open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Літоўскі конь

**Літоўскі конь** — парода коней, якая існавала на тэрыторыі Беларусі (Гродзенская і Мінская губерні) са старажытных часоў па XVIII ст. Паходзіла ад дзікага продка — ляснога тарпана. Паўплываў на вывядзенне пароды беларускага запражнога каня.

Вышыня ў карку да 140 см, маса да 350 кг. Масць шэрая, мышастая, радзей буланая, гнядая, з цёмнай паласой уздоўж спіны. Галава вялікая, тулава каржакаватае, моцнае, ногі сухія. Пры бегу жвавы, нястомны, трывалы; жыццяздольны, неўспрымальны да хвароб, але без добрых цяглавых якасцей. Выкарыстоўваўся ў ваенных і бытавых мэтах.

## Літаратура 
* Літоўскі конь. 

Катэгорыя:Пароды коней
Катэгорыя:Сысуны Беларусі
Лоеўскае геалагічнае агаленне

**Лоеўскае геалагічнае агаленне** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі з 1963 г. Размешчана ў парку г.п. Лоеў Гомельскай вобласці, на правым беразе р. Дняпро, за 300 м ніжэй ад вусця р. Сож. Вывучаецца беларускімі вучонымі з 1930 г. Уключае адклады муравінскага міжледавікоўя і папярэдняга позналедавікоўя — лоеўскага міжстадыяла. Магутнасць азёрна-старычных адкладаў (торф, суглінкі, супескі) да 5,3 м, залягаюць яны ў паніжэнні паверхні дняпроўскай марэны і перакрываюцца супескамі і суглінкамі паазерскага часу.

Па пылку, спорах, пладах, насенні, насякомых вызначана 111 відаў дрэў, хмызнякоў, травяністых раслін — бяроза, елка сібірская, ляшчына, бразенія, альдраванда, кальдэзія, чарот і інш., 6 відаў жукоў, якія далі магчымасць высветліць паслядоўнасць змен клімату і расліннасці міжледавікоўя. Лоеўскае геалагічнае агаленне з'яўляецца апорным разрэзам антрапагенных адкладаў на Беларусі, на якіх вывучаны лоеўскі міжстадыял у позналедавіковых адкладах дняпроўскага зледзянення, і эталонам у стратыграфіі антрапагенных адкладаў.

## Літаратура 
* Лоеўскае геалагічнае агаленне. 

Катэгорыя:Лоеў
Катэгорыя:Басейн Дняпра
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Геалагічныя агаленні
Катэгорыя:Геалогія Лоеўскага раёна
Хімічная тэрмадынаміка

**Хімі́чная тэрмадына́міка** — раздзел фізічнай хіміі, які вывучае макраскапічныя хімічныя сістэмы (газападобныя, вадкія і цвёрдыя рэчывы, растворы і інш.) і працэсы (хімічныя рэакцыі, фазавыя ператварэнні і інш.) на аснове агульных законаў узаемаператварэння цеплаты, розных відаў работы і энергіі.

Найважнейшыя раздзелы хімічнай тэрмадынамікі: тэрмахімія, вучэнне аб хімічнай і фазавай раўнавазе, аб растворах, электрахімічная тэрмадынаміка, тэрмадынаміка паверхневых з'яў.

Тэарэтычная аснова хімічнай тэрмадынамікі — законы (асновы) агульнай тэрмадынамікі.
Першы закон тэрмадынамікі — аснова тэрмахіміі.
На другім законе тэрмадынамікі грунтуецца вучэнне аб хімічнай раўнавазе. Яго асноўная задача — прадказанне напрамку хімічнай рэакцыі, яе выхаду і раўнаважнага саставу рэакцыйнай сумесі ў залежнасці ад зыходнага саставу, тэмпературы, ціску.
Паводле трэцяга закону тэрмадынамікі вызначаюць энтрапію рэчываў з каларыметрычных вымярэнняў цеплаёмістасці ў інтэрвале тэмператур (ад блізкіх да абсалютнага нуля да зададзенай) і цеплавых эфектаў усіх фазавых пераходаў, што адбываюцца ў гэтым тэмпературным інтэрвале.

Даныя каларыметрычных вымярэнняў дазваляюць разлічваць канстанты раўнаваг хімічных рэакцый паводле іх цеплавых эфектаў і энтрапіі кожнага рэчыва, якое ўдзельнічае ў рэакцыі.

Тэрмадынамічныя ўласцівасці хімічных сістэм характарызуюцца тэрмадынамічнымі функцыямі: тэрмадынамічнымі патэнцыяламі і хімічным патэнцыялам. Змены тэрмадынамічных функцый у хімічных рэакцыях звязаны з канстантамі раўнаваг і вызначаюцца паводле іх значэння і тэмпературнай залежнасці, а таксама разлічваюцца метадамі статыстычнай тэрмадынамікі. У практычных разліках карыстаюцца табліцамі тэрмадынамічных уласцівасцей індывідуальных рэчываў і раствораў, у якіх звычайна дадзены значэнні энтрапіі, энтальпіі, цеплаёмістасці і некаторых іншых функцый у залежнасці ад тэмпературы і канцэнтрацыі рэчываў.

Вынікі і метады хімічнай тэрмадынамікі выкарыстоўваюцца ў хімічнай тэхналогіі, фізіцы, геалогіі, біялогіі, пры рашэнні многіх практычных задач хімічнай, металургічнай, паліўнай і іншых галін прамысловасці.

## Літаратура 
* Тэрмадынаміка хімічная //  С. 134.
* Карапетьянц М. Х. Химическая термодинамика. 3 изд. М., 1975.
* Прикладная химическая термодинамика: Пер. с англ. М., 1988.


Катэгорыя:Фізічная хімія
Лукінская града

**Лукі́нская града** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі з 1997. Размешчана на паўднёва-заходнім беразе возера Мядзел, ва ўрочышчы Лука, на паўночны ўсход ад в. Скары Мядзельскага раёна Мінскай вобласці. Даўжыня грады складае 2,2 км, шырыня 50—100 м, вышыня да 10 м, стромкасць схілаў да 10—12°, у заходняй частцы да 30—60°. Выцягнута з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, месцамі апускаецца пад ваду воз. Мядзел, утварае ланцуг выспаў даўжынёй ад 200 м да 375 м. Града (оз) складаецца з пяску, жвіру, марэннага супеску і валуноў. Утварылася каля 15—20 тыс. гадоў таму ў выніку назапашвання матэрыялу ў шчылінах ледавіка. Лукінская града — эталонная форма рэльефу водналедавіковага паходжання.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Мінскай вобласці
Катэгорыя:Геалогія Мядзельскага раёна
Катэгорыя:Грады
Вялікі камень ляшчынскі

**Вялікі камень ляшчынскі** — валун у Беларусі, з 1997 года геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны за 250 м на паўночны захад ад в. Ляшчынск Мядзельскага раёна Мінскай вобласці. Валун ружавага-шэрага дробназярністага граніту з уключэннямі крышталёў мінералаў цёмнага колеру (слюды). Даўжыня валуна складае 4 м, шырыня 3,4 м, вышыня 0,8 м, у абводзе 11,7 м, аб'ём 10,7 м³, маса каля 27 т. Прынесены ледавіком каля 15—20 тыс. г. назад са Скандынавіі.

## Літаратура 
* Ляшчынскі вялікі камень. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Мінскай вобласці
Катэгорыя:Ляшчынск
Катэгорыя:Геалогія Мядзельскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мядзельскага раёна
Прынцып Ле Шатэлье — Браўна

**Пры́нцып Ле Шатэлье́ — Бра́ўна**, ці **пра́віла зрушэ́ння раўнава́гі** сцвярджае: *знешняе ўздзеянне, якое выводзіць сістэму са стану тэрмадынамічнай раўнавагі, выклікае ў сістэме працэсы, што імкнуцца аслабіць вынікі гэтага ўздзеяння*.

Прынцып быў прапанаваны А. Ле Шатэлье (1884), тэрмадынамічна абгрунтаваны нямецкім фізікам К. Браўнам (1887).

## Гл. таксама 
* Тэрмадынамічная раўнавага

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Лукомскі замак

**Лукомскі замак** — колішні замак, які існаваў у XIV—XVI стст. Размяшчаўся каля правага берага р. Лукомка, цяпер в. Лукомль Чашніцкага раёна Віцебскай вобласці. Паводле «Спіса рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», у XIV ст. Лукомль лічыўся горадам з магутным і добра ўмацаваным замкам.

У 1386 годзе аб'яднаныя войскі прускіх і лівонскіх рыцараў аблажылі замак. Гарнізон мужна і доўга абараняўся, шмат крыжакоў загінула пад сценамі Лукомля, аднак у ходзе працяглай аблогі і штурму замак быў узяты.

У час Лівонскай вайны 1588—1583 гадоў у 1563 годзе горад і замак захапіла і знішчыла войска Івана IV Грознага. Замак больш не аднаўляўся. Рэшткі вялікіх валоў аглядваў у 1573 годзе гісторык М. Стрыйкоўскі, які адзначыў, што на гэтым месцы быў некалі вялікі замак. З XVII ст. дакументы згадваюць толькі вёску Лукомль. 

## Літаратура 
* Лукомскі замак. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Замкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Лукомль
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Зніклі ў XVI  стагоддзі
Герб Лоева

**Герб Лоева** — герб гарадскога пасёлка Лоеў і Лоеўскага раёна. Герб і сцяг зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 12 студзеня 2001 г. № 46.

## Апісанне 
Герб Лоева ўяўляе сабой іспанскі шчыт, у блакітным полі якога на зялёнай зямлі над трыма сярэбранымі хвалямі сярэбраны Лоеўскі замак.

## Гл. таксама 
* Сцяг Лоева

## Спасылкі 
* Герб горада Лоеў
__NOTOC__

Катэгорыя:Лоеў
Катэгорыя:Лоеўскі раён
Лоеў
Лоеўскі
Анры Луі Ле Шатэлье

**Анры́ Луі́ Ле Шатэлье́** (; 8.10.1850, Парыж — 17.9.1936) — французскі фізікахімік і металазнавец, адзін з заснавальнікаў металазнаўства.

Член Парыжскай АН (1907). Ганаровы член АН СССР (1927). Прафесар Парыжскай вышэйшай горнай школы (1877—1919), Калеж дэ Франс (1898—1907) і Парыжскага ўніверсітэта (1907—25). Прэзідэнт Французскага хімічнага таварыства (1931).

## Навуковая работа 
Навуковыя працы па вывучэнні уплыву ціску і тэмпературы на раўнавагу ў хімічных рэакцыях, па даследаванні металургічных і хіміка-тэхналагічных працэсаў.

Сфармуляваў агульны закон зрушэння хімічнай раўнавагі (гл. прынцып Ле Шатэлье — Браўна). Сканструяваў тэрмаэлектронны пірометр, металаграфічны мікраскоп (1897), удасканаліў методыку даследавання будовы металаў і сплаваў.

## Літаратура 
* Ле Шатэлье //  С. 226.
* Манолов К. Великие химики: Пер. с болг. Т. 2. 3 изд. М., 1986.

Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Лявошкінскі валун

**Лявошкінскі валун**, або **Вялікі камень лявошкінскі** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі з 1992 года, размешчаны каля в. Лявошкі Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці. Валун цёмна-шэрага граніту сярэднезярністага кіроўнага тыпу. Даўжыня валуна складае З м, шырыня 2,9 м, вышыня 0,6 м, у абводзе 9,2 м, аб'ём бачнай часткі 2,8 м³, маса каля 7 т. Прынесены ледавіком каля 14—15 тыс. гадоў назад са Скандынавіі.

## Літаратура 
* Лівошкінскі валун. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Лявошкі
Катэгорыя:Геалогія Браслаўскага раёна
Лоеўскі замак

**Лоеўскі замак** — колішні замак, які існаваў у XIV—XVIII стст. на правым беразе Дняпра ў цэнтры сучаснага г.п. Лоеў (Гомельская вобласць). Пабудаваны на месцы гарадзішча Лоева Гара жалезнага веку і старажытнарускага часу XI—XIII стст.

Апісанне ўмацаванняў Лоеўскага замка не захавалася. Меў форму паўкруга дыяметрам каля 125 м, абведзенага земляным валам і ровам, якія ўпіраліся ў стромкі бераг ракі. Сляды рова глыбінёй да 2 м, які заплыў, прасочваюцца пад сучаснай гарадской забудовай. Замак быў абкружаны горадам, таксама ўмацаваным дугападобным валам. З усходняга боку, дзе вал адсутнічаў, замак засцерагаўся высокім (каля 20 м) берагам Дняпра. Абследавалі ў 1980 годзе М. А. Ткачоў, у 2004—2005 гадах Г. Р. Цімафеенка і А. А. Макушнікаў. У 1956 годзе тэрыторыя замка знівеліравана пры будаўніцтве мясцовага Дома культуры. На ўсходнім і паўднёвым схілах замка выяўлена лянная кераміка мілаградскай культуры, кругавая кераміка XI—XIII стст., у т.л. белагліняная кіеўскага тыпу, абломкі шкляных бранзалетаў, шыферныя прасліцы, абмазка з гліны, косткі свойскай жывёлы. Знаходкі даюць падставу меркаваць, што паселішча Лоева Гара існавала ўжо ў XI—XIII стст.

У пісьмовых крыніцах яно ўпершыню згадваецца ў 1505 годзе, калі татарскія загоны перакопскага хана Менглі-Гірэя пераправіліся цераз Дняпро і дашчэнту спалілі Лоеў. Пад сценамі замка знаходзілася найважнейшая пераправа, г.зв. «Татарскі брод», які адчыняў крымскім татарам шлях у глыб тэрыторыі Беларусі. Дакументы адзначаюць іх разбуральны маршрут у 1536 і 1538 гадах у напрамку на «Лоеву Гору, на Петриковичи и на Слуцко». Пасля аднаго з разбурэнняў Лоева і замка магнат Вялікага Княства Літоўскага Леў Сапега «властным накладом своим замок и место на Лоевой Горе на шляху татарском заложил». Фактычна гэта было аднаўленне горада і замка, якія існавалі раней.

На карце М. Струбіча за 1578 год пазначана высокая абарончая вежа. Верагодна, тут былі традыцыйныя драўляныя вежы і сцены-гародні. Паводле карт XVII—XVIII стст. умацаванні Лоеўскага замка існавалі да далучэння Усходняй Беларусі да Расійскай імперыі.

У 2001 годзе былі зарэгістраваны герб і сцяг Лоева, на якіх намаляваны белы Лоеўскі замак.

]]

## Літаратура 
* 
* Лоеўскі замак // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 23—24. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Замкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Лоева
Катэгорыя:Славутасці Лоева
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Зніклі ў XVIII стагоддзі
Князі тмутараканскія

Тмутараканскае княства існавала з сярэдзіны X да пачатку XII стагоддзя на Таманскім паўвостраве. Цэнтрам княства быў горад Тмутаракань.

Вядомыя наступныя кіраўнікі княства:
* 988/1010 — 1036 — Мсціслаў Уладзіміравіч Храбры (пам. 1036), таксама князь чарнігаўскі з 1024 года
* 10?? — 1064 — Святаслаў Яраславіч (1027—1076), князь чарнігаўскі з 1054
* 1064—1064 — Глеб Святаславіч (пам. 1078), князь наўгародскі з 1068
* 1064—1067 — Расціслаў Уладзіміравіч (пам. 1066), князь уладзіміра-валынскі 1057—1064
* 1067—1068 — Глеб Святаславіч (паўторна)
* 1069—1079 — Раман Святаславіч *Красны* (пам. 1079)
* 1081—1083 — Давыд Ігаравіч (каля 1058—1112), князь уладзіміра-валынскі 1087—1099, князь дарагабужскі 1085, 1099—1112
* 1081—1083 — Валадар Расціславіч (пам. 1124), князь звенігародскі 1085—1092, князь перамышльскі з 1092
* 1083—1094 — Алег Святаславіч (пам. 1115), князь уладзіміра-валынскі 1073—1076, чарнігаўскі 1078, 1093 — 1096, князь ноўгарад-сіверскі з 1097 года.

У сувязі з узмацненнем полаўцаў у канцы XI — пачатку XII стагоддзя Тмутараканскае княства пазбавілася сувязі з рускімі землям і спыніла сваё існаванне.

## Літаратура 
* 
* 
* 


Тмутаракань
Дзявочая гара (Валожынскі раён)

**Дзявочая гара**, або **Дзевяцігара** — узгорак у Валожынскім раёне, размешчаны за 0,5 км на захад ад в. Дубрава Маладзечанскага раёна. З’яўляецца адным з самых высокіх пунктаў у гэтай мясцовасці — знаходзіцца паблізу водападзелу Заходняй Бярэзіны і Свіслачы, амаль уся зарасла лесам. Верагодна, помнік язычніцкага культу.

Звесткі пра Дзявочую гару ўпершыню апублікаваны ў 1881 г. у «Слоўніку геаграфічным Каралеўства Польскага і іншых краёў славянскіх», дзе прыводзіцца мясцовае паданне, паводле якога на гары закапана жывая дзяўчына і разам з ёй пахаваны два хлопцы, якія загінулі ў час спаборніцтва за права стаць яе мужам. Там жа ляжаў вялізны камень, на якім нібыта сядзела дзяўчына ў час спаборніцтва. У 1987 г. Э. М. Зайкоўскі на дзявочай гары правёў археалагічнае абследаванне і раскопкі.

У найбольш высокай паўночна-ўсходняй частцы размешчана каля 20 курганоў вышынёй 0,5 — 1,5 м, дыяметрам 6 — 12 м, і вялікая яма, якая, магчыма, асталася ад каменя, згаданага ў паданні. Два курганы раскапаны. Адзін з іх складзены з камянёў, перасыпаных зямлёй. У ім на ўзроўні гарызонту выяўлены шкілет жанчыны, арыентаваны на захад; знойдзены таксама фрагменты керамікі XI ст. і сярэбранае скроневае кольца, канцы якога заходзяць адзін за адзін. Другі курган насыпаны з пяску і абкладзены камянямі. У цэнтры кургана, ніжэй узроўню гарызонту размяшчаўся шкілет жанчыны (захаваўся не цалкам), таксама арыентаваны на захад; выяўлены пярсцёнак і шкляная пазалочаная пацерка XI ст.

У іншых месцах гары ў час шурфоўкі культурны пласт не выяўлены. Назва помніка сведчыць пра яго сувязі ў старажытнасці з культам язычніцкай багіні кахання. Другая назва помніка — Дзевяцігара — відаць, звязана з культам багіні-дзевы, «панёсшай у лоне сваім» і з дзевяццю месяцамі цяжарнасці. Да нядаўняга часу на гары святкавалася Купалле.

## Літаратура 
* Э. М. Зайкоўскі. Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

## Спасылкі 
* ДЗЯВОЧАЯ ГАРА 

Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Катэгорыя:Язычніцтва ў Беларусі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Валожынскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Валожынскага раёна
Дзявочая гара (Мсціслаў)

**Дзявочая гара** — узгорак у паўночнай частцы г. Мсціслава Магілёўскай вобласці, размешчана на правым беразе ракі Віхры. Высокі мыс займае гарадзішча, імаверна, помнік язычніцкага культу.

## Апісанне 
Узгорак узвышаецца над узроўнем ракі на болей за 10 м. Пляцоўка памерам 108×48 м умацавана па краі валам вышынёй каля 2,5 м. Адкрыў у 1893 годзе Е. Р. Раманаў; абследавалі ў 1926 годзе А. М. Ляўданскі i С. А. Дубінскі, у 1978 годзе М. А. Ткачоў. Раскопкі праводзіў у 1959—1960 годзе Л. В. Аляксееў. Культурны пласт 0,6 м, верхняя частка яго ў старажытнасці была скапана для падсыпкі вала. У ім знойдзены матэрыялы бронзавага веку, кераміка днепра-дзвінскай i ранняга этапу зарубінецкай культур. Частка посуду аздоблена штрыхамі. Знойдзены сярэднелатэнская фібула, 2 грузікі дзякоўскага тыпу, абломак касцяных восцяў, серп, серпападобны нож, касцяныя пацеркі, шкляныя бранзалеты, жалезныя наканечнікі стрэл XVII ст. i іншае. Найбольш інтэнсіўным жыццё на гарадзішчы было з сярэдзіны 1-га тысячагоддзя да н.э. да I ст. н.э. У XII—XVII стагоддзях выкарыстоўвалася мясцовым насельніцтвам як гарадзішча-сховішча. Матэрыялы раскопак 1959—1960 гадоў захоўваліся ў Інстытуце археалогіі АН СССР.

Пра гару захавалася паданне, што яна насыпана дзяўчатамі, што разам з яе назвай сведчыць пра пэўную сувязь з культам язычніцкага жаночага бажаства, багіні-дзевы. У мацерыку выяўлена прамавугольная яма без знаходак і другая — неглыбокая і бясформенная каля ўнутранага падножжа вала, у якой знойдзена некалькі лобных ці цемянных касцей дзіцяці. Імаверна, гэта рэшткі ахвярапрынашэння. Магчыма выкарыстанне дзявочай гары як язычніцкага культавага помніка і ў жалезным веку і ў перыяд ранняга феадалізму.

## Гл. таксама 
* Замкавая гара

## Літаратура 
* Э. М. Зайкоўскі. Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.
* 

## Спасылкі 
* ДЗЯВОЧАЯ ГАРА 
* 

Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Мсціслава
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Мсціслаўскага раёна
Катэгорыя:Язычніцтва ў Беларусі
Катэгорыя:Гарадзішчы Мсціслаўскага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Мсціслава
Дэльта-функцыя

325px|thumb|Схематычны графік аднамернай дэльта-функцыі.
**Дэ́льта-фу́нкцыя**, ці **-фу́нкцыя**, **-фу́нкцыя Дзіра́ка** — абагульненая функцыя, якая выкарыстоўваецца ў матэматычнай фізіцы пры рашэнні задач, у якія ўваходзяць засяроджаныя велічыні (маса, зарад, нагрузка і інш.). Абазначаецца .

Дэльта-функцыю можна вызначыць як шчыльнасць размеркавання масы, калі ў пункце  засяроджана адзінкавая маса, а ва ўсіх астатніх пунктах маса роўная нулю. Таму
: \delta(x)=\left\{\begin{matrix}
   +\infty, & x=0, \\
   0, & x\ne 0; \\
\end{matrix}\right.
прычым
: \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\delta(x)\,dx = 1.
Такім чынам, дэльта-функцыю можна разглядаць як бесканечны ўсплёск адзінкавай інтэнсіўнасці.

З гэтага вызначэння вынікае асноўная ўласцівасць дэльта-функцыі:
: \int\limits_{-\infty}^{+\infty} f(x)\delta(x)\,dx = f(0),
дзе  — любая непарыўная функцыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэорыя меры
Катэгорыя:Функцыі
Катэгорыя:Матэматычная фізіка
Лагарыфмічны дэкрэмент затухання

**Лагарыфмі́чны дэкрэме́нт затуха́ння** — натуральны лагарыфм адносін амплітуд ваганняў, узятых адпаведна праз прамежак часу, роўны перыяду ваганняў.

Выражаецца формулай
: \delta = \ln\frac{A(t)}{A(t+T)} = \gamma T,
дзе  — час,  — перыяд ваганняў,  — каэфіцыент затухання.

Прамежак часу , за які амплітуда ваганняў памяншаецца ў [[лік e|]] разоў, называецца *часам рэлаксацыі*:
: t = \frac{T}{\delta} = \frac{1}{\gamma},
пры гэтым адбываецца  ваганняў.

Для вагальнага контуру дэкрэмент затухання роўны 0,02—0,05, для камертона 0,001, для аптычнага рэзанатара 10−7—10−6.

## Гл. таксама 
* Дыхтоўнасць вагальнай сістэмы
* Затуханне ваганняў

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Тэорыя ваганняў
Катэгорыя:Безразмерныя параметры
Закон Дэбая

**Зако́н Дэба́я** — палажэнне, паводле якога цеплаёмістасць  крышталічнай рашоткі аднаатамных цвёрдых цел пры нізкіх тэмпературах прапарцыянальная кубу абсалютнай тэмпературы .

Закон выведзены П. Дэбаем.

Закон Дэбая мае выгляд
: C_V = 77{,}94 \times 3 R \left(\frac{T}{\theta}\right)^3,
дзе  — універсальная газавая пастаянная,  — тэмпература Дэбая, якая вызначае тэмпературную мяжу, ніжэй якой становяцца істотнымі квантавыя эфекты.

## Гл. таксама 
* Закон Дзюлонга — Пці

## Літаратура 
* Дэбая закон //  С. 320.
* Федоров Ф. И. Теория упругих волн в кристаллах. М., 1965. С. 352—366.

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізіка нізкіх тэмператур
Закон кратных адносін

**Зако́н кра́тных адно́сін** — адзін з законаў стэхіяметрыі: калі два хімічныя элементы ўтвараюць паміж сабою некалькі злучэнняў, то масы аднаго элемента, што прыпадаюць на адзінку масы другога, адносяцца як цэлыя (звычайна невялікія) лікі.

Напрыклад, у аксідах азоту  і  на 1 масавую частку (мас. ч.) азоту прыпадае адпаведна 1,14 і 2,28 мас. ч. кіслароду; адносіны паказаных мас. ч. кіслароду роўныя 1:2.

Закон кратных адносін строга выконваецца для стабільных газападобных злучэнняў.

Адкрыты Дж. Дальтанам у 1803 годзе.

## Літаратура 
* Кратных адносін закон //  С. 466.

Катэгорыя:Асноўныя законы ў хіміі
Катэгорыя:Стэхіяметрыя
Катэгорыя:Фізічная хімія
Даманіят

**Даманіят** — група з 9 ненаселеных астравоў у Аравійскім моры каля ўзбярэжжа Амана. Займае тэрыторыю 1 км².

## Геаграфія і прырода 
Астравы месцяцца ў 14,5 км ад Аравійскага паўвострава. Клімат сухі трапічны. Паверхневых вадацёкаў няма. З'яўляюцца важным месцам для размнажэння чарапах. Навакольныя воды адрозніваюцца багаццем марской фаўны. Сустракаюцца рэдкія віды каралаў, акулы, скаты.

## Ахова 
У 1996 г. астравы Даманіят абвешчаны нацыянальным запаведнікам. 

## Эканоміка 
Астравы Даманіят наведваюцца турыстамі. Лічацца адным з найлепшых месцаў у Амане для нырання з аквалангам. 

## Спасылкі 
* Project Daymaniyat Islands 
* THE SAWADI AND DAYMANIYAT ISLANDS 

Катэгорыя:Астравы Амана
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Сусветны дзень міру

**Сусветны дзень міру** () ці **Дзень сусветных малітваў аб міры** - міжнароднае свята, падчас якога вернікі заклікаюць Бога спыніць ўсе войны і дараваць людзям мір на Зямлі. Адзначаецца кожны год, 1 студзеня.

## Гісторыя сусветнага дня міру 
«Дзень сусветных малітваў аб міры» - адносна новае (перш за ўсё для каталікоў) свята, было ўсталявана кіраўніком каталіцкай царквы Рымскім Папай Паўлам VI 8 снежня 1967 года.

*«Прасі, і ты атрымаеш мір»* - галоўны лозунг, пад якім праходзіць «сусветны дзень міру». У першы дзень кожнага новага году пантыфік звяртаецца ў сваёй перадсвяточнай прамове да вернікаў, звяртаючы іх увагу на неабходнасць кожнаму ўнесці свой унёсак у справу міру.

## Гл. таксама 
* Міжнародны дзень міру

Катэгорыя:Святы 1 студзеня
Катэгорыя:Каталіцкія святы
Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Мір
Альберт Жамет

**Альберт Жамет** (, Вільня  — , Вільня) — віленскі мастак-пейзажыст, сцэнограф.

## Біяграфія 
, інтэр’ер сядзібы Тышкевічаў.]]
Нарадзіўся ў небагатай сям’і віленскага мешчаніна — выхадца з Гумбінена ва Усходняй Прусіі (цяпер Гусеў). Скончыў гімназію ў Вільні. З 1840 года вучыўся ў пецярбургскай Акадэміі мастацтваў, дзе галоўным яго настаўнікам быў прафесар .

У 1847 годзе на сродкі Бенедыкта Тышкевіча адправіўся ў Італію і прабыў за мяжой да 1859, наведаўшы яшчэ Францыю, Англію і Германію. У 1854 атрымаў ад рымскай Акадэміі святога Лукі прэмію за краявід возера . У тым жа годзе за дасланую ў Санкт-Пецярбург карціну «Цівалі і яго вадаспады» (знаходзілася ў вялікага князя Мікалая Мікалаевіча Старэйшага) быў ганараваны звання некласнага мастака, а ў 1859 годзе стаў акадэмікам, у тым ліку і за «Краявід Рока-ды-Папа» (належаў графу ).

У 1861—1863 здзейсніў другое падарожжа за мяжу. З 1864 года да сваёй смерці ў 1877 годзе быў дэкаратарам пры віленскім гарадскім тэатры. Акрамя згаданых, лепшыя творы мастака: «Альбанскае возера», «Арка-Скура і розныя віды вілы Бутэр, у Палерма» (у Зімнім палацы), «Рымскі Калізей», «Краявід у ваколіцах Неапаля», «Рымская Кампанья за Порта-Маджорэ» і «Рымскі краявід». Вядомы яго віленскія краявіды, краявіды Грыгішкеса, Раўдондварыса, Тускуланскага паласа (1848), а таксама краявід с домам Тадэвуша Касцюшкі (1847).

## Спасылкі 
* Albertas Vaitiekus Žametas
* Творы Альберта Жамета ў Нацыянальным мастацкім музеі Літвы 

Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя
Знание (Пецярбург)

**Книгоиздательское товарищество «Знание»** *(Веды)* — выдавецтва марксісцкага напрамку ў Санкт-Пецярбургу.

Заснаванае ў 1898 годзе з ініцыятывы , каб распаўсюджваць навукова-папулярную матэрыялістычную літаратуру. Акцыянерамі суполкі пісьменнікаў былі , Д. Д. Пратапопаў, В. М. Папова, , Г. А. Фальбарк.

Максім Горкі пасля прыходу туды ў 1900 годзе пераўтварыў суполку ў сацыялістычную, накіраваную друкаваць рэалістычныя, а як можа і атэістычныя кніжкі. Выдавецтва проціпастаўлялася мадэрным эстэтычным плыням — сімвалізму, футурызму, акмеізму — і выпускала галоўным чынам творы, што ў традыцыях М. Дабралюбава і М. Някрасава падкрэслівалі адмоўныя бакі буржуазнага ладу, крытыкавалі самаўласце, капіталізм, індывідуалізм.

Да таго як выдавецтва з падтрымкай ЦК РСДРП(б) пачало шырокі друк палітычнай літаратуры, апроч Горкага там публікаваліся Іван Бунін, Аляксандр Серафімовіч, , . Акрамя таго друкавалі творы Л. Андрэеў, , , Аляксандр Купрын, , М. Гарын-Міхайлоўскі, , Міхаіл Прышвін, .

Асабліва вядомай была серыя суполкі «Знание», выхадзіўшая ў 1904—1913 гады (40 выпускаў). Туды ўваходзілі і пераклады (Герхарт Гаўптман, Гюстаў Флабер, Кнут Гамсун і іншыя). Па словах Леніна, Горкі «злучыў найлепшыя сілы расійскай літаратуры».

У 1912 годзе Горкі пакінуў «Знание» пасля спрэчкі з Пятніцкім. 

## Літаратура 
* Казак В.: Лексикон русской литературы XX века

## Спасылкі 
* КЛЭ
* БСЭ
* Реалистическая проза. Горький и «Знание» (Касторский С. В. Горький в годы реакции // История русской литературы: В 10 т. / АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом). — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941—1956. Т. X. Литература 1890—1917 годов. — 1954. — С. 405—469.)

Катэгорыя:З’явіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Выдавецтвы
Сляпянскія могілкі

**Сляпянскія могілкі** (таксама вядомыя як **могілкі каля Абсерваторыі**) — зніклыя могілкі былых вёсак Вялікая і Малая Сляпянка, якія знаходзіліся на цяперашняй тэрыторыі Мінска побач з дзяржаўнай абсерваторыяй і былым Маскоўскім аўтавакзалам. Першы раз пра іх згадваецца ў XVII ст. На тэрыторыі могілак дзейнічала царква, якая працавала да 1934 г. і была разбурана ў пачатку 1950-х гг. Падчас будаўніцтва Маскоўскай шашы часткова знішчаны ў 1930-х гг. Пазней яшчэ частка пахаванняў была знішчана ў пачатку 1970-х гг. падчас работ на Ленінскім праспекце (цяпер пр. Незалежнасці). Пры гэтым частка пахаванняў перавезена па згодзе сваякоў у іншыя месцы, частка ліквідавана, аб чым сведчаць старажылы Мінска. Падчас гэтай першай хвалі ліквідацыі могілак былі зафіксаваны выпадкі дзіцячага вандалізму адносна касцей памерлых. Пазней, згодна вусных успамінаў супрацоўнікаў «Белгідрамета», асобныя пахаванні былі ліквідаваны ў пачатку 1980-х гг. падчас будаўніцтва першай лініі мерапалітэна. 
]]
У першае дзясяцігоддзе ХХІ ст. рэштка магіл, якія захаваліся з 1970-х гг. была ліквідавана, але толькі ў сэнсе вывазу агароджы, крыжоў і помнікаў, самі пахаванні не былі эксгуміраваны і зніклі, таму слядоў іх існавання на паверхні зямлі амаль не захавалася за выключэннем асобных рэшткаў цаглянага плоту вакол іх тэрыторыі. На жнівень 2017 г. на паверхні засталіся вярхушкі трох магільных помнікаў, якія ўжо сышлі ў грунт. Тым не менш, могілкі па-ранейшаму пазначаны на картах і атласах горада (звычайна без назвы) ў адрозненні ад іншых знішчаных могілак.

## Гл. таксама 
* Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам

## Спасылкі 
* Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка 
* Описание церквей и приходов Минской епархии. — Минск, 1878 г. и Клировые ведомости Минского уезда за 1898 г. Фонд 136, дело 41094 Минского Градского Екатерининского Собора за 1898 г. Ведомость о кладбищенских церквях // НАРБ
* Купить квартиру в Минске. На кладбище…  // Рerfectlife.by
* А. П. Санько о Минске до и после войны // Блог Андрэя Берастоўскага

Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска
Купальскія песні

**Купальскія песні** (*Купальскія і Пятроўскія песні*) — усходне-славянскі песенны цыкл, што суправаджаў абрады Купалля. Народныя назвы гэтых песень: купальныя, іванаўскія, пятроўскія, купаленка, купала (з.-рус.); купальскія песні, янаўскія. свянцянскія, пятроўскія, купалінка, купаллё (бел.); па-купальску песні, купайла, собітка, петрівка (укр,) і да т.п.
 

## Характарыстыка песень 
На думку многіх фалькларыстаў, утрыманне купальскіх песень слаба злучана з абрадавымі дзеяннямі і міфалагічным сэнсам свята. Сярод разнажанравых тэкстаў купальскага цыкла шмат лірычных песень з любоўнай і сямейнай тэматыкай; жартаўлівых прыпевак-сварак паміж хлопцамі і дзяўчынамі; песень карагодных і гульнявых; балад і да т.п. Іх прыналежнасць да купальскіх песень вызначаецца спецыфічнымі («купальскімі») тыпамі напеваў і прымеркаванасцю да пэўнага каляндарнага перыяду. У іншы час выконваць такія песні было не прынята. Тэксты, у матывах якіх адлюстроўваецца сувязь з абрадам і з сэнсам самага свята, найчасцей улучаюць спецыфічны рэфрэн, які паўтараецца пасля кожнага песеннага радка, або адменны зачын і канцоўку песні: «Купала!», «Купала на Івана!», «Купаў яле!», «Божа наш!», «Вой рана-рана на Яна!», «А тое!» і інш. Такія абрадавыя песні звычайна маюць форму кароткіх прыпевак. Згодна народным каментарам, «нецікавыя гэта песні, каб часта іх спяваць, а на Купалу без іх няможна, — такі вуж звычай»; «швырковые гэта песні, кароткія, раз у годзе і спяваем іх толькі, прыпяваем у вогнішча».

## Літаратура 
* Ліс А. Купальскія песні. Мінск: Навука і тэхніка, 1974. — 208 с.
* Купальскія і пятроўскія песні / [Уклад. А. С. Ліса, С. Т. Асташэвіч; Уклад. муз. часткі Г. В. Таўлай; Рэд. А. С. Фядосік]. — Мінск: Навука і тэхніка, 1985. — 631 с., нот. іл.

## Спасылкі 
Купальскія песні (словы, беларускія і рускія)

Катэгорыя:Беларускія народныя песні
Горкі (возера)

**Горкі** — возера ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, за 16 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Калінкавічы, на поўнач ад вёскі Шарэйкі, у басейне ракі Прыпяць.

Плошча паверхні возера 0,64 км². Даўжыня 1,75 км, найбольшая шырыня 0,25 км, даўжыня берагавой лініі 5,1 км. Катлавіна возера старычнага тыпу, выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны возера дасягаюць вышыні 12 м, на паўночным усходзе да 4 м. Берагі пераважна забалочаныя, месцамі зліваюцца са схіламі катлавіны. Ручаём возера Горкі злучаецца з возерам Пясчанка.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, краснапёрка, лінь, карась і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-143. Выданне 1975 года.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Калінкавіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Гняздоўка (род грыбоў)

**Гняздоўка** (*Nidularia*) — род базідыяльных грыбоў сямейства . Налічвае каля 30 відаў, пашыраных на ўсім зямным шары.

Пладовыя целы памерам 0,5—0,7 см, сядзячыя, з шырокай асновай. Унутры грыба невялікія круглаватыя цельцы з базідыямі, у якіх развіваюцца споры. Адкрываюцца зверху шчылінкай. Абалонка грыбоў тоўстая, звонку часам лямцаватая, з унутранага боку гладкая і бліскучая. Колер ад белаватага да карычневага. Споры гладкія і бясколерныя.

Сапратрофы. Растуць групамі ў лясах, парках, садах на адмерлай драўніне, часам на глебе.

 сустракаецца на тэрыторыі Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гняздоўкавыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Гобі (значэнні)

**Гобі:**

* Пустыня Гобі — пустынная і паўпустынная вобласць у Цэнтральнай Азіі
* Хрыстафор Якаўлевіч Гобі — рускі батанік, міколаг і альголаг
Нацыянальны Дывізіён Малдовы 2015/2016

**Нацыянальны Дывізіён Малдовы па футболе 2015/16**  — чэмпіянат па футболе сярод малдаўскіх каманд 2015-2016 гадоў.

## Клубы-ўдзельнікі 
## Турнірная табліца 
## Статыстыка гульцоў 
### Бамбардзіры 
|}
Крыніца: fmf.md 

### Асістэнты 
|}

### Хет-трыкі 
## Спасылкі 
* Divizia Nationala: Scores & Results 

Катэгорыя:Футбол у Малдове
Малдова
Князі чарнігаўскія

Чарнігаўскае княства было адным з самых значных у Кіеўскай Русі. З 1097 года ў Чарнігаве кіравала дынастыя князёў, якія з'яўляліся нашчадкамі Святаслава Яраславіча.

## Князі чарнігаўскія 
* Мсціслаў Уладзіміравіч Храбры (1024—1036)
* Святаслаў Яраславіч (1054—1073)
* Усевалад Яраславіч (1073—1076)
* Уладзімір Усеваладавіч Манамах (1076—1077)
* Барыс Вячаславіч (1077)
* Усевалад Яраславіч (1077—1078)
* Алег Святаславіч (1078)
* Уладзімір Усеваладавіч Манамах (паўторна) (1078—1094)
* Алег Святаславіч (паўторна) (1094—1097)
* Давыд Святаславіч (1097—1123)
* Яраслаў Святаславіч (1123—1127)
* Усевалад Ольгавіч (1127—1139)
* Уладзімір Давыдавіч (1139—1151)
* Ізяслаў Давыдавіч (1151—1154)
* Святаслаў Ольгавіч (1154—1155)
* Ізяслаў Давыдавіч (паўторна) (1155—1157)
* Святаслаў Ольгавіч (паўторна) (1157—1164)
* Святаслаў Усеваладавіч (1164—1180)
* Яраслаў Усеваладавіч (1180—1198)
* Ігар Святаславіч (1198—1202)
* *Алег Святаславіч (1202—1204)*
* Усевалад Святаславіч Чэрмны (1202—1210/12 з перапынкамі)
* Рурык Расціславіч (1210/12—1214). Паводле версіі Р. У. Зотава , Рурык Ольгавіч (1206—1214 з перапынкамі).
* Усевалад Святаславіч Чэрмны (паўторна) (1214—1215)
* Глеб Святаславіч (1215—1217)
* Мсціслаў Святаславіч (1217—1223)
* Міхаіл Усеваладавіч (1223—1234). Паводле версіі А. А. Горскага, у 1223—1226 Канстанцін Ольгавіч.
* Мсціслаў Глебавіч (1234—1239)
* Расціслаў Міхайлавіч (1241—1243)
* Міхаіл Усеваладавіч (1243—1246)
* Андрэй Мсціславіч (1245—1246) ?
* Андрэй Усеваладавіч (1246—1263)

### Бранскія князі (намінальна вялікія князі чарнігаўскія) 
* Раман Міхайлавіч Стары (1263—1288)
* Алег Раманавіч (кан. XIII стагоддзя)
* Міхаіл Раманавіч (кан. XIII стагоддзя—пач. XIV стагоддзя)
* Аляксандр Раманавіч (?)
* Васіль Аляксандравіч (—1309)
* Святаслаў Глебавіч (1309—1310)
* Васіль Аляксандравіч (паўторна) (1310—1314)
* Дзмітрый Аляксандравіч (1314—1333) *(ці Дзмітрый Раманавіч)*
* Глеб Святаславіч (1333—1340)
* Дзмітрый Раманавіч (1340—1356)
* Васіль Іванавіч (1356) *(ці Васіль Раманавіч)*
* Раман Міхайлавіч (1356—)
* Дзмітрый Альгердавіч (каля 1372)
* Раман Міхайлавіч (паўторна) (да 1375—1401)

Пасля 1401 года Чарнігаўскае княства было паглынута Вялікім Княствам Літоўскім.

## Гл. таксама 
* Ольгавічы
* Князі ноўгарад-сіверскі
* Князі курскія
* Князі пуціўльскія
* Князі бранскія
* Князі трубчэўскія
* Князі кромскія

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Іпацьеўскі летапіс
* Лаўрэнцеўскі летапіс
* Л.Войтович КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ СXIДНОЇ ЄВРОПИ
* Усе манархіі свету 
* Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
* Чарнігаўскія князі пасля 1246 года


Катэгорыя:Спісы рускіх князёў
Хрыстафор Якаўлевіч Гобі

**Хрыстафор Якаўлевіч Гобі** (; ,  — , ) — рускі батанік, міколаг, альголаг, заснавальнік школы батанікаў-крыптагамістаў. Прафесар (1885).

У 1871 годзе скончыў Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт. Выкладаў у ім.

Х. Я. Гобі належаць працы па эколага-геаграфічнаму і сістэматыка-антагенетычнаму вывучэнню ніжэйшых арганізмаў і пакрытанасенных раслін. Выявіў уздзеянне рэльефу мясцовасці на геаграфічнае пашырэнне раслін. Займаўся даследаваннямі флоры Белага мора і суседніх раёнаў Паўночнага Ледавітага акіяна. У 1916 годзе распрацаваў адну з філагенетычных сістэм расліннага свету.

## Літаратура 
*  — С. 317.

Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ
Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ
Катэгорыя:Батанікі Расіі
Катэгорыя:Альголагі
Катэгорыя:Міколагі
Dragon Ball

**Dragon Ball** — манга, створаная Акірай Торыямай, і яе шматлікія экранізацыі. Яна па главам выходзіла ў японскім часопісе Shonen Jump з 1984 па 1995 гг., І была выдадзена кампаніяй Shueisha ў 42-х тамах. Акрамя трох анімэ-серыялаў, паводле мангі было знята семнаццаць анімацыйных фільмаў, зроблена вялікая колькасць відэагульняў і калекцыйных картачнах гульняй. У 2002 годзе кампанія 20th Century Fox пачала вытворчасць паўнаметражнага фільма «Dragonball: Evolution», выхад якога адбыўся ў красавіку 2009 года. Існуе таксама кітайскі фільм 1989 года «Dragon Ball: The Magic Begins».

Катэгорыя:Мастацтва Японіі
Катэгорыя:Манга
Катэгорыя:Анімэ
Катэгорыя:Міфапаэтыка
Дзявочая гара

**Дзявочая гара** — этнаграфічны аб’ект; адна з раднавіднасцей культавых узгоркаў, ушанаванне якіх пачалося ў язычніцкія часы. Узгоркі з такога роду назвамі часта сустракаюцца ў славянскіх землях: Дзявочая гара — каля Смаленска, у Трыполлі на Дняпры (), у Сахноўцы на р. Рось, на р. Лыбедзь (Украіна); Дзевін () — , у Хебе, у ,  (Чэхія), на  (Славакія) і інш.

Паводле меркаванняў археолага Б. А. Рыбакова, Дзявочыя горы маглі быць звязаны з культам жаночага бажаства, з багіняй-дзевай, «панёсшай у лоне сваім». На Дзявочай гары ў Трыполлі знаходзіўся ахвярнік — печ пачатку нашай эры з дзевяццю паўсферычнымі секцыямі — паглыбленнямі. Лічба «дзевяць» у спалучэнні з жаночай назвай свяшчэннай гары, на думку Рыбакова, можа быць звязана з дзевяцю месяцамі цяжарнасці. На Дзявочай гары ў Сахноўцы  залатая пласціна скіфскага часу з выявай свята ў гонар нейкага жаночага бажаства. Ахвярнік з дзевяццю ямамі выяўлены на гарадзішчы Паганскае ў Маравіі (пачатак 10 ст.), паблізу знаходзяцца  і р. Дыя («багіня»). Некаторыя дзявочыя горы ўшаноўваліся амаль да 20 ст., пра што сведчыць, напрыклад, традыцыя ўстаноўкі трох драўляных крыжоў на дзявочай гары ў Сахноўцы.

## Беларусь 
Некалькі ўзгоркаў з такімі назвамі ёсць на тэрыторыі Беларусі: Дзявочая гара каля в. Дуброва Маладзечанскага раёна і ў Мсціславе. Гарадзішча Дзявочая гара ў ваколіцах в. Любанічы Кіраўскага раёна згадвалася ў першай палове 19 ст. фалькларыстам і этнографам З. Я. Даленга-Хадакоўскім (сучасным археолагам помнік невядомы). У некаторых выпадках такія ўзгоркі насілі блізкую па значэнню назву. На ўскраіне Лагойска знаходзіцца гарадзішча Паненская гара, на якім выяўлена штрыхаваная кераміка ранняга жалезнага веку. З гарой звязана паданне пра загінуўшую тут дзяўчыну, выкарыстанае В. Дуніным-Марцінкевічам у вершаванай аповесці «Вечарніцы». Назва г. Мар’іна Горка ў Пухавіцкім раёне паходзіць ад горкі, на якой, паводле легенды, стаяў язычніцкі храм, дзе ў т.зв. Мар'ін дзень адбываліся святкаванні. Захавалася таксама паданне, што на гэтай горцы ляжаў камень, якому пакланяліся язычнікі і каля якога наладжвалі трызны і гульні, пасля асвячэння гэтага месца святой вадой гара раскалолася, а камень праваліўся. Падобны помнік захаваўся на поўнач ад г.п. Смілавічы (глядзіце Гудавіцкае свяцілішча). Пасля прыняцця хрысціянства некаторыя ўзгоркі, звязаныя раней з культам багіні — дзевы, сталі прысвячацца Маці Божай, Дзеве Марыі.

## Літаратура 
* Э. М. Зайкоўскі. Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

## Спасылкі 
* ДЗЯВОЧАЯ ГАРА 

Катэгорыя:Узгоркі
Катэгорыя:Язычніцтва
Катэгорыя:Славянская міфалогія
Фарасан (архіпелаг)

**Фарасан** () — група астравоў у Чырвоным моры каля ўзбярэжжа Саудаўскай Аравіі. Агульная плошча — 805 км². Насельніцтва (2010 г.) - 17999 чал.

## Геаграфія 
Архіпелаг Фарасан знаходзіцца ў паўднёвай частцы Чырвонага мора. Складаецца з больш чым 90 астравоў. Самым вялікім з'яўляецца востраў Фарасан-эль-Кабір, які займае плошчу 398,59 км². 

Архіпелаг сфарміраваўся ў эпоху плейстацэна як падводнае каралавае плато. Над вадою астравы канчаткова апынуліся толькі ў галацэне. Прычым частка старажытнага плато ў нашы дні застаецца ніжэй за ўзровень мора і фарміруе падводную банку. Суша амаль цалкам уяўляе вапняковыя ўтварэнні з карставымі агаленнямі, пустэчамі і друзлымі глебамі. 

На архіпелаге вядзецца здабыча нафты. 

Клімат трапічны спякотны. Дажджы ідуць пераважна ў летнія месяцы, калі мусон прыносіць вільгаць з Індыйскага акіяна. Яна назапашваецца ў карставых пустэчах, дзякуючы чаму на астравах сустракаюцца крыніцы пітной вады.

## Прырода 
На астравах архіпелага Фарасан пераважае флора, характэрная для пустыні і паўпустыні. Каля карставых пустэч, дзе запасіцца дажджавая вада, сустракаюцца зараснікі невысокіх дрэў і хмызнякоў. Наземная фаўна прадстаўлена яшчаркамі, змеямі, казуркамі, грызунамі. Астравы — важны пункт, дзе сезонна спыняюцца пералётныя птушкі. У 1825 г. на Фарасан перасяліўся статак аравійскіх газеляў. У нашы дні налічваецца каля 500 дзікіх газеляў. Яны з'яўляюцца апошнімі прадстаўнікамі свайго віда.

Вельмі багатая фаўна навакольных марскіх вод. Тут налічваецца 231 від рыб, 49 відаў каралаў, 3 віды дэльфінаў.

Для аховы прыроды архіпелага ў 1989 г. на Фарасане створаны запаведнік.

## Гісторыя 
Археалагічныя даследаванні 2009 - 2010 гг. паказалі тое, што архіпелаг Фарасан мог быць населены ўжо ў глыбокай старажытнасці. Захаваліся нагрувашчванні ракавін малюскаў, якімі харчаваліся старажытныя пасяленцы. Аднак з-за змен клімату, што прыводзілі да працяглых перыядаў засухі, людзі часова пакідалі архіпелаг. У II ст. н. э. на Фарасане месцілася рымскае ўмацаванне, пабудаванае для аховы гандлёвага шляху паміж Егіптам і Індыяй. У сярэднявеччы нешматлікае насельніцтва пакутвала ад пірацкіх рэйдаў. У XVIII - XIX стст. на астравах была ўзведзена асманская крэпасць. У 1918 г. была знойдзена нафта. У 1932 г. Фарасан увайшоў у склад Саудаўскай Аравіі.

## Спасылкі 
* Rashad Azdy Bantan, Geology and sedimentary environments of Farasan Bank (Saudi Arabia) southern Red Sea: A combined remote sensing and field study
* A Review of the Geology of Coral Reefs in the Red Sea 
* Coastal Prehistory in the Southern Red Sea Basin, Underwater Archaeology and the Farasan Islands
* Marco MASSETI, The mammals of the Farasan archipelago, Saudi Arabia 
* Discover Saudi’s Farasan Island 
* Coastlines, Submerged Landscapes, and Human Evolution: The Red Sea Basin and the Farasan Islands 

Фарасан
Фарасан
Фарасан
Фарасан
Вечарніцы і Апантаны

**«Вечарніцы і Апантаны»** — другі зборнік паэзіі В. Дуніна-Марцінкевіча, выдадзены ў Мінску ў 1855 годзе. У яго ўвайшлі вершаваная аповесць «Вечарніцы» (1855 г.), якая складаецца з дзвюх частак: Вечарніца 1 «Дурны Зміцер, хоць хітры» (у першавыданні гэтага загалоўка няма) і Вечарніца 2 «Стаўроўскія дзяды» на беларускай мове і меладрама ў пяці карцінах «Апантаны» (1855 г.) на польскай мове.

Крыніцай для вершаванай аповесці «Вечарніцы» паслужыў беларускі фальклор. Расказваецца пра тое, што ў хаце старога дзеда Ананія любяць збірацца на вячоркі («вечарніцы») моладзь і сталыя людзі, каб паслухаць казкі гаспадара. Сюжэты цесна пераплецены з народнымі казкамі, анекдотамі, паданнямі. Падзеі ў Вечарніцы 1 адбываюцца ў Мінску і яго блізкім наваколлі, Вечарніца 2 пераносіць чытача ў далёкае мінулае, калі ў Лагойску, паводле падання, княжыў добры князь Грамабой.

У меладраме «Апантаны» аўтар высмейвае графаманства, бяздушнасць і фарысейства, няшчырасць у каханні.

## Спасылкі 
* Зборнік паэзіі «Вечарніцы і Апантаны». Анатацыя

Катэгорыя:Зборнікі
Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч
Катэгорыя:Кнігі 1855 года
Паненская Гара

**Паненская Гара** — узгорак на паўднёва-ўсходняй ускраіне Лагойска, каля дарогі ў в. Зембін. На гары размяшчаецца умацаванае з усходу валам і ровам гарадзішча памерамі 30х20 м, на якім выяўлена штрыхаваная кераміка ранняга жалезнага веку. 27 кастрычніка 2008 года рашэннем Лагойскага раённага выканаўчага камітэта створаны біялагічны заказнік мясцовага значэння «Паненская Гара» плошчай 9 га.

## Паданне 
З гарой звязана паданне пра загінуўшую тут дзяўчыну, паводле аднаго з яго варыянтаў, нейкі князь прапанаваў паненцы пабрацца з ім шлюбам, але тая адмовілася. Тады раз'юшаны князь скінуў яе з гары. Паводле іншага варыянту, князь скінуў з гары сваю княгіню, бо, маўляў, яна выдала ваенную таямніцу суседняму князю.

Паданне было выкарыстана адным з першых класікаў новай беларускай літаратуры Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам у вершаванай аповесці «Вечарніцы» з паэтычнага зборніка «Вечарніцы і Апантаны». Героі яе, збіраючыся на вячоркі, расказваюць розныя неверагодныя гісторыі, здарэнні. Адна з ix прысвечана Паненскай гары. Пісьменнік расказвае, што малады князь Грамабой да звера вялікі ахвотнік быў, са стрэльбай у лес хадзіў. Князь Вітаўт паpaiў яму ажаніцца. Раз Грамабой пайшоу на паляванне, прысеў на высокай гары i заснуў. Яму прыснілася, што ў нейкага дзядзькі жыве дзяўчына незвычайнай прыгажосці.

Князь загадаў сваім служкам адшукаць самую прыгожую дзяўчыну. Даведалася пра гэта брыдкая Мархва i начала сцвярджаць: буду жонкай князя, буду каралевай. Урэшце маці павяла яе на гару. Выбег i князь хутка, глядзіць, што за дзіва, «адкуль тут звязда прыгнала нешчаслівую гэту брыдоту» i швырнуў яе згары. Тая «кулем паляцела, шыю зламала, у вялікіх муках бедная сканала. З тае пары гара Паненскай завецца, дух Мархвы там часта па начах бадзяецца». Далей у творы гаворыцца, што князь Грамабой усё ж знайшоў прыгожую дзяўчыну, што прыснілася яму, ажаніўся з ёй i быў шчаслівы у сямейным жыцці.

## Гл. таксама 
* Замкавая Гара, Лагойск

## Спасылкі 
* Паненская гора
* 
* 

Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Лагойска
Катэгорыя:Гісторыя Лагойска
Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі
Катэгорыя:Гарадзішчы Лагойскага раёна
Катэгорыя:Культура штрыхаванай керамікі
Гапон (зборнік)

**«Гапон»** — першы зборнік паэзіі Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, выдадзены ў 1855 годзе ў Мінску накладам братоў Бейліных. У яго ўвайшлі «беларуская аповесць з праўдзівага здарэння, напісаная на мове беларускага люду» «Гапон» (створана не пазней 1854 г.), драматычная сцэна ў адным акце «Неспадзяванка для майстрыні» (1854 г.) на польскай мове, верш «Віншаванне войта Навума» (1854 г.) на беларускай і яшчэ 14 вершаў (1848—1854 гг.) на польскай мовах.

## Спасылкі 
* «Гапон». Анатацыя

Катэгорыя:Зборнікі
Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч
Катэгорыя:Кнігі 1855 года
Сокал (жылы раён, Мінск)

**Сокал** — жылы мікрараён Мінска, былы гарадскі пасёлак Сокал на паўднёвы ўсход ад асноўнай часткі горада Мінска. Тэрыторыя мікрараёна Сокал ўключана ў склад Кастрычніцкага раёна Мінска ў 2000 г.

Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
Біялагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі

## Спасылкі 
* Біялагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі 


Катэгорыя:Спісы:Беларусь
Гапон (паэма)

**«Гапон»** — вершаваная аповесць Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, якую сучасныя літаратуразнаўцы вызначаюць як паэму. Створана не пазней 1854 г. і з'яўляецца першым вялікім творам пісьменніка, напісаным цалкам на беларускай мове.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Зборнік паэзіі «Гапон»

Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч
Катэгорыя:Выданні на беларускай мове лацінкай
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Творы 1854 года
Катэгорыя:Паэмы
Падарожжа

, Іспанія]]
**Падаро́жжа** — перамяшчэнне па якой-небудзь тэрыторыі або акваторыі з мэтай іх вывучэння, а таксама з агульнаадукацыйнымі, пазнавальнымі, спартыўнымі і іншымі мэтамі.

Да XIX стагоддзя падарожжы былі адным з асноўных крыніц атрымання звестак аб тых ці іншых краінах (іх прыродзе, насельніцтве, гісторыі, гаспадарцы), агульным характары і абрысе паверхні Зямлі.

Ад антычнага часу захаваліся апісанні падарожжаў Герадота, навукоўцаў, якія суправаджалі Аляксандра Македонскага ў яго паходах. Класічны прыклад падарожжа Сярэднявечча - вандраванні Марка Пола і Афанасія Нікіціна. Падарожжа з рэлігійнымі мэтамі (для пакланення святыням, наведвання святых месцаў) у Сярэднія стагоддзі атрымала назву «паломніцтва». Эпоха Вялікіх геаграфічных адкрыццяў характэрная многімі падарожжамі, якія ў корані змянілі ўяўленне аб планеце.

Пазней вялікае значэнне для пашырэння ведаў аб Зямлі мелі падарожжы Д. Лівінгстана і Г. Стэнлі, Н. М. Пржавальскага і іншых; аднак ужо Пржэвальскі называў свае падарожжы навуковымі рэкагнасцыроўкамі, так як яны маглі задаволіць толькі запыты першаснага і агульнага знаёмства з асаблівасцямі той ці іншай тэрыторыі. Таму ўжо ў XVIII-XIX стст., па меры паглыблення даследаванняў, канкрэтызацыі і спецыялізацыі навуковых мэтаў і задач, падарожжы сталі набываць характар навуковых экспедыцый.

З сярэдзіны XX стагоддзя, у сувязі з бурным развіццём турызма, тэрмін «падарожжа» стаў пазначаць любую паездку, здзейсненую ў нейкай меры самастойна, незалежна ад турыстычнай кампаніі. Падарожнікамі ў цяперашні час называюць людзей, якія ўдзельнічаюць у самастойных, часцяком авантурных, паездках (напрыклад, Т. Хеердал, Ю. А. Сянкевіч, Ф. П. Конюхаў). Падарожжа з прынцыповым адмаўленнем ад паслуг турыстычнай кампаніі называецца «бэкпэкінг» (ад ).

## Гл. таксама 
* Турызм
* Экспедыцыя