Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка

**Тара́с Рыго́равіч Шаўчэ́нка** (; , в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, Чаркаскай вобласці, Украіна — , Санкт-Пецярбург) — украінскі пісьменнік, мастак, грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай літаратурнай мовы.

Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «Кабзар», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.

## Жыццяпіс 
### Дзяцінства і юнацтва 
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года.

Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з Запарожскай Сечы. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з Прыкарпацця.

У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. Кірылаўка Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч, у 1819 годзе&nbsp;— сястра Марыя, а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат Ёсіп.

Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў дзяка Саўгіра&nbsp;. Тады ж азнаёміўся з творамі Рыгора Скаварады.

10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага&nbsp;— селяніна з Зялёнай Дзібровы, а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына.

19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай Цярэшчанка, у якой ужо было трое дзяцей. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым Тарасам. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя&nbsp;— ад другога шлюбу бацькі. 
Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у Звэныгародку, Умані, Елісаветградзе (цяпер Крапыўныцкы). 2 красавіка 1825 года бацька памёр.

Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў псалтыр над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляра. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма (Лысянка Звэныгародскага павета, цяпер Чаркаскай вобласці). Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі Стэбліў, Канеўскага павета і з вёскі Тарасаўкі Звенігародскага павета. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у Багуславе, у мястэчках Бурты і Шпола.

У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў Вільшанай (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў хліпноўскага маляра. У тым жа годзе памёр Васіль Энгельгардт, і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына&nbsp;— Паўла Энгельгардта, які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку.

Амаль два з паловай гады&nbsp;— з восені 1828 да пачатку 1831&nbsp;— Шаўчэнка прабыў са сваім панам у Вільні. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака Платава, героя вайны 1812 года, намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайні. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам Сідоркам. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара Віленскага ўніверсітэта Ёнаса Рустэмаса. Шаўчэнка мог быць відавочцам Польскага паўстання ў 1830 годзе. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкам. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай&nbsp;— полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы Міцкевіча.

### Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838) 
Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў Пецярбург, памешчык П.&nbsp;Энгельгардт узяў з сабой Шаўчэнку, а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца В.&nbsp;Шыраева, у якога і пасяліўся Тарас да 1838 года. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі&nbsp;— выхадцы з нізкіх пластоў народа&nbsp;— прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і мяшчане, якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «Мастак» Шаўчэнка пісаў пра яго як *«чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага»*. Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў *«паслужыць майстру за навучанне»*, працуючы на яго. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны Александрынскага і Міхайлаўскага тэатраў. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва&nbsp;— арыгіналамі і гравюрамі з іх. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоў. Камітэт гэтага таварыства, *«разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі»*, прыняў *«мець яго на ўвазе на будучыню»*. Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 года. Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам. Каб атрымаць такія грошы, Карл Брулоў адлюстраваў партрэт Васіля Жукоўскага&nbsp;— выхавацеля спадчынніка прастола Аляксандра Мікалаевіча, і партрэт разыгралі ў латарэі, у якой прыняла ўдзел імператарская сям'я. Латарэя адбылася 4 траўня 1838 года, а 7 траўня Шаўчэнку выдалі адпускную.

### Вучань Пецярбургскай акадэміі мастацтваў. «Кабзар» (1838–1843) 
Засведчыўшы сваю адпускную ў пецярбургскай Палаце грамадзянскага суда, Шаўчэнка стаў вучнем Акадэміі мастацтваў, дзе яго настаўнікам стаў К. Брулоў. Па словах Шаўчэнкі: *«надышла найсветлейшая пара яго жыцця, незабыўныя, залатыя дні»* вучобы ў Акадэміі мастацтваў, якім ён прысвяціў у 1856 годзе аўтабіяграфічную аповесць «Мастак».

З чэрвеня 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры ў доме № 100 другога квартала Васільеўскага вострава, недалёка ад пецярбургскай Акадэміі мастацтваў. З «гіпсавых галоў» Шаўчэнка таксама маляваў яшчэ да вызвалення з прыгоннага права ў рысавальнай класе Таварыства заахвочвання мастакоў і ў Акадэміі мастацтваў. Пасябраваў Шаўчэнка і з мастаком К.&nbsp;Іаахімам, з якім яго таксама пазнаёміў Штэрнберг.

Яшчэ ў канцы 1839 года Шаўчэнка пазнаёміўся з П. Мартасам, таварышам Я. Грэбінкі, А. Макрыцкага, Н. Кукольніка. Азнаёміўшыся выпадкова з рукапіснымі творамі і ўражаны імі, П. Мартас праявіў да іх вялікую цікавасць. Ён параіўся з Я.&nbsp;Грэбінкам і прапанаваў Шаўчэнку выдаць іх асобнай кнігай, якую пасля назвалі «Кабзарам». Як успамінаў Мартас, Шаўчэнка не адразу пагадзіўся на выданне, яго прыйшлося ўгаворваць.

Амаль адначасова з «Кабзарам», 12 сакавіка 1840 года, Я. Грэбінка падаў у Пецярбургскі цэнзурны камітэт рукапіс альманаха «Ластаўка», у якую ўвайшлі і творы Шаўчэнкі, у прыватнасці «Прычынная» і вершы «Ветру буйны, ветру буйны!» і «Цячэ вада ў сіняе мора».

8 лістапада 1841 года Шаўчэнка падаў рукапіс «Гайдамакаў» у Пецярбургскі цэнзурны камітэт, цэнзураваў яго зноў П. Корсакаў, які не падаваў творы на разгляд цэнзурнага камітэта і даў дазвол на выпуск яго ў продаж на свой страх і рызыку. Спачатку «Гайдамакі» палохалі цэнзара сваім рэвалюцыйным духам, з-за чаго ён пратрымаў у сябе рукапіс без ухвалення васемнаццаць дзён, на працягу якіх ён зрабіў прафілактычныя выняткі асобных радкоў і выслоўяў, дазвол на продаж паэмы ён даў з трохмесячнай затрымкай. Услед за «Гайдамакамі» Шаўчэнка напісаў паэму «Мар'яна-чарніца», баладу «Утопленая», вялікую паэму на расейскай мове «Сляпая». Акрамя гэтага Шаўчэнка стварыў ілюстрацыі і да яшчэ адной кнігі Палявога&nbsp;— «Расейскія палкаводцы» (1843). Гравюры на метале па малюнках Шаўчэнка і іншых мастакоў выконваў англійскі мастак Джон Рабінзон, яны таксама друкаваліся ў Лондане.

### Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844) 
25 мая 1843 года Шаўчэнка з Пецярбурга з'ехаў ва Ўкраіну. Прыехаў да паэта Віктара Забілы на ягоным хутары Кукурыкыўшчына пад Барзной. Пабываў Шаўчэнка і ў суседніх гарадах і сёлах: Іваніцы, Ічне, Грыгарыўцы, Батурыне і Власіўцы. Тады паэт пабываў на знакамітых «кантрактавых кірмашах» на кіеўскім Падоле. Аглядаючы і любуючыся гістарычнымі славутасцямі Кіева, Шаўчэнка рабіў замалёўкі ў сваім альбоме, пачатым яшчэ ў Пецярбургу. 11 ліпеня 1843-га&nbsp;— у дзень св. Пятра і Паўла&nbsp;— наведаў разам з ім пышную бяседу у хроснай маці Грабёнкі, удавы-генеральшы Таццяны Вільхіўскай у яе «ўкраінскім Версалі» ў Майсіўцы, дзе пазнаёміўся з паэтам Аляксандрам Афанасьевым-Чужбінскім і афіцэрам Якавам дэ Бальменам (пазней прысвяціў яму паэму «Каўказ»). Знаходзячыся ў Ягатыне, Шаўчэнка напісаў паэму «Трызна», якую прысвяціў князёўне. У тое ж лета паэт наведаў маёнткі сваіх новых знаёмых: Закрэўскіх у Бярозавай Рудцы, Якава дэ Бальмена ў Лыновыцы, Пятра Сялецкага ў Малютынцах, Аляксандра Афанасьева-Чужбінскага ў Іскіўцах і быў з ім на кірмашы ў Лубнах, Рэвуцкіх ў Іржаўцы, Галаганаў у Сакырынцах і Дзігцярах. 2 кастрычніка 1843 года гасцяваў у родным сяле Кырылаўцы, Звенігародскага павета, на Кіеўшчыне ў сястры і братоў. Вандраваў ён і такімі сёламі і гарадамі Чаркашчыны, як: Будышчэ, Лысянка, Шэндэрыўка, Гудзіўка, Мошны, Звэныгародка, Трахтэміраў і іншыя. Акрамя таго, у 1843 годзе выйшла паэма Яўгена Грэбінкі «Багдан» на расейскай мове, якая ўзмацніла негатыўнае стаўленне Шаўчэнкі да Багдана Хмяльніцкага (асобныя ўрыўкі паэмы друкаваліся яшчэ ў 1839 годзе). У паэме Грэбінка праслаўляў Хмяльніцкага за тое, што ён *«ля ног цара маскоўскага склаў свае гетманскія клейноды і шчасце прамое ўказаў з родаў у роды»*. Пахвальная тырада Грэбінкі выклікала абурэнне Шаўчэнкі адносна «Багдана», якое не праходзіла да канца яго жыцця. Пасля гэтага Шаўчэнка, на думку даследчыкаў, астудзеў да Грэбінкі, і, магчыма, спыніў з ім прыяцельства.
 (1830-я гады)]]
Паводле ўспамінаў даследчыка жыцця і творчасці Шаўчэнкі П. Жура, восенню 1843 года паэт падчас падарожжа на Дняпровыя парогі і месца апошняй Запарожскай Сечы&nbsp;— наведаў такія гарады і вёскі: Пыратын, Лубны, Харол, Крэмэнчук, Вэрхнёдніпроўск, Екацярынаслаў (сучасны Дніпро), Аляксандраўск (Запарожжа), Нікапаль, Пакроўскэ, Крылоў (Новагеоргііўск), Чыгырын, Чаркасы, Шполу і іншыя. Шчэпкін стаў блізкім сябрам Шаўчэнкі, паэт прысвяціў яму ў 1844 годзе дзве паэзіі&nbsp;— «Заваражы мне, вяшчуне» і «Чыгрынэ, Чыгрынэ». Пасля дзевяцімесячнага знаходжання ва Украіне Шаўчэнка пражыў у Пецярбургу больш за год. Асноўнай мэтай вяртання Шаўчэнкі ў імперскую сталіцу было завяршэнне навучання ў Акадэміі мастацтваў, ён так напружана працаваў, што нават улетку 1844 года не наведваў Украіну. Нягледзячы на неверагодныя намаганні Шаўчэнкі па прасоўванні, на дзейную дапамогу В. Рэпнінай і некаторых знаёмых мастака, продажы першага выпуску «Жывапіснай Украіны» ішлі занадта марудна. Яго мара аб выкупе з прыгонніцтва братоў і сясцёр так і не здзейснілася.

У 1844 годзе апублікавана перадрук першага выдання «Кабзара» з дадаткам паэмы «Гайдамакі» пад назвай «Чыгірынскі Кабзар і Гайдамакі». У тым жа годзе Шаўчэнка напісаў гістарыясофска-палітычную «камедыю» «Сон»&nbsp;— паэму-гратэск, якая раскрывае чытачам наступствы заняволення Украіны Масквой.

3 красавіка 1845 года Тарас Шаўчэнка падаў заяву ў Савет Акадэміі мастацтваў з просьбай прысвоіць яму званне мастака. Савет прыняў рашэнне, а агульны сход Акадэміі 18 лістапада 1845 года зацвердзіў «Тараса Шаўчэнка ў акадэмічным званні некласны мастак у жывапісе гістарычным і партрэтным» і выдала яму па яго заяве білет на права праезду ва Украіну і назад *«для мастацкіх заняткаў»*, а таксама бесперашкоднага там знаходжанне.

### Другі прыезд ва Украіну. Археаграфічная камісія (1845–1847) 
» (1846)]]
31 сакавіка 1845 года Шаўчэнка адправіўся з Пецярбурга праз Маскву ва Украіну. У Маскве сустрэўся з Міхаілам Шчэпкіным і агледзеў Крэмль. Далей ён праехаў Падольск, Тулу, Арол, Кромы, Эсмань. Першай станцыяй ва Украіне, дзе спыніўся Шаўчэнка, быў Глухаў. Наступны прыпынак ён здзейсніў у Кралэвцы, дзе маляваў партрэт ротмістра І. Рудзінскага.

Затым Шаўчэнка наведаў Ягатын, каб выказаць спачуванні смерці бацькі В. Рэпнінай. Паміж сябрамі адбылася размова пра альбом «Жывапісная Украіна». Князёўна з асаблівай стараннасцю займалася ўладжанням падпіскі на гэтае выданне. Дзякуючы Максімавічу ён стаў неафіцыйным супрацоўнікам Кіеўскай археаграфічнай камісіі. Знаходзячыся ў Кіеве, Шаўчэнка працягваў літаратурную дзейнасць, у прыватнасці, менавіта тут ён пачаў паэму пра Яна Гуса «Ерэтык», чытаў гістарычныя крыніцы гэтай асобы і распытваў знаёмых. Падарожнічаючы па Палтаўшчыне ён наведаў Лубны, паблізу якіх у сяле Мгар агледзеў старадаўні Праабражэнскі мужчынскі манастыр і старадаўнія земляныя ўмацаванні, званыя «Замком». Падчас кірмашу Шаўчэнка тры дні жыў у намёце ўладальніка маёнтка ў Гарадышчы на Чаркашчыне П.&nbsp;Свечкі, сына палкоўніка, які славіўся ва Украіне сваімі дзівацтвамі. Наведаў вёскі недалёка ад Пераяслава: Манастырышчэ, Трахтэмыріў, Андрушы і В'юнышчэ. Ёсць звесткі, што ў гэты час ён напісаў вершы, якія не захаваліся. Калі Шаўчэнку арыштавалі, Надзея Тарноўская схавала рукапісы ў скрыню і закапала ў зямлю. Затым Шаўчэнка спыняўся ў А.&nbsp;Афанасьева-Чужбінскага ў Іскіўцах і В.&nbsp;Закрэўскага ў Бярозавай Рудцы, дзе аглядаў славутасці мясцовасці. Па дарозе Шаўчэнка трапіў пад лівень і застудзіўся і ў апошніх чыслах кастрычніка 1845 года зноў прыбыў у Пераяслаў да А.&nbsp;Казачкоўскага, дзе пражыў працяглы час лечачыся ў яго. У канцы лістапада 1845 года Шаўчэнка прыехаў у Кіеў, паказаў Археаграфічнай камісіі свае запісы, малюнкі гістарычных помнікаў і быў афіцыйна залічаны ў склад яе супрацоўнікаў. 28 лістапада ён атрымаў падарожную і грошы для раз'ездаў з мэтай апісання помнікаў даўніны. Акрамя сустрэчы з заснавальнікам камісіі, прафесарам гісторыі М.&nbsp;Іванішавым, Шаўчэнка пазнаёміўся з прафесарам А.&nbsp;Селіным.

У пачатку снежня Шаўчэнка зноў прыехаў у В'юнішчэ да С.&nbsp;Самойлава, дзе пражыў каля месяца, там ён напісаў шэраг лірычных вершаў: «Маленькай Мар'яне», «Мінаюць дні, мінаюць ночы…», «Тры лета». У канцы снежня Шаўчэнка зноў цяжка захварэў, пасля чаго заклапочаны С.&nbsp;Самойлаў неадкладна адвёз яго на лячэнне ў Казачкоўскага. У той час як Кастамараў у тыя часы стаяў на ліберальна-рэфармісцкіх пазіцыях. Улетку 1846 года Шаўчэнка разам з М.&nbsp;Іванышавым удзельнічаў у раскопках буйных курганоў VI–V&nbsp;ст.&nbsp;да&nbsp;н.э. Пэрэп'ят і Пэрэп'ятыха, што паміж Васыльковам і Фаставам. У абавязкі мастака ўваходзіла стварэнне малюнкаў, якія адносяцца да раскопак, і збор у насельніцтва этнаграфічнага матэрыялу. Далей шлях яго пралягаў на Корэць. У канцы восені 1846 года паэт пабываў у Бэрэстэчку, дзе наведаў руіны крэпасцяў і месца Бэрэстэцкай бітвы 1651 года&nbsp;— адной з найзначнейшых падзей вызваленчай вайны ўкраінскага народа 1648–57 гадоў. У той час літаграфіяй ва ўніверсітэце займаліся двое замежнікаў, аплата якіх каштавала вельмі дорага, з-за чаго гэтая галіна давала шкоду. Жадаючы дапамагчы ўніверсітэту ў гэтай галіне, Шаўчэнка быў гатовы бясплатна выконваць абавязкі літографа. Наведаў Шаўчэнку і сяло Бігач, маёнтак Кейкуатавых, дзе выканала некалькі партрэтаў&nbsp;— дружыны князя і дзяцей. У гэты ж сшытак 8 сакавіка ён перапісаў прадмову да новага выдання «Кабзара». У гэты час паэт планаваў выдаць збор сваіх твораў і хацеў назваць яго другім «Кабзарам» (так званы «Чыгірынскі Кабзар», які быў толькі перадрукам першага выдання). Гэтым эпіграфам паэт падкрэсліваў вядучыя ідэі прадмовы&nbsp;— ідэі патрыятызму і народнасці. Аднак працаваць настаўнікам яму не прыйшлося. У сакавіку таго года пачаліся арышты кірыла-мяфодзіяўцаў. Для тайнага нагляду чарнігаўскі губернатар адправіў за паэтам чыноўніка А.&nbsp;Семянюту. Шаўчэнку абвінавацілі ў напісанні вершаў, з якімі *«маглі пасеяцца і пасля ўкараніцца думкі аб выдуманым шчасці часоў Гетманшчыны, аб шчасці вярнуць гэтыя часы і аб магчымасці Украіне існаваць як асобная дзяржава»*. У яго жыцці наступіла паласа працяглай і цяжкай няволі ў пустыннай ускраіне царскай Расіі. 30 мая 1847 года паэта перадалі ў інспектарскі дэпартамент ваеннага міністэрства, дзе ён быў узяты пад арышт у якасці «сакрэтнага арыштанта», устанавіўшы спецыяльную пасаду вартавага. У горадзе аказалася нямала людзей, якія ведалі Шаўчэнку і высока шанавалі яго творы, адным з такіх быў чыноўнік памежнай камісіі Ф.&nbsp;Лазарэўскі, які адразу наведаў паэта. Акрамя таго, М.&nbsp;Лазарэўскі ўспамінаў, што паэт з «літасці» Мяшкова некалькі разоў сядзеў на гаўптвахце. Не даходзячы да ўмацавання Карабутак, экспедыцыя сустрэла адно-адзінае зялёнае дрэва ў стэпе&nbsp;— джангісагач.

30 траўня транспарт дасягнуў Уральскага ўмацавання (сёння вёска Іргіз), дзе меў трохдзённы адпачынак.

Абавязкі Шаўчэнкі супадалі па яго жаданні: як мастак ён шмат маляваў не толькі па тым, што здавалася неабходным для экспедыцыі, але і па ўласнаму пачыну. 25 ліпеня 1848 шхуны былі спушчаны на ваду, а праз два дні па Сырдар'і яны дасягнулі выспы Касарал і 30 ліпеня «Канстанцін» выйшаў у мора&nbsp;— так пачалася марская частка экспедыцыі. У канцы верасня даследчыкі адправіліся ў Раім, а адтуль 10 кастрычніка&nbsp;— ў Арэнбург, куды і прыбылі 31 кастрычніка 1849 года. У студзені 1850 года, пасля ад'езду А.&nbsp;Бутакова ў Пецярбург, Шаўчэнка перайшоў на кватэру свайго сябра К.&nbsp;Герна. Кожны год ад хвароб, спароджаных цяжкімі бытавымі ўмовамі, знясільваючай муштры, фартыфікацыйных работ, няшчасных выпадкаў (пераважна падчас навучальных стрэльбаў) гінулі салдаты. Так, у 1852 годзе ва ўмацаванні па розных прычынах памерла адзінаццаць салдат, а двое былі забіты падчас стрэльбаў. Буднія ўмацаванні для Шаўчэнкі былі агідныя сваім недарэчнасцю, аднастайнасцю, п'янствам і плюгавымі паводзінамі некаторых афіцэраў. Было створана і нямала партрэтаў, што акрамя імкнення тварыць, яшчэ і было адзінай крыніцай заробку. Захавалася іх няшмат, менш, чым было выканана. Некаторыя малюнкі, якія ён перадаў у Арэнбург Залескаму для продажу, не падпісваліся, хаця пакупнікі «патрабавалі штэмпелі». Было некалькі прычын напісання аповесцей на расейскай мове: гэта і забарона пісаць паэтычныя творы, і ўвогуле небяспека пісаць на роднай мове, нават лісты. Прыблізна, з восені таго года, знайшоўшы ля форта добрую гліну і алебастр, Шаўчэнка пачаў практыкаванні ў скульптуры, таму што на гэта не было забароны. Сярод выкананых ім скульптурных твораў былі і два барэльефы на новазапаветныя тэмы: «Хрыстос у цярновым вянку» і «Ян Хрысціцель». Ліст Шаўчэнка да Талстога з маленнем аб дапамозе глыбока ўзрушыла ўсю сям'ю, у прыватнасці яго жонку Насту Іванаўну, якая таксама далучылася да барацьбы за вызваленне паэта і пачала з ім перапісвацца.

На шчасце, у горадзе гэтага часу знаходзіўся ў справах саслужывец па ўмацаванні пляц-ад'ютант Л.&nbsp;А.&nbsp;Бурцаў, які і прытуліў яго. Такім чынам, у Астрахані паэт апынуўся ў коле дэмакратычнай флоцкай інтэлігенцыі. Дапамаглі Шаўчэнка новыя знаёмыя&nbsp;— М.&nbsp;А.&nbsp;Брылкін і П.&nbsp;А.&nbsp;Аўсяннікаў&nbsp;— памочнік кіраўніка кампаніі «Меркурый», які даў яму прытулак. Па дарозе ў Маскву паэт захварэў: акрамя прастуды, абвастрылася цынга, на якую цяжка хварэў у ссылцы. Сям'я Лазарэўскіх вельмі цёпла прыняла паэта. 28 сакавіка 1858 года паэт разам з Лазарэўскім наведаў сям'ю Талстых, дзе яго вельмі цёпла сустрэлі. Увечары, у гэты ж дзень, Шаўчэнка сустрэўся з Васілём Белазерскім, былым удзельнікам Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і таварышамі, з якімі ён пазнаёміўся ў Арэнбургу&nbsp;— Зыгмунтам Серакоўскім, Янам Станевічам і Эдвардам Жалігоўскім.

Шаўчэнку дазволілі вярнуцца ў Пецярбург з пэўнай агаворкай: ён заставаўся асобінай *«паднагляднай»*, у шэрагу дакументаў падкрэслівалася, што імператар дазволіў пражыванне ў сталіцы і наведванне Акадэміі мастацтваў з умовай, каб за ім вёўся нагляд. У першыя ж дні знаходжання ў сталіцы паэт павінен быў з'явіцца ў паліцыю, дзе ён наведаў кіраўніка канцылярыі оберпаліцэймайстра Івана Таволгу-Макрыцкага, свайго старога знаёмага, які параіў яму пагаліць бараду, якую ён адпусціў пры вяртанні са ссылкі, каб не справіць непрыемнага ўражання на яго патрона графа Шувалава, якога ён павінен быў наведаць як свайго галоўнага наглядчыка. Ён сустракаўся з такімі асобамі, як: паэты У.&nbsp;Бенядзіктаў, М.&nbsp;Шчарбіна (да творчасці якога праяўляў цікавасць яшчэ падчас знаходжання ў ссылцы), Васіль і Мікалай Курачкіны, Л.&nbsp;Мей, Ю.&nbsp;Жадоўская; пазнаёміўся з братамі Жамчужнікавымі (Львом, Аляксеем і Уладзімірам); правазнавец і грамадскі дзеяч К.&nbsp;Кавелін; пісьменнік Я.&nbsp;Палонскі; аберсакратар сінода У.&nbsp;Юзэфовіч; матэматык М.&nbsp;Астраградскі; заолаг і падрожнік М.&nbsp;Северцоў; крытык А.&nbsp;Нікіценка; філолаг і лiтаратуразнавец М.&nbsp;Сухамлінаў; прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта М.&nbsp;Благавешчанскі, публіцыст М.&nbsp;Чарнышэўскі і іншыя. Тады як водгук С.&nbsp;Палаузава ад 28 красавіка 1859 года быў у цэлым ухвальным, ён не лічыў неабходным адбіраць «Думы мае, думы мае». Пецярбургскі цэнзурны камітэт вырашыў накіраваць водгук С.&nbsp;Палаузава і зборнік «Паэзія Т.&nbsp;Шаўчэнкі. Том першы» па меркаванні Галоўнага цэнзурнага ўпраўлення, а там зноў даручылі цэнзураванне А.&nbsp;Трайніцкаму. Апошні ў сваім рашэнні быў непахісны. Яшчэ 23 траўня III аддзяленне спецыяльна паведамляла жандарскае ўпраўленне ўсіх губерняў Украіны, куды павінен быў наведаць Шаўчэнка, аб яго падарожжы, і нагадвала аб мерах па самым пільным назіранні за ім, як за *«палітычным злачынцам»*, якога ўрад увесь час лічыў *«небяспечным»*. У Маскве паэт прабыў усяго адзін дзень, бачыўся там з Міхаілам Шчэпкіным, Восіпам Бадзянскім. У канцы траўня&nbsp;– пачатку чэрвеня Шаўчэнка працягнуў падарожжа праз Тулу, Арол, Курск. А.&nbsp;Казачкоўскі пачаў чытаць на памяць некаторыя вершы, напісаныя паэтам у ссылцы. Шаўчэнка многія з іх не памятаў і запісваў з вуснаў Казачкоўскага, аказалася, што многія вершы, напісаныя да 1846 года, прапалі назаўжды. Неадступнай марай паэта было стварыць сям'ю, набыць на беразе Дняпра невялікага ўчастка зямлі і пабудаваць *«толькі хату, адну хатачку ў гаі»* (існуюць малюнкі Шаўчэнка з планам дома). Гэтаму апісанню вельмі пасавала мясцовасць паміж Каневам і вёскай Пекары, якая вельмі спадабалася паэту. З мэтай набыцця там ўчастка 5 ліпеня Шаўчэнка прыбыў у вёску Межырыч, дзе жыў уладальнік зямлі&nbsp;— памешчык М.&nbsp;Парчэўскі, але дамовіцца з ім аб продажы так і не ўдалося. Памешчык пастаянна вагаўся з гэтай нагоды, пазней высветлілася прычына гэтага прамаруджвання: *«трэба спытаць генерал-губернатара, ці можна Шаўчэнкі купляць зямлю»*.

Кіеўскі генерал-губернатар Іларыён Васільчыкаў на падставе рапарту спраўніка В.&nbsp;Табачнікава 18 ліпеня распарадзіўся грамадзянскаму губернатару Паўлу Гесэ накіраваць арыштаванага Шаўчэнку *«пад нагляд паліцыі»* у Кіеў, пасля чаго яго спачатку даставілі ў Чаркасы, дзе ён сустрэў памешчыка М.&nbsp;Парчэўскага, які канчаткова адмовіў яму ў продажы зямлі. 30 ліпеня 1859 года Шаўчэнку пад вартай прывезлі ў Кіеў, галоўны паліцмайстар горада ўзяў Шаўчэнку пад нагляд паліцыі, у губернатарскай канцылярыі пачаліся яго допыты, запаўняліся пратаколы.

У Кіеве Шаўчэнка сустрэўся з Іванам Сашэнкам, у якога пазнаёміўся Шаўчэнка са сваім будучым біёграфам Міхаілам Чалым. Паэт сустракаўся з моладдзю, студэнтамі і настаўнікамі. Кіеўскія і харкаўскія студэнты чакалі яго прыезду яшчэ з 1857 года. Студэнт К.&nbsp;Балсуноўскі пазней згадваў, што творы Шаўчэнкі ў 1850-х гадах карысталіся сярод кіеўскай студэнцкай моладзі вялікай папулярнасцю і аказвалі на яе значны ўплыў.

Следчая справа завяршылася тым, што Шаўчэнку дазволілі выехаць з Кіева ў Пецярбург, ён вяртаўся ў Пецярбург амаль без грошай, на ім было старое парусінавае паліто і паношаныя боты. Пасля гасцявання 13 жніўня ў свайго даўняга знаёмага, настаўніка 2-й гімназіі І.&nbsp;Юскевіча-Краскоўскага, 14 жніўня Шаўчэнка адправіўся ў сталіцу. У Пераяславе, па дарозе ў Пецярбург, 16—18 жніўня паэт здзейсніў першы прыпынак у А. Казачкоўскага. 20 жніўня ён прыбыў у Прылукы, а на наступны дзень наведаў у Качаніўцы маёнтак В. Тарноўскага-малодшага. 21 жніўня паэт наведаў у вёсцы Гыраўка (каля Канатопа) сям'ю Лазарэўскіх. Заначаваўшы ў сястры Лазарэўскіх&nbsp;— Г.&nbsp;Агіеўскай, на наступны дзень ён адправіўся далей.

У апошнія гады жыцця кола сяброў Шаўчэнкі працягваў пашырацца, у яго ўваходзілі літаратары, студэнты, перадавыя колы афіцэрства, журналісты, сярод іх былі: пісьменнік і крытык А.&nbsp;Пляшчэеў, што шмат зрабіў для папулярызацыі творчасці ўкраінскага паэта ў колах расейскіх чытачоў; паэты Мікалай і Васіль Курачкіны; паэт М.&nbsp;Міхайлаў; пісьменнік М.&nbsp;Памялоўскі; літаратурны дзеяч І.&nbsp;Панаеў; пісьменнік і фалькларыст П.&nbsp;Якушкін; мастак і фалькларыст Леў Жамчужнікаў і яго браты; мастацтвазнавец У. Стасаў. У пачатку снежня 1859 года Шаўчэнка напісаў верш «Падражненне Езекііля. Глава 19», у якім пераконвае народ, што «князі, вяльможы, цары»&nbsp;— гэта драпежнікі («каршуны», «ашалелыя», «шалёныя звяры»), яны «жруць» «людзей незласлівых, праведных дзяцей». Адзіны выхад&nbsp;— «падсцерагчы» цара, закаваць яго ў кайданы, саслаць «на катаргу»&nbsp;— пасадзіць «у турму глыбокую». Верш быў адкрытым заклікам да звяржэння царызму.

26 лістапада 1859 года цэнзура дала дазвол на друк новага выдання «Кабзара». Дазволілі выдаць толькі тыя творы, якія ўжо друкаваліся, але і яны былі моцна «працэджаны». Да выдання ў 1860 годзе патрапіла толькі невялікая частка вершаў Шаўчэнкі: шаснаццаць твораў, якія друкаваліся ў 1840–50-х гадах. Друкавалася кніга ў друкарні П.&nbsp;Куліша тыражом 6050 экзэмпляраў.  «Кабзар» атрымаў як ухваляльныя, так і негатыўныя водгукі расійскіх крытыкаў, асабліва таму, што ён пісаўся на украінскай мове. Існавалі добразычлівыя водгукі на выданне ў іншых славянскіх краінах, перш за ўсё ў польскім і чэшскім друку. У часопісе «Светач» пісалася, што «ўкраінская літаратура за апошнія дзесяцігоддзі даказала сваю жыццёвасць».

У апошнія гады свайго жыцця Шаўчэнка вёў і асветніцкую працу: ён удзельнічаў у правядзенні нядзельных школ для народа і, быўшы цяжка хворым, займаўся зборкай і выданнем «Буквара паўднёварускага» на украінскай мове (у канцы 1860 года). У жніўні 1860 года Шаўчэнка перадаў для нядзельных школ Кіева і Чарнігава 150 асобнікаў «Кабзара». Арганізацыю «Асновы» Шаўчэнка лічыў выключна важнай справай, ён удзельнічаў у падрыхтоўчай працы да выдання часопіса, лічачы гэта «сваёй святой справай». Таксама абвастралі праблемы з яго здароўем смутак, нястачы, адсутнасць сям'і, туга па радзіме, пастаяннае нервовае напружанне і трывога ў сувязі з пастаяннымі пераследамі і пагрозай новых рэпрэсій.

Паэта ў труне малявалі мастакі М.&nbsp;Мікешын, В. Верашчагін, Л.&nbsp;Жамчужнікаў, М.&nbsp;Дзмітрыеў і П.&nbsp;Эйснер. На пахаванне паэта прыбыла мноства народа, студэнцтва. Дашлі практычна ўсе пецярбургскія пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, жывапісцы.

## Асабістае жыццё 
Шаўчэнка ніколі не быў жанаты і няма звестак, што ў яго былі дзеці. Першым каханнем маладога Шаўчэнкі была Аксана, яго аднагодка, з якой ён пазнаёміўся ў 1827 году, калі пасвіў грамадскі статак у Кырыліўцы. Сваякі і знаёмыя закаханых былі ўпэўненыя, што маладыя пажэняцца, як толькі дасягнуты адпаведнага ўзросту. Але спадзяванні былі марныя&nbsp;— Тарас у валцы свайго спадара Паўла Энгельгардта павінен быў паехаць у Вільню. У далейшым сяброўку свайго дзяцінства паэт не раз успомніць у сваіх творах і прысвяціць ёй паэму «Мар'яна-чарніца». Наступнай дзяўчынай, якую ён кахаў, была віленская швачка Дзюня (Ядвіга) Гусікоўская. Дзяўчына не ўяўляла свайго жыцця па-за роднай зямлёй&nbsp;— Рэчы Паспалітай, таму шляхі Тараса і Ядвігі хутка разышліся. Многія вершы Шаўчэнкі маюць некалькі варыянтаў. У прыватнасці, вядомы тры рэдакцыі паэмы «Ведзьма» (першапачатковы варыянт назвы&nbsp;— «Асіна» (), 1847), дзве рэдакцыі паэмы «Маскалёва крыніца», дзве рэдакцыі верша «Лічу ў няволі дні і ночы» і іншыя.

Кіруючыся ўласнай мастацкай інтуіцыяй і не звяртаючы ўвагі на пануючыя ў той час літаратурныя каноны, Шаўчэнка знайшоў адпаведную паэтычную форму для ўвасаблення новых тэм і ідэй, якія знаходзіў у тагачаснай рэчаіснасці. Такім чынам, паэт спачатку пераймаў лепшыя ўзоры народнай паэтычнай творчасці. У прыватнасці, яго першыя творы напісаны каламыйным вершам, што яскрава сведчыць аб сувязі з украінскай народнапесеннай творчасцю, перш за ўсё з песнямі, якія выконваліся ў жанры каламыйкі. Сваёй фантастыкай і асноўнымі матывамі яны блізкія да народнай паэзіі. Паэтычным уступленнем у «Кабзар» (1840) быў верш «Думы мае, думы мае», у якім, выказваючы свае погляды на сувязь паэзіі з рэчаіснасцю, Шаўчэнка падкрэсліў непарыўную еднасць паэта са сваім народам. З гэтым вершам тэматычна роднасная паэзія «Пэрэбендзя», у якой адбіліся думкі маладога Шаўчэнкі аб месцы паэта ў грамадстве.

#### Перыяд ссылкі 
Цыкл «У каземаце», напісаны вясной 1847-га ва ўмовах зняволення і допытаў у Пецярбургу, адрозніваецца глыбокім ідэйным зместам і высокім мастацкім майстэрствам. Ён адчыняе адзін з самых цяжкіх перыядаў у жыцці і творчасці Шаўчэнкі&nbsp;— час арышту і ссылкі (1847–57 гадоў). Чакаючы ў турме прысуду, паэт пакутуе не за сябе і свой лёс, яго хвалюе лёс «скрадзенай» і знясіленай расейскім панаваннем Украіны.

Аповесці Шаўчэнкі не роўныя сваёй мастацкай якасцю яго паэтычным творам і пры жыцці паэта не друкаваліся. Яны звязаны з традыцыямі сатырычна выкрывальнай прозы М. Гогаля. Шчодрае выкарыстанне ў іхняй мове украінізмаў надае гэтым творам украінскага нацыянальнага каларыту. Значнае месца ў аповесцях Шаўчэнкі займаў абагульнены аўтабіяграфічны элемент: успаміны аб дзяцінстве («Княгіня»), эпізоды з жыцця ў Пецярбургу і навучанне ў Акадэміі мастацтваў («Мастак»), падрабязныя апісанні паездак ва Украіну («Музыкант», «Капітанша», «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»). Падзеі юнацтва, паездкі па Украіне і жыццё ў ссылцы намаляваны ў аповесцях Шаўчэнкі з пункту гледжання спелага чалавека, за плячамі якога багаты і горкі жыццёвы досвед. Такое пераасэнсаванне біяграфічнага матэрыялу&nbsp;— псіхалагічнае пераўвасабленне аўтара ў вобраз свайго героя, увядзенне фактаў з асабістага жыцця ў сюжэтна завершаныя гісторыі персанажаў, створаных фантазіяй пісьменніка, з'яўляецца адной з уласцівых рыс творчай манеры Шаўчэнкі. Па словах самога Шаўчэнкі, вядома, што ён любіў перапісвацца, а ў перыяд ссылкі гэта было адной з найбольшых патрэб, сродкам не толькі самавыяўлення, але і сувязі з навакольным светам. Па словах літаратуразнаўцы Ераміі Айзенштока, незвычайная камунікабельнасць паэта і закладзеная ў ім велізарная цікавасць да людзей і здольнасць хутка схадзіцца з імі, рабілі яго перапіску асабліва цікавай і каштоўнай не толькі для гісторыка літаратуры, але і для звычайнага чытача. Засталіся сведчанні аб надзвычайнай пунктуальнасці Шаўчэнкі ў вядзенні перапіскі. Словы героя аповесці «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»: *«У мяне ёсць высакародная звычка адказваць адразу ж на атрыманы ліст»*&nbsp;— у поўнай меры датычацца і самога аўтара. Атрымаўшы пасланне, як успамінала жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання, Агата Ускова, Шаўчэнка *«літаральна ўвесь мяняўся, вочы ўспыхвалі агнём»*. Паэт перапісваўся са сваякамі, сябрамі, таварышамі па ссылцы; украінскімі, расейскімі і польскімі пісьменнікамі і вучонымі, мастакамі і акцёрамі.

## Дзённік 
Пачынаючы з 12 чэрвеня 1857 года, пасля атрымання весткі аб магчымым звальненні са ссылкі Шаўчэнка пачаў у мемуарна-публіцыстычным характары весці ў Новапятроўскім умацаванні дзённік, дзе апісваў падзеі, якія адбываліся вакол яго, уласнае салдацкае жыццё і свае ўспаміны і думкі. Дзённік быў адчынены для сяброў Шаўчэнкі і пісаўся на расейскай мове, каб некаторыя з іх маглі яго зразумець. 13 ліпеня 1858 года ў Пецярбургу дзённік, які складаўся са 102 лістоў, быў завершаны, калі Шаўчэнка падарыў яго Лазарэўскаму з нагоды яго дня нараджэння. У далейшым гэты твор спрыяў разуменню вучонымі біяграфіі, літаратурна-мастацкай спадчыны Шаўчэнкі, яго светапогляду. Ёсць меркаванне, што дзённік дапамог Шаўчэнка перажыць пераход ад стану няволі да свабоднага жыцця. Акрамя гэтага Шаўчэнка пакінуў запіскі гісторыка-археалагічнага характару (Археалагічныя нататкі) і чатыры артыкулы.

## Буквар 
Украінамоўны «Буквар паўднёварускі» Шаўчэнкі ў 1860 годзе быў разлічаны пераважна на слухачоў нядзельных школ і павінен быў даць элементарныя веды. Ён утрымліваў у сабе алфавіт, перапеў некаторых псалмоў, элементы лічбы, тэксты думак пра пірацінскага паповіча Аляксея і пра Марусю Багуслаўку, народныя прыказкі, прымаўкі. Друкавалася кніга на сродкі самога аўтара, досыць вялікім па тых часах тыражом&nbsp;— 10 000 асобнікаў. Знаёмы паэта, афіцэр Мікалай Момбелі, апісаў яго ў сярэдзіне 1840-х гадоў наступным чынам:

Расійскі пісьменнік Іван Тургенеў, які ўпершыню сустрэўся з паэтам зімой 1859 года, пісаў:

Нягледзячы на тое, што Шаўчэнка на працягу жыцця быў «душой кампаніі», любіў смяяцца, дапамагаць іншым і ўмеў развесяліць незнаёмых людзей, яго прывыклі паказваць са строгім выразам твару. Таксама хоць ён памёр даволі маладым (у 47 гадоў), яго часта ўзнаўляюць як дзядулю са маршчынамі. Аб вырошчванні пры савецкай уладзе выявы менавіта такога строгага і змрочнага Шаўчэнкі, расказваў скульптар Леанід Маладажанін, аўтар некалькіх помнікаў Шаўчэнкі за мяжой. У 1930-х ён быў студэнтам Ленінградскай акадэміі мастацтваў у класе скульптуры прафесара Мацвея Манізера. Разам з іншымі студэнтамі дапамагаў Манізеру мадэляваць помнік Шаўчэнкі для Кіева. Калі праект помніка быў гатовы, на працу прыехалі паглядзець Лазар Кагановіч і Мікіта Хрушчоў. Убачыўшы пад постаццю Шаўчэнкі персанажаў з «Гайдамакаў» (падобна харкаўскаму помніку Шаўчэнку), Кагановіч накінуўся на Манізера з крытыкай: маўляў, такі Шаўчэнка будзе натхняць сялян паўстаць супраць савецкай улады. Ён загадаў прыбраць усіх персанажаў, змяніць фігуру Шаўчэнкі з выпучанымі грудзьмі на постаць з нахіленай наперад галавой, загадаў прыбраць Шаўчэнку рукі за спіну і павесіць на іх нейкае цяжкае адзенне. Манізер перапрацаваў помнік па «парадах» Кагановіча і ў такім выглядзе быў адліты з бронзы і ўсталяваны ў 1939 годзе.

Праз 25 гадоў, у 1964-м, адкрыты помнік маладому Шаўчэнку працы самога Маладажаніна. Шаўчэнка прадстаўлены на ім з выпучанымі грудзьмі, накіраваныя наперад.

Ёсць меркаванне, што першы помнік маладому Шаўчэнку ва Украіне быў адкрыты ў Звэныгародцы ў 1981 годзе.

## Погляды 
Шаўчэнка мае рэпутацыю выбітнага ўкраінскага мысляра. Надзвычай адораны з дзяцінства, Шаўчэнка на працягу ўсяго жыцця выяўляў нястрымную прагу ведаў, што паўплывала на яго ўсебаковую адукаванасць. Акрамя таго, Акадэмія мастацтва, якую ён скончыў, не толькі ўзбройвала прафесійнымі ведамі мастака, яна давала і грунтоўную класічную адукацыю.

## Выданне твораў 
Пры жыцці Шаўчэнкі толькі нязначная частка яго твораў убачыла свет. Гэта былі яго раннія вершы. Зборнікі твораў Шаўчэнка часцей за ўсё друкаваліся пад назвай «Кабзар». Першым поўным выданнем вершаў Шаўчэнкі стаў «Кабзар» у 1907 годзе пад рэдакцыяй Васілія Даманіцкага. Упершыню поўнае выданне твораў у пяці тамах было падрыхтавана да друку пад рэдакцыяй Багдана Лепкага і выйшла ў 1919–1920 гадах. Да гэтага, з часу з'яўлення «Кабзара» ў 1840 годзе і да 1920 года, не існавала ніводнага выдання, які ахоплівае ўсю спадчыну пісьменніка: паэзію, прозу, драматургію, мастацкую творчасць

## Культурная роля і ацэнка творчасці 
Творчасць Шаўчэнкі стала духоўнай асновай утварэння сучаснай украінскай нацыі, крыніцай нацыянальна-палітычнай свядомасці, а сам паэт&nbsp;— сімвалам Украіны. Шаўчэнка&nbsp;— выключная з'ява таксама ў сусветнай літаратуры. З 47 гадоў жыцця паэт прабыў 24 гады ў прыгоннай залежнасці, 10&nbsp;— у ссылцы, а астатнія&nbsp;— пад назіраннем жандараў. Шлях Шаўчэнкі да творчых вышыняў вызначыў у вобразнай форме І.&nbsp;Франко: Творчасць Шаўчэнкі ўнесла ва ўкраінскую літаратуру невядомае да гэтага багацце тэм і жанраў і далучыла яе да лепшых дасягненняў сусветнай літаратуры. Па яго шляху пайшлі самыя выдатныя ўкраінскія пісьменнікі наступных часоў: Марко Ваўчок, Панас Мірны, Іван Франко, Павел Грабоўскі, Леся Украінка і іншыя. Акрамя таго, Шаўчэнка адыграў важную гістарычную ролю ў развіцці ўкраінскай літаратурнай мовы, ён усталяваў тую яе структуру, якая стала асновай сучаснай мовы&nbsp;— развіў і зацвердзіў пэўны склад слоўніка і граматычны лад (у тым ліку сінтаксіс), якія сталі нормай і ўзорам для пісьменнікаў, прэсы, тэатра і г.д. Яго паэзія дала нормы ўкраінскай літаратурнай мовы, створаныя на аснове народнага фальклору і жывой гутарковай мовы, заснаванага на палтаўска-кіеўскай гаворцы.

Шаўчэнка перакладзены на многія мовы народаў свету, яго творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё культуры заходняга і паўднёвага славянства. Паэзія Шаўчэнкі атрымала высокую ацэнку ад расейскіх пісьменнікаў І.&nbsp;Тургенева, Н.&nbsp;Някрасава, Л.&nbsp;Талстога, М.&nbsp;Дабралюбава, польскага паэта У.&nbsp;Сыракомлі, балгарскага паэта Л.&nbsp;Каравэлава, сербскага паэта В.&nbsp;Ніколіча, французскіх навукоўцаў Э.&nbsp;Дурана і Л.&nbsp;Лежэ, шведскага вучонага А.&nbsp;Енсена, чэшскага вучонага С.&nbsp;Неедлы і многія іншыя.

## Даследаванне жыцця і творчасці 
Навуковае вывучэнне жыцця, творчасці і шматграннай дзейнасці Шаўчэнкі, а таксама яго месцы ў гісторыі Усходняй Еўропы і ў сусветным літаратурным працэсе прадмет асобнай навукі&nbsp;— шаўчэнказнаўства. Вывучэнне спадчыны Шаўчэнкі&nbsp;— праблема невычэрпная і шматбаковая, і таму шаўчэнказнаўства як міждысцыплінарная вобласць навуковых ведаў адрозніваецца рознымі напрамкамі даследаванняў (біяграфічны, бібліяграфічны, літаратуразнаўчы, тэксталагічны, мовазнаўчы, лексікаграфічны, мастацтвазнаўчы, эстэтычны, псіхалагічны, педагагічны, рэлігійна-маральны, філасофскі, грамадска-палітычны і т.п.). Сёння большая частка літаратурных твораў і дакументаў Шаўчэнкі захоўваюцца ў Інстытуце літаратуры, а мастацкія&nbsp;— у Нацыянальным музеі, якое носіць яго імя. Шаўчэнкаўзнаўцамі Інстытута літаратуры і вучонымі Украіны і замежжа складзены і выдадзены Шаўчэнкаўскі слоўнік у 2-х тамах (1977) і Шаўчэнкаўская энцыклапедыя ў 6-ці тамах (2012–2014).

У вёсцы Карэкаўцы Вілейскага раёна 20 верасня 2009 года адкрыты помны знак, прысвечаны сяброўству Тараса Шаўчэнкі і ўраджэнца Вілейшчыны паэта Эдварда Жалігоўскага..

## Бібліяграфія 
На сённяшні дзень бібліяграфія Шаўчэнкі вельмі рэнтабельная па складніку і, акрамя выдання яго твораў, уключае наступныя раздзелы: археаграфічная і тэксталагічная Шаўчэнкіяна; гістарычная біяграфістыка і культурна-інтэлектуальныя камунікацыі; гісторыя выданняў твораў Шаўчэнкі; Шаўчэнка і гісторыя Украіны; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў паэтычнай і празаічнай спадчыне Шаўчэнкі; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў мастацкай спадчыне Шаўчэнкі; ушанаванне памяці Шаўчэнкі: гісторыя, месцы памяці; бібліяграфічныя дапаможнікі; Інтэрнет рэсурсы.

### Беларускія пераклады 
* Кацярына: [паэма: у 50-летнюю гадаўшчыну смерці Т. Шаўчэнкі] / пераклад Я. Купалы. — Вільня : Выдаўніцтва "Палачанін", [1911]. — 32 с.
* Наймічка. Мн., 1940.
* Выбраныя вершы і паэмы. Мн., 1948.
* Кабзар. 2-е выд. Мн., 1952.
* Кацярына. Мн., 1964.
* Вершы. Паэмы / Уклад.і камент. Э. М. Мартынавай. — Мн.: Мастац. літ., 1989. — (Скарбы сусветнай літаратуры).
* Кабзар: Выбранае / Пер. з укр. Т. Мельчанкі — Гомель: Полеспечать, 2004.
* Мастак: [да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі]. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 203 с.
* І мёртвым, і жывым, і ненароджаным...: вершы, паэмы, балады / зборнік: пераклады беларускіх паэтаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2014. — 654 с.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура. — Мн., 1964.
* *Шаладонава Ж.* Духоўныя спектры агню: Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура пачатку XX ст. / Ж. С. Шаладонава. — Мн.: Беларуская навука, 2009.

## Спасылкі 
* Поўны збор твораў Шаўчэнкі на сайце Ізборник
* Шаўчэнка на Беларускай палічцы
* Т. Г. Шаўчэнка (Уральскі мармур 0,38x0,35x1,38). Аўтар, вядомы ўкраінскі скульптар Мікалай Шмацько
* Інтэрактыўная біяграфія Тараса Шаўчэнкі

Катэгорыя:Украінамоўныя паэты
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Мастакі Украіны
Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці