open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маральная шкода

**Маральная шкода** ў праве — фізічныя і маральныя пакуты, што прычыняюцца грамадзяніну неправамернымі дзеяннямі, якія парушаюць яго асабістыя немаёмасныя правы (даброты). Да такіх правоў адносяцца гонар і годнасць асобы, аўтарскія правы, а таксама іншыя нематэрыяльныя даброты.

Паводле Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 60) грамадзяне ў адпаведнасці з законам правамоцны спагнаць з парушальніка ў судовым парадку і маёмасную шкоду і матэрыяльнае кампенсаванне маральнай шкоды. Як правіла, кампенсацыя маральнай шкоды належыць пры наяўнасці віны парушальніка. Аднак у выпадках, прама прадугледжаных заканадаўствам, напрыклад, пры прычыненні шкоды жыццю і здароўю крыніцай павышанай небяспекі (транспартныя сродкі і да т.п.) незалежна ад віны яе ўладальніка маральная шкода павінна быць кампенсавана. Пры вызначэнні памераў кампенсацыі маральнай шкоды суд абавязаны ўлічваць ступень маральных і фізічных пакут пацярпелага і віны парушальніка, іншых акалічнасцей, і зыходзіць з патрабаванняў разумнасці і справядлівасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадзянскае права
Меніск (анатомія)

thumb|right|Звязкі каленнага сустава

**Мені́ск** — унутраны і вонкавы серпападобныя храсткі . Размешчаны паміж сустаўнымі паверхнямі сцегнавой і вялікай галёначнай касцей. Мае выгляд трохграннай пласцінкі з перыферычным патоўшчаным краем, зрослым з сустаўнай капсулай і вольным краем. Канцы абодвух меніскаў прымацаваны да міжмышчалкавага ўзвышша вялікагалёначнай косці. Прымае на сябе значную чатку нагрузкі, якая перадаецца праз сустаў, удзельнічае ў жыўленні і змазцы сустава. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Суставы
Малочныя залозы

[thumb|200px|right|Грудзі жанчыны: 1 — [грудная сценка; 2 — грудныя мышцы; 3 — малочная доля; 4 — грудны сасок; 5 — арэола; 6 — малочная пратока; 7 — тлушчавая тканка; 8 — скура]]

**Мало́чныя зало́зы**, або **мле́чныя зало́зы** — парныя скурныя органы млекакормячых жывёл і чалавека.

У асобін жаночага полу ў перыяд лактацыі выдзяляюць малако, у асобін мужчынскага на працягу жыцця застаюцца рудыментарныя і не функцыянуюць. Найбольшы рост і развіццё малочных залоз адбываецца пры палавым выспяванні, цяжарнасці, лактацыі пад уплывам нервовай сістэмы і эндакрынных залоз. 

У залежнасці ад віду жывёлы бываюць множныя па ўсёй даўжыні брушной паверхні (свінні), або грудныя (сланы), ці похвенныя (коні), мяняецца іх колькасць (2—20) і здольнасць выдзяляць малако пэўнага якаснага складу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Анатомія млекакормячых
Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын
Катэгорыя:Малако
Аўтэкалогія

**Аутэкалогія** ( — «сам») — раздзел экалогіі, які вывучае ўзаемаадносіны арганізма з навакольным асяроддзем. У адрозненне ад демэкалогіі і сінэкалогіі, засяроджаных на вывучэнні ўзаемаадносін з асяроддзем папуляцый і экасістэм, якія складаюцца з мноства арганізмаў, даследуе індывідуальныя арганізмы на стыку з фізіялогіяй. Гэты тэрмін цяпер лічыцца састарэлым (Odum, 1959), а прадмет падзелу мяркуюць неадрозным ад такога демэкалогіі. Гэта звязана з тым, што узроўнем арганізацыі жывога, на якім магчыма вывучэнне ўзаемадзеяння з косным асяроддзем, лічаць папуляцыю арганізмаў пэўнага віду.

## Літаратура 
* Odum, E. P. 1959. Fundamentals of экалогіі. W. B. Saunders Co., Philadelphia and London. 546 p.

Катэгорыя:Раздзелы экалогіі
Катэгорыя:Экалогія
Мальпігіевыя сасуды

**Мальпі́гіевыя сасу́ды** —  і  органы ў павукападобных, мнаганожак і насякомых; трубчастыя сляпыя вырасты кішэчніка на мяжы сярэдняй і задняй кішак. У мальпігіевых сасудах прадукты абмену (напрыклад, мачавая кіслата) адсарбіруюцца з , пераводзяцца ў стрававальны тракт, дзе абязводжваюцца, і разам з неператраўленымі рэшткамі ежы выводзяцца праз анальную адтуліну. Названы ў гонар біёлага М. Мальпігі, які адкрыў іх у 1669 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатомія членістаногіх
Катэгорыя:Энтамалогія
Катэгорыя:Фізіялогія
Мальпігіевыя цельцы

**Мальпі́гіевыя це́льцы** — клубочкі артэрыяльных капіляраў у нырках чалавека і амаль усіх пазваночных жывёл. У гэтых клубочках, якіх у чалавека налічваецца да 40 млн, фільтруецца вадкасць з крыві ў мачавыя канальцы. Названы ў гонар М.  Мальпігі.

Таксама мальпігіевыя цельцы — лімфоідныя вузельчыкі, дзе утвараюцца лімфацыты; знаходзяцца ў рэтыкулярнай тканцы селязёнкі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нефралогія
Катэгорыя:Лімфатычная сістэма
Аўскультацыя

**Аўскультацыя** ( — выслухваю) — метад даследавання, які заключаецца ў выслухванні гукавых з’яў, якія ўзнікаюць у арганізме чалавека і жывел.

Аўскультацыю ажыццяўляюць шляхам прыкладанні вуха да паверхні цела (непасрэдная аўскультацыя) ці з дапамогай спецыяльных інструментаў — стэтаскоп, фанендаскоп.

Аўскультацыя з’яўляецца важным метадам даследавання легкіх, сэрца і сасудаў і дыягностыкі іх захворванняў.

Правілы аўскультацыі лёгкіх:
* Грудная клетка аголеная. Памяшканне цёплае. У памяшканні цішыня.
* Палажэнні хворага ў залежнасці ад стану. Стоячы. Седзячы. Лежачы.
* Размяшчэнне лекара і пацыента павінна быць такое, якое забяспечвае паралельныя паветраныя патокі.
* Пацыент дыхае напаўадкрытым ротам, робіць 3 — 4 удыхі, выдыхі, затым 10 — 20 сек. Адпачывае.
* Падчас аўскультацыі пацыента варта прапанаваць зрабіць некалькі глыбокіх удыхаў, пакашляць.
* Стэтаскоп і фанендаскоп шчыльна прылягае да цела пацыента. Аўскультацыю праводзяць на сіметрычных участках грудной клеткі, па тапаграфічных лініях, Мяжрэбер’ях, пачынаючы з пярэдняй паверхні.
* Наперадзе абыходзячы праекцыю сэрца, ззаду пры максімальна разгорнутых лапатках.
* Пры аўскультацыі ацэньваюць наяўнасць шумоў як на ўдыху, так і на выдыху; ацэньваюць іх працягласць.
* Апісваючы аўскультацыйную карціну спачатку характарызуюць асноўныя, а затым дадатковыя дыхальныя шумы.

Сярод асноўных дыхальных шумоў адрозніваюць: везікулярнае і бранхіяльнае дыханне.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* АЎСКУЛЬТАЦЫЯ

Катэгорыя:Медыцынская дыягностыка
Аўтсайдэр

**Аўтсайдэр** ( — старонні) У беларускай мове азначае "той, які адстае". Радзей выкарыстоўваецца як прамая калька з англійскай мовы, у значэнні "які знаходзіцца па-за чаго-небудзь".

Дадзенае слова можа быць выкарыстана ў наступных прафесійных сферах:
* у спорце — удзельнік, які заняў апошняе месца ці які знаходзіцца ў ліку апошніх.
* у сацыялогіі — чалавек, які адстаў у сваёй сацыялізацыі.
* у гаспадарцы — капіталістычныя прадпрыемствы, якія не ўваходзяць у манапалістычныя аб’яднанні і знаходзяцца з імі ў жорсткай канкурэнтнай барацьбе. У выніку канкурэнцыі аўтсайдэры часта бываюць паглынутыя манаполіямі. Сустракаюцца фіктыўныя аўтсайдэры, якія маюць таемныя дамовы з манаполіямі выступаць як іх канкурэнты з мэтай ўплыву на рынкавую кан'юнктуру. Аўтсайдэрамі называюць таксама біржавых спекулянтаў, якія не з’яўляюцца біржавікамі-прафесіяналамі. У Савецкім Саюзе таксама былі аўтсайдэры, але мелі іншае значэнне.
* суб'ект або аб'ект, які знаходзіцца сваёй формай ці сваім зместам па-за крытэрый суб'ектаў або аб'ектаў, якія адносяцца да групы/катэгорыі інсайдэраў ў пэўным часе і прасторы.
* член сацыяльнай групы, які займае ў ей малазначнае месца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Капіталізм
Катэгорыя:Спорт
Алонж (права)

**Алонж** — дадатковы ліст паперы, прымацаваны да вэксаля, на якім здзяйсняюцца перадаткавыя надпісы, калі на адваротным баку вэксаля яны не змяшчаюцца.

На алонжы можа быць здзейснены таксама аваль.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Грамадзянскае права
Аваліраванне

**Аваліраванне вэксаляў** — банкаўскі тэрмін, які азначае даручальніцтва банка за некаторую арганізацыю, якая выпусціла вэксаль і з якой банк знаходзіцца ў партнерскіх адносінах.

Калі арганізацыя не аплаціць свой вэксаль, банк, адказны за аваліраванне, будзе абавязаны пагасіць яго за свой кошт.

## Гл. таксама 
* Аваль

Катэгорыя:Банкаўская справа
Атмасферная электрычнасць

, Нью-Мексіка]]
, Аляска]]
**Атмасферная электрычнасць** — сукупнасць электрычных з’яў у зямной атмасферы (электрычнае поле, іанізацыя і праводнасць атмасферы, электрычныя токі ў паветры, электрычныя зарады ў аблоках, навальніца, палярныя ззянні, агні Эльма і да таго падобнае).

Сутнасць некаторых з гэтых з’яў упершыню патлумачыў М. В. Ламаносаў, які даказаў тоеснасць маланкі і электрычнай іскры, паказаў прычыны ўзнікнення атмасфернай электрычнасці, патлумачыў прыроду палярных ззянняў.

Атмасферы ўласціва электраправоднасць, што абумоўлена наяўнасцю ў ей станоўчых і адмоўных зарадаў — іонаў. Іанізатарамі атмасферы выступаюць касмічныя прамяні, радыеактыўнае выпраменьванне зямных парод, ультрафіялетавае і іншае выпраменьванне Сонца, маланкі і г. д.

Электраправоднасць атмасферы змяняецца з вышынёй і ў часе: яна максімальная летам, мінімальная зімой; на працягу сутак — найбуйнейшая раніцай, найменшая — каля поўдня. Напружанасць электрычнага поля пры ясным надвор’і ў сярэднім роўная 130 в/м і памяншаецца з вышынёй.

## Значэнне 
Адзначаецца пэўная сувязь паміж напружанасцю поля і шэрагам метэаралагічных з’яў, таму назіранні над атмасфернай электрычнасцю маюць значэнне для прагнозаў надвор’я. Назіранні за палярнымі ззяннямі даюць каштоўныя звесткі аб будове высокіх слаёў атмасферы. Вынікі даследаванняў атмасфернай электрычнасці выкарыстоўваюцца пры даследаваннях радыеактыўных руд.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Сафонаў А.* Чырвоныя Эльфы і Сінія Джэты — інтэрнэт-часопіс Meteoweb.ru, 16 ліпеня 2007 года. 

Катэгорыя:Атмасферныя электрычныя з’явы
Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Метэаралогія
Авансцэна

**Авансцэна** () — пярэдняя частка сцэны-скрынкі. Займае прастору, роўную па шырыні партальнай арцы, ад чырвонай лініі сцэны да рампы.

У якасці гульнявой пляцоўкі авансцэна шырока выкарыстоўвалася ў оперных і балетных спектаклях. У драматычных театрах авансцэна служыць асноўным месцам дзеяння для невялікіх сцэн перад закрытай заслонай, якія звязваюць асноўныя карціны спектакля. некаторыя рэжысёры выносяць на авансцэну асноўнае дзеянне, пашыраючы такім чынам сцэнічную пляцоўку за межы партальнай аркі.

Паводле «Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона», авансцэна азначае пярэднюю, бліжэйшую да публікі частку сцэны. Пачынаючыся ад самых сцен прасцэніўма, авансцэна ідзе да першай кулісы, складаючы ў сабе рампу і суфлерскае месца.

## Літаратура 
* Тэатральная энцыклапедыя . Пад рэд. П. А. Маркаў, с. С. Мокульский. Том 1. М.: «Сов. энцыклапедыя», 1961 год.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тэатральная тэрміналогія
Катэгорыя:Тэатральная архітэктура
Авераізм

**Авераізм** — тэрмін, які ўжываецца да двух філасофскіх плыняў у схаластыцы XIII стагоддзя, першая з якіх грунтавалася на авераэсаўскай інтэрпрэтацыі Арыстоцеля. Асноўнымі прадстаўнікамі гэтай плыні былі Сігерых Брабанцкі і Баэцый Дакійскі.

Асноўныя ідэі ранняй філасофскай канцэпцыі авераізма, якія змяшчаюцца ў каментарах Авераэса да Арыстоцеля:
* існуе адна праўда, але (як мінімум) два спосабы яе дасягненні: праз філасофію і праз рэлігію;
* свет вечны;
* душа складаецца з двух частак — індывідуальнай і боскай;
* індывідуальная душа *не* вечная;
* усе людзі ўтрымліваюць у сабе адну і тую ж боскую душу (ідэя, вядомая як *монапсіхізм*);
* уваскрасенне з мертвых немагчыма (гэтая ідэя была вылучана Баэцыем).
Разам з тым ідэі Авераэса былі перанесеныя ў Заходнюю Еўропу, у выніку чаго з'явіўся г .зв. Лацінскі авераізм. Яго асноўны натхняльнік — Сігерых Брабанцкі.

Лацінскі авераізм быў двойчы асуджаны ў 1270 і 1277 годзе каталіцкім біскупам Эцьенам Тамп'е (Étienne Tempier). Тамп'е вылучыў 219 непрымальных тэзісаў ў працах авераістаў.

Для вырашэння ўзніклай супярэчнасці Сігерых заявіў, што існуе «дваістая ісціна»: фактычная, ці «цвёрдая», праўда, дасягаемая праз навуку і філасофію, і «рэлігійная» ісціна, дасягаемая праз рэлігію. Гэтая ідэя не ўзыходзіла да Авераэса; яго ідэя заключалася ў тым, што існуе адна ісціна, дасягаемая двума рознымі шляхамі, а не дзве ісціны.

Позняя філасофская канцэпцыя авераізма заключалася ў тым, што філасофскі і рэлігійны светы з'яўляюцца асобнымі сутнасцямі. Пасля даследавання 219 тэзісаў, асуджаных Тамп'е, стала відавочна, што нешматлікія з іх належаць Авераэсу. На працягу некаторага часу для абазначэння філасофскага руху, пачатага Сігерам і Баэцыем, і аддзяленні яго ад авераізма ўжываліся тэрміны «радыкальны Арыстоцелізм» і «гетерадаксальны арыстоцелізм»; зараз большасць навукоўцаў таксама называе яго авераізмам.

Фама Аквінскі выступіў супраць дактрыны монапсіхізма ў сваёй кнізе *De unitate intellectus contra Averroistas*. У гэтым кантэксце тэрмін «авераізм» выкарыстаны карэктна.

Нягледзячы на асуджэнне ў 1277 годзе, многія авераісцкія тэзісы дажылі да XVI стагоддзя і прысутнічаюць у філасофіі Джардана Бруна і Джавані Піка дэла Мірандола.

## Літаратура 
* Апалонаў А. В. «Лацінская аверроизм» — міф або рэальнасць? // «Z». Філасофска-культуралагічны часопіс 3 (2000). С. 5-15.
* Апалонаў А. В. Боэций Дакийский і лацінская аверроизм XIII стагоддзя. // Боэций Дакийский. Творы / Пер. А. В. Аполлонова (Bibliotheca scholastica I). М., 2001. — С V—LIII.
* Шевкина Г. В. Сігерых Брабантский і парыжскія аверроисты XIII ст. — М., 1972. — 104 с.

## Спасылкі 
* *Averroism* @ Islamic Philosophy Online (англ.) артыкул з сайта, «прысвечанага даследаванню філасофскіх дасягненняў мусульманскага свету»

Катэгорыя:Схаластыка
Генрых Мхітаран

**Генрых Мхітаран** (; нар. , Ерэван, Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, СССР, цяпер Арменія) — армянскі футбаліст, паўабаронца італьянскага клуба «Інтэрнацыянале» з Мілана і нацыянальнай зборнай Арменіі. Ганаровы грамадзянін Ерэвана (2012).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Ерэване 21 студзеня 1989 года ў футбольнай сям’і. У 1990 годзе пераехаў у Францыю, дзе гуляў яго бацька, вядомы савецкі нападнік, Гамлет Мхітаран, там Генрых вывучыў францускую мову. Пасля смерці бацькі Генрых з сям’ёй вярнуўся ў Ерэван, дзе пачаў займацца футболам у акадэміі «Пюніка».

У 2003 годзе Генрых Мхітаран ва ўзросце 14 гадоў адправіўся на стажыроўку ў бразільскі клуб «Сан-Паўлу», там Генрых навучыўся бразільскаму майстэрству і пражыў 4 месяцы, і там жа ён пазнаёміўся з такімі футбалістамі, як Эрнаніс, Лукас Мора, Аскар, Дэнілсан. З некаторымі ён падтрымлівае сувязь, маючы зносіны на партугальскай мове. Усяго Мхітаран ведае сем моў (армянскую, рускую, украінскую, французскую, англійскую, партугалькую і нямецкую).

6 ліпеня 2016 года падпісаў кантракт з «Манчэстэр Юнайтэд». У складзе каманды ў сезоне 2016/17 стаў пераможцам Лігі Еўропы, забіўшы гол у фінальным матчы супраць «Аякса» (2:0).

У студзені 2018 года ў абмен на Алексіса Санчэса перайшоў у лонданскі «Арсенал». Дэбютаваў за новы клуб 3 лютага 2018 года ў матчы супраць «Эвертана» (5:1), дзе адзначыўся трыма галявымі перадачамі.

У верасні 2019 года на правах арэнды далучыўся да «Ромы». У жніўні 2020 года па пагадненні бакоў разарваў пагадненне з «Арсеналам» і стаў іграком «Ромы» на трывалай аснове.

У ліпені 2022 года, пакінуўшы «Рому» ў якасці свабоднага агента, падпісаў двухгадовы кантракт з «Інтэрнацыянале».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Арменіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Арменіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Дортмунд
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк
Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Данецк
Катэгорыя:Ігракі ФК Пюнік
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ерэвана
Касем Трэбешына

**Касем Трэбешына** (нар.  г. Берат, Албанія) — албанскі пісьменнік, дысідэнт. Заснавальнік постмадэрнізму ў нацыянальнай літаратуры. Адзін з найбольш ярых крытыкаў камуністычнага рэжыму Энвера Ходжы.

## Біяграфія 
Пачатковую адукацыю атрымаў ў родным горадзе. Скончыў сярэднію школу ў Эльбасане. У 1942 годзе далучыўся да партызанскага, нацыянальна- вызваленчага руху скірванага супраць акупацыі Албаніі фашысцкай Італіяй. Пасля вайны вучыўся ў Ленінградскім тэатральным інстытуте імя А. М. Астроўскага. 5 кастрычніка 1953 г. звярнуся да тагачаснага кіраўніка краіны Э.Ходжы з лістом дзе крытыкаваў сацыялістычны рэалізм, які параўноўваў з класіцызмам. За сваё іншадумства тройчы арыштоўвася, сямнаццаць год правёў у зняволенні і псіхіятрычнай лякарні.
Пасля 1997 г. жыве ў Стамбуле.
Найбольш вядомыя раманы «Адзін Мандвальсен», «Юліі Цэзар едзе на вайну», «Шлях на Галгофу». Выступае як паэт, драматург, эсеіст. Перакладчык твораў Ф. Г. Лоркі. Вядомы як крытык самага папулярнага албанскага аўтара Ісмаіля Кадарэ.

Катэгорыя:Пісьменнікі Албаніі
Дзяраба

**Дзяраба**, **дрозд шэры** (*Turdus viscivorus*) — птушка сямейства драздовых.

## Апісанне 
Параўнальна вялікіх памераў. Даўжыня цела 26-29 см, размах крылаў 42-47,5 см. Верх цела шэра-карычневы, ніз з цёмнымі расплывістымі плямкамі на крэмавым фоне. Маладыя з плямкамі на спіне. Спеў меланхалічны, флейтавы, асобныя часткі паўтараюцца па некалькі разоў. Позыў — сухое «хррр-цррр-цррр», а таксама — «ціі», «сііт, сі-сіт», асцерагае сухім, траскучым «шчэр».

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа, Сібір да Енісея на поўдні да Кашміра і Непала, поўнач Ірана, Каўказ, Малая Азія, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе вялікія спелыя хваёвыя лясы (звычайна больш вільготныя), ускрайкі старых лісцевых лясоў, групы дрэў паблізу лугоў і пашаў. У апошнія гады ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе пасяляецца ў гарадскіх і прыгарадных парках і садах. Галоўным чынам гняздуецца ў аддаленні ад населеных пунктаў. У Еўропе даходзіць да 1800 м над у.м.

Пералётны, на поўдні і захадзе — аселы. На Беларусі нешматлікі на гнездаванні пералётны і транзітна мігруючы від.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца насякомымі і іх лічынкамі, ягадамі (амяла, рабіна і інш.), насенне якіх пашырае (яно не ператраўліваецца).

Гняздо робіць у ніжняй або цэнтральнай частцы кроны высокага дрэва, каля ствала ці ў развілцы тоўстага сука; у высокіх кустах, рэдка ў скальных нішах і на будынках. Яно слаістае, знешняя частка з галінак, каранёў, моху, сухой травы і лісця; унутраная частка — з глею і гліны, часам ёсць трава, лісце і парахня (праз верх гнязда пераходзіць на знешнюю частку). Высцілка з тонкай і сухой травы.

Яйкі (4-5, часам 3-6) з крыху завостраным вузейшым канцом. Дужа разнастайная афарбоўка: светла-блакітныя, зялёна-блакітныя, жоўта-зеленаватыя, палева-жоўтыя, бледна-зялёныя і светла-зялёныя (з рознымі адценнямі) з вялікімі і даволі густымі чырвона-карычневымі (да пурпуровых) плямкамі. Памеры: 31 х 22 мм.

## Падвіды 
* *T. v. viscivorus* — Еўропа, Малая Азія, поўдзень Расіі;
* *T. v. deichleri* (*T. v. reiseri*) — Марока, поўнач Алжыра і Туніса, Сардзінія, Корсіка;
* *T. v. tauricus* — Крым;
* *T. v. bonapartei* — Сібір, Цэнтральная Азія, Гімалаі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Драздовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Аваль

**Аваль** (, як мяркуецца, ад حوالة) — даручальніцтва па вэксалю або чэку; дапускаецца для любой асобы, акрамя падаткаплацельшчыка. Аваліст адказны нароўні з векселедаўнікам, прычым яго абавязацельства сапраўднае нават у тым выпадку, калі тое абавязацельства, якое ён гарантаваў, апынецца несапраўдным па якой бы то ні было падставе, іншай, чым дэфект формы. У гэтым дачыненні аваль зусім роўны не паручальніцтву, якое носіць дадатковы (акцэсарны) характар па адносінах да асноўных абавязацельстваў, а банкаўскай гарантыі.

Аваль ажыццяўляецца шляхам надпісу на вэксалі або чэку; ен прыпісвае свае імя да імя плацельшчыка, дадаючы да гэтага слова «per aval» (або «лічыць за аваль» або любую раўназначную формулу) і прастаўленнем подпісу тым, хто дае аваль. Аднак для сапраўднасці аваля дастаткова і аднаго толькі подпісу аваліста на адным боку вэксаля або чэка, калі толькі гэты подпіс не пастаўлена плацельшчыкам або вексаледавальнікам.

У авалі павінна быць пазначана, за каго ён дадзены. Пры адсутнасці такога  ўказання ён лічыцца дадзенымза вексаледавальніка або чэкадавальніка.

Аплачваючы вэксаль або чэк, аваліст набывае правы, якія вынікаюць з вэксаля або чэка, у дачыненні да да таго, за каго ён даў гарантыю, і ў дачыненні да таксама і тых, якія ў сілу вэксаля або чэка абавязаны перад гэтым апошнім.

Аваль можа размяшчацца на адваротным боку вэксаля або на алонжы.

## Гл. таксама 
* Аваліраванне

## Спасылкі 
* 
* Конвенция о единообразном законе о переводном и простом векселе
* Статья 881 Гражданского кодекса РФ
* Инструкция Внешторгбанка СССР «О порядке совершения банковских операций по международным расчетам»

Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Вексальнае права
Ружана Заткава

**Ру́жана За́ткава** (, Паўднёвая Чэхія — , ) — чэшская мастачка і скульптар, якая працавала ў кірунку футурызм.

## Біяграфія 
Ружана Заткава нарадзілася ў Паўднёвай Чэхіі. У 1901 годзе, калі ёй споўнілася 15 гадоў, сям'я перабралася ў Прагу і Ружана са сваёй сястрой Славай бралі ўрокі малявання ў пейзажыста Антаніна Славічака.

У 1910 годзе Ружана стала жонкай царскага дыпламата, які служыў у Рыме, Васіля Хвашчынскага і з'ехала ў Італію. Гэта быў адзін з ключавых момантаў, паколькі яна такім чынам пакінула чэшскае асяродзе, арыентаванае на французскі сучасны жывапіс і на кубізм. У Італіі яна пазнаёмілася з прымітыўным жывапісам Мештравіча, паступова таксама з футурызмам і з рускім авангардам.

## Літаратура 
* Alena Pomajzlová: Přibĕh malířky Růženy Zátkové (Die Geschichte der Malerin Růžena Zátková), veröffentlicht anlässlich der von Alena Pomajzlová konzipierten Ausstellung über Leben und Werk Zátkovás vom 8. April 2011 bis 31. Juli 2011 in der Prager Burg.

## Спасылкі 
* Літаратура пра Ружану Заткаву ў каталогу нацыянальнай бібліятэкі Чэшскай Рэспублікі
* 

Катэгорыя:Скульптары Чэхіі
Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Аванэш-хан

**Аванеш-хан** (пам. у 1538) — шосты ўзбекскі кіраўнік з дынастыі Шыбанідаў у Харэзмскай дзяржаве, які кіраваў у 1526—1538 гадах.

## Прыход да ўлады 
Аванеш-хан быў сынам Амінек-хана і нашчадкам узбекскага хана Ядгар-хана. Ен прыйшоў да ўлады ў Харэзме пасля смерці свайго брата Буджуга-хана ў 1526 годзе. Кіраваў ён да 1538 года. Валадаранне яго не было спакойным. Вёў барацьбу з бухарскім ханам Убайдула-ханам, ад якога пацярпеў паражэнне і загінуў. Улада ў Харэзме на кароткі тэрмін перайшла да бухарскіх Шэйбанідаў.

## Смерць 
Пасля гібелі Аванеш-хана ў 1538 годзе праз кароткі перыяд падпарадкавання Бухарскаму ханству ўлада ў Харэзме перайшла да яго брата Кал-хана.

## Літаратура 
* Гулямов Я. Г., Гісторыя арашэння Харэзма з найстаражытных часоў да нашых дзён. Ташкент. 1957
* Гісторыя Узбекістана. Т. 3. Т., 1993.
* Гісторыя Узбекістана ў крыніцах. Складальнік Б. В. Лунін. Ташкент, 1990
* Гісторыя Харэзма. Пад рэдакцыяй І. М. Муминова. Ташкент, 1976

Катэгорыя:Шэйбаніды
Катэгорыя:Кіраўнікі Харэзма
Антанін Славічак

**А́нтанін Сла́вічак** (, , г.  — , ) — чэшскі мастак.

## Біяграфія 
У 1887 годзе Славічак паступае ў пражскую Акадэмію мастацтваў і вучыцца ў школе пейзажнага жывапісу ў прафесара Юліуса Маржака разам са сваімі сябрамі аднакурснікі Багуславам Дворжакам і Францішкам Каванам. Пасля смерці прафесара Славічак займае пасаду кіраўніка школы. Мастак спрабаваў таксама атрымаць званне прафесара, аднак гэта яму не ўдалося — неўзабаве аддзяленне пейзажу было закрыта. 10 жніўня 1909 года ў Славічака здарыўся інсульт, за якім рушыла ўслед доўгая аднаўленчая фаза. Паколькі правая рука мастака была паралізаваная, ен спрабаваў маляваць левай рукой, аднак быў настолькі расчараваны вынікамі, што неўзабаве застрэліўся.

## Сям'я 
* Жонка Славічака, Багуміла Брыніхава, якую ён адлюстраваў на многіх сваіх палотнах, у 1911 годзе выйшла замуж за мастака Герберта Масарыка.
* Сын Антаніна, Ян Славічак, таксама быў мастаком.

## Творчая спадчына 
А. Славічак належыць да ліку вядучых чэшскіх мастакоў пачатку ХХ стагоддзя. Яго раннія палотны напісаны ў рэалістычным стылі; мастак быў майстрам святлаценю. У яго больш позніх працах адчуваецца знаёмства А.Славічака з творчасцю прадстаўнікоў французскага імпрэсіянізму — які, зрэшты, не меў значнага ўплыву на майстэрства чэшскага мастака. У яго апошніх карцінах ўжо праяўляецца выпрацаваны А. Славічакам яго уласны, арыгінальны стыль. Асабліва ўдаваліся мастаку пейзажы любімага ім краю Высачына.

## Літаратура 
* Vítězslav Nezval: Antonín Slavíček, Ein grosser tschech. Maler, Artia Prag 1952

## Галерэя 

File:Antonin Slavicek - Dom sv Vita (1909).jpg|Сабор св. Віта (1909)
File:Slavicek prochazka.jpg|Прагулкі ў Бельтрускім парку (1896)
File:Antonin Slavicek - U nas v Kamenickach (1904).jpg|У нас у Камянічках (1904)
File:Antonin Slavicek - Zamberecka silnice (1909).jpg|Замберэцкая дарога (1909)
File:Slavicek, Antonin - silnice v desti.jpg|Дарога ў дзяцінства
File:Antonin Slavicek - cervnovy den (1898).jpg|Ліпеньскі дзень (1898)

Катэгорыя:Застрэліліся
Катэгорыя:Мастакі-рэалісты
Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Кладскае графства

**Кладскае графства** (), або  **графства Глац** () — сілезскае графства, тэрыторыя якога ў наш час уваходзіць у склад Ніжнесілезскага ваяводства Польшчы. Акружана горамі, якія ўтвараюць катлавіну. Самыя высокія — Глацкія Снегавыя. Асноўную частку насельніцтва графства складалі немцы і чэхі, пераважна каталікі.

На тэрыторыі графства здабываўся каменны вугаль, пясчанік, вапняк; працавала шмат лесапільных заводаў. Шмат мінеральных крыніц.

Кладскае графства разам з гербам было заснавана паводле ўказа чэшскага караля Іржы з Подзебрадаў 17 снежня 1462 года і перададзена ў феадальнае валоданне яго сынам. У 1501—1534 гадах графствам валодаў штырыйскі род фон Гардэг, які прадаў яго каралю Фердынанду I, але захаваў за сабой тытул графаў фон Глац (гэты тытул фон Гардэгі носяць дагэтуль).

У 1742 годзе па выніках Першай Сілезскай вайны разам з Сілезіяй графства ўвайшло ў склад Прусіі паводле Брэслаўскага дагавора.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Кладская гісторыя (*чэш.*)

Катэгорыя:Сілезскія княствы
Авіцэніт

**Авіцэніт** (у гонар Авіцэны) — мінерал, аксід талію (Tl2O3). Габітус кубічны. Спайнасць недасканалая. Колер буравата- або шаравата-чорны. Бляск моцны, металападобны. Цвёрдасць 1,5—2,5. Удзельная вага 8,9 (вымераны), 10,34 (разліковы).

Упершыню знойдзены каля Самарканда (Узбекістан) ў 1958 годзе.

## Генезіс 
Распаўсюджаны ў зонах акіслення Fe-карбанатных жылаў.

## Літаратура 
# Геалагічны слоўнік, Т. 1. — М.: Нетры, 1978. — С. 24.

## Спасылкі 
* Авіцэніт у базе webmineral.com (англ.)

Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Авіетка

**Авіетка** (ад ) — самалёт невялікіх памераў з рухавіком малой магутнасці (магутнасць рухавіка не перавышае 100 конскіх сіл), звычайна адна- або двухмесны. У цяперашні час гэту назву ўжываюць для спартыўных самалётаў. У СССР авіеткі выкарыстоўваліся для навучальных палетаў. У якасці прыкладу можна прывесці АНТ-1 КБ Тупалева.

## Спасылкі 
* АНТ-1 
* Прыклад сучаснай авиетки: Аэрапракт А22 

Катэгорыя:Самалёты
Авітэлінозы

**Авітэлінозы** () — паразітарныя захворванні жвачных млекакормячых, выкліканыя стужачнымі чарвякамі роду . Да авітэлінозаў схільныя вярблюды, авечкі і каровы Цэнтральнай Азіі і паўночныя алені Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Паразіт жыве ў тонкім кішачніку і можа выклікаць гібель гаспадара.

## Сімптомы і прафілактыка 
Максімальная гібель жывелы ад дадзенага захворвання назіраецца вясной і восенню. Тэрмінальная стадыя захворвання развіваецца вельмі хутка: у жывелы з’яўляюцца курчы, парушэнне каардынацыі рухаў і дыспептычныя з’явы. Жывела гіне на працягу некалькіх гадзін. Метады лячэння дадзенага захворвання не распрацаваны. У якасці прафілактыкі ў раенах з высокай заражанасцю жывелу спрабуюць прэвентыўна дегельмінтазаваць

## Узбуджальнік 
Авітэліноз выклікаюць чэрвіі роду , якія на стадыі стробілы дасягаюць у даўжыню 3,5 метраў пры шырыні 2,2 міліметра. Жвачныя для іх з’яўляюцца канчатковымі гаспадарамі, у якіх ажыццяўляецца палавое размнажэнне. Дадзеныя аб астатніх частках жыццёвага цыклу чарвей фрагментарныя. Вядома, што для віду , паразіта паўночных аленяў, у ролі прамежкавага гаспадара выступае нагахвостка .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Кузнецов М. И., Авителлинозы, в книге: Ветеринарная энциклопедия, том 1, Москва, 1968.
* Козлов Д. П., Коллемболы — возможные хозяева Avitellina arctica (Cestoda, Anoplocephalata), Паразитология, 20(1), 1986, с. 73-74.

## Спасылкі 
* Артыкул *Авителлинозы* у ВСЭ

Катэгорыя:Захворванні жывёл
Катэгорыя:Цэстадозы
Катэгорыя:Цэпені
Павел Когаўт

**Па́вел Ко́гаўт** (; , ) — чэшскі пісьменнік, драматург. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Аўстрыі (1977).

## Біяграфія 
Працаваў у 1949—1950 гадах культурным аташэ ў Маскве, галоўны рэдактарам гумарыстычнага часопіса  («Дзікабраз»). Друкуецца з 1950 года. Удзельнік дысідэнцкага руху 1960—1970-х г. З 1979 года ў Аўстрыі.

## Творчасць 
Аўтар зборнікаў палітычных і лірычных вершаў «Вершы і песні» (1952), «Час кахання і барацьбы» (1954). Крытычны пафас характэрны для п'есы «Такое каханне» (1957; паст. Гродзенскім абласным драматычным тэатрам і Беларускім тэатрам імя Я. Коласа ў 1958, Магілёўскім абласным драматычным тэатрам у 1962), сатырычнага рамана «Катыня» (1978), аўтабіяграфічных раманаў «З дзённіка контррэвалюцыянера» (1969), «Дзе закапаны сабака» (1987); маральная праблематыка ў п'есах «Добрая песня» (1952), «Жнівень, жнівень, жнівень» (1968). Аўтар п'ес «Марыя ў змаганні з анёламі» (1981), «Ecce Constantia» (паст. 1990), рамана «Канец вялікіх канікулаў» (1990), сатырычных апавяданняў, артыкулаў пра літаратуру і тэатр. 

## Пераклады 
На беларускую мову паасобныя вершы Когаўта пераклаў М. Калачынскі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Драматургі Чэхіі
Катэгорыя:Дысідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Члены Нямецкай акадэміі мовы і паэзіі
Яраслаў Квапіл

**Я́раслаў Ква́піл** (; , Худзеніцы каля г. Клатаві, Чэхія — , , Чэхія) — чэшскі пісьменнік і рэжысёр. Народны артыст Чэхіі (1940).

## Біяграфія 
Скончыў Карлаў універсітэт у Празе. У 1900—1921 і з 1929 рэжысёр і кіраўнік драматычнай трупы Нацыянальнага тэатра ў Празе, у 1921—1928 мастацкі кіраўнік .

## Творчасць 
Аўтар п’ес: «Змрок» (1895), «Вандроўны агеньчык» (1896), «Казка пра прынцэсу Дзьмухавец» (1899), «Аблокі» (1903), «Сірата» (1906), «Андэрсен» (1914) і інш. Сярод пастановак: «Фаўст» І. В. Гётэ, «» Ф. Шылера, «Атэла», «Сон у летнюю ноч», «Макбет», «Гамлет», «» і інш. У. Шэкспіра, «Вайнарка», «Бацька», «Ліхтар», «Ян Гус» А. Ірасека і інш. Аўтар лібрэта да опер А. Дворжака і інш. Перакладаў асобныя п’есы Г. Ібсена.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Томаша Гарыга Масарыка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 верасня
Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе
Катэгорыя:Памерлі 10 студзеня
Катэгорыя:Драматургі Чэхіі
Катэгорыя:Паэты Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскамоўныя паэты
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Чэхіі
Катэгорыя:Народныя артысты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Лібрэтысты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Драматургі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Паэты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага тэатра (Прага)
Катэгорыя:Постаці Тэатра на Вінаградах
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Рыніяфіты

**Рыніяфіты** (*Rhyniophyta*) — аддзел вымерлых вышэйшых раслін. Вядомыя з сілуру да верхняга дэвону (435—345 млн гадоў назад).

## Гісторыя вывучэння 
Упершыню рэшткі рыніяфітаў знойдзены канадскім геолагам Дж. Досанам у дэвонскіх адкладах паўвострава Гаспэ (Канада) у 1859 годзе. Досан назваў гэту расліну . У 1917 годзе англійскія палеабатанікі Р. Кідстан і У. Ланг апісалі рэшткі раслін з адкладаў крэмніевай пароды Шатландыі дэвонскага ўзросту — псілафіт, рынію, харнеафітон і інш. Яны вызначылі роднасць іх з раней адкрытым  і аб'ядналі іх у новы парадак . У 1937 годзе У. Ланг адкрыў новы род — . Гэта расліна была знойдзена таксама ў верхнесілурыйскіх адкладаннях Чэхіі, Славакіі, краін СНД, ЗША.

## Батанічнае апісанне 
Найбольш проста арганізаваная група вышэйшых выкапнёвых раслін. У іх быў карэнішчападобны орган рызамоід, ад якога ўверх адыходзілі тэломы — першасныя надземныя цыліндрычныя органы. На вяршынях некаторых тэломаў размяшчаліся прадаўгаватыя таўстасценныя спарангіі. Участкі паміж разгалінаваннямі тэломаў атрымалі назву месомаў. Лісты і карані адсутнічалі.

Анатамічная будова рыніяфітаў вельмі прымітыўная. Праводзячая сістэма была слаба развіта і ўяўляла сабой пратастэлу. Наяўнасць покрыўных тканак і вусцейкаў сведчыць пра тое, што гэта былі наземныя ці каляводныя расліны. Іх памеры дасягалі 50 см вышыні і каля 5 мм у дыяметры, але расліны сярэднедэвонскага перыяду роду  мелі вышыню каля 3 м.

Мяркуемыя гаметафіты харнеафітона апісаны пад назвай . Іх восі мелі анатамічную будову, падобную з харнеяфітонам. На вяршыні некаторых тэломаў ліёнафітона былі чашападобныя пашырэнні з лопасцевымі краямі. У цэнтры чаша ўтварала выступ, у які былі пагружаны архегоніі з моцна адцягнутай шыйкай. Па перыферыі чашы, з яе ўнутранага боку, размяшчаліся акруглыя антэрыдыі. У іншых прадстаўнікоў рыніяфітавых гаметафіты не апісаны.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Катэгорыя:Расліны
Катэгорыя:Флора дэвонскага перыяду
Антанін Новатны

**А́нтанін Но́ватны** (, 10 снежня 1904, Летняны, цяпер Прага — , ) — чэшскі і славацкі палітычны дзеяч, прэзідэнт Чэхаславакіі ў 1957—1968, 1-ы сакратар ЦК КПЧ у 1953—1968 гадах.

## Біяграфія 
Паходзіў з беднай сям’і. У 1921 годзе ўступіў у кампартыю Чэхаславакіі. У час Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у падпольнай дзейнасці КПЧ, у 1941—1945 гадах зняволены ў канцлагеры Маўтгаўзен.

У 1945—1951 гадах 1-ы сакратар Пражскага гаркама КПЧ. У 1946—1968 гадах член ЦК КПЧ. З 1951 года член Прэзідыума ЦК КПЧ, а з 1953 — 1-ы сакратар ЦК КПЧ. Пасля смерці К. Готвальда, аднак, пасада 1-га сакратара на некаторы час страціла палітычнае значэнне, і Новатны лічыўся 2-м чалавекам у Чэхаславакіі пасля прэзідэнта А. Запатацкага. Быўшы па натуры кансерватарам, быў вымушаны праводзіць меры па змякчэнні рэжыму, пабудаванага па сталінскай мадэлі, асабліва ў эканамічнай сферы. У 1960 годзе абвясціў шырокую амністыю палітвязням, і адначасова заявіў пра «канчатковую пабудову сацыялізму» ў Чэхаславакіі, у сувязі з чым краіна была пераназвана ў ЧССР.
 
Меў дачыненне да рэпрэсій 1950-х, таму зацягваў рэабілітацыю некаторых рэпрэсаваных палітычных дзеячаў. У 1967 годзе быў раскрытыкаваны з боку пісьменнікаў і студэнтаў за зацягванне перагляду такіх палітычных працэсаў мінулых гадоў, як справы Сланскага, за непаслядоўнае правядзенне эканамічнай рэформы. Разгон дэманстрацый і сходаў, нежаданне змяняць аўтакратычны стыль кіравання, ігнараванне патрабаванняў славакаў пра ўвядзенне федэратыўнага ладу дзяржавы прывялі да ўзнікнення «антыноватаўскай» апазіцыі ў ЦК КПЧ. З кастрычніка 1967 па студзень 1968 з перапынкамі праходзіў пленум, асноўным пытаннем якога была законнасць сумяшчэння дзвюх і больш пасад. 4 студзеня 1968 года Новатны быў зняты з пасады першага сакратара ЦК КПЧ. Новым 1-м сакратаром ЦК КПЧ 5 студзеня быў абраны А. Дубчак.

Застаючыся прэзідэнтам ЧССР і членам ЦК КПЧ, Новатны прадстаўляў кансерватыўную большасць партыі і імкнуўся перашкаджаць правядзенню рэформ. Спробы выклікаць сярод рабочых негатыўнае стаўленне да «буржуазных» рэформ не ўвянчаліся поспехам. Дзеячы культуры і моладзь, якія бачылі ў яго асобе галоўную перашкоду на шляху да дэмакратызацыі, патрабавалі яго адстаўкі. 28 сакавіка 1968 падаў у адстаўку з усіх пасад. Новым прэзідэнтам ЧССР стаў Л. Свобада. Адстаўка Новатнага стала пачаткам Пражскай вясны.

## Спасылкі 
* heslo  na Kdo byl kdo v našich dějinách ve 20. století (převzaté heslo na serveru old.hrad.cz)

Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Камуністы Чэхіі і Славакіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Чэхаславакіі
Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйнага лагера Маўтгаўзен
Францішак Купка

**Францішак Ку́пка** (, французскі псеўданім **Поль Рэнья́р** (); 23 верасня 1871, Опачна, Багемія — ) — чэшскі жывапісец; адзін з заснавальнікаў абстрактнага мастацтва.

## Біяграфія 
Вучыўся ў 1888—1891 гадах Пражскай акадэміі мастацтваў, у 1891—1895 у Венскай акадэміі мастацтваў. З 1895 года ў Парыжы, з 1906 года ў Пюто (Францыя).

з 1919 года прафесар Акадэміі мастацтваў у Празе. З 1931 года член аб’яднання «Абстракцыя — творчасць».

## Творчасць 
У ранні перыяд пісаў карціны ў духу імпрэсіянізму («Бібліяфіл»), сімвалізму («Недавер, або Чорны ідал», 1903), экспрэсіянізму («Архаічная», 1910). Пазней звярнуўся да абстрактных кампазіцый і т.зв. арфізму (тэрмін уведзены Т. Апалінэрам для абазначэння жывапісу, які перадае дынаміку рухаў і музычных рытмаў праз спалучэнні чыстых моцных тонаў і перасячэнне крывалінейных паверхняў).

Сярод твораў: «Клавішы раяля — возера», «Першы крок» (абодва 1909), «Жонка мастака сярод вертыкаляў» (1910—1911), «Чырвоныя і сінія дыскі» (1911), «Аморфа, двухколерная фуга» і «Дыскі Ньютана». Эцюд да двухкаляровай фугі (абодва 1911—1912), «Вертыкальныя чырвоныя і сінія планы», «Філасофская архітэктура» (абодва 1913), «Тры сінія, тры чырвоныя» (1913—1957), «Механізм» (1920), «Абстрактны жывапіс» (1931), «Аўтаномны белы» (1951—1952) і інш. Аўтар ілюстрацый да «Чалавека і зямлі» Э. Рэклю (1904—Об), «Гімна гімнаў» і «Эрыніяў» Л. дэ Ліля (1905—1909), «» Арыстафана (1906), «Праметэя» Эсхіла (1911), шэрагу малюнкаў, тэарэтычнай працы «Творчасць у пластычных мастацтвах» (1923).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі-абстракцыяністы
Катэгорыя:Выпускнікі Пражскай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Выкладчыкі Пражскай акадэміі мастацтваў
Мочаўтварэнне

**Мочаўтварэнне** — працэс, які бесперапынна адбываецца ў  або іншых  беспазваночных і ў нырках пазваночных жывёл і чалавека. Забяспечвае выпрацоўку мачы і мочавыдзяленне. Складаецца з працэсаў ,  (зваротнае ўсмоктванне) і канальцавай сакрэцыі.

Пачатковы этап мочаўтварэння — ультрафільтрацыя плазмы крыві адбываецца ў ныркавых клубочках (са 100 л вадкасці, што праходзіць праз клубочкі ныркі чалавека, у мачу ператвараецца 1 л). У першаснай мачы ёсць амаль усе рэчывы плазмы крыві, акрамя бялкоў. Большая частка вады і неабходных для арганізмаў рэчываў (амінакіслоты, глюкоза, вітаміны і інш.) зваротна ўсмоктваецца ў канальцах. У прасвет нефрона адбываецца сакрэцыя арганічных кіслот, іонаў вадароду, некаторых прадуктаў абмену, чужародных рэчываў і інш. Рэгуляцыя мочаўтварэнне ажыццяўляецца праз ныркі эферэнтнымі нервамі і гармонамі, напрыклад, , .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці

Мочаўтварэнне
Ян Купецкі

**Ян Ку́пецкі** (, ; 1667, Прага (?), або Пезінак каля г. Браціслава — 16 ліпеня 1740, Нюрнберг) — чэшскі жывапісец-партрэтыст; прадстаўнік барока.

## Біяграфія 
У 1684—1687 вучыўся ў Вене ў Бенедыкта Клаўса. З 1687 года працаваў у Рыме, Венецыі, Балонні, Фларэнцыі, Мантуі. Зазнаў уплыў Г. Рэні. З 1709 года ў Вене, прыдворны мастак, дзе паводле густу заказчыкаў арыентаваўся на парадныя партрэты Г. Рыго і Н. Ларжыльера, але захоўваў псіхалагізм вобраза (партрэт К. Бруні, 1709; партрэт мужчыны, 1700; «Аўтапартрэт», 1711, і інш.). У 1712 годзе у Карлавых Варах выканаў партрэт Пятра І. Пасля 1723 года ў Нюрнбергу, пад уплывам паўночных майстроў у сваіх працах імкнуўся спасцігнуць унутранае жыццё чалавека (партрэт М. Крэйсінгера, каля 1730; «Аўтапартрэт з сынам», 1728—1729, і інш.).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Германіі
Катэгорыя:Мастакі барока
Сяргей Бусел

**Сяргей Бусел**:
* Сяргей Нічыпаравіч Бусел (1901— пасля 1939) — беларускі нацыянальны дзеяч. Удзельнік Слуцкага збройнага чыну.
* Сяргей Уладзіміравіч Бусел (нар. 1989) — беларускі валейбаліст.
Вілем Матэзіус

**Ві́лем Матэзіус** (, г. , Чэхія — ) — чэшскі мовазнавец. Заснавальнік і прэзідэнт Пражскага лінгвістычнага гуртка. Стрыечны брат паэта і перакладчыка Богуміла Матэзіуса.

Скончыў Карлаў універсітэт у Празе, з 1912 года яго прафесар.

## Навуковая дзейнасць 
Даследаваў агульную лінгвістыку, англійскую мову, характаралогію мовы, пад якой разумеў супастаўленне элементаў розных моў для выяўлення тыповых уласцівасцей пэўнай мовы. Адзін з заснавальнікаў функцыянальнай лінгвістыкі. Абгрунтаваў сінхронны падыход да вывучэння мовы («Пра патэнцыяльнасць моўных з'яў», 1911). Распрацаваў тэорыю актуальнага члянення сказа. Аўтар прац «Чэшская мова і агульная лінгвістыка» (выд. 1947), «Функцыянальны аналіз сучаснай англійскай мовы на аснове агульнай лінгвістыкі» (выд. 1961).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Празе
Катэгорыя:Мовазнаўцы Чэхіі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Чэхіі
Катэгорыя:Сінтаксісты
Катэгорыя:Англісты
Катэгорыя:Багемісты
Катэгорыя:Гісторыкі лінгвістыкі
Сяргей Нічыпаравіч Бусел

**Сярге́й Нічы́паравіч Бу́сел** (19 лютага 1901, Сухоўчыцы, цяпер Капыльскі раён, Мінская вобласць, Беларусь — пасля 1939) — беларускі нацыянальны дзеяч. Удзельнік Слуцкага збройнага чыну.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1901 годзе ў вёсцы Сухоўчыцы Слуцкага павета ў сялянскай сям'і. Пасля заканчэння Раманаўскай вышэйшай пачатковай вучэльні (1916), у жніўні 1917 года паступіў у Слуцкую агульную земскую (беларускую гімназію). Быў адным з лідараў таварыства «Папараць-Кветка», удзельнічаў у беларускім нацыянальным руху. З 1918 года ў складзе Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, уваходзіць у склад ейнага Слуцкага павятовага камітэта. У часе польска-савецкай вайны актыўна ўдзельнічае ў антыпольскім падпольным руху, сябра Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта Случчыны. Удзельнік партыйных з'ездаў БПСР у сакавіку і кастрычніку 1920 года ў Смаленску і Менску. Адзін з арганізатараў Беларускага з'езда Случчыны 14—15 лістапада 1920 года. У часе Слуцкага збройнага чыну на даручэнне старшыні Беларускай Рады Случчыны Уладзіміра Пракулевіча прымаў удзел у фармаванні Першай Слуцкай брыгады войскаў БНР у мястэчку Семежава.

Па ліквідаванні збройнага чыну — у складзе аднаго з аддзелаў Беларускай вайсковай камісіі (БВК), пад прыкрыццём мандата рэвідэнта БВК па культурна-асветных справах праводзіў эсэраўскую прапаганду сярод беларускіх сялян Гарадзеншчыны і жаўнераў беларускага батальёна ў Лодзі. Пасля скасавання палякамі БВК у 1921 годзе пераязджае ў Вільню, дзе выконвае заданні Загранічнага бюро БПСР. Каб пазбегнуць арышту, пераязджае ў Коўна (Літва), дзе нейкі час працуе ў Прадстаўніцтве БНР і Міністэрстве беларускіх спраў. У 1922 годзе, паводле рэкамендацыі Урада БНР і персанальна Вацлава Ластоўскага едзе вучыцца ў Прагу (Чэхаславакія), у Вышэйшую тэхнічную школу. У кастрычніку 1939 года арыштаваны спецыяльнай групай НКУС БССР і вывезены ў Мінск. У лютым 1940 года прыгавораны да 15 гадоў працоўна-папраўчых лагераў. Далейшы лёс невядомы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*Успаміны ўдзельнікаў слуцкага паўстання 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне
Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Спітакскае землетрасенне

**Спітакскае землетрасенне** (), таксама вядомае як **Ленінаканскае землетрасенне** () — катастрафічнае землетрасенне магнітудай 6,8-7,2, якое адбылося 7 снежня 1988 года ў 10 гадзін 41 хвіліну па маскоўскім часе (11:41 па мясцовым часе) на паўночным захадзе Армянскай ССР. Магутныя падземныя штуршкі за паўхвіліны разбурылі амаль усю паўночную частку рэспублікі, ахапіўшы тэрыторыю з насельніцтвам каля 1 млн чалавек. У эпіцэнтры землетрасення — Спітаку — інтэнсіўнасць штуршкоў дасягнула 9-10 балаў (па 12-бальнай шкале MSK-64). Падземныя штуршкі адчуваліся ў Ерэване і Тбілісі. Хваля, выкліканая землетрасеннем, абыйшла Зямлю і была зарэгістравана навуковымі лабараторыямі ў Еўропе, Азіі, Амерыцы і Аўстраліі.

Землетрасенне вывела з ладу каля 40% прамысловага патэнцыялу Армянскай ССР. У выніку землетрасення дашчэнту быў разбураны горад Спітак і 58 сёл; часткова разбураны гарады Ленінакан (цяпер Гюмры), Сцепанаван, Кіравакан (цяпер Ванадзор) і яшчэ больш 300 населеных пунктаў. Паводле афіцыйных дадзеных, 19 тысяч сталі інвалідамі, загінулі сама меней 25 тысяч чалавек (паводле іншых дадзеных да 150 тысяч), 514 тысяч чалавек засталіся без прытулку, улучаючы Ізраіль, Бельгію, Вялікабрытанію, Італію, Ліван, Нарвегію, Францыю, ФРГ і Швейцарыю, надалі СССР дапамогу, падаўшы ратавальнае абсталяванне, спецыялістаў, прадукты і медыкаменты. Была таксама аказана дапамога ў аднаўленчых працах. У рэспубліку прыбыў міністр аховы здароўя СССР Яўген Чазаў. Аказанне дапамогі насельніцтву ўскладнялася тым, што ў пацярпелых гарадах апынуліся разбураны медычныя ўстановы. Так прыкладам у горадзе Спітак параненых звозілі на гарадскі стадыён «Баўм», дзе і аказвалі медычную дапамогу.

Пры даставе дапамогі пабіліся югаслаўскі і савецкі самалёты. Савецкім самалётам быў Іл-76 з палка ваенна-транспартнай авіяцыі, які быў раскватараваны ў г. Панявежыс (Літоўская ССР) і выляцеў з Азербайджана. Прычынай аварыі стала няправільная ўсталёўка ціску на эшалоне пераходу, у выніку чаго самалёт уразаўся ў гару.

10 снежня 1988 года быў абвешчаны ў СССР днём жалобы.

Па рэспубліканскім тэлебачанні са зваротам выступіў Вярхоўны Патрыярх і Каталікос усіх армянаў Вазген I.

## Гл. таксама 
* Ленінаканскае землетрасенне
* Мінас Карапетавіч Авецісян

## Спасылкі 
* Декабрь 1988 года: трагические дни армянского народа 
* Восстановительные работы в Армении.
* *Константин Б. Серафимов.* Записки спасателей, 1988—1996 гг .
* Землетрясение в Армении 1988—1989 год. Воспоминания очевидца событий. Фотогалерея

Катэгорыя:Землетрасенні
Катэгорыя:Гісторыя СССР
Катэгорыя:Падзеі 7 снежня
Катэгорыя:Снежань 1988 года
Ёсеф Чапек

**Ёсеф Ча́пек** (, 23 сакавіка 1887, Гронаў, Кралавеградзецкі край, — паміж 13 і 15 красавіка 1945 года, канцлагер Берген-Бельзен) — чэшскі , графік, , кніжны ілюстратар, .

## Біяграфія 
[thumb|Браты Ёсеф і [Карал Чапекі]]
Нарадзіўся 23 сакавіка 1887 года ў горным чэшскім горадзе Гронаве. Старэйшы брат пісьменніка Карала Чапека. Вучыўся пачатковай і сярэдняй школе, затым два гады вучыўся ў Германіі ў школе ткачоў. Пасля яе заканчэння ў 1903 на працягу года ён працаваў на заводзе Úpická FM Оберлендэр.

Увосень 1904 года Ёсеф пераехаў у Прагу, дзе вучыўся ў Мастацка-прамысловай школе. Друкаваўся з 1907 разам з братам К. Чапекам. У 1910—1920-я гг. супрацоўнічаў з газетамі і часопісамі. У 1912 годзе ў Празе адбылася яго першая выстаўка. Разам з братам Каралам правёў некалькі гадоў у Парыжы.

У 1930-я гг. Чапек стварыў шэраг твораў сацыяльна-палітычнай скіраванасці, пратэстуючы супраць вайны і фашызму. Адразу пасля пачатку Другой сусветнай вайны Ёсефа арыштавалі нацысты. Пасля некалькіх гадоў, праведзеных у розных канцлагерах, мастак памёр ад тыфу паміж 13 і 15 красавіка 1945 года ў канцлагеры Берген-Бельзен.

Імёны братоў Чапекаў цяпер носяць вуліцы ў Празе і многіх іншых гарадах.

## Творчасць 
У выяўленчым мастацтве звяртаўся да прыёмаў кубізму, фавізму і прымітывізму. Аўтар жывапісных работ («Чалавек з мяшком», 1926; цыклы «Агонь», «Мара», абодва 1938—1939), ілюстрацый да твораў чэшскіх пісьменнікаў, у т.л. да раманаў К. Чапека «Фабрыка Абсалюту» (1922), «Кракаціт» (1924) і уласных твораў («Аповесць пра сабачку і кошачку», 1929), антыфашысцкіх карыкатур і інш.

## Публікацыі 
* *Lelio*, 1917
* Аповесць пра сабачку і кошачку, 1929
* *Stín kapradiny*, 1930, раман
* *Kulhavý poutník*, эсэ, 1936
* *Land of Many Names*
* *Básně z koncentračního tabora*, апублікавана ў 1946
* *Adam Stvořitel* (Adam the Creator) — з Каралам Чапекам
* *Dášeňka, čili život štěněte* — з Каралам Чапекам, ілюстрацыі Ёсефа
* *Ze života hmyzu* 1921 — з Каралам Чапекам

## Літаратура 
* Чапек Іосеф. 
## Спасылкі 
* Пра сабачку і котачку. Урыўкі

Катэгорыя:Графікі Чэхіі
Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Чэхіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Томаша Гарыга Масарыка
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Вышэйшай школы прыкладнога мастацтва (Прага)
Одал

**Одал **(**Отал, Оціла**) (ᛟ) (стар.-герм. *Oþila* — «род», англа-сакс. *Oeþel*) — 24-я руна старажытнагерманскага, 23-я руна англасаксонскага і скандынаўскага руніцкага алфавітаў. Меркавана, да гэтай руны можа ўзыходзіць гоцкі знак *othal* (&#x10349;), аднак не выключаецца яго грэчаскае паходжанне. Сама руна, напэўна, узыходзіць або да паўночна-этрускай формы літары *o*, або да грэчаскай амегі.

## Спасылкі 
* 
* The Elder Futhark // Arild Hauge’s Runic site 
* Ссылки на профессиональные ресурсы, посвящённые рунам // runic-dictionary.nottingham.ac.uk 

Катэгорыя:Руны