Гарадзішча

[thumb|300px|Гарадзішча ранняга Сярэднявечча ля [Гарадскі пасёлак Гарадзішча|г. п. Гарадзішча. Баранавіцкі раён, Брэсцкая вобласць.]]

**Гарадзі́шча** — тып помніка археалогіі, рэшткі колішняга ўмацаванага паселішча. Звычайна ўзвышаюцца над навакольнай мясцовасцю і захаваліся ў выглядзе валоў і рвоў. Адносяцца да часоў першабытнаабшчыннага ладу (бронзавы, жалезны век) і Сярэдніх вякоў. Назва ўжывалася яшчэ ў сярэднявечных летапісах.

## Асноўныя звесткі 
Гарадзішчы ўзніклі ў перыяд распаду першабытнаабшчыннага ладу, калі ад збіральніцтва, рыбалоўства і палявання людзі пераходзілі да земляробства і жывёлагадоўлі. На тэрыторыі Беларусі будаўніцтва гарадзішчаў пачалося ў бронзавым веку. Асабліва важнае значэнне яны мелі ў жалезным веку.

Умацаванае паселішча будавалі на беразе ракі з высокімі адхіламі — паміж двума ярамі, якія выходзілі да ракі; альбо ў іншым прыдатным для абароны месцы. Пры будаўніцтве адхілы рабілі яшчэ больш крутымі, а знятую зямлю выкарыстоўвалі для насыпкі валоў. Па краях пляцоўкі насыпалі валы, на якіх узводзілі сцены і іншыя абарончыя збудаванні. На месцы яроў і паміж імі (з напольнага боку) выкопвалі роў, які запаўнялі вадой. Уезд на паселішча праз вароты размяшчаўся з напольнага боку.

[thumb|300px|Пляцоўка і абарончы вал [Замэчак|гарадзішча Замэчак, г. Заслаўе. Помнік у гонар 1000-годдзя хрысціянства ў Беларусі. Мінскі р-н, Мінская вобл.]]
На многіх гарадзішчах спачатку існавалі паселішчы першабытнага часу, а затым — ранняга Сярэднявечча (звычайна гарады). Познія гарадзішчы — гэта ўмацаваныя часткі сярэднявечных гарадоў. Па меры роста гораду на гарадзішчы маглі пабудаваць замак. Такія гарадзішчы адначасова з'яўляюцца замчышчамі.

Часта гарадзішчы маюць мясцовыя назвы, напр.: *Гарадзішча, Гарадок, Замкавая гара, Замэчак*. Шэраг гарадзішчаў далі назву пазнейшым паселішчам, размешчаным каля іх (напр., г. п. Гарадзішча Баранавіцкага раёна).

Існавалі таксама неўмацаваныя паселішчы, рэшткі якіх называюць селішчамі.

## Тыпы гарадзішчаў 
[thumb|300px|Мысавае гарадзішча з рэканструкцыяй умацаванняў ля [Вёска|в. Грос-Радэн. Раён Людвігслуст-Пархім, зямля Мекленбург — Пярэдняя Памеранія, Германія.]]
* Мысавыя гарадзішчы. Размяшчаліся на мысах на берагах рэк, азёр і ўмацоўваліся валамі і равамі. Часцей за ўсё мелі трох- і чатырохвугольную ў плане форму.
* Узгоркавыя гарадзішчы. Размяшчаліся на ўзгорках, узвышшах.
* Балотныя гарадзішчы. Размяшчаліся сярод балот у лясістай мясцовасці, на нізкіх берагах азёр і рэк. Умацоўваліся валамі і равамі. Часцей за ўсё мелі круглую або прамавугольную форму. Выкарыстоўваліся як сховішчы на час небяспекі.

## Форт-пагорак 
**«Форт-пагорак»** () — збудаванне часоў старажытнасці, імаверна, жалезнага веку каля пачатку новай эры. Складаецца са сцяны або валу, якімі цалкам акружаны пагорак. Такі тып вылучаюць у брытанскай і ірландскай літаратуры.

Абвядзенне сцяной ці валам *пагорку цалкам* -- галоўная розніца паміж такімі «фартамі» і дунамі, якія маглі будавацца *на версе* пагорку. Памеры «фартоў» часта надзвычай вялікія, што, відаць, рабіла іх непрыдатнымі для абарончых мэтаў, і што прымушае дапускаць для іх нейкую іншую функцыю, магчыма, культавую або грамадскую.

## Грод 
**Грод** (або *горад* у раннефеадальны час) — умацаванае паселішча ва Усходняй Еўропе часу ранняга феадалізму. Паходзіць ад слова «гарадзіць», што значыць умацоўваць драўлянымі сценамі, парканам ці тынам.

У VIII—ІХ стст. побач з вясковымі ва Усходняй Еўропе пачалі паўставаць першыя ўмацаваныя паселішчы — *гроды*, якія выконвалі адміністрацыйную, ваенную і рэлігійную функцыі. Азначэнне *грод* роднаснае і характэрнае для ўсіх усходне- і заходнеславянскіх моў. Па сваіх ваенных і адміністрацыйных функцыях яно набліжаецца да замка, аднак у дасярэднявечны перыяд не магло з'яўляцца прыватнай уласнасцю і ў дафеадальным грамадстве займала іншае месца, чым замак.
[thumb|300px|Гарадзішча раннефеадальнага горада з [Археалогія Беларусі|археалагічным музеем, г. Тураў. Жыткавіцкі р-н, Гомельская вобл.]]
Ва ўсходнеславянскіх мовах галоўнай характарыстыкай гроду быў яго абарончы характар у адрозненні ад неўмацаваных сяла ці весі. Таму горадам называлі любое ўмацаванае месца — як горад у сацыяльна-эканамічным значэнні гэтага слова, так і менавіта крэпасць, феадальны замак ці ўмацаваную сядзібу феадала. Словам горад называлі да ХVII ст. нават самі сцены.

У далейшым ва ўсходніх славянаў само паняцце *грод* ці *горад* прыняла значэнне рамесна-гандлёвага гораду, у той час, як прыкладам у чэхаў, *гродамі* сталі называць замкі.

## Захоўванне і выкарыстанне 
thumb|300px|Музей на гарадзішчы ў г. Тураў. Жыткавіцкі р-н, Гомельская вобл.
Гарадзішчы — месцы археалагічных даследаванняў, а таксама выкарыстоўваемыя альбо патэнцыйныя аб'екты турызму і экскурсій. На некаторых гарадзішчах дзейнічаюць музеі-павільёны з раскапанымі рэшткамі старадаўніх пабудоў (археалагічны музей «Бярэсце» ў г. Брэсце, гісторыка-археалагічны комплекс «Старажытны Тураў» у г. Тураве Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці і інш.).

Як і іншыя помнікі археалогіі, гарадзішчы ахоўваюцца дзяржавай. На кожным помніку павінен быць усталяваны ахоўны знак; таксама складаецца пашпарт і заключаецца дамова аб ахоўных абавязках з землекарыстальнікам, на тэрыторыі якога знаходзіцца помнік. У Беларусі за арганізацыю аховы помнікаў адказваюць аддзелы і ўпраўленні культуры органаў мясцовага і абласнога кіравання; а ў цэлым па краіне — Упраўленне па ахове гісторыка-культурнай спадчыны і рэстаўрацыі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. Пашкоджанне альбо знішчэнне помнікаў цягне адміністрацыйную ці крымінальную адказнасць.

Навуковую працу ў гэтай галіне ажыццяўляе аддзел захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны дзяржаўнай навуковай установы «Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (г. Мінск).

## Галерэя 

Выява:Гарадзішча 4.jpg|Гарадзішча ў в. Лоск, ахоўны знак. Гародзькаўскі сельсавет, Валожынскі р-н, Мінская вобл.
Выява:Archaeological excavation — hill fort.JPG|Раскопкі на гарадзішчы Гарадок ля пас. Чырвоная Горка, з удзелам школьнікаў. Луцкі сельсавет, Жлобінскі р-н, Гомельская вобл.
Выява:Grod_birow_wejscie.JPG|Рэканструкцыя ўмацаванняў на гарадзішчы Біруў, в. Падзамчэ. Гміна Аградзенец, Завярценскі павет, Сілезскае ваяводства, Польшча.   
Выява:Каширское городище (01б).jpg|Гарадзішча 7—4 ст. да н.э., г. Кашыра. Маскоўская вобл., Расія.

## Гл.таксама 
* Горад
 
## Літаратура 
* 
* *Побаль, Л. Д.* Гарадзішча // 
* Гарадзішча // 
* https://www.academia.edu/resource/work/126765071

## Спасылкі 
* Расповед пра экспедыцыю да гарадзішча Вартавога на сайце belpohod.info

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Тапаніміка
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Гарадзішчы