open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жан Батыст Русо

**Жан Баты́ст Русо́** (; 6 красавіка 1670, Парыж — 17 сакавіка 1741, Брусель) — французскі паэт.

Сын шаўца, вучань езуітаў, ён рана пачаў пісаць вершы, якія прыцягнулі ўвагу Н.&nbsp;Буало-Дэпрэё, палымяным прыхільнікам якога быў аўтар. Увойдучы ў кола маладых марнатраўцаў жыцця з вышэйшага грамадства, Русо атрымаў вядомасць непрыстойнымі вершамі. Яго драматычныя творы не мелі поспеху. У 1712 годзе, за ананімныя нападкі на некаторых вучоных і нез'яўленне ў суд на разгляд справы, ён быў прысуджаны да пажыццёвага выгнання. З гэтага часу пачынаюцца яго тулянні: спачатку ён жыў у Швейцарыі, затым Яўген Савойскі ўзяў яго з сабой у Вену. У Бруселі ён сышоўся з Вальтэрам, але сяброўства іх неўзабаве перайшло ў лютую нянавісць. Усе просьбы Русо аб пераглядзе яго працэсу былі дарэмнымі, і ён памёр на чужыне. Духоўныя і свецкія оды Русо доўга лічыліся ўзорам класічнай лірыкі французаў. Цяпер ён зусім забыты, і нават гісторыя літаратуры надае яму вельмі нязначнае месца нароўні з іншымі прадстаўнікамі «паэзіі без паэзіі» першай паловы XVIII стагоддзя — Тама, Лебрэна, Лефран-дэ-Пампіньяна і іншых. Яго паэтычныя перакладанні псалмоў шэрыя, оды перапоўнены міфалагічнымі вобразамі, рэлігійнае пачуццё не шчырае і напышлівае. Пасланні і эпіграмы Русо вельмі з'едлівыя. Самая вядомая яго камедыя — . Сачыненні Русо выдадзены Амарам (1820) і Латурам (1868).

## Творы 
* *Le Café*, comédie en 1 acte, en prose (1694)
* *Jason*, opéra en 5 actes, en vers (1696)
* *Le Flatteur*, comédie en 5 actes, en prose (1698)
* *Vénus et Adonis*, opéra en 5 actes, en vers (1697)
* *Le Capricieux*, comédie en 5 actes, en vers (1700)
* *La Noce de village*, mascarade (1700)
* *La Ceinture magique*, comédie en 1 acte, en prose (1702)
* *Œuvres* (1712)
* *Œuvres*, 2 vol. (1723)
* ''L'Hypocondre*, comédie non représentée
* *La Dupe de lui-même*, comédie non représentée
* *La Mandragore*, comédie non représentée
* *Les Aïeux chimériques*, comédie non représentée
* *Lettres sur différents sujets de littérature'' (1750)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Памерлі ў Бруселі
Менедэм з Эрэтрыі

**Менедэм з Эрэтрыі** (; 345/4 г. до н.э. — 261/0 г. до н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф, заснавальнік Эрэтрыйскай школы. Вывучаў філасофію спачатку ў Афінах, затым у Стыльпона і Федана. Сачыненні Менедэма не захаваліся, акрамя некалькіх заўваг у пазнейшых пісьменнікаў.

Пра яго філасофскія гледжанні маюцца адрывістыя звесткі. Афіней цытуючы Эпікрата, мяркуе, што Менедэм быў платонікам, але паводле іншых звестках ён аддаваў перавагу Стыльпону. Паводле Дыягена Лаэрцкага, Менедэм ідэнтыфікаваў дабро як карыснасць, адмаўляў каштоўнасць негатыўных меркаванняў, паколькі толькі афірмацыі выражаюць ісціну. У этыцы, паводле сведчанняў Плутарха і Цыцэрона, ён высока шанаваў дабрадзейнасць. Цыцэрон таксама паведамляе, што Менедэм быў паслядоўнікам Мегарскай школы. Дыяген кажа, што Менедэм не пакінуў твораў, і Эрэтрыйская школа неўзабаве спыніла сваё сціплае існаванне.

## Літаратура 
* *Диоген Лаэртский*. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. / Пер. и прим. М. Л. Гаспарова. Общ. ред. и вступ. ст. А. Ф. Лосева. (Серия «Философское наследие»). М., Мысль, 1979. 624 стр.
** 2-е изд., испр. М.: Мысль. 1986. 570 стр. 100000 экз. переиздавался: 1995, 1998, 2009.
* Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С.484-485. ISBN 5-89826-309-0

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Асклепіяд

**Асклепіяд** ():

* Асклепіяд Віфінскі — рымскі ўрач, заснавальнік метадычнай школы (II—I стст. да н.э.).
* Асклепіяд Мендэскі — граматык і тэолаг (I ст.)
* Асклепіяд Мірлейскі — рымскі граматык (I ст.)
* Асклепіяд Самаскі — старажытнагрэчаскі паэт (III ст. да н.э.)
* Асклепіяд Фліунцкі — філосаф-кінік эрэтрыйскай школы

**Асклепіяды** — антычныя ўрачы, якія вялі свой род ад бога медыцыны Асклепія. Самым вядомым асклепіядам з'яўляецца Гіпакрат.
Клазамены

**Клазамены** ()&nbsp;— адзін з дванаццаці іанійскіх гарадоў заходняга берага Малой Азіі. Геаграфічна размешчаны паблізу Гермейскага і Смірнскага заліваў, дзе сёння існуе горад Урла.

Пазней з заснавальнікамі горада іанійцамі злучыліся дарыйскія выхадцы з Аргаліды. У 6 ст. да н. э. жыхары Клазаменаў, асцерагаючыся персаў, перасяліліся на супрацьлеглы маленькі востраў Аяс Іааніс (Άγοις Ίωαννης), які Аляксандр Вялікі злучыў насыпам з мацерыковай часткай горада.
Найбольш вядомым выхадцам з горада Клазамены з’яўляецца старажытнагрэчаскі філосаф Анаксагор.

## Спасылкі 
* Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона
* Карта Старажытнай Грэцыі з Метраполітэн-музея, якая паказвае размяшчэнне Клазаменаў.

Катэгорыя:Гарады Іоніі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Мегарская школа

**Мега́рская шко́ла (мега́рыкі)** — адна з сакратычных школ старажытнагрэчаскай філасофіі, заснаваная Еўклідам з Мегары. Існавала ў IV ст. да н.э., спалучала ідэі Сакрата, элейскай школы і сафістаў.

Асноўныя інтарэсы мегарыкаў былі накіраваны на пытанні логікі, мастацтва, славеснай спрэчкі, эўрыстыкі; сакратаўскую этыку яны злучалі з элеацкім вучэннем аб вечным і нязменным Адзіным.

Прадстаўнікі: Еўбулід з Мілета, Дыядор Крон, да якіх узыходзяць шматлікія традыцыйныя сафізмы («Ілгун», «Куча» і г. д.), Стыльпон з Мегары, Клінамах, Філон Дыялектык і іншыя.

## Літаратура 
* Античная философия: Энциклопедический словарь. — М.: Прогресс-Традиция, 2008. — 896 с. — С. 482—483. — ISBN 8-89826-309-0
* Döring, Klaus: Die Megariker. Kommentierte Sammlung der Testimonien. Grüner Amsterdam 1971 (Studien zur antiken Philosophie 2), ISBN 90-6032-003-4
* Makin S. (1996), Megarian Possibilities, Philosophical Studies, vol. 83, pp. 253-76.
* Weidemann H. (2008), Aristotle, the Megarics, and Diodorus Cronus on the notion of possibilty, American Philosophical Quarterly, vol. 45, pp. 131—148.

Катэгорыя:Кірункі і школы антычнай філасофіі
Катэгорыя:Філасофія Старажытнай Грэцыі
Фліунт

**Фліунт** ()&nbsp;— старажытнагрэчаскі горад-дзяржава на паўночным захадзе Аргаліды (Пелапанес), які межаваў з Аркадзіяй і Сікіёнам . Паводле легенд спачатку называўся Арэтырэя і быў перайменаваны ў гонар арганаўтаў Фліянта, які нарадзіўся ў гэтым горадзе. Выхадцамі з Фліунта лічылі заснавальнікаў Клазаменаў і грэчаскіх першапасяленцаў Самаса.

З ахейскіх часоў у горадзе ўшаноўвалі Гебу, Дэметру і Артэміду. Гэтыя культы захаваліся і пасля таго, як горад захапілі дарыйцы.

Фліунт быў уключаны ў склад аргаскіх уладанняў Фідонам. Пасля перамогі спартанцаў пад Сепеяй увайшоў у Пелапанескі саюз. Нягледзячы на трывалы саюз са Спартай, у Фліунце ішла жорсткая барацьба паміж прыхільнікамі алігархіі і дэмакратыі, кропку ў якой паставіў спартанскі цар Агесілай. Пасля 12-месячнай аблогі ў 380 г. да н.э., ён атрымаў Фліунт і канчаткова зацвердзіў у ім алігархічны рэжым. Да Пелапанескай вайны Фліунт стаяў на боку спартанцаў; 200 фліясійцаў ваявалі пад камандаваннем Леаніда пры Фермапілах з персамі.

У 394 г. у Фліунце адбыўся дэмакратычны рух, пасля чаго выгнаныя алігархі звярнуліся па дапамогу да Спарты. Хоць фліясійцы і адчынілі вароты лакедэманянам, але алігархія была адноўлена толькі пасля шэрагу ўнутраных разладаў і новага нашэсця лакедэмонскага войска на чале з Агесілаем. Пасля гэтага, нягледзячы на спробы дэмакратыі зацвердзіцца ў Фліунце і на напады аргівян, сікіёнцаў і аркадзян, фліясійцы заставаліся вернымі Спарце.

У перыяд, які непасрэдна папярэднічаў рымскаму заваяванню, Фліунт стаяў на боку Ахейскага саюза. Географ II ст. Пталамей згадвае пра Фліунт як пра частку Аргіўскай вобласці.е і адносна Істма]]

## Літаратура 
* Fine, John V.A. The Ancient Greeks: A critical history. Harvard University Press, 1983

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Ільінічы

[thumb|right|150px|Радавы герб Ільінічаў «[Корчак (герб)|Корчак»]]
**Ільінічы** (таксама ўжываецца **Іллінічы**) — шляхецкі род герба «Корчак» у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стагоддзях. Паходжанне роду дакладна не высветлена, магчыма род паходзіў з праваслаўнага баярства Северскай зямлі. У сярэдзіне XV стагоддзя вядомы Яцка Ільініч, які атрымаў ад вялікага князя Казіміра пацвярджэнне «*отчины и дедины*» ў Старадубскім і Радагошчанскім павеце, сяло Пожанку ў Клецкім княстве.

10 ліпеня 1553 года прадстаўніку роду Юрыю Ільінічу нададзены графскі тытул Свяшчэннай Рымскай імперыі. Са смерцю Юрыя Ільініча ў 1569 годзе род згас; усе уладанні, у тым ліку Мірскі замак, перайшлі да Радзівілаў.

Існаваў таксама іншы род Ільінічаў, які вядомы з XVII стагоддзя і быў унесены радаводную кнігу Магілёўскай губерні, аднак яго сувязь з ранейшым родам не ўсталявана.

## Літаратура 
* *Аляхновіч Р. А.*, *Рыбчонак С. А.*, *Шаланда А. І.* Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 373 с., іл., карта.
* *Глінскі Я. С.* Рэцэнзія: Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні / Р. А. Аляхновіч, С. А. Рыбчонак, А. І. Шаланда; склад. А. І. Шаланда; навук. рэд. М. Н. Гальпяровіч. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 374 с.: іл. // Архіварыус, 2015. ― Вып. 13. ― С. 272―276
*
Стыльпон з Мегары

**Стыльпон з Мегары** (; каля 360 г. да н.э. — каля 280 г. да н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф Мегарскай школы, сучаснік Тэафраста, Дыядора Крону і Кратэта Фіванскага.

Творы Стыльпона не захаваліся, але вядома, што яго цікавілі логіка і дыялектыка, у этыцы быў блізкі да кінікаў і стоікаў.

Найбольш вядомымі вучнямі Стыльпона былі Філон Дыялектык і Менедэм, слухаў яго таксама Зянон Кітыйскі, заснавальнік стаіцызму.

Паводле Дыягена Лаэрцкага напісаў дзевяць дыялогаў.

## Літаратура 
* *Диоген Лаэртский*. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. / Пер. и прим. М. Л. Гаспарова. Общ. ред. и вступ. ст. А. Ф. Лосева. (Серия «Философское наследие»). М., Мысль, 1979. 624 стр.
* Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С.700-701. ISBN 5-89826-309-0

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Асклепіяд Фліунцкі

**Асклепіяд з Фліунта** (; каля 350 г. да н.э. — каля 270 г. да н.э.)  — старажытнагрэчаскі філосаф, вядомы прадстаўнік Эрэтрыйскай школы.

## Біяграфія 
Ён быў сябрам Менедэма з Эрэтрыі, яны жылі ў Мегары і вучыліся ў Стыльпона,, затым у Элідзе ў Федана. Асклепіяд быў старэйшым, і казалі, што ён паэт, а Менедэм – акцёр. Пасля яны пасяліліся ў Эрэтрыі і перанеслі туды школу Федана.

## Літаратура 
* *Диоген Лаэртский*. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. / Пер. и прим. М. Л. Гаспарова. Общ. ред. и вступ. ст. А. Ф. Лосева. (Серия «Философское наследие»). М., Мысль, 1979. 624 стр.
** 2-е изд., испр. М.: Мысль. 1986. 570 стр. 100000 экз. переиздавался: 1995, 1998, 2009.

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Федан з Эліды

**Федан з Эліды** (; IV ст. да н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф.

Федан паходзіў з высакароднай сям'і і падчас вайны паміж Элідай і Спартай, быўшы яшчэ вельмі юным, патрапіў у рукі ворагаў, якія прадалі яго ў Афіны, дзе яго купіў уладальнік публічнага дому. Тут з ім пазнаёміўся Сакрат, які пераканаў аднаго са сваіх багатых прыхільнікаў выкупіць юнака. Федан прысутнічаў пры смерці Сакрата, і Платон называе яго імем дыялог «Федан». Пазней ён вярнуўся ў Эліду і заснаваў Элідскую школу філасофіі; пазней школа яго вучнем Менедэмам была перанесена ў Эрэтрыю, дзе стала Эрэтрыйскай школай.

Сачыненні Федана, якія ён пісаў у форме дыялогаў, не захаваліся, і мала вядома пра яго філасофскія гледжанні. Дыяген Лаэрцкі згадвае некаторыя сачыненні, Сенека захаваў адзін з яго афарызмаў пра зносіны з добрай (ці дрэннай) кампаніяй:
Федан сказаў: «Укусы малюсенькіх жывёл не адчуваюцца; так ледзь прыкметная іх сіла, так ілюзорна для прычынення шкоды. Укус становіцца прыкметным з-за апухання, і нават у апуханні незаўважна ранка». Гэтак жа ў вашых зносінах з мудрымі людзьмі вы не ўсведамляеце, калі і якую карысць ад іх атрымліваеце, але аднойчы вы адкрываеце, што вы яе атрымалі.

## Літаратура 
* Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С.148-150. ISBN 5-89826-309-0

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Вераб’і

**Вераб’і** (*Passer*) — род птушак атрада вераб’інападобных.

## Апісанне 
Даўжыня 12—18 см, маса 20—37 г. Апярэнне светла-шэрае, бураватае і чорнае. У самцоў многіх відаў чорная пляма на горле.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца больш за 20 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, некаторыя віды завезены ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку, Аўстралію, Новую Зеландыю і іншыя месцы. Жывуць у населеных месцах, садах, парках, гаях, поймавых дубровах, на палях, у пустынях. На Беларусі 2 віды: верабей дамавы і верабей палявы, аселыя. Верабей палявы часткова вандроўны від.

## Асаблівасці біялогіі 
Амаль усе чародныя, у перыяд гнездавання — каланіяльныя птушкі. Гнёзды пад дахамі, у нішах будынкаў, у дуплах, норах, на дрэвах. Калі кормяць птушанят, знішчаюць шмат шходных насякомых. Дарослыя кормяцца пераважна зернем. Шкодзяць збожжавым культурам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вераб’іныя
Яраслаў Гол

**Яраслаў Гол** (; , г. Хлумец, Чэхія — ) — чэшскі гісторык, паэт. Заснавальнік школы крыніцазнаўчага кірунку ў чэшскай гістарыяграфіі (школа Гола).

Вучань Е. Томека. Скончыў Пражскі ўніверсітэт (1870), дзе і працаваў (прафесар, 1880—1910), адначасова прафесар Гандлёвай акадэміі (1874—80). 3 1895 выдаваў «Český časopis historický» («Чэшскі гістарычны часопіс») і да 1918 яго кіраўнік. Член аўстрыйскай палаты паноў (1909—18). Аўтар прац па сярэдневяковай гісторыіі Чэхіі (пераважна XV—XVIII ст.), якую выкладаў з пазіцый пазітывізму. Пісаў вершы, перакладаў творы Ш. Бадлера.

## Выбраная бібліяграфія 
* Čechy a Prusy ve středověku, Praha, 1897;
* Chelčický a jodnota v XV stol., Praha, 1916:
* Válka о země korunv české (1740—1742), Praha. 1915.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Чэхіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Чэхіі
Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы
Верабейнік

**Верабейнік** (*Lithospermum*) — род кветкавых раслін сямейства бурачнікавых.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя шурпатаваласістая травяністыя расліны з прамастойным, у верхняй частцы злёгку разгалінаваным сцяблом. Лісце простае, сядзячае, ланцэтнае. Кветкі дробныя, двухполыя, белаватыя, у верхавінкавых або бакавых аблісцелых завітках, сабраных у агульнае паўпарасонікападобнае суквецце. Плод — чатырохарэшак.

## Арэал 
Адрозніваецца больш за 60 відаў. Пашыраны пераважна ў краінах Міжземнамор’я. На Беларусі вядомы .

## Сістэматыка 
Згодна шэрагу баз даных, налічваецца ад 50 да 77 відаў. Некаторыя з іх:

*  (syn. *Buglossoides arvensis*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя (мачагонны, слабіцельны і болепатольны сродак), тэхнічныя (насенне мае тлусты алей, выкарыстоўваецца ў лакафарбавай прамысловасці) і фарбавальныя (у каранях ёсць фарбавальнае рэчыва — літаспермін) расліны.

## Літаратура 
* Верабейнік // БЭ ў 18 т. Т. 4. — Мн.: БелЭн. 1997.

Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)
Бушардон

**Бушардо́н** () — французскае прозвішча.

Вядомыя носьбіты:
* Жак-Філіп Бушардон (1711—1753) — французскі скульптар і дэкаратар.
* Жан-Батыст Бушардон (1667—1742) — французскі скульптар і архітэктар; бацька Жак-Філіпа і Эдмэ Бушардонаў.
* Эдмэ Бушардон (1698—1762) — французскі скульптар.
Аўсяніца высокая

**Аўсяніца (мурожніца) высокая** (*Festuca altissima*) — травяністая расліна сямейства метлюжковых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з вельмі кароткім цвёрдым паўзучым карэнішчам, якое мае ўкарочаныя парасткі, і нешматлікімі тоўстымі прамастойнымі, баразнаватымі сцёбламі вышынёй 50-120 (150) см. Лісце пляскатае, шырынёй 5-15 мм, лінейнае, з сярэдняй выступаючай жылкай. Похвы лісця кароткія, шурпатыя, баразнаватыя. Язычок абсечаны, з накіраванымі ўверх вушкападобнымі вырастамі, на верхавінцы махрысты. Мяцёлка буйная, паніклая, рыхлая, з доўгімі тонкімі шурпатымі галінкамі. Каласкі 3-5-кветкавыя, на ножках. Кветкавыя лускавінкі роўныя. Плод — прадаўгаватая бурая зярняўка.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: шыракалістыя і мяшаныя лясы Еўропы, поўдзень Сібіры, Каўказ і Сярэдняя Азія. У Беларусі сустракаецца ў асобных лакалітэтах і астраўных месцах росту на паўночна-ўсходняй мяжы арэала.

Месцы росту: маладыя шыракалістыя і ялова-шыракалістыя лясы кіслічнага і сніткавага тыпаў. Расце невялікімі групамі і адзіночнымі экземплярамі, утварае невялікія рыхлыя дзернавінкі. 

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-ліпені, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Выкарыстанне 
Кармавая расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

Катэгорыя:Аўсяніца
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Праблема калібравальнай іерархіі

**Праблема калібравальнай іерархіі** з'яўляецца адной з праблем сучаснай фізікі элементарных часціц, якая складаецца ў тым, што характэрныя энергетычныя маштабы розных фундаментальных узаемадзеянняў, а таксама некаторыя меркаваныя маштабы з'яў, якія выходзяць за рамкі Стандартнай мадэлі, адрозніваюцца на шмат парадкаў. Актуальнымі, у прыватнасці, з'яўляюцца пытанні, прыроды такой іерархіі, прычын яе ўстойлівасці і наяўнасці вялікай «пустыні» паміж двума групамі маштабаў.

## Апісанне праблемы 
У кожнага з вядомых фундаментальных узаемадзеянняў існуе пэўны характэрны энергетычны маштаб. Напрыклад, для моцнага ўзаемадзеяння гэты маштаб роўны \Lambda_{QCD}~200 МэВ. У прыватнасці, іменна гэты маштаб вызначае масы самых лёгкіх адронаў. Электрамагнітнае і слабае ўзаемадзеянні, аб'яднаныя ў адзінае электраслабае ўзаемадзеянне, маюць характэрны энергетычны маштаб, роўны так званаму вакуумнаму сярэдняму хігсаўскага базона v≈246 ГэВ. На фоне гэтых маштабаў кантрастуе характэрны энергетычны маштаб гравітацыйнага ўзаемадзеяння, вызначаны велічынёй планкаўскай энергіі M_{Pl}~1019 ГэВ.

У наяўных тэарэтычных мадэлях магчымых пашырэнняў Стандартнай мадэлі маюцца і іншыя ўзаемадзеянні і звязаныя з імі маштабы. Так, моцнае і электраслабае ўзаемадзеянні павінны аб'ядноўвацца ў электрамоцнае (так званае Вялікае аб'яднанне) пры энергіях парадку M_{GUT}~1016 ГэВ. Акрамя гэтага ў некаторыя тэорыі, якія тлумачаць наяўнасць канчатковай масы нейтрына, фігуруе маштаб M_{\nu}~1014 ГэВ. Такую ж велічыню мае маштаб M_{PQ}, звязаны з CP-інварыянтнасцю ў моцных узаемадзеяннях.

Праблема калібравальнай іерархіі заключаецца ў тлумачэнні назіранай моцнай неадпаведнасці паміж гэтымі маштабамі:

: \Lambda_{QCD},~v \ll M_{Pl},~M_{GUT},~M_{\nu},~M_{PQ}

У прыватнасці, вылучаюць праблему паходжання іерархіі, праблему яе ўстойлівасці і праблему наяўнасці вялікага дыяпазону энергій («пустыні»), якія не адпавядаюць ніякім узаемадзеянням.

## Гл. таксама 
* Праблема іерархіі ферміённых мас

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Калібравальная іерархія
Аўсяніца танкалістая

**Аўсяніца (мурожніца) танкалістая** (*Festuca tenuifolia*) — травяністая расліна сямейства метлюжковых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з голымі, пад мяцёлкамі больш-менш шурпатымі прамастойнымі сцёбламі вышынёй 30—60 см і цёмнымі валасніковістымі каранямі. Утварае шчыльныя дзярніны. Лісце вельмі тонкае, воласападобнае, вузкае, удоўж скручанае. Язычок амаль непрыкметны з акруглымі кароткараснічастымі вушкамі. Суквецце — вузкая слабараскідзістая мяцёлка даўжынёй 3—6 см. Каласкі 3—4-кветкавыя. Ніжнія кветкавыя лускавінкі ланцэтныя, безасцюковыя або з асцюкападобным канцом. Плод — зярняўка.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўропа, Паўночная Амерыка. На Беларусі  трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных тэрыторыях. Месцы росту: разнатраўна-злакавыя поймавыя лугі на бедных пясчаных глебах, адкрытыя пясчаныя ўзгоркі і грады, поймавыя дубнякі і бары на рачных тэрасах. Расце невялікімі шчыльнымі групамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-ліпені, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аўсяніца
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1794 годзе
Шырокі прагрэсіўны фронт (Аргенціна)

**Шырокі прагрэсіўны фронт** (, FAP) — левацэнтрысцкая кааліцыя ў Аргенціне, створаная ў 2011 годзе, якая ўключае прагрэсіўныя і сацыял-дэмакратычныя палітычныя партыі з упорам на перадавыя і празрыстай сацыяльнай дзяржавы, якія выступаюць за развітую і празрыстую сацыяльную дзяржаву. 

FAP быў утвораны 11 чэрвеня 2011 года, пасля V Надзвычайнага нацыянальнага кангрэса Сацыялістычнай партыі. Да фронту далучыліся таксама Новая партыя супраць карупцыі, за сумленнасць і празрыстасць, Рэвалюцыйная камуністычная партыя, Сапраўдная сацыялістычная партыя, партыя Буэнас Айрэс для ўсіх, партыя Народнага Адзінства і некаторыя іншыя дробныя левыя партыі.

Некаторыя з асноўных прапаноў Шырокага прагрэсіўнага фронту:
*Парламенцкая сістэма.
*Закон аб гендэрнай ідэнтычнасці.
*Закон аб дапаможнай рэпрадуктыўнай тэхналогіі.
*Закон аб аднапольных шлюбах.
*Канец забароны донарства крыві для геяў.
*Гендэрная роўнасць і ліквідацыя забойства жанчын.
*Лібералізацыя наркотыкаў.
*Палавое выхаванне.
*Усеагульны і бясплатны доступ да аховы рэпрадуктыўнага здароўя.
*Поўную нацыяналізацыю YPF (найбуйнейшай аргенцінскай нафтагазавай кампаніі).
*Асаблівую палітыку па зніжэнні мацярынскай смяротнасці.
*Прызнанне Цэнтральнага аргенцінскага прафсаюза работнікаў.
*Інстытуцыянальнае развіццё Саюза паўднёваамерыканскіх нацый.
*Публічнае абмеркаванне пры складанне дзяржаўнага і муніцыпальнага бюджэтаў.
*Аналіз знешняга доўгу.
*Перагляд субсідый.

## Спасылкі 
* Hermes Binner

Катэгорыя:Палітычныя партыі Аргенціны
Катэгорыя:Палітыка Аргенціны
Асака павіслая

**Асака павіслая** (*Carex flacca*) — травяністая расліна сямейства асаковых.

## Апісанне 
Шматгадовая шызавата-зялёная травяністая расліна з паўзучым карэнішчам. Сцёблы вышынёй 15-40 см, прамыя, трохгранныя. Лісце двухскладкаватае, карацейшае за сцябло, у ніжняй частцы сцябла — чырвона-бурае, лускападобнае. Ніжні крыючы ліст суквецця карацейшы за суквецце або роўны яму. Суквецце з 1-2 верхавінкавых мужчынскіх каласкоў і 2-4 жаночых. 3 рыльцы. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Пашырэнне 
Барэальны атлантычна-еўрапейскі рэліктавы від. Пашырэнне: Скандынавія, Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Паўночная Амерыка і Новая Зеландыя. У Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўднёва-ўсходняй мяжой суцэльнага арэала. Месцы росту: сырыя забалочаныя лугі на карбанатных глебах. Расце невялікімі групамі.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Травы
Цымес

**Цымес** — дэсертная страва яўрэйскай кухні. Уяўляе сабой салодкае агародніннае рагу з рознымі інгрэдыентамі, якія могуць вагацца ў залежнасці ад тэрыторыі. Адпаведна адрозніваюць маркоўны, фасолевы, нутавы і іншыя разнавіднасці цымеса. Цымес у ашкеназскай традыцыі з'яўляецца абавязковым кампанентам меню на Рош Ха-Шана. Нягледзячы на простыя інгрэдыенты, лічыцца вялікім дэлікатэсам і ласункам, менавіта таму ў пераносным значэнні гэта слова ўжываецца ў значэнні «тое, што трэба», «самае лепшае».

## Літаратура 
* Gil Marks: The World of Jewish Cooking: More than 500 Traditional Recipes from Alsace to Yemen, New York 1996, ISBN 0-684-83559-2

Катэгорыя:Стравы з агародніны
Катэгорыя:Яўрэйская кухня
Асака Дэвела

**Асака Дэвела** (*Carex davalliana*) — шматгадовая травяністая расліна, від роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая двухдомная травяністая расліна са шматлікімі шурпатымі рабрыстымі прамастойнымі сцёбламі вышынёй 10-50 см, якія знізу абкружаны карычнева-цёмна-бурымі ліставымі похвамі. Утварае шчыльныя дзярнінкі.

Ліставыя пласцінкі шчацінападобныя, карацейшыя за сцябло. Каласок адзінкавы, тычынкавы ці песцікавы (расліны двухдомныя), вельмі рэдка андрагіны (з 1-2 песцічнымі кветкамі ля аснавання). Тычынкавыя каласкі 1,2-2,5 см даўжынёй, вузка-цыліндрычныя; лускі даўгавата-яйкападобныя, залаціста-іржавыя. Песцікавыя каласкі з 7-15 мяшочкамі, 0,8-2 см даўжынёй, даўгавата-цыліндрычныя, друзлыя. Лускі яйкападобныя, вострыя, па краі шырока-перапончатыя або іржавыя, карацей мяшочкаў. Мяшэчкі яйкападобна-ланцэтападобныя, няроўна-дваякапукатыя, тонка-скурыстыя, (3)3,7—4,3(4,5) мм даўжынёй, спелыя гарызантальна ці ўніз адхіленыя, з тонкімі жылкамі, з патоўшчанымі краямі, на кароткай ножцы, з шурпатым, рэдка гладкім, цэльны, коса ўсечаным, доўгім, большай часткай выгнутым носікам, каштанава-бурыя. Лычыкаў 2.

Плод пры аснаванні без восевага прыдатка. Цвіце ў красавіку-чэрвені, плоданасіць у маі-ліпені.

Лік храмасом 2n = 46.

Від апісаны з Англіі.

## Пашырэнне 
Сярэднееўрапейскі лугавы рэліктавы від.

Пашырэнне: Атлантычная, Цэнтральная і Паўднёвая (рэдка) Еўропа; Прыбалтыка; Еўрапейская частка Расіі: Ленінградская вобласць (наваколлі Гатчыны на поўнач ад Гатчынскага парку); Украіна: Карпаты, Валынская вобласць; Беларусь: Віцебская вобласць.

Знаходзіцца ў Беларусі ў асобных лакалітэтах за ўсходняй мяжой арэала. Месцы росту: сырыя і забалочаныя лугі з крыніцамі балоты. Аддае перавагу багатай карбанатамі глебе. Расце адзіночнымі купінамі і невялікімі групамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў канцы красавіка — пачатку мая, пладаносіць у чэрвені. Насенне (2-4) завязваецца на адным генератыўным парастку. Размнажэнне пераважна насеннае, радзей вегетатыўнае.

## Літаратура 
* 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1800 годзе
Баршчэўнік звычайны

**Баршчэўнік звычайны** (*Heracleum sphondylium*) — травяністая расліна сямейства парасонавых.

## Апісанне 
Двух-, радзей шматгадовая травяністая расліна з галінастым коранем і прамастойным баразнаватым апушаным сцяблом вышынёй 60-150 см. Лісце трайчастае, зверху апушанае, знізу па буйназубчастым краі шурпатае ад дробных шыпаватых валаскоў; бакавыя сегменты лісця на чаранках. Ліставая похва моцна выцягнутая. Суквецце — складаны шматпрамянёвы парасонік. Кветкі белыя. Пялёсткі краявых кветак вельмі выцягнутыя і глыбока надрэзаныя, лопасці іх моцна разыходзяцца. Плады адваротнаяйкападобныя.

## Пашырэнне 
Сярэднееўрапейскі горна-таежны від. Пашырэнне: Скандынавія, Сярэдняя і Атлантычная Еўропа. Знаходзіцца ў Беларусі ў асобным лакалітэце за ўсходняй мяжой пашырэння. Месцы росту: зараснікі хмызняку і закуставаныя лугавіны.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-ліпені. Пладаносіць у ліпені-жніўні. Размнажаецца насеннем.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

Катэгорыя:Баршчэўнік
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Асака малакветкавая

**Асака малакветкавая** (Carex pauciflora) — травяністая расліна сямейства асаковых.

## Апісанне 
Шматгадовая бледна-зялёная травяністая расліна з доўгім тонкім паўзучым карэнішчам. Сцёблы вышынёй 5-40 см, прамыя, трохгранныя. Лісце вузкае, жалабатае, карацейшае за сцябло. Суквецце складаецца з верхавінкавага каласка, які нясе на верхавінцы 1-3 тычынкавых, ніжэй 2-5 песцікавых кветак. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Пашырэнне 
Барэальны цыркумпалярны рэліктавы від. Пашырэнне: Скандынавія, Сярэдняя, Атлантычная, Паўночная і Усходняя Еўропа, поўдзень Сібіры, Далёкі Усход і горы Сярэдняй Азіі, Японія, Карэя, Паўночная Амерыка. Знаходзіцца ў Беларусі ў асобных лакалітэтах на крайняй паўднёвай мяжы пашырэння. Расце на вярховых балотах і ў забалочаных хваёвых хмызнячкова-падвейна-сфагнавых лясах.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Травы
Латкес

**Ла́ткес** (, ), **левівот** — класічная ханукальная страва з бульбы, вельмі падобная да дранікаў. Традыцыйна смажыцца ў вялікай колькасці алею як згадка пра алей, які гарэў у Храмавым каганцы восем дзён. Да латкеса ставяць яблыневы мус альбо смятану.

Яўрэйскі варыянт назвы, «левіва» або «левівот», паходзіць з апісання гісторыі Амнона і Авесалома ў Кнізе Самуіла.

Спярша латкес гатавалі з нацёртага сыру або пер'я цыбулі. Пасля таго, як у Еўропе з'явілася бульба, ашкеназы пачалі гатаваць латкес з яе.

Катэгорыя:Яўрэйская кухня
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Свята-Мікалаеўская царква (Малахоўцы)

**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Малахоўцы, Баранавіцкі раён.

Царква ў імя свяціцеля Мікалая Цудатворца знаходзіцца на паўднёвай ускраіне вёскі. Пабудавана ў 1920-х гадах з дрэва, у пачатку 21 стагоддзя абкладзена цэглай.

## Архітэктура 
Твор народнага дойлідства. Адназрубная пад 4-схільным дахам пабудова з прамавугольнымі прырубамі апсіды з рызніцай і прытворам. Дах завершаны 4-гранным шатровым барабанам. Бакавыя фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў арачных ліштвах і ўмацаваны контрфорсамі. Пры ўваходзе ўнутры бакавая лесвіца вядзе на хоры, апсіда вылучана іканастасам.

Вядзецца будаўніцтва званіцы.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн., БелЭн, 2007. — стар. 248.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Малахоўцы
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Катэгорыя:1920 год у Беларусі
Свята-Ільінская царква (Адахаўшчына)

**Свята-Ільінская царква, Адахаўшчына** — праваслаўны храм у вёсцы Адахаўшчына Баранавіцкага раёна.

## Гісторыя 
Першае апісанне драўлянай Свята-Ільінскай царквы ў вёсцы Адахаўшчына маецца ў дакументах Візітаў уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг., што захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі.

Згодна з апісаннем 1864 года ў сяле Адахаўшчына мелася Свята-Троіцкая царква, чацвёртага класа драўляная царква. Пры ёй меліся прыпісная Крышынская царква і могілкавая драўляная капліца.

У апісанні цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі 1879 года згадваецца драўляная Свята-Ільінская царква, пабудаваная ў 1866 годзе на сродкі ўрада, за чвэрць вярсты ад вёскі. Царква была пабудавана падоўжаным крыжам з адным глухім цыбулепадобным купалам і званіцай у франтоннай частцы. Дах гонтавы, вокны размешчаны ў два рады, ніжнія з жалезнымі кратамі, мелася двое дзвярэй. Сцены і дах царквы звонку былі пафарбаваны алейнай фарбай. Унутры царква мела драўляны пол, столь падшыта дошкамі. Драўляны іканастас быў пафарбаваны ў сіні колер, з пазалочанымі карнізамі і рамамі, складаўся з 5 абразоў размешчаных у адзін рад. На звоніцы было чатыры званы вагою ў 5, 3, 2, і 1 пуд.

У вёсцы Адахаўшчына мелася адна могілкавая царква.

Настаяцелем храма з 1858 года быў Антоній Плаўскі. Пры царкве было заснавана царкоўна-прыходскае папячыцельства і штатнае народнае вучылішча.

У склад прыходу ўваходзілі вёскі Адахаўшчына, Лозкі, Заброддзе, Лаўрынавічы, Якімовічы, Дубава, Альсевічы, Дуброўна, Крошын, Залюбічы.

## Архітэктура 
Пабудавана ў 1996 з цэглы і бетону па праекце архітэктара Леаніда Макарэвіча. Маюцца 2 прыпісныя капліцы ў гонар Святых апосталаў Пятра і Паўла ў в. Дубава і ў гонар Усіх Святых у в. Залюбічы.

Вырашана ў традыцыях стылізаванага старажытнарускага храмавага дойлідства. У аснове цэнтрычнай кампазіцыі — кубападобны паўсферычна-купальны аб'ём. Элемент асіметрыі ўносіць паўкруглая апсіда пад пакрыццём.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн., БелЭн, 2007. — 656 с.
* «Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с., стар. 133—134.
* Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии Архимандритом Николаем, Санкт-Петербург, 1864, Новогрудский уезд, стар. 202—213.
* Описание церквей и приходов Минской епархии, Минск, 1879.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Адахаўшчына (Баранавіцкі раён)
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Леаніда Макарэвіча
Катэгорыя:1996 год у Беларусі
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Богаяўленская царква (Жыровіцы)

**Богаяўленская царква** — праваслаўная царква ў вёсцы Жыровічы Слонімскага раёна.

## Гісторыя 
Богаяўленская царква пабудавана ў 1672 годзе на месцы другога з’яўлення цудатворнай іконы Божай Маці «Жыровіцкая», ў цэнтры манастырскай тэрыторыі. У 1796 годзе храм быў поўнасцю перабудаваны ў стылі барока, разабраны фасад, прыбудаваны прытвор і хоры.

У 1881 годзе пад алтаром царквы пахаваны архіепіскап Мінскі і Бабруйскі Міхаіл (Галубовіч).

## Архітэктура 
Адносіцца да тыпу бязвежавых адназальных храмаў. Галоўны 2-ярусны фасад выходзіць за межы асноўнага аб’ёму. Уражанне вертыкальнай накіраванасці ствараецца паўкалонамі, вязкамі лапатак, крапаваным фігурным франтонам з бакавымі валютамі. Бакавыя фасады вырашаны плоскасна, расчлянёны арачнымі вокнамі ў простых ліштвах. Унутры ў залу храма выступаюць хоры, абмежаваныя ўвагнута-выпуклым парапетам. Пад царквой скляпеністая крыпта.

## Літаратура 
* «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 214—216.
* Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 193.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:Жыровіцы
Свята-Мікалаеўская царква (Ваўкавыск)

**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры позняга класіцызму з элементамі псеўдарускага стылю ў г. Ваўкавыску.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1874 годзе з цэглы ў цэнтры горада (вул. Леніна) архітэктарамі Уласавым і Гур’евым.

## Архітэктура 
8-гранны асноўны аб’ём з прамавугольнай апсідай і прытворам. На галоўным фасадзе — 2-ярусная вежа-званіца, першы яе ярус прамавугольны ў плане, другі — 8-гранны, накрыты шатром. Галоўны ўваход вылучаны кілепадобным франтонам. Асноўны аб’ём мае паўцыркульныя вокны з кілепадобнымі сандрыкамі, прытвор і апсіда — прамавугольныя з ліштвамі, завершаны шырокім карнізам і фрызам з арачным поясам. Цэнтральная грань апсіды фланкіравана пілястрамі, завершана 3-вугольным франтонам і дэкарыравана арачнай нішай у цэнтры. Інтэр’ер зальны, перакрыццё драўлянае, плоскае. У храме драўляны 2-ярусны іканастас, дэкарыраваны накладной разьбой, пакрыты пазалотай.

## Літаратура 
* «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 108.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы Ваўкавыска
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Ваўкавыскага раёна
Катэгорыя:Храмы Святога Мікалая
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі
Катэгорыя:1874 год у Беларусі
Боцікі звычайныя

**Боцікі звычайныя**, **Боцікі паўночныя**, **Боцікі высокія**, **Ваўкабойнік** (*Aconitum septentrionale*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з тоўстым кароткім карэнішчам і рабрыстым, апушаным сцяблом вышынёй да 2 м. Лісце буйное, даўжынёй да 15 см і шырынёй 25 см, сэрцападобнае або ныркападобна-акруглае, 3—9-пальчаста-раздзельнае на шырокія, амаль рамбічныя буйна-зубчастыя долі, зверху амаль голае, знізу апушанае. Кветкі брудна- або шаравата-фіялетавыя, сабраны ў рыхлую, у ніжняй частцы галінастую, коласападобную гронку. Чашалісцікі афарбаваныя, пялёсткападобныя: верхні — высокі, канічна-цыліндрычны, шлемападобны. Пялёсткаў (нектарнікаў) — 2. Плод — сухая шматнасенная лістоўка.

## Пашырэнне 
Еўрасібірскі барэальна-таежны рэліктавы від. У Беларусі знаходзіцца ў асобным лакалітэце за паўднёва-заходняй мяжой арэала. Месцы росту: цяністыя ярыстыя берагі рэк, сярод зараснікаў вольхі шэрай, на рыхлай глебе. Расце асобнымі экзэмплярамі і невялікімі групамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Таксанамія 
Від **Боцікі звычайныя** ўваходзяць у род  трыбы  падсямейства  сямейства  парадку .

## Выкарыстанне 
Лекавая і дэкаратыўная расліна. Ядавітая расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 
* 
* 

Катэгорыя:Боцікі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Эпіталама

**Эпітала́ма** () — урачыстая вясельная песня ў гонар жаніха і нявесты.  Узнікла ў народным вясельным абрадзе ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Вядомыя эпіталамы Сапфо (VII ст. да н.э.), Катула (I ст. да н.э.). У Расіі да яе звярталіся В. Традзьякоўскі, I. Севяранін. Першую беларускую эпіталаму ў 1967 годзе напісаў У. Караткевіч.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Вершаскладанне
Фаршмак

**Фаршмак** — страва з сечанага мяса ці селядца, якія запякаюць з бульбай, смятанай, цыбуляй і перцам. Адносіцца да закусак. У прускай і шведскай кухнях фаршмак — гарачая закуска. Фаршмак з селядца адносяць да класічнай яўрэйскай кухні. У ім няма мяса, аднак у рэцэпт, акрамя селядца, уваходзяць яйкі, яблык, цыбуля, белы хлеб.

У яўрэйскай кухні страва стала нацыянальнай, хоць першапачаткова яна была запазычана з усходнепрускай кухні, дзе так называлася закуска са смажанага селядца. Па прускай і шведскай тэхналогіі фаршмак ставіцца на стол гарачым. У яўрэйскай кухні фаршмак трансфармаваўся ў халодную закуску з молатага селядца.

Для прыгатавання фаршмака гістарычна выкарыстоўвалі селядзец самай нізкай якасці, так званы "іржавы селядзец". Калі фаршмак падаваўся за малочнай трапезай, селядзец дазвалялася вымочваць у малацэ.

Катэгорыя:Закускі
Катэгорыя:Яўрэйская кухня
Ямб

**Ямб** ( — імя старажытнагрэчаскай багіні непрыстойнага, распуснага вершавання) — 1) трохдольная антычная стапа з двух складоў — кароткага і доўгага, 2) двухскладовая стапа з другім націскным складам, якая ляжыць у аснове аднаго з пяці (ямбічнага) метраў сілаба-танічнай сістэмы вершаскладання. Cамы пашыраны ў сучаснай паэзіі від стапы.

## Выкарыстанне ў беларускай паэзіі 
Упершыню тэрмін «ямб» у беларускай літаратуры ўзгадваецца ў кнізе Л. Зізаній «Грамматіка словенска совершенного искусства осми частиі слова…» (Вільня, 1596). З’яўленне вершаў, напісаных ямбам, выклікана зараджэннем і развіццём у беларускай паэзіі сілаба-тонікі («Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе»).

Самы пашыраны ў беларускай паэзіі — *чатырохстопны ямб*:

Ад пр**а**|дзед**а**ў| спак**о**н| вяк**о**ў
Мне з**а**с|тал**а**|ся сп**а**д|чын**а**;
Пам**i**ж| сва**i**х| i ч**у**|жак**о**ў
Ян**а**| мне л**а**с|кай м**а**т|чын**а**й.
(*Я. Купала «Спадчына»*)

Сярод іншых разнавіднасцей ямбу — *двухстопны* («Да вясны» Я. Коласа), *трохстопны* («Аблокі» А. Вялюгіна), *пяцістопны* («Пярэдні край. Чужы. Неразгаданы» А. Пысіна) і г. д. Звычайна ямбам пішуць байкі, ён выкарыстоўваецца ў цвёрдых формах верша: санеце («Санет» («Замёрзла ноччу шпаркая крыніца») М. Багдановіча), актаве («Спроба актавы» Я. Купалы, «Нам разам трыццаць. Мы стаім на кладцы» Н. Гілевіча), а таксама ў белым вершы, якім найчасцей пішуць драматычныя паэмы («Над Бярозай ракой» П. Глебкі). Ямбічныя памеры даюць магчымасць выяўляць самыя розныя думкі і пачуцці, надаюць вершу песеннасць і размоўнасць, плаўнасць і імклівасць.

Ямбам напісаныя паэма Я. Купалы «Магіла льва», вершы «Ворагам Беларушчыны», «Паэтам», «Песня вольнага чалавека», «Песня жней», «Разлад», «Там», «Для Бацькаўшчыны», «Свайму народу», «Госці» і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Антычная метрыка
Катэгорыя:Танічнае вершаскладанне
Увасабленне

**Увасабле́нне** (персаніфікацыя) — разнавіднасць метафары, якая заключаецца ў наданні чалавечых уласцівасцей рэчам, прадметам, з'явам прыроды. Такое «ачалавечванне» навакольнай рэчаіснасці было ўласціва людзям у старажытнасці на пачатковых стадыях іх развіцця. Гэта знайшло адлюстраванне ў фальклорных творах — казках, легендах, байках і г. д. У сённяшняй паэзіі ўвасабленне — адзін з самых распаўсюджаных тропаў.

## Глядзіце таксама 
* Персаніфікацыя
* Антрапамарфізм

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Катэгорыя:Лексікалогія
Троп

**Троп** — слова ці моўны выраз, ужытыя ў пераносным значэнні. У тропе на аснове нейкіх агульных рысаў супастаўляюцца дзве з'явы, адна з якіх характарызуецца праз прыметы другой. Ужываюцца тропы і ў размоўнай мове, але асноўная сфера іх бытавання — мастацкая  літаратура, асабліва паэзія. Яны дапамагаюць лаканічна і вобразна выявіць сутнасць з'явы, індывідуалізаваць яе, даць ёй ацэнку.

## Асноўныя віды тропаў 
Простыя:
* Эпітэт.
* Параўнанне.

Складаныя:
* Метафара.
* Зваротная  метафарызацыя.
* Паэтычны  этымалагізм.
* Метанімія.
* Сінекдаха.
* Гіпербала.
* Літота.
* Сімвал.
* Алегорыя.
* Іронія.
* Гратэск.
* Перыфраза.

## Літаратура 
* 
* Рыторыка: тропы і фігуры маўлення: дапаможнік па курсе «Рыторыка» для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей / Н. Э. Шандроха — Гродна: ГрДУ, 2009. — 187 с.: табл., схемы; 20 см. — ISBN 978-985-515-144-0.
* *Рагойша В. П.* Літаратуразнаўчы слоўнік: тэрміны і паняцці: для школьнікаў і абітурыентаў / В. П. Рагойша. — Мінск: Народная асвета, 2009. — 303 с. — 3000 экз. — С. 187—190. — ISBN 978-985-03-1233-4.
* 

## Спасылкі 
* *Ігнацюк Т. М.* Стратэгічны арсенал пафасу: фігуры і акты маўлення // Гуманитарные науки. Языкознание. № 10. — С. 137—143.

!
Параўнанне (літаратуразнаўства)

**Параўна́нне** (літаратуразнаўства) — такое супастаўленне двух прадметаў, з'яў або паняццяў, у выніку якога сутнасць аднаго з іх вытлумачваецца праз сутнасць другога. Параўнанне дапамагае зрабіць паэтычны малюнак па-мастацку дакладным, наглядным, жывапісным. У параўнанні ўзаемапаясняюцца абедзве часткі супастаўлення — і тое, што параўноўваецца, і тое, з чым параўноўваецца. Граматычна параўнанні афармляюцца па-рознаму, найчасцей — з дапамогай злучнікаў і злучальных словаў (*як, нібы, быццам, няйначай і інш.*). Параўнанне можа выражацца творным склонам назоўніка, апісальным зваротам, часам часткі параўнання злучаюцца інтанацыйнай (бяззлучнікавай) сувяззю. Асобным відам параўнання з'яўляецца адмоўнае параўнанне, у якім пры знешнім супрацьпастаўленні двух паняццяў ці з'яў маецца глыбокае ўнутранае супастаўленне іх. У паэзіі нярэдка можна сустрэць разгорнутае параўнанне, дзякуючы якому падрабязна характарызуецца нейкая з'ява.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Зваротная метафарызацыя

**Зваро́тная метафарыза́цыя** — вяртанне словам ці словазлучэнням іх першаснага, вобразнага значэння. Як падкрэсліваў А. Патабня, «усе значэнні ў мове па паходжанні вобразныя, кожнае можа з цягам часу стаць нявобразным». Так, мы гаворым *баравік, коцікі (на вярбе), чарніла* і г. д. і нават не адчуваем пераноснасці значэнняў гэтых словаў, таго, што кожнае з іх — своеасаблівы троп. Усе словы нашага лексікону набылі ўласцівасці знака, які называе пэўнае паняцце. Гэта надзвычай важная рыса мовы як сродку камунікацыі. Зваротная метафарызацыя, вяртаючы слову яго першаснае значэнне, нагадвае пра наяўнасць у ім пераноснага значэння, што з цягам часу выветрылася, забылася.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Літота

**Літо́та** ( — прастата) — троп, рэзкае змяншэнне якіх-небудзь уласцівасцей ці прыметаў з’явы або прадмету. У такім змяншэнні, як і ў рэзкім перабольшанні (гіпербале), выяўляюцца адносіны пісьменніка да аб’екта адлюстравання, на якім завастраецца асаблівая ўвага. Літота ўжываецца ў народнай творчасці, увайшла ў народную фразеалогію (*хлапчачок з кулачок*, *розуму з макавае зерне*, *хацінка на курыных ножках*), сустракаецца нярэдка ў сучаснай літаратуры. Часам літота выкарыстоўваецца ў вершы адначасова з гіпербалай. Суладдзе гэтых кантрасных тропаў стварае асаблівы мастацкі эфект.

## Гл. таксама 
* Гіпербала

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Сімвал (літаратуразнаўства)

**Сы́мбаль** ( — умоўны знак) — троп, адзін з відаў паэтычнага іншасказання, умоўнае абазначэнне сутнасці якой-небудзь з'явы, паняцця пэўным прадметным ці слоўна-вобразным знакам. Сімволіка ўзнікла ў глыбокай старажытнасці. У якасці сімвалаў выступалі пэўныя прадметы, расліны, жывёлы, з'явы прыроды, колеры і г. д. Так, здаўна ва ўсходніх славян хлеб-соль з'яўляецца сімвалам гасціннасці, сокал і арол — бясстрашша, дуб — моцы, чорны колер — жалобы і г. д. Народная сімволіка значна ўзбагацілася за кошт міфаў, казак, легендаў. Сімвал характарызуецца шматзначнасцю і можа быць адрасаваны да розных з'яў рэчаіснасці. Гэтым ён адрозніваецца ад алегорыі. Сувязь алегорыі з паняццем таксама ўмоўная, аднак гэтая ўмоўнасць тут мае цалкам адназначны характар, адносіцца толькі да адной нейкай з'явы ці паняцця.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Іронія

**Іро́нія**( — прытворства, насьмешка) — прыхаваная насьмешка, якая выступае за знешняй пачцівасцю выказвання. Выкарыстоўваецца іронія ў многіх жанрах вуснай народнай творчасці — прыказках і прымаўках, загадках, анекдотах, устойлівых вобразных параўнаннях, прыгаворах і інш. (*На чужой старане і рак рыба. Ці то свінні елі, ці шляхта папасвалася. Багаты як пагарэлец. Весела як рыбцы на кручку. Прыйшоўся як вол да карэты*). Што да мастацкай літаратуры, у прыватнасці паэзіі, то іронія вызначае мастацкую своеасаблівасць многіх сатырычных твораў — сатырычных вершаў, эпіграмаў, эпітафій, пародый, баек і інш. Iронія можа мець значэнне не толькі тропа, але і своеасаблівага мастацкага прынцыпу асэнсавання рэчаіснасці, асьмяяння з г. зв. двайным сэнсам, падтэкстам. Злосна-зьедлівая іронія называецца сарказмам.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Катэгорыя:Іронія
Катэгорыя:Катэгорыі эстэтыкі
Перыфраза

**Перыфраза, перыфраз** (: περί — навокал і φράσις — гавару) — адзін з тропаў, у якім назва з'яў або прадметаў падаецца праз апісанне іх асобных вызначальных прымет. У перыфразе заключаны элемент своеасаблівай паэтычнай адгадкі, «ключ» да якой знаходзіцца тут жа, у паэтычным кантэксце. Вось некаторыя перыфразы беларускіх паэтаў: *«кроў сіняя любай краіны» (Нёман; Л. Геніюш), «чырвоныя сны Дэлакруа» (карціны Дэлакруа; М. Танк), «бязвоблачная званіца» (неба; Ю. Гаўрук), «пасвіць між моху вочы» (шукаць грыбы; П. Панчанка), «ластаўка роднага слова» (Леся Украінка; Я. Янішчыц), «кароль звяроў, цар джунгляў і гаспадар тайгі» (леў, тыгр, мядзведзь; А. Вярцінскі)*. Многія народныя ідыёмы маюць перыфрастычны характар (*класці баразну — араць, заглядаць у бутэльку — піць гарэлку, пусціць з агнём — спаліць, сысці ў магілу — памерці*). Перыфразы даволі шырока ўжываюцца ў фальклоры, у прыватнасці ў народных песнях. Перыфраза часам ляжыць у аснове эўфемізма і антанамазіі.

## Літаратура 
* Малажай Г. М. Беларуская перыфраза. — Мн., 1974.
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Ідыёма

**Ідыё́ма** (па-грэчаску *ἰδίωμα – idiōma* — своеасаблівы выраз) — уласцівае пэўнай мове непадзельнае словазлучэнне, значэнне якога не супадае са значэннем асобных словаў, што складаюць яго (*даць лататы, пагрэць рукі, выскаляць зубы, гнуцца ў крук*).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Лексікалогія
Катэгорыя:Семантыка
Антанамасія

**Антанама́сія, антанама́зія** ( — перайменаванне) — троп, замена імя вядомай асобы назвай прадмета ці з'явы, што з ёй непасрэдна звязаныя. Так, у наступных радках верша К. Крапівы «Гебельс брэша — вецер носіць» прозвішча Гебельса не называецца, але выразна падразумяваецца: «Каб прыкрасіць крыху справы Гітлераўскай банды, У Берліне ёсць плюгавы Доктар прапаганды».

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Катэгорыя:Анамастыка
Сінекдаха

**Сіне́кдаха** () — троп, разнавіднасць метаніміі, у якой адны паняцці замяняюцца другімі на аснове іх колькасных суадносін. Найбольш распаўсюджаны від сінекдахі — ужыванне часткі з'явы ці прадмета ў значэнні цэлага. Часам цэлае ўжываецца ў значэнні часткі. Сінекдахай з'яўляецца таксама ўжыванне адзіночнага ліку ў значэнні множнага (*Свет трымаўся на ўдаве*) або множнага — у значэнні адзіночнага (*«Толькі мне не да казак — пачуцці не тыя: Зданню вязні майданекаў ходзяць жывыя» — А. Бачыла*), замена родавага паняцця відавым (*вучыся шанаваць капейку*), відавога — родавым (*Сонца перайшло з канапы на сцяну*).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Тропы
Падтэкст

**Падтэ́кст** — глыбінны, прыхаваны сэнс якога-небудзь выказвання ці твору ў цэлым. Падтэкст ляжыць у аснове эзопавай мовы, іроніі, алегорыі, без яго нельга ўявіць байку, прытчу. Разам з тым падтэкст шырока выкарыстоўваецца ў драматургіi і тэатры, дзе дзейныя асобы, паводле К. Станіслаўскага, часта «адчуваюць i думаюць не тое, што гавораць», а таксама ў паэзіі (напрыклад, творчасць М. Танка апошніх дзесяцігоддзяў), прозе (г. зв. «прынцып айсберга» Э. Хемінгуэя, калі чытач павінен дадумваць тое, пра што вельмі скупа паведаў пісьменнік).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Мовазнаўства