Вілія

е.]]

**Ві́лія**, або **Вялля́**, **Ві́лля** ( — Нярыс) — рака ў Беларусі і Літве, правы прыток Нёмана.

Даўжыня 498 км, у т.л. тэрыторыі на Беларусі — 264 км. Плошча вадазбору 25,1 тыс. км², у т.л. на тэрыторыі Беларусі — 11 тыс. км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰. Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 186 м³/с.

## Назва 
### «Вілія» 
У заходнярускіх летапісах назва фігуруе ў форме «Велья», якая праз прамежкавую форму **Vъlьja* ад адпачатнай балцкай формы *Vilija*. Форма «Велья» (*Новый город на Вельи противъ Шатеевъ*) зафіксавана ў грамаце Ягайлы Скіргайле 1387 года. Фактычна форма «Велья» была адзінай прынятай у дзяржаўным справаводстве часоў ВКЛ.

Назву *Vilija* таксама маюць дзве ракі на тэрыторыі Літвы, назву «Вілія» — тры ракі на правабярэжжы Прыпяці (прытокі прыпяцкай ракі Гарынь і дняпроўскай ракі Цецераў), дзе гэтая назва прызнаецца балцкай назоўнай спадчынай. На першых вядомых картах з тэрыторыяй ВКЛ (1539, 1589) фіксуецца назва Вілія.

Ад індаеўрапейскага **ṷel-* «круціць, віць, каціць». Ад яго таксама назва ракі Вільня, што звязаная з літоўскімі *vilnià* [= вільня́], *vilnė, vilnis* «хваля», *vilnyti* «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)».

Рачныя назвы Вілія, Вільня матываваныя хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі.

Таго ж паходжання і корань *Val-* са значэннем «валіць, навальвацца, прыбываць», які ў балцкай рачной назве Валажода «Хуткая плынь» (прытокі прыпяцкай Пцічы і бярэзінскай Мяны).

Па сёння ў народным ужытку беларусаў засведчаная форма назвы «Вялля».

### «Нярыс» 
«Літоўскі» варыянт назвы Нярыс (*Neris*) у форме *Nere* засведчаны ўжо ў 1260 годзе і даволі часты ў XIV стагоддзі ў крыжацкіх запісах — de Nere (1260), Nerge (1340), Nerga (1361), Nerye (1377, 1391, 1404), Niaris (пачатак XIX ст.). Аўтахтоны Гервяцкага краю таксама ў маўленні аддаўна ўжываюць форму назвы *Neris*. Канстанцін Тышкевіч у кнізе «Вілія і яе берагі» (1871) адзначаў, што назва Вілія рэзка пераходзіць у Нярыс у раёне Кернава. У 1939 годзе, з пераходам Вільні і Віленшчыны да Літвы, назва з-пад Кернава распаўсюдзілася да беларускай мяжы і стала пісацца на картах. Кніга Канстанціна Тышкевіча «Вілія і яе берагі», пры перавыданні ў сучаснай Літве выйшла пад назвай «Нярыс і яе берагі».

Ад варыянту вілейскай назвы Нярыс на працягу ўсяго цячэння ракі, пачынаючы ад Смаргоні, утвораныя тапонімы, якія ў літоўскім асяроддзі гучаць як *Paneriai*: Панара (паміж Смаргонню і Барунамі), Панарцы (на Віліі ніжэй за Міхалішкі), на літоўскім адрэзку Віліі — на тэрыторыі Вільні і ніжэй за яе з двух бакоў Кернава.

Пачатак называння Віліі назвай тыпу *Neris* геаграфічна звязваюць з прытокам у Вілію ракі Нарачанкі (цячэ з возера Нарач). У яе назве той самы корань *Nar- / Ner-*, ад літоўскага *nerti* «ныраць», *narus* «ныркі» (семантыка назвы звязаная з глыбінёй). Мяркуецца, што адпачатна Віліяй верхняе цячэнне ракі называлі верхневілейскія балцкія плямёны.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі той жа корань *Ner-* у гідронімах тыпу Няропля, Няруса (прыток Дзясны), Нерата (возера ля дзвінскай ракі Таропы), Нераста (рака на Павоччы).

## Гідраграфія 
Пачынаецца з невялікага балота за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікае Поле Докшыцкага раёна, перасякае мяжу з Літвой за 2 км на паўночны захад ад вёскі Жарнэлі Астравецкага раёна, упадае ў Нёман на тэрыторыі Літвы каля Каўнаса. На рацэ створана Вілейскае вадасховішча, частка вады якога па Вілейска-Мінскай воднай сістэме перапампоўваецца ў раку Свіслач.

Даліна звілістая, добра распрацаваная, у верхнім цячэнні шырынёй 1—3 км, бліжэй да вусця ракі Уша і далей да мяжы з Літвой звужаецца да 0,2–0,4 км, каля аграгарадка Жодзішкі. Амаль на ўсім працягу тэрасы. Пойма ў верхнім цячэнні ў асноўным забалочаная, шырыня яе 200—400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50—70 м, месцамі да 600 м; на ўчастку паміж вёскамі Стахі і Раздоры Вілейскага раёна шмат старыц.

Схілы стромкія, часам абрывістыя, вышынёй 10-20 м, парослыя лесам і хмызняком, парэзаныя густой сеткай яроў і далін прытокаў. Амаль на ўсім працягу трапляюцца тэрасы.

Пойма ў верхнім цячэнні ў асноўным забалочаная, шырыней 200–400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50–70 м, месцамі да 600 м; на ўчастку паміж вёскамі Стахі і Раздоры Вілейскага раёна шмат старыц.

Рэчышча ў вярхоўі моцназвілістае, шырыня яго ад 1 м да 2 м, каля вусця Ушы 40—60 м (месцамі да 100 м), да ўпадзення Балошынкі 60—70 м;  пясчаных астравоў (выспаў), адмелін, асяродкаў, трапляюцца парожыстыя ўчасткі. Берагі стромкія, у вярхоўі тарфяністыя, вышынёй 2–10 м. Рэчышча каналізавана ў Вілейскім раёне на працягу 22 км (ад моста на дарозе паміж вёскамі Мацеева Лагойскага раёна і Чысці Вардамскія Докшыцкага раёна да вусця ракі Дзвінаса).

## Выток 
Згодна з этнаграфічнымі запісамі, выток Віліі мясцовымі жыхарамі лакалізуецца «ад Сцёп-каміня», з балаціны з назвай «Засцеб’е».

На карце канца XVI стагоддзя на месцы цяперашняга верхавога балота «Засцеб’е» адлюстраванае прадаўгаватае возера, з якога, як мяркуецца, даўней і пачыналася Вілія.

Сцёп-камень (або Сцёб-камень) — вертыкальна пастаўлены ў няпамятныя часы на вытоках Віліі камень тыпу менгіра. Яго назва звязаная з балцкім **stabas* «камень» і найверагодней адпачатна гучала проста як «Ста́бас», што значыла «Камень». На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі той жа корань у балцкіх рачных назвах тыпу Стабна «Каменная (рака)».

Камень «Стабас» — духоўна-матэрыяльная спадчына верхневілейскіх балцкіх плямёнаў, якія ўшаноўвалі вытокі Віліі. Таксама мяркуюць, што яго сакральна-абрадавая функцыя магла датычыцца ўсёй мясціны водападзелу, з якой у розныя бакі расцякаюцца рэкі, бо недалёка ад Сцёп-каменя таксама пачынаюцца прытокі верхняга цячэння Бярэзіны.

Можна меркаваць, што вертыкальная пастаўленасць каменя «Стабас», які некалі стаяў на беразе разлеглага верхавога возера, надавала яму значэнне Восі, Слупа, што забяспечваў сувязь паміж светамі, чалавечым і падземным (у арыентаваным на хтанічнасць светапоглядзе), або нябесным і зямным (у светапоглядзе з большай роляй нябеснай, светлавой сакральнасці).

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Сэрвач, Нарач, Страча, Жэймяна, Швянтойі, Сластаўка. **Злева**: Дзвінаса, Ілія, Уша, Сянканка, Ашмянка, Смердзія. Амаль усе прытокі Віліі каналізаваныя. Усяго ў басейне ракі больш за 40 каналаў агульнай даўжынёй каля 300 км.

## Жыўленне, водны і лядовы рэжым 
Веснавое разводдзе пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца каля 50 сутак. Рэжым адрозніваецца інтэнсіўным веснавым разводдзем (каля 45 % гадавога сцёку) і нізкім стаяннем вады ў летнюю межань. Пасля стварэння Вілейскага вадасховішча ўзроўневы і сцёкавы рэжым ніжэй ад плаціны ў межах Беларусі зарэгуляваны. Сярэднегадавы расход вады каля горада Вілейка 28,1 м³/с, на выхадзе за мяжу Беларусі 80 м³/с. Замярзае ў верхнім цячэнні на пачатку снежня, у сярэднім і ніжнім — у канцы снежня ці на пачатку студзеня; крыгалом ў 2‑й палове сакавіка ад вярхоўяў да вусця. Максімальная таўшчыня лёду 51 см (люты). Веснавы крыгаход працягваецца 4-9 сутак. Сярэдняя тэмпература вады летам 18—20&nbsp;°C, найбольшая ў ліпені (27,9&nbsp;°C, 1956).

## Фаўна 
У рацэ водзяцца: шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась, верхаводка, гусцяра, пячкур, язь, ялец, краснапёрка, джгір; *каштоўныя* — судак, мінога ручаёвая, галавень, стронга ручаёвая, падуст, сом, мянтуз, вугор.

## На рацэ 
Тэрыторыя басейна Віліі ўтварае гістарычную вобласць Павілле.

На рацэ размешчаны гарады: Вілейка, Вільня, Коўна (у вусці). У вярхоўі гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння «Верхневілейскі». На берагах у маляўнічых мясцінах створаны зоны адпачынку Вілейка, Плёсы; санаторыі «Вяжуці» (7 км ад вёскі Вяжуці Маладзечанскага раёна), «Залессе» (аграгарадок Залессе Смаргонскага раёна), дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Лясная Паляна» (аграгарадок Жодзішкі Смаргонскага раёна). Каля вытоку Віліі помнік прыроды — Бярозкаўскі дуб-волат.

Папулярны аб’ект воднага турызму. На рацэ створана Вілейскае вадасховішча, галаўное вадасховішча Вілейска-Мінскай воднай сістэмы. Вадасховішча пітнога водазабеспячэння, частка вады з якога па Вілейска-Мінскай воднай сістэме перапампоўваецца ў раку Свіслач (прыток Бярэзіны).

Гідралагічныя назіранні вядуцца на пастах Сцешыцы, Вілейка і Міхалішкі.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Звяруга Я. Г.* Беларускае Павілле у жалезным веку і раннім сярэднявякоўі  // Матэрыялы па археалогіі Беларусі, вып. 10. — Мінск, ДНУ «Інстытут гісторыі НАН Беларусі», 2005
* *Лойка П.* Унутраная палітыка ВКЛ (XIV — сярэдзіна XV ст.) // Бібліятэка гістарычных артыкулаў.
* Мястэчка Буйвіды над Віліяй атрымала герб  // Рэгіянальная газета
* Экспедыцыя — не паўтарэнне пройдзенага  // Рэгіянальная газета
* Вяз, з вышыні якога бачныя адразу тры гарады — Маладзечна, Вілейку і Смаргонь  // Рэгіянальная газета


Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Літвы
Катэгорыя:Рэкі Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Мінскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Докшыцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Вілейскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Маладзечанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Смаргонскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёна