Савецкая акупацыя Украіны

**Савецкая акупацыя Украіны** () — працэс ваеннай, палітычнай і культурнай акупацыі, звязаны з анексіяй украінскіх зямель Савецкім Саюзам/РСФСР у 1917—1991 гадах пасля звяржэння манархіі ў Расійскай імперыі, што скончыўся далучэннем заходнеўкраінскіх зямель да СССР паводле пакту Молатава—Рыбентропа. Працэс суправаджаўся стварэннем на тэрыторыі Украіны бальшавіцка-савецкіх марыянетачных дзяржаў (РУНР, УССР, Галіцкай ССР). Падчас акупацыі мелі месца чырвоны тэрор, голад, рэпрэсіі, дэпартацыі, іншыя кары, а таксама русіфікацыя. 22 чэрвеня 1941 года нацысцкая Германія ўварвалася ў Савецкі Саюз і акупавала Украіну. 17 ліпеня 1941 года Трэці рэйх заснаваў на тэрыторыі Украіны рэйхскамісарыят Украіны на чале з Эрыхам Кохам. У выніку ўвахода Чырвонай Арміі ва Украіну ў 1943—1944 гадах Савецкі Саюз адваяваў усе ўкраінскія тэрыторыі і вярнуў іх у свой склад. Савецкая анексія Украіны працягвалася да жніўня 1991 года, калі Украіна аднавіла сваю незалежнасць праз «Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны».

У XXI стагоддзі ва Украіне ў акадэмічным і грамадскім дыскурсе для апісання перыяду выкарыстоўваюцца два тэрміны —  і  (). Другі выкарыстоўваецца, каб падкрэсліць адчужэнне савецкай палітыкі і культуры і паменшыць удзел украінскага грамадства ў праекце «Савецкая Украіна».

## Перадумовы 
Са звяржэннем улады імператара Мікалая ІІ у лютым 1917 года скончылася Пераслаўскае пагадненне паміж Гетманшчынай, г. зн. Украінай, і Масковіяй, г. зн. Расіяй.

17 сакавіка 1917 года ў Кіеве была створана Украінская Цэнтральная Рада (УЦР) — прадстаўнічы орган палітычных і грамадскіх арганізацый горада. 19 кастрычніка — 21 красавіка 1917 у Кіеве адбыўся Усеўкраінскі нацыянальны кангрэс, на якім Цэнтральная рада была пераўтворана ў галоўны прадстаўнічы орган палітычных і грамадскіх арганізацый Украіны. Кангрэс пастанавіў дамагацца нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі Украіны ў складзе федэратыўнай і дэмакратычнай Расіі. Цэнтральная Рада была папоўненая дэпутатамі ад розных рэгіёнаў і грамадскіх класаў, і стала выконваць функцыі часовага ўкраінскага парламента. У маі Цэнтральная Рада пачала перамовы з расійскім Часовым урадам аб прызнанні аўтаноміі Украіны і вызначэнні яе межаў. Аднак украінскія патрабаванні былі праігнараваныя. Таму 10 (23) чэрвеня 1917 года Цэнтральная Рада аднаасобна прыняла **І Універсал**, які абвяшчаў аўтаномію Украіны ў складзе Расійскай Рэспублікі. 16 ліпеня 1917 года ў выніку складаных перамоваў з расійскімі ўладамі, Украінская Цэнтральная Рада прыняла **ІІ Універсал**, які адмяняў аўтаномію Украіны, адкладаючы яе абвяшчэнне да склікання Усерасійскага ўстаноўчага сходу. 20 лістапада 1917 г. па ўласнай ініцыятыве ён прыняў **III Універсал**, які абвясціў стварэнне Украінскай Народнай Рэспублікі як аўтаноміі ў складзе Расійскай Рэспублікі. У сувязі з варожай палітыкай расійскага кіраўніцтва ў дачыненні да Украіны 22 студзеня 1918 г. Цэнтральная Рада прыняла **IV Універсал**. Ён абвясціў незалежнасць Украінскай Народнай Рэспублікі ад Расіі і заклікаў украінцаў змагацца з бальшавікамі.

Напярэдадні мірных перамоваў у Брэсце нямецкія эксперты па міжнародным праве заявілі, што ў выпадку заключэння мірнага дагавора з Расіяй яго палажэнні будуць распаўсюджвацца на Украіну. Кіраўнік украінскай дэлегацыі Усевалад Галубовіч гэта абверг, прыводзячы наступныя аргументы: у Пераяславе прадугледжвалася пагадненне аб адносінах Украіны з Расіяй; паколькі адзін з удзельнікаў заключэння гэтага акта — дынастыя Раманавых — застаўся ў мінулым, ён скончыўся разам з усімі абавязацельствамі Украіны перад Расіяй. Нямецкі бок пагадзіўся з законнасцю гэтых сцвярджэнняў, і абвяшчэнне УНР незалежнай дзяржавай умацавала яго статус раўнапраўнага ўдзельніка перамоваў. Расійская дэлегацыя ў асобе Леаніда Троцкага таксама заявіла, што «не бачыць перашкод для незалежнага ўдзелу дэлегацыі УНР у мірных перамовах». Такім чынам, фактычна кіраўнік расійскай дэлегацыі прызнаў права ўкраінцаў на самавызначэнне.

Дыпламатычныя адносіны былі ўсталяваныя больш чым з 20 краінамі. Да сакавіка 1918 г. УНР карысталася міжнароднай падтрымкай Цэнтральных дзяржаў, але пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне УНР засталася без іх дапамогі.

Заканадаўчы савет Незалежнай Кубанскай Народнай Рэспублікі прыняў рэзалюцыю аб далучэнні Кубані на федэральнай аснове да УНР. 29 красавіка 1918 г. адбыўся дзяржаўны пераварот, у выніку якога да ўлады прыйшоў Павел Скарападскі, і замест Украінскай Народнай Рэспублікі ўтварылася Украінская дзяржава. 14 снежня 1918 г. у выніку антыгетманскага паўстання УНР была адноўлена. 22 студзеня 1919 г. адбыўся Акт аб’яднання паміж Украінскай Народнай Рэспублікай і Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай.

15 ліпеня 1919 г. атаман Зялёны разам са сваімі пераяслаўскімі салдатамі здзейсніў уражлівы сімвалічны ўчынак і ўрачыста адмяніў рашэнне Казацкай рады аб аб’яднанні Гетманшчыны з Расійскай імперыяй.

## Гісторыя 
24-25 снежня 1917 года ў Харкаве бальшавікамі быў сабраны I Усеўкраінскі з’езд Саветаў, які абвясціў Украінскую Народную Рэспубліку Саветаў рабочых, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў у процівагу Украінскай Народнай Рэспубліцы, якая была створана Трэцім універсалам 20 лістапада 1917 і абвясціла незалежнасць Чацвёртым Універсалам 22 студзеня 1918 года. Таксама быў выбраны Часовы цэнтральны выканаўчы камітэт Саветаў Украінскай Народнай Рэспублікі Саветаў, які, у сваю чаргу, прыняў на сябе ўсю паўнату ўлады на тэрыторыі УНР і зацвердзіў склад свайго выканаўчага органа — Народнага сакратарыята, які стаў першым урадам УНРС. Пасля гэтага савецкія войскі разгарнулі наступ супраць Цэнтральнай рады. 8 лютага была узяты Кіеў, урад УНР збег на захад пад абарону аўстра-германскіх войскаў, а падкантрольная яму тэрыторыя (УНРС) перайшла ў рукі бальшавікоў'***.

У снежні 1917 — лютым 1918 года на тэрыторыі Украіны бальшавікамі былі таксама абвешчаныя Данецка-Крыварожская савецкая рэспубліка і Адэская савецкая рэспубліка. 17-19 красавіка 1918 года на II з’ездзе Саветаў гэтыя савецкія рэспублікі (ДКСР, ОСР, УНРС) былі аб’яднаны ва Украінскую народную рэспубліку Саветаў (УНРС) са сталіцай у Харкаве і рэвалюцыйным урадам — Народным сакратарыятам. Аднак пад ціскам аўстра-германскіх войскаў, уведзеных на тэрыторыю Украінскай савецкай рэспублікі па дамове з Цэнтральнай радай, савецкія войскі былі вымушаныя пакінуць тэрыторыю УНРС, і Украінская народная рэспубліка Саветаў фактычна спыніла сваё існаванне.

Пасля паражэння Цэнтральных дзяржаў у Першай сусветнай вайне, на пачатку 1919 года ўся тэрыторыя Украіны зноў апынулася пад кантролем бальшавікоў, уключаючы Кіеў. Замест КСР бальшавікамі быў створаны спачатку Часовы рабоча—сялянскі ўрад Украіны, а потым **Украінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка*', якая была абвешчана як незалежная рэспубліка 10 сакавіка 1919 года на III Усеўкраінскім з’ездзе саветаў (праходзіў 6-10 сакавіка 1919 года ў Харкаве, які стаў сталіцай УССР).

У чэрвені 1919 года, пасля «майскага ваенна-палітычнага крызісу», кіраўніцтва Украінскай ССР заключыла дагавор з РСФСР аб усталяванні ваеннага і гаспадарчага саюза. Паводле яго ўмоў летам 1919 г. была ліквідавана Украінская савецкая армія, а ў снежні 1920 г. адбылося «аб’яднанне» (фактычна — ліквідацыя украінскіх) народных камісарыятаў УССР і РСФСР: ваенных і марскіх спраў, знешняга гандлю, фінансаў, працы, шляхоў зносін, пошты і тэлеграфа, саветаў народнай гаспадаркі.

29 снежня 1922 года на канферэнцыі дэлегацый ад з’ездаў Саветаў чатырох рэспублік: РСФСР, УССР, БССР і ЗСФСР быў узгоднены Дагавор аб утварэнні СССР. Зацверджаны і ўступіў у сілу 30 снежня 1922 года на I Усесаюзным з’ездзе Саветаў. Апошняя дата лічыцца датай утварэння СССР. Зацвярджэнне дагавора юрыдычна аформіла стварэнне новай дзяржавы ў складзе чатырох саюзных савецкіх рэспублік.

### Заходняя Украіна 
Пасля распаду Аўстра-Венгерскай імперыі кіраўніцтва РСФСР бачыла Заходнюю Украіну як магчымы плацдарм для распаўсюджвання камуністычнай ідэалогіі і ўлады далей на захад, на Цэнтральную Еўропу. Ленін хацеў, каб Чырвоная армія прайшла праз тэрыторыю заходняй Украіны і Карпат у Венгрыю пасля абвяшчэння Венгерскай Савецкай Рэспублікі ў красавіку 1919-га. 7 мая Саўнаркам Украіны накіраваў адпаведную ноту ўраду ЗУНР, на якую заходнеўкраінскі ўрад вырашыў не адказваць. Летам, пасля адступлення заходнеўкраінскіх войскаў пад ціскам палякаў, камандзіры галіцкай арміі праводзілі таемныя перамовы з савецкім камандаваннем аб магчымым саюзе супраць палякаў, аднак безвынікова.

Падчас польска-савецкай вайны 1920 года кіраўніцтва РСФСР стварыла Галіцкую Сацыялістычную Савецкую Рэспубліку са сталіцай у Цярнопалі. У канцы ліпеня Чырвоная армія ўвайшла на тэрыторыю Галіцыі, а 1 жніўня Галрэўкам перабраўся ў Цярнопаль, дзе прыняў дэкрэт № 1 «Аб устанаўленні савецкай улады ў Галіцыі». Увечары 15 верасня пачалося агульнае наступленне войска УНР на лініі антыбальшавіцкага фронту. 19 верасня ў Цярнопаль увайшлі сілы 6-й польскай арміі і войска УНР, а 21 верасня адбыўся постфактум роспуск Галрэўкама і іншых рэвалюцыйных камітэтаў.

Ваенныя дзеянні на польска-савецкім фронце былі спыненыя пасля падпісання 9 лістапада 1920 года польскім і бальшавіцкім кіраўніцтвам перамір’я. Аднак ужо на наступны дзень у раёне Шаргарада чырвонаармейцы контратакавалі ўкраінскія дывізіі, адбыўся прарыў фронту ў напрамку на Капайгарад на правае крыло, якое трымала пятая Херсонская дывізія арміі УНР, і ў накірунку на Лучынец, дзе знаходзілася другая Жалезная дывізія і Кулямётная дывізія арміі УНР. 15 лістапада чырвонаармейцы ўступілі ў падольскі гарадок Нежын. 18 лістапада адбылося ўступленне сіл Чырвонай арміі ў Праскураў і на станцыю Дэражня, 20 лістапада — да Чорнага Вострава і Летычыва. Пасля двух тыдняў кровапралітных баёў цераз недахоп патронаў і ваеннага рыштунку 21 лістапада Дзеючая армія УНР была вымушана адступіць у Галіцыю. Пераход Дзеючай арміі УНР — да 27 000 воінаў — праз раку Збруч адбыўся ў раёне горада Валачыска і сяла Ажыгаўцы. У той жа дзень, згодна з умовамі польска-савецкага дагавора, польскія войскі пакінулі горад Наваград-Валынскі. 22 лістапада савецкія часткі ўступілі ў Валачыск.

У сакавіку 1921 года ў Рызе паміж Польскай Рэспублікай, з аднаго боку, і РСФСР і УССР з другога, падпісаны Рыжскі мірны дагавор 1921 года, які замацаваў ўключэнне ўсходняй Галіцыі ў склад Польскай Рэспублікі. Што цікава, 12 верасня ў адказ на запыт міністра замежных спраў Польскай рэспублікі аб удзеле дэлегацыі УНР у працы Рыжскай канферэнцыі наркам замежных спраў РСФСР адказаў:

16 верасня ўрад УНР апублікаваў сваю ноту пратэсту з нагоды заявы наркама замежных спраў РСФСР ад 12 верасня па УНР.

1 верасня 1939 года з нападу Германію на Польшчу пачаліся баявыя дзеянні ў Еўропе, якія заклалі пачатак Другой сусветнай вайны. 17 верасня польскі ўрад збег на тэрыторыю Румыніі, пасля чаго на польскую тэрыторыю пачалося ўварванне войск РСЧА. На савецка-германскіх перамовах, якія праходзілі 20-21 верасня, была ўстаноўлена дэмаркацыйная лінія між германскай і савецкімі арміямі. 22 верасня 1939 года падчас афіцыйнай працэдуры перадачы горада Брэста і Брэсцкай вобласці савецкаму боку адбыўся ўрачысты вывад нямецкіх войскаў і ўрачыстае ўступленне савецкіх войскаў.

Заходняя Украіна да 28 верасня 1939 года ўваходзіла ў склад Польскай Рэспублікі па выніках Рыжскага мірнага дагавора 1921 года, заходняя мяжа была практычна цалкам на ўсход ад «лініі Керзона», рэкамендаванай Антантай у якасці ўсходняй мяжы Польшчы ў 1918 годзе. У сакавіку 1923 года Парыжская Канферэнцыя саюзных паслоў зацвердзіла ўсходнія межы Польшчы.

14 лістапада 1939 года трэцяя Пазачарговая сесія Вярхоўнага Савета УССР пастанавіла: «Прыняць Заходнюю Украіну ў склад Украінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і аб’яднаць тым самым украінскі народ у адзінай Украінскай дзяржаве». Землі, далучаныя да СССР, былі адміністрацыйна рэарганізаваны ў шэсць абласцей па аналогіі з астатнімі тэрытарыяльнымі набыткамі Савецкага Саюза (Драгобыцкая, Львоўская, Ровенская, Станіслаўская, Тэрнопальская і Валынская вобласць). Грамадзянскую адміністрацыю ў рэгіёнах арганізавалі ў снежні 1939 года і сфарміравалі ў асноўным з выхадцаў з Расіі, і толькі 20 % дзяржаўных служачых паходзілі з мясцовага насельніцтва. Пасля далучання зямель да СССР больш чым 30 000 галіцкіх украінцаў з ліку інтэлігенцыі і актывістаў спешна пакінулі Галіцыю, знайшоўшы прытулак на заходняй ускраіне этнічных украінскіх земляў у Польшчы (Закерзонне), і апынуліся на другім баку новай савецка-германскай мяжы ў рамках Генеральнага губернатарства.

З прыняццем і апублікаваннем Законаў СССР і УССР аб уключэнні Заходняй Украіны ў склад СССР і з уз’яднаннем з УССР тэрыторый Заходняй Украіны на гэту тэрыторыю распаўсюдзілі сваё дзеянне Канстытуцыя СССР 1936 года і Канстытуцыя УССР 1937 года, асноўныя законы, а таксама ўсе іншыя дзеючыя законы Савецкага Саюза і УССР. На гэтых тэрыторыях былі пачаты розныя пераўтварэнні, якія суправаджаліся масавымі рэпрэсіямі ў дачыненні да «класава-чужых» і «ворагаў савецкай улады». Дадзеныя рэпрэсіі закранулі значную колькасць этнічных палякаў, што пражывалі на гэтых тэрыторыях.

### Наступствы 
Пасля ўваходжання ўкраінскіх зямель у склад СССР тут прайшла саветызацыя: пачаліся сацыялістычныя пераўтварэнні эканомікі, савецкая ўкраінізацыя 1920-1930-х гадоў, а потым рэпрэсіі супраць інтэлігенцыі, духавенства, былых палітычных дзеячаў, голад, барацьба з «шкодніцтвам» і яжоўшчына.

На тэрыторыі Украіны Чырвоны тэрор пачаўся ў студзені 1918 года з уварваннем Чырвонагвардзейскіх атрадаў Мураўёва, якія падчас і пасля штурму Кіева ажыццяўлялі ў Кіеве разню. Паводле розных падлікаў ахвярамі разні сталі ад 2 да 3 тысяч чалавек. З гэтага моманту гвалт і тэрор сталі асноўнымі метадамі зацвярджэння тут савецкай улады. Па выразе В. Г. Караленкі, арышты і пазасудовыя расстрэлы палітычных апанентаў пад выглядам барацьбы з контррэвалюцыянерамі тут сталі звыклай, «побытавай з’явай» савецкай рэчаіснасці.

Дзеянні чырвонагвардзейцаў ва Украіне адрозніваліся асаблівай жорсткасцю. Напрыклад, Харкаўскае ЧК прымяняла катаванні тыпу «адразанне пальцаў пэндзляў рук», у Палтаве і Кременчуге свяшчэннаслужыцеляў саджалі на кол. У Екацярынаславе ўжывалі распяцце і пабіванне камянямі, у Адэсе афіцэраў прывязвалі ланцугамі да дошак, устаўляючы ў топку і смажылі, або раздзіралі напалову коламі лябёдак, ці апускалі па чарзе ў кацёл з кіпенем і ў мора.

Трагічнай старонкай гісторыі Украіны стала знішчэнне савецкай уладай цэлага пакалення ўкраінскай інтэлігенцыі, якое ўвайшло ў гісторыю пад назвай Расстралянае адраджэнне (Чырвоны рэнесанс). Кульмінацыяй дзеянняў савецкага рэпрэсіўнага рэжыму стала 3 лістапада 1937 года, калі «ў гонар 20-й гадавіны Вялікага Кастрычніка» ў Салавецкім лагеры асаблівага прызначэння па прыгаворы Тройкі былі расстраляныя больш за 100 прадстаўнікоў украінскай інтэлігенцыі, сярод якіх Лесь Курбас, Мікалай Куліш, Мацвей Яворскі, Уладзімір Чэхаўскі, Валяр’ян Підмагільны, Павел Філіповіч, Валяр’ян Палішчук, Рыгор Эпік, Міраслаў Ірчан, Марк Вараной, Міхаіл Казарыс, Алекса Слісарэнка, Міхаіл Ялавы і іншыя. На наступны, 1938 год, былі расстраляныя Хаткевіч і Васіль Верхавінец. На канцы 1930-х гадоў таксама былі расстраляныя па розных ацэнках ад 200 да 337 інтэлігентаў.

Пасля захопу на працягу 1939—1940 гадоў савецкімі войскамі Галіцыі, Букавіны і Прыбалтыкі, савецкі тэрор распаўсюдзіўся і на гэтыя рэгіёны. Сотні тысяч чалавек у асноўным польскага насельніцтва былі дэпартаваныя на пачатку вайны ў аддаленыя раёны СССР. У першыя месяцы Вялікай Айчыннай вайны 1941—45 гг. НКВД без належнага асобнага следства і суда, якое патрабавалася згодна тагачаснаму савецкаму заканадаўству, расстраляла дзясяткі тысяч вязняў турмаў НКВД у Заходняй Украіне, якія яшчэ раней былі пад следствам або адбывалі тэрміны па розных артыкулах Крымінальнага кодэкса СССР. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны значную частку ўкраінцаў гэтых раёнаў дэпартавалі ў Сібір. З 1944 па 1952 г. у заходніх абласцях Украіны падвергнулася розным відам рэпрэсій 500 000 чалавек, у тым ліку арыштавана больш за 134 тысяч, забіта больш за 153 тыс., выслана назаўсёды з УССР больш за 203 тысяч чалавек. Тэрор выклікаў непрыманне савецкай улады замест страху — толькі за тры месяцы 1953 года ваеннай цэнзурай былі затрыманыя 195000 лістоў з Заходняй Украіны за мяжу з негатыўнымі ацэнкамі ўлады.

Напярэдадні і падчас Другой сусветнай вайны ў Чырвонай арміі не спыняліся палітычныя рэпрэсіі. Большасць з вайскоўцаў прыцягваліся да адказнасці за выдуманымі неабгрунтаванымі абвінавачваннямі. У 1949 годзе, перад святкаваннем 70-гадовага юбілею Сталіна, у СССР былі рэпрэсаваныя франтавікі, інваліды Другой сусветнай вайны. Частку з іх расстралялі, астатнюю частку вывезлі на далёкія выспы Поўначы і ў завулкі Сібіры. Шырока вядомы Валаам — лагер інвалідаў Дрругой сусветнай вайны, размешчаны на востраве Валаам (паўночная частка Ладажскага возера), куды пасля Другой сусветнай вайны ў 1950—1984 гадах звозілі інвалідаў вайны.

З пачаткам хрушчоўскай адлігі на ХХ з’ездзе КПСС Мікіта Хрушчоў асудзіў сталінскія рэпрэсіі. Многіх палітычных зняволеных у СССР і краінах сацыялістычнага лагера вызвалілі і рэабілітавалі. Было дазволена вяртанне на Радзіму для многіх народаў, рэпрэсаваных у 1930—1940-х гадах.

У 1972 годзе дасягнула свайго апагею кампанія рэпрэсій супраць іншадумцаў. Былі арыштаваныя Вячаслаў Чарнавіл, Яўген Сверсцюк, Тарас Мельнічук, Іван Святлічны, Іван Дзюба, Міхаіл Асадчы, Юлій Шэлест, Васіль Стуса, Іван Каваленка і іншыя. Практычна ўсе яны былі прысуджаныя да доўгага зняволення і адпраўленыя ў лагеры строгага або асобага рэжымаў на Урал і ў Мардовію. Акрамя гэтага была створана сістэма «карнай медыцыны». Некаторых апазіцыянераў, якіх было цяжка абвінаваціць у парушэнні адпаведных артыкулаў крымінальнага кодэксу, аб’яўлялі псіхічна хворымі і зачынялі ў псіхіятрычныя бальніцы спецыяльнага тыпу.

#### Рэлігія 
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года ў шэрагу дыяцэзій Украіны аформіўся рух за аддзяленне праваслаўнай царквы ад расійскай дзяржаўнай улады і адначасова ад Расійскай Праваслаўнай царквы. 5 мая 1920 года прадстаўнікі Усеўкраінскай праваслаўнай рады і актывісты ўкраінскага нацыяналістычнага руху абвясцілі на Украіне аўтакефальную (самастойную) ўкраінскую праваслаўную царкву. Савецкая ўлада спачатку ставілася да УАПЦ з паблажлівасцю, спадзеючыся выкарыстоўваць яе для супраціву РПЦ, з якой яна вяла тады жорсткую барацьбу. Кампанія супраць УАПЦ актывізавалася пасля 1924 года. У яе адрас сыпаліся абвінавачванні ў нацыяналізме, контррэвалюцыі, «петлюроўшчыне». Увосень 1925 года ў УАПЦ пачалі адбіраць царквы ў некаторых месцах. Біскупам забаранялі выязджаць з месцаў іх рэзідэнцый і прапаведаваць, прыходы абкладаліся непасільнымі падаткамі: у выпадку неплацежаздольнасці абшчыны аплаціць патрэбную суму, прыход зачынялі. У 1926 году пачаліся арышты біскупаў і святароў. Першай ахвярай стаў папулярны арцыбіскуп Харкаўскі Аляксандр (Ярэшчанка). За неасцярожнае выказванне пра ўціск з боку ўлады яго арыштавалі і саслалі ў Сярэднюю Азію. У 1930 годзе, з прычыны новых палітычных рэалій, УАПЦ прыняла рашэнне аб самароспуску. Ліквідацыя УАПЦ скончана ў 1935—1937 гадах, калі ГПУ арыштавала астатніх біскупаў, уключаючы мітрапаліта Івана (Паўлоўскага). У турмах і канцлагерах апынулася большасць святароў, тысячы вернікаў.

7-8 снежня 1991 года на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, у Белавежскай пушчы пад Брэстам, адбылася сустрэча Старшыні Вярхоўнага Савета Беларусі С. Шушкевіча, Прэзідэнта РФ Ельцына і Прэзідэнта Украіны Краўчука. Вынікам яе сталі афіцыйная канстатацыя факту распаду СССР, заключэнне пагаднення аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД). Аднак украінскі парламент не ратыфікаваў уступленне, і Украіна ніколі не была сябрам СНД, маючы толькі асацыяванае членства, якое завяршылася ў 2018 годзе з выхадам з усіх органаў СНД.

## Сучасная палітыка 
### Рэспубліка Беларусь 
 з гербам Беларускай Народнай Рэспублікі і былыя дзяржаўныя сімвалы Рэспублікі Беларусь, якія цяпер выкарыстоўваюць розныя апазіцыйныя групы.]]
3 кастрычніка 2020 года беларускі дзяржаўны тэлеканал СТБ («Сталічнае тэлебачанне») падпісаў Украіну як «былая Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка», што выклікала абурэнне ва ўкраінскім грамадстве. Прычына гэтай палітычнай правакацыі — пагаршэнне адносін паміж Беларуссю і Украінай пасля таго, як украінскія ўлады асудзілі фальсіфікацыю прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі ў 2020 годзе, іх вынікі і самаабвяшчэнне прэзідэнтам Аляксандра Лукашэнкі і падаўленне пратэстаў у Беларусі.

Акрамя таго, дзяржаўны тэлеканал падрыхтаваў сюжэт пра літоўцаў, якіх цікавяць выдаткі беларускай апазіцыянеркі Святланы Ціханоўскай, якая жыве «ў найлепшай гасцініцы краіны», а не ў цэнтры для бежанцаў. У дадзеным выпадку Літва згадвалася як «былая Савецкая Літоўская Рэспубліка». Іншы сюжэт праграмы быў прысвечаны Польшчы, якая была падпісана як «былая Польская Народная Рэспубліка». У ім разглядаюцца пытанні парушэнняў правоў дзяцей.

### Расійская Федэрацыя 
Кіраўніцтва Расійскай Федэрацыі не прызнае акупацыю тэрыторый былой Расійскай імперыі, пасля распаду якой утварыліся нацыянальныя дзяржавы. Афіцыйнай пазіцыяй Расіі з’яўляецца тое, што ўсе дадзеныя тэрыторыі добраахвотна далучыліся да СССР.

У інтэрв’ю ў чэрвені 2021 года Уладзімір Пуцін раскрытыкаваў магчымасць уступлення Украіны ў НАТА, заявіўшы, што ўкраінцы — адзін народ з рускімі, а Украіна — савецка-бальшавіцкае ўтварэнне:

Зразумела, улічваючы тысячагадовую дзяржаўнасць Украіны, а менавіта Кіеўскую Русь, Каралеўства Русь, Запарожскую Сеч, Гетманшчыну, Украінскую Дзяржаву і Украінскую Народную Рэспубліку, гэтыя сцвярджэнні з’яўляюцца часткай расійскай прапаганды для ўнутранага спажывання. Што тычыцца украінскага этноніма, то да XX ст. украінцы ўжывалі назву русы (*руси*), русіны (*русини*), казакі (*козаки*), а на Захадзе ўкраінцаў называлі рутэнамі (рутени; *rutheny, ruteny)*. Аднак не рускія/расейцы і не маскавіты. Акрамя таго, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін назваў Пераяслаўскую раду «Яраслаўскай радай».

12 ліпеня 2021 года на сайце прэзідэнта Расійскай Федэрацыі на рускай і нават на ўкраінскай мове быў апублікаваны скандальны артыкул «Аб гістарычным адзінстве рускіх і ўкраінцаў». Артыкул быў уключаны ў лік абавязковых тэм ваенна-палітычнай падрыхтоўкі ў расійскай арміі.

Згодна з апытаннем, праведзеным Цэнтрам Разумкова, нават выбаршчыкі прарасійскай Апазіцыйнай платформы—За жыццё разыходзяцца з тэзай Пуціна аб тым, што не было і не магло быць ніякіх гістарычных падстаў для ідэі аддзялення ўкраінцаў ад рускіх і аддзялення ўкраінцаў і беларусаў як асобных нацый, бо гэта было вынікам савецкай нацыянальнай палітыкі. Толькі 12,5 % грамадзян Украіны пагаджаюцца з тэзісамі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі, 70 % не згодныя, і яшчэ 17 % не вызначыліся. На думку палітолагаў, артыкул Уладзіміра Пуціна «Аб гістарычным адзінстве рускіх і ўкраінцаў» адрасаваны не ўкраінцам, а сусветным лідарам як дэманстрацыя таго, што Расія як пераемніца СССР мае намер аднавіць кантроль над Украінай.

### Украіна 
Па стане на 2001 год, працэсуальныя дзеянні адносна ахвяр рэпрэсій былі ў цэлым завершаны: прагледжана 307.450 архіўных крымінальных і следчых спраў, рэабілітаваны 248.710 чалавек, адмоўлена ў рэабілітацыі 117.243 асобам. Толькі да 1 студзеня 1998 года органамі пракуратуры разгледжана 122,8 тыс. зваротаў грамадзян па пытаннях рэабілітацыі. Усяго ва Украіне рэабілітаваны да 440 тыс. чалавек (з іх 132 тыс. — за «хрушчоўскай адлігі»). У рамках дзяржаўнай палітыкі памяці афіцыйнае ўшанаванне ахвяр палітычных рэпрэсій (Дзень памяці ахвяр галадамору і палітычных рэпрэсій) упершыню ўведзена ўказам прэзідэнта Украіны ад 31 кастрычніка 2000 № 1181.

У 2003 годзе ў Кіеве быў адкрыты музей савецкай акупацыі, які адлюстроўвае злачынствы камуністычнага рэжыму ў перыяд 1917—1991 гг. ва Украіне. Мэтай музея з’яўляецца інфармаванне ўкраінскай і сусветнай грамадскасці аб яшчэ малавядомых старонках трагічнай гісторыі Украіны камуністычнага перыяду. Таксама ў Кіеве ёсць музей савецкай акупацыі пад адкрытым небам.

Указам Прэзідэнта Украіны ад 21 мая 2007 № 431 устаноўлена штогадовае святкаванне ў трэцюю нядзелю мая Дня памяці ахвяр палітычных рэпрэсій «з мэтай ушанавання памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, прыцягнення ўвагі грамадства да трагічных падзей у гісторыі Украіны, выкліканых гвалтоўным укараненнем камуністычнай ідэалогіі, адраджэння нацыянальнай памяці, сцвярджэння нецярпімасці да любых праяваў гвалту супраць чалавецтва».

Для замацавання ў нацыянальнай памяці праблемы рэпрэсій асаблівае значэнне мае выяўленне і мемарыялізацыя адпаведных месцаў памяці — месцаў масавых пакаранняў смерцю і пахаванняў ахвяр. Ва Украіне па стане на 2010 год выяўлена як мінімум 18 месцаў масавых пахаванняў ахвяр палітычных рэпрэсій.

У 2015 годзе Украіна асудзіла злачынствы камуністычнага таталітарнага рэжыму Законам «Аб асуджэнні камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў ва Украіне і забароне прапаганды іх сімволікі».

Дырэктар Украінскага інстытута нацыянальнай памяці Уладзімір Вятровіч заяўляў ў 2016 годзе аб тым, што ўкраінцы павінны гаварыць аб савецкай акупацыі. У 2016 годзе ён заявіў, што савецкі перыяд ўкраінскай гісторыі з’яўляецца акупацыяй, і Украіна павінна заявіць пра тое, што з’яўляецца пераемніцай Украінскай Народнай Рэспублікі, якая існавала ў 1917—1921 гадах. Было адзначана, што Акт абвяшчэння незалежнасці Украіны з 1991 года трэба разглядаць менавіта як аднаўленне незалежнасці Украіны, як у Эстоніі, Латвіі і Літве. Гэтыя дзяржавы адзначаюць свае дні незалежнасці, пачынаючы адлік з 1918 года, а не 1990—1991 гг..

Заявы Вятровіча выклікалі бурную рэакцыю ў Расіі і сярод карыстальнікаў сацыялоьных сетак. Пачалі распаўсюджвацца думкі, што калі сур’ёзна ставіцца да заяваў гісторыка, то тады прыйдзецца вярнуць Расіі не толькі Крым, але і палову сучаснай Украіны. Бо менавіта бальшавікі далучылі да УССР Данецк, Луганск, Херсон, Мікалаеў, Адэсу, Днепр і Крапіўніцкі, у 1939—1940 гадах у склад Украіны ўвялі Усходнюю Галіцыю, Паўночную Букавіну, а таксама Паўднёвую Бесарабію, у 1945 годзе ў УССР уключылі Закарпацце, і, нарэшце, у 1954 годзе да УССР указам генеральнага сакратара Мікіты Хрушчова далучылі Крымскі паўвостраў.

### Чэхія 
#### Аперацыя «Дунай» 
У інтэрв’ю брытанскаму дзённіку, які цікавіўся стаўленнем сённяшніх чэшскіх камуністаў да падзей 50-гадовай даўніны, старшыня Кампартыі Чэхіі і Маравіі (КПЧМ) Войцех Філіп заявіў:

Гэтыя словы выклікалі бурную рэакцыю ў чэшскім грамадстве, асабліва на фоне падрыхтоўкі да адзначэння 50-годдзя савецкай акупацыі Чэхаславакіі, якая праходзіла на наступным тыдні. Таму калі Чэшскае радыё звярнулася да лідара камуністаў за тлумачэннямі, ён удакладніў:

Паводле Філіпа, Расія не нясе адказнасці за дзеянні СССР, і тыя, хто лічаць інакш, кіруюцца сваімі антырасійскімі пазіцыямі, а не з гістарычных фактаў, якія татальна фальсіфікуюцца.

Чэшскі гісторык Пётр Блажек з Інстытута вывучэння таталітарных рэжымаў сказаўшы, што лідар чэскіх камуністаў спрабуе заблытаць сітуацыю:

Пасольства Украіны ў Чэхіі выказала ўпэўненасць, што гэта робіцца па замове расійскага кіраўніцтва: «Цалкам зразумела, што гэтая спроба была зробленая па замове Крамля менавіта цяпер, каб ён мог пазбавіцца адказнасці за свае злачынствы менавіта ў той час, калі чэхі і славакі адзначаюць 50 годдзя вялікай трагедыі абодвух народаў», — гаворыцца ў заяве амбасады Украіны ў Чэхіі.

## Пераемнасць Украіны 
Цяпер Украіна юрыдычна вызначана ў Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Украіны ад 16 ліпеня 1990 і ў Законе Украіны ад 12 верасня 1991 «Аб правапераемстве» як правапераемніца УССР. Пасля 1991 года гучалі заканадаўчыя ініцыятывы змяніць гэту правапераемнасць на УНР для таго, каб «аднавіць гістарычную справядлівасць». Таксама некаторыя дакументы ўтрымліваюць нефармальныя вызначэнні, прама ці ўскосна абвяшчаюць правапераемства Украіны ад іншых дзяржаў украінскага народа: Кіеўскай Русі, Каралеўства Рускага, Гетманшчыны, Украінскай Народнай Рэспублікі, Украінскай дзяржавы і Заходне Украінскай Народнай Рэспублікі. Нефармальна такога роду правапераемнасць таксама пацвярджаецца перадачай Прэзідэнтам УНР у выгнанні Мікалаем Плав’юком 22 студзеня 1992 клейноды новаабранаму Прэзідэнту Украіны Леаніду Краўчуку і яго складаннем з сябе паўнамоцтваў Прэзідэнта УНР. Гэта падзея пакуль лічыцца сімвалічнай, паколькі яна не мела ніякіх прававых наступстваў, хоць Краўчук запэўніў дэлегацыю УНР, што неўзабаве будзе распрацаваны рэгламент выкарыстання дзяржаўных сімвалаў, і, што важна, падкрэсліў:

22 студзеня 2018 года на мерапрыемствах, прысвечаных 100-годдзю абвяшчэння незалежнасці Украінскай Народнай Рэспублікі, пяты Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка падчас выступленняў неаднаразова падкрэсліў пераемнасць дзяржаўнай традыцыі:

У той жа дзень групай дэпутатаў у Вярхоўную Раду Украіны быў пададзены праект закона № 7521 «Аб правапераемстве Украіны ад Украінскай Народнай Рэспублікі». Сутнасць гэтага дакумента зводзіцца да таго, што сучасная ўкраінская дзяржава павінна абвясціць сябе правапераемніцай УНР, а не УССР, як гэта фармальна цяпер, з усімі вытворнымі ад гэтага наступствамі.

3 кастрычніка 2019 года ў Вярхоўнай Радзе Украіны быў зарэгістраваны праект пастановы, якім прапаноўвалася перанесці дату святкавання Дня Незалежнасці на дату абвяшчэння IV Універсала УНР — 22 студзеня, а 24 жніўня пакінуць выхадным днём, пераназваўшы ў «Дзень аднаўлення Незалежнасці Украіны» як у краінах Балтыі. На думку народнай дэпутакі Аксаны Саўчук, святкаванне Дня Незалежнасці трэба перанесці на 22 студзеня — дзень абвяшчэння ў 1918 годзе IV Універсала. Да таго ж, дата абвяшчэння незалежнасці УНР супадае з Днём саборнасці, калі 22 студзеня 1919 года адбылося аб’яднанне Украінскай Народнай Рэспублікі і Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі.

УЦАЯА у праграме ЗНА па гісторыі Украіны апісвае падзеі 24 жніўня як «аднаўленне незалежнасці Украіны» (30 тэма, старонка 33).

## Гл. таксама 
* Савецкая акупацыя Латвіі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Першая савецка—ўкраінская вайна 1917—1918
* Праграма Знешняга Незалежнага Ацэньвання (ЗНА) па гісторыі Украіны (Украінскі цэнтр ацэньвання якасці адукацыі (УЦАЯА)) (30 тэма)

Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Акупацыя
Катэгорыя:Украінская ССР
Катэгорыя:Гісторыя СССР