open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жан Агюст Дамінік Энгр

**Жан Агю́ст Даміні́к Энгр** (; ,  — , ) — французскі , жывапісец і графік, агульнапрызнаны лідар еўрапейскага акадэмізму XIX стагоддзя. Атрымаў і мастацкую, і музычную адукацыю, у 1797—1801 гадах вучыўся ў майстэрні Жака-Луі Давіда. У 1806—1824 і 1835—1841 гадах жыў і працаваў у Італіі, пераважна ў Рыме і Фларэнцыі (1820—1824). Дырэктар Школы вытанчаных мастацтваў у Парыжы (1834—1835) і Французскай Акадэміі ў Рыме (1835—1840). У маладосці прафесійна займаўся музыкай, іграў на скрыпцы ў аркестры Тулузскай оперы (1793—1796), у далейшым падтрымліваў зносіны з Нікало Паганіні, Луіджы Керубіні, Шарлем Гуно, Гектарам Берліёзам і Феранцам Лістам.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 29 жніўня 1780 у Мантабане на паўднёвым захадзе Францыі. Вучыўся ў тулузскай акадэміі прыгожых мастацтваў. Па заканчэнні акадэміі пераязджае ў Парыж, дзе ў 1797 становіцца вучнем Жака-Луі Давіда. У 1806—1820 вучыцца і працуе ў Рыме, затым пераязджае ў Фларэнцыю, дзе праводзіць яшчэ чатыры гады. У 1824 вяртаецца ў Парыж і адкрывае школу жывапісу. У 1835 ізноў вяртаецца ў Рым у пасадзе дырэктара Французскай акадэміі. З 1841 года да канца жыцця жыве ў Парыжы. Памёр 14 студзеня 1867, пахаваны на парыжскіх могілках Пер-Лашэз.

*
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Лаўрэаты Рымскай прэміі
Катэгорыя:Мастакі-арыенталісты
Катэгорыя:Скрыпачы Францыі
Катэгорыя:Музыканты Францыі
Дортмунд

**Дортмунд** () — горад зямельнага падпарадкавання на захадзе Германіі, у федэральнай зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Насельніцтва 587,1 тыс. чалавек (2007).

## Гісторыя 
міні|злева|Гравюра Дортмунда, 1618 год.
міні|злева|Паштоўка Дортмунда, 1913 год.

Першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага Дортмунда адносяцца яшчэ да бронзаваму веку. Першы ўспамін пра горад пад назвай **Тротмані** () адносіцца да 880 года. У 990 годзе Дортмунду было пададзена права гандлю.

На працягу IX—XI стагоддзяў уяўляў сабой невялікую вёску. У 1152 годзе тут пасяліўся Фрыдрых Барбароса, які перабудаваў горад пасля пажару. Дортмунд увайшоў у Ганзейскую лігу, атрымаў статус імперскага горада, у 1293 годзе атрымаў дазвол на вытворчасць піва. Пасля 1320 года ў дакументах назва горада становіцца блізкай да цяперашняй — Дорпмундэ (Dorpmunde).

Трыццацігадовая вайна адмоўна адбілася на горадзе. У 1793 годзе насельніцтва Дортмунда складала ўсяго 4500 чалавек.

Да 1803 года ён лічыўся свабодным імперскім горадам акругі Ніжні Рэйн — Вестфалія, затым стаў эксклавам княства Ораніен-Насау. У 1806 годзе Дортмунд, як частка французскага вялікага герцагства Бергскага ўвайшоў у склад прэфектуры Рурдэпартамент.

Пасля перамогі над Напалеонам горад перайшоў да прускай правінцыі Вестфалія. Тут Дортмунд стаў цэнтрам акругі ў складзе рэгіёна Арнсберг, адкуль быў выключаны ў 1875 годзе, бо стаў горадам зямельнага падпарадкавання.

З сярэдзіны XIX стагоддзя дзякуючы вуглездабычы і сталеплавільнай індустрыі пачаўся новы перыяд росквіту Дортмунда і ператварэнне яго ў індустрыяльны горад. Пасля адкрыцця ў 1847 годзе Кёльнска-Міндэнскай чыгункі Дортмунд стаў адным з найбуйнейшых чыгуначных вузлоў Рурскага рэгіёна. Наступным важным штуршком эканамічнага развіцця горада стала адкрыццё ў 1899 годзе суднаходнага канала Дортмунд — Эмс і гарадскога порта.

У 1905 годзе ўваходжаннем у склад Дортмунда абшчыны Кёрнэ пачаўся перыяд інтэнсіўнага паглынання навакольных сёлаў і вёсак, які дасягнуў свайго піка ў 1928 годзе, калі быў паглынуты горад Хёрдэ, які атрымаў статус горада яшчэ ў 1340 годзе.

Падчас Другой сусветнай вайны горад (у тым ліку і яго гістарычная частка) быў практычна цалкам разбураны. 98 % цэнтра горада ляжалі ў руінах і крыніцы таго часу лічылі, што яго аднаўленне не мае сэнсу. Аднак высокі попыт на вугаль і сталь ва ўсім свеце прывёў да нечакана хуткага аднаўлення горада. Ужо да чэрвеня 1945 года былі адноўлены ўсе вугальныя шахты, а 31 снежня 1945 года была адноўлена першая даменная печ. У 1950 годзе Дортмунд ужо налічваў 500 000 чалавек.
## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Дортмундскі тэхнічны ўніверсітэт

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Герцлія

**Герцлія** (іўр. הֶרְצְלִיָּה) — горад у Ізраілі паміж Тэль-Авівам і Нетаніяй. Курорт.

Горад названы ў гонар Тэадора Герцля, аднаго з заснавальнікаў сіянісцкага руху. З пачатку першага тысячагоддзя і да XIII стагоддзя на месцы Герцліі існаваў квітнеючы грэчаскі партовы горад Апалонія. Заснаваны амерыканскімі яўрэямі пры фінансавай падтрымцы Яўрэйскага Агенцтва ў 1924 годзе — 7 чалавек пасяліліся ў бараку на закінутай зямлі. Першыя пасяленцы займаліся ў асноўным сельскагаспадарчай дзейнасцю.

## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Універсітэт Райхмана

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ізраіля
Нетанія

**Нетанія** (таксама **Натанія**; ) — горад у Ізраілі, найбуйнейшы курорт міжземнаморскага ўзбярэжжа краіны. Нетанія расцягнулася ўздоўж мора і па даўжыні пляжнай зоны пераўзыходзіць іншыя гарады Ізраіля, нават Тэль-Авіў. Буйны цэнтр цытрусаводства і адзін з найбуйнейшых цэнтраў магутнай алмазнай індустрыі краіны.

Горад размешчаны на ўзбярэжжа Міжземнага мора ў цэнтральнай частцы даліны Шарон, прыкладна ў 30 км на поўнач ад Тэль-Авіва і ў 50 км на поўдзень ад Хайфы.

Нетанія заснаваная 18 лютага 1929 года выхадцамі з Усходняй Еўропы як сельскагаспадарчае паселішча — мошаў.

Горад названы імем сіянісцкага дзеяча і філантропа Натана Штраўса, які ахвяраваў буйную суму на заснаванне і развіццё новага селішча. Па даных на чэрвень 2010 года ў Нетаніі пражывала 184700 чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ізраіля
Агюст Пікар

**Агюст Пікар** (Auguste Antoine Piccard,  — ) — швейцарскі даследчык, фізік, вынаходнік стратастата і батыскафа, канструктар батыскафа Трыест, які здзейсніў рэкорднае апусканне ў Марыянскі жолаб.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вынаходнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Стратанаўты
Катэгорыя:Блізняты паводле алфавіта
Катэгорыя:Фізікі Швейцарыі
Жак Пікар

**Жак Пікар** (; , Брусель, Бельгія — , Швейцарыя) — вядомы швейцарскі акіянолаг, адзін з двух людзей, якія пабывалі на дне Марыянскай западзіны.

Катэгорыя:Акіянолагі
Катэгорыя:Географы Швейцарыі
Жак-Луі Давід

**Жак-Луі Давід** (; 30 жніўня 1748, Парыж — 29 снежня 1825, Брусель) — французскі мастак-жывапісец і педагог, заснавальнік і адзін з буйных прадстаўнікоў французскага неакласіцызму.

## Біяграфія 
Жак-Луі Давід нарадзіўся 30 жніўня 1748 года ў сям’і аптовага гандляра жалезам Луі-Марыса Давіда і яго жонкі, Мары-Жэнеўеў (народж. Бюрон) і ў той жа дзень быў ахрышчаны ў царкве Сэн-Жэрмэн-л’Асеруа. Да 2 жніўня 1757 года — дня смерці свайго бацькі, які магчыма загінуў на дуэлі, жыў у пансіёне .

Дзякуючы брату маці, Франсуа Бюрону, дзевяцігадовы Жак-Луі, пазаймаўшыся з рэпетытарам, паступіў у Калеж Чатырох Нацый на курс рыторыкі. Пасля чаго маці, пакінуўшы дзіця ў Парыжы на апецы брата, з’ехала ў Эўро. Будучыню Жака-Луі вызначылі яе сваякі: брат Мары-Жэнеўеў, Франсуа Бюрон, як і яе швагер, Жак-Франсуа Дэмезон, былі архітэктарамі, таксама сям’я была звязана сваяцтвам з мастаком Франсуа Бушэ. Калі ў дзіцяці былі заўважаныя здольнасці да малявання, было вырашана, што ён стане архітэктарам, як і абодва яго дзядзькі.

У 1775—1780 гг. навучаўся ў Французскай акадэміі ў Рыме, дзе вывучаў антычнае мастацтва і творчасць майстроў эпохі Адраджэння. У 1783 годзе абраны членам Акадэміі жывапісу.

Актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйным руху, у 1792 г. абраны дэпутатам Нацыянальнага Канвента, галасаваў за смерць караля Людовіка XVI. Далучыўся да радыкальна-экстрэмісцкага крыла рэвалюцыянераў на чале з Маратам і Рабесп’ерам. З’яўляўся членам Камітэта грамадскай бяспекі, у якасці якога падпісваў загады аб арышце «ворагаў рэвалюцыі». У 1794 годзе пасля тэрмідарыянскага перавароту заключаны ў турму за рэвалюцыйныя погляды.

У 1797 годзе стаў сведкам ўрачыстага ўезду ў Парыж Напалеона і з тых часоў становіцца яго палкім прыхільнікам.

Пасля паразы Банапарта пры Ватэрлоа (1815) бяжыць у Швейцарыю, затым пераехаў у Брусель, дзе пражыў да канца жыцця. Пахаваны на могілках святой Гудулы ў Бруселі.

## Гл. таксама 
* «Каранацыя Напалеона»

## Спасылкі 
* на artcyclopedia.com
* 

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты
Катэгорыя:Постаці Вялікай французскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Члены Нацыянальнага Канвента
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі
Аўгсбург

**А́ўгсбург** () — універсітэцкі горад на паўднёвым захадзе Баварыі, лічыцца найбольш старажытным горадам Германіі пасля Трыра. Аўгсбург не ўваходзіць у склад якога-небудзь раёна, а з’яўляецца сталіцай Швабіі. Аўгсбург з насельніцтвам 264 тысяч жыхароў — трэці па велічыні горад у Баварыі пасля Мюнхена і Нюрнберга.

## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Аўгсбургскі ўніверсітэт

## Вядомыя асобы 
* Бертальд Брэхт (1898—1956) — нямецкі паэт і драматург.
* Рудольф Дызель (1858—1913) — нямецкі інжынер і вынаходнік, стваральнік дызельнага рухавіка.
* Леапольд Моцарт (1719—1787) — аўстрыйскі скрыпач, кампазітар.

## Гл. таксама 
* Аўгсбургская ратуша

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Баварыі
Білефельд

**Бі́лефельд** () — горад зямельнага падпарадкавання на паўночным усходзе зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія, Германія. Насельніцтва больш за 320.000 жыхароў. Найбуйнейшы горад рэгіёна Оствестфален-Ліпэ і яго эканамічны цэнтр. Вядомы з 1015 года.

## Геаграфія 
Размешчаны паблізу буйных гарадоў -- Гановера (100 км, на паўночны ўсход), Аснабрука (60 км, на паўночны захад), Мюнстэра (70 км, на захад), Дортмунда (100 км, на паўднёвы захад) і Падэрборна (50 км, на паўднёвы ўсход). 18-ы паводле колькасці жыхароў горад Германіі.

Найвышэйшы пункт горада — 320 м, найніжэйшы — 73 м над узроўнем мора.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Адукацыя 
* Білефельдскі ўніверсітэт
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Бернхард Шлінк, нямецкі юрыст і пісьменнік
## Гл. таксама 
* Білефельдская змова

## Літаратура 
* Білефельд. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Іцхак Шамір

**Іцхак Шамір** (, прозвішча пры нараджэнні **Езярніцкі**; , , Гродзенская губерня, (цяпер Пружанскі раён, Брэсцкая вобласць — ) — ізраільскі палітык, восьмы і дзесяты прэм’ер-міністр Ізраіля, быў старшынёй Кнэсету і міністрам унутраных спраў.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Варшаўскім універсітэце і Яўрэйскім універсітэце Іерусаліма. 3 пач. 1930-х г. у сіянісцкім руху. 3 1935 у Палесціне, дзе ўдзельнічаў у дзейнасці сіянісцкіх арганізацый, у т.л. тэрарыстычнай. «групы Штэрна». У 1941 і 1946 быў арыштаваны брытанскімі ўладамі, у 1946—48 у эміграцыі. Пасля стварэння Ізраіля да 1965 у разведцы «Масад». 3 1970 член, з 1975 старшыня Выканкома партыі «Херут», якая з 1973 дзейнічае ў складзе блока «Лікуд». 3 1973 дэпутат, у 1977—80 спікер Кнесета (парламента). У 1980—83 міністр замежных спраў. У 1983—84 і 1986—92 прэм’ер-міністр Ізраіля.

## Літаратура 
* Адзярыха В. Шамір // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ізраіля
Катэгорыя:Міністры абароны Ізраіля
Катэгорыя:Міністры па ахове навакольнага асяроддзя Ізраіля
Катэгорыя:Міністры фінансаў Ізраіля
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Ізраіля
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Ізраіля
Катэгорыя:Міністры сацыяльнага забеспячэння Ізраіля
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 11-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 12-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 13-га склікання
Катэгорыя:Міністры адукацыі Ізраіля
Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Ізраіля
Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі Ізраіля
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы Альцгеймера
Рэспубліка Тэхас

**Рэспубліка Тэхас** () — дзяржава, якая існавала ў 1836—1846 гадах ў Паўночнай Амерыцы. У 1835—1836 гадах Тэхас дамогся незалежнасці ад Мексікі, у 1845 годзе увайшоў у склад ЗША.

## Вайна за незалежнасць 
Прычынамі жадання Тэхаса набыць незалежнасць стала дыктатура прэзідэнта Антоніа Санта-Аны, забарона рабства ў Мексіцы і забарона эміграцыі з ЗША ў Мексіку.

Вайна пачалася 2 кастрычніка 1835 з сутыкнення тэхаскіх і мексіканскіх войскаў каля горада Гансалес. 10 кастрычніка 1835 капітулюе мексіканскі гарнізон у Галіадзе. 24 кастрычніка паўстанцы асаджваюць гарнізон Бехара, які здаецца 10 снежня пасля падзення Ліпанцітлана і страты сувязі з узбярэжжам.

23 лютага пачынаецца бітва за Алама, стаўшая сімвалам барацьбы Тэхаса за незалежнасць, у якой мексіканскія войскі цалкам знішчаюць нешматлікіх салдат гарнізона. Гераічная абарона абарона форта вызывае моцны ўздым патрыятызму сярод тэхасцаў, якія запісваюцца добраахвотнікамі ў войскі паўстанцаў.

thumb|left|200px|Дэкларацыя незалежнасці Тэхаса

2 сакавіка 1836 Тэхас аб’яўляе незалежнасць ад Мексікі, а 21 красавіка войскі Сэма Х’юстана разбіваюць мексіканцаў у бітве пры Сан-Хасінта і захопліваюць у палон прэзідэнта Санта-Ану. 14 мая 1836 ён падпісвае з прадстаўнікамі Тэхаса Веласкскія дагаворы, якія пакладаюць канец вайне, нягледзячы на тое, што афіцыйна Мексіка не ратыфікавала іх.

## Пасляваенны Тэхас 
У 1836 Тэхас прымае канстытуцыю (якая дазваляе рабства) і становіцца рэспублікай. Першым прэзідэнтам абіраецца Сэм Х’юстан. Нягледзячы на мір з Мексікай працягваюцца сутычкі на межах. ЗША захоўвае нейтралітэт, неафіцыйна дапамагаючы тэхасцам. У 1845 Тэхас уваходзіць у склад ЗША і Амерыкана-мексіканская вайна 1846 – 1848 знімае ўсе прэтэнзіі Мексікі на тэхаскую тэрыторыю (у тым ліку і на заходні Тэхас, статус якога быў не вызначаны).

## Палітычныя асаблівасці 
Тэхас застаецца адзінай міжнародна-прызнанай краінай, якая ўвайшла ў склад ЗША на правах штата. Вермонцкая Рэспубліка, якая адразу стала штатам Вермонт, не мела міжнароднага прызнання; Каліфарнійская Рэспубліка і Каралеўства Гаваі былі далучаны да ЗША на правах тэрыторый, а потым ужо атрымалі статус штата.

## Дыпламатычныя адносіны 
Нягледзячы на кароткі тэрмін існавання, Рэспубліка паспела ўсталяваць консульскія і дыпламатычныя адносіны з шэрагам краін Еўропы і Амерыкі: Бельгіяй, ЗША, Нідэрландамі, Францыяй (афіцыйна прызналі незалежнасць Тэхаса і ўсталявалі поўныя дыпламатычныя адносіны); Юкатанам (іншая паўстанцкая дзяржава на тэрыторыі Мексікі); Вялікабрытанія (накіравала неафіцыйнае консульства ў Лондан); Брэменам, Гамбургам і Любекам (прымала афіцыйнае консульства).

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Божыя кароўкі

**Божыя кароўкі**, таксама **кароўкі**, **петрыкі**, **какцынеліды** (*Coccinellidae*) — сямейства жукоў падатрада разнаедных.

## Апісанне 
Даўжыня ад 2 да 18 мм. Цела божых каровак паўшара- ці яйкападобнае, болей ці меней выпуклае. Афарбоўка яркая, «перасцерагальная», з малюнкам з крапінак, плям, штрыхоў. Галава кароткая з 11-, радзей з 10-членікавымі вусікамі, якія прымацаваныя па баках пярэдняга краю галавы і могуць падгінацца пад яе. Брушка складаецца з 5 свабодных членікаў. Адрозніваюцца тым, што іх лапкі здаюцца трохсастаўными, бо трэці, вельмі маленькі членік разам з паловай чацвёртага схаваны ў баразне двухлопасцевага другога членіка.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца больш за 4 тысячы відаў. Жывуць у лясах, садах, парках, на лугах.

## Асаблівасці біялогіі 
У большасці відаў жукі і лічынкі драпежныя — кормяцца тлямі, павуціннымі кляшчамі, шчытоўкамі і інш.; некаторыя раслінаедныя. Маюць ядавітую гемалімфу, таму насякомаедныя жывёлы іх не паядаюць.

## Выкарыстанне 
Многія віды, у т. л. , выкарыстоўваюцца ў біялагічнай ахове сельскагаспадарчых і лясных культур. 2 аўстралійскія віды спынілі павелічэнне шкоднікаў цытрусавых — чарвяцоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Бертран Пікар

**Бертран Пікар** (фр. Bertrand Piccard, нар. ) — швейцарскі псіхіятр і паветрапалавацель.

## Біяграфія 
Ён нарадзіўся ў Лазане. Яго дзед, Агюст Пікар, і яго бацька, Жак Пікар, былі падарожнікамі і вынаходнікамі.

Бертран быў заўсёды зачараваны палётам і рушыў услед сямейнай традыцыі.

1 сакавіка 1999 года Пікар і Браян Джонс здзейснілі на паветраным шары «Breitling Orbiter 3» кругасветнае падарожж. Адпраўны пункт быў Шато д’Э (Chateau d’Oex) у Швейцарыі. Яны прызямліліся ў Егіпце пасля 45755 км палёту, палёт працягваўся 19 дзён, 21 гадзін і 47 хвілін. За гэта яны атрымалі Harmon Trophy.

5 лістапада 2007 г. Пікар прадставіў разам з Андрэ Боршбергам мадэль самалёта на сонечных батарэях — Solar Impulse, на якім ён хоча абляцець вакол Зямлі ў 2011 годзе.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Псіхіятры Швейцарыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лазане
Катэгорыя:Стратанаўты
Ячмень (медыцына)

**Ячмень** (hordeolum) — вострае гнойнае запаленне валасянога мяшэчка вейкі або сальнай залозы Цэйса, якая размяшчаецца каля цыбуліны павек. Існуе таксама т. зв. унутраны ячмень, калі запаляецца долька мейбаміевай залозы. Сімптомы абедзвюх форм — запаленне і ацёк краю павека, чырвань, балючасць. Ячмень выклікаецца бактэрыяльнай інфекцыяй (у 90—95 % выпадкаў — залацістым стафілакокам) і часцей за ўсё назіраецца пры аслабленым імунітэце (напрыклад, пасля прастудных захворваннях).

Катэгорыя:Захворванні вачэй
Грант Вуд

[thumb|Грант Вуд. «Амерыканская готыка», 1930 год — узор [Сацыяльны рэалізм|сацыяльнага рэалізму]]

**Грант Вуд** (; 13 лютага 1891 — 12 лютага 1942) — амерыканскі мастак, вядомы ў асноўным карцінамі, прысвечанымі сельскаму жыццю амерыканскага Сярэдняга Захада. Аўтар знакамітай карціны «Амерыканская готыка».

## Творы 
* Wood, Grant. «Art in the Daily Life of the Child.» Rural America, March 1940, 7-9.
* Wood, Grant. Revolt against the City. Iowa City: Clio Press, 1935.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі ЗША
Сімон Вуэ

**Сімон Вуэ** (фр. Simon Vouet; 9 студзеня 1590, Парыж — 30 чэрвеня 1649, Парыж) — французскі жывапісец-манументаліст, партрэтыст і дэкаратар. Працаваў з тэатрам, палацамі,. Бацькі — Ларан Вуэ (таксама мастак) і Мары Букіён.

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Альбрэхт Альтдорфер

**Альбрэхт Альтдорфер** (; ,  — , ) — нямецкі мастак, майстар жывапісных карцін і гравюр на гістарычныя і рэлігійныя сюжэты. Самым вядомым творам Альтдорфера стала грандыёзная карціна «Бітва Аляксандра». Кіраўнік і самы выбітны прадстаўнік Дунайскай школы жывапісу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Германіі
Ячмень звычайны

**Ячмень звычайны**, таксама **Ячмень шматрадковы** (*Hordeum vulgare*) — від ячменя, менавіта ён звычайна ўзрабляецца ў сельскай гаспадарцы, адна з найстаражытнейшых культурных раслін у гісторыі чалавецтва (10 тысяч год таму).

Зерне ячменю шырока выкарыстоўваюць для харчовых, тэхнічных і кармавых мэтаў, у тым ліку ў піваварнай прамысловасці, пры вытворчасці пярловай і ячнай круп. Ячмень ставіцца да найкаштоўнейшых канцэнтраваных кармоў для жывёл, паколькі змяшчае паўнавартасны бялок, багаты крухмалам.

## Батанічнае апісанне 
Гэта аднагадовая расліна вышынёй , у культурных сартоў — да . Сцёблы прамыя, голыя.

Лісце да  даўжынёй і  шырынёй, плоскае, гладкае, з вушкамі ля аснавання пласцінкі.

Утварае колас з асцюком даўжынёй каля ; кожны каласок — аднакветкавы. Каласы чатырох- або шасцігранныя, да 1,5 см шырынёй, з гнуткай воссю, не распадаюцца на членікі. Каласкі сабраны групамі па тры; усе каласкі плодныя, сядзячыя. Каласковыя лускі лінейна-шылападобныя, адцягненыя ў тонкі асцюк, які звычайна перавышае іх па даўжыні. Ніжняя кветкавая луска яйкападобна-ланцэтная. Ячмень звычайны — самаапыляльная расліна, але не выключана перакрыжаванае апыленне. Цвіце ў чэрвені — ліпені.

Плод — зярноўка. Плоданашэнне ў ліпені — жніўні.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Дзікі ячмень звычайны расце ад Паўночнай Афрыкі да Тыбета.

Культурны ячмень часцяком дзічэе блізу месцаў пасеваў, нярэдка сустракаецца як выпадковая вырасла расліна ля дарог, на насыпах.

## Гісторыя 
Ячмень належыць да найстаражытных культурных раслін. Як і пшаніца, ён быў акультураны ў эпоху неалітычнай рэвалюцыі на Блізкім Усходзе больш  гадоў таму. Дзікі ячмень распаўсюджаны на шырокім прасторы ад вострава Крыт і Паўночнай Афрыкі на захадзе да Тыбецкіх гор на ўсходзе.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ячмень
Катэгорыя:Збожжавыя культуры
Катэгорыя:Тэхнічныя культуры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Жан Жувенэ

**Жан Жувенэ** (;  — ) — гістарычны жывапісец, сын і вучань Ларана Жувенэ Малодшага (1609—1681), стрыечны брат Франсуа Жувенэ.

## Біяграфія 
Народжаны і выхаваны ў мастацкай сям'і, ён ужо ў дзяцінстве дэманстраваў бліскучыя мастацкія здольнасці і ў 17 гадоў быў адпраўлены бацькам у Парыж, дзе хутка ўдасканаліўся ў жывапісе праз вывучэнне твораў Н. Пусэна. Напісаная ім у 1673 г. карціна «Хрыстос лечыць расслабленага» была заўважана. У тым жа 1673 Жувенэ атрымаў 2-ю прэмію ад Парыжскай акадэміі мастацтваў, праз два гады быў абраны ў яе сябры, у 1681 стаў яе прафесарам і ў 1707 рэктарам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Рычард Гір

**Рычард Ціфані Гір** (; нар., , штат Пенсільванія) — амерыканскі акцёр.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Акцёры ЗША
Ружанка

**Ружа́нка** (іншая назва — **Муцьвіца**) — рака ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці, правы прыток Зэльвянкі (басейн Нёмана). 

Даўжыня 19 км. Плошча вадазбору 237 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 ‰. Пачынаецца ва ўрочышчы Ялашоўка за 3,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Верчыцы, цячэ ў межах гарадскога пасёлка Ружаны, упадае ў Зальвянку на паўднёвым усходзе ад вёскі Заполле. Рэчышча на працягу 11,4 км перад вусцем каналізаванае. У малаводныя годы ў вытокавай частцы перасыхае. Прымае сцёк з невялікіх рэчак і каналаў. 

Прытокі: Поплава (праваруч), Калода, Чарэшынка, Лабянка (леваруч).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Зэльвянкі
Амапа

**Амапа́** () — штат Бразіліі, размешчаны на крайняй поўначы краіны, на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна.

Плошча штата — 143 тыс. км². Насельніцтва — 700 тыс. чал. (2010). 90 % плошчы пакрыта трапічнымі лясамі. Экватар падзяляе штат амаль напалам. Наземная сувязь з адміністрацыйным цэнтрам і найбуйнейшым горадам штата горадам Макапа адсутнічае, транспартная сувязь забяспечваецца водным і паветраным транспартам.

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Баія

**Баія** () — штат у Бразіліі, у паўночна-ўсходняй частцы краіны, на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна. Чацвёрты штат па колькасці насельніцтва (14 млн чал. у 2010) і пяты па плошчы (565 тыс. км²). Адміністрацыйны цэнтр — горад Салвадор (*São Salvador da Bahia de Todos os Santos*).

Штат індустрыяльна развіты: прамысловасць дае 48,5 % ВУП, паслугі — 40,8 %, сельская гаспадарка — 10,7 %.

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Мату-Гросу

**Мату-Гросу** () — штат у цэнтральнай частцы Бразіліі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Куяба.

Мату-Гросу з’яўляецца трэцім па плошчы штатам Бразіліі, але досыць мала населены. Мяжуе са штатамі Пара, Рандонія, Амазонас, Мату-Гросу-ду-Сул, Такантынс і Гаяс, а таксама з Балівіяй.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Мінас-Жэрайс

**Мінас-Жэрайс** () — штат на ўсходзе Бразіліі, другі па колькасці насельніцтва і чацвёрты — па плошчы. Адміністрацыйны цэнтр — горад Белу-Арызонты.

## Славутасці 
* Базіліка Маці Божай Міласэрнасці

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Ян Стэн

**Ян Хавікзоон Стэн** (; каля 1626, Лейдэн — да 3 лютага 1679, Лейдэн) — галандскі жывапісец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1626 годзе ў Лейдэне. Вучыўся жывапісу ў Нікалауса Кнюпфера ва Утрэхце, а потым верагодна вучыўся ў Харлеме ў Адрыяна ван Остадэ і магчыма ў Дзірка Халса.

У 1648 годзе ён уступіў у Лейдэнскую гільдыю мастакоў, ў 1649 годзе ажаніўся і пераехаў у Гаагу, дзе працаваў да 1653 года. З 1654 па 1658 г. ён пражываў у Лейдэне, потым да 1669 года — у Харлеме, а у 1672 годзе набыў ліцэнзію на адкрыццё карчмы ў Лейдэне.

Пахаванне Яна Стэна прайшло ў Лейдэне 3 лютага 1679 года.

## Творчасць 
Ян Стэн пісаў партрэты, пейзажы, кампазіцыі на біблейскую і міфалагічную тэмы. Перавагу ж аддаваў бытавому жанру. Яго творы вызначаюцца вастрынёй, сатырычнай характарыстыкай персанажаў, майстэрствам у перадачы фігур, дэталей побыту і адзення, прасякнуты грубаватым, але добразычлівым гумарам.

## Літаратура 
* 
* 
* Стен Ян // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга II. М—Я, 1986. — С. 261. — 432 с, ил., 32 л. ил. — 200 000 экз.

## Спасылкі 
* *Ревекка Фрумкина* Ян Стен, наблюдатель мгновений // Троицкий вариант — Наука, 27.01.2015 / № 171 / с. 15

Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў XVII стагоддзя
Мінск-Усходні

**Мінск-Усхо́дні** (, ) — станцыя Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі. Размешчана ў горадзе Мінску; на лініі Орша-Цэнтральная — Мінск-Пасажырскі, паміж прыпыначным пунктам Трактарны і станцыяй Мінск-Пасажырскі.

## Гісторыя 
2010 год — будаўніцтва падземнага пешаходнага танэля (пад чыгуначнымі пуцямі, для злучэння вуліцы Судмаліса са скрыжаваннем вуліц Смаленскай і Пуліхава, забяспячэння пасажырам метро выхаду ад станцыі «Пралетарская» да платформ станцыі Мінск-Усходні). Пасля завяршэння будаўніцтва стары пешаходны мост над пуцямі будзе дэмантаваны.

## Размяшчэнне 
Побач са станцыяй метро «Пралетарская».

## Спасылкі 
* 
* ДС "Мінск-Усходні" 

Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі
Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1962 годзе
Катэгорыя:1962 год у Мінску
Падэрборн

**Падэрборн** () — горад у Германіі, размешчаны на паўночным усходзе зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Да 1802 года быў сталіцай княства-епіскапства Падэрборн. Самы вялікі горад і раённы цэнтр абшчыны Падэрборн. Размешчаны ў цэнтры рэгіёна Усходняя Вестфалія-Ліпэ () адміністрацыйнай акругі Дэтмольд, са статусам горада акруговага падпарадкавання.

## Гісторыя 
* 777 — рэзідэнцыя германскага парламента пад кіраўніцтвам Карла Вялікага.
* 799 — месца сустрэчы Карла Вялікага і папы рымскага Льва III. Заснаванне біскупства Падэрборн.
* 836 — перанос мошчаў святога Лібара з Ле-Мана ў Падэрборн.
* 1009—1015 — будаўніцтва Падэрборнскага кафедральнага сабора.
* 1180 — узвядзенне гарадской сцяны.
* 1295 — членства ў Ганзе.

## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Падэрборнскі ўніверсітэт, Падэрборнскі сабор

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Фудзівара-но Каматары

**Фудзівара-но Каматары** ( — ) — японскі палітычны дзеяч перыяду Асука, яматоскі прыдворны, арыстакрат. Паходзіў з роду Накатомі. Патрыярх роду Фудзівара.

Катэгорыя:Самураі
Катэгорыя:Гісторыя Японіі
Шчомысліца (станцыя метро, Мінск)

«**Шчомысліца**» () — планаваная станцыя Маскоўскай лініі Мінскага метрапалітэна. Пачаць будаўніцтва планавалі спачатку ў 2013, потым у 2014 і 2015 гадах. Станам на верасень 2022 года будаўніцтва станцыі не плануецца, бо забудова мікрараёна ў Шчомысліцы была адменена і станцыя не будзе мець дастатковай пасажырскай плыні. Названа ад вёскі Шчомысліца і аднайменнага планаванага мікрараёна.

## Гісторыя 
У 2009 годзе планавалася, што вёска і вакольная тэрыторыя стане новым жылым мікрараёнам Мінска, да ўзвядзення якога прыступяць у 2011 годзе. Раён-новабудоўля быў разлічаны на 50 тыс. чалавек. У канцы 2013 года планавалася ўвесці ў эксплуатацыю новую станцыю Мінскага метрапалітэна — «Шчомысліца», якая будзе ісці за станцыяй «Малінаўка». Таксама меркавалася будаўніцтва новага нацыянальнага футбольнага стадыёна на 30 тыс. месцаў з магчымасцю трансфармацыі да 40 тыс. месцаў. Побач са стадыёнам прадугледжвалася пабудаваць Нацыянальны выставачны цэнтр. Пасля змен у генеральным плане Мінска ў 2015 годзе гэты праект быў адменены.

Катэгорыя:Будуемыя і праектуемыя станцыі Мінскага метрапалітэна
Катэгорыя:Маскоўская лінія метро (Мінск)
Эдуард Станіслававіч Валасевіч

**Эдуард Станіслававіч Валасевіч** (,  — 2 верасня 1997) — беларускі пісьменнік, перакладчык, паэт-байкапісец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і чыгуначніка. Спачатку вучыўся ў чыгуначнай сямігодцы. У 1935—1936 гадах працаваў грузчыкам на чыгунцы. Скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут у 1941 годзе.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1938 годзе, байку «Фанабэрысты сабака» В. Традзьякоўскага, з украінскай М. Старыцкага.

## Бібліяграфія 
* Басни. — М., 1958
* Казёл адпушчэння. — Мн., 1968
* Рагаты анёл. — Мн., 1978
* Лірыка і сатыра  Выбранае. — Мн.:  Мастацкая літаратура, 1988. — 317 с.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Байкапісцы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Франсуа Бушэ

**Франсуа́ Бушэ́** (; ) — французскі мастак. Яскравы прадстаўнік мастацкай культуры ракако.

## Творчасць 
Зазнаў уплыў А. Вато. Пісаў плафоны, пано, карціны з міфалагічнымі, пастаральнымі і жанравымі сцэнамі, партрэты, ідылічныя пейзажы («Від у ваколіцах Бавэ», «Геркулес і Амфала», «Купанне Дыяны», 1742), выконваў эскізы шпалераў, тэатр, дэкарацыі. У позніх творах узмацніліся дэкаратыўнасць, эротыка, «фарфоравасць» фігур.

Манументальна-дэкаратыўныя работы ў інтэр’ерах палацаў Версалю і Шуазі, гатэля «Субіз» (1738), Нацыянальнай бібліятэкі (1743—1746), палаца Марлі і Стакгольмскага палаца (1747).

З 1765 дырэктар Каралеўскай акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы і «першы жывапісец караля».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Экслібрысісты
Місько

**Місько** — беларускае і ўкраінскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Максім Уладзіміравіч Місько (нар. 1972) — беларускі палітык.
* Павел Андрэевіч Місько (1931—2011) — беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст.
* Сцяпан Міхайлавіч Місько (Міско) (1930—2010) — беларускі культуролаг.

## Гл. таксама 
* Міско
Аляксей Сцяпанавіч Кейзараў

**Аляксей Сцяпанавіч Кейзераў** (, Бронніца, Буда-Кашалёўскі раён) — беларускі журналіст, пісьменнік.

## Біяграфія 
А. Кейзараў нарадзіўся  года ў вёсцы Бронніца Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці ў сялянскай сям'і. У 1948 годзе скончыў Гомельскі тэхнікум чыгуначнага транспарту. Працаваў аператарам, дыспетчарам станцыі Казань, старшым памочнікам начальніка станцыі ў Калінкавічах. З 1950 года — бібліятэкар, у 1951—1962 і ў 1964—1967 гадах — выкладчык рускай мовы і літаратуры Бронніцкай сярэдняй школы. У 1955 годзе завочна скончыў Гомельскі настаўніцкі інстытут. У 1962—1963 гадах — раз'язны карэспандэнт газеты «Калгасная праўда», у 1967—1974 гадах — рэдактар на Беларускім радыё, у 1974—1988 — літкансультант часопіса «Нёман». Член СП СССР з 1982 года.

## Творчасць 
З першым вершам выступіў ў друку ў 1953 годзе, з першым апавяданнем — у 1957 годзе. Піша на рускай мове. Аўтар кніг прозы «Нас было семеро» (1963), «Не знающий покоя» (1963), «Эхо на Полесье» (1979).

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Рыгор Самуілавіч Жалязняк

**Рыгор Самуілавіч Жалязняк** (верасень ,  — жнівень ) — беларускі паэт і крытык. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў верасні 1914 года ў Віцебску ў сям’і рабочага. Вучыўся ў Віцебскім фабрычна-заводскім вучылішчы чыгуначнікаў (1930—1931), працаваў у дэпо, літсупрацоўнікам у газеце «Віцебскі пралетарый» (1931—1932), займаўся ў Віцебскім кінатэхнікуме на сцэнарным аддзяленні (1932—1933). Паступіў у Ленінградскі дзяржаўны інстытут гісторыі, філасофіі, літаратуры і лінгвістыкі, а ў 1936 годзе перавёўся на філалагічны факультэт Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1938) вучыўся тры гады ў аспірантуры. Напісаў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Паэзія М. А. Багдановіча».

Загінуў у жніўні 1942 года пры абароне Ленінграда ў раёне Мгі і быў пахаваны ў рабочым пасёлку № 8 Мгінскага раёна Ленінградскай вобласці.

## Творчасць 
Першыя творы надрукаваў у 1931 годзе. У 1934 годзе ў Віцебску выйшаў зборнік вершаў «Вясновыя будні».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Ірына Уладзіміраўна Клімашэўская

**Ірына Уладзіміраўна Клімашэўская** (, г. Мінск) — беларуская журналіст, крытык.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і чыгуначніка. Вучылася на аддзяленні журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1949—1952). Была літсупрацоўнікам рэдакцыі газеты «Советская Белоруссия» (1952—1954, 1957—1966). У 1954—1957 гадах вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М.Горкага ў Маскве, скончыла яго завочна ў 1960 годзе. Працавала ўласным карэспандэнтам газеты «Советская культура» па Беларускай ССР (1966—1968). У 1969—1979 гадах — літсупрацоўнік бюлетэня «Строительство и архитектура Белоруссии». Член СП СССР з 1964 года.

## Творчасць 
З першым апавяданнем выступіла ў 1952 годзе. Піша на рускай мове. Аўтар кніжак прозы «Синий Бор» (1960), «Ключики и ключ» (1976), «На долгую память» (1978) і іншыя. Перакладала на рускую мову, выступае як крытык.

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Яўген Пятровіч Васілёнак

**Яўген Пятровіч Васілёнак** (,  — ) — беларускі пісьменнік, празаік, драматург, публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і чыгуначніка. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Аршанскай чыгуначнай школе. У 1934—1935 гадах вучыўся ў Магілёўскім педагагічным інстытуце на літаратурным факультэце. Працаваў у рэдакцыях раённых і гарадскіх газет Шклова, Барысава, Багушэўска, Оршы.

У 1939—1943 гадах на Далёкім Усходзе.
У 1943—1945 гадах прызваны ў рады Савецкай Арміі. У 1945—1948 гадах — карэспандэнт маскоўскай газеты «». З 1948 года жыў у Мінску. У 1958—1966 гадах — галоўны рэдактар часопіса «Нёман». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1953 г.

## Творчасць 
У друку спачатку апублікаваў вершы (1935), потым прозу (1939). Аўтар п’есы «Каралеўскі гамбіт». У сваіх творах апісвае чалавека як псіхалагічны феномен гэтага свету, са сваімі ўнікальнымі асаблівасцямі, інтарэсамі і поглядамі.

## Бібліяграфія 
* «Зялёныя агні» (1954)
* «Прызванне» (1956)
* «Выпадковы прыпынак» (1957)
* «Розныя дарогі» (1957)
* «Каралеўскі гамбіт» (1957)
* «Вячэрняя размова» (1968)
* «На перагоне» (1973)
* Выбраныя творы ў 2 тамах (1977).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаум

**Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаум** (,  — 14 студзеня 1996, Мінск) — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Мінску ў сям’і чыгуначніка-немца Эргарда Карлавіча Пфляўмбаўма і Алены Кандратаўны Лагун.
, Янка Бобрык і Яўгенія Пфляўмбаўм гартаюць кніжкі бібліятэчкі «Маладняка». Мінск, 1925 г.]]
У 1930 годзе скончыла літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Актыўна ўдзельнічала ў літаратурна-грамадскім жыцці: спачатку была членам аб’яднання «Маладняк», потым — БелАПП, а пазней уваходзіла ў склад кіраўніцтва гэтых арганізацый. У 1930—1932 гг. працавала бібліёграфам Кніжнай палаты пры Дзяржаўнай бібліятэцы БССР, літсупрацоўнікам рэспубліканскай газеты «Звязда».

Улетку 1931 г. выйшла замуж за Максіма Лужаніна. У 1933 годзе, калі Лужанін быў рэпрэсаваны і сасланы на два гады ў сібірскі Марыінск, выправілася следам за мужам, каб быць з ім побач. Пфляўмбаум была вымушана прадаць ўсю сваю асабістую бібліятэку з унікальнымі выданнямі, каб набыць білет на цягнік. Пасля вызвалення мужа пераязджае разам з ім у Маскву, дзе ў 1935—1945 гг. працуе рэдактарам Абароннага дзяржаўнага выдавецтва («Оборонгиз»).

Падчас Вялікай Айчыннай вайны служыла ў супрацьпаветранай абароне Масквы. З 1945 года і да самай смерці жыла ў Мінску.

Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1989 г.

Памерла 14 студзеня 1996 года. Пахаваная на могілках вёскі Паперня ў Мінскім раёне, дзе пазней поруч з ёю быў пахаваны Максім Лужанін.

## Творчасць 
 на панадворку дома паэта, Мінск, 1948 г.|alt=]]
Пачала выступаць у друку з 1924 г. у часопісах «Маладняк», «Полымя», у газетах «Савецкая Беларусь», «Звязда». У 1926 г. разам з З. Бандарынай і Н. Вішнеўскай выдала калектыўны зборнік «Вершы».
Пасля вяртання з ссылкі Лужанін вырашае рабіць усё так, як патрабуе кіруючая партыя. Паэтэса не пагаджаецца з мужам, і амаль усё сваё жыццё піша ў стол, не спадзяючыся калі-небудзь пабачыць напісанае ў друку.

Перакладала з англійскай мовы творы Джорджа Байрана і Джэка Лондана, а таксама з рускай — Антона Чэхава і Максіма Горкага.

## Ушанаванне памяці 
У гонар паэтэсы названае беларускае выдавецтва «Пфляўмбаўм», заснаванае Святланай Алексіевіч у 2019 годзе.

## Бібліяграфія 
* 
* *Пфляумбаум Я.* Сувой жыцця: Кн. паэзіі / Уклад., рэд. і прадм. А. Вярцінскі. — Мн.: Маст. літ., 1989. — 406 с.
* 
* 

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 337.
* 
**Трус М.* «Нас толькі двое…» [Максім Лужанін і Яўгенія Пфляўмбаўм] // Літаратура і мастацтва. ‒ 24.11.2023. — № 47 (5256). — С. 11.

## Спасылкі 
* Загадка жыцьця і творчасьці Яўгеніі Пфляўмбаўм  // 31 кастрычніка 2021
* Маўчанне Яўгеніі Пфляўмбаўм // 6 лістапада 2018

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»
Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага беларускага педагагічнага тэхнікума
Рыгор Ціханавіч Лынькоў

**Рыгор Ціханавіч Лынькоў** (, каля в. Старое Сяло, Рагачоўскі павет — . Псеўданімы: *Рыгор Суніца*, *Р. Суніца*, *Р. Смелы*; Крыптанімы: *Р. Л-ў*, *Р. Л-оў*, *Р. Л-коў*, *Р. Л.*) — беларускі савецкі паэт, перакладчык. Брат беларускага пісьменніка Міхася Лынькова.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і чыгуначніка, маленства правёў у чыгуначнай будцы на Рагачоўшчыне. У 1923 годзе цалкам асірацеў. У 1923-1925 гадах жыў у брата -- Міхаіла Лынькова, у вёсцы Свержань Рагачоўскага раёна. Вучыўся ў Свержанскай сямігодцы, пасля пераезду брата ў Бабруйск, скончыў 8 класаў сярэдняй школы ў Бабруйску. У 1928 годзе працаваў загадчыкам хаты-чытальні ў адной з вёсак Рагачоўскага раёна.

Служыў у Чырвонай Арміі. Пасля дэмабілізацыі, з 1929 года працаваў у рэдакцыі Бабруйскай газеты «Камуніст». У 1936—1941 гадах — адказны сакратар газеты «Літаратура і мастацтва» ў Мінску. Знік без вестак у 1941 годзе на фронце.

## Сям’я 
Быў у шлюбе з яўрэйкай Геняй Рыгораўнай Лерман, малодшай з сямі дочак у сям’і Рыгора і Рахілі Беркаўны Лерманаў. Адна са старэйшых сясцёр Вольга выйшла замуж за пісьменніка Васіля Вітку. Восенню 1941 года нацысты расстралялі Геню, 22-гадовую настаўніцу, разам з зусім маленькай дачкой Аленкай каля Старых Дарог. Разам з імі загінулі братава жонка Хана Абрамаўна і сын Марык.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1926 года. Пісаў пра подзвігі герояў Грамадзянскай вайны, патрыятычныя імкненні моладзі.

Пераклаў на беларускую мову асобныя творы рускіх паэтаў: вершы і паэму «Добра!» (разам з Васілём Віткам) Уладзіміра Маякоўскага, п’есу «Казка» Міхаіла Святлова і іншыя.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рыгор і Геня

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Зніклыя без вестак
Жукі

**Цвердакрылыя**, або **жукі** (*Coleoptera*) — атрад насякомых, прадстаўнікі якога характарызуюцца выглядазменай пярэдніх крылаў ў цвёрдыя, моцна склератызаваныя, альбо скурыстыя надкрылы, пазбаўленыя жылкавання, з захаваннем перепончатых задніх (ніжніх) крылаў, якія служаць для палёту і ў спакойным стане складзеныя пад надкрыламі (вельмі рэдка крылы і надкрылы рэдукаваныя); ротавы апарат — грызучы. Форма і памеры цела вельмі разнастайныя — ад 0,3-1,0 мм да 167 мм.

Развіццё з поўным ператварэннем і праходжаннем стадыі яйка, лічынкі, кукалкі і імага.

Жукі з’яўляюцца найбуйнейшай групай сярод насякомых і жывых істот у цэлым — у атрадзе налічваецца больш 359800 відаў (359891 від па стане на люты 2008 года), што складае 40 % ад усіх вядомых відаў насякомых.

## Гл. таксама 
* Ілжэкараеды
* Карапузікі
* Трухлякі
* Rhipiphoridae

## Зноскі 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Дом-музей Пікфарда

thumb|Будынак музея|left
**Дом-музей Пікфарда** () — музей у Дэрбі, размешчаны ў геаргіанскім будынку, пабудаваным архітэктарам Джозефам Пікфардам () у 1760 годзе для ўласнай сям'і (у далейшым ён дэманстраваў свой дом багатым кліентам як узор сваёй працы). У будынку размешчаны музей касцюма і гісторыі геаргіанскага часу. У доме на першым паверсе мэбляваная гасціная, сталовая, пакой, спальня і гардэробная, кухня і пральня, склеп, кладоўка, а таксама спальня слугі (з саламяным матрацам). Адзін з падвалаў абстаўлены як бамбасховішча 1940х гадоў. Экспазіцыя верхніх паверхаў прысвечана лялечным тэатрам, гісторыі іх існавання. З красавіка 2006 года музей адкрыты толькі для арганізаваных груп, нягледзячы на існаваўшыя пратэсты.

Катэгорыя:Дэрбі
Катэгорыя:Музеі і галерэі Англіі
Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Замак Дафілд

**Замак Дафілд** () — Нарманскі замак у Дафілдзе, у Дэрбішыры. Уваходзіць у спіс запланаваных помнікаў старажытнасці (*Scheduled Ancient Monument*).

Замак быў размешчаны на стромкім скалістым мысе з выглядам на раку, што зручна з пункту гледжання абароны; хоць невядома, ці была гэтая мясцовасць заселеная ў дагістарычныя часы. У руінах была знойдзена значная колькасць рымскай або рамана-брытанскай керамікі, у тым ліку чарапіца рымскага ўзору. На жаль, хоць некаторыя з знаходак былі перададзеныя пасля выяўлення ў Музей і мастацкую галерэю Дэрбі, а іншыя ўтрымліваліся ў парафіяльных памяшканнях, многія з іх зніклі.

У 1066 годзе ці каля яго Генрых дэ Фер'ер за заслугі перад Вільямам Заваёўнікам атрымаў землі ў Дэрбішыры, цяпер вядомыя як Дафілд Фрыт (*Duffield Frith*). Ён пабудаваў замак Татберы як сталіцу, і замак Дафілд — для абароны зямель на поўначы (Дафілд, як мяркуецца, быў пабудаваны з дрэва). Яго трэці сын Роберт праславіўся ў Бітве штандараў супраць шатландцаў у 1138 годзе, і быў узнагароджаны тытулам графа Дэрбі. Яго прапраўнук Уільям ў 1162 годзе далучыўся да сыноў караля Генрыха II Плантагенета ў паўстанні, быў пазбаўлены тытулаў, звярнуўся да караля з прашэннем, быў памілаваны, але ў 1173 годзе абодва замка былі разбураныя з-за недаверу караля . Наступны Уільям быў у фаворы ў караля Іаана Беззямельнага і аднавіў графства і шэраг сядзібаў; тады ж замкі былі адбудаваныя ў камені. Граф Роберт, які належаў да сёмага пакалення, паўстаў супраць Генрыха III, быў памілаваны, але зноў паўстаў у 1269 г.; замак Дафілд быў знішчаны пры падаўленні паўстання. Нягледзячы на тое, што руіны зараслі, захоўвалася памяць аб тым, што замак раней быў тут. У 1769 г. містар Рэйнальд (*Reynold*) піша, што замак Дафілд стаяў на ўзвышэнні ля верхняга краю горада Дафілд і ў ракі Дэрвент, часткова насупраць Макіні (*Makeney*), і мясцовасць гэтую дагэтуль называюць замкам-садам, нягледзячы на адсутнасць бачных руін замка вышэй дзірвана.

Вывучэнне руін пачалося ў 1885 годзе. У археалагічных даследаваннях у аснове замка быў знойдзены класічны нарманскі мот і бейлі 98 футаў у даўжыню і 95 футаў у шырыню, над якім была каменная надбудова. Аснова была захавана і ў 1899 годзе перададзена ў Нацыянальны фонд як ранні археалагічны помнік. Далейшыя даследаванні праводзіліся ў 1930 і ў 1957 гадах; ў іх была зроблена малая колькасць сярэднявечных знаходак. Універсітэт Брэдфарда правёў геафізічнае даследаванне мясцовасці ў 2001 годзе, і выявіў сляды структур таго ж перыяду на поўдні і паўднёвым усходзе ад замка; адшукваюцца сродкі на далейшае вывучэнне гэтых аб'ектаў, уключаючы магчымыя рэшткі сцен і блізкія да прастакутным структуры. Няясна, ці адносіцца гэтыя аб'екты да замка або да больш ранняга паселішча.

Замак знаходзіцца ў межах горада, выкарыстоўваецца як невялікі гарадскі парк. Побач праходзіць дарога A6.

## Зноскі 
* 

Катэгорыя:Замкі Англіі
Джозеф Пікфард

[thumb|left|Дзеці Пікфарда; карціна [Джозеф  Райт, мастак|Джозефа Райта]]
**Джозеф Пікфард** (, 1736—1782) — англійскі архітэктар часоў караля Георга III, які будаваў ў геаргіянскім стылі.

Джозеф быў другім сынам сваіх бацькоў, Уільяма і Мэры Пікфардаў, і нарадзіўся ў уорыкшырскім горадзе Ашоу (). У 1748 г. ён пакінуў горад для навучання ў свайго дзядзькі Уільяма ў Лондане. У красавіку 1762 года Джозеф ажаніўся з Мэры Уілкінс (); у іх была двое дзяцей; існуе партрэт гэтых дзяцей аўтарства Джозефа Райта (работы якога выстаўлены ў Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі).

Сярод найважнейшых яго прац — дом святой Алены, Этрурыя Хол, і яго ўласны дом, цяпер вядомы як Дом-музей Пікфарда ў Дэрбі, у якім размешчаны музей геаргіянскага стылю жыцця і касцюма, а таксама экспазіцыя, прысвечаная лялечным тэатрам і склеп-бамбасховішча 1940-х гадоў.

Выява:Pickford's House - geograph.org.uk - 561360.jpg|Дом-музей Пікфарда
Выява:Derby School-1920.jpg|дом святой Алены
Выява:Etruria Hall.jpg|Этрурыя Холл

## Літаратура 
* The principal published source for information on Pickford is Edward Saunders, *Joseph Pickford of Derby A Georgian Architect* (Alan Sutton, 1993)

Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі
Цэнтральная бібліятэка Дэрбі

**Цэнтральная бібліятэка Дэрбі** () — заснаваная ў 1879 годзе сумесна з Музеем і мастацкай галерэяй Дэрбі бібліятэка, размешчаная ў чырвоным цагляным будынку ў Кафедральным квартале Дэрбі, пабудаваным па праекту Рычарда Ніла Фрымена на грошы Майкла Баса-малодшага. Гэта цэнтральная бібліятэка горада.

«Сталая» бібліятэка ў Дэрбі была заснавана ў 1811 годзе на Квін-стрыт; у 1832 годзе яе маглі наведваць (маючы платнае членства-падпіску) 84 чалавека. Сярод 4000 яе тамоў былі кнігі Філасофскага таварыства Дэрбі (*Derby Philosophical Society*). У 1863 годзе батанік Аляксандр Кроал (*Alexander Croall*) быў прызначаны першым бібліятэкарам і куратарам, а ў наступным годзе музей і бібліятэка былі злучаныя разам.

У 1964 годзе музей і арт-галерэя былі пераведзены ў новы будынак, але будынак бібліятэкі працягвае быць падзеленым паміж гэтымі арганізацыямі.

Побач з будынкам размешчаны помнік Майклу Басу-малодшаму, мецэнату, півавары і члену Палаты обшчын, дзякуючы якому ўзнікла гэтая бібліятэка.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка бібліятэкі  

Катэгорыя:Дэрбі
Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Джордж Стэфенсан

**Джордж Стэ́фенсан**, таксама **Джордж Стывенсан** (; 9 чэрвеня 1781, Уілэм, графства Нартамберленд — 12 жніўня 1848, Чэстэрфілд, графства Дэрбішыр) — англійскі вынаходнік, інжынер-механік.

Сусветную вядомасць набыў дзякуючы вынайдзенаму ім паравозу «Ракета». Лічыцца адным з «бацькоў» чыгункі. Абраная ім шырыня каляіны рэйкавага пуці, роўная 1435 мм (4 фута 8 ½ цаляў, так званая «Стэфенсанаўская» або «нармальная каляіна»), стала самай распаўсюджанай у Заходняй Еўропе і да гэтага часу з’яўляецца стандартам на чыгунках многіх краін свету.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Виргинский В. С.* Джордж Стефенсон. 1781—1848. — М.: Наука, 1964. — 214 с., 1 л. портр. : ил.; 20 см. — (Научно-биографическая серия/ Акад. наук СССР).
* *Абрамов В. Я.* Джордж Стефенсон и Роберт Фултон, их жизнь и научно-практическая деятельность // Гутенберг. Уатт. Стефенсон. Фултон. Дагер Ньепс. Эдисон. Морзе. Биографические повествования. (Из серии «Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Флорентия Павленкова»). — Челябинск: Урал, 1996. — 438 с. — ISBN 5-88294-066-4.

Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Машынабудаўнікі
Катэгорыя:Чыгуначнікі
Макс Жакоб

**Макс Жакоб** (фр. Max Jacob, 12 ліпеня 1876, Кемпер, Фіністэр — 5 сакавіка 1944, лагер Дрансі, Сен-Сен-Дэні) — французскі паэт і мастак.

## Творы 
* Saint-Matorel (1911, ілюстрацыі Пікасо)
* La Côte (1911)
* Œuvres burlesques et mystiques de Frère Matorel (1912, ілюстрацыі Дэрэна)
* Le Siège de Jérusalem‚ grande tentation céleste de Frère Matorel (1914, ілюстрацыі Пікасо)
* Le Cornet à dés (1917)
* Le phanérogame (1918, раман)
* La Défense de Tartufe (1919)
* Cinématoma (1920)
* Le laboratoire central (1921)
* Le Roi de Béotie (1921)
* Le Cabinet noir (1922)
* Art Poétique (1922)
* Filibuth ou la Montre en or (1923, раман)
* Le Terrain Bouchaballe (1923, раман)
* Visions infernales (1924, вершы ў прозе)
* L’Homme de chair et l’Homme reflet (1924, раман)
* Les Pénitents en maillots roses (1925)
* Le fond de l’eau (1927)
* Le tableau de la Bourgeoisie (1929)
* Rivage (1931)
* Bourgeois de France et d’ailleurs (1932)
* Morceaux choisis (1936)
* Ballades (1938)
* Derniers poèmes (1945, пасмяротна)

## Спасылкі 
* (фр.)
* Біяграфія (фр.) 
* Сайт Асацыяцыі сяброў Макса Жакоба (фр.)
* Жакоб у Кемперы (фр.)
* Жакоб-мастак

Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты XX стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кемперы
Катэгорыя:Ахвяры Халакоста
Катэгорыя:Паэты Брэтані
Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах
Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі