Азербайджанска-расійскі крызіс

**Азербайджанска-расійскі крызіс** — рэзкае абвастрэнне адносін паміж Азербайджанскай Рэспублікай і Расійскай Федэрацыяй, якое пачалося на фоне авіякатастрофы E-190 пад Актау ў снежні 2024 года. Пасля затрымання азербайджанцаў у Екацярынбургу 27 чэрвеня 2025 года перарасло ў востры двухбаковы міжнародны канфлікт. Канфлікт завяршыўся пасля сустрэчы лідараў Расіі і Азербайджана ў Душанбэ 9 кастрычніка 2025 года, што прывяло да аднаўлення саюза паміж Баку і Масквой.

## Перадумовы 
Пагаршэнне адносін паміж дзвюма краінамі звязана, галоўным чынам, з катастрофай азербайджанскага пасажырскага самалёта E-190 пад Актау ў снежні 2024 года, у выніку загінула 38 і было паранена 29 чалавек. Прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў патрабаваў ад Расіі прызнання віны і ўважлівага расследавання. Расійскі лідар Уладзімір Пуцін прынёс свае прабачэнні ў сувязі з тым, што «трагічны інцыдэнт адбыўся ў паветранай прасторы Расіі». Пачалася вайна прапаганды, на фоне якой Азербайджан закрыў структуру Рассупрацоўніцтва «Рускі дом у Баку», якую ўлады Азербайджана абвінавацілі ў шпіянажы.

## Пачатак 
Раніцай 27 чэрвеня 2025 года ў Екацярынбургу быў праведзены сумесны рэйд Расгвардыі, МУС і ФСБ Расіі ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя азербайджанцы, грамадзяне РФ і Азербайджана. Падчас рэйду праваахоўнікі затрымлівалі падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі (па заяве Баку — забітыя) выхадцы з Азербайджана браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы. Яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя. Астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне Следчага камітэта. Мясцовае СМІ E1.ru паведамляла, што затрыманні суправаджаліся гвалтам з боку сілавікоў.

## Храналогія 
28 чэрвеня Міністэрства замежных спраў Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых праз «непрымальны гвалт» падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», дзевяць чалавек арыштаваныя.

Дэпутат Нацыянальнага сходу Азербайджана Нігяр Мамедава паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі Аляксея Аверчука ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана».

1 ліпеня азрбайджанскія сілавікі затрымалі двух расійскіх супрацоўнікаў радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ Расіі. Пасол Мустафаеў, у сваю чаргу, падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу».

10 кастрычніка Ігар Картавых быў вызвалены, і вылецеў у Расію. 24 кастрычніка 2025 года Яўген Белавусаў быў пераведзены пад дамашні арышт.

### Дадатковыя затрыманні ў Баку 
1 ліпеня 2025 года ў Баку затрымлі групу з 8 расіян па абвінавачванням у наркагандлі з Іранам, анлайн-гандлі забароненымі рэчывамі і кібермахлярстве. Расіян са слядамі збіцця паказалі па нацыянальным тэлебачанні ў момант абрання меры стрымання ў выглядзе заключэння пад варту. У той жа дзень МЗС Азербайджана адказала на ноту адносна антырасійскіх дзеянняў Баку, заклікаўшы Расію не ўмешвацца ва ўнутраныя справы краіны.

Сярод затрыманых былі 3 супрацоўнікі буйных расійскіх IT-кампаній, экс-работнік нафтавай кампаніі, псіхолаг, турысты, а таксама студэнт. Затрыманыя пакінулі Расію ў 2022 годзе пасля пачатку расійска-ўкраінскага канфлікту. Затрыманых арыштавалі на 4 месяцы.

### Далейшыя арышты ў Расіі 
1 ліпеня ў Екацярынбургу затрымалі кіраўніка гарадской азербайджанскай дыяспары, старшыню арганізацыі «Азербайджан — Урал» Шахіна Шыхлінскі (Шыхлінскага) і ягонага сына. Нягледзячы на наступны допыт у якасці сведкі, затрыманне было выраблена з ужываннем празмернага гвалту: аўтамабілі праваахоўных органаў блакавалі машыну Шыхлінскага, на яго была накіраваная зброя, вокны разбілі дубінкамі. Пазней сын Шыхлінскага, маючы на сабе бачныя ранкі і кроў на падранай кашулі, заявіў, што яго «трохі памялі». У Варонежы затрымалі саўладальніка Аляксееўскага рынку Юсіфа Халілава, які пасля допыту быў адпушчаны.

### Адмена культурных мерапрыемстваў 
29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У Міністэрстве культуры Азербайджана паведамілі, што гэта зроблена, «улічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі», у тым ліку ўдзел «Руки Вверх!», Клавы Кокі, Ягора Крыда, Ані Лорак, Алсу, Стаса П’ехі на DREAM Fest 2025.

## Спробы ўрэгулявання 
9 кастрычніка 2025 года Пуцін і Аліеў сустрэліся ў Душанбэ. Пуцін прызнаў віну РФ у крушэнні азербайджанскага авіялайнера і паабяцаў выплаціць кампенсацыі.

## Аналіз 
На думку экспертаў, словы якіх прыводзіць руская служба BBC, больш гучная рэакцыя Азербайджана на затрыманні ў Екацярынбургу з’яўляецца вынікам змены балансу сіл паміж дзвюма краінамі. У 2020 годзе Азербайджан перамог у вайне супраць Арменіі і пачаў заяўляць пра сябе як пра рэгіянальнага лідара. Калі раней Азербайджан быў самай буйной эканомікай рэгіёну, то пасля вайны 2020 года ён даказаў і сваю ваенную перавагу. У выніку ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе пазіцыя Масквы на Паўднёвым Каўказе аслабла. І хоць за некалькі дзён да ўварвання Пуцін і Аліеў падпісалі дэкларацыю аб саюзніцкім узаемадзеянні, Азербайджан называе захопленыя Расіяй тэрыторыі Украіны «акупаванымі» і перадае Кіеву гуманітарную дапамогу. Расія, аднак, захоўвае добразычлівыя адносіны з Баку, улічваючы ўдзел Азербайджана ў праектах, якія злучаюць Расію з навакольным светам ва ўмовах санкцыйнага ціску. Менавіта праз Азербайджан праходзяць як ключавыя газаправоды, так і галінка транспартнага калідора «Поўнач—Поўдзень», якая дае Расіі выхад на рынкі Азіі.

Намеснік дырэктара ўкраінскага Цэнтра блізкаўсходніх даследаванняў Сяргей Данілаў заявіў, што па характары самога затрымання, па наступнай рэакцыі, і па тым, што пасля гэтага адбывалася ў іншых месцах, затрыманне азербайджанцаў у Екацярынбургу, з-за чаго адносіны Расіі і Азербайджана абвастрыліся нават мацней, чым пасля таго, як Расія збіла пасажырскі самалёт азербайджанскіх авіяліній, з’яўляецца часткай «спланаванай кампаніі — або для таго, каб падтрымаць узровень ксенафобіі, або для таго, каб нанесці ўдар па Азербайджану».

## Міжнародная рэакцыя 
*  Прэс-сакратар Генеральнага сакратара ААН Стэфан Дзюжарык, адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах.
*  1 ліпеня 2025 года прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану.

## Крыніцы
Катэгорыя:Канфлікты 2025 года
Катэгорыя:Канфлікты 2024 года