Хана Сенеш

**Хана Сенеш** (, ; ) — венгерская і яўрэйская паэтэса, сіяністка, партызанка Другой сусветнай вайны, нацыянальная гераіня Ізраіля.

Нарадзілася і вырасла ў Венгрыі ў  яўрэйскай сям’і. Пасля заканчэння гімназіі ў 18 гадоў з’ехала ў Палесціну. Падчас вайны ў складзе  была закінута ў нямецкі тыл па заданні брытанскага камандавання. Была арыштаваная і расстраляная нацыстамі ў Будапешце. У 1950 годзе яе парэшткі былі ўрачыста перахаваныя ў Ізраілі. Вершы Ханы Сенеш сталі часткай ізраільскага фальклору, а яе вобраз кананізаваны ў нацыянальнай яўрэйскай самасвядомасці.

## Біяграфія 
### Паходжанне 
Нарадзілася 17 ліпеня 1921 года ў Будапешце ў яўрэйскай сям’і з багатымі літаратурнымі традыцыямі.

Яе бацька —  (імя пры нараджэнні *Самуіл Шлезінгер*, 1894—1927) — быў пісьменнікам і драматургам. Дзядзька па бацькоўскай лініі — венгерскі паэт і перакладчык  (1899—1935), бацька пісьменніка, драматурга і паэта-песенніка  (1924—2010, яго дачка Андрэа Сенеш — тэлевядучая).

Маці — Каталін Сенеш (Szenes Kató, народжаная Каталін Зальцбергер, 1896—1992) — нарадзілася ў пасёлку  у Заходняй Венгрыі.

Пасля завяршэння вучобы ў Вене ў 1919 годзе Каталін выйшла замуж за Белу Сенеша. Яны належалі да сярэдняга класа, у іх быў дом у Будапешце. Сын Дзьердзь (Гіёра) нарадзіўся за год да Ханы, у 1920 годзе. 26 мая 1927 года Бела Сенеш памёр ад сардэчнага прыступу, і Каталін гадавала дзяцей адна. Йозефіна (у доме яе звалі «бабуля Фіна») жыла разам з сям’ёй Сенеш, і Хана была вельмі прывязаная да яе. У адной з мясцовых газет яе назвалі «вялікай надзеяй венгерскай паэзіі». У 1934 годзе ў 13 гадоў Хана пачала весці дзеннік, у якім запісвала свае вершы і разважанні аб жыцці. Пасля пераезду ў Палесціну з ліпеня 1940 года поўнасцю перайшла на іўрыт. У тым жа годзе з’явілася першы верш на іўрыце.

Скончыўшы з адзнакай пачатковую школу, у 1931 годзе Хана паступіла ў жаночую гімназію, дзе каталікі плацілі за навучанне дзяцей удвая больш, чым лютэране, а яўрэі — утрая больш. Улічваючы асаблівы літаратурны талент Ханы, ей зрабілі скідку ў аплаце. З 11 гадоў Хана адрознівалася тым, што дапамагала рыхтаваць урокі сяброўкам, а пасля занялася рэпетытарствам. Планавалася, што ён будзе вучыцца ў Вене, але да гэтага моманту Аўстрыя была акупаваная нацыстамі. Хана была засмучаная яго ад’ездам, але падтрымала брата, вучыла іўрыт і ўдзельнічала ў дзейнасці яўрэйскіх грамадскіх арганізацый. Рэалізацыя сіянісцкай ідэі аб стварэнні яўрэйскай дзяржавы стала для яе найважнейшай справай яе жыцця. Гімназію яна таксама скончыла з адзнакай, аднак у дзенніку Ханы няма пацверджання гэтай інфармацыі. Яна пісала, што ніякіх сур’езных пачуццяў пакуль ні да аднаго са сваіх знаемых не адчувала.

Пасля заканчэння школы ў верасні 1941 года.

У 1942 годзе да Палесціны пачалі даходзіць чуткі аб масавых расправах з яўрэямі ў Еўропе. 8 студзеня 1943 года Хана напісала ў сваім дзенніку:

Мне раптам прыйшла ў галаву думка, што я павінна вярнуцца ў Венгрыю і застацца там, каб дапамагчы арганізацыі «Аліят ха-Ноар» і прывезці маму ў Ізраіль

У лютым яна стала членам ваенізаванай яўрэйскай арганізацыі самаабароны  і атрымала конспиративный псеўданім *Агар*. Пасля праходжання навучання ей было прысвоена афіцэрскае званне.

З 250 добраахвотнікаў 110 прайшлі навучанне, 37 было адабрана для выканання задання. Акрамя Ханы, у гэтай групе былі яшчэ дзве жанчыны —  і . Адзін з тых, хто займаўся падрыхтоўкай парашутыстаў, Рэўвен Дафні, распавядаў, што яго ўразіў той факт, што ў групу ўключана дзяўчына і што менавіта яна падчас падрыхтоўкі і пасля ў Югаславіі заражалі ўсю групу перакананасцю ў поспеху іх місіі. Паводле яго слоў, брытанскія і амерыканскія інструктары таксама былі ўзрушаныя прысутнасцю Ханы ў камандзе, отправляющейся ў нямецкі тыл.

Брат Ханы Гіора іміграваў з Парыжа ў Палесціну 2 лютага 1944 года, за дзень да яе ад’езду на чарговую трэніроўку ў Егіпет і незадоўга да яе адпраўкі ў Еўропу. Гэта была іх апошняя сустрэча.

11 сакавіка 1944 года Хана паляцела ў Італію, адкуль 13 сакавіка яна разам з Реувеном Дафні, Йонай Розенам і Абай Бердічавым была закінутая на парашутах на тэрыторыю Югаславіі да партызанау Іосіпа Броз Ціта. З-за нацысцкага перавароту ў Венгрыі 15-17 сакавіка 1944 года і акупацыі Венгрыі нямецкай арміяй 19 сакавіка пагранічны раён быў наводнены войскамі, і для перасячэння мяжы ім прыйшлося адправіцца ў іншы партызанскі атрад за 300 км. У сярэдзіне красавіка да іх далучыліся парашутысты Йоэль Палгі (Эміль Нуссбахер) і Перац Гольдштэйн. У Венгрыю Хане ўдалося патрапіць толькі праз 3 месяцы.

Зразумеўшы, што партызаны не змогуць дапамагчы ей трапіць у Венгрыю, Хана ўгаварыла траіх уцекачоў — двух яўрэяў і аднаго француза — вярнуцца ў Венгрыю разам з ей. Пасля пераходу мяжы 9 чэрвеня 1944 года двое яўрэяў адправіліся на разведку ў венгерскую веску і былі затрыманыя жандарамі, пры гэтым адзін з яўрэяў застрэліўся. Жыхары вескі выдалі таксама Хану і француза. У аднаго з затрыманых паліцыянты выявілі навушнікі і пасля гэтага знайшлі схаваны Ханой радыёперадатчык.

### Следства, суд і смерць 
З турмы Сомбатхея яе адправілі ў казармы Хадзік ў Будапешце, дзе размяшчалася ваенная контрвыведка, а затым у ваенную турму на бульвары Маргіт. Прасіць памілавання, як і завязаць вочы пры расстрэле, яна адмовілася, а адно з лістоў, адрасаваны сябрам, абвяшчала:

Д’юла Шымон сказаў Каталін Сенеш, што яе дачка «да апошняй хвіліны захоўвала мужнасць і цвердасць характару» Каталін Сенеш з’ехала ў Палесціну праз Румынію. Яна прыбыла ў Палесціну ў кастрычніку 1945 года. Каталін памерла ў Ізраілі ў 1992 годзе ва ўзросце 96 гадоў, пражыўшы апошнія гады жыцця ў доме састарэлых. Гіора Сенеш жыў у Ізраілі ў Хайфе і ўнучка Дэганіт.

### Пераслед Д’юлы Шымона 
Тыя, хто судзіў Хану Сенеш, пасля былі падвергнутыя крымінальнаму пераследу за ваенныя злачынствы. Падставай для гэтага з’яўлялася спачатку пастанова нумар 81/1945 (II. 5.) ME, на аснове якога былі створаны народныя суды ў якасці асаблівых надзвычайных трыбуналаў. Пазней гэта пастанова атрымала сілу закона дадаткам нумар 1 закона VII 1945 года.

Пасля Другой сусветнай вайны сябры Ханы Сенеш і яе сваякі вінавацілі капітана ваеннага юрыста Д’юлу Шымона у яе смерці. Пазней з’явіўся пытанне адказнасці і палкоўніка ваеннага юрыста Йожефа Бабоша. Але паколькі пасля нямецкай акупацыі Венгрыі ён быў адпраўлены ў адстаўку, пытанне аб яго адказнасці быў зняты.

Каталін Сенеш запатрабавала прыцягнуць Д’юлу Шымона да крымінальнай адказнасці. Палітычны аддзел Будапешцкага галоўнага паліцэйскага кіравання Венгерскай дзяржаўнай паліцыі на аснове заявы Каталін Сенеш арыштаваў Д’юлу Шымона 28 снежня 1945 года, а Д’юла Шымон перастаў з’яўляцца па выкліках суда. За ваеннае злачынства, звязанае з пакараннем смерцю Ханы Сенеш, трыбунал завочна на аснове пункта 5 параграфа 11 закона аб народных судах прысудзіў Д’юлу Шымона да сямігадоваму турэмнага зняволення, адхілення ад пасады і пазбаўлення пенсіі, а таксама да пазбаўлення палітычных правоў тэрмінам на дзесяць гадоў. У цырымоніі прыняў удзел прэм’ер-міністр Ізраіля Іцхак Рабін.

## Літаратурная спадчына 
Нягледзячы на тое, што творчы перыяд паэткі быў вельмі кароткім, яе вершы набылі шырокую вядомасць і папулярнасць у Ізраілі і фактычна сталі часткай нацыянальнага фальклору. Найбольш вядомае верш, напісанае 14 лістапада 1942 года.

Літаратуразнаўца Шуламіт Шаліт піша, што да слоў *«Э-лі, Э-лі»*, паўтараным ў пачатку песні, *«не патрабуецца нават нотнай запісу, самі гукі — музыка…»* і што нечаканае спалучэнне *«ришруш шэль а-маим»* (ришруш — шоргат, шорах) ўжытыя не да дрэў і лістя, а да хваляў, *«дае адчуваецца адчуванне шоргату вады па гальцы, вады, якая адкочвалася назад у мора… Гэтага гуку, гэтага цуду ў перакладах на рускую нікому не ўдаецца перадаць…»*:

Літаратурная спадчына Ханы Сенеш складае каля 40 вершаў, дзеннік, які яна вяла амаль 10 гадоў, п’еса «Скрыпка», шэраг артыкулаў і тэкстаў публічных выступленняў. Філолаг і гісторык літаратуры Галіна Падольская піша, што, часам яе называюць «ізраільскай Жаннай д’Арк». Імем Ханы Сенеш названы кібуц на мяжы з Самарыяй, вуліцы ў шэрагу гарадоў краіны і іншыя аб’екты. Да абвяшчэння Дзяржавы Ізраіль яе імя насіў карабель, даваў у Палесціну нелегальных яўрэйскіх бежанцаў. Яе саму і верш «Элі, Элі» ведае кожны ізраільскі школьнік.

У 1950 годзе прах Ханы Сенеш быў перавезены ў Ізраіль і з воінскімі ўшанаваннямі перапахаваны на гары Герцля ў Ерусаліме. 7 лістапада 2007 г., праз 63 гады пасля гібелі помнік Хане Сенеш з яўрэйскіх могілак у Будапешце таксама быў перавезены ў Ізраіль. У цырымоніі ўстаноўкі помніка ў кібуце Сдот-Ям прынялі ўдзел пляменнікі Ханы Давід і Эйтан Сенеш, а таксама член урада Ізраіля Амі Аялон, чый дзядзька Йона Розен прымаў удзел разам з Ханой ў дэсантнай аперацыі ў Еўропе.

У кібуце Сдот-Ям створаны «Дом-музей Ханы Сенеш», ён уключаны ў нацыянальны культурна-гістарычны праект «Спадчына» і фінансуецца ўрадам Ізраіля. Музей прымае 15 тысяч наведвальнікаў у год.

На радзіме Ханы Сенеш ў Будапешце ў яе гонар названа сярэдняя школа і парк (Szenes Hanna Park), у якім усталяваны помнік. Імя Ханы Сенеш носіць таксама прыватная яўрэйская школа ў Брукліне (Нью-Ёрк).

2 — 4 верасня 2010 года ў Будапешце адбыліся сумесныя паказальныя выступленні ізраільскіх і венгерскіх парашутыстаў у памяць аб Хане Сенеш. Ва ўрачыстым прыеме з гэтай нагоды прыняў удзел стрыечны брат Ханы, пісьменнік і кампазітар Іван Сенеш.

Подзвіг Ханы Сенеш ўжо неўзабаве пасля стварэння дзяржавы Ізраіль увайшоў у школьныя праграмы, прычым не толькі ў краіне. Беллетрызаваная біяграфія Ханы Сенеш для дзяцей была напісана на іўрыце Ааронам Мегедам (*англ.*) у 1957 годзе (прызначана для яўрэйскіх школ Канады пераклад на ідыш быў апублікаваны ў Манрэалі ў 1969 і 1972 гадах). Аналагічныя публікацыі былі зроблены ў рамках свецкіх праграм школьнага навучання на мове ідыш і ў іншых школьных сістэмах яўрэйскай дыяспары, напрыклад, у Аргентыне (1948), ЗША (1954) і Мексіцы (1960). Біяграфія Ханы Сенеш была пазней рэкамендавана для агульнаадукацыйных праграм у дзяржаўных школах ЗША і выдадзеная для гэтай мэты ў серыі бібліятэкі школьніка.

### У мастацтве 
Пра Хану Сенеш напісана мноства кніг, у тым ліку для дзяцей і падлеткаў (уключаючы нават коміксы), пастаўлены шэраг тэатральных спектакляў і знята некалькі фільмаў. Яна згадваецца ў многіх творах, некаторыя паэты прысвячаюць ей свае вершы.

Кніга «Хана Сенеш. Жыцце, місія і гераічная смерць», якая ўключае яе дзеннік, лісты і літаратурная спадчына, а таксама шэраг артыкулаў-успамінаў аб ей, складзеная асабіста які ведаў яе па кибуцу гісторыкам Мошэ Брэслаускім, упершыню выйшла на іўрыце ў 1946 годзе. З тых часоў яна вытрымала дзесяць перавыданняў, перакладзеная на венгерскую (1954), іспанскую (1966), англійскую (1971), рускую (1975) і іншыя мовы. Дакументальная п’еса «Хана Сенеш» (1958) Аарона Мегеда, ведаў гераіню па кібуцу Сдот-Ям, праз год пасля публікацыі была пастаўлена ў Манрэалі на мове ідыш рэжысерам Дорой Васерман (*франц.*). У 1979 годзе пра подзвіг Ханы Сенеш быў пастаўлены музычны спектакль «Крылы» (вершы Ісраэля Элираза, музыка Марка Копытмана).

У лютым 1986 года Каталін і Гіора Сенеш прысутнічалі на прэм’еры п’есы Давіда Шехтера, прысвечанага Хане. Яе ролю згуляла амерыканская акторка Лоры Вильнер. У 1988 годзе ізраільскі рэжысер Менахем Галан зняў поўнаметражную кинодраму «Вайна Ханы». Ролю Ханы Сенеш адыграла галандская актрыса Марушка Детмерс.

У 1994 годзе Гіора Сенеш звяртаўся ў Вярхоўны суд Ізраіля з патрабаваньнем прыбраць з трохсерыйнага тэлевізійнага фільма пра Рудольфа Кастнера намёк, што Хана Сенеш выдала паліцыі месцазнаходжанне двух сваіх таварышаў, як ілжывую інфармацыю, якая паганіць яе памяць. Аднак Кіраванне радые — і тэлевяшчання ўбрана з фільма дадзенае сцвярджэнне.

У 2008 годзе рэжысёр Раберта Гросман (ЗША) зняла дакументальны фільм «Дабраславеная запалка: жыцце і смерць Ханы Сенеш» (па радку з верша Ханы Сенеш «Дабраславеная запалка…», напісанага ў Югаславіі). Фільм заснаваны на перапісцы Ханы і яе маці.

### Вобраз Ханы Сенеш ў яўрэйскай нацыянальнай самасвядомасці 
Шэраг сучасных даследчыкаў мяркуе, што ў нацыянальнай самасвядомасці ў Ізраілі і ў сионистском руху адбылася кананізацыя ладу Ханы Сенеш — адзінай з сямі загінуўшых яўрэйскіх парашутыстаў з падмандатнай Палесціны.

Гераічны вобраз Ханы Сенеш адыграў важную ролю ў яўрэйскім адукацыі ў ЗША 1950-х гадоў. У прыватнасці, у 1955 годзе яўрэйскі камітэт адукацыі Нью-Ерка рэкамендаваў для летніх лагераў тры кнігі па тэме Халакоста: аб Хане Сенеш, аб паўстанні ў Варшаўскім гета і аб нелегальнай іміграцыі яўрэяў у Палесціну. Навучальныя матэрыялы таго часу падкрэслівалі гераізм яўрэяў і іх імкненне змагацца з нацыстамі.

Каментуючы актыўную папулярызацыю ладу Ханы Сенеш, ізраільскі гісторык Йехиам Вайц лічыць, што яна была звязаная з неабходнасцю паказаць ўклад ишува у барацьбу з нацызмам на фоне супраціву ў яўрэйскіх гета. Гэта прывяло да таго, што імя Ханы Сенеш больш вядома ў Ізраілі, чым імены падпольшчыкаў гета, такіх як Цывья Любеткін, Хайка Гросман і Ружка Корчак піша, што гераічны вобраз Ханы Сенеш мэтанакіравана ствараўся як проціпастаўленне пасіўнай рэакцыі яўрэйскіх мас і «адмаўленне дыяспары». Ён таксама надае ўвагу канфлікту вакол тэлевізійнай п’есы пра Кастнере, дзе утрымліваліся ілжывыя і ганяць звесткі аб Сенеш, і разглядае гэта як канфлікт паміж двума прынцыпова рознымі падыходамі да гераізацыі катастрофы еўрапейскага яўрэйства.

Гісторык Джудзіт Тайдор Баумел з універсітэта Бар-Ілана, разбіраючы выкарыстанне гераізму Ханы Сенеш у стварэнні калектыўнай нацыянальнай памяці ў Ізраілі, адрознівае некалькі этапаў у кананізацыі ладу гераіні. У падмандатнай Палесціне пра подзвіг Ханы Сенеш і іншых загінулых парашутыстаў стала вядома вясной 1945 года. Першапачаткова іх памяць была ўвекавечана непасрэдна ў кибуцах і палітычных арганізацыях, да якіх яны належалі да адпраўкі. Толькі пасля адукацыі Дзяржавы Ізраіль пачаліся спробы агульнанацыянальнай кананізацыі загінулых парашутыстаў. Пры гэтым, нягледзячы на яе адносна нядаўнюю рэпатрыяцыю, культ памяці Ханы Сенеш будаваўся як прыклад гераізму жыхароў ишува (нават сабр) і па-за ўсякай сувязі з Халакостам. Толькі калі з канца 1950-х гадоў дваістае стаўленне да ахвяраў Халакоста ў краіне паступова пачало змяняцца, вобраз Ханы Сенеш стаў да пэўнай ступені разглядацца ў кантэксце як ізраільскага, так і общееврейского гераізму. Як адзначае Руті Глік (таксама з універсітэта Бар-Ілана), нягледзячы на, здавалася б, поўную кананізацыю подзвігу Ханы Сенеш, яе дзеннікі і лісты да гэтага часу не былі цалкам пераведзеныя на іўрыт і выдаюцца з купюрамі. Так, пасажы пра цяжкасці адаптацыі на новай радзіме і інтэграцыі ў новую культурна-лінгвістычную сераду апушчаны ва ўсіх сучасных выданнях дзеннікаў Ханы Сенеш на іўрыце.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў
Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі
Катэгорыя:Парашутысты
Катэгорыя:Постаці сіянізму
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Паэты Венгрыі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны