open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тур’я

Назву **Тур’я** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Тур’я — аграгарадок у Шчучынскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Тур’я — аграгарадок у Краснапольскім раёне

### Украіна 
* Тур’я — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці
* Тур’я — сяло ў Дубенскім раёне Ровенскай вобласці
* Тур’я — сяло ў Краснапільскім раёне Сумскай вобласці

## Рэкі 
### Беларусь 
* Тур’я — рака ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Сар’янка
* Тур’я — рака ў Рэчыцкім, Хойніцкім і Калінкавіцкім раёнах Гомельскай вобласці, левы прыток Прыпяці
* Тур’я — рака ў Капыльскім і Уздзенскім раёнах Мінскай вобласці, левы прыток Нёмана
* Тур’я — рака ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці, правы прыток Нёмана
* Тур’я — рака ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Уша
* Тур’я, Турэя — рака ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Сянна
* Тур’я — другая назва ракі Стрэлка, правы прыток Жалоні ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласці

### Украіна 
* Тур’я — рака ва Украіне, правы прыток Прыпяці
* Тур’я — рака ва Украіне, левы прыток Ужа (басейн Дуная)

### Расія 
* Тур’я — рака ў Расіі, прыток Сосьвы
Герхон

**Герхон** — асірыйскі абложны шчыт. Вышыня большая за рост чалавека, верхні кант загнуты назад. Упіраўся ў зямлю нізам, і адмыслова прызначаны воін трымаў яго за дзяржанне. Шырыня, відаць, была такой, што давала абарону 2–3 воінам. Першыя вядомыя выявы такіх шчытоў сустракаюца на барэльефах IX–VII стст. да н.э.

## Літаратура 
* *Носов К. С.* Осадная техника Античности и Средневековья. — СПб.: Полигон, 2003. — 368 с.: ил. — Серия «Военно-историческая библиотека». — ISBN 5-89173-222-X. — С. 13-24.

Катэгорыя:Шчыты
Катэгорыя:Антычная зброя
Катэгорыя:Асірыя
Грэчаская сістэма мер

**Старажытнагрэчаская сістэма мер** — сістэма мер, што ўжывалася ў Старажытнай Грэцыі.Уключала меры даўжыні, адлегласці, вагі (масы). Строгай стандартызацыі не існавала, але найбольш распаўсюджаным быў атычны варыянт, да якога пазней была ў пэўнай ступені прывязаная рымская сістэма мер.

1 фут (стапа) = 16 пальцаў (дактыляў). Быў роўны ад 27 да 35 см, найбольш шырокаўжываным быў фут роўны 30,83 см.

1 локаць (кубіт) = 2 пядзі = 24 дактылі (пальцы). Быў роўны 46,24 см.

1 талент (атычны) = 60 мінаў = 26,2 кг.

1 міна (атычная) = 436,6 г.

## Літаратура 
* Дункан Б. Кэмбел. Грэчаская і рымская артылерыя. 399 да н. э. — 363 н.э. гг.

Катэгорыя:Сістэмы мер
Рымская сістэма мер

**Рымская сістэма мер** — сістэма мер, што ўжывалася ў Старажытным Рыме.Уключала меры даўжыні, адлегласці, вагі (масы). Была часткова прывязаная да атычнага варыянту грэчаскай сістэмы мер.

1 фут (стапа) дзяліўся на 16-я долі — пальцы (дыгіты, лац. форма ад грэч. дактыляў) або на 12-я долі — цалі. Быў роўны 29,57 см.

1 локаць (кубіт) = 2 пядзі = 24 дыгіты (пальцы). Быў роўны 44,35 см.

1 талент = 80 фунтаў = 26,2 кг.

1 фунт (лібра) = 327,45 г = ¾ атычнай міны.

## Літаратура 
* Дункан Б. Кэмбел. Грэчаская і рымская артылерыя. 399 да н. э. — 363 н.э. гг.

Катэгорыя:Сістэмы мер
Філістымляне

**Філісты́мляне**, **філісцімляне** (ад стараж.-яўр. פְּלִשְׁתִּים, *пеліштым*, выхадцы з Крыта або Малой Азіі.

Паводле Бібліі іх паходжанне выводзіцца ад нашчадкаў Хама, род якога засяляў Егіпет. Упершыню згадваюцца ў егіпецкіх крыніцах 13 ст. да н.э. у ліку народаў мора — плямён усходняга Міжземнамор'я, якія разбурылі Хецкае царства. Яны ўварваліся ў Сірыю, Фінікію і Палесціну і ўтварылі тут племянны саюз умацаваных гарадоў-дзяржаў. , успрыняўшы ханаанейскую мову і рэлігію. Філістымляне прынеслі ў гэты раён познемікенскую культуру жалеза і асіміляваліся з навакольным ханаанейска-ізраільскім насельніцтвам.

У 12—11 ст. да н.э. дамагліся гегемоніі ў Палесціне і панавалі там да ўзвышэння ў 10 ст. да н.э. Ізраільскага царства. Часта непакоілі ізраільцян, ваявалі з імі і доўгі час прыгняталі іх, пакуль Самуіл не супакоіў іх. На працягу двух стагоддзяў філістымляне яшчэ імкнуліся вярнуць сабе пануючае становішча ў Палесціне, але сталага поспеху не мелі і неаднаразова станавіліся самі аб'ектам нападаў з боку суседніх дзяржаў, пакуль у 8 ст. да н.э. не былі заваяваны асірыйцамі, а ў канцы 6 ст. да н.э. — вавілонскім царом Навухаданосарам.

Асноўнымі іх заняткамі былі земляробства, вінаробства і жывёлагадоўля. Ад філістымлян паходзіць грэчаская назва краіны — Палесціна, у якой з часоў панавання рымскага імператара Канстанціна Вялікага (306—337) і да нашэсця арабаў (7 ст.) квітнела хрысціянская царква, а яе гарады служылі месцам знаходжання хрысціянскіх епіскапаў.

## Літаратура 
*  С. 594;
* 

## Спасылкі 
* Corinne Mamane Museum of Philistine Culture
* National Geographic article 
* List of Biblical References to Philistines or Philistia 
* Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Website 
* Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Blog
* Penn State University — The Sea Peoples and the Philistines (link broken)
* Neal Bierling, *Giving Goliath his Due: New Archaeological Light on the Philistines* (1992) 
* 
* 
* The Center for Online Judaic Studies: Ramesses III and the Philistines, 1175 BC
* Biblical Archaeology Review — Yavneh Yields Over a Hundred Philistine Cult Stands 
* Neal Bierling. Giving Goliath His Due. New Archaeological Light on the Philistines 

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Зніклыя народы
Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы
Катэгорыя:Старазапаветныя народы
Тадэвуш Іваноўскі

{{Навуковец 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = { style="background:transparent"
  
}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}

**Тадэвуш Леанардавіч Іваноўскі**, **Тадас Іванаўскас** (; , фальв. Лябёдка Лідскага павета (цяпер у межах в. Галавічполе, Шчучынскі раён) — ) — літоўскі навуковец-біёлаг.

## Біяграфія 
Сын Леанарда Іваноўскага, брат Вацлава Іваноўскага.

Скончыў гімназію ў Санкт-Пецярбургу (1903), вывучаў прыродазнаўства ў Пецярбургскім універсітэце (1903—1905) і Сарбоне (1905—1909).

У 1910 — 1918 гг. жыў у Санкт-Пецярбургу, займаўся навукай, працаваў у Міністэрстве земляробства Расійскай імперыі. 3 1919 г. пераехаў у Коўна, працаваў у дэпартаменце земляробства, быў адным з арганізатараў Ковенскага ўніверсітэта і прафесарам аддзялення матэматычна-прыродазнаўчых навук. Апрацаваў разам з В. Ластоўскім, К. Дуж-Душэўскім лацінска-руска-беларускі слоўнік па арніталогіі. У 1940 — 1941 гг. — кіраўнік кафедры заалогіі Універсітэта Стэфана Баторыя, член АН Літоўскай ССР. Пасля вайны — прафесар Ковенскага і Віленскага ўніверсітэтаў, арганізатар і дырэктар Інстытута біялогіі Акадэміі навук.

У 1946 г. атрымаў медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» за адукацыю літоўскай моладзі.

Быў выдатным арнітолагам, аўтарам шматлікіх навуковых прац. Заснавальнік заапарка ў Каўнасе.

Меў трох жонак: Марыю Вольскую (1884–?), Ганарату Паскаўскайце (1891–1949) і Марыю Наткевіч (1905–1996). Сын Ежы Іваноўскі (1907—2008) стаў вайскоўцам, прафесійным спартсменам, конезаводчыкам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Туронак, Ю.* Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі / Юры Туронак. — Мн.: Медисонт, 2006. — 178 с., [8] л. іл. — (Серыя «Зямля N»). — ISBN 985-6530-40-7.
* *Лаўрэш Л.* Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Мінск. 2020. С. 57–59.
* *Лаўрэш Л.*  Лябёдка Іваноўскіх. Дакументальная аповесць. Ridero, 2024. 196 с.

Катэгорыя:Біёлагі Літвы
Тадэвуш
Каменск-Уральскі

**Каменск-Уральскі** () — горад (з 1935) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 182,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1701 годзе.

Горад размешчаны на зліцці рэк Каменка і Ісець, за 100 км на паўднёвы ўсход ад Екацярынбурга. Каляровая і чорная металургія, машынабудаванне і інш.

## Геаграфія 
### Клімат 
Клімат тэрыторыі ўмерана кантынентальны. Зімой пераважна адбіваецца ўплыў сібірскага антыцыклону, які абумоўлівае ўстойлівае марознае надвор’е. Назіраюцца частыя ўварванні халодных паветраных мас з поўначы і цёплых з поўдня, з якімі звязаны змены надвор’я. Улетку халоднае надвор’е нярэдка прыносяць паветраныя масы з Баранцава і Карскага мораў.

Шматгадовая сярэднегадавая тэмпература 2,6 °C, сярэдняя тэмпература самага спякотнага месяца (ліпень) 23,9 °C і самога халоднага месяца (студзеня) −16,2 °C. Пераважныя вятры паўночна-заходнія, заходнія і паўднёва-заходнія.

Раён адносіцца да зоны дастатковага ўвільгатнення, сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 467 мм. Большая частка ападкаў выпадае ў цёплы перыяд года (350 мм).

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Нілавіч Беланогаў (1946—2012) — беларускі спецыяліст у галіне вакуумнай і кампрэсарнай тэхнікі. Кандыдат тэхнічных навук (1975), дацэнт (1983).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Інфармацыйны партал горада Каменск-Уральскі

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Уніпалярная машына

thumb|Дыск Фарадэя, першы ўніпалярны генератар
**Уніпалярная машына** (ад уні- + позналац. *polaris* «палярны»): электрычная машына пастаяннага току, у якой магнітнае поле захоўвае пастаянную велічыню і кірунак па ўсёй акружнасці паветранага зазору, што дае магчымасць атрымаць пастаянны ток без камутацыі.

Уніпалярныя машыны выкарыстоўваюцца як генератары для атрымання вялікіх токаў (5000—50000 А) нізкага напружання (5—40 В), а таксама як датчыкі хуткасці і паскарэння.

Прынцып дзеяння: пры вярчэнні кантактавага кольца ў полі пастаяннага магніта (плоскасць кольца перпендыкулярная сілавым лініям) паміж кантактавымі шчоткамі на восі і обадзе кольца ўзнікае пастаянная рознасць патэнцыялаў. Пры замыканні шчотак на вонкавы ланцуг у ім пачынае цячы пастаянны ток.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электрагенератары
Катэгорыя:Машыны пастаяннага току
Катэгорыя:Электрычныя машыны
Тайнінскае

**Тайнінскае** — сяло ў Расіі, у Мыцішчынскім раёне Маскоўскай вобласці. Вырасла на ўзвышэнні ля зліцця двух рэк — Сукромкі і Яўзы. Датуецца 1401—1402 годам. У сяле па распараджэнні Івана Грознага быў пабудаваны пуцявы царскі палац, у якім цары спыняліся бы на шляху ў Траецкі манастыр. У 1665—1667 гадах пабудаваная царква Звеставання. Яна пабудаваная на месцы драўлянай царквы Мікалая Чудотвоца вядомай з XVI стагоддзя, пабудаванай пры Іване Грозным і разбуранай пры Літоўскім спусташэнні.

У сяле ў 1996 годзе быў пастаўлены помнік цару Мікалаю II, падарваны ў 1997 годзе камуністычнымі тэрарыстамі. Узноўлены і ізноў адчынены ў 2000 годзе.

Сяло і помнік з'яўляецца месцам паломніцтва рускіх манархістаў і нацыяналістаў; рэгулярна ў сяле праводзіцца Чын усенароднага пакаяння рускага народа за «грэх царазабойства, які адбыўся пры абыякавасці грамадзян Расіі», які «народам нашым не раскаян. Гэты грэх ляжыць на душы народа найцяжкім грузам». Арганізатары лічаць, што толькі «каянне за забойства цара Мікалая Другога прывядзе да выратавання Святой Русі»http://www.regnum.ru/news/568875.html.

Чыгуначная платформа Тайнінская (Яраслаўскі кірунак).

## Спасылкі 
* Чын усенароднага пакаяння рускага народа 

Катэгорыя:Населеныя пункты Маскоўскай вобласці
Эксгаўстар

thumb|250px|**Эксгаўстар:** схема будовы на падоўжным разрэзе. A — эксгаўстар з трубкі з двума коркамі; B — эксгаўстар са слоіка з адным коркам. 1 — трубка для лоўлі насякомых; 2 — корак; 3 — корпус эксгаўстара; 4 — крамнінны фільтр; 5 — трубка для мацавання гнуткага шланга; 6 — гнуткі шланг для ўдыхання паветра.

**Эксга́ўстар** ( ад *exhaust* «выпампоўваць»): вентылятар для ўтварэння разрэджання (вакууму) да 0,3 ата. Выкарыстоўваецца для адсмоктвання пылу, дымавых газаў, стружкі і іншых лёгкіх матэрыялаў.

**Таксама:** Прылада, якая ўсмоктвае (збірае) дробныя часткі якога-небудзь рэчыва.

Катэгорыя:Энтамалогія
Катэгорыя:Абсталяванне
Электрарухальная сіла

**Электрарухальная сіла** (ЭРС) — фізічная велічыня, якая вымяраецца работай старонніх сіл неэлектрычнага паходжання па пераносе адзінкавага электрычнага зараду па замкнёным контуры. Азначаецца *E*, і вымяраецца, падобна электрычнаму напружанню, у вольтах.

ЭРС ствараецца і падтрымліваецца ператварэннем у электрычную энергію механічнай (у электрычных машынах), хімічнай (у гальванічных элементах), цеплавой (у тэрмаэлементах) і іншых відаў энергіі. У электрычным ланцугу поўная ЭРС роўная алгебраічнай суме падзенняў напружання на ўсіх яго ўчастках. ЭРС крыніцы току роўная рознасці патэнцыялаў на яго полюсах пры разамкнёным ланцугу.

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Бактрыя

thumb|right|350px|Бактрыя на карце Сярэдняй Азіі
**Ба́ктрыя**, **Бахтры**, **Бактрыяна** — старажытная краіна са сталіцай у горадзе Бактра (сучасны Балх), на тэрыторыі Ірана. Гістарычная вобласць у Сярэдняй Азіі па сярэднім і верхнім цячэнні Амудар’і — цяпер тэрыторыя Паўночнага Афганістана, Паўднёвага Таджыкістана і Узбекістана. Бактрыя была месцам арыйскага засялення да падзелу арыйскіх плямёнаў на іранскія і індыйскія; месца нараджэння зараастрызму.

## Геаграфія 
Краіна размяшчалася паміж хрыбтом Гіндукуш (стараж. Парапаміс) і ракой Амудар’я (стараж. Окс), і была абкружана Туранскай пустыняй. Рэльеф горны, клімат умераны. Глеба ўрадлівая, шмат вады.

## Гісторыя 
Да сярэдзіны I тыс. да н.э. гісторыя краіны міфалагізаваная (Шахнамэ, асірыйскія хронікі). Была падпарадкавана Персідскаму царству пры цары Кіры, была адной з сатрапій. Пазней уваходзіла ў дзяржаву Аляксандра Македонскага і дзяржаву Селеўкідаў. Каля 255 да н.э. на гэтых землях утварылася самастойнае Грэка-Бактрыйскае царства. У II ст. да н.э. заваявана тахарамі, затым атрымала назву Тахарыстан. У 139 да н.э. краінай авалодалі кушанскія плямёны, і яна ўвайшла як цэнтральная вобласць у Інда-Скіфскую імперыю, якая праіснавала да 450, калі яе захапілі эфталіты (белыя гуны). З канца VI ст. на межах Бактрыі з’явіліся цюркі, а неўзабаве пасля падзення дзяржавы Сасанідаў, Бактрыя была захопленая арабамі, уведзеная ў склад Багдадскага халіфату і ісламізаваная.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны

Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Узбекістана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Афганістана
Сафія Міхайлаўна Ратару

**Сафі́я Рата́ру**, **Сафія Міхайлаўна Еўдакіменка-Ратару** (, ; , с. Маршынці) — савецкая малдаўская, расійская і ўкраінская поп-спявачка, танцоўшчыца, актрыса, музычны і кіна-прадзюсар, прадпрымальніца. Першая з удастоеных ганаровага звання «Народны артыст СССР» (1988), таксама Заслужаная артыстка Украінскай ССР, Народная артыстка Украінскай ССР, Народная артыстка Малдаўскай ССР, лаўрэат прэміі Ленінскага Камсамола, Герой Украіны, Герой Малдовы, кавалер вышэйшай узнагароды Рэспублікі Малдова «Ордэн Рэспублікі». Ганаровая грамадзянка г. Ялта. Нацыянальная легенда Украіны (2021).

Валодае голасам контральта, дыяпазон складае больш трох актаў (ад сі вялікай актавы да рэ трэцяй актавы), на высокіх нотах голас блізак да сапрана.

Яе рэпертуар налічвае больш чым 500 песень на рускай, украінскай, малдаўскай, румынскай, балгарскай, сербскай, польскай, нямецкай, італьянскай, іспанскай і англійскай мовах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* sofiarotaru.com — афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Малдовы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Авацыя»
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ялты
Катэгорыя:Выпускнікі Кішынёўскага інстытута мастацтваў
Якаў Зевядзееў

**Якаў** ( *Яхоб*, ; памёр у 44 г. н.э.) — паводле Новага запавету, адзін з апосталаў — вучань Ісуса Хрыста, старэйшы брат евангеліста Яна Багаслова, сын галілейскага рыбака Зевядзея. Сведка здзейсненых Ісусам Хрыстом цудаў і Яго пакут. За ўзначальванне хрысціянскай суполкі Іерусаліма прыняў пакутніцкую смерць — паводле загаду цара Ірада Агрыпы, унука Ірада Вялікага, Якаву адсеклі галаву. Якаў традыцыйна лічыцца першым апосталам-пакутнікам. Яго часта таксама называюць **Якавам Вялікім**, каб адрозніць яго ад Якава Алфеева і Якава, брата Ісуса. Якаў Вялікі лічыцца святым патронам Іспаніі.

## У Новым Запавеце 
Сын Зевядзея і Саламеі, Якаў звычайна называецца «Вялікім», каб адрозніць яго ад апостала Якава «Меншага». Якаў быў братам Яна, любімага вучня, і, верагодна, быў старэйшым з двух братоў.

Бацькі Якава, мяркуецца, былі паважанымі і заможнымі людзьмі. Бацька Зевядзей быў рыбаком з Галілейскага мора і, верагодна, жыў у або каля Віфсаіды ці Капернаума; меў некалькіх лодачнікаў і наёмных работнікаў. Маці Саламея была адной з набожных жанчын, якія пасля пайшлі за Хрыстом і «*служылі Яму сваёю маёмасцю*», а яго брат Ян быў асабіста вядомы першасвятару і меў неабходныя сродкі для забеспячэння Маці Ісуса. Верагодна, што Якаў і яго брат не атрымалі навучання ў рабінскіх школах, таму ў гэтым сэнсе лічыліся невукамі. Аднак, дзякуючы сацыяльнаму рангу сваіх бацькоў, яны павінны былі быць людзьмі звычайнай адукацыі, мелі магчымасць сутыкнуцца з грэчаскім ладам жыцця і мовай, шырока распаўсюджанымі ўздоўж берагоў Галілейскага мора.

Якаў апісаны як адзін з першых вучняў Ісуса. У сінаптычных Евангеллях апісваецца, як Якаў і Ян былі разам з бацькам на беразе мора, калі Ісус паклікаў іх ісці за Ім (Матф. 4:21-22, Мк. 1:19-20). Якаў быў адным з трох апосталаў, якіх Ісус выбраў для Свайго Праабражэння (Матф. 17:1-9, Марк. 9:2-8, Лук. 9:28-36). Магчыма, Якаў меў запальчывы нораў, таму што ён і яго брат атрымалі мянушку Воанергес ці «*Сыны Громавы*» (Марк. 3:17). Якаў і яго брат хацелі заклікаць агонь на самарыцянскі горад, але былі папракнутыя Ісусам (Лук. 9:51-56). У кнізе Дзеянняў апосталаў адзначаецца, што «цар Ірад» (традыцыйна атаясамліваецца з Ірадам Агрыпай) пакараў Якава мячом. Якаў — адзіны апостал, чыё пакутніцтва адлюстравана ў Новым Запавеце, і, такім чынам, традыцыйна лічыцца першым з дванаццаці апосталаў пакутнікам за веру (Дз. 12:1-2).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:12 апосталаў
Ян (апостал)

thumb|right|200px|Евангеліст Іаан
]]
**Іаа́н**, або **Ян** — паводле Новага Запавету адзін з апосталаў — самых блізкіх і любімых вучняў Ісуса Хрыста, яго давераная асоба, якому даручыў апеку над сваёй маці.

Сын галілейскага рыбака Зевядзея і Саламіі. Біяграфія гэтага апостала складаецца з шэрагу цяжкіх выпрабаванняў, якія яму давялося перанесці за час свайго доўгага жыцця. Ян церпіць розныя праследаванні, зняволенні, ссылкі, спробы атруціць і нават зварыць у катле з кіпячым маслам, з якога ён выйшаў цэлым і здаровым. Драматызацыя біяграфіі магчыма рабілася для таго, каб падкрэсліць яго выключную стойкасць і вернасць вучэнню свайго Настаўніка. Яну прыпісваецца аўтарства аднаго з кананічных Евангелляў, трох саборных лістоў і тэксту «Апакаліпсіса», створанага ім у час зняволення на востраве Патмас у Эгейскім моры.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Апосталы
Катэгорыя:12 апосталаў
Машына пераменнага току

**Машына пераменнага току** — электрычная машына пераменнага току. Адрозніваюць **сінхронныя**, **асінхронныя** і **калектарныя**; паводле колькасці фаз **адна-**, **дзвюх-** і **трохфазныя**. Найбольш пашыраныя трохфазныя машыны пераменнага току, машыны з іншай колькасцю фаз (напрыклад, электрычныя мікрамашыны) выкарыстоўвацца для адмысловых мэтаў.

У сінхронных машынах ротар, на якім змешчана абмотка ўзбуджэння, верціцца з той самай хуткасцю і ў тым самым кірунку, што і вярчальнае магнітнае поле (г.зн., сінхронна). Сінхронныя машыны выкарыстоўваюцца як генератары (сінхронны генератар, турбагенератар, гідрагенератар) і як рухавікі сярэдняй і вялікай магутнасці (сінхронны рухавік).

Ротар асінхроннай машыны верціцца несінхронна (асіхронна) адносна вярчальнага магнітнага поля. Асінхронныя і калектарныя машыны пераменнага току выкарыстоўваюцца пераважна як рухавікі (асінхронны рухавік).

Найпрасцейшая схема машыны пераменнага току складаецца з пары нерухомых магнітных полюсаў, якія ствараюць нязменны ў часе магнітны паток, і змешчанага паміж імі вярчальнага незамкнёнага токаправоднага вітка з воссю вярчэння, перпендыкулярнай сілавым лініям магнітнага поля. Канцы вітка выводзяцца на кантакты, да якіх далучаны вонкавы электрычны ланцуг. Пры вярчэнні вітка ў ім індуктуецца пераменная ў часе ЭРС, якая, праз кантакты, выклікае працяканне ў вонкавым ланцугу пераменнага току, які змяняе свой кірунак 2 разы за 1 абарот вітка. Частата ЭРС у вітку прапарцыянальная яго вуглавой хуткасці і колькасці пар магнітных полюсаў.

## Літаратура 
*  С.383,384.

Катэгорыя:Электрычныя машыны
Прытча

[thumb|200px|[Рэмбрант «Вяртанне блуднага сына» (каля 1666-69, Эрмітаж)]]
**Прыпавесць**, **прытча** — старажытны дыдактычна-алегарычны жанр фальклору і літаратуры, вельмі блізкі да байкі, маральнае або рэлігійнае павучанне. Характэрныя асаблівасці — бытаванне толькі ў пэўным кантэксце, адсутнасць развітага сюжэту і схільнасць да павучальнага характару («*прамудрасці*»). Прытча магла рэдуцыравацца, г. зн. спрашчацца, да звычайнага параўнання, але захоўваць пры гэтым сваю змястоўнасць. Дзеючыя асобы не маюць ні сваіх знешніх рыс, ні характару і паўстаюць перад чытачом не як аб'екты мастацкіх назіранняў, а як суб'екты этычнага выбару пісьменніка.

Найбольшае развіццё прытча атрымала ў краінах Блізкага Усходу, дзе была надзвычай папулярным жанрам і адкуль разам з Бібліяй аказалася перанесенай у раннехрысціянскія і сярэднявечную еўрапейскія літаратуры. Бытавалі розныя пісьмовыя і вусныя прытчы. Прытчы былі папулярным жанрам і ў літаратуры на Русі, сведчаннем чаго з'яўляюцца зборнікі «Пчала», «Ізмарагд», «Рымскія дзеі», перакладная аповесць пра Варлаама і Іасафа, дыдактычныя творы Кірылы Тураўскага і інш. На сюжэт вядомай евангельскай прытчы Сімяон Полацкі напісаў «Камедыю пра блуднага сына». Лаканізм, прастату і выразнасць адлюстравання рэчаіснасці праз алегорыю, этычны дыдактызм гэтага жанру выкарыстоўвалі розныя пісьменнікі новага часу.

## Літаратура 
* .

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Брызент

**Брызе́нт** () — шчыльная льняная, паўільняная ці баваўняная тканіна, прапітаная воданепранікальнымі і процігніласнымі саставамі.

## Характарыстыкі 
Шчыльнасць брызента складае ад 300 да 600 г/м, можа быць і вышэй.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца для вырабу покрыўных матэрыялаў, намётаў, тэнтаў, заплечнікаў, спецыяльнага адзення і абутку (плашчоў, рукавіц, бот) і іншых вырабаў, якія патрабуюць павышанай трываласці і асаблівых уласцівасцяў тканіны.

З часоў Першай сусветнай вайны шырока ўжываўся ў войску, у тым ліку — як замена дарагой скуры пры вытворчасці прывадных, паясных і ружэйны рамянёў, а таксама салдацкіх ботаў.

Катэгорыя:Льняныя тканіны
Катэгорыя:Баваўняныя тканіны
Пальёса

right|thumb|250px|Галісійская пальёса ў вёсцы Себрэйра, Галісія.
**Пальёса** () — традыцыйны тып жылога збудавання з элементамі ўмацавання ў вёсках Галісіі (Іспанія). Пальёсы ўласцівыя пераважна для наваколля Сера-дос-Анкарэс (Serra dos Ancares).

## Гісторыя 
Мяркуецца, што пальёсы ў Галісіі паходзяць ад старажытных кельцкіх збудаванняў, і выражаюць кельцкае паходжанне галісійцаў. Пальёсы будаваліся яшчэ ў Сярэднявеччы і ўжываліся як жытло яшчэ ў 1970-я гг.

Галісійская вёска Пьярнеда (Piornedo), вядомае сваімі пальёсамі, зараз цалкам ператворана ў этнаграфічны музей. Як узор — «Дом Сеста» — прыватны сямейны музей пальёсы, гаспадар якога сам апошнім нарадзіўся тут у 1964 годзе і жыў разам з сям’ёй да 1970-х гг.

## Канструкцыя 
Канструкцыя каменная, форма ў плане круглая ці авальная. Дыяметр 10—20 м, вышыня — 4-5 м. Накрываецца канічнай страхою з саломы на драўляным каркасе, які прызначаўся для затрымання снегу. Будынак мае толькі адныя дзверы і не мае вокнаў (або мае вельмі малую аконную адтуліну).

Звычайна пальёса аднакамерная, але ў вялікіх будоўлях часам рабілі два пакоі — большы для жытла, меншы — для ўтрымання жывёлы.

## Літаратура 
* Галисийцы // Народы мира. Историко-этнографический справочник, М.: «Советская энциклопедия», 1988, С.130 
* Падрабязнае апісанне і планіроўка пальёсы  

## Спасылкі 
* Выявы і інфармацыя пра «Дом Сеста» («Casa do Sesto») — прыватны сямейны музей у Пьярнеда (па-англійску, па-галісійску, па-іспанску)
* Выявы і інфармацыя пра этнаграфічны парк у Себрэйра   
* Турыстычная інфармацыя пра Лос-Анкарэс  

Катэгорыя:Архітэктура Іспаніі
Саламон

**Саламо́н** (стар.-яўр.: Шлaма́; арабск.: Сулейма́н) — цар ізраільска-іўдзейскі ў перыяд найвышэйшага росквіту Ізраільска-Іўдзейскага царства, сын цара Давіда і Вірсавіі. Спачатку быў суправіцелем бацькі (у 967—965 да н.э.), а потым сам кіраваў да 928 да н.э.. Біблейскія прыпавесці, аўтарства якіх прыпісваецца Саламону, у многіх выпадках знаходзяць паралелі ў старажытнаегіпецкіх крыніцах. Імя Саламона ў фальклорнай традыцыі народаў хрысціянскага і мусульманскага свету стала сінонімам мудрага, магутнага, справядлівага і паспяховага валадара.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цар Саламон
Катэгорыя:Кніга Цароў
Катэгорыя:Кніга Царстваў
Катэгорыя:Іўдаістычная міфалогія
Катэгорыя:Цары ізраільскія
Катэгорыя:Кіраўнікі X стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Эгейскае мора

**Эгейскае мора** — частка Міжземнага мора, знаходзіцца паміж Балканскім паўвостравам, паўвостравам Малая Азія і востравам Крыт. На ПнУ пралівам Дарданелы злучаецца з Мармуровым морам, на Пд — некалькімі пралівамі з Міжземным морам.

Плошча 191 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 377 м, максімальная — 2529 м. Тэмпература вады летам 22—25 °C, зімой — 11—15 °C. Салёнасць 37—39‰. Прылівы паўсуткавыя, 0,3—0,6 м. Берагі гарыстыя, моцна парэзаныя. Шмат астравоў (Паўночныя і Паўднёвыя Спарады, Кіклады, Крыт і інш.).

У раёне вострава Тасас — радовішча нафты. Буйныя порты і ВМБ: Салонікі, Элефсіс, Пірэй, Суда (усе — Грэцыя), Ізмір (Турцыя).

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Адрыятычнае мора

**Адрыяты́чнае мо́ра** (, харв. *Jadransko more*) — паўзамкнёнае мора басейну Міжземнага мора, паміж Балканскім і Апенінскім паўвастравамі.

Плошча 144 тыс.км²; даўжыня Пн-Пд ~800 км, шырыня 93—222 км. Сярэдняя глыбіня 250 м, максімальная — да 1230 м. Тэмпература вады летам (жнівень) 24—26 °C, зімой (люты) — 7—13 °C. Салёнасць 30—38 ‰. Прылівы змяшаныя, на поўначы да 1,2 м. Усходнія берагі моцна парэзаныя, маюцца зручныя бухты і якарныя стаянкі; заходнія берагі роўныя, натуральных бухт мала.

Порты і ВМБ: Пула, Рыека, Шыбенік, Спліт, Дуброўнік, Бар, Бакар (усе — Харватыя), Дурэс, Влёра (усе — Албанія), Трыест, Венецыя, Равена, Пезара, Анкона, Бары, Брындызі (усе — Італія).

## Літаратура 
* ВЭС-83. — С. 22.


Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Карынфскі канал

**Кары́нфскі кана́л** — суднаходны бязшлюзавы канал у Грэцыі, які злучае Эгейскае і Іанічнае моры праз Карынфскі перашыек. Пракапаны ў 1881—1893 гг.

Даўжыня 6,3 км, глыбіня 8 м, шырыня 24,5 м. Даступны для руху суднаў вадазмяшчэннем да 5 тыс. т. Рух у Карынфскім канале па чарзе аднабаковы. Перасякаецца аўтамабільнай і чыгуначнай дарогамі.

Канал больш чым на 200 км скарачае шлях ад заходняга ўзбярэжжа Грэцыі да ўсходняга.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Коринфский канал // 
* Коринфский канал // Словарь географических названий зарубежных стран / Отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 173.

## Спасылкі 
* Periandros S.A.  — Current operator of the Corinth Canal. Website contains photographs, fees and conditions for canal transit, and history of the site.
* Corinth Canal  at NASA Earth Observatory
* Corinth Canal on Google Maps
* Corinthcanal.com 

Катэгорыя:Каналы Грэцыі
Тырэнскае мора

**Тырэ́нскае мо́ра** () — частка Міжземнага мора, змешчаная паміж Апенінскім паўвостравам і астравамі Сіцылія, Сардзінія, Корсіка. З іншымі часткамі Міжземнага мора злучаецца пралівамі Месінскім (з Іанічным), Туніскім, Баніфача (з заходняй часткай Міжземнага мора), Карсіканскім (з Лігурыйскім).

Плошча ~214 тыс. км². Глыбіня да 3830 м, сярэдняя — 1519 м. Тэмпература вады летам 22—24,5&nbsp;°C, зімой — 13,5—14,5&nbsp;°C. Салёнасць 37,25—38,25 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыкланальны колазварот, іх хуткасць да 1 км/г.

Асноўныя порты і ВМБ: Неапаль, Палерма, Кальяры (усе — Італія), Бастыя (Францыя).

Назва мора паходзіць ад слова *tyrrhenoi (tyrsenoi)* — назвы этрускаў ў старажытных грэкаў.

## Гл. таксама 
* Ліпарскія астравы

## Літаратура 
* ВЭС-83, С. 740.

Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Піджын

**Пі́джын** (магчыма, ад скажонага анг. *business* — справа) — лексічна і граматычна спрошчаная мова, якая ўзнікае праз патрэбу моўнай камунікацыі паміж народамі, якія ня маюць для гэтага іншых сродкаў.  Піджын — дапаможная мова, якая не родная ні для каго з карыстальнікаў, і выконвае мінімум функцый у сацыяльна абмежаванай камунікацыйнай прасторы (гандаль, найманне рабочай сілы, паслугі і пад.) пры непастаянных моўных кантактах. Так крыніцай можа выступаць мова каланізатараў, а субстратам — мовы каланізаванага мясцовага насельніцтва. 

Калі кантакты паміж моўнымі супольнасцямі пашыраюцца і становяцца сталымі, піджын можа або памярэць, саступіўшы месца адной з моў (часцей мове-субстрату), або пашырыць свае камунікатыўныя функцыі. Ён узбагачаецца, выпрацоўвае свае правілы граматыкі і нормы выкарыстання, не валодаючы якімі яго немагчыма выкарыстоўваць, і становіцца кантактнаю моваю, якую ў лінгвістыцы называюць пашыраным піджынам (*ехtended pidgin*). Пашыраны значна адрозніваецца ад уласна піджына, пры пастаянных міжэтнічных кантактах ён выкарыстоўваецца ў разнастайных сферах камунікацыі і ўдасканальваючы структуру (крэалізацыя). Такім чынам піджын ператвараецца ў крэольскую мову годзе, што сведчыць пра перанос значэння слова піджын для абазначэння мовы і пазней яно абазначала толькі піджын на аснове англійскай мовы. У канцы XIX стагоддзя тэрмін пашырыў значэнне і пачаў выкарыстоўвацца для абазначэння любой спрошчанай мовы.
Існуе распаўсюджаная фальшывая этымалогія, якая выводзіць піджын ад англійскага *pigeon* (голуб) з тлумачэннем, што гэтая птушка раней выкарыстоўвалася для паштовай сувязі, то-бок камунікацыі.
## Тэрміналогія
Слова піджын (*pidgin*, ранейшае *pigion*. Слова таксама можа выкарыстоўвацца як адмысловая назва для мясцовых піджынаў або крэольскіх моў у мясцінах іх ужывання. Так назва крэольскай мовы ток-пісін (*Tok Pisin*) паходзіць ад англійскага *talk pidgin*. Носьбіты звычайна называюць яго проста піджын. Тэрмін «жаргон» раней таксама выкарыстоўваўся ў некаторых піджынах і сустракаецца ў іх назвах, як, напрыклад, *Chinook Jargon*, у сучаснасці ён зрэдку можа выкарыстоўвацца лінгвістамі для абазначэння асабліва рудыментарнага тыпу піджына, але звычайна адносіцца да адмысловага маўлення прафесійных і сацыяльных груп.

## Гл. таксама 
* Панашэму
* Русенорск

Катэгорыя:Моўныя кантакты
Катэгорыя:Піджыны і крэольскія мовы
Азоўскае мора

**Азо́ўскае мо́ра** (, , , , ) — унутрымацерыковае мора Міжземнаморскага басейну. Амывае берагі Украіны і Расіі.

Асноўныя парты і ВМБ: Марыупаль, Бярдзянск (усе — Украіна), Таганрог, Ейск (усе — Расія).

Размешчана на паўднёвай ускраіне Рускай раўніны знаходзіцца ў межах нашай краіны паміж паралелямі 47°17* і 45°16* пн. ш. і мерыдыянамі 33°36* і 39°21* у. д. і амаль з усіх бакоў акружана сушай. На поўдні вузкі і мелкі Керчанскі праліў злучае яго з Чорным морам. Мяжа паміж гэтымі морамі праходзіць у Керчанскім праліве па лініі м. Такіль — м. Панагія. Глыбока ўрэзанае ў сушу Азоўскае мора адносіцца да тыпу ўнутраных мораў, але гэта не замкнёны, а злучаны з Сусветным акіянам марскі басейн.

Яно мае параўнальна простыя абрысы, адносна аднастайныя берагі і даволі нескладаны рэльеф дна. Мора пераважна атачаюць абразійныя, змененыя морам берагі, але распаўсюджаны і акумуляцыйныя берагавыя формы. Адмелае ўзбярэжжа пераходзіць у роўнае і плоскае дно. Глыбіні павольна павялічваюцца па меры аддалення ад берагоў. Падводныя працягі кос утвараюць пясчаныя мелізны. Самыя вялікія глыбіні знаходзяцца ў цэнтральнай частцы мора.

Азоўскае мора — самае мелкае мора на Зямлі. Яго мелкаводнасць — значная геаграфічная рыса, якая ўплывае на гідралагічныя ўмовы мора, прадвызначаючы малую тэрмічную і дынамічную інерцыю вод гэтага мора. На дне Азоўскага мора часам выяўляецца дзеянне гразевых вулканаў.

Азоўскае мора — самае маленькае на нашай планеце, пра што сведчаць яго асноўныя морфаметрычныя характарыстыкі. Плошча 39,1 тыс. км², аб’ём 290 км³, сярэдняя глыбіня 7 м, максімальная 13 м. Тэмпература вады летам 25—30 °C, зімой — каля 0 °C. Замярзае з лістапада—снежня да сакавіка—красавіка. Салёнасць 2—11 ‰. Пераважаюць усходнія і паўночна-ўсходнія вятры, цячэнні няўстойлівыя, залежаць ад вятроў. Ападкі 300—520 мм за год, пераважна летам. Утварае шэраг плыткіх заліваў: Таганрогскі, Тэмрукскі, Сіваш і інш. Берагі пераважна нізкія, на поўдні — абрывістыя.

## Гл. таксама 
* Арабацкая стрэлка
* Біручы Востраў
* Бухта Андрэева

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Вебкамеры з відам на бераг Азоўскага мора (Кірылаўка) 

Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Іанічнае мора

**Іані́чнае мо́ра** – цэнтральная частка Міжземнага мора, змешчаная паміж Балканскім і Апенінскім паўвастравамі і астравамі Крыт і Сіцылія. На поўначы пралівам Атранта злучаецца з Адрыятычным морам, на захадзе — Месінскім пралівам з Тырэнскім морам. Амывае берага Італіі, Албаніі і Грэцыі.

Плошча 169 тыс. км². Глыбіня да 5121 м. Тэмпература вады летам (жнівень) 25—26 °C, зімой (люты) — 13—15 °C. Салёнасць 37—38 ‰. Прылівы паўсуткавыя, да 0,4 м, згонна-нагонныя ваганні узроўню вады ля берагу да 1,2 м. Берагі моцна парэзаныя, буйныя залівы — Патраікос, Карынфскі, Таранта. Уздоўж усходняга берагу — Іанічныя астравы.

Асноўныя порты і ВМБ: Патры, Керкіра, Карынф (усе — Грэцыя), Таранта, Рэджа-ды-Калабрыя, Месіна, Катанія, Аўгуста (усе — Італія).

## Гл. таксама 
* Мыс Акра

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Геаграфія Албаніі
Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі
Катэгорыя:Геаграфія Італіі
Прадслава Уладзіміраўна

**Прадслава Уладзіміраўна** (? — 1017/1042), дачка Уладзіміра Святаславіча.

## Біяграфія 
Паводле Іпацьеўскага летапісу, Прадслава папярэдзіла Яраслава пра гібель Барыса і Глеба. Паводле Пячэрскага патэрыка, пахавала Майсея Угрына, адданага дружынніка Барыса. Пасля заняцця Кіева польскім каролём Баляслам Храбрым палоненая Прадслава стала яго наложніцай, магчыма, гэта было помстай ёй з боку Святаполка за дапамогу Яраславу.

Адступаючы з Кіева, Баляслаў вывеў Прадславу з сабою ў Польшчу. Паводле польскіх крыніц, Баляслаў хацеў узяць шлюб з Прадславай. Трэцяя жонка Баляслава Эмгільда памерла ў 1017 годзе, а яго шлюб з Одай, дачкой мейсенскага маркграфа Экегарда І, адбыўся 3 лютага 1018 года. Такім чынам, перамовы пра магчымы шлюб Баляслава з Прадславай маглі ісці ў 1017 годзе, калі Яраслаў вёў перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі пра саюз супраць Польшчы.

Чацвёртая жонка Баляслава Ода памерла пасля 1018 года, магчыма, польскі кароль нейкі час жыў яшчэ і з Прадславай, але ў 1042 годзе, калі палякі вярнулі 800 рускіх палонных, Прадславы сярод іх не было. Відавочна, яна памерла ў палоне да 1042 года.

## Літаратура 
* *Войтович Л.* Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.

Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Жанчыны Старажытнай Русі
Праміслава Уладзіміраўна

**Праміслава Уладзіміраўна** (? — ?) — дачка Уладзіміра Святаславіча. У 1018 годзе выдана замуж за герцага Ласла Capa (Уладзіслава Лысага), стрыечнага брата венгерскага караля Іштвана I, унука Такшаня. Ласла памёр у 1029 годзе.

## Літаратура 
* *Войтович Л.* Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Рурыкавічы
Каты

Назву **Каты́** маюць:

* Род драпежных звяроў

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Каты — вёска ў Драгічынскім раёне
* Віцебская вобласць:
** Каты — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Каты — вёска ў Ваўкавыскім раёне
** Каты — вёска ў Смаргонскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Каты — назва вёскі Сасновая Бабруйскага раёна да 1964 года
### Расія 
* Каты (Дзямідаўскі раён)

## Грыбы 
* народная назва віду грыбоў
MINIX

**MINIX** — гэта Unix-падобная аперацыйная сістэма з адкрытым зыходным кодам, заснаваная на мікраядзернай архітэктуры. Аўтар сістэмы, Эндру С. Таненбаўм, напісаў яе у навучальных мэтах;  таксама, АС MINIX непасрэдна паўплывала на стварэнне ядра Лінукс. Назва MINIX утворана ад слоў *minimal* і *Unix*.

## Гісторыя 
Эндру Таненбаўм, выкладчык універсітэта Врые ў Амстэрдаме, стварыў MINIX, каб паказаць на прыкладзе прынцыпы, агучаныя ў яго кнізе «Праектаванне і рэалізацыя аперацыйных сістэм» (1987).  Прыкладна 12 тысяч радкоў (пераважна, на мове C) зыходнага кода ядра, падсістэмы кіравання памяццю і файлавай сістэмы надрукаваны ў кнізе. Выдавецтва Prentice-Hall прыкладала да кнігі зыходныя коды і бінарныя файлы MINIX на гнуткім дыску. Сістэмныя выклікі АС MINIX 1 сумяшчальныя з сістэмнымі выклікамі *Seventh Edition Unix* (г.зв. сёмым выданнем Unix).

Першапачаткова Таненбаўм распрацаваў MINIX для камп’ютараў IBM PC і IBM PC/AT. Версія MINIX 1.5, выдадзеная ў 1991, уключала падтрымку сістэм MicroChannel IBM PS/2, а таксама была перанесена на архітэктуры Motorola 68000 і SPARC, а таксама камп’ютарныя платформы Atari ST, Commodore Amiga, Apple Macintosh і Sun SPARCstation.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт MINIX 3 
* Афіцыйны сайт падтрымкі MINIX 2 
* Minix на ноўтбуках і КПК 
* Гісторыя Minix ад Эндру Таненбаўма
* [спрэчка Лінуса Торвальдса(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%96%D0%BD%D1%83%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%81) і Эндру Таненбаўма пра тэхналогіі Minix і Linux]
* Minix пад ліцэнзіяй BSD
* [news://comp.os.minix comp.os.minix] — Minix Usenet newsgroup

Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:Мікраядры
Шаманізм

thumb|left|200px|Самскі шаман з бубнам

**Шамані́зм** — вера ў асобна-магутныя надпрыродныя магчымасці старажытных адмысловых служыцеляў культу.

Найбольш тыповая асаблівасць шаманізма — выкарыстоўванне сродкаў экстатычных зносін з надпрыроднымі сілами і ў сувязі з гэтым вылучэнне асобных індывідуумаў, якім прыпісуецца здольнасць гэтакіх зносін. У аснове пакладзена магічная практыка зносін служыцеля культу — шамана — з духамі падчас рытуала камлання, г.зн. спецыяльнага рытуала, які прыводзіць чалавека ў экстатычны стан.

Шаманства вядома са старажытных часоў у культуры практычна ўсіх народаў свету. Асноўныя функцыі: лячэнне хворых, дапамога ў гаспадарчых і ваенных справах, выхаванне падрастаючага пакалення, прадухіленне няшчасцяў. Дзеянні шаманаў звычайна суправаджаюцца спевамі, ударамі ў бубны. Атрымала шырокае распаўсюджанне ў народаў Сібіры, Урала і Алтая, а таксама Афрыкі, Амерыкі, Акіяніі і інш.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6


Катэгорыя:Анімізм
Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі
Механізм

[thumb|Механізм паравой машыны мае адну [Ступені свабоды, механіка|ступень свабоды.]]
 (разрэзаны).]]
**Механізм**  (ад ) — сістэма злучаных паміж сабой цел для пераўтварэння руху аднаго або некалькіх цел у патрэбныя рухі іншых цел; аснова машын, апаратаў, прылад, тэхнічных прыстасаванняў. 

Усякі механізм складаецца з аднаго нерухомага звяна (стойкі) і аднаго ці некалькіх рухомых звенняў.  3вяно механізма можа складацца з аднаго або некалькіх нерухома злучаных дэталей. Звёны, законы руху якіх прыняты зададзенымі, называюцца пачатковымі або вядучымі. Законы руху вядзёных звенняў вызначаюцца законам руху вядучых. Спалучэнне двух судатыкальных звёнаў, якое дапускае іх адносны рух, называецца кінематычнай парай. Найбольш пашыраныя кінематычныя пары: вярчальная (шарнір), паступальная (паўзун і накіравальная), вінтавая (вінт і гайка), сферычная (шаравы шарнір). Звязаная сістэма звенняў, якія ўтвараюць паміж сабою кінематычныя пары, называецца кінематычным ланцугом. Асноўная ўласцівасць механізма — пэўнасць руху яго звенняў: пры зададзеных рухах аднаго ці некалькіх звенняў усе астатнія звенні маюць пэўныя рухі. Звычайна ў механізме ёсць уваходнае (вядучае) звяно, што атрымлівае рух ад якога-небудзь рухавіка, і выхадное звяно, злучанае з нейкім рабочым органам.

Паводле канструкцыі механізмы падзяляюцца на групы: рычажныя, кулачковыя, зубчастыя, клінавыя і вінтавыя, фрыкцыйныя, механізмы з гнуткімі звеннямі, механізмы з гідраўлічнымі, пнеўматычнымі і электрычнымі прыстасаваннямі. Паводле прызначэння адрозніваюцца: механізмы рухавікоў і пераўтваральнікаў, перадатачныя і выканаўчыя, кіравання, кантролю і рэгулявання і інш. Перадатачныя механізмы — карданныя (карданны шарнір), а таксама зубчастая перадача, ланцуговая перадача і інш. Пераўтваральныя (узнаўляльныя) — крывашыпныя механізмы, кулачковыя механізмы, кулісныя механізмы, шарнірныя механізмы, мальтыйскія механізмы.

Механізм называецца гідраўлічным або пнеўматычным, калі ў пераўтварэнні руху, акрамя цвёрдых цел (звёнаў), удзельнічаюць вадкасці або газы. Адрозніваюць таксама механізмы: плоскія (траекторыі руху пунктаў усіх звёнаў ляжаць у паралельных плоскасцях) і прасторавыя (траекторыі ляжаць у непаралельных плоскасцях або некаторыя э іх з'яўляюцца прасторавымі крывымі; прасторавымі з'яўляюцца, напрыклад, чарвячныя перадачы, шарнірныя муфты, часткі некаторых маніпулятараў); Механізмы рухавікоў, пераўтваральнікаў, прылад; кіроўныя, выканаўчыя механізмы і інш. Найбольш пашыраны механізмы з адной ступенню свабоды, у якіх для пэўнага руху ўсіх звёнаў трэба задаць закон руху аднаго (вядучага) звяна; ёсць і механізмы э дзвюма ступенямі свабоды (напр., дыферэнцыялы ў транспартных сродках).

Навуковым даследаваннем будовы, кінематыкі і дынамікі механізмаў займаецца тэорыя механізмаў і машын. Рухі механізмаў і іх звёнаў, рэакцыі элементаў кінематычных пар вывучаюць кінематыка механізмаў, кінетастатыка механізмаў, дынаміка механізмаў і машын; метады даследавання і праектавання механізмаў складаюць частку тэорыі механізмаў і машын.

## Гл. таксама 
* Дамкрат
* Бягун
* Блок

## Літаратура 
* 
*
Фартэцыя

**Фартэцыя** ( ад  крэпасць) — адна з назваў палявых і доўгачасовых фартыфікацыйных умацаванняў у XVII—XVIII ст. у Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі. Зрэдку фартэцыямі называлі ўмацаваны замак (напрыклад, Ляхавіцкі ў 17 ст.).

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Возны

да «Пана Тадэвуша» Адама Міцкевіч).]]
**Во́зны** — службовая асоба ў Польшчы XIII—XVIII стст. і Вялікім Княстве Літоўскім XVI—XVIII стст.

Да 2-й паловы XVI ст. у Вялікім Княстве Літоўскі такія абавязкі выконвалі прызначаныя віжы. У 1551 годзе шляхта дамаглася права выбіраць павятовых віжаў з аселай шляхты на ўзор возных на Падляшшы. У 2-й палове XVI ст. абраных віжаў пачалі называць вознымі, некаторы час прызначаныя віжы і абраныя возныя дзейнічалі адначасова, але да канца XVI ст. пасада віжа знікла.

Вознага прызначаў ваявода па прадстаўленні земскага суда і шляхты. У кожным павеце было некалькі возных, галоўнага з іх называлі генералам (енералам). Возны дастаўляў асобам позвы ў суд, пры патрэбе дастаўляў у суд і саміх пазваных асоб, уводзіў ва ўладанне маёнткамі, аглядаў месцы і сляды злачынства, праводзіў апазнанне, допыт падазронага, сведак, пацярпелых, вызначаў памеры шкоды і іншае. Вынікі дзеянняў і дазнанняў паведамляў суду пісьмовай рэляцыяй. Пры выкананні абавязкаў павінен быў мець з сабою панятых — дух шляхціцаў. Узнагароду за службу атрымліваў ад асоб, па справах якіх дзейнічаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов. Том 26. — Вильна, 1899. — С. 563.
*  — С. 110.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Лігурыйскае мора

**Лігурыйскае мора**: паўночная частка Міжземнага мора, змешчаная паміж берагамі Францыі, Італіі і астравамі Корсіка і Эльба.

Плошча 15 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 1200 м, максімальная — 2546 м. Тэмпература вады летам 23,5&nbsp;°C, зімой — 13&nbsp;°C. Салёнасць каля 38&nbsp;‰. Прылівы паўсуткавыя, да 0,3 м.

Буйныя порты і ВМБ: Генуя, Ліворна, Спецыя (усе — Італія), Ніца
(Францыя).

## Літаратура 
* ВЭС-83, С.403.

Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Гродскі суд

[thumb|200px|Будынак гродскага суда ў [Мінску]]
**Гро́дскі суд**, **замкавы суд** — суд пры мясцовай адміністрацыі ў землях Вялікага Княства Літоўскага. Назва ад замка («грода»), звычайнага месца функцыянавання такога суда. Адным з першых нарматыўных дакументаў, які датычыў становішча гродскага суда, быў прывілей Ягайлы (20 лютага 1387). У XVI стагоддзі парадак дзейнасці гродскага суда ўдакладнялі і рэгламентавалі Статуты ВКЛ.

Спачатку ў гродскім судзе разглядаліся амаль усе мясцовыя справы, але пазней, са з'яўленнем іншых судоў (земскага і інш.), у кампетэнцыі гродскага засталіся толькі «гарачыя справы» — аб нападах на дамы шляхты, забойствах, цяжкіх і менш цяжкіх цялесных пашкоджаннях, падпалах, разбоях, згвалтаваннях, атручваннях, а таксама грамадзянскія справы аб вяртанні збеглых прыгонных сялян і чэлядзі нявольнай. Асноўнай задачай гродскага суда было ажыццяўленне правасуддзя адносна асоб, злоўленых «з ліцом» (на месцы ўчынку), а таксама затрыманых на працягу 24 гадзін пасля здзяйснення злачынства. Гродскі суд таксама сведчыў грамадзянска-прававыя дагаворы, забяспечваў судовыя доказы і г.д.

Калі злачынец-шляхціц паспяваў на працягу 24 гадзін схавацца ў сваім домаўладанні, яго належала выклікаць спецыяльнай позвай у суд на чарговае судовае пасяджэнне, але не пазней чым праз 4 тыдні. Калі тэрмін быў прапушчаны, зацікаўлены бок мог звярнуцца ў земскі суд.

Судовыя функцыі ў гродскім судзе выконвалі прадстаўнікі мясцовай адміністрацыі — ваявода, староста, дзяржаўца, якія, паводле Статуту 1529 года, павінны былі разглядаць справы з удзелам шляхты. Калі гэтыя службовыя асобы не былі на месцы, або адмаўляліся ад удзелу ў судовым працэсе, іх функцыі ў судзе выконвалі намеснікі. У такім выпадку суд здзяйсняўся калегіяй, у якую ўваходзілі падваявода, падстароста, гродскі суддзя, пісар; апошнія два прызначаліся ваяводам або старостам са шляхты мясцовага паходжання, знаёмай з правам. Такім чынам, суд мог дзейнічаць у двух складах — вышэйшым і ніжэйшым. Вышэйшы гродскі суд (у склад якога абавязкова ўваходзіў ваявода ці стараста) выконваў і функцыі суда другой інстанцыі, г.зн. апеляцыйнай інстанцыі ў адносінах да ніжэйшага складу гэтага суда.

З цягам часу ўсе судовыя справы пачалі рэгістравацца ў спецыяльных судовых кнігах, якія закон абавязваў дбайна захоўваць. Пры кожным гродскім судзе Статутам 1588 года патрабавалася наяўнасць належнага, добра ўмацаванага судовага двара, а таксама турмы і ката.

## Гл. таксама 
* Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага
* Гаспадарскі суд
* Земскі суд
* Падкаморскі суд
* Копны суд

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* З гісторыі эканамічнага правасуддзя Беларусі  на Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Суды
Рукаў (рака)

**Рука́ў** **ракі** — адгалінаванне рэчышча ракі, што ўтвараецца ў выніку ўзмоцненага адкладання наносаў (у выглядзе астравоў), а таксама пры прарывах лукавін (пераважна ў час паводак).

На горных рэках рукавы ствараюцца звычайна пры выхадзе вадацёку на перадгорныя раўніны і ў міжгорных паніжэннях, дзе здольнасць ракі пераносіць наносы часта паслабляецца; на раўнінных рэках рукавы ўласцівыя для дэльт, дзе нахілы паверхні вельмі невялікія.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рака
Пратока

**Прато́ка** — вадацёк, які з’яўляецца часткай іншага вадацёка, альбо злучае іншыя вадацёкі ці вадаёмы.

Вядомыя два віды пратокаў:
* другараднае рэчышча (рукаў) ракі, утворанае разгалінаваннем ракі астравамі, 
* кароткі вадацёк прыроднага паходжання, што злучае возера з ракой ці два возеры.

За пратоку звычайна лічыцца рэчышча, меней мнагаводнае за галоўнае.

У Беларусі рачныя пратокі найчасцей трапляюцца на рэках Палесся, паміж азёрамі — у Паазер’і. 

Прыкладам пратокі паміж азёрамі з’яўляецца пратока паміж азёрамі Снуды і Струста на Браслаўшчыне.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рака
Мармуровае мора

**Мармуро́вае мо́ра** (тур. Marmara) — міжмацерыковае мора Міжземнаморскага басейну. Знаходзіцца паміж Еўропай і Малой Азіяй. Злучаецца пралівам Басфор з Чорным морам, пралівам Дарданелы — з Эгейскім морам.

Плошча 12 тыс. км²; даўжыня 280 км, найб. шырыня 80 км. Пераважна плыткаводнае з сярэдняй глыбінёй 250 м; у цэнтральнай частцы глыбіня да 1389 м. Тэмпература вады летам 20—29 °C, зімой — 8—9 °C. Салёнасць 22,5—26‰. Прылівы 0,4—1,0 м. Берагі моцна парэзаныя, пераважна гарыстыя, ля паўночнага берага — падводныя рыфы. Асноўныя астравы — Мармара, Пашаліманы, Аўша, Прынцавы ды інш.

Асноўныя порты і ВМБ: Стамбул, Ізміт, Бандырма, Гёльджук (усе — Турцыя).

## Літаратура 
* ВЭС-83, С.466.


Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Унутраныя моры