Паўночная Амерыка

**Паўно́чная Аме́рыка** (, , , ) — адзін з 6 мацерыкоў планеты Зямля, які знаходзіцца на поўначы Заходняга паўшар’я Зямлі.

Плошча Паўночнай Амерыкі без астравоў — 20,36 млн км², з астравамі — 24,25 млн км². Веспучы, які даследаваў Паўднёвую Амерыку паміж 1497 і 1502 гадамі, быў першым еўрапейцам, які выказаў здагадку, што Амерыка — гэта не Ост-Індыя, а новы невядомы кантынент. У 1507 годзе Вальдземюллер склаў карту свету, дзе ён нанёс назва «Амерыка» на Паўднёва-Амерыканскі кантынент у раёне цяперашняй Бразіліі. Ён вытлумачыў назву ў кнізе *Cosmographiae Introductio*, якая прыкладалася да карты:

Сёння гэтыя часткі свету (Еўропа, Афрыка і Азія) ужо цалкам даследаваны, а чацвёртая частка свету адкрыта Амерыга Веспучы. І паколькі Еўропа і Азія названы імёнамі жанчын, тое я не бачу перашкод да таго, каб назваць гэту новую вобласць Амерыгай, Зямлёй Амерыга, ці Амерыкай, па імі мудрага мужа, які адкрыў яе.

Пазней, калі на картах з’явілася Паўночная Амерыка, гэта назва пашырылася і на яе: у 1538 годзе Герард Меркатар выкарыстаў тапонім «Амерыка» для пазначэння ўсяго заходняга паўшар’я на карце свету.

Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што ў той час не было прынята зваць адкрываныя землі па імі (з выняткам каралеўскіх асоб), а толькі па прозвішчы, такім чынам тэорыя паходжання назвы ад імя Амерыга Веспучы з’яўляецца спрэчнай.

Альфрэд Хад прапанаваў у 1908 годзе тэорыю, паводле якой кантынент названы ў гонар валійскага купца  з Брысталя, які, як мяркуюць, фінансаваў экспедыцыю Джона Кабата, які адкрыў у 1497 годзе Ньюфаўндленд. Яшчэ адна гіпотэза абвяшчае, што Амерыка была названа ў гонар іспанскага марака са старажытным вестгоцкім імем Амаірык. Таксама ёсць версіі, што назва «Амерыка» сыходзіць каранямі ў мовы індзейцаў. Паміж позным палеазоем і раннім мезазоем Паўночная Амерыка, як і іншыя сучасныя кантыненты, адлучылася ад суперкантынента Пангеі.

#### Геалогія Канады 
Канада з’яўляецца адным з найстарэйшых геалагічных рэгіёнаў свету, больш паловы яе тэрыторыі складзена з дакембрыйскіх парод, якія былі над узроўнем мора з пачатку палеазойскай эры. Мінеральныя рэсурсы Канады вельмі размаітыя і шырокія. На працягу ўсяго Канадскага шчыта знаходзіцца мноства шахцёрскіх гарадоў па здабычы карысных выкапняў. Найбуйны і самыя вядомыя з іх — Садберы ў правінцыі Антарыа. Радовішчы Садберы з’яўляюцца выняткам з нармальнага працэсу фармавання мінералаў, бо існуюць важкія довады таго, што Садберыйскі басейн утварыўся на месцы старажытнага метэарытнага кратара. Побач знаходзіцца менш вядомая Магнітная анамалія Тэмагамі, якая мае дзіўнае падабенства з Садберыйскім басейнам, што дазваляе меркаваць пра наяўнасць тут іншага кратара, гэтак жа багатага металічнымі рудамі.

#### Геалагічныя правінцыі ЗША 
З’яднанне з 48 штатаў ЗША, што ляжыць паўднёвей Канады, можа быць падзелена на прыкладна пяць фізіка-геаграфічных правінцый:
* Кардыльеры
* Канадскі шчыт
* Стабільная платформа
* Узбярэжная раўніна
* Апалацкі пояс складкаўтварэння.

Геалогія Аляскі ставіцца да Кардыльераў, тым часам як буйныя вострава штата Гаваі утвораны неагенавымі вулканамі, размешчанымі над гарачым пунктам.

#### Геалогія Цэнтральнай Амерыкі 
Цэнтральная Амерыка з’яўляецца досыць геалагічна актыўнай з землетрасеннямі і вывяржэннямі вулканаў, якія адбываюцца час ад часу. У 1976 годзе Гватэмала пацярпела ад моцнага землятрусу, у якім загінулі 23 000 чалавек; Манагуа, сталіца Нікарагуа, разбуралася землятрусамі ў 1931 і 1972 гадах, у апошнім выпадку загінула каля 5000 чалавек; тры землетрасенни спустошылі Сальвадор, адно ў 1986 годзе і два ў 2001; у 2009 годзе землетрасенне разбурыла паўночную і цэнтральную вобласці Коста-Рыкі, загінулі сама меней 34 чалавеки, таксама ў Гандурасе, у выніку магутнага землетрасення 2009 года загінулі 7 чалавек.

У рэгіёне нярэдкія вывяржэнні вулканаў. У 1968 годзе прачнуўся вулкан Арэналь у Коста-Рыку, з-за вывяржэння загінули 87 чалавек. Урадлівыя глебы ад выветрывання вулканічных лаў дазваляюць падтрымваць высокую шчыльнасць насельніцтва ва ўрадлівых сельскагаспадарчых горных раёнах.

Цэнтральная Амерыка мае шмат горных хрыбтоў, самымі працяглымі з’яўляюцца Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас, Кардыльера-Ізабела і Кардыльера-дэ-Таламанка. Паміж хрыбтамі ляжаць урадлівыя даліны, якія падыходзяць для жыцця людзей, і дзе ў наш час жыве большасць насельніцтва Гандураса, Коста-Рыкі і Гватэмалы. Клімат і глебы далін таксама прыдатныя для вытворчасці кава, фасолі і іншых культур.

Берагавыя хрыбты працягнуліся на захадзе Паўночнай Амерыкі. На ўсходзе горная сістэма Апалачы. Гэта вельмі старажытныя, якія разбураюцца горы. Існуюць такія горныя хрыбты як Сьера-Невада, Каскадныя горы, Скалістыя горы.

### Рэльеф 
*Лаўрэнтыйскае ўзвышша* адпавядае мацерыковай частцы Канадскага шчыта. Асаблівасці яе рэльефу злучаны з працяглай дэнудацыяй і ледавіковай апрацоўкай. Полага-хвалістая паверхня ўзвышша мае вышыні 1537—6100 метраў.

*Цэнтральныя раўніны* адпавядаюць часткі пліты Паўночна-Амерыканскай платформы. Вышыня 200—500 м. Рэльеф эразійны і слаба-хвалісты, а ў паўночнай частцы рэльеф ледавіковы з моранымі градамі і зандравымі палямі. У паўднёвай частцы гэтага рэльефу знаходзяцца лесуны пакровы. Да такіх узвышшаў ставіцца ўзвышша Озарк (вышыня каля 760 м) і нізкагор’е Уошыта (да 884 м), уяўлялая сабой складкаватая аснова эпігерцынскай платформы.

*Вялікія раўніны* з’яўляюцца перадгорным плато Кардыльераў. Вышыня 500—1500 м. З’явіліся ў эпоху ларамійскай складкаватасці, з-за назапашання прадуктаў разбурэння Кардыльераў і наступнага ўзняцця паверхні. Геамарфалагічны будынак досыць складаны, ёсць карэнныя, мораныя, флювіягляцыйныя і лёсавыя чацвярцёвыя пароды.

*Берагавыя нізіны* адпавядаюць эпігерцынскай платформе на поўдні мацерыка. Вышыня не вышэй 200 м. У тылавых частках мноства эразійных формаў, ва ўзбярэжнай зоне — бары, лагуны, пясчаныя пляжы, косы, плоскія нізкія тэрасы.

*Найвышэйшы пункт Паўночнай Амерыкі* — гара Дэналі (да 2015 года звалася Мак-Кінлі) — 6194 м,
*самы нізкі — Даліна Смерці* — 86 м ніжэй узроўня мора.

;Горы
* Скалістыя горы
* Каскадныя горы
* Берагавыя хрыбты
* Сьера-Невада
* Апалачы
* Кардыльеры

### Клімат 
**Клімат** ад арктычнага на крайняй поўначы да субэкватарыяльнага ў Цэнтральнай Амерыцы і Вест-Індыі, ва ўзбярэжных раёнах акіянічны, ва ўнутраных — кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ўзрастаюць ад −36&nbsp;°C (на поўначы Канадскага Арктычнага арх.) да 20&nbsp;°C (на поўдні Фларыды і Мексіканскага сугор’я), ліпеня — ад 4&nbsp;°C на поўначы Канадскага Арктычнага арх. да 32&nbsp;°C на паўднёвым захадзе ЗША. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае на Ціхаакіянскім узбярэжжы Аляскі і Канады і на паўночным захадзе ЗША (2000—3000 мм у год); паўднёва-усходнія раёны мацерыка атрымваюць 1000—1500 мм, Цэнтральныя раўніны — 400—1200 мм, міжгорныя даліны субтрапічных і трапічных раёнаў Кардыльераў — 100—200 мм. Да поўначы ад 40—44° з. ш. узімку фармуецца ўстойлівае снежнае покрыва. Лета цёплае, з рэдкімі залевамі, засухамі і сухавеямі.

Кліматычныя ўмовы Паўночнай Амерыкі вылучна размаітыя. Гэта «самы паўночны» кантынент Землі, бліжэй усяго прыдатны да полюса, у той жа час, які працягнуўся больш за на 7 тысяч кіламетраў з поўначы на поўдзень. Мацярык знаходзіцца ва ўсіх кліматычных паясах планеты, выключаючы экватарны пояс. З-за такой разнастайнасці тыпаў клімату ў Паўночнай Амерыцы сфармаваліся практычна ўсе прыродныя зоны Зямлі, а жывая прырода мацерыка адрозніваецца вылучнай шматстатнасцю выглядаў раслін і жывёл.

Арктычны клімат характэрны для астравоў Канадскага Арктычнага архіпелага і Грэнландыі. Голыя камяністыя арктычныя пустыні на поўдні пакрыты імхамі і лішайнікамі, на поўначы ўтоены пад тоўстымі покрыўнымі ледавікамі. Зімы вылучна суровыя, тэмпературы ў сярэднім вар’іруюць ад −32&nbsp;°C да −40&nbsp;°C і ніжэй ва ўнутраных раёнах Грэнландыі. Ападкаў выпадае вельмі мала менш за 250—100 мм у год. Лета практычна не настае, толькі ў самыя гарачыя месяцы года тэмпература паветра падымаецца вышэй 0&nbsp;°C.

Субарктычны кліматычны пояс знаходзіцца на поўначы Канады і Аляскі. Тут пададзены прыродныя зоны тундры і лесатундры. Лета вельмі кароткае, снягі растаюць у чэрвені, а цёплае надвор’е трымаецца каля месяца. За палярным колам настае палярная ноч і палярны дзень. З пасоўваннем на поўнач ападкаў выпадае ўсё менш — ад 500 да 100 мм у год. Узімку тэмпературы апускаюцца ад −24 да −40&nbsp;°C. Зімы суровыя і працяглыя. Максімум ападкаў даводзіцца на лета, калі над рэгіёнам пануе ўмераная паветраная маса. Улетку тэмпература падымаецца ад 0 да +16&nbsp;°C на поўдні.

Умераны пояс — самы шырокі кліматычны пояс Паўночнай Амерыкі, які займае поўнач Злучаных Штатаў і паўднёвую частку Канады. Умераны пояс таксама падзяляецца на тры сектары. Найболей мяккім з іх з’яўляецца заходні. За кошт цёплай Паўночна-Ціхаакіянскай плыні Тут выпадае вялікая колькасць ападкаў, што пераважна прыходзяцца на зіму. Самая вялікая колькасць снегу, зафіксаваная на мацерыку, выпала за год менавіта тут — у раёне вулкана Рэйнір (ЗША) — за зіму 1971-72 гг. яно склала 31 102 мм. У сярэднім, ападкаў тут выпадае ад 2000 да 3000 мм. Лета досыць халаднаватае з тэмпературамі +8 — +16&nbsp;°C. Зімы адносна ўмеранага клімату цёплыя ад 0 да −16&nbsp;°C на поўначы. Цэнтральны сектар значна больш суровы. Тут назіраецца кантынентальны і рэзка-кантынентальны тыпы клімату, у адрозненне ад марскога на захадзе. Колькасць ападкаў, у сярэднім, ад 250 да 500 мм у год. За кошт вялікай колькасці ясных дзён у годзе (з-за падаленасці ад акіяна) тут назіраюцца вельмі вялікія гадавыя амплітуды тэмператур — ад +16 — +24&nbsp;°C летам да −8 −32&nbsp;°C зімой. На поўначы мясцуецца прыродная зона тайгі, што досыць рэзка пераходзіць у стэпы. З-за вельмі рэзкага клімату лісцяныя лясы тут займаюць невялікія тэрыторыі. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў.

Ападкаў тут выпадае ад 2000 мм на беразе Атлантычнага акіяна да 500—1000 мм усярэдзіне мацерыка. Тут цёплае лета +16 — +24&nbsp;°C і халаднаватая, але таксама адносна цёплая снежная зіма з тэмпературамі ад 0 да −16&nbsp;°C. Поўнач сектара занятая барэальнымі (паўночнымі) лясамі ці тайгой, поўдзень — змяшанымі і шырокалісцевымі лясамі.

Субтрапічны кліматычны пояс знаходзіцца на тэрыторыі паўночнай Мексікі і паўднёвай часткі ЗША. На гэтым мацерыку ён займае вельмі вялікі плошча, аднак, па гэтых жа прычынах — з-за вялікай працягласці з захаду на ўсход не ўсе яго раёны спрыяльныя для жыцця. Пояс можна таксама падзяліць на тры сектары. Заходні працягнуўся тонкай палоскай па ціхаакіянскім узбярэжжы — у перадгор’ях Кардыльераў. Тут знаходзяцца прыродныя зоны змяшаных лясоў (на поўначы) і цвердалістых вечназялёных лясоў і хмызнякоў (на поўдні). Тут назіраецца гарачае лета з сярэднімі тэмпературамі ад +16 да +24&nbsp;°C і халаднаватая зіма +8 — 0&nbsp;°C. Ападкаў выпадае ад 500 да 2000 мм, іх колькасць расце з поўдня на поўнач. Цэнтральны ці кантынентальны сектар характарызуецца неспрыяльнымі кліматычнымі ўмовамі. Вялікія плошчы сектара заняты Кардыльерамі, на раўнінах фармуюцца пустыні. Тут пануюць сухія кантынентальныя паветраныя масы, ападкаў выпадае мала — ад 100 да 500 мм у год. Тэмпература паветра вагаецца ад +32 — +16&nbsp;°C летам да +8 −8&nbsp;°C зімой. Для цэнтральных субтропікаў ЗША і Мексікі надзённай праблемай сёння з’яўляецца разрастанне пустэльняў і ўсушэнне клімату. Пры руху на ўсход пустыні пераходзяць у стэпы і лесастэпы. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў. Ападкаў тут выпадае вельмі шмат больш 1000—2000 мм у год, месцамі гэта выклікае забалочванне мясцовасці. Вільготны клімат спрыяе вырастанню зменна вільготных лясоў. Тут назіраецца гарачае лета (+32&nbsp;°C і вышэй) і цёплая зіма з тэмпературамі ад 0 да +24&nbsp;°C (у Фларыдзе).

Трапічны клімат характэрны для большай часткі Цэнтральнай Амерыкі. У ім вылучаецца тры сектары па размеркаванні ападкаў на яго тэрыторыі. Заходні сектар (Ціхаакіянскае ўзбярэжжа паўднёвай Мексікі) заняты зменна вільготнымі лясамі. Асадкі вывальваюцца на наветраных схілах Кардыльераў, іх колькасць даходзіць да 2000 мм у год. Цэнтральны сектар заняты саванамі і пустынямі. Знаходзячыся пад уплывам кантынентальных трапічных паветраных мас, ён выпрабоўвае нястачу ў колькасці выпадаемых ападкаў, што таксама затрымваюцца схіламі Кардыльераў. Тэмпературы тут трохі ніжэй з-за вялікай вышыні мясцовасці над роўнем мора. Улетку ад +16 да +32&nbsp;°C (у залежнасці ад вышыні), узімку — ад +8 да +24&nbsp;°C адпаведна. Ападкаў вывальваецца ад 500 да 250 мм і менш.

Субэкватарыяльны пояс Паўночнай Амерыкі займае вельмі невялікую плошчу на самым поўдні кантынента на Панамскім перашыйку. Пояс заняты прыроднай зонай зменна вільготных лясоў, а таксама саван і рэдкалессяў на захадзе. Тут захоўваецца ўвесь час гарачае надвор’е як улетку, так і ўзімку, з тэмпературамі вышэй +20&nbsp;°C, максімум ападкаў даводзіцца на лета. Ападкаў тут вывальваецца 2000-3000 мм у год і больш.

### Гідраграфія 
У Паўночнай Амерыцы даволі шмат і рэк, і азёр. Самая доўгая рачная сістэма на зямным шары змесцавана менавіта там — Місісіпі з прытокам Місуры, а найвялікая скупнасць прэснай вады знаходзіцца ў раёне Вялікіх амерыканскіх азёр. Тэрыторыя кантынента абрашаецца нераўнамерна, дзякуючы як кліматычным, так і араграфічным, асаблівасцям.
Велізарную водную сістэму ўтвараюць Вялікія азёры і рака Святога Лаўрэнція, якая злучае іх з Атлантычным акіянам.

Рэкі Паўночнай Амерыкі прыналежаць да басейнаў Ціхага, Паўночнага Ледавітага і Атлантычнага акіянаў; некаторыя з іх маюць унутраны сцёк. Большасць пускаюцца ў Атлантычны акіян.

Вялікая частка рэк Паўночнай Амерыкі мае вялікае транспартнае і гідраэнергетычнае значэнне.

У розных частках мацерыка знаходзяцца розныя тыпы водных сістэм з неаднолькавымі рачнымі рэжымамі. Яны залежаць ад асаблівасцяў клімату і араграфічных умоў.

;Рэкі
* Місісіпі
* Місуры
* Макензі
* Калумбія
* Саскачэван
* Юкан
* Каларада
* Рыа-Гранду

;Азёры
* Вялікія азёры
** Верхняе
** Эры
** Гурон
** Мічыган
** Антарыа
* Вялікае Мядзвежае возера
* Вялікае Нявольніцкае возера
* Вялікае Салёнае возера
* Вініпег
* Крэйтэр

## Дзяржавы і тэрыторыі Паўночнай Амерыкі 
### Незалежныя дзяржавы 
### Залежныя тэрыторыі 
* Амерыканскія Віргінскія астравы (ЗША)
* Ангілья (Вялікабрытанія)
* Аруба (Нідэрланды)
* Бермудскія астравы (Вялікабрытанія)
* Бонэйр, Сінт-Эстатыус і Саба (Нідэрланды)
* Брытанскія Віргінскія астравы (Вялікабрытанія)
* Гвадэлупа (Францыя)
* Грэнландыя (Данія)
* Кайманавы астравы (Вялікабрытанія)
* Кліпертан (Францыя)
* Кюрасаа (Нідэрланды)
* Марцініка (Францыя)
* Мантсерат (Вялікабрытанія)
* Наваса (ЗША)
* Пуэрта-Рыка (ЗША)
* Сен-Бартэльмі (Францыя)
* Сен-Мартэн (Францыя)
* Сен-П’ер і Мікелон (Францыя)
* Сінт-Мартэн (Нідэрланды)
* Цёркс і Кайкас (Вялікабрытанія)

## Літаратура 
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэбны дапаможнік для 9-га кл. / Н. У. Навуменка і інш. — Мінск: Народная асвета, 2006. ISBN 985-12-1615-1

## Спасылкі 
* Вся информация о Северной Америке

Катэгорыя:Кантыненты

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы