Варшава

**Варша́ва** ( ) — сталіца Польшчы з 1596 г. Афіцыйная назва — *Сталічны горад Варшава* (). Насельніцтва 1,727 млн жыхароў (2014), з прыгарадамі 2,88 млн. (2009). Варшава — 9-ы па колькасці насельніцтва горад ЕС. Плошча горада 516,9 км², плошча гарадской агламерацыі (*Obszar Metropolitalny Warszawy*) 6100,43 км².

Порт на рацэ Вісла, прыкладна за 260 км ад узбярэжжа Балтыйскага мора; міжнародны аэрапорт. Машынабудаванне (аўтабудаванне, электратэхнічнае і інш.), металаапрацоўка і металургія, хімічная, парфумерная, паліграфічная, лёгкая прамысловасць. Універсітэт (1818). Нацыянальны музей, археалагічны музей. «Тэатр Велкі», «Тэатр Па-польску», «Тэатр нарадовы» і інш. Міжнародны музычны фестываль «Варшаўская восень», арганізаваны ў 1956 Тадэвушам Бердам і Казімірам Сероцкім. Метрапалітэн.

Варшава дала імя Варшаўскай канфедэрацыі, Варшаўскаму герцагству, Варшаўскаму дагавору (і адпаведнай арганізацыі), Варшаўскай канвенцыі.

## Гісторыя 
### Сярэднявечча 
Першым паселішчам на тэрыторыі сучаснай Варшавы было заснаванае ў IX ст. Старое Брудна, якое праіснавала да XI ст. Новае ўмацаванае паселішча — Яздуў — узнікла ў XIII ст. і было знішчана войскам Міндоўга ў 1262 г. Першыя пісьмовыя згадкі пра Варшаву належаць да перыяду з 1281 да 1321 гг. У 1334 г. князь Трайдзень I надаў Варшаве Кульмскае права, і тады ў горадзе пасялілася шмат купцоў з Торуні.

У XIV ст. Варшава ўваходзіць у склад аб’яднанай Польшчы і становіцца часткай Чэрскага герцагства. У гэты час у Старым горадзе былі пабудаваныя два шэрагі гарадскога муру. У 1380 г. быў заснаваны Новы горад, які ў 1408 г. таксама атрымаў Кульмскае права. У 1413 г. Януш І Старэйшы перанёс сталіцу мазавецкага Чэрскага герцагства з Чэрска ў Варшаву. Пасля Крэўскай уніі горад хутка развіваецца, дзякуючы выгаднаму геаграфічнаму становішчу паміж абедзвюма сталіцамі — Вільняй і Кракавам. У 1548 г. каралева Бона Сфорца пераносіць свой двор з Вавелю ў Кракаве ва Уяздоўскі замак у Варшаве.

### Рэч Паспалітая 
У 1526, пасля спынення дынастыі мазавецкіх князёў, Варшава далучана да Каралеўства Польскага. У XVI ст. тут праходзілі пасяджэнні сейма, у 1573 адбыліся першыя каралеўскія выбары. З 1596 Варшава сталіца Польшчы.

Пад час Польска-шведскай 1655-60 і Паўночнай войнаў Варшава была неаднаразова разбурана шведскімі войскамі, але хутка адбудоўвалася.

З другой паловы XVIII ст. Варшава з’яўляецца важнейшым палітычным, эканамічным, культурным і асветніцкім цэнтрам краіны.

Шматлікія помнікі Варшавы ў выніку Другой сусветнай вайны былі разбураны, але ў пасляваенныя гады адбудаваныя. Таму адрэстаўраваны гістарычны комплекс у цэнтры Варшавы з’яўляецца свайго роду «астраўком» памяці аб старой, даваеннай Варшаве і сувяззю часоў. У 1980 годзе ён быў занесены ў спіс помнікаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Дэмаграфія 

ImageSize = width:750 height:280
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1750
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:19 align:left
 bar:1700 from:0 till:39
 bar:1800 from:0 till:63
 bar:1830 from:0 till:140
 bar:1850 from:0 till:164
 bar:1882 from:0 till:383
 bar:1900 from:0 till:686
 bar:1925 from:0 till:1003
 bar:1939 from:0 till:1289
 bar:1946 from:0 till:479
 bar:1955 from:0 till:1001
 bar:1965 from:0 till:1253
 bar:1975 from:0 till:1436
 bar:1985 from:0 till:1659
 bar:1995 from:0 till:1653
 bar:2000 from:0 till:1676
 bar:2005 from:0 till:1697
 bar:2010 from:0 till:1720
 bar:2012 from:0 till:1711
 bar:2014 color:cobar2 from:0 till:1726

PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1700 at: 30 text: 39,0 shift:(-8,5)
 bar:1800 at: 63 text: 63,4 shift:(-8,5)
 bar:1830 at: 140 text: 139,7 shift:(-11,5)
 bar:1850 at: 164 text: 163,6 shift:(-11,5)
 bar:1882 at: 383 text: 383,0 shift:(-11,5)
 bar:1900 at: 686 text: 686,0 shift:(-11,5)
 bar:1925 at: 1003 text: 1003,0 shift:(-14,5)
 bar:1939 at: 1289 text: 1289,0 shift:(-14,5)
 bar:1946 at: 479 text: 478,8 shift:(-11,5)
 bar:1955 at: 1001 text: 1000,6 shift:(-14,5)
 bar:1965 at: 1253 text: 1252,6 shift:(-14,5)
 bar:1975 at: 1436 text: 1436,4 shift:(-14,5)
 bar:1985 at: 1659 text: 1659,4 shift:(-14,5)
 bar:1995 at: 1653 text: 1653,1 shift:(-14,5)
 bar:2000 at: 1676 text: 1675,9 shift:(-14,5)
 bar:2005 at: 1697 text: 1697,5 shift:(-14,5)
 bar:2010 at: 1720 text: 1720,4 shift:(-14,5)
 bar:2012 at: 1711 text: 1711,3 shift:(-14,5)
 bar:2014 at: 1726 text: 1726,6 shift:(-14,5)

## Клімат 
Клімат Варшавы — умерана-кантынентальны, з мяккай зімой і цёплым, вільготным летам. Сярэдняя тэмпература ўзімку ад +2&nbsp;°C да −5&nbsp;°C, улетку — ад +15 да +20&nbsp;°C.
Клімат Варшавы — адзін з найбольш камфортных сярод гарадоў умеранага пояса, спякота вышэй +30&nbsp;°C бывае рэдка і кароткачасова, маразы ніжэй −15&nbsp;°C таксама бываюць рэдка. Восень зацяжная і цёплая, вясна прыходзіць паступова.

## Адміністрацыйны падзел 
thumb|Раёны Варшавы.

Варшава мае статус павета (*powiat*) і складаецца з 18 раёнаў (*dzielnic*). Варшава мае два гістарычных цэнтра — Стары горад (*Stare Miasto*) і Новы горад (*Nowe Miasto*) у раёне Сьрудмесце (*Śródmieście*).

## Геаграфія 
thumb|Барбакан
thumb|Каралеўскі замак
**Стары горад**
* Крапасныя сцены, XIV—XV ст.
* Касцёл Св. Яна, XIV ст.
* Барбакан, арх. Дж. Батыста, 1548
* Камяніцы, XV—XVIII ст.

**Новы горад**
* Фарны касцёл, XV ст.
* Каралеўскі замак, 1598—1619
* Калона Жыгімонта III на Замкавай плошчы, 1644
* Кляштары і касцёлы, XVI—XVII ст.
* Палацы, XVII—XVIII ст.

## Прамысловасць 
Горад з’яўляецца цэнтрам машынабудавання, хімічнай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў і інш.

## Транспарт 
### Аўтамабільны транспарт 
Горад з’яўляецца галоўным транспартным вузлом Мазовіі. Праз горад праходзяць 5 хуткасных дарог: S2, S7, S8, S17, S79; 2 нацыянальныя дарогі: DK61 і DK79 і 10 мясцовых дарог: DW580, DW631, DW633, DW634, DW637, DW638, DW719, DW724, DW801 і DW898.

Пасля разбурэнняў Другой сусветнай вайны, Варшаўскага паўстання і пасляваеннага зносу даходных дамоў было пабудавана і пашырана некалькі транспартных шляхоў. Аднак у наступныя дзесяцігоддзі, аж да 1990-х, транспартныя інвестыцыі былі недастатковымі — Варшава доўгі час была адной з нямногіх еўрапейскіх сталіц без метро. Толькі ў 2012 годзе горад быў злучаны з еўрапейскай сеткай аўтастрад шляхам пашырэння артэрыі А2 ад Стрыкава. Зараз існуе больш за 55 км варшаўскай кальцавой дарогі. Працягласць усёй кальцавой дарогі плануецца прыкладна 85 км. Акрамя таго, прыкладна за 30 км ад Варшавы праходзіць кальцавая дарога па маршруце DK50.

Адной з галоўных задач горада з’яўляецца развіццё гарадской транспартнай сеткі, якая можа стаць альтэрнатывай прыватнаму аўтамабільнаму транспарту, роля якога ў цэнтры горада будзе абмежаваная. У 1999 годзе ў цэнтры горада створана зона платнай паркоўкі.

### Гарадскі транспарт 
Сістэма гарадскога транспарту складаецца з аўтобусных ліній, трамваяў, метро і гарадской чыгункі. Усе лініі каардынуюцца Упраўленнем грамадскага транспарту.

У апытанні, праведзеным у 2018 годзе, 84 % ацанілі грамадскі транспарт у Варшаве як добры і вельмі добры, у той час як у апытанні 2020 года 93 % мелі ацэнкі добра і вельмі добра, і дадаткова 45 % рэспандэнтаў заявілі, што карыстаюцца ім кожны дзень ці амаль кожны дзень.

### Чыгунка 
Першая чыгуначная лінія ў Варшаве была адкрыта ў 1845 годзе разам з Венскім вакзалам.

Варшаўскі чыгуначны вузел уключае 8 міжгародніх і прыгарадных чыгунак, якія выкарыстоўваюць, за выключэннем Варшаўскай чыгункі, аднолькавую інфраструктуру. Комплекс вакзалаў і прыпыначных пунктаў утварае Варшаўскі чыгуначны вузел. Характарызуецца зоркападобнай планіроўкай з шыротнымі лініямі ўнутры горада: міжгароднімі для пасажырскага руху і акружнымі для грузавога і транзітнага руху.

У Варшаве 6 буйных чыгуначных вакзалаў — Цэнтральны, Гданьскі, Сярэдмескі, Віленскі, Усходні і Заходні — і больш за 40 меншых станцый і пасажырскіх прыпынкаў.

## Адукацыя і навука 
У горадзе размяшчаецца Польская АН, Нацыянальная бібліятэка. Варшаўскі ўніверсітэт — буйнешы навучальны і навуковы цэнтр Польшчы, заснаваны ў 1816.

У Варшаве каля 40 музеяў.

## Культура і мастацтва 
### Тэатры 
Першая тэатральная зала ў Варшаве была створана ў летняй сядзібе Ганны Ягелонкі ў Уяздове. Там 12 студзеня 1578 г. падчас вяселля Яна Замойскага і Крыстыны Радзівіл ў прысутнасці каралевы і караля Стэфана Баторыя адбылося інсцэніраванне Янам Каханоўскім Адказ грэчаскім паслам. У 1748 г. быў узведзены першы будынак публічнага тэатра пад назвай «Аперальная».

У Варшаве налічваецца каля 30 буйнейшых пастаянных тэатраў. Сярод іх найбуйнейшымі з’яўляюцца Нацыянальны тэатр (заснаваны ў 1765 г.) і Вялікі тэатр — Нацыянальная опера (заснаваны ў 1778 г.).

Штогод у пачатку ліпеня праходзіць Міжнародны фестываль вулічнага мастацтва.

* Мазавецкі музычны тэатр
* Новы тэатр
* Och-Teatr
* Studio Buffo
* Тэатр 6 паверх
* Тэатр Атэнэум
* Тэатр Бай
* Тэатр Capitol
* Тэатр Калегіум Нобіліум
* Драматычны тэатр
* Тэатр Другая зона
* Тэатр Гулівер
* Тэатр Імка
* Тэатр Камяніца
* Тэатр камедыі
* Тэатра Квадрат
* Тэатр лялек
* Тэатр юнага гледача
* Музычны тэатр «Рома»
* Тэатр на Волі
* Тэатр Ахоты
* Тэатр «Палонія»
* Польскі тэатр
* Тэатр імя Зыгмунт Гюбнер
* Тэатр Рампа
* TR Warszawa
* Тэатр Sabat
* Тэатр-студыя
* Тэатр Сірэна
* Сучасны тэатр
* Яўрэйскі тэатр
* Варшаўская камерная опера
* Potem-o-tem
* Польская каралеўская опера

### Музыка 
Нацыянальная філармонія знаходзіцца ў Варшаве.

Вялікія музычныя канцэрты арганізуюцца ў асноўным у Кангрэс-холе, на Нацыянальным стадыёне, у Торвар-холе, на іпадроме Служавец і аэрапорце ў Бемове, а меншыя — у тэатрах.

## Гарады-пабрацімы 
Варшава з’яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

*  Ковентры, Вялікабрытанія (1957)
*  Сан-Дыега, ЗША (1960)
*  Чыкага, ЗША (1960)
*  Мадрыд, Іспанія (1981)
*  Дзюсельдорф, Германія (1989)
*   Рэгіён Іль-дэ-Франс, Францыя (1990)
*  Таронта, Канада (1990)
*  Хамамацу, Японія (1990)
*  Берлін, Германія (1991)
*  Гаага, Нідэрланды (1991)
*  Стамбул, Турцыя (1991)
*  Тэль-Авіў, Ізраіль (1992)
*  Масква, Расія (1993)
*  Харбін, Кітай (1993)
*  Кіеў, Украіна (1994)

*  Сент-Эцьен, Францыя (1995)
*  Тайбэй, Кітайская Рэспубліка (1995)
*  Сеул, Рэспубліка Карэя (1996)
*  Грозны, Расія (1997)
*  Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія (1997)
*  Санкт-Пецярбург, Расія (1997)
*  Вільнюс, Літва (1998)
*  Парыж, Францыя (1999, горад-партнёр)
*  Ханой, В’етнам (2000)
*  Вена, Аўстрыя (2001)
*  Астана, Казахстан (2002)
*  Рыга, Латвія (2002)
*  Будапешт, Венгрыя (2005)
*  Осла, Нарвегія (2005)
*  Бангкок, Тайланд (2010)
*  Харкаў, Украіна (2011)

## Вядомыя асобы 
* Марак Эдэльман
* Агнешка Асецка
* Ян Томаш Грос
* Вільгельм Калінскі
* Януш Корчак
* Беата Тышкевіч
* Кшыштаф Кеслёўскі
* Агнешка Холанд
* Ганна Марыя Ёпек
* Каміла Скалімоўская
* Мікалай Аляксандравіч Маніс
* Магдалена Радзівіл (1861—1945) — дзеяч беларускага культурнага руху, мецэнатка.
* Міхал Федароўскі (1853—1923) — беларускі і польскі фалькларыст, этнограф, археолаг.
* Маркус Клінгберг (1918—2015) — савецкі шпіён у Ізраілі, быў галоўным інфекцыяністам БССР.
* Яўген Барысавіч Меве (1910—1990) — фтызіятр, пульманолаг. Доктар медыцынскіх навук (1964), прафесар (1965).
* Шыман Сыркус (1893—1964) — польскі архітэктар і тэарэтык архітэктуры.

## Славутасці 
* Лазенкоўскі палац
* Варшаўская фондавая біржа
* Палац культуры і навукі
* Помнік Жэгоце, Варшава
* Саксонскі палац (страчаная спадчына)
* Помнік Юзафу Панятоўскаму
* Палац Сапегаў
* Міроўскія залы
* Варшаўскія фільтры вады
* Варшаўскі заапарк

### Хмарачосы 
* Варшаўскі гандлёвы цэнтр
* Варшаўскі фінансавы цэнтр
* Інтэркантыненталь Варшава
* ОРКО Таўэр
* Babka Tower
* TP SA Tower
* Rondo 1

## Крыніцы 
## Спасылкі 

!
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў