open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрыст

**Юрыст** — фізічная асоба, якая мае прафесійныя веды ў галіне юрыдычных навук, заканадаўства і практыкі яго ўжывання.

## Юрыдычныя прафесіі 
Паняцце «юрыст» аб’ядноўвае ўсіх людзей, якія займаюцца разнастайнай прафесійнай юрыдычнай дзейнасцю — суддзяў, пракурораў, следчых, адвакатаў, натарыусаў, юрыстаў у арганізацыях, юрыстаў, якія займаюцца прыватнай практыкай і іншых.

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Юрыспрудэнцыя
Жан ля Рон д’Аламбер

**Жан ля Рон д’Аламбер** () — французскі фізік, матэматык і энцыклапедыст. Вядомы тым, што разам з Дзідро стаў адным з пачынальнікаў , а таксама сваімі даследаваннямі ў галіне дыферэнцыяльных ураўненняў, частковых вытворных, тэарэтычнай механікі.

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Гісторыя Старажытнай Брытаніі

**Старажытная Брытанія** — перыяд гісторыі Брытанскіх астравоў з дагістарычных часоў да Рымскага заваявання. Пасля апошняга ледавіковага перыяду (каля 15 тыс. да н.э.) гэтыя землі былі населеныя паляўнічымі, якія паступова ператварыліся ў аседлых жыхароў, якія займаліся сельскай гаспадаркай (у неаліце). Яны будавалі каменныя колы і хавалі сваіх правадыроў ў магільных курганах. Каля 400 да н.э. Брытанія была заваяваная кельтамі, а ў 54 да н.э. — рымлянамі на чале з Юліем Цэзарам.

Вядома пра вялікае паўстанне супраць рымскага панавання пад кіраўніцтвам каралевы Бадзікі (кельт. Boudic, Boudicca). У канцы IV стагоддзя рымскія войскі пакінулі Брытанскія астравы.

У 596 годзе кароль Кента Этэльберт I запрашае хрысціянскіх місіянераў. Пачынаецца хрысціянізацыя англа-саксонскай Брытаніі.

Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі
Імператары расійскія

[270пкс|thumb|справа|[Гістарычныя рэгаліі Расійскай дзяржавы|Рэгаліі Расійскай Імперыі]]

Тытул **Імператар Усерасійскі** (*Импера́торъ Всероссíйскій*) быў прыняты Пятром I 22 кастрычніка 1721 па просьбе Сената пасля перамогі ў Паўночнай вайне і праіснаваў да Лютаўскай рэвалюцыі 1917.

У гэтым спісе ў храналагічным парадку прадстаўлены ўсё *агульнапрызнаныя* імператары і імператрыцы ўсерасійскія.

Таксама ў спісе ўтрымліваецца інфармацыя: імя і імя па бацьку імператара, партрэт, герб дзяржавы на перыяд кіравання гэтага імператара, даты пачатку і канца кіравання, дата каранацыі і крыніца інфармацыі.

Даты прыведзены па старым і новым стылям.

## Спіс імператараў 
### Статыстыка 
* Усяго тытул Імператара Усерасійскага насіла 14 чалавек: 10 мужчын і 4 жанчыны.
* Самае доўгае кіраванне ў Кацярыны II — кіравала 34 года. Таксама яна пражыла самае доўгае жыццё — 67 гадоў.
* Самае кароткае кіраванне ў Пятра III — кіраваў 6 месяцаў.
* Самы пажылы манарх на момант уваходжання ў пасаду, Пётр I — прыняў тытул у 49 гадоў.
* Самы малады манарх на момант уваходжання ў пасаду, Іван VI — уступіў на пасаду ў 2 месяцы і 5 дзён. Кіраваў намінальна пры рэгенцтве Эрнста Бірона і Ганны Леапольдаўны.
* Самае кароткае жыццё — 15 гадоў, пражыў Пётр II.

## Генеалагічнае дрэва 
Фрагмент генеалагічнага дрэва

Знакам 20пкс пазначаны асобы, якія насілі тытул **Імператара Усерасійскага**

## Гл. таксама 
* Спіс мужоў і жонак рускіх манархаў
* Кіраўнікі Русі і Расіі

## Заўвагі 
## Крыніцы 

Расія
Катэгорыя:Спісы:Расія
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Далмацыя

**Далма́цыя** — гістарычная вобласць на паўночным захадзе Балканскага паўвострава уздоўж узбярэжжа Адрыятычнага мора. Уключае ў сябе тэрыторыі сучасных Харватыі, Чарнагорыі, Босніі, Сербіі і паўночны ўскраек Албаніі.

Назва паходзіць ад назвы ілірыйскага племя далматаў, якое жыло тут у I тысячагоддзі да н.э.

## Гісторыя Далмацыі 
### Антычнасць 
На ўзбярэжжы Ілірыі рана пасяліліся грэчаскія каланісты.

У 229 годзе да н. э. пачалося рымскае ўварванне (дзве Ілірыйскія вайны, 229—228 і 219 да н. э.).

У 10 годзе н.э. Ілірыя была падзелена на правінцыі Панонія (будучая Панонская Харватыя) і Далмацыя.

У 297 годзе з Далмацыі была выдзелена правіцыя Praevalitana.

### Сярэднявечча 
Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі Далмацыю захапілі готы. У 481 годзе ў Далмацыі правіў Адаакр, затым Тэадарых. Візантыйцы неаднаразова ваявалі з готамі, а затым на Балканскі паўвостраў уварваліся славяне.

Візантыя арганізоўвае населеныя пункты, якія захаваліся пад яе ўплывам ў фему — ваенна-адміністрацыйную адзінку. Цэнтрам фемы Далматыя () быў горад Задар. Аднак асноўную частку ранейшай Далмацыі кантралявалі менавіта славяне — сербы і харваты, яны ствараюць першыя далмацкія княствы.

У 1-й палове X ст. значную частку Далмацыі далучыў да сваіх уладанняў харвацкі кароль Таміслаў I.

У 1102 годзе Харвацкае каралеўства далучылася да асабістай уніі з Венгрыяй. У пачатку XI стагоддзя астравы і ўзбярэжжа захапіла |Венецыя. Такім чынам, Далмацыя была падзелена паміж Баснійскім і Сербскім каралеўствамі, Венгрыяй і Венецыяй.

У XVI ст. унутраныя вобласці Далмацыі былі захопленыя Асманскай імперыяй

### Новы час 
У 1797 годзе па выніках міру ў Кампа Форміа не акупаваная Асманскай імперыяй частка Далмацыі была перададзена Аўстрыі, а крыху пазней заваявана Напалеонам. Яна была ўключана ў склад Ілірыйскіх правінцый — невялікага правобразу будучай Югаславіі. Пасля паражэння Напалеона гэтыя землі трапілі пад прамое праўленне Аўстрыі, пад якім і заставаліся да 1918 года

Хоць у Далмаціі і ўзнікалі некаторыя рэгіянальныя рухі пасля распаду першай і другой Югаславіі, усё ж яна так ніколі і не змагла дамагчыся статуту аўтаномнай правінцыі.

## Гл. таксама 
* Трохадзінае каралеўства

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інфармацыя пра Далмацыю (англ.) 
* Сярэдняя Далмацыя (англ., ням., харв.)
* Dalmatia Travel Guide — Інфармацыя пра Далмацыю і пра размяшчэнне (англ.)
* The link to Dalnatia (англ., харв.) 
* L’Italia e Balcani nel Novecento 


Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Балкан
Катэгорыя:Югаславія
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя
Дах

thumb|Дахі Антананарыву, Мадагаскар
**Дах** — верхняя частка будынка, якая закрывае яго зверху. Складаецца з нясучай часткі, якая перадае нагрузку ад ветру, ападкаў (снег, дождж) і ўласнай вагі даху на сцены або асобныя апоры, і вонкавай абалонкі — пакроўлі.

## Гл. таксама 
* Мансарда
* Пентхаус
* Дахоўка
* Страха
* Бочка
* Закрыліна
* Гарышча
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктура
Дача

ў Перадзелкіне]]
**Дача** — загарадны будынак. Тэрмін паходзіць ад звычаю ўзнагароджання дваранаў Маскоўскай дзяржавы XVI стагоддзя зямельнымі маёмасцямі.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Грамадства Расіі
Дэвелаперская дзейнасць

**Дэвелаперская дзейнасць** — дзейнасць, звязаная з распрацоўкай і суправаджэннем інвестыцыйных праектаў з аб’ектамі нерухомай маёмасці.

Дэвелаперы купляюць зямлю, фінансуюць здзелкі з нерухомасцю, ствараюць ці наймаюць кампанію, якая будзе будаваць згодна з падрыхтаваным дэвелаперам праектам, а таксама кантралююць і арганізуюць увесь гэты працэс ад пачатку да канца. Дэвелаперы звычайна прымаюць на сябе найбольшую рызыку ў стварэнні або рэканструкцыі нерухомасці, аднак атрымоўваюць найбольшую карысць. Як правіла, дэвелаперы набываюць дзялянку зямлі, распрацоўваюць праект будынка, займаюцца ягоным маркетынгам, атрымліваюць неабходную грамадскую падтрымку і фінансаванне, будуюць структуру, пасля чаго кіруюць пабудаванай маёмасцю праз арэнду ці ў канчатковым выніку прадаюць яе.

У Беларусі і Расіі таксама ўжываецца роднаснае паняцце *забудоўшчык* — юрыдычная асоба, якая прыцягвае грашовыя сродкі
дольшчыкаў для будаўніцтва ўласнымі сіламі і (або) з прыцягненнем трэціх асоб аб’ектаў долевага будаўніцтва шляхам заключэння дагавораў.

Катэгорыя:Нерухомая маёмасць
Дэгазацыя нафты

**Дэгазацыя нафты** (; ) — працэс выдалення са здабытай нафты нізкамалекулярных вуглевадародаў — метану, этану і часткова прапану, а таксама серавадароду, азоту, вуглякіслага газу.

Катэгорыя:Тэхналогіі
Катэгорыя:Нафта
Дэз-метал

**Дэз-метал** () — разнавіднасць экстрым-метал-музыкі (з моцным уплывам «трэш-металу»), які з'явіўся ў сярэдзіне 1980-ых гадоў у ЗША (пераважна ў Фларыдзе і Каліфорніі), Канадзе і Еўропе (пераважна ў Вялікабрытаніі, Швецыі).

Дэз-метал аказаў даволі значны ўплыў на фарміраванне такога стылю, як Хэйткор.

Катэгорыя:Жанры металу
Дэймас

**Дэймас** ( «жах») — меншы і больш аддалены з двух спадарожнікаў Марса.

Паўвось арбіты: 23 459 км.

Форма няправільная, сярэдні дыяметр: 12,6 км, памеры: 15 x 12.2 x 11 км. Складаецца з матэрыялу, багатага на вуглярод, падобна да астэроідаў тыпу C і лёду. Маса: 1,8x1015 кг

Быў адкрыты А. Холам 10 верасня 1877 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Марса
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1877 годзе
Вялікія князі маскоўскія

* Даніл Аляксандравіч (каля 1283—1303)
* Юрый Данілавіч (1303—1325)
* Іван Каліта (1325—1340)
* Сямён Горды (1340—1353)
* Іван II Чырвоны (1353—1359)
* Дзмітрый Данскі (1359—1389)
* Васіль I Дзмітрыевіч (1389—1425)
* Васіль II Васільевіч Цёмны (1425—1433)
* Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі (1433)
* Васіль II Васільевіч Цёмны (1433—1434)
* Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі (1434)
* Васіль Касы (1434)
* Васіль II Васільевіч Цёмны (1434—1446)
* Дзмітрый Юр’евіч Шамяка (1446—1447)
* Васіль II Васільевіч Цёмны (1447—1462), Іван III (суправіцель, 1450—1462)
* Іван III Васільевіч Вялікі (1462—1505)
* Васіль III Іванавіч (1505—1533)
* Іван IV Васільевіч Грозны (1533—1547)
Дарвін

* Джордж Говард Дарвін - англійскі астраном
* Чарлз Роберт Дарвін (1809—1882) — англійскі натураліст, стваральнік тэорыі эвалюцыі шляхам натуральнага адбору.
* Эразм Дарвін (1731—1802) — англійскі натураліст, урач і паэт, дзядуля Чарлза Дарвіна.
* Дарвін - горад у Аўстраліі.
Дворжак

**Дворжак** () — чэшскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антанін Леапольд Дворжак — чэшскі кампазітар.
* Багуслаў Дворжак — чэшскі мастак.
* Макс Дворжак — аўстрыйскі гісторык.

Катэгорыя:Чэшскія прозвішчы
Дэйл Карнегі

**Дэйл Карне́гі** (, пасля 1922 г. — ; ) — амерыканскі педагог, пісьменнік.

Стаяў ля вытокаў стварэння тэорыі зносінаў, перавёўшы навуковыя распрацоўкі псіхолагаў таго часу ў практычную вобласць, распрацаваўшы ўласную канцэпцыю бесканфліктных і паспяховых зносін. Распрацаваў псіхалагічныя курсы па самаўдасканаленні, навыкам эфектыўных зносін, выступлення і іншыя. Яго кнігі застаюцца папулярнымі і ў нашы дні.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 24 лістапада 1888 года ў Мэрывілі (ЗША) ў беднай фермерскай сям’і.

У 1904 годзе яго сям’я пераехала ў Уорэнсберг. Тады, будучы 16-гадовым падлеткам, нягледзячы на ​​тое, што яму даводзілася ўставаць у 3 гадзіны раніцы, каб падаіць бацькоўскіх кароў, Дэйл наведваў Уорэнсбергскі педагагічны каледж (цяпер — Цэнтральна-Місурыйскі ўніверсітэт), дзе адукацыя была бясплатнай.

У 1908 годзе ён кінуў каледж, не здаўшы іспыт па лацінскай мове, але ў той жа час ён вырашыў, што хоча быць настаўнікам. Яго першай працай пасля каледжа было выкладанне завочных курсаў уладальнікам ранча; потым ён займаўся продажам бекону, мыла і сала для кампаніі «Armour & Company».

Назапасіўшы 500 долараў, Карнегі перастаў займацца гандлем у 1911 годзе, каб ажыццявіць сваю патаемную мару — стаць выкладчыкам.

Памёр 1 лістапада 1955 года ад хваробы Ходжкіна ў сваёй хаце ў Форэст-Хілз (ЗША).

## Літаратура 
*  — С. 81.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Псіхолагі ЗША
Катэгорыя:Педагогі ЗША
Закон Лоджа

**Закон Лоджа, Публічны закон 597 81-га Кангрэсу ЗША** (, ), заканадаўчы акт, ухвалены Кангрэсам ЗША 30 чэрвеня 1950, і названы ў папулярнай форме паводле імя яго ініцыятара і лабіста, Генры Кабата Лоджа малодшага.

Закон дазваляў на працягу пэўнага часу абмежаваны колькасна запіс у войска ЗША асоб з іншаземным грамадзянствам, і дазваляў атрыманне грамадзянства ЗША такімі добраахвотнікамі пасля 5 гадоў вайсковай службы.

Мэтай закону было выкарыстанне моўнага і культурнага патэнцыялу перамешчаных асоб цэнтральна- і ўсходнееўрапейскага паходжання ў барацьбе дзяржаў Заходняга блоку супраць дзяржаў камуністычнай сістэмы, найперш у Еўропе, асабліва ў падпольных дзеяннях рознага роду.

Ідэйна-палітычны бок справы паказваўся дзяржаўнымі дзеячамі ЗША, і асабліва самім Г. Лоджам, як удзел еўрапейцаў у барацьбе «за свабоду Еўропы», пад чым разумелася свабода ад камунізму (: халодная вайна).

Пачаткова прадбачыўся запіс 2500 мужчынаў, пазней ліміт быў павышаны да 12500. У далейшым, Публічны закон 101—249 распаўсюдзіў пасмяротнае атрыманне грамадзянства ЗША паасобна на ўсіх, хто загінуў або памёр на службе ва Узброеных сілах ЗША ў пэўныя перыяды баявых дзеянняў, або пры пэўных умовах.

Першыя добраахвотнікі былі прынятыя ў амерыканскую армію, згодна з гэтым законам, у 1951, у Зонтхофене (Германія). Да 1959, калі скончылася дзеянне закону, у амерыканскае войска былі запісаныя зв. 200 добраахвотнікаў з розных краін.

У наш час існуе думка, што мадэрнізаванае выкарыстанне падобнай мадэлі магло б быць мэтазгодным для ЗША ў «Вайне з тэрарызмам».

## Гл. таксама 
* Генры Кабат Лодж малодшы
* Добраахвотны корпус свабоды
* Іншаземны легіён
* Халодная вайна

## Літаратура 
* (Карафана) James Jay Carafano. Mobilizing Europe's Stateless: America's Plan for a Cold War Army. — эл.версія.
* (Далгліш) Charles K. Dalgleish. A new «Lodge act» for the U.S. army — a strategic tool for the global war on terrorism. — эл.версія
* (фармуляр N-644) U.S. Department of Homeland Security. N-644, Application for Posthumous Citizenship. — эл.версія

Катэгорыя:Палітыка ЗША
Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША
Катэгорыя:Законы
Катэгорыя:Права ЗША
Васіль II

**Васіль Васілевіч** або **Васіль Цёмны** ( — ) — вялікі князь маскоўскі з 1425, сын вялікага князя маскоўскага Васіля Дзмітрыевіча.

## Біяграфія 
У княжанне Васіля II адбывалася працяглая феадальная міжусобная вайна. Яго сапернікамі выступіла кааліцыя ўдзельных князёў на чале з яго дзядзькам — галіцкім князем Юрыем Дзмітрыевічам і яго сынамі Васілём Касым і Дзмітрыем Шамякам. Падчас войнаў, ускладненых адначасовай барацьбой з Казанню і Вялікім княствам Літоўскім, велікакняжацкі сталец некалькі раз пераходзіў да галіцкіх князёў, якіх падтрымлівалі Ноўгарад і часова Цвер. Васіль II быў аслеплены (1446) Дзмітрыем Шамякам, ад гэтага атрымаў мянушку «Цёмны», аднак урэшце ён у пачатку 1450-х гадоў перамог. Васіль Цёмны ліквідаваў амаль усе дробныя ўдзелы ўнутры Вялікага княства Маскоўскага, умацаваў велікакняжацкую ўладу. У выніку шэрагу паходаў у 1441—1460 гадах узмацнілася залежнасць ад Масквы Суздальска-Ніжагародскага княства, Наўгародскай зямлі, Пскова і Вяцкай землі. Пры падтрымцы Васіля Цёмнага мітрапалітам маскоўскім абраны разанскі епіскап Іёна (1448), што значыла фактычную незалежнасці Маскоўскай мітраполіі ад Канстанцінопальскага патрыярха.

Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Дзмітрый Юр’евіч Шамяка

**Дзмітрый Юр’евіч Шамяка** () — князь галіцкі, сын князя Юрыя Дзмітрыевіча, вялікі князь маскоўскі ў 1446—1447 гадах.

## Біяграфія 
Удзельнічаў у 1430-я гады разам з бацькам і сваім старэйшым братам Васілём Касым у барацьбе за княжанне ў Маскве (1425—1453) супраць Васіля Цёмнага. З 1436 узначальваў апазіцыю супраць маскоўскага вялікага князя. Пасля таго, як у 1445 годзе ў бітве пад Суздалем сыны Улу-Мухамеда разбілі маскоўскае войска і ўзялі ў палон Васіля Цёмнага, улада ў Маскве перайшла да Шамякі. Але Васіль, паабяцаўшы хану Залатой Арды выкуп, атрымаў ад яго ардынскага войска і вярнуўся ў Маскву, а Шамяка збег ва Угліч.

Але на бок Шамякі перайшлі шматлікія баяры, купцы і прадстаўнікі духавенства, абураныя «ардынскім палкаводствам» Васіля Цёмнага, і ў 1446 годзе пры іх падтрымцы Дзмітрый Шамяка стаў маскоўскім князем. Затым ён злавіў у Траецкім манастыры Васіля Цёмнага і ў адплату за асляпленне свайго брата — Васіля Касога, асляпіў яго і адправіў ва Угліч. Але ў 1447 годзе Шамяка вымушаны быў збегчы з Масквы, асцерагаючыся войска баярына Пляшчэева, якое падступала да горада. Прычынай гэтага стала тое, што Шамяка не карыстаўся падтрымкай маскоўскіх баяраў, у якіх былі адабраныя вотчыны Суздальска-Ніжагародскага княства, якому Шамяка надаў незалежнасць.

У 1448 годзе Сабор архірэеў, незалежна ад Канстанцінопальскага Патрыярхата, узвёў на кафедру мітрапаліта Маскоўскага епіскапа Разанскага Іону, і наклаў анафему на Дзмітрыя Шамяку. Пазней ён беспаспяхова працягваў спрабаваць змагацца з Васілём Цёмным, пацярпеўшы паразы пад Галічам, а затым пад Усцюгам. У 1452 годзе быў акружаны войскам Маскоўскага княства, але збег у Ноўгарад, дзе памёр (па летапісных дадзеных, атручаны) у 1453 годзе. Пахаваны быў у Юр’евым манастыры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Мсціслаўскае ваяводства

**Мсціслаўскае ваяводства** (1566—1772) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Вялікага Княства Літоўскага. Плошча — каля 22,6 тыс. км². Сталіца ваяводства — Мсціслаў. Ваяводства ўтворана з Мсціслаўскага княства падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў.

Войны, асабліва вайна 1651—1667 гадоў, спустошылі абшары ваяводства. Сойм Вялікага Княства Літоўскага 1661 года характарызаваў стан ваяводства як «цалкам спустошаны маскоўскім непрыяцелем», колькасць дымоў скарацілася на 69&nbsp;%.

Ваяводства не мела падзелу на паветы.

Ваяводства ахоплівала тэрыторыі былога Мсціслаўскага княства, Крычаўскай воласці і прыватных маёнткаў, папярэдне вылучаных з іхняга складу (усход сучаснай Магілёўскай вобласці і поўдзень Смаленскай вобласці).

Буйнейшыя паселішчы Дрыбін, Жукава, Крычаў, Радамль, Расна, Хіславічы, Хоцімск, Шумячы.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай ў 1772 годзе тэрыторыя ваяводства адышла да Расійскай імперыі, дзе ўвайшла ў склад Магілёўскай губерні. Аднак, ваяводства намінальна існавала ў складзе Рэчы Паспалітай да апошняга яе падзелу ў 1793 годзе.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Мяцельскi А. А.* Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII—XVIII стст. — Мн.: Беларуская навука, 2010. — 664 с.
* 
*
Віцебскае ваяводства

thumb|250px|Віцебскае ваяводства ў XVII ст. на карце ВКЛ
**Віцебскае ваяводства** (1503—1772) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Цэнтр — горад Віцебск.

## Гісторыя 
Першапачаткова ахоплівала, верагодна, тэрыторыю Віцебскай зямлі, намеснікі якой з 1503 г. пачынаюць карыстацца тытулам ваяводы. Пытанні пра тое, у якоў ступені гэта суправаджалася пашырэннем іх паўнамоцтваў і ці ўплывала на ўзаемаадносіні ваяводы з іншымі намеснікамі паветаў Віцебскай зямлі (Аболецкім, Аршанскім, магчыма Магілёўскім), а таксама ўладальнікамі Друцкага княства дастаткова не вывучаны. 

Ваявода ажыцяўляў ваеннае кіраўніцтва ў межах Віцебскай зямлі, а судовыя функцыі і кантроль за крыніцамі джяржаўных даходаў, верагодна ў межах Віцебскага павета. Па-за юрысдыкцыяй ваяводы знаходзіліся таксама княжацкія і панскія маёнткі, уладальнікі якіх падлягалі велікакняжацкаму суду, а адносна сваіх падданых карысталіся імунітэтам. Паводле вялікакняжацкіх прывілеяў, ваяводы ў Віцебскім ваяводстве (як і ў Полацкім) прызначаліся толькі са згоды мясцовай шляхты. 

Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг. Віцебскае ваяводства складалася з Віцебскага і Аршанскага паветаў; былі ўведзены павятовыя соймікі і іерархія службовых пасад паводле польскага ўзору: кашталян, падкаморы, суддзя земскі з падсудкам і пісарам і інш. Была ўстаноўлена харугва Віцебскага ваяводства — зялёнага колеру з выявай «Пагоні» ў белым полі. Функцыі ваяводы звяліся да кіравання апалчэннем шляхецкага ваяводства. Адначасова ён узначальваў замкавы суд Віцебскага павета, з 1569 г. засядаў у сенаце Рэчы Паспалітай. Намеснікам яго быў падваявода.

## Гл. таксама 
* Ваяводы віцебскія
* Віцебскае княства

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Віцебскае ваяводства // Белорусская цифровая библиотека


Катэгорыя:Гісторыя Віцебска
Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці
Вуглярод

**Вуглярод** () **C** — хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 6; неметал.

## Прыродныя крыніцы 
Вуглярод — адзін з найбольш распаўсюджаных элементаў у зямной кары, залягае ў выглядзе мінералаў (графіт, алмаз) і гаручых выкапняў (вугаль). У атмасферы знаходзіцца ў выглядзе дыаксіду вугляроду CO2. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл. Валентнасць вугляроду ў большасці злучэнняў роўная 4.

## Прымяненне 
Вуглярод выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў, электратэхнічных вырабаў, у гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, металургіі.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Мірфак

**Мірфак** (Альфа Персея / α Per) — самая яркая зорка ў сузор’і Персея. У перакладзе з арабскай *Мірфак ас-Сурая* — локаць, бліжэйшы да Плеядаў. Меней распаўсюджаная назва — *Альгеніб* або *Альгені*, у перакладзе значыць «бок».

Мірфак — жоўты звышгігант з бачным бляскам 1,8m.

Мірфак уваходзіць у склад маладога рассеянага скопішча Melotte 20, якое часам называюць «Скопішчам Альфа Персея».

Катэгорыя:Персей (сузор’е)
Катэгорыя:Жоўта-белыя звышгіганты
Катэгорыя:Зоркі
Каньскаволя

**Каньскаво́ля** (), вёска і колішні горад (1532—1870) у Польшчы, адм. цэнтр гміны Каньскаволя ў Пулаўскім павеце Любельскага ваяводства. Месціцца над ракой Куро́ўка, за 5 км на У ад Пулаваў, 10 км на З ад Ку́рава і 42 км ад Любліна. Праз вёску праходзіць аўтадарога нумар 12 і чыгуначная лінія E-20.

Вёска была заснаваная каля канца 14 ст., не раней за 1392. Гарадскія правы атрыманыя ў 1532, і страчаныя ў 1870 пасля адміністрацыйнай рэформы. У наш час вёска-спадарожнік Пулаваў. Аднак, жыхары не жадаюць далучэння вёскі да гораду, і ў сакавіку 2006 выступілі з ініцыятывай вяртання гарадскіх правоў.
Калійныя солі

**Каліевыя солі** (**паташ**, **калійныя солі**) — асадкавыя горныя пароды, складзеныя з лёгкарастваральных каліевых і каліева-магніевых мінералаў: сільвіну, карналіту, палігаліту і інш. Карысныя выкапні, пашыраныя ў асадкавай абалонцы Зямлі, залягаюць пластамі, лінзамі, купаламі, гнёздамі. Колькасць  К2О у прамысловых пакладах 12-30 %.

Вырабляюцца ва ўсім свеце ў аб’ёмах, якія перавышаюць 71,9 мільёна тон (~45,4 мільёна тон у эквіваленце K2O). Найбуйнейшы вытворца паташу — Канада. Асноўнае прамысловае значэнне — вытворчасць калійных угнаенняў. Калій быў упершыню атрыманы ў 1807 годзе шляхам электролізу каўстычнага паташу ().

У Беларусі паклады калійных солей сканцэнтраваны ў паўночнай частцы Прыпяцкага прагіну: Старобінскае радовішча ў Мінскай вобласці і Петрыкаўскае радовішча ў Гомельскай вобласці. Агульныя запасы калійных солей ацэньваюцца ў 6,5 млрд тон. Старобінскае радовішча распрацоўваецца вытворчым аб’яднаннем «Беларуськалій».

## Тэрміналогія 
Паташом называюцца злучэнні калію і матэрыялы з каліем у складзе, найчасцей  (K2CO3). Слова «паташ» вядомае яшчэ ў старабеларускай мове і паходзіць ад  «*potaschen*», што значыць «попел з гаршку». Раней карбанат калію выраблялі выпарваннем замочанага  ў вялікіх жалезных гаршках, адкуль і пайшла назва. Каля 10 % ад вагі звычайнага дрэўнага попелу можа быць ператворана ў паташ. Пазней слова распаўсюдзілася на прыродныя мінералы з каліем і прадукты іх перапрацоўкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Серабро

**Серабро́**, таксама **Срэ́бра** () **Ag** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 47. Бліскучы белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 67-е месца сярод элементаў. Самароднае серабро і яго мінералы — рэдкія, асноўная маса серабра атрымліваецца пры дабыванні іншых металаў, галоўным чынам свінцу і медзі. Буйныя радовішчы сярэбраных руд — у Мексіцы і ЗША.

## Прымяненне 
Спецыяльнае хімічнае абсталяванне і апаратура для харчовай прамысловасці. Пакрыцці дэталей адказнага прызначэння ў электроніцы і радыётэхніцы. Фотаматэрыялы. Ювелірныя вырабы.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Тантал

**Танта́л** () **Ta** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 73. Светла-шэры метал.

## Прыродныя крыніцы 
Трапляецца разам з ніобіем. Галоўны мінерал — танталіт/калумбіт.

## Прымяненне 
Выраб хімічнай апаратуры выключнай каразійнай стойкасці. Элекратэхніка. Ювелірная справа. Аднаўленчая хірургія.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Тантал // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 310.
* *Карпенко С. Ф.* Танта́л // Горная энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. Е. А. Козловский. — М.: «Советская энциклопедия», 1991. — Т. 5. СССР — Яшма. — С. 118—119. — 541 с. — 44 126 экз. — ISBN 5-85270-007-X, ISBN 5-85270-000-6 (т. 5).

## Спасылкі 
* Тантал на сайце «Webelements»
* Танталовы муки XXI века. Почему тантал называют «конфликтным» металлом // Информационный портал о металлургии и металлургах «Про Металл»

Катэгорыя:Хімічныя элементы
*
Стронцый

**Стронцый** () **Sr** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 38. Серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
16-е месца па распаўсюджанасці ў зямной кары сярод элементаў. Буйныя радовішчы — у Вялікабрытаніі, Германіі, ЗША, Расіі, Таджыкістане.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ў металургіі, электроніцы і электратэхніцы; вытворчасці фарбаў, эмалей; а таксама як ізатопны індыкатар і крыніца бэта-часціц у навуковых даследаваннях і медыцыне.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Странцыяніт

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Тэлур

**Тэлур** () **Te** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 52.

## Прыродныя крыніцы 
Асноўныя мінералы — калаверыт, алтаіт і інш. Зрэдку трапляецца ў самародным выглядзе. Здабываюць галоўным чынам з адыходаў ад ачысткі медзі.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца для легіравання сталі і чыгуну, сплаваў свінцу і медзі; для сінтэзу паўправадніковых матэрыялаў. Тэлурарганічныя злучэнні прымяняюцца ў якасці каталізатараў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Тытан (хімічны элемент)

**Тытан** () **Ti** — хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 22. Серабрыста-белы метал, падобны з выгляду на сталь.

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў зямной кары — 9-е месца сярод элементаў. Радовішчы ў Аўстраліі, Канадзе, Нарвегіі, ЗША, Расіі, Індыі, Бразіліі, Украіне.

Асноўныя руды: ільменіт (FeTiO3), руціл (TiO2), тытаніт (CaTiSiO5).

## Прымяненне 
Авія-, ракета-, суднабудаўніцтва. Выраб тытанавых бяліл — найлепшай белай фарбы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Уран (хімічны элемент)

**Уран** () **U** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 92. Адносіцца да актыноідаў. Серабрыста-белы бліскучы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Запасы: Аўстралія (23%), Казахстан (17%), Канада (13%), ПАР, Нігер, Бразілія, Намібія, Расія, ЗША, Узбекістан, Манголія, Украіна, Францыя.

## Здабыча ўрана ў свеце 
400px|thumb|right|10 краін, здабываючыя 94 % сусветнай здабычы ўрана
Здабыча: Канада (34%), Аўстралія (15%), Нігер (10%), Намібія, Расія, ЗША, Узбекістан, Казахстан, ПАР, Францыя, Чэхія, Габон, КНР, Украіна.

## Прымяненне 
Прымяняецца галоўным чынам у ядзернай тэхніцы (зброя, атамная энергетыка).

 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Актыноіды
Торый

**То́рый** () **Th** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 90. Адносіцца да актыноідаў.

Серабрыста-белы метал. Атамная маса 232,0381. Шчыльнасць 11 720 кг/м³. Тэмпература плаўлення 1750&nbsp;°C. Ступень акіслення +4, радзей +2, +3. Вядомы ізатопы з масавымі лікамі 213—236.

Адкрыты ў 1828 годзе Ё. Берцэліусам у адным з сіенітаў у Нарвегіі. Назва ад імя бога грому Тора. Радыеактыўнасць торыю устанавілі ў 1898 годзе М. Складоўская-Кюры і незалежна ад яе нямецкі хімік Г. Шміт.

## Прыродныя крыніцы 
У прыродзе пашараны Th — найбольш доўгажывучы ізатоп з перыядам паўраспаду 14,05 млрд гадоў.
Галоўная крыніца торыю — манацыт — мінерал, які ўтрымлівае фасфаты торыю і рэдказямельных элементаў, а таксама аксіды жалеза, крэмнію, інш. Рудой на торый таксама з’яўляецца мінерал тарыт (сілікат торыю).

## Прымяненне 
Сплавы торыю — высокатрывалыя, хімічна ўстойлівыя пры павышаных тэмпературах. З іх вырабляюць дэталі рэактыўных рухавікоў, ракет, гарачатрывалыя тыглі. Торый — перспектыўнае ядзернае паліва (крыніца урану-233). таксама торый выкарыстоўваецца ў якасці каталізатара ў арганічным сінтэзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Актыноіды
Тэхнецый

**Тэхнецый** () **Tc** — радыеактыўны хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 43. Серабрыста-шэры метал. Гістарычна першы штучны элемент. 

## Гісторыя назвы 
Ад ст.-грэч. τεχνητός - штучны, адлюстроўвае адкрыццё элемента шляхам сінтэзу.

## Фізічныя ўласцівасці 
Поўная электронная канфігурацыя атама тэхнецыя: 1s22s22p63s23p63d104s24p64d55s2 

Технеций - радыеактыўны пераходны метал. У звычайным выглядзе ён - метал серабрыста-шэрага колеру з гексагональной рашоткай (a = 2,737 Å, с = 4,391 Å)

Дзякуючы высокай механічнай трываласці і высокай тэмпературы плаўлення з'яўляецца добрым матэрыялам для мішэняў(метал, які абстрэльваецца часціцамі і іёнамі нізкай і сярэдняй энергіі, каб прывесі яго ва ўзбуджаны стан(каб ператварыць матэрыял у крыніцу гама-выпраменьвання) пры апрамяненні ў рэактары або на паскаральніку.

## Хімічныя ўласцівасці 
Знаходзячыся ў сёмай групе перыядычнай сістэмы Д. І. Мендзялеева, тэхніцы па хімічных уласцівасцях крыху падобны на марганец і даволі блізкі да рэнію. У злучэннях праяўляе дзевяць цэлалікавых ступеней акіслення ад −1 да +7 і яшчэ 5 дробавых (такіх як 2,5, 1,81, 1,67, 1,625, 1,5).

Пры ўзаемадзеянні з кіслародам утварае аксіды Tc2O7 і TcO2. Прыклад:

 Tc + O2 ->[t] TcO2 

Ён не рэагуе з салянай, але лёгка раствараецца ў азотнай кіслаце. У такіх кіслотах, як серная ці фосфарная, технеций раствараецца толькі ў прысутнасці акісляльніка, напрыклад - перакісы вадароду.

Як рэній праяўляе значныя амфатэрныя ўласцівасці. Прыклад:

 Tc + 7HNO3 -> HTcO4 + 7NO2 + 3H2O 

Пры гэтай рэакцыі ўтвараецца тэхніцавая кіслата , аксід азоту IV, вада.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ў рэактарабудаўніцтве, а таксама як гама-выпрамяняльнік у медыцынскай дыягностыцы пухліны галаўнога мозгу.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Землетрасенне ў Далмацыі (1667)

**Землетрасенне ў Далмаціі 1667 года** — серыя землетрасенняў (6 красавіка і каля 8 гадзін 16 красавіка 1667 года; іншая магчымая інтэрпрэтацыя гістарычных даных — сакавік або 22 красавіка) у Далмацыі, на паўночным захадзе Балканскага паўвострава.

Эпіцэнтр недалёка ад горада Дуброўнік. Сіла галоўных штуршкоў 6 красавіка — 10 і 12 балаў MMI, 16 красавіка — 10 балаў MMI Int. Слабейшыя штуршкі ў факальнай зоне працягваліся 6 гадоў, да 1672.

Наймацнейшы ўдар 6 красавіка выклікаў цунамі сілай 4,0.

Штуршкі, а потым цунамі і пажар, дашчэнту разбурылі Дуброўнік (загінула 2270 з 6000 жыхароў). Іншыя крыніцы кажуць пра агульную лічбу 5 тысяч загінуўшых на працягу 6 красавіка. Вялікія разбурэнні спасціглі ўвесь рэгіён.
 
Штуршкі былі вельмі моцнымі і ў Венецыі (вада ў каналах узнялася, потым апусцілася), а заўважана землетрасенне было на ўсіх узбярэжжах Адрыятычнага і Эгейскага мораў, аж да Істамбулу і Ізміру.

Катаклізм фактычна паклаў канец развіццю самастойнай далмацінскай школы архітэктуры.

## Літаратура 
* База звестак NGDC|

Катэгорыя:Землетрасенні
Катэгорыя:1667
Далмацінская архітэктура

**Далмацінская архітэктура** — архітэктурная школа, якая склалася ў Харвацкім каралеўстве, на землях Далмацыі, у 10—11 ст. Яе з'яўленне было абумоўлена ўмацаваннем харвацкай дзяржавы. Сярод вядомых дойлідаў далмацінскай школы: майстар Міха з Антывары (14 ст.),  (сяр. 15 ст.).

Уплывовая ў сваім рэгіёне школа, прыпадабненні ёй відаць у некаторых культавых будынкі Венецыі 15 ст. У выніку заняпаду гандлёвых гарадоў Далмаціі з 16 ст. заняпала і школа архітэктуры, а моцнае землетрасенне 1667 года не толькі разбурыла вялікую колькасць будынкаў, але і паклала канец самастойнаму развіццю архітэктуры ў рэгіёне.

## Гісторыя 
Гэтая арх. школа змяніла сабою раннехарвацкую архітэктуру 8—9 ст., пра якую мала вядома, і ад якой захавалася мала помнікаў, апроч характэрных цэркваў, сіметрычных у плане — круглых, крыжавідных або шматпялёсткавых: царква ў Ніне (канец 8 ст.), царква Троіцы ў Пальюдзе (9 ст.), царква Даната ў Задары (810—815).

Далмацінская архітэктура характарызавалася кладкай сценаў з часанага каменю, з багатым выкарыстаннем высечаных з каменю дэкарацыйных дэталяў і рэльефаў. Сюжэты рэльефаў бывалі складанымі, і ўлучалі выявы звяроў і птушак, людзей і цэлыя сцэны, выкананыя ў агульным стылі тагачаснага харвацкага мастацтва. Характэрным было афармленне вонкавых сценаў аркатурамі.

З 10 ст. у харвацкім культавым дойлідстве распаўсюджваюцца базілікі, звычайныя малыя аднанефныя. Аднымі з лепшых узораў культавых будынкаў школы лічацца сабор у Задары (1263—1285 і 1324), сабор у Трогіры (пач. 13 ст., адноўл. у 1420).

Іншым характэрным узорам далмацінскай архітэктуры з'яўляюцца чатырохкантовыя вежы-званніцы, сярод якіх самыя вядомыя шасцівянцовая званніца Спліцкага сабору (вядомая з 13 ст.), званніца  (1435, потым разбурана, нанова ў 1598), званніца  (пасля 1667).

Пратэктарат Венецыі над харвацкімі землямі з пач. 11 ст. не перашкодзіў развіццю далмацінскай архітэктурнай школы. Вядомыя  (13 ст., цалкам перабудаваны 14 ст.),  (г. зв. Палац рэктараў) тамсама (з 12 ст., перабудаваны Юрыем Далмацінцам у 1464), сабор у Дуброўніку (разбураны ў 1667 і не аднаўляўся),  (пачаты ў 1431, з 1441 над ім працаваў Юры Далмацінец).

## Літаратура 
*  С.398—402.

Катэгорыя:Архітэктурныя школы Сярэднявечча
Катэгорыя:Харвацкая культура
Катэгорыя:Архітэктура Харватыі
Галіт

{{Мінерал
 |Назва    = Галіт
 |Выява = Selpologne.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = NaCl
 |Колер       = бясколерны, шэры, белы, чырвоны, жоўты, блакітны, фіялетавы
 |Колер рысы  = белы
 |Бляск       = шкляны
 |Празрыстасць= празрысты, паўпразрысты
 |Спайнасць   = дасканалая па  {001}
 |Сінгонія    = кубічная
 |Параметры рашоткі = 
 |Цвёрдасць   = 2
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 2,1—2,2
 |Паказчык пераламлення = 
}}
**Галі́т, каменная соль** — мінерал, хларыд натрыю, NaCl. 

## Апісанне 
Складаецца з кубічных, радзей актаэдрычных крышталёў. Бясколерны, празрысты, можа мець розныя адценні з-за прымесей. Цвёрдасць 2 па шкале Моаса, шчыльнасць 2,2 г/см³. Крохкі, лёгка раствараецца ў вадзе, мае салёны смак.thumb|left|Паштовая марка Беларусі

## Паходжанне і радовішчы 
thumb|left|Крышталі каменнай солі
Утвараецца пераважна асадкавым шляхам: крышталізуецца з марской вады ў лагунах і рэліктавых азёрах, якія перасыхаюць. Карысны выкапень. Радовішчы: у асадкавых горных пародах, самасадная соль сучасных азёр, саляныя крыніцы.

Найбольшыя радовішчы каменнай солі маюць Украіна, Расія, ЗША, Германія.
 
На тэрыторыі Беларусі прамысловыя паклады вядомы на Прыпяцкім прагіне. Мазырскае радовішча ў Гомельскай вобласці распрацоўваецца. Са здабытай сыравіны вырабляюць кухонную соль у горадзе Мазыр.

## Выкарыстанне 
Каменная соль выкарыстоўваецца ў харчовай (павараная соль), тэкстыльнай, фармацэўтычнай, хімічнай прамысловасці, халадзільнай справе, вытворчасці пластмас і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Галит // Каталог Минералов

Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Галагеніды (мінералы)
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Сільвін

thumb|Паштовая марка Беларусі
**Сільві́н** — мінерал, хларыд калію, КCl.

Складаецца з кубічных крышталёў. Бясколерны або малочна-белы, з прымесямі гематыту — жоўта-чырвона-ружаватых адценняў. Цвёрдасць 2, шчыльнасць 2 г/см³. Крохкі, лёгка раствараецца ў вадзе, мае горка-салёны смак.

Утвараецца пераважна асадкавым шляхам: крышталізуецца з марской вады ў лагунах і рэліктавых азёрах, якія перасыхаюць. Разам з галітам, карналітам і іншымі ўтварае сільвініт — асноўную сыравіну, з якой атрымліваюць калійныя ўгнаенні. Радовішчы ў асадкавых горных пародах. Вялікія радовішчы маюць Беларусь, Канада, Германія, Расія, ЗША.
 
На тэрыторыі Беларусі паклады сільвініту вядомы на Прыпяцкім прагіне. Распрацоўваецца Старобінскае радовішча ў Салігорскім раёне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мінералы калію
Катэгорыя:Галагеніды (мінералы)
Солі

**Солі** — клас хімічных злучэнняў; крышталічныя ў нармальных умовах рэчывы з іённай будовай.

Растваральныя солі з вадой утвараюць растворы электралітаў. Могуць разглядацца як прадукт замяшчэння атамаў вадароду ў кіслаце на атамы металу або гідроксагрупы ў аснове на кіслотны астатак. Утвараюцца шляхам рэакцыі нейтралізацыі паміж кіслатой і асновай, узаемадзеяннем кіслаты з асноўным аксідам, з металам, іншымі рэакцыямі.

Адрозніваюць солі нейтральныя (або сярэднія), кіслыя, якія ўтрымліваюць незамешчаныя атамы вадароду пры кіслотным астатку (напрыклад, NaHCO3), асноўныя, калі прысутнічаюць незамешчаныя гідроксагрупы (напрыклад, Cu(OH)Cl), двайныя (напрыклад, KCl•MgCl2 = KMgCl3), камплексныя.
 
Для соляў характэрная растваральнасць у палярных растваральніках, асабліва ў вадзе.

## Гідроліз соляў 
Гідроліз працякае, калі катыён або аніён утвораны слабай кіслатой або слабай асновай. Напрыклад, соль KCl утворана моцнай кіслатой і моцнай асновай. Гідролізу не падвяргаецца. Але соль Na2CO3 — падвяргаецца. У гэтым выпадку працякае абарачальны гідроліз.Na2CO3 + H2O = NaHCO3 + NaOHСоль, напрыклад, CuCl2 — тут працякае гідроліз па катыёне.CuCl2 + H2O = CuOHCl + HCLБывае, напрыклад, абарачальны:
Al2S3 3H2O = 2Al(OH)3↓ + 3H2S↑
Гэта значыць, што соль Al2S3 нельга атрымаць у водным растворы; але калі загартаваць сумесь Al і S, то атрымаецца:
2Al + 3S = Al2S3

## Рэакцыі соляў з кіслотамі 
1) Моцныя кіслоты выцясняюць слабыя з раствораў іх соляў
 NaHCO3 + CH3COOH = CH3COONa + CO2↑ + H2O
2) Ёсць некалькі соляў, якія не рэагуюць, напрыклад, з H2SO4 з w(H2SO4) CuS + H2SO4разб. ≠
3) Але калі w(H2SO4) > 30 %, то працякае рэакцыя:
CuS + H2SO4конц. = CuSO4 + SO2↑ + H2O

## Рэакцыі соляў з асновамі 
Рэакцыя працякае, калі:
1) Соль і аснова растваральныя.
2) У ходзе рэакцыі выпадае асадак, ці выдзяляецца газ.
CuSO4 + 2NaOH = Cu(OH)2↓ + Na2SO4

NH4HCO3 + KOH = NH3↑ + KHCO3 + H2O

## Угнаенні 
* KNO3 — асноўнае ўгнаенне. NaNO3 не мае практычнага прымянення з-за сваёй гідраскапічнасці.
* NH4NO3 — другое асноўнае ўгнаенне. Мае 35 % азоту.
* Ca3(PO4)2 — адно з асноўных фосфарных угнаенняў.
* (NH4)2HPO4 + NH4H2PO4 — распаўсюджанае ўгнаенне амафос.

## Гл. таксама 
Харчовая соль, каменная соль — галіт.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Графіт

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = GraphiteUSGOV.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = C (вуглярод)
 |Колер        = Шэры, чорны сталёвы
 |Колер рысы  = Чорная
 |Бляск       = Металападобны
 |Празрыстасць= Непразрысты
 |Спайнасць   = Дасканалая па {0001}
 |Сінгонія    = Гексаганальная (планаксіянальная)
 |Цвёрдасць   = 1—2
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 2,09—2,23
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Графі́т** — мінерал, які належыць да самародных элементаў. Найбольш пашыраная і ўстойлівая ў зямной кары мадыфікацыя вугляроду. 

Графіту характэрна слаістая структура, афарбоўка цёмна-шэрая да чорнай, металічны бляск. Цвёрдасць 1—2, шчыльнасць 2,2 г/см³. Тэмпература плаўлення 3800—3600 °C. Тлусты навобмацак. Вогнетрывалы, электраправодны, хімічна ўстойлівы. Акісляецца толькі пры вялікіх тэмпературах. Валодае невялікім каэфіцыентам трэння. Пад уздзеяннем нейтроннага выпраменьвання павялічваецца цвёрдасць, электрычнае супраціўленне, модуль пругкасці графіту, а яго цеплаправоднасць змяншаецца.

Карысны выкапень. Трапляецца ў магматычных і метамарфічных пародах. Графіт атрымліваюць таксама штучным шляхам — награваннем антрацыту без доступу паветра.

Радовішчы графіту маюць Расія, Украіна, ЗША і інш. На Беларусі вядомы рудапраяўленні графіту ў крышталічным падмурку.

## Выкарыстанне 
Графіт выкарыстоўваецца ў ліцейнай справе, ядзернай тэхніцы, пры вытворчасці электродаў, алоўкаў, шчолачных акумулятараў, элементаў сілкавання. Штучны графіт выкарыстоўваецца ў якасці пакрыцця соплаў ракетных рухавікоў і камер спальвання, асобных дэталей ракет.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Графит // *Власов В. Г.* Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009. 

Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Алатропныя формы вугляроду
Сурма (хімічны элемент)

**Сурма́** () **Sb** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 51. Атамная маса 121,75.

Бліскучы метал серабрыста-белага колеру з сіняватым адценнем. Прыродная сурма складаецца з двух ізатопаў: 121**Sb** і 123**Sb**.
Шчыльнасць 6690 кг/м³. Тэмпература плаўлення 630,5 °C.

Пыл і пара сурмы з’яўляецца атрутнай.

## Прыродныя крыніцы 
У зямной кары ўтрымліваецца каля 5•10−5 % сурмы па масе.
Асноўным мінералам для атрымання сурмы з’яўляецца антыманіт. Радовішчы ў КНР, Чэхіі, Алжыры, Балівіі, Мексіцы, Японіі, ЗША, Расіі, Казахстане.

## Прымяненне 
Тыпаграфскія сплавы, бабіты (падшыпнікавыя сплавы), фотаэлементы, паўправаднікі, піратэхніка.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Сурма́ // 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Паўметалы
Шкала Моаса

**Шкала Мо́аса** — шкала, якая створана для прыблізнага вызначэння цвёрдасці мінералаў.

Цвёрдасць мінералаў — іх супраціўленне разбурэнню паверхні пры мясцовых сілавых уздзеяннях. Вызначаюць па мінералагічнай шкале цвёрдасці драпаннем гранямі эталоннага мінералу.

**Мінералагічная шкала цвёрдасці**, цвёрдасць эталонных мінералаў:

# Тальк
# Гіпс
# Кальцыт
# Флюарыт
# Апатыт
# Артаклаз
# Кварц
# Тапаз
# Карунд
# Алмаз

Кожны наступны з мінералаў драпае вострым канцом папярэдні, але не пакідае метку на наступным, больш цвёрдым мінерале. Шкала служыць для прыблізнай ацэнкі цвёрдасці мінералаў, асабліва ў палявых умовах.

Шкала прапанавана нямецкім геолагам Ф. Моасам у 1811 годзе і названа ягоным імем.

## Літаратура 
* 

*  

Катэгорыя:Мінералогія
Катэгорыя:Шкалы
Алмаз

thumb|250px|Алмаз у мацярынскай пародзе.
**Алма́з, дыяме́нт** — мінерал, крышталічная кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду.

Бясколерны, белы, блакітны, зеленаваты, жаўтаваты, чырванаваты, шэры ці чорны. Мае тлусты алмазны бляск. Празрысты, характарызуецца моцнай дысперсіяй святла. Цвёрдасць 10 (найцвярдзейшы з вядомых мінералаў), шчыльнасць 3,5 г/см³.

Алмазы ўтвараюцца ў вывергнутых пародах — кімберлітах. Здабываюцца з карэнных радовішчаў і россыпаў, звычайна ў выглядзе дробных зярнят і асколкаў. Вельмі рэдкія алмазы, маса якіх перавышае 50 каратаў (10 грам).

Вялікія радовішчы маюць Аўстралія, Расія, ПАР, Батсвана, Намібія. Пошукі алмазаў вядуцца на Беларусі.

Каштоўны камень. Бясколерныя і празрыстыя крышталі вялікіх памераў выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе (пасля агранкі называюцца **брыльянтамі**). Алмазы выкарыстоўваюцца таксама ў тэхнічных мэтах: для бурэння свідравін у цвёрдых пародах, шліфавання металаў, рэзкі шкла і інш.

Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Алатропныя формы вугляроду
Апатытавыя руды

а-нефелінавая руда (цукровы апатыт), Хібіны]]
**Апатытавыя руды** — прыродныя мінеральныя агрэгаты, у якіх ёсць апатыт у колькасцях і формах, што адпавядаюць умовам прамысловай перапрацоўкі. Найбольшае прамысловае значэнне маюць радовішчы, звязаныя з магматычнымі пародамі.

Найбольшыя запасы апатытавых руд у Расіі, Бразіліі, ПАР, Фінляндыі.

Апатытавыя руды выкарыстоўваюцца для вытворчасці фосфарных угнаенняў, фосфарнай кіслаты і яе соляў, а таксама ў металургіі, шкляной і керамічнай прамысловасці.

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Руды
Вадазбор

**Вадазбо́р**, **вадазборны басейн**, **вадазборная плошча** — тэрыторыя, з якой у раку ці яе сістэму, або ў возера сцякаюць паверхневыя і падземныя воды. Абмежаваны водападзеламі.
]]
Гідралагічнае значэнне вадазбору ў ператварэнні атмасферных ападкаў у сцёк.

***Гідраграфічныя паказчыкі:***
* плошча,
* даўжыня,
* сярэдняя і найбольшая шырыня,
* вышыня над узроўнем мора,
* форма,
* сярэдні нахіл, каэфіцыент асіметрыі.
***Геаграфічныя паказчыкі:***
* геаграфічнае становішча,
* лясістасць,
* азёрнасць,
* густата рачной сеткі,
* разаранасць,
* урбанізацыя
і інш.

Найважнейшая характарыстыка вадазбору — яго плошча.

З рэк Зямлі найбольшыя вадазборы ў Амазонкі (каля 7200 тыс. км²), Конга (каля 3700 тыс. км²), Місісіпі (каля 3200 тыс. км²).

З рэк Беларусі найбольшыя вадазборы ў Дняпра з Прыпяццю (118 тыс. км²), Нёмана (б.з. 44 тыс. км²), Заходняй Дзвіны (б.з. 32 тыс. км²).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гідраграфія
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Бурштын

**Буршты́н, янтар** (ад ; , стар.-грэч. *τò ήλεκτρον*) — мінерал, арганічнае злучэнне, выкапнёвая акамянелая смала хвойных дрэў верхнемелавога-палеагенавага перыядаў.

Аморфны вуглевадарод, прыкладная хімічная формула C10H16O4. Трапляецца ў выглядзе зерняў, жаўлакоў і пласцін памерам ад некалькіх міліметраў да 50 см у папярэчніку. У прыродзе звонку мае непразрыстую скарынку прадуктаў акіслення. Колер жоўты і карычневы розных адценняў, аранжавы, малочна-белы, зеленаваты і інш. Празрысты або замутнены. Бляск шкляны або смалісты. Цвёрдасць 2-3, шчыльнасць 1,1 г/см³. Дыэлектрык. Плавіцца пры тэмпературы 250—300 °C.

Бурштын утвараецца ў працэсе акамянення смалы і наступнага пераадкладання і пахавання ў прыбярэжных морах, лагунах, дэльтах рэк.

Каштоўны камень, выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе, для мастацкіх вырабаў. Частка ўзораў бурштыну мае ўключэнні насякомых і раслінных рэшткаў — такія экзэмпляры высока цэняцца.

Асноўныя радовішчы бурштыну на берагах Балтыйскага мора: Расія (Калінінградская вобласць), Польшча, Германія. Вядомы радовішчы і за межамі гэтага рэгіёну.

На Беларусі найбольш перспектыўны на бурштын раён — заходняя частка Палесся. Адклады бурштыну знаходзяцца на глыбіні 15-80 м.

Выява:Amber hg.jpg|Бурштын
Выява:Ambre Dominique Moustique.jpg|Бурштын з насякомым унутры
Выява:2000. Stamp of Belarus 0394.jpg|Паштовая марка Беларусі

## Гл. таксама 
* Блакітны бурштын
* Бурштынавы шлях

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Арганічныя мінералы
Прыпяцкі прагін

**Прыпяцкі прагін** — адмоўная тэктанічная структура Усходне-Еўрапейскай платформы. Размяшчаецца на паўднёвым усходзе Беларусі ва ўсходняй частцы Палесся. На поўначы мяжуе (па глыбінных разломах з амплітуй 4—5 км) з Беларускай антэклізай і Жлобінскай седлавінаю, на поўдні — з Украінскім шчытом, на захадзе — з Палескай седлавінаю, на ўсходзе праз Брагінска-Лоеўскую седлавіну пераходзіць у Дняпроўска-Данецкі прагін. Даўжыня да 260 км, шырыня да 130 км. Складаецца з уласна Прыпяцкага грабена і яго паўночнага пляча — Гарадоцка-Хацецкай ступені.

Крышталічны фундамент на глыбіні ад 1 да 4—6 км. У платформавым чахле выяўлены адклады верхняга пратэразою, дэвонскай, каменнавугальнай, пермскай, трыясавай, юрскай, мелавой, палеагенавай, неагенавай і чацвярцічнай сістэм. Асноўнае месца ў разрэзе займаюць верхнедэвонскія адклады, ¾ якіх складаюць саляносныя (ніжняя франская і верхняя фаменская) і міжсалявая (ніжнефаменская) тоўшчы. Фарміраванне Прыпяцкага прагіну як інтракратоннага грабена адбылося ў герцынскі этап, якому адпавядаюць 3 асноўныя структурныя паверхі: ніжні (складзены эйфельска-жывецкімі і ніжнефранскімі ўтварэннямі), сярэдні (верхнефранскімі, фаменскімі, каменнавугальнымі, ніжнепермскімі адкладамі) і верхні (верхнепермскімі і ніжне-сярэднетрыясавымі). У ніжнім структурным паверсе і ніжняй частцы сярэдняга пераважаюць дыз’юнктыўныя дыслакацыі, а ў верхняй частцы сярэдняга і ў верхнім — выразныя плікатыўныя формы са значным уздзеяннем саляной тэктонікі.

Паверхня фундамента, ніжні структурны паверх і ніжняя частка сярэдняга падзелены сістэмай субшыротных разломаў на тэктанічныя ступені, горсты і грабены, якія аб’ядноўваюцца па марфалагічных прыкметах у 3 структурныя зоны: Паўночную, Цэнтральную і Паўднёвую. У Паўночнай структурнай зоне вылучаны: Бярэзінская, Рэчыцка-Шацілкаўская і Маладушынска-Чырвонаслабодская ступені; у Цэнтральнай — Капаткевіцка-Велікаборская, Шастовіцкая і Мазырская ступені, Петрыкаўскі і Хобненска-Хойніцкі пахаваныя выступы; у Паўднёвай — Нараўлянскі горст, Ельскі грабен і Выступовіцкая ступень. Тэктанічныя ступені, грабены і горсты ўскладнены зонамі прыразломных падняццяў і апусканняў, складзеных лакальнымі структурамі, якіх больш за 140. 

У сярэднім і верхнім структурных паверхах вылучаюцца валы, падняцці і сінклінальныя зоны. У этапы найбольш актыўнага развіцця Прыпяцкага прагіну праявілася глыбінная і саляная тэктоніка, вулканізм і фарміраваліся асноўныя структурныя элементы.

У Прыпяцкім прагіне выяўлены і эсплуатуюцца радовішчы нафты, калійных і каменнай солі, будаўнічых матэрыялаў; ёсць паклады каменнага і бурага вугалю, гаручых сланцаў, багатыя рэсурсы прэсных, мінеральных і тэрмальных вод.

## Літаратура 
* 
* Журавков М.А., Губин В.Н., Конищев В.С., Кутырло В.Э. Геодинамика Старобинской центриклинали Припятского прогиба / М.А. Журавков и др. – Минск: БГУ, 2015. – 151 с.


Катэгорыя:Геалогія Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Геалогія Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Тэктоніка Беларусі