open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
МАЗ-5337

**МАЗ-5337** — грузавы аўтамабіль вытворчасці Мінскага аўтамабільнага завода з колавай формулай 4х2.

## Гісторыя 
З 1986 года выпускаецца шасі МАЗ-5337 з дзённай кабінай і рухавіком ЯМЗ-236 (180 к.с), а з 1987 года шасі з рухавіком ЯМЗ-236НЕ2 з турбанаддзіманнем (230 к.с.). У 1987 годзе стаў выпускацца бартавы грузавік *МАЗ-53371* з рухавіком ЯМЗ-236 (180 к.с.) з дзённай кабінай і з кабінай са спальным месцам (*МАЗ-53371-029*). Акрамя таго існавала паўночная мадыфікацыя для работы пры тэмпературы да -60° — *МАЗ-533701*.

У красавіку 2022 года шасі МАЗ-5337 стала першай мадэллю, з якой пачалася зборка машын МАЗ з CKD-камплектаў ва Узбекістане.

## Канструкцыя 
Кабіна — двухмесная, без спальнага месца. Выпускаўся таксама варыянт са спальнай кабінай, які насіў пазначэнне *53371-29*. Адкідаецца наперад з дапамогай гідрацыліндра з ручной помпай. Сядзенне кіроўцы  падрысоранае, рэгулюецца па даўжыні, вышыні, нахілу падушкі і спінкі.

Кузаў — металічная платформа. Насціл падлогі — драўляны. Выпускаецца таксама шасі, прызначанае для ўсталявання розных кузаваў і абсталявання.

## Машыны на шасі МАЗ-5337 
На шасі ўсталёўваліся харчовыя і паліўныя цыстэрны, фургоны, аўтакраны, экскаватары, камунальныя і пажарныя машыны.

Выява:Автомобільний кран.jpg
Выява:MAZ fire truck 2.jpg
Выява:MAZ special truck in Minsk.jpg

## Літаратура 
*  

5337
Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта
Ааліт

**Ааліт** ( яйка + lithos камень) — акруглыя, шара- альбо эліпсападобныя ўтварэнні з вуглякіслай вапны, аксідаў і сілікатаў жалеза, марганцу і інш., якія маюць канцэнтрычна-слаістую, зрэдку радыяльна-прамяністую будову. Памеры ад 0,05 да 25 мм. Утвараюцца пры асадканамнажэнні ў цёплых крыніцах, азёрнай і марской вадзе ў выніку калоідна-хімічных і біяхімічных працэсаў. Ядром ааліту бываюць дробныя часткі ракавін, пясчынкі і інш.

## Літаратура 
* 
* Аалі́ты // Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; М. М. Курловіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 4. — 333 с.: іл. — (Энцыкл. б-чка школьніка). — ISBN 5-85700-085-8.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
МАЗ-5551

**МАЗ-5551** — самазвал, які вырабляецца Мінскім аўтазаводам з 1984 года на базе аўтамабіля МАЗ-5337.
Выпускаецца таксама ў варыянце шасі для мантажу рознага спецыяльнага абсталявання.

## Гісторыя 
Першыя прататыпы МАЗ-5551 былі пабудаваныя ў 1973 годзе. На канвеер машына ўстала ў 1984 годзе. Але ў 1984 годзе было выраблена ўсяго 32 машыны. У 1985 годзе — 1701. Устойлівы выпуск пачаўся з 1988 года.

У 1984—1990 МАЗ-5551 і МАЗ-5549 збіралі на заводзе паралельна.

З 1998 года самазвал стаў выпускацца з абноўленай кабінай, у якой для доступу да кропак абслугоўвання адкрывалася ўся пярэдняя абліцоўка, а не толькі рашотка радыятара.

## Апісанне 

Выява:MAZ truck in Tallinn.JPG|Ранні варыянт
Выява:MAZ 5551 2.jpg|Варыянт з мадэрнізаванай кабінай

Кабіна — двухмесная, адкідальная наперад (гідрацыліндрам з ручным прывадам гідрапомпы).

thumb|Выгляд ззаду
Кузаў — суцэльнаметалічны з заднім бортам, які адчыняецца і зачыняецца аўтаматычна. Разгрузка — задняя ці 3-х баковая. Прадугледжана абаграванне дна кузава адпрацаванымі газамі рухавіка. Самазвальныя платформы доўгі час выпускаліся ў асобным цэху ў Мінску, пазней вытворчасць самазвальных кузаваў была пераведзена ў Магілёў на "Магілёўтрансмаш".

## Тэхнічныя характарыстыкі 
;МАЗ-5551-020

* Падрыхтаваная маса, кг: 7470
* Поўная маса, кг: 17620
* Грузападымальнасць, кг: 10000
* Аб'ём кузава, м³: 5,5
* Рухавік: V6, ЯМЗ-236М2
* Магутнасць, кВт (к.с.): 132 (180)
* Круцільны момант, Нм: 667
* Каробка перадач: ЯМЗ-236П, 5-ст, механічная
* Макс. хуткасць, км/г: 83
* Выдатак паліва, л: 22,8
* Аб'ём паліўнага бака, л: 200

## Мадыфікацыі 
### МАЗ-555102 
**МАЗ-555102** — мадыфікацыя з рухавіком ЯМЗ-236НЕ2, Еўра-2. Выпускаецца з 2002 года.

;Тэхнічныя характарыстыкі МАЗ-555102-020:

* Падрыхтаваная маса, кг: 8000
* Поўная маса, кг: 18000
* Грузападымальнасць, кг: 10000
* Рухавік: V6, ЯМЗ-236НЕ2 (Еўра-2)
* Магутнасць, кВт (к.с.): 169 (230)
* Круцільны момант, Нм: 900
* Каробка перадач: ЯМЗ-236П, 5-ст, механічная
* Макс. хуткасць, км/г: 90
* Аб'ём паліўнага бака, л: 200

### МАЗ-5551A2 
**МАЗ-5551A2** — мадыфікацыя з рухавіком ЯМЗ-6563.10 (230 к.с., Еўра-3). Выпускалася ў 2007—2019 гадах. Было выраблена 5113 самазвалаў гэтай мадыфікацыі.

### МАЗ-55513 
**МАЗ-55513** — мадыфікацыя з поўным прывадам.

Аўтамабіль меў раму, пярэдні і задні масты, раздатачную каробку і іншыя агрэгаты лесавоза МАЗ-5434. Ад серыйнага МАЗ-5551 узялі стандартныя кабіну без спальнага месца і платформу аб'ёмам 5,5 куб.м. Сілавы агрэгат складаўся з 240-моцнага васьміцыліндравага V-падобнага рухавіка *ЯМЗ-238М2*, які ўсталёўваўся на лесавозы, і 5-ступеньчатай каробкі перадач *ЯМЗ-236П*, узятай ад базавага самазвала. Мадыфікацыя з 230-моцным рухавіком *ЯМЗ-236НЕ* Еўра-1 мела індэкс **МАЗ-555130**.

Выпускаўся ў абмежаванай колькасці.

## Літаратура 
* 
*  
*  
*  

## Спасылкі 
* МАЗ-5551А2 на афіцыйным сайце  // maz.by 

5551
Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта
Аагенез

**Аагенез** ( ᾨόν — яйка + γένεσις — узнікненне) — паслядоўны працэс развіцця жаночай гаметы ад першаснай палавой клеткі да спелага яйца.

Ахоплівае стадыі: размнажэння (павелічэнне колькасці дыплоідных палавых клетак — аагоніяў), росту аацытаў (павольны ў першай фазе, якая ў чалавека і жывёл можа працягвацца гадамі, у другой фазе — хуткі, з інтэнсіўным павелічэннем аб’ёмаў клетак) і іх выспявання (меятычнае дзяленне з утварэннем гаплоідных яйцаклетак, здольных да апладнення). У губак, некаторых кішачнаполасцевых і чарвей аагенез адбываецца ў любой частцы цела, у астатніх жывёл і чалавека лакалізаваны ў яечніках, у раслін — у аагоніях, архегоніях або зародкавым мяшку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Палавое размнажэнне
Катэгорыя:Фізіялогія
Сена (Бельгія)

**Сена** (, ) — рака ў Бельгіі. Працягласць 103 км. Упадае ў раку Дэйле недалёка ад Мехелена.

На Сене стаіць бельгійская сталіца Брусель. У межах горада, аднак, рака практычна не бачна: у другой палове XIX стагоддзя яна была, ў асноўным, перакрыта бельгійскімі інжынерамі на чале з Анры Мо.

Доўгі час Сена была вядома як адна з найбольш забруджаных рэк Бельгіі, паколькі сцёкавыя воды Бруселя і наваколляў зліваліся ў яе без праходжання ачысткі. Ачышчальныя збудаванні на Сене былі ўведзены ў эксплуатацыю толькі ў сакавіку 2007 года.

## Рака ў культуры 
а]]

Нягледзячы на тое, што рака на тэрыторыі горада на працягу больш за стагоддзе застаецца нябачнай, яна зрабіла культурны ўплыў на жыццё горада. Брусельцы маюць мянушку — *зінеке* (), якая паходзіць ад бадзяжных сабакаў, якія ў вялікай колькасці жылі на недобраўпарадкаваных берагах ракі. Жыхары называлі раку — *Zenne* ці памяншальна — *Zenneke* (*Zinneke*).

## Спасылкі 
* Басейн Сены  

Катэгорыя:Брусель
Катэгорыя:Рэкі Антверпена
Катэгорыя:Рэкі Валонскага Брабанта
Катэгорыя:Рэкі Фламандскага Брабанта
Катэгорыя:Рэкі Эно
Мітоз

**Міто́з**, **непрамое дзяленне**, **карыякінез** — найбольш распаўсюджаны спосаб рэпрадукцыі эўкарыятычных клетак. Біялагічнае значэнне мітозу складаецца ў строга аднолькавым размеркаванні рэплікаваных храмасом паміж даччынымі ядрамі, што забяспечвае ўтварэнне генетычна аднолькавых даччыных клетак і захоўвае пераемнасць у шэрагу клетачных пакаленняў.

Мітоз — адзін з фундаментальных працэсаў антагенезу. Мітатычнае дзяленне забяспечвае рост мнагаклетачных эўкарыёт за кошт павелічэння папуляцыі тканкавых клетак. У выніку мітатычнага дзялення клетак мерыстэм павялічваюцца тканкавыя папуляцыі раслінных клетак. Драбленне аплодненага яйка і рост большасці тканак у жывёл таксама адбываецца шляхам мітатычных дзяленняў.

Мітатычнаяе дзяленне, якое ажыццяўляецца праз разбурэнне ядравай абалонкі завецца адкрытым мітозам. У гэтым выпадку, характэрным для жывёл і раслін, разыходжанне храмасом да палюсоў даччыных клетак адбываецца ў цытаплазме. Форма мітозу, пры якой ядравая абалонка застаецца цэльнай, а падзел храмасом адбываецца у ядры (напрыклад у дрожджаў), завецца закрытым мітозам.

На падставе марфалагічных асаблівасцяў мітоз (у асобнасці адрыты тып) ўмоўна падзяляецца на стадыі: прафазу, праметафазу, метафазу, анафазу, целафазу. Першыя апісанні мітатычных фаз і ўстанаўленне іх паслядоўнасці былі зроблены ў 1870—1880-х гадах. У канцы 1870-х — пачатку 1880-х гадоў нямецкі гістолаг Вальтэр Флемінг для абазначэння працэсу непрамога дзялення клеткі ўвёў тэрмін «Мітоз».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*
Альбінізм

**Альбінізм** ( —  белы) — адсутнасць ад нараджэння пігменту скураных покрываў, валасоў, радужнай і пігментнай абалонак вачэй. Альбінізм - спадчынная прыкмета, якая характарызуецца адсутнасцю ў клетках меланіну праз адсутнасць (ці блакаду) ферменту тыразіназы, што і вызначае афарбоўку. Вочы ў альбіносаў ружова-чырвоныя ў выніку прасвечвання крывяносных сасудаў у дэпігментаванай радужыне. Сустракаюцца поўныя альбіносы і частковыя, у апошніх пігментацыя адсутнічае толькі на асобных частках цела. Сярод дарослых амфібій і рэптылій, якія трапляюцца на тэрыторыі Беларусі, поўныя альбіносы сустракаюцца вельмі рэдка, крыху часцей можна ўбачыць зусім белых апалонікаў. Частковая адсутнасць пігментацыі трапляецца ў змей, яшчарак і некаторых амфібій. У прыродзе альбіносы гінуць хутчэй за іншых асобін, бо яны менш жыццяздольныя, у большай ступені схільныя да захворвання і часцей становяцца здабычай для драпежных жывёл.

## Спасылкі 
Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1996. ISBN 985-11-0067-6

Катэгорыя:Парушэнні пігментацыі
Катэгорыя:Метабалічныя захворванні
Катэгорыя:Анамаліі развіцця
Катэгорыя:Мутацыі
Алвар Аалта

**Алвар Хуга Хенрык Аалта** (, 3 лютага 1898, Куартанэ — 11 мая 1976, Хельсінкі) — фінскі архітэктар і дызайнер, «бацька мадэрнізму» ў Паўночнай Еўропе, адзін з заснавальнікаў сучаснага дызайну.

Адзін з найбуйнейшых архітэктараў XX ст. Скончыў Тэхналагічны інстытут у Хельсінкі (1923). Працаваў у розных краінах свету (Швецыя, ЗША, Германія і інш.). Праектаваў жылыя комплексы, друкарні, санаторыі, бібліятэкі, навучальныя ўстановы, культурныя цэнтры, прамысловыя аб’екты (заводы, фабрыкі) і інш.

У сваёй творчасці спалучаў нацыянальныя фінскія традыцыі з прынцыпамі функцыяналізму і арганічнай архітэктуры, дабіваўся выразнасці аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, арганічна ўпісанай у прыродны ці гарадскі ландшафт. Лічыцца адным са стваральнікаў фінскага дызайну.
 ў Хельсінкі — адна з найбольш значных пабудоў А. Аалта]]

Сярод найбольш значных твораў Алвара Аалта — галоўны будынак Політэхнічнага інстытута ў Атаніемі (1963-66), санаторый у Пайміа (1929-30), палац «Фінляндыя» ў Хельсінкі; бібліятэка ў Выбаргу; культурны цэнтр у Вольфсбургу (1962); будынак Пенсійнага кіравання і інш. У творчасці Аалта адлюстраваўся шматслойны характар фінскай культуры (змяшэнне розных элементаў заходняй цывілізацыі, рэшткаў дагістарычных і сярэднявечных часоў). Значную ўвагу архітэктар надаваў арганізацыі асвятлення ў будынках, бо лічыў, што святло фармуе прастору, выяўляе пластыку канструкцый, служыць магутным сродкам ўздзеяння на чалавечыя эмоцыі.

## Літаратура 
* Аалта // Культуралогія: Энцыкл. даведнік Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* Aalto A. Bde I—III. Ed. Fleig K. Zürich, 1963—1978.
* Schildt G. A. *Aalto.* [Vol.] 1—4. N. Y., 1984—1994.

## Спасылкі 
* Музей Алвара Аалта ў Ювяскюля 
* Алвар Аалта
* Artek
* Биография Аалто 
* Alvar Aalto’s Savoy Vase (1936)
* Чарцяжы пабудоў Алвара Аалта 

Катэгорыя:Архітэктары Фінляндыі
Катэгорыя:Архітэктары Выбарга
Катэгорыя:Дызайнеры Фінляндыі
Катэгорыя:Архітэктары-мадэрністы
Катэгорыя:Члены Каралеўскай фламандскай акадэміі навук і мастацтваў Бельгіі
Кір Булычоў

**Кір Булычоў**, сапраўднае **Ігар Усеваладавіч Мажэйка** (;  — ) — савецкі -фантаст, навуковец-усходазнавец, фалерыст, . Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1982).

Бацька — Усевалад Мікалаевіч Мажэйка, паходзіў з беларускага шляхецкага роду Мажэйка гербу «Трубы». Булычоў — прозвішча маці, Марыі Міхайлаўны Булычовай.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка пісьменніка
* Спіс рэцэнзій на працы Кіра Булычова
* Кір Булычоў у Энцыклапедыі Нашага Дзяцінства
* 
* С. Беражны. «Некалькі галоўных слоў (Штосьці накшталт апалогіі)» (эсэ)
* А. Шчарбак-Жукаў. «Чалавек, які пражыў тры жыцці» 
* Вершы Кіра Булычова на сайце іранічнай паэзіі 
* Кнігі, ілюстрацыі, бібліяграфія аўтара
* Творы Кіра Булычова ў бібліятэцы «Фантаст» 
* «Кір Булычоў і яго сябры». Серыя «Для вузкага круга». ISBN 5-87184-351-4
* Мультфільм па вершы Кіра Булычова «Я прашу дзяцей не ставіць…»
* Архіў публікацый Кіра Булычова ў часопісах ІД Камп’ютара

Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Усходазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута ўсходазнаўства РАН
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на рускую мову
Хрысціянін

**Хрысціянін** — гэта чалавек, які вызнае хрысціянства, монатэістычную рэлігію, заснаваную на жыцці і вучэнні Ісуса Хрыста.

Катэгорыя:Хрысціянства
Sepultura

**Sepultura** (, «магіла» — бразільскі метал-гурт, заснаваны ў 1984 годзе.

За ўсю сваю кар’еру Sepultura выпусціла 11 поўнафарматных альбомаў і змяніла шмат музычных жанраў, сярод якіх дэз-метал, трэш-метал, грув-метал, і хардкор, на якім гурт пакуль што спыніўся. Sepultura адыграла важную ролю ў станаўленні бразільскага метала і дэт-метала наогул; гурт з’яўляецца важнейшым выканаўцам трэш-металу. На сённяшні дзень ва ўсім свеце прададзена больш аднаго мільёна копій альбома Arise (ён сертыфікаваны RIAA як плацінавы), а два альбомы грурта — *Chaos AD* і *Roots* — сертыфікаваны RIAA як «залатыя»; гэта азначае, што толькі ў ЗША прададзена больш за паўмільёны копій кожнага. Продажы альбома *Beneath the Remains* па ўсім свеце складаюць 600 000 копій.

Агульны продаж складае больш за пятнаццаць мільёнаў копій альбомаў, што досыць рэдка для груп, якія граюць у экстрэмальных кірунках, і сведчыць аб камерцыйным поспеху Sepultura.

## Дыскаграфія 
**Студыйныя альбомы**

* *Morbid Visions* (1986)
* *Schizophrenia* (1987)
* *Beneath the Remains* (1989)
* *Arise* (1991)
* *Chaos A.D.* (1993)
* *Roots* (1996)
* *Against* (1998)
* *Nation* (2001)
* *Roorback* (2003)
* *Dante XXI* (2006)
* *A-Lex* (2009)
* *Kairos* (2011)
* *The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart* (2013)
* *Machine Messiah* (2017)
* *Quadra* (2020)

; Мініальбомы

* *Bestial Devastation* (1985)
* *Third World Posse* (1992)
* *Natural Born Blasters* (1996)
* *Revolusongs* (2002)
* *The Cloud of Unknowing* (2026)

**Канцэртныя альбомы**

* *Under a Pale Grey Sky* (2002)
* *Live in São Paulo* (2005)
* *Metal Veins – Alive in Rock in Rio* (2014)
* *Sepulquarta* (2021)

## Пазіцыі ў чартах 
### Альбомныя чарты 
## Бібліяграфія 
* Barcinski, André & Gomes, Silvio. Sepultura: Toda a História. — São Paulo: Ed. 34, 1999. ISBN 85-7326-156-0

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* Sepultura на Flickr
* 
* 
* 
* Афіцыйны фан-сайт
* 
* 
* Sepultura на All Music Guide
* Sepultura на Musician Guide
* Sepultura in Enciklopedy Thrash Zone 
* Чарты Sepultura на All Music Guide.
* Пошук сертыфікацый RIAA.

Катэгорыя:Дэз-метал-гурты Бразіліі
Катэгорыя:Трэш-метал-гурты Бразіліі
Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала Бразіліі
Катэгорыя:Выканаўцы Roadrunner Records
Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards
Катэгорыя:Квартэты
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1984 годзе
Могілкі

у Мінску]] **Могілкі** — участак тэрыторыі, адмыслова прызначаны для пахавання памерлых або іх праху пасля крэмацыі. Пахаванне ў зямлі — старажытны і найбольш распаўсюджаны спосаб пахавання.

Прадстаўнікоў розных канфесій у мінулым хавалі асобна, кожнага на сваіх могілках. Дыферэнцыяцыя па рэлігійнай прыналежнасці вызначала і ўласцівыя той ці іншай этнаканфесіянальнай групе пахавальныя абрады, спосабы пахаванняў, атрыбуты, сімволіку і мемарыяльныя знакі. Так, магілы праваслаўных размяшчаліся галавой на захад, католікаў — на ўсход. Мемарыяльнымі знакамі служылі крыж або камень з выявай крыжа (крыж ставілі звычайна ў галавах нябожчыка, камень — у нагах). На поўначы Беларусі сустракаліся масіўныя вычасаныя з каменю крыжы-жальнікі. У іудзеяў надгробнымі знакамі служылі камяні з выявай 6-канечнай зоркі, у мусульман (татар) — 5-канечнай зоркі і паўмесяца.

Ha могілках стараліся хаваць сем’ямі. Людзей нявызначанай веры, самагубцаў, тапельцаў хавалі за межамі могілак. Магільныя ўзгоркі часам пакрывалі драўлянымі прамавугольнікамі ў выглядзе века труны ці абгабляванымі гранёнымі калодамі. Час ад часу родзічы і блізкія нябожчыкаў падсыпалі надмагільныя бугаркі, абкладвалі іх дзёрнам або невысокім зрубам, абмуроўвалі, абнаўлялі мемарыяльныя знакі (у святочныя дні крыж абвязвалі ўзорнымі ручнікамі, фартушкамі, вянкамі), садзілі дрэвы, кветкі. На памінкі, радаўніцу, на велікодным тыдні на могілкі прыходзілі, каб аддаць даніну павагі і ўшанаваць памяць памерлых продкаў.

За стан могілак адказваюць мясцовыя органы ўлады — сельскія і гарадскія Саветы дэпутатаў у адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб пахаванні і пахавальнай справе» ад 25 кастрычніка 2001 года.

## Гл. таксама 
* Магіла

## Літаратура 
* Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Магіла

**Магіла** — месца пахавання мёртвага цела, часцей чалавека. Гэтак жа завуць і толькі што вырытую яму для пахавання. 

Як правіла, магіламі называюць пахаванні ў зямлі. Аднак у шэрагу выпадкаў магіламі могуць называць пахаванні ў саркафагах, пахавальных збудаваннях (піраміды, маўзалеі, скляпы) і г. д. Асобным тыпам магілы можна лічыць каірн (кельц. cairn) — магілу з камянёў (пераважна ў кельцкіх народаў). У агульным выпадку, магіла - гэта месца пахавання.

## Спасылкі 
## Гл. таксама 
* Труна
* Маўзалей
* Магіла Невядомага Салдата
* Брацкая магіла
* Культура пліткавых магіл
* Старажытнарускія надмагіллі
* Катакомбы

Катэгорыя:Смерць
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Казка

і Волат. Ілюстрацыя 1865 года.]]
**Казка** — жанр літаратурнай творчасці.

***Казка фальклорная*** — эпічны жанр вуснай народнай творчасці: празаічны вусны аповед аб выдуманых падзеях у фальклоры розных народаў. Від апавядальнага, у асноўным празаічнага фальклору (казачная проза), які ўключае ў сябе разнажанравыя творы, тэксты якіх абапіраюцца на выдумку. Казачны фальклор супрацьстаіць «пэўнаму» фальклорнаму апавяданню — неказачнай прозе (напрыклад, міф, быліна, гістарычная песня, духоўны верш, легенда, дэманалагічныя апавяданні, паданне, былічка).

***Казка літаратурная*** — эпічны жанр: арыентаваны на выдумку твор, цесна звязаны з народнай казкай, але, у адрозненне ад яе, належыць пэўнаму аўтару, не існаваў да публікацыі ў вуснай форме і не меў варыянтаў.

## Літаратура 
* Людзей слухай, а свой розум май // Беларускія народныя казкі. — Мн.: Выдавецтва «Юнацтва», 1988, 207 с.
* А. К. Сержпутоўскі. Казкі і апавяданні беларусаў Слуцкага павета. — Мн.: Выдавецтва «Універсітэцкае», 2000, 270 с.

Катэгорыя:Жанры фальклору
Вяйнё Валдэмар Аалтанен

**Вяйнё Валдэмар Аалтанен** (, 8 сакавіка 1894, Марціла — 30 мая 1966, Хельсінкі) — фінскі скульптар.

## Біяграфія 
Вучыўся ў мастацкай школе Асацыяцыі мастакоў Фінляндыі ў Турку (1910-15) у В. Вестэрхолма, а таксама за мяжой. Падчас паездкі ў Італію ў 1923 выпрабаваў моцны ўплыў прадстаўнікоў кубізму і футурызму — мастацкіх напрамкаў, якія сталі асноўнымі ў яго творчасці. Заваяваў аўтарытэт манументальнымі кампазіцыямі, якія сімвалізуюць незалежнасць краіны (фігуры на мосце ў Тамперэ, 1927-29; група «Праца і будучыня», якая ўпрыгожвае залу пасяджэнняў сейма ў Хельсінкі, 1930; і інш.)

Працаваў у граніце і мармуры, шырока выкарыстоўваў таксама дрэва, тэракоту і бронзу.

Катэгорыя:Скульптары Фінляндыі
Катэгорыя:Медальеры Фінляндыі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Мармур

thumb|right|Мармур
**Мармур** ( — «бліскучы камень») — метамарфічная горная парода, якая складаецца толькі з кальцыту CaCO3. Пры перакрышталізацыі даламіту CaMg(CO3)2 ўтвараецца даламітавы мармур.

## Гл. таксама 
* Эшфардскі чорны мармур

Катэгорыя:Метамарфічныя горныя пароды
Ладдзя Харона

thumb|right|Харон у сваёй ладдзі
**Ладдзя Харона** — у старажытнагрэчаскай міфалогіі, Харон перавозіў у ладдзі памерлых па водах падземных рэк да варот Аіда. Ён атрымліваў за гэта плату ў адзін абол (па пахавальнаму абраду ён знаходзіўся пад языком у нябожчыка). Уяўляўся змрочным старцам.

Таксама гэта назва рамана венгерскага пісьменніка Дзюлы Іеша, «У ладдзі Харона або сімптомы старасці», на старонках каторага пісьменнік разважае аб важнейшых праблемах чалавечага быцця, аб сэнсе жыцця, аб трыумфе чалавечага розума, аб радасці вольнай творчай працы.

Катэгорыя:Прадметы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Кальцыт

**Кальцы́т**, *ва́пнавы шпат*  — мінерал (CaCO3) з групы карбанатаў, адна з прыродных формаў карбанату кальцыю. Выключна шырока распаўсюджаны на паверхні Зямлі, пародаўтваральны мінерал. Кальцытам складзеныя вапнякі, крэйдавыя пароды, мергель, карбанатыты. Кальцыт — самы распаўсюджаны біямінерал: ён удзельнічае ў будове вельмі шматлікіх жывых арганізмаў, у складзе ракавін і касцей.

Карбанат кальцыю мае і іншую (рамбічную) паліморфную мадыфікацыю — араганіт.

Назва прапанавана Гайдзінгерам у 1845 годзе і паходзіць, як і назва хімічнага элемента, ад лац. calx (род.п. calcis) — вапна.

## Спасылкі 
* Кальцыт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Карбанаты (мінералы)
Катэгорыя:Біямінералы
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы
Араганіт

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Aragonite - Pantoja, Toledo, Castile-La Mancha, Spain.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = CaCO3
 |Колер        = Бясколерны, белы, шэры, жаўтлявы, чырванаваты
 |Колер рысы  = Белая
 |Бляск       = Шкляны
 |Празрыстасць= Празрысты
 |Спайнасць   = Недасканалая па {010}
 |Сингония    = Рамбічная (планаксіяльная)
 |Цвёрдасць   = 3,5 — 4
 |Злом       = Ракавістыы; крохкі
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 2,93
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Араганіт** (ад Арагон — рэгіён у Іспаніі) — мінерал, адзін з натуральных паліморфаў карбанату кальцыю (CaCO).

Нягледзячы на ідэнтычны хімічны склад, крышталічныя рашоткі араганіту і кальцыту маюць розную форму, таму і ўласцівасці мінералаў адрозніваюцца. Араганіт утварае ігольчастыя крышталі, а ў выпадку двайнікавання можа мець слупавыя, кудзелістыя агрэгаты.

Араганіт — нестабільная фаза карбанату кальцыю, і за тэрмін каля 10—100 млн гадоў відазмяняецца да кальцыту. Трансфармацыі араганіту ў кальцыт спадарожнічае павелічэнне аб'ёму пароды.

## Спасылкі 
* Араганіт у базе webmineral.com 
* Араганіт на сайце Кристаллов.net

Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Карбанаты (мінералы)
Хрусталь

thumb|Хрустальны посуд
thumb|right|Класічная хрустальная жырандоля
**Хрусталь** (ад  — празрысты камень, крышталь) — разнавіднасць шкла, якое змяшчае значную колькасць аксіду свінцу PbO, а таксама, магчыма, вокіс барыю BaO. Дадатак аксіду свінцу павялічвае паказчык праламлення шкла і дысперсію святла ў ім (з ювелірнай пункту гледжання «гульню колеру», «агонь»). Дадатак аксіду барыю ў асноўным павялічвае толькі паказчык праламлення. Дадатак аксіду свінцу таксама павялічвае пластычныя ўласцівасці шкла і, адпаведна, магчымасці па яго апрацоўцы — агранцы, разьбе і г.д. Агранка хрусталю, падобная да агранцы каштоўных камянёў, дазваляе хрусталю ў поўнай меры праявіць уласцівасці, абумоўленыя вялікім паказчыкам праламлення і дысперсіяй. Назва была дадзена па аналогіі з горным крышталем. Вырабляюць сплаўленнем аксіду свінцу PbO з крэмнезёмам, злучэннем натрыю або калію (содай або поташам) і малымі дадаткамі іншых аксідаў.

Катэгорыя:Шкло
Спіс сатрапаў Фрыгіі

Ніжэй прадстаўлены спіс сатрапаў, якія кіравалі персідскай, а пасля македонскай сатрапіяй Гелеспонцкая Фрыгія ў VI—IV стст. да н. э.

## Сатрапы 
* Мітрабат (каля 525 да н.э.)
* Эбарэс, сын Мегабаза (каля 490 да н.э.)
* Мегабат, сын Мегабаза (?) (каля 480 да н.э.)

### Фарнакіды 
* Артабаз I, сын Фарнака І (477 да н.э. — 465 да н.э.?)
* Фарнабаз I, сын папярэдняга (465 да н.э.? — 430 да н.э.?), кіраванне спрэчнае
* Фарнак II Фрыгійскі, сын папярэдняга (430 да н. э. — 420 да н.э.?)
* Фарнабаз II, сын папярэдняга (420 да н.э.? — 387 да н.э.)
* Арыябарзан, сын папярэдняга (387 да н.э.? — 363 да н.э.)
* Артабаз II, брат папярэдняга (363 да н.э.? — каля 350 да н.э.)
* Арсіт Фрыгійскі, сын Фарнабаза ІІ (?) ці Арыябарзана (?) (350 да н.э.? — 334 да н.э.)

## Македонскія сатрапы 
* Калас (334 да н.э. — 323 да н.э.)
* Дэмарх (323 да н.э. — ?)

## Гл. таксама 
* Фарнакіды

Сатрапы Фрыгіі
Артабаз I

**Артабаз I** (па-эламску: *Irdumasda*, ; ? — пасля 449 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі. Першы прадстаўнік роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Фарнака.

Некаторыя з даследчыкаў асацыююць яго з узгаданым у персепальскіх таблічак Артабазам, сатрапам Макі (цяпер Аман). Удзельнічаў у 480 да н.э. — 479 да н.э. у выправе Ксеркса І на Грэцыю, камандаваў горнымі лучнікамі з Харэзма і Парфіі. Знаходзіўся ў падначаленні ў Мардонія. Быў пасланы ў Халкідыку, каб захапіць грэчаскі горад Патыдэя, але не здолеў гэтага зрабіць. Падчас бітвы пры Платэях у 479 да н.э. камандаваў персідскім рэзервам, уратаваў войска ад знішчэння, за што быў вельмі шанаваны.

У 477 да н.э. прызначаны сатрапам Фрыгіі. Магчыма, вёў перамовы з саюзніцкім спартанскім каралевічам Паўсаніем. У 455 да н.э. яго сын Фарнабаз I змяніў Артабаза на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Верагодна, быў удзельнікам вайны з афінцамі за Кіпр і Егіпет, вёў з імі перамовы ў 450 да н.э.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Artabazus (1) 

Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Катэгорыя:Памерлі ў V стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Постаці Старажытнай Грэцыі
Фелікс Зальтэн

**Фелікс Зальтэн** (; 6 верасня 1869 — 8 кастрычніка 1945) — аўстрыйскі пісьменнік, журналіст, крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1869 ў Будапешце ў яўрэйскай сям’і, імя пры нараджэнні — Зігмунд Зальцман. Ва ўзросце 4 тыдняў пераехаў з сям’ёй у Вену. Калі Феліксу споўнілася 16 гадоў, яго бацька збанкрутаваў, і Фелікс, кінуўшы вучобу ў школе, стаў працаваць страхавым агентам і адначасова спрабаваць свае сілы ў літаратуры. Удзельнічаў у літаратурнай суполцы Маладая Вена і праз некаторы час атрымаў пасаду тэатральнага крытыка ў венскіх газетах (Wiener Allgemeine Zeitung, Zeit). У 1900 публікуе першы зборнік сваіх кароткіх апавяданняў. У 1901 аўтар шматлікіх артыкулаў аб тэатры і літаратуры. Пасля захопу Аўстрыі фашысцкай Германіяй Зальтэн з’ехаў у Цюрых ў Швейцарыі. Аўтар драмы «Радавы», антыманархічнай сатыры «Кніга каралёў», раманаў «Вольга Фрогемут», «Бразготкі званочак» і іншых. У 1901 арганізаваў першае ў Вене літаратурнае кабарэ (Jung-Wiener Theater Zum lieben Augustin), якое праіснавала нядоўга.

Захапляўся паляваннем, пільна назіраў за паводзінамі жывёл, што пазней стала асновай яго знакамітай казкі «Бэмбі» (1923), экранізаванай Уолтам Дыснеем у 1942 годзе, і працягу — «Дзеці Бэмбі».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстрыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Журналісты Аўстрыі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта
Іаан Наўгародскі

thumb|Драўляная разьбяная фігура святога. Ноўгарад, 1559 год.
**Іаан II** (да прыняцця схімы *Ілля*;? — ) — архіепіскап Вяліканаўгародскі і Пскоўскі (з 1165); святы Рускай царквы, шануецца ў ліку свяціцеляў.

Нарадзіўся ў Ноўгарадзе. Быў спачатку прэсвітэрам пры . Праславіўшыся богаўгоднымі подзвігамі, Іаан пасля смерці святога Аркадзя быў абраны наўгародцамі на епіскапскую кафедру.

У 1165 быў узведзены ў сан архіепіскапа, які захоўваўся за наступнымі наўгародскімі ўладыкамі. Разам з братам Гаўрыілам (у манастве Рыгорам), пабудаваў некалькі цэркваў (сярод іх царква Дабравешчання ў Аркажах, пабудаваная ў 1179 за 70 дзён, верагодна, да 10-гадовага юбілею перамогі наўгародцаў над Суздальскім войскам).

У 1185 Ілля прыняў схіму і імя Іаан; ў наступным годзе ён памёр. Мошчы яго адкрыты ў 1439 годзе ў наўгародскім Сафійскім саборы і архіепіскапам Наўгародскім Яўфіміем устаноўлена мясцовае святкаванне.

Праслаўлены на Саборы 1547 года пры мітрапаліце Маскоўскім Макарыю як агульнарасійскі святы. Памяць святога Іаана святкуецца 7 верасня па юліянскім календары.

## Спасылкі 
* Іаан (Ілля), архіепіскап Наўгародскі на сайце Інстытута рускай літаратуры (Пушкінскага Дома) РАН
* Свяціцель Іаан  на сайце *Рускае Праваслаўе*
* Свяціцель Іаан, архіепіскап Наўгародскі

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XII стагоддзя
Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Архіепіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Епіскапы Наўгародскія
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Свяціцелі
Еўдакія Фёдараўна Лапухіна

Царыца **Еўдакія Фёдараўна**, пры нараджэнні *Лапухіна* (*Праскоўя Іларыёнаўна*, у манастве *Алена*, 30 чэрвеня (9 ліпеня) 1669 — 28 жніўня (7 верасня) 1731) — царыца, першая жонка Пятра I (з 27 студзеня 1689 г. да 1698), маці царэвіча Аляксея, апошняя руская царыца.

## Літаратура 
* Есипов «Освобождение царицы Евдокии Фёдоровны» («Русский Вестник», т. XXVIII)
* И. С. Первая супруга Петра I Евдокия Феодоровна // Русский архив, 1863. — Вып. 7. — Стб. 541—549.
* Семевский М. «Евдокия Фёдоровна Лопухина» («Русский Вестник», 1859, № 9)

## Спасылкі 
Еўдакія Фёдараўна
Катэгорыя:Сілком пастрыжаныя ў манахі
Катэгорыя:Асяроддзе Пятра I
Катэгорыя:Рускія царыцы
Катэгорыя:Постаці Суздаля
Катэгорыя:Постаці Старой Ладагі
Катэгорыя:Манашкі Рускай праваслаўнай царквы
Аўгуст Бекю

**Аўгуст Бекю** (; ; , Гродна — , Вільня) — польскі вучоны-гігіеніст, прафесар Віленскага ўніверсітэта, айчым паэта Юльюша Славацкага.

## Біяграфія 
Скончыў Галоўную віленскую школу, атрымаў ступень доктара філасофіі (1789), ступень доктара медыцыны (1793). Вучыўся ў Гродна, Кёнігсбергу.

У Галоўнай школе (у 1803 годзе пераўтвораны ў імператарскі Віленскі ўніверсітэт) выкладаў у 1797—1824 гадах курсы паталогіі, тэрапіі, фармацэўтыкі, фізіялогіі; загадваў кафедрай фізіялогіі (з 1805), кафедрай паталогіі і гігіены (з 1806). Стаў адным з заснавальнікаў віленскага Медыцынскага таварыства (1805) і быў яго старшынёй з 1811. У 1807—1812 гадах быў членам школьнай камісіі, у 1819 займаў пасаду папячыцеля школ.
250px|thumb|Магіла Бекю на могілках Роса
Некралог, апублікаваны ў часопісе «Dziennik Wileński», датуе смерць жніўня Бекю 7 верасня. Тая ж дата пазначана на надмагіллі на віленскіх могілках Роса. У некаторых ненадзейных выданнях дата смерці памылкова ўказваецца 26 ліпеня.

## Вакцынацыя 
Быў камандзіраваны Віленскім універсітэтам у Шатландыю і па вяртанні ў 1803 стаў першым у Літве і Беларусі практыкаваць прышчэпку воспы. Напісаў пра прышчэпкі працу  («Аб вакцыне, або так званай каровінай воспе»; Вільня, 1803). У 1808 разам з прафесарам  заснаваў пры універсітэцкай клініцы інстытут вакцынацыі для навучання студэнтаў прышчэпкам. Супрацоўнічаў у часопісе .

## Рэпутацыя 
Удзельнічаючы ў органах нагляду над навучальнымі ўстановамі, Аўгуст Бекю не мог не выклікаць негатыўнага стаўлення патрыятычна настроенай моладзі. Лічыцца, што ён адыграў непрыстойную ролю ў расследаванні справы філаматаў — філарэтаў (1823—1824), уступіўшы ў цеснае супрацоўніцтва з М. М. Навасільцавым. Калі 26 жніўня 1824 ударам маланкі Бекю быў забіты ва ўласнай кватэры, у гэтым ўбачылі доказ яго здрады і пакаранне; па некаторых крыніцах, маланка быццам бы сплавіла ў злітак сярэбраныя манеты, якія захоўваліся ў пасцелі, нібыта атрыманыя ім за паслугі расійскім уладам. Адам Міцкевіч, якога высылалі па справе філаматаў з Літвы, у трэцяй частцы паэмы «Дзяды» вывеў постаць Доктара, у якім лёгка апазнаецца Бекю. Лічыцца, што гэта акалічнасць была прычынай варожасці паміж Міцкевічам і Славацкім.

## Працы 
Напісаў працы па шпітальнай справе і гігіене дзіцячага ўзросту:

* O wakcynie czyli tak zwanei ospie krowiej. Wilno, 1803 («Аб вакцыне, альбо так званай каравінай воспе»).
* Rozprawa doskonalości szpitalów. Wilno, 1807 («Развагі пра ўдасканаленне бальніц»).
* O porządnem utrzymywaniu spitalów. Wilno, 1807.
* Postrzeźenie mleka zielonego.
* O lączeniu medycyny z chirurgią. Wilno, 1817.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Партрэт і тытульная старонка «O wakcynie czyli…» 
* Партрэт

Катэгорыя:Медыкі Літвы
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Гігіеністы
Франсуа-Андрэ Данікан Філідор

**Франсуа-Андрэ Данікан Філідор** (; 7 верасня 1726, Дрэ, Францыя — 31 жніўня 1795, Лондан) — французскі оперны кампазітар, шахматыст, шахматны тэарэтык, у свой час лічыўся наймацнейшым шахматыстам у свеце. Прадвеснік пазіцыйнай шахматнай школы.

## Спасылкі 
* Партыі Філідора на сайце Chessgames.com
* Philidor, le joueur d’échecs raconté par son descendant на сайце Mieux jouer aux échecs 
* Philidor, musicien, joueur d’échecs et homme de son temps  вялікі артыкул Даніны Сенешо (Dany Sénéchaud) (4 часткі:2 , 3 , 4 ) 

Катэгорыя:Кампазітары Францыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Шахматысты Францыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Аляксандр Іванавіч Кутайсаў

**Аляксандр Іванавіч Кутайсаў** ; граф, 1784-7 верасня 1812) — рускі генерал-маёр.

Бацька - граф Іван Паўлавіч Кутайсаў (1759-1834), турак, узяты ў палон у Бендэрах і падораны Паўлу I.

Дзякуючы становішчу бацькі Кутайсаў у 10 гадоў быў запісаны ў гвардыю унтэр-афіцэрам, а ў 15 гадоў даслужыўся ўжо да гвардыі палкоўніка. У пачатку 1806 атрымаў чын генерал-маёра. У вайне 1806-1807 паказаў сябе адважным камандзірам коннай артылерыі. Упершыню быў у баі пры Галыміне, вызначыўся пры Эйлау і Фрыдландам.

Пасля заканчэння ваенных дзеянняў, адчуваючы недахоп адукацыі, Кутайсаў у 1810-11 узяў адпачынак і адправіўся ў Еўропу. Ён наведваў у Вене і Парыжы лекцыі па фартыфікацыі, артылерыі, матэматыцы. Склаў «Агульныя правілы для артылерыі ў палявой бітве».

У 1812 быў прызначаны начальнікам артылерыі 1-й арміі. Пры яе адступленні удзельнічаў ва ўсіх ар'ергардных манеўрах. Вызначыўся пры Астроўна і Смаленску. У Барадзінскай бітве быў забіты пры спробе адбіць батарэю Раеўскага. Цела Кутайсава не было знойдзена. Ваенныя гісторыкі лічаць несвоечасовую гібель начальніка артылерыі прычынай збояў у забеспячэнні батарэй боепрыпасамі.

Катэгорыя:Расійскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія III класа
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1874 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1812 годзе
Катэгорыя:Ваенная галерэя
Жорж-Луі Леклерк дэ Бюфон

**Жорж-Луі ле Клерк дэ Бюфон** (; 7 верасня 1707, Манбар, Бургундыя — 16 красавіка 1788, Парыж) — французскі натураліст, біёлаг, матэматык, прыродазнавец і пісьменнік XVIII ст.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вучоныя Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Метад Монтэ-Карла
Катэгорыя:Біёлагі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Батанікі Францыі
Карл XIV Юхан

**Жан Батыст Жуль Бернадот** (, пасля **Карл XIV Юхан**, ; 26 студзеня 1763, По, Гасконь, Францыя — , ) — маршал Францыі (1804), удзельнік рэвалюцыйных і напалеонаўскіх войн, князь Понтэ-Корве (з 1806), пасля кароль Швецыі і Нарвегіі (з 1818), заснавальнік дынастыі Бернадотаў.

## Шведскі прастол 
left|thumb
Гуманнае абыходжанне яго з палоннымі шведамі, захопленымі ў Траве, зрабіла імя Бернадота настолькі папулярным у Швецыі, што дзяржаўны савет, сазваны шведскім каралём Карлам XIII для абрання яму пераемніка, аднагалосна вырашыў прапанаваць карону Бернадоту, калі той прыме лютэранства. За рашэннем таксама стаяла імкненне савета дагадзіць Напалеону. Бернадот пагадзіўся, і ў 1810 г. ён быў звольнены Напалеонам са службы.

21 жніўня 1810 года рыксдаг абраў Бернадота кронпрынцам Швецыі, 20 кастрычніка Бернадот прыняў лютэранства, 31 кастрычніка Бернадот быў прадстаўлены сходу дзяржаўных чыноў у Стакгольме, а 5 лістапада ўсыноўлены каралём. З гэтага часу Бернадот стаў рэгентам, а фактычна — кіраўніком Швецыі, на прастол якой афіцыйна ўступіў толькі ў 1818 г. пад імем Карла XIV Юхана. Такім чынам, ён стаў заснавальнікам дынастыі Бернадотаў у Швецыі. У 1812 г. Бернадот парваў адносіны з Францыяй і заключыў саюз з Расіяй. У 1813—1814 гг. на чале шведскіх войскаў ваяваў супраць сваіх суайчыннікаў на боку шостай антынапалеонаўскай кааліцыі.

Памёр Жан-Батыст Бернадот 8 сакавіка 1844 года. Пры падрыхтоўцы да бальзамавання на яго руцэ выявілі татуіроўку на французскай мове: «Смерць каралям!».

## Гл. таксама 
* Вуліца Карла-Юхана
* Палітычная сістэма Швецыі
* Дынастыя Бернадотаў

## Літаратура 
* Карл XIV Иоанн // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Бернадоты
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія I класа
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Генералісімусы
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Жалезнага крыжа
Эмануэль Грушы

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя =  Эмануэль Грушы
|перыяд жыцця= 23 кастрычніка 1766 — 29 мая 1847
|месца нараджэння= 
|месца смерці= 
|партрэт=EMMANUEL DE GROUCHY(1766-1847).jpg
|подпіс=
|мянушка=
|прыналежнасць= Францыя
|гады службы= 1780—1847
|званне= Маршал Францыі
|род войскаў=кавалерыя
|камандаваў=
|частка=
|бітвы=

|узнагароды=
{ style="background:transparent"
     
-
     
}
|сувязі=
|у адстаўцы=
}}
**Эмануэль Грушы** (; 20 кастрычніка 1766 — 29 мая 1847) — французскі военачальнік, маркіз, граф Імперыі, маршал Францыі (апошні, які атрымаў гэта званне пры Напалеоне I), пэр Францыі.
thumb|120px|left|Фамільны герб Грушы

## Літаратура 
* «Mémoires du maréchal de Grouchy par le marquis de Grouchy» (П., 1874). (Напісаны сынам і ўнукам маршала)
* Villepin D. de, Les Cent-Jours ou l’esprit de sacrifice. Paris, 2001.

Катэгорыя:Бітва пры Ватэрлоа
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Маркізы
Жан-Батыст Журдан

**Жан-Батыст Журдан** (;  — ) — французскі маршал, удзельнік Напалеонаўскіх войнаў.

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі
Франсуа Жазеф Лефеўр

**Франсуа Жазеф Лефеўр** (; , Руфак, Эльзас — , Парыж) — французскі военачальнік, ганаровы маршал Францыі (19 мая 1804 года), герцаг дэ Данцыг (10 верасня 1808).

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Луі Аляксандр Берцье

**Луі Аляксандр Берцье** (, 20 лістапада 1753, Версаль — 1 чэрвеня 1815, Бамберг) — маршал (1804) і віцэ-конетабль (1807) напалеонаўскай Францыі, багаты князь Нёўшатэльскі, герцаг Валанжэнскі (1805), князь Ваграмскі (1809). У 1799—1807 гадах — ваенны міністр і адначасова ў 1799—1814 гадах — начальнік штаба Напалеона I. Распрацаваў асновы штабной службы, выкарыстаныя ў многіх еўрапейскіх войсках. Пасля адрачэння Напалеона ў 1814 годзе перайшоў на службу да Людовіка XVIII. Загінуў пры нявысветленых абставінах у Бамбергу падчас Ста дзён.
thumb|left|герб Берцье, герцага Валанжэнскага|right

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Военачальнікі-самазабойцы
Катэгорыя:Герцагі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Францыі
Сатрап

**Сатра́п** ( — *хавальнік царства*; , нова) — глава сатрапіі, кіраўнік у Старажытнай Персіі. Прызначаўся царом і звычайна належаў да яго радні ці вышэйшай знаці. На сваёй тэрыторыі загадваў зборам падаткаў, утрыманнем арміі, быў вярхоўным суддзёй і меў права чаканіць манету.

Падзел Персіі на сатрапіі ўведзены пры дынастыі Ахеменідаў (558—330 да н.э.). Дарый I, які стварыў велізарную імперыю, спарадкаваў гэту сістэму. Яго 20 сатрапій прыкладна адпавядалі заваяваным краінам, якія захоўвалі свае законы і мову, але плацілі падатак цэнтру.

Велізарная ўлада, засяроджаная ў руках сатрапаў, стымулявала сепаратызм і частыя бунты, з якіх найбольш вядомы падняты ў 366 годзе да н.э. супраць Артаксеркса II.

Аляксандр Македонскі, скарыўшы Персію, захаваў гэту сістэму. Гэтак жа паступілі затым Селеўкіды, Парфянскае царства і дынастыя Сасанідаў (244—657), хоць пры іх значэнне сатрапаў саслабела.

У пераносным сэнсе *сатрап* — жорсткі начальнік, самадур.

## Гл. таксама 
* Спіс сатрапаў Фрыгіі

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тытулы

Катэгорыя:Персія
Агюст Фрэдэрык Луі Мармон

**Агюст Фрэдэрык Луі Віес дэ Мармон, герцаг Рагузскі** (,  — ) — маршал Францыі (1809), Пэр Францыі (1814).

## Літаратура 
* Louis Blanc, «Histoire de dix ans» (т. I, П., 1846).

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Кіраўнікі Дуброўніка
Катэгорыя:Французскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войн

Катэгорыя:Асобы
Андрэ Масена

**Андрэ Масена**, тытулы: герцаг дэ Рывалі, князь Эслінгенскі (; 6 мая 1758, Ніца — 4 красавіка 1817) — военачальнік французскіх рэспубліканскіх войнаў, а затым імперыі Напалеона I, маршал Францыі (1804).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Асобы
Жан-Мацье-Філібер Серур’е

**Жан-Мацье-Філібер Серур’е** (фр. Jean Mathieu Philibert Sérurier) (, Лаон, Іль-дэ-Франс — , Парыж) — граф з 3 чэрвеня 1808 года, ганаровы маршал Францыі з 19 мая 1804,

Серур’е нарадзіўся ў Лаоне ў сям’і прыдворнага служачага, які адказваў за лоўлю кратоў ў каралеўскіх стайнях. У сакавіку 1755 прызваны ў армію (фр. milice provinciale), з кастрычніка 1759 — прапаршчык Амонскага пяхотнага палка каралеўскай арміі.

Серур’е адзін з нямногіх камандзіраў Напалеона, якія ваявалі ў Сямігадовую вайну. У 1760 годзе ён быў паранены ў бітве пры Варбурзе. У 1762 Серур’е атрымаў чын лейтэнанта і быў адпраўлены ў Партугалію.

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье

**Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье** (, **герцаг дэ Трэвізо**, фр. Duc de Trévise,  — ) — маршал Францыі.

Паступіў на службу ў 1791 годзе. У 1804 годзе зроблены маршалам. Да 1811 Марцье камандаваў корпусам на Пірынейскім паўвостраве, а ў 1812 годзе яму даверылі начальства над маладой гвардыяй. Пасля заняцця Масквы быў прызначаны яе губернатарам, і пасля сыходу адтуль французаў падарваў па загадзе Напалеона частку крамлёўскіх сцен.

У 1814 годзе Марцье ўдзельнічаў у абароне і здачы Парыжа.

Пасля падзення Імперыі Марцье быў прызначаны пэрам Францыі, але ў 1815 годзе перайшоў на бок Напалеона, за што, а галоўнае — за аб'яву незаконным прысуду над маршалам Неем, быў Другой рэстаўрацыяй пазбаўлены звання пэра (яно вернута яму ў 1819 годзе).

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Францыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Вялікія канцлеры ордэна Ганаровага легіёна
Вільгельм Маркс

**Вільгельм Маркс** (ням.: Wilhelm Marx; 15 студзеня 1863, Кёльн — 5 жніўня 1946, Бон) — нямецкі юрыст і палітык (Германская партыя Цэнтра). У 1923-24 і 1926—1928 гадах займаў пасаду рэйхсканцлера Веймарскай рэспублікі.

У 1925 годзе Вільгельм Маркс быў вылучаны кандыдатам у рейхспрэзідэнты ад Веймарскай кааліцыі (СДПГ, НДП і Германская партыя Цэнтра), але прайграў Паўлю фон Гіндэнбургу. Вільгельм Маркс заўсёды знаходзіўся ў цені іншых палітыкаў: Густава Штрэземана або Фрыдрыха Эберта. Тым не менш у гісторыі Веймарскай рэспублікі ён застаўся адной з цэнтральных палітычных фігур, змагаўся за адзінства дэмакратычнага лагера.

## Літаратура 
*  

## Спасылкі 
* http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/MarxWilhelm 
* Маркс у базе даных пра дэпутатаў рэйхстага на сайце Баварскай дзяржаўнай бібліятэкі 
* Біяграфічная даведка на сайце федэральнага архіва 

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Германіі
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Германіі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Катэгорыя:Памерлі ў Боне
Катэгорыя:Члены Партыі Цэнтра (Германія)
Фрыдрых Эберт

**Фрыдрых Э́берт** (, 4 лютага 1871 — 28 лютага 1925) — нямецкі сацыял-дэмакрат, адзін з вядучых дзеячаў СДПГ, лідар яе правага, «рэвізіянісцкага» крыла. Першы рэйхсканцлер Германіі пасля лістападаўскай рэвалюцыі 1918 г., першы прэзідэнт Германіі (Веймарская рэспубліка, 1919—1925), а таксама першы ў гісторыі Германіі дэмакратычна абраны кіраўнік дзяржавы.

У 1893 годзе рэдактар органа СДПГ . У 1905—1913 гг. сакратар праўлення, з 1913 г. сустаршыня, з 1915 — старшыня СДПГ. У 1916—1918 гг. сустаршыня фракцыі СДПГ у рэйхстагу. Падчас Лістападаўскай рэвалюцыі 1918 г. з 9 лістапада рэйхсканцлер, з 10 лістапада сустаршыня рэвалюцыйнага ўрада. З лютага 1916 г. прэзідэнт Германіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Дом-музей Фрыдрыха Эберта (*Friedrich-Ebert-Gedenkstätte*) у Гайдэльбергу
* Friedrich Ebert 1871—1925 

Катэгорыя:Прэзідэнты Германіі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Катэгорыя:Постаці Веймарскай рэспублікі
Катэгорыя:Члены Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Вільгельм Куно

**Вільгельм Карл Іозеф Куно** (; ,  — , Аўмюле пад Гамбургам) — нямецкі прадпрымальнік і беспартыйны палітык. З лістапада 1922 па жнівень 1923 года займаў пасаду рэйхсканцлера Германіі. Куно быў прыхільнікам каштоўнаснага кансерватызму і ліберальнай эканомікі. Быў дырэктарам HAPAG і ўдзельнічаў у рабоце розных эканамічных канферэнцый і арганізацый.

## Спасылкі 
* Біяграфія Вільгельма Куно на сайце Нямецкага гістарычнага музея 
* Кароткая біяграфічная даведка на сайце федэральнага архіва 
* Вільгельм Куно на сайце энцыклапедыі «Брытаніка» 

Катэгорыя:Постаці Веймарскай рэспублікі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Ганс Лютэр

**Ганс Лютэр** (; ,  — , ) — германскі дзяржаўны дзеяч, фінансіст і дыпламат, канцлер Германіі (1925—1926), прэзідэнт Рэйхсбанка (1930—1933).

## Спасылкі 
* Кароткая біяграфічная даведка на сайце федэральнага архіва 
* Кароткая біяграфія на сайце Нямецкага гістарычнага музея 

Катэгорыя:Міністры фінансаў Германіі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Катэгорыя:Дыпламаты Германіі
Катарын-Дамінік Перыньён

**Катарын-Дамінік Перыньён** (, 1754—1818) — адзін з «ганаровых» маршалаў Напалеона I, які зрабіў сабе імя ў бітвах рэвалюцыйнай Францыі за незалежнасць. У ваенных кампаніях Першай Імперыі не ўдзельнічаў, займаючыся палітыкай.

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Маркізы
Анекдот

**Анекдот** ( — байка, небылічка; ад  — неапублікаваны) — фальклорны жанр, кароткая смешная гісторыя, звычайна перадаецца з вуснаў у вусны. Часцей за ўсё анекдотам уласціва нечаканая сэнсавая развязка ў самым канцы, якая і нараджае смех. Гэта можа быць гульня слоў, розныя значэнні слоў, сучасныя асацыяцыі, якія патрабуюць дадатковых ведаў: сацыяльных, літаратурных, гістарычных, геаграфічных і г. д. Анекдоты ахопліваюць практычна ўсе сферы чалавечай дзейнасці. Існуюць анекдоты пра сямейнае жыццё, палітыку. У большасці выпадкаў аўтары анекдотаў невядомыя.

Навуковым даследаваннем беларускіх анекдотаў, найперш пра палітыку, у канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў займалася Амандзін Рэгамэ з Францыі. У 2015 г. доктарскую дысертацыю на падобную тэму абараніла беларуска Настасся Астапава. Кандыдат фізіка-матэматычных навук Юрый Дракахруст у 2017 г. сцвярджаў, што ў Беларусі, у адрозненне ад СССР, «Анекдота як грамадскай з’явы няма». З ім не згаджаюцца як фалькларыстка Н. Астапава, так і палітолаг Вольф Рубінчык, які заўважае, што «анекдоты пра Лукашэнку пачалі ствараць і пераказваць ледзь не з моманту яго абрання ў 1994 годзе… палітычныя анекдоты ў Беларусі рана спісваць ва ўтыль».
Фальклор

**Фалькло́р** (ад ) — народная творчасць, часцей за ўсё менавіта вусная; мастацкая калектыўная творчая дзейнасць народа, якая адлюстроўвае яго жыццё, погляды, ідэалы; ствараемая народам паэзія (паданні, песні, прыпеўкі, анекдоты, казкі, эпас), народная музыка (песні, інструментальныя найгрышы, п’есы), тэатр (драмы, сатырычныя п’есы, тэатр лялек), танец, архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва.

## Гл. таксама 
* Беларускі фальклор

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Народная культура
Абсідыян

**Абсідыян** — аднастайнае вулканічнае шкло, якое прайшло праз хуткае астуджэнне расплаўленых горных парод.

## Этымалогія назвы 
У слова «абсідыян» ёсць некалькі магчымых крыніц. Назва матэрыялу можа паходзіць ад грэч. «Абсіс» — відовішча, бо ў старажытнасці гэты матэрыял прымяняўся для вырабу люстэркаў. Аднак многія даследчыкі выводзяць паходжанне назвы ад лац. Obsidianus lapis або лац. Obsianus lapis — камень Абсідыя (або Абсія), ад імя рымляніна Абсідыя (або Абсія), які ўпершыню прывёз камень у Рым з Эфіопіі. Такая этымалогія абсідыяна згадваецца яшчэ ў энцыклапедыі Плінія Старэйшага, 77 год н. э. Камень абсідыян прысутнічае ў мясцовасцях цяперашняга Ірана, Арменіі, Грузіі і Турцыі. Абсідыян мае шмат назваў, большасць звязана з міфічнымі назвамі і міфічнымі ўяўленнямі старажытных насельнікаў вышэй пералічаных мясцовасцяў. Так напрыклад у Арменіі абсідыян шырока вядомы як «Сатану ехунг» (арм. Սատանի Եղունգ), што ў перакладзе азначае пазногаць Сатаны, бо камень — чорны і распаўсюджаны быў у месцах вывяржэння вулканаў, што ў міфічным сэнсе было вынікам гневу сатаны і вывяржэнне лавы і з'яўленні абсідыяну.

## Цікавае 
Індзейцы мая, якія не ведалі жалеза, выраблялі з абсідыяна зброю. Яны называлі гэты камень «каменем Ягуара», бо лічылі, што абсідыянавая зброя прыносіць ім перамогу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды