверсітэт** () — найбуйнейшы ўніверсітэт Швейцарыі, дзе ў цяперашні час навучаецца больш за  студэнтаў. Найбуйнейшым факультэтам з’яўляецца філасофскі, на якім вучацца прыкладна  ад усіх студэнтаў.

## Гісторыя 
Універсітэт Цюрыха быў заснаваны ў 1833 годзе, калі тры каледжы — тэалогіі (заснаваны Ульрыхам Цвінглі ў 1525 годзе), права і медыцыны аб’ядналіся з толькі што створаным факультэтам філасофіі. Універсітэт Цюрыха быў адметны тым, што быў створаны ў рэспубліканскай дзяржаве без удзелу манарха або царквы. Адным з ініцыятараў з’яўлення ўніверсітэта быў гісторык і літаратуразнаўца Іаган Каспар фон Арэлі.

## Факультэты 
Цяпер ва ўніверсітэце Цюрыха дзейнічаюць наступныя факультэты:

* тэалогіі;
* права;
* эканомікі;
* медыцыны;
* ветэрынарны;
* філасофіі;
* матэматыкі і прыродазнаўчых навук.

## Вядомыя выпускнікі 
* Альберт Гейм, швейцарскі геолаг

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Мечнік вялікі літоўскі

**Вялікі мечнік літоўскі**, **мечны** — дзяржаўная пасада ў ВКЛ (канец 15—18 стагоддзі), створана на ўзор вялікага мечніка кароннага.

На святочных мерапрыемствах нёс наперадзе з левага боку вялікага князя аголены меч, як сімвал вайсковай улады. Пад час пахавання апускаў меч да долу, а ў рукаяць устаўляў свечку. Мечнік кідаў меч перад алтаром, альбо ламаў яго, калі манарх быў апошнім з роду.

Таксама існавалі павятовыя мечнікі.

## Вялікія мечнікі літоўскія 
*Дзмітрый Халецкі (1579—1588)
*Ян Халецкі (1589—1615)
*Мікалай Халецкі (1615-1650)
*Юрый Тызенгаўз (1650-1679)
*Шыман Караль Агінскі (1679—1685)
*Мікалай Францішак Агінскі (1685—1695)
*Марцыян Міхал Агінскі (1695—1703)
*Крыштаф Сяніцкі (1703—1707)
*Білевіч (1708—1709)
*Аляксандр Пшаздзецкі (1709—1710)
*Мікалай Фаўстын Радзівіл (1710—1729)
*Юзаф Тадэвуш Агінскі (1729—1730)
*Ігнацы Завіша (1730—1734)
*Януш Аляксандр Сангушка (1735—1750)
*Сымон Сіруць (1750—1752)
*Караль Станіслаў Радзівіл "Пане Каханку" (1752—1762)
*Андрэй Агінскі (1762—1771)
*Міхал Геранім Радзівіл (1771-1775)
*Геранім Януш Сангушка (1775)
*Аляксандр Асалінскі (1775-1789)
*Міхал Клеафас Агінскі (1789—1793)

## Глядзі таксама 
* Мечнік 
* Вялікія мечнікі каронныя

## Літаратура 
* Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта, *«Вялікае Княства Літоўскае»*


Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Юхан Аўгуст Стрындберг

**Юхан Аўгуст Стрындберг** (, , Стакгольм, Швецыя — ) — шведскі пісьменнік-празаік, драматург і жывапісец, заснавальнік сучаснай шведскай літаратуры і сучаснага тэатра.

## Біяграфія 
Бацька пісьменніка быў негацыянтам з арыстакратычнага роду, маці — прыслужніцай. У 1867—1872 гадах вучыўся ва Упсальскім універсітэце. У 1872 годзе напісаў сваю першую драму «Местэр Улуф». Моцна маючы патрэбу ў маладосці, выпрабаваў шэраг прафесій (настаўніка, бібліятэкара, акцёра і інш.)

Пісьменнік быў тройчы жанаты. У палітыцы прытрымліваўся сацыялістычных, нават анархічных поглядаў, што адлюстроўвалася і ў яго літаратурных творах. У пачатку XX стагоддзя быў адным з уладароў дум заходняй цывілізацыі. У развіцці стылю Стрындберг адпраўной платформай быў натуралізм, а канчатковай — той ранні экспрэсіянізм, які ўжо з канца XIX стагоддзя ўзнікаў эпізадычна ў літаратуры шэрагу еўрапейскіх краін.
thumb|right|Помнік Стрындбергe ў Стакгольме (1942, аўтар - Карл Ельд)

## Памяць 
У гонар Стрындберга названы кратар на Меркурыі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Strindbergssällskapet
* The Strindberg Society (Strindbergssällskapet)  
* Музей Стрындберга 
* August Strindberg Society of Los Angeles 

Катэгорыя:Пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Драматургі Швецыі
Катэгорыя:Мастакі Швецыі
Юзаф Тадэвуш Агінскі

**Юзаф Ян Тадэвуш Агінскі** ( — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, ваявода троцкі (1730—1736).

## Біяграфія 
Прыхільнік Аўгуста Саксонскага, разам з расійскімі войскамі змагаўся з супраціўнікамі саксонскай групоўкі ў Вялікім Княстве. Генерал-маёр войска ВКЛ (1726), вялікі мечнік літоўскі (1729—1730). У 1730 годзе заняў пасаду троцкага ваяводы.

Валодаў палацам у Гродне.

## Сям'я 
Паходзіў са старэйшай княжацкай лініі роду Агінскіх уласнага герба, сын віленскага ваяводы Казіміра Дамініка Агінскага і Элеаноры з Войнаў.

У 1721 годзе ажаніўся з князёўнай Ганнай Вішнявецкай (1700 — 1732), дачкой вялікага літоўскага гетмана Міхала Сервацыя Вішнявецкага. Меў з ёй дзяцей:
* Міхала Казіміра (1729 — 1830), вялікага гетмана літоўскага (1768—1793);
* Аўгусту, жонку троцкага кашталяна Канстанціна Людвіка Плятэра;
* Генавефу, жонку полацкага кашталяна Адама Бжастоўскага;
* Катажыну, жонку літоўскага падканцлера Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага;
* Казіміру, жонку літоўскага падскарбія Міхала Бжастоўскага;
* Альжбету (1731 — 1771), жонку з 1754 літоўскага кухмістра Міхала Вяльгорскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія Агінскіх 

Юзаф Тадэвуш
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Упсальскі ўніверсітэт

**Упсальскі ўніверсітэт** (шв. Uppsala universitet) — найстарэйшы публічны ўніверсітэт Швецыі і ўсёй Скандынавіі, які існуе з 1477 г. З універсітэтам звязаныя імёны такіх навукоўцаў, як Карл Ліней, Андэрс Цэльсій, Андрэс Ангстрэм, Адам Афцэліус, Пер Афцэліус. Знаходзіцца ў шведскім горадзе Упсала.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1477 годзе. Кароль Густаў-Адольф ахвяраваў установе ўсе свае фамільныя багацці.
 
Галоўны будынак універсітэта Упсалы ва ўніверсітэцкім парку, Упсала (завершаны ў 1887).

Універсітэцкая бібліятэка налічвае каля 275 000 тамоў, не ўлічваючы дробных кніг і брашур, і 12000 рукапісаў, у ліку якіх Codex argenteus Вульфілы. Нумізматычная калекцыя (каля 16 000 манет), збор карцін, каштоўныя калекцыі мінералаў, вялікі батанічны сад з музеем і са статуяй Лінея, хімічная лабараторыя і іншыя (агульным лікам 12) акадэмічныя ўстановы.

Будынак універсітэта, узведзены ў 1879-1887, пабудаваны ў стылі рэнесанс, з мармуровымі калонамі, раскошнымі заламі і аўдыторыямі.

## Ганаровыя дактары 
* Юхан Аўгуст Брынель

## Вядомыя асобы, якія вучыліся ва ўніверсітэце 
* Густаў Адлерфельт
* Карл Юнас Ловэ Альмквіст, шведскі пісьменнік
* Пэр Даніэль Амадэус Атэрбум (1790—1855), шведскі паэт
* Ёнс Якаб Берцэліус
* Карл Яльмар Бранцінг
* Эрык Густаў Геер, шведскі гісторык, паэт, публіцыст, кампазітар і педагог
* Фін Мальмгрэн
* Натан Сёдэрблюм
* Юхан Аўгуст Стрындберг
* Даг Хамаршэльд
* Ёнас Густаў Вільгельм Цандэр
* Элен Фрыс, першая шведка, якая атрымала ступень доктара філасофіі

## Гл. таксама 
* Упсальская астранамічная абсерваторыя
* Абсерваторыя Квістаберг

## Спасылкі 
* Uppsala University
* Uppsala University Student page 
* Östgöta Nation’s Homepage
* Study Abroad Uppsala
Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы

**Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы** () — астраўныя тэрыторыі ў Паўднёвай Атлантыцы. Належаць Вялікабрытаніі з 1775 года (Паўднёвая Георгія) і 1908 года (Паўднёвыя Сандвічавы астравы) і маюць статус заморскай тэрыторыі. Аспрэчваюцца Аргенцінай адпаведна з 1927 і 1938 г. Тэрыторыі належыць дамен *.gs*.

Тэрыторыя ўключае ў сябе востраў Паўднёвая Георгія з навакольнымі яго астраўкамі, архіпелаг Паўднёвыя Сандвічавы астравы, а таксама скалы Шаг, Клерк і асобна размешчаную Чорную скалу (Блэк-Рок).

Адміністрацыйны цэнтр — Грутвікен.
Ніжагародскі метрапалітэн

**Ніжагародскі метрапалітэн** (да 1992 — **Горкаўскі метрапалітэн**) — сістэма ліній метрапалітэна ў Ніжнім Ноўгарадзе, трэцяя на тэрыторыі Расіі, дзясятая на тэрыторыі СССР. Складаецца з дзвюх ліній: Аўтазаводскай і Сормаўскай. Па стане на 2018 год дзейнічаюць 15 станцый (14 падземных мелкага залажэння і 1 наземная), даўжыня ліній складае 21,6 км, штодзённы пасажырапаток — каля 83,3 тыс. чалавек.

## Гісторыя 
Гісторыя Ніжагародскага метрапалітэна пачынаецца ў кастрычніку 1973 года, калі да распрацоўкі першай чаргі метрапалітэна прыступілі праекціроўшчыкі маскоўскага інстытута «Метрагіпратранс». Будаўніцтва пачалося 17 снежня 1977 года.

20 лістапада 1985 года быў адкрыты рух цягнікоў на першым участку Аўтазаводскай лініі працягласцю 6,8 км з шасцю станцыямі («Маскоўская», «Чкалаўская», «Ленінская», «Зарэчная», «Рухавік Рэвалюцыі» і «Пралетарская»). Метрапалітэн звязаў паўднёва-заходнія прамысловыя раёны горада на левым беразе Акі з чыгуначным вакзалам. У далейшым лінія метро была працягнута ў паўднёва-заходнім кірунку: 8 жніўня 1987 года адкрыліся станцыі «Аўтазаводская» і «Камсамольская», а 15 лістапада 1989 года — станцыі «Кіраўская» і «Парк Культуры».

20 снежня 1993 года былі ўведзены ў эксплуатацыю дзве станцыі другой, Сормаўскай, лініі — «Канавінская» і «Бурнакаўская», 9 верасня 2002 года адкрылася наземная станцыя «Буравеснік». Дзве лініі Ніжагародскага метрапалітэна працавалі як адна (на станцыі «Маскоўская» адбывалася змена напрамку руху з адной лініі на іншую).

У 2000 годзе пачалося будаўніцтва метрамаста праз Аку для падаўжэння Аўтазаводскай лініі ў гістарычную нагорную частку горада. 4 лістапада 2012 года быў адкрыты рух па метрамосце да новай станцыі «Горкаўская».

## Лініі 
*Заўвага: На Аўтазаводскай лініі арганізаваны правабаковы рух, на Сормаўскай лініі — левабаковы.*

Выява:NN Metro Park Kultury station 11-2018.jpg|Станцыя «Парк Культуры»
Выява:NN Metro Gorkovskaya station 11-2018.jpg|Станцыя «Горкаўская»
Выява:NN Metro Moskovskaya station 11-2018.jpg|Станцыя «Маскоўская»
Выява:NN Metro Moskovskaya station 09-2018-2.jpg|Вагон 81-717.6 на станцыі «Маскоўская»
Выява:NN Metro Kanavinskaya station 11-2018.jpg|Станцыя «Канавінская»
Выява:NN Metro Strelka station 11-2018.jpg|Станцыя «Стрэлка»
Выява:Nizhny Novgorod Metro Bridge.jpg|Метрамост

## Рухомы састаў, дэпо 
У Ніжагародскім метрапалітэне з моманту адкрыцця па цяперашні час выкарыстоўваюцца вагоны 81-717/714 («нумарныя»), адзін састаў з вагонаў 81-717.5/714.5 (эксплуатуецца з 2009 года) і тры саставы 81-717.6/714.6, закупленыя перад адкрыццём станцыі «Горкаўская».

У метрапалітэне адзінае электрадэпо «Пралетарскае», у ім знаходзіцца 21 састаў (дэпо разлічана на 32 саставы), адначасова на лініі працуюць ад 10 да 14 саставаў.

## Спасылкі 
* 
* 
* 


Катэгорыя:З’явіліся ў 1985 годзе
Катэгорыя:1985 год у Расіі
Брытанскія Віргінскія астравы

right|thumb|250px|Брытанскія Віргінскія астравы
**Брытанскія Віргінскія астравы** (БВА) — група з 36 астравоў і астраўкоў (агульнай плошчай 153 км²), размешчаных на паўночны ўсход ад Віргінскіх астравоў ЗША. Населеныя толькі 16 астравоў і астраўкоў. 

Найбуйнейшымі астравамі з'яўляюцца Тартола (55 км²), Анегада (38 км²), Верджын-Горда (21 км²) і Ёст-ван-Дэйк (8 км²). 

Сталіца, горад Роўд-Таўн, знаходзіцца на востраве Тартола. Насельніцтва ўсіх астравоў складае каля 25 тыс. чалавек, пры гэтым прыкладна 90% з іх пражывае на Тартоле. 

Брытанскія Віргінскія астравы - брытанская заморская тэрыторыя. Афіцыйная мова - англійская. 

Асноўная валюта — долар ЗША (з 1959).

## Гл. таксама 
* Амерыканскія Віргінскія астравы

Катэгорыя:Краіны Паўночнай Амерыкі
Гларус (кантон)

**Гларус** (, , , )  — нямецкамоўны кантон на ўсходзе Швейцарыі. Сталіца - горад Гларус. Насельніцтва 38 тыс. чалавек (23-е месца сярод кантонаў; даныя 2003 г.).

## Геаграфія 
Плошча 685 км ² (17-е месца сярод кантонаў).

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Гларус

**Гларус** (, , , ) — населены пункт на ўсходзе Швейцарыі, сталіца нямецкамоўнага кантона Гларус. Насельніцтва на 2009 г. 12,166 чал.

Адным з пабрацімых гарадоў Гларусу прыходзіцца беларускі горад Кобрын.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Гларус
Вале (кантон)

**Вале** (, , , , ) — двухмоўны (62,8% насельніцтва гавораць па-французску, 28,4% па-нямецку) кантон на паўднёвым захадзе Швейцарыі. Сталіца — горад Сьён. Насельніцтва — 286,5 тыс. чалавек (9-е месца сярод кантонаў; даныя 2004 г.).

## Геаграфія 
Плошча 5224 км² (3-е месца сярод кантонаў).

## Гісторыя 
Кантон стаў часткай Швейцарскай Канфедэрацыі ў 1815 г. З XVII стагоддзя на тэрыторыі часткі кантона Вале існавала Рэспубліка Сямі Дзясяткаў, якая з'яўлялася саюзам сямі абшчын.

Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Граўбюндэн

**Граўбюндэн** або **Грызон** (, , , ) — кантон на паўднёвым усходзе Швейцарыі. Сталіца — горад Кур (ням. Chur). Насельніцтва 191,6 тыс. чалавек (14-е месца сярод кантонаў; даныя на 2004 год).

## Геаграфія 
Плошча 7105 км² (1-е месца сярод кантонаў).

## Гісторыя 
Кантон стаў часткай швейцарскай канфедэрацыі ў 1803 г.

## Гарады 
* Давос

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кантоны Швейцарыі
Кур

**Кур** (, ) — горад у Швейцарыі, сталіца кантона Граўбюндэн.

Уваходзіць у склад акругі Плесур. Насельніцтва складае 35 161 чалавек (на 31 снежня 2006 года).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Якаб Кандраў (1779—1836) — педагог, прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Граўбюндэн
Грутвікен

**Грутвікен** (, «кацельны заліў») — адміністрацыйны цэнтр брытанскай заморскай тэрыторыі Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы. Знаходзіцца на паўночна-ўсходнім беразе вострава Паўднёвая Георгія. Гэта самая паўднёвая «сталіца» ў свеце, галоўны пасёлак краіны, якая хоць і залежная, і нават не мае карэннага насельніцтва, усё ж такі не з'яўляецца часткай іншай дзяржавы. Грутвікен размешчаны на ўсходнім беразе паўвострава Тэтчэр, у невялікім заліве Кінг Эдуард (так і назвалі «Грутвікен» першапачаткова), частка бухты Усходні Камберланд на паўночна-ўсходнім узбярэжжы вострава Паўднёвая Георгія.

## Літаратура 
* Otto Nordenskjöld, Johan G. Andersson, Carl A. Larsen, Antarctica, or Two Years Among the Ice of the South Pole, London, Hurst & Blackett, 1905.
* *South Georgia,* Topographic map, 1:200000, DOS 610 Series, Directorate of Overseas Surveys, Tolworth, UK, 1958.
* Robert K. Headland, *The Island of South Georgia*, Cambridge University Press, 1984.

Катэгорыя:Гарады Вялікабрытаніі
Грутвікен
Фергана

**Фергана** () — горад ва Узбекістане, у паўднёвай частцы Ферганскай даліны, адміністрацыйны цэнтр Ферганскага вілаета.

## Геаграфія 
Фергана знаходзіцца на ўсходзе Узбекістана, прыблізна за 420 км на ўсход ад Ташкента — сталіцы краіны, і за 75 км на захад ад Андыжана. У горадзе пражывае больш за 220 000 чалавек, што робіць яго трэцім па велічыні горадам Ферганскай Даліны. Тэрыторыя Ферганы — 70 км². Размешчаны горад на вышыні 580 метраў над узроўнем мора.

## Клімат 
Клімат Ферганы, як і ўсёй даліны, кантынентальны. Зіма — мяккая. Сярэдняя тэмпература студзеня — 3,2 ° (для Ферганы), абсалютны мінімум — 25 °. Снегавое покрыва нядоўгачасовае. У асобныя зімовыя дні бывае цёплае надвор’е. Лета гарачае. Сярэдняя тэмпература ліпеня 28 °, максімальная 42,4 °.

У ліпені нярэдка дзьме гарачы сухі вецер гармсіль, асабліва ў заходняй частцы. Ападкаў мала.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Рыма Валяр’янаўна Андрэева (нар. 1926) — беларускі, рускі і ўзбекскі архітэктар.
* Генадзь Аляксеевіч Браніцкі (нар. 1938) — беларускі фізікахімік. Доктар хімічных навук (1988), прафесар (1989).
* Вольга Раманоўская (1951—2013) — беларуская мастачка.
* Якаў Сямёнавіч Смальгоўскі (нар. 1941) — беларускі архітэктар.
* Тамара Ханум (1906—1991) — узбекская танцоўшчыца, спявачка, балетмайстар. Народная артыстка СССР (1956).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Узбекістана
Катэгорыя:Ферганскі вілает
Сьён

**Сьён** (,  — **Зітэн**, ) — горад на захадзе Швейцарыі, сталіца кантона Вале.

## Геаграфія 
Горад Сьён размешчаны на беразе ракі Рона.

## Гісторыя 
Буйное паселішча кельтаў (). Як самастойны горад стаў вядомы з V стагоддзя, калі быў прызначаны рэзідэнцыяй епіскапа.

Пацярпеў разбурэнні ў 1475 годзе падчас вайны з Савояй. Перажыў вялізны пажар у 1788 годзе.

## Вядомыя асобы 
* Мішлін Кальмі-Рэ

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Вале
Раман Аркадзевіч Абрамовіч

**Раман Аркадзевіч Абрамовіч** (, , РСФСР) — буйны расійскі і ізраільскі прадпрымальнік, былы губернатар Чукоцкай аўтаномнай акругі.

З 12 кастрычніка 2008 года дэпутат Чукоцкай думы. З 22 кастрычніка 2008 года — старшыня думы Чукоцкай аўтаномнай акругі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мільярдэры Расіі
Катэгорыя:Постаці Чукоцкай аўтаномнай акругі
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі III склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі ад аднамандатных акруг
Катэгорыя:Нафтавікі Расіі
Катэгорыя:Менеджмент і супрацоўнікі ФК «Чэлсі»
Катэгорыя:Калекцыянеры сучаснага мастацтва
Катэгорыя:Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі
Міхаіл Барысавіч Хадаркоўскі

**Міхаіл Барысавіч Хадаркоўскі** (26 чэрвеня 1963, Масква) — расійскі прадпрымальнік, грамадскі дзеяч, публіцыст.

У 1992 годзе — кіраўнік Фонду садзейнічання інвестыцыям у паліўна-энергетычным комплексе з правамі намесніка міністра паліва і энергетыкі Расіі. Старшыня савета дырэктараў аб’яднання «Менатэп». У 1997—2004 гг. — саўладальнік і кіраўнік нафтавай кампаніі «ЮКАС», якая перайшла да яго ў выніку закладных аўкцыёнаў.

25 кастрычніка 2003 года Хадаркоўскі быў арыштаваны ў Новасібірскам аэрапорце «Талмачова» па абвінавачванні ў крадзяжах і нявыплаце падаткаў. 31 кастрычніка 2003 г. Генеральная пракуратура РФ арыштавала акцыі ЮКАСа.

Катэгорыя:Постаці Расіі