13-ы Віленскі ўланскі полк

**13-ы Віленскі ўланскі полк** (13-ы полк) — кавалерыйская частка Літоўскай і Беларускай самаабароны, войска Сярэдняй Літвы, Польскага  войска міжваеннай Польскай Рэспублікі (1918-1939) і Арміі Краёвай .Полк быў сфарміраваны ў лістападзе 1918 года як конная частка пад камандаваннем ротмістра Уладзіслава Дамброўскага . Ператвораны ў 1-ы Віленскі ўланскі полк, ён удзельнічаў ва ўзяцці Вільні, а затым у польска-бальшавіцкай вайне на Літоўска-беларускім фронце. Падчас бітвы пад Варшавай ён праводзіў рэйды ў тыл савецкіх войскаў у паўночнай Мазовіі, а падчас бітвы на Нёмане пераследваў бальшавіцкія войскі ў напрамку Маладзечна . У кастрычніку 1920 г. ён далучыўся да групы войскаў генерала Люцыяна Жалігоўскага, якой было даручана захапіць Вільню і Віленшчыну.

У мірны час полк дыслакаваўся ў гарнізоне Новай Вілейкі, а яго рэзервовы эскадрон — у гарнізоне Ваўкавыска . Свята палка адзначалася 25 ліпеня, у гадавіну бітвы пад Янавам 1920 г  .

У вераснёўскай кампаніі полк дзейнічаў у складзе сваёй матчынай Віленскай кавалерыйскай брыгады . 2 верасня ён замкнуў лінію Пётркаў-Трыбунальскі — Тамашоў-Мазавецкі . У наступныя дні ён адступіў праз Апочна і Сулеюў, каб дасягнуць ракі Вісла каля Мацеёвіц 9 верасня. Тут ён пераправіўся на правы бераг Віслы ўплаў праз раку на падручных сродках, дзе камандзіру палка ўдалося сабраць два няпоўныя эскадроны . Каля 17 верасня ў раёне Уладавы рэшткі палка далучыліся да Мазавецкай кавалерыйскай брыгады і змагаліся ў яе складзе каля Сухаволі . Не здолеўшы прарвацца на поўдзень да польска-вянгерскай мяжы, полк быў расфармаваны 27 верасня 1939 г.  .

## Арганізацыйнае фарміраванне і змены 
У канцы лістапада 1918  ў складзе Віленскай самаабароны быў сфарміраваны конны аддзел пад камандаваннем ротмістра Уладзіслава Дамброўскага. Вялікі прыток узброеных добраахвотнікаў з канямі дазволіў за некалькі дзён пераўтварыць аддзел у эскадрон. 27 снежня ў маёнтку Пасьпешка каля Вільні з конных атрадаў Літоўскай і Беларускай самаабароны быў сфарміраваны **1-ы Віленскі ўланскі полк** . На наступны дзень полк быў пераведзены ў Віленскі гарнізон, у казармы ў Антакалі . У чэрвені 1919 года ён атрымаў нумар і назву 13-ы Віленскі ўланскі полк. Да 31 снежня полк складаўся з трох лінейных эскадронаў (швадронаў), кулямётнага аддзела і піянернага аддзела, налічваў 25 афіцэраў і 220 уланаў  .

У ім служыла шмат так званых «загоньшчыкаў», да ліку якіх залічваўся і першы камандзір палка, маёр Уладзіслаў Дамброўскі, (кодавая мянушка «Дуб»). Пасля ўключэння палка ў склад адроджанай Польскага войска яму была прысвоена назва 13-ы полк уланаў, апусціўшы мянушку «Віленскі». Нягледзячы на гэта, з першых дзён свайго існавання ён неафіцыйна насіў гэтую назву, падкрэсліваючы паходжанне сваіх жаўнераў.

## Ваенныя дзеянні 
1 студзеня 1919 года полк пад камандаваннем ротмістра У. Дамброўскага захапіў Вільню, раззброіўшы нямецкія войскі. Аднак 6 студзеня ён быў вымушаны адступіць пад ціскам савецкіх частак. Па загадзе камандуючага Віленскай самаабароны генерала Уладзіслава Вейткі некаторыя часткі павінны былі здаць зброю нямецкім часткам, а затым быць перавезенымі па чыгунцы ў Лапы. 1-ы Віленскі ўланскі полк адмовіўся выконываць гэты загад і ў поўным узбраенні рушыў у Брэст, дзе далучыўся да групы генерала Антонія Лістоўскага.Полк склаў аснову польскіх сілаў у баях на Палессі. Ён паспяхова змагаўся за Быцень, Янаў і Пінск. Падчас наступлення Польскай арміі на Баранавічы, Ліду і Вільню група дзейнічала ў складзе Літоўска-Беларускай дывізіі  . Пазней яны ўдзельнічалі ў баявых аперацыях на Літоўска-Беларускім фронце, у тым ліку ў бітвах пад Маладэчнам і Барысавам на рацэ Бярэзіне. 15 студзеня 1920 года полк быў выведзены з фронту ў Вільню. 

На мяжы мая і чэрвеня 1920 г. полк у складзе тактычнай баявой групы палкоўніка Станіслава Малахоўскага і аператыўнай групы генерала Люцыяна Жалігоўскага ўдзельнічаў у разгоне першай наступальнай аперацыі савецкага Заходняга фронту. Падчас ліпеньскай наступальнай аперацыі бальшавіцкага Заходняга фронту полк праводзіў аперацыі па затрымцы ў складзе 1-й польскай арміі  .У другой дэкадзе ліпеня 1920 г. полк з палявай батарэі коннай артылерыі прыкрываў адыход 10-й пяхотнай дывізіі ад ракі Нёман. 24 ліпеня ён рушыў са Старой Камёнкі ў напрамку Янава  . 

Пасля фарсіраванага маршу ён дасягнуў прызначанага раёна і ўзмацніў свае эскадроны рэшткамі 113-га палка ўланаў, разбітага пад Гродна  . Падчас арганізацыйных работ падмацаванне паведаміла пра набліжэнне калоны савецкай 15-й кавалерыйскай дывізіі  . Камандзір палка загадаў вывесці з горада вагоны забеспячэння і артылерыю. 3-ці эскадрон павінен быў іх абараняць. Калону, якая рухалася ў напрамку Асаўца, атакавала савецкая кавалерыя. 

Першая атака была адбітая кулямётамі і артылерыяй, што вяла агонь простай наводкай. Адначасова падпалкоўнік Мсціслаў Буткевіч узначаліў атаку на фланг праціўніка з 1-м і 2-м эскадронамі. Гэта прымусіла Чырвоную Армію адступіць. Бліжэй да вечара падраздзяленні 13-га палка ўланаў былі атакаваныя іншай брыгадай 15-й савецкай кавалерыйскай дывізіі. Жорсткія баі перараслі ў серыю асобных двубояў з выкарыстаннем халоднай зброі. У рукапашным баі камандзір польскага палка, падпалкоўнік Буткевіч, перамог і цяжка параніў камандзіра чырвонай кавалерыйскай брыгады. 

Польскія ўланы, узброеныя пікамі, дасягнулі значных поспехаў у баі, у той час як вораг быў бездапаможны супраць такой зброі. Праз некалькі гадзін змярканне і цемра прымусілі абодва бакі спыніць баі  .Падчас Варшаўскай бітвы частка палка здзяйсняла рэйды ў тыл савецкіх войскаў у паўночнай Мазовіі. У бітве на Нёмане полк спачатку падтрымліваў тактычную сувязь паміж 3-й пяхотнай дывізіяй легіёнаў і горнай дывізіяй, а пазней быў уключаны ў склад 2-й кавалерыйскай брыгады, якая ў складзе групы пераследу гнала адступаючыя войскі правага крыла бальшавіцкага Заходняга фронту ў напрамку Маладзечна  .

У пачатку кастрычніка 1920 года, пакуль некаторыя падраздзяленні палка праводзілі выведчыя аперацыі ў напрамку Менска, ён быў перададзены ў склад 3-й пяхотнай дывізіі легіёнаў, якая вяла наступ на Свянцяны, а затым у напрамку Кабыльнік-Дунілавічы-Глыбокае. Затым ён далучыўся да групы войскаў генерала Люцыяна Жалігоўскага, што мела задачу захапіць Вільню і Віленскі край. Падчас гэтых аперацый полк здзейсніў некалькі нападаў: на Шырвінты, на Пазэльву і, нарэшце, у сумнавядомым нападзе Віленскай кавалерыйскай брыгады на Кейданы  . 

Падчас аднаго з гэтых нападаў палкоўнік Мсціслаў Буткевіч выйшаў з Ворнянаў і пераправіўся праз раку Віллю па чыгуначным мосце, затым перайшоў раку Жэймяну каля вёскі Дружэле і рушыў на Падкшыж, Дойліданы, Пошыле і Геглоўку . Каля вёскі Геленова ўзвод курсантаў Вацлава Русецкага з 2-га эскадрону атакаваў літоўскіх гусараў і ўзяў 8 палонных і 10 коней  .

На працягу 1921 года полк служыў на лініі размежавання з Літвой. 13 красавіка 1922 года яго чыгункай перакінулі ў Глыбокае, дзе ён дыслакаваўся, адначасова змагаючыся з савецкімі дыверсійнымі групамі  .

### Рыцары ордэна Virtuti Militari і кавалеры Крыжа Заслугі ў войску Сярэдняй Літвы 
## Полк у мірны час 
У канцы 1921 года полк служыў на мяжы з Літвой, а затым кароткі час знаходзіўся ў Глыбокім . Нарэшце, у канцы 1922 года яго перавялі ў Новую Вілейку, дзе ён заставаўся да канца існавання Другой Польскай Рэспублікі.Пасля далучэння Сярэдняй Літвы да Польскай рэспублікі полк у 1922–1924 гадах уваходзіў у склад 3-й кавалерыйскай брыгады, а ў 1924–1937 гадах — у склад 3-й асобнай кавалерыйскай брыгады. Пасля апошняй рэарганізацыі кавалерыі перад пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1937 годзе полк застаўся ў складзе Віленскай кавалерыйскай брыгады  .

19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы , Юзэф Пілсудскі, устанавіў і зацвердзіў 30 красавіка як дату палкавога свята  . 6 чэрвеня 1928 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы, Юзэф Пілсудскі змяніў дату палкавога свята 13-га палка з 30 красавіка на 25 ліпеня  .

18 сакавіка 1930 года міністр ваенных спраў прысвоіў падраздзяленню назву «13-ы Віленскі ўланскі полк»  .

### Татарскі швадрон (эскадрон) 
Загадам ад 9 чэрвеня 1936 г. міністр ваенных спраў надаў 1-му эскадрону 13-га Віленскага ўланскага палка назву «Татарскі». З гэтага года ўсе татарскія прызыўнікі накіроўваліся ў гэты полк. Падчас урачыстага закладання сэрца маршала Юзафа Пілсудскага на могілках Роса ў Вільні 1-ы эскадрон выконываў ганаровую варту. Падчас палкавога свята 25 ліпеня 1937 года эскадрону быў уручаны буньчук, зроблены па старых татарскіх узорах, уфундаваны ўсёй татарскай абшчынай міжваеннай Польскай Рэспублікі.

### Казармы 
22 снежня 1918 года добраахвотніцкія кавалерыйскія падраздзяленні Віленскай самаабароны сканцэнтраваліся ў маёнтку Александровічаў у Папешцы і сфармавалі 1-ы Віленскі ўланскі полк. Праз дзень уланы перамясціліся ў Антокаль, у былыя казармы 3-га расійскага Данскага казацкага палка. 5 студзеня 1919 года полк пакінуў горад, вярнуўшыся толькі 15 студзеня 1920 года і заняўшы казармы Панятоўскага. Адтуль, 23 красавіка, ён адправіўся на фронт. Пасля заканчэння баявых дзеянняў ён нёс службу на мяжы ў раёне Падбжэзя і вярнуўся ў Вільню ў апошнія месяцы 1921 года, хутчэй за ўсё, заняўшы Кальварыйскія казармы . 13 красавіка 1922 года полк зноў быў пераведзены ў палявыя кватэрныя ўчасткі, на гэты раз у раён Глыбокага  .Камандаванне палка і камандзірскі склад спачатку размясціліся ў Глыбокім, пазней пераехалі ў маёнтак Аскеркаў ў Азёрцах ; 1-ы эскадрон знаходзіўся ў закінутым вінакурным заводзе ў Азёрцах, 2-гі эскадрон — у былым базыльянскім манастыры ў Беразвеччы, 3-ці эскадрон — у закінутым маёнтку Плятэраў, а астатнія часткі — верагодна, у Забеллі . Рэзервовы эскадрон палка з першай паловы жніўня 1922 года знаходзіўся ў Ваўкавыску  .У верасні 1922 года полк быў прызначаны ў пастаянны гарнізон у Новай Вілейцы . Казармы ўяўлялі сабой вялікі драўляна-цагляны будынак, у якім калісьці размяшчалася расійская псіхіятрычная бальніца. З-за недастатковага жылля 1/13-ы полк заставаўся ў Озерцах яшчэ на год  .

### Коні 
Коні ў асобных падраздзяленнях былі згрупаваны па колеры згодна з наступнай схемай: 1-ы эскадрон — залаціста-каштанавыя, 2-гі эскадрон — гнядыя, 3-ці эскадрон — цёмна-каштанавыя, 4-ы эскадрон — вараныя, кулямётны эскадрон — гнядыя, узвод сігнальных — шпакі і ўзвод трубачоў — шэрыя. Полк не дасягнуў значных поспехаў у конным спорце на нацыянальным узроўні, але ў конных спаборніцтвах на Віленшчыне афіцэры палка часта дасягалі прызавых месцаў .

### Мабілізацыя 
## Абарончая вайна 1939 года 
У абарончай вайне 1939 года 13-ы Віленскі ўланскі полк пад камандаваннем падпалкоўніка Юзэфа Шостака ваяваў у складзе Віленскай кавалерыйскай брыгады палкоўніка Канстанціна Друцкага-Любецкага . З 2 па 5 верасня ён удзельнічаў у баях пад Пётркавам Трыбунальскім . 9 і 10 верасня ён панёс цяжкія страты пры фарсіраванні ракі Вісла на Мацеёвіцкім плацдарме. Затым ён ваяваў у Люблінскай вобласці . Ён быў разбіты пры пераправе пад Тамашавам Любельскім каля вёскі Сухаволя . 1-му эскадрону прыпісваюць правядзенне адной з кавалерыйскіх атак, праведзеных у верасні 1939 года. Атакай камандаваў капітан кавалерыі Аляксандр Ельяшэвіч, і яна была праведзена пад Мацеёвіцамі  .

Пасля бітвы частка ўланаў некаторы час блукала па незнаёмай мясцовасці, захоўваючы дысцыпліну. Неўзабаве яны ўвайшлі ў склад Асобнай аператыўнай групы «Палессе» генерала Францішка Клееберга . Іншая група пад кіраўніцтвам капітана А. Ельяшэвіча накіравалася да венгерскай мяжы.

## У складзе Арміі Краёвай 
Асобныя падраздзяленні 13-га Віленскага ўланскага палка Арміі Краёвай былі адноўлены ў 1944 годзе ў Віленскай акрузе Арміі Краёвай у некалькіх цэнтрах: конная дывізія ў Рудніцкай пушчы, конны эскадрон у 3-й Віленскай брыгадзе Арміі Краёвай, конны ўзвод у 4-й Віленскай брыгадзе Арміі Краёвай і конны ўзвод у Кампіноскай пушчы .

## Палкавыя сімвалы 
### Штандар 
29 чэрвеня 1919 года ў Вільні генерал-лейтэнант Эдвард Сміглы-Рыдз уручыў дэлегацыі палка, якая прыбыла з фронту, сцяг, на якія сабралі грошы жыхары Віленскага краю.

27 верасня 1939 г. лейтэнант Тадэвуш Батаровіч зняў сцяг са штаб-кватэры. Вечка, арол і стужкі былі закапаныя ўланамі ў гаі. Падчас капітуляцыі, па загаду камандзіра 4-га эскадрону, лейтэнант Батаровіч закапаў сцяг на дарозе Медыка - Пшэмысль . У 1971–1973 гадах маёр Норберт Біндэр, сын палкавога сяржанта, актыўна шукаў палкавы сцяг. 20 кастрычніка 1979 года каля Медыкі ён знайшоў кончык сцяга 13-га палка з лічбай **13** на пярэдняй частцы падставы. Адзіная рэліквія сцяга 13-га палка была дададзена ў калекцыі Музея Войска Польскага  .

### Памятны значок 
Знак, зацверджаны Законамі Міністэрства ваенных спраў № 16, пункт 243 ад 24 красавіка 1924 г., мае форму мальтыйскага крыжа, рамяні якога пакрытыя рыфленай ружовай эмаллю. У цэнтры крыжа знаходзіцца пазалочаны гаржэт з выявай Маці Божай Вострабрамскай. Афіцэрскі знак — двухсекцыйны, выраблены з срэбра або пасярэбранага і пазалочанага тампаку, пранумараваны на адваротным баку   .

Салдаты 1-га эскадрону 13-га палка насілі паўмесяц з зоркай на каўнярах  .

### Колеры і сцягі 
## Віленскія ўланы 
, камандзір татарскага эскадрона.]]

### Камандзіры палкоў і намеснікі камандзіраў 
### Салдаты 13-га ўланскага палка — ахвяры Катынскага расправы 
*Біяграфіі ахвяр Катынскага расстрэлу можна знайсці, сярод іншага, у базах дадзеных, прадастаўленых Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны  і Катынскім музеем*    .

## Традыцыі 
* Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў былі працягнутыя ў 1990-х гадах 3-й бранятанкавай брыгадай з Тшэбятова .
* Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў культывуюць Келецкі добраахвотніцкі кавалерыйскі эскадрон імя 13-га Віленскага палка ўланаў, Татарскі саюз Рэспублікі Польшча і Свентакшыцкі добраахвотніцкі кавалерыйскі эскадрон імя Генрыка Дабжанскага аб'яднання «Губал» у колерах 13-га Віленскага палка ўланаў GRH  .
* Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў таксама культывуюцца (2020) Віленскім клубам гістарычнай рэканструкцыі гарнізона ў Новай Вілейцы  .

## Каментарыі 
## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
* 
* Stanisław Aleksandrowicz: Zarys historii wojennej 13-go pułku Ułanów Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
* *Almanach oficerski*: praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
* Andrzej Dereń: Lista kawalerzystów i artylerzystów konnych odznaczonych Orderem Wojennym „Virtuti Militari”. W: Księga Jazdy Polskiej. Bolesław Wieniawa-Długoszowski (red.) Bronisław Rakowski (red.) Władysław Dziewanowski (red.) Karol Koźmiński (red.) Stanisław Strumph-Wojtkiewicz (red.) Stanisław Ostoja-Chrostowski (red.) Stanisław Haykowski (ilust.). Warszawa: Zakłady Graficzne Instytutu Wydawniczego „Biblioteka Polska”, 1938.
* Szymon Kucharski, Juliusz Tym: 13 pułk ułanów. T. 37. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2020, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939. Odznaki kawalerii. ISBN 978-83-8164-151-7.
* Krzysztof Filipow, Bohdan Wróblewski: Odznaki pamiątkowe Wojska Polskiego 1921–1939. Kawaleria. Warszawa: Feniks edytion, 1992. ISBN 83-900217-3-0.
* Ludwik Głowacki: Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939. Wyd. 2. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986. ISBN 83-222-0377-2.
* Zygmunt Kosztyła, *Szwadron Ułanów Tatarskich*, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (118), Warszawa 1986.
* Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2004. ISBN 83-7399-096-8.
* Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
* Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7.
* Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
* Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-2043299-2.
* Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914–1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3.
* 13 Pułk Ułanów Wileńskich. Krzysztof Mijakowski (red.). T. 16. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2012, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939. ISBN 978-83-7769-343-8.
* 
* Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy 1918–1939. Warszawa: „Bellona” Spółka Akcyjna, 2016. ISBN 978-83-11-14175-9.
* Jerzy Wojciechowski: Kawaleria w planie mobilizacyjnym „S”. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2010. ISBN 978-83-62046-24-9.
* Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
* Zdzisław Żygulski (jun.), Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8.
Катэгорыя:Сярэдняя Літва
Катэгорыя:Войска Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Войска сярэдняй літвы
Катэгорыя:Уланы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі