Апіева дарога

**А́піева даро́га** () — самая значная з антычных грамадскіх дарог Рыма, аб’ект Сусветнай спадчыны. Дарога, пракладзеная ў 312 годзе да н.э. пры цэнзары Апіі Клаўдзіі Цэку, праходзіла з Рыма ў Капую, пазней была праведзена да Брундызія. Праз яе было наладжана злучэнне Рыма з Грэцыяй, Егіптам і Малой Азіяй.

Уздоўж Апіевай дарогі размешчана мноства помнікаў: грабніцы і вілы рэспубліканскага і імперскага перыяду, хрысціянскія і іўдзейскія катакомбы, сярэднявечныя вежы і ўмацаванні, часцяком пабудаваныя на руінах рымскіх помнікаў, рэнесансныя і барочныя пабудовы.

## Гісторыя 
Апіева дарога была пабудавана па загаду цэнзара Апія Цэка ў 312 годзе да н.э. у дадатак да пабудаванай у 334 годзе да н.э. Лацінскай дарогі, якая злучала Рым з калоніяй Кальві () каля Капуі.

Рымскі гісторык Ціт Лівій у IX кнізе «Гісторыі ад заснавання горада» () так піша пра гэту падзею:

На гэты год прыпадае і знакамітае цэнзарства Апія Клаўдзія і Гая Плаўція, але Апіеву імені ў памяці нашчадкаў дастаўся шчаслівейшы лёс, таму што ён праклаў дарогу і правёў у горад ваду; здзейсніў ён усё гэта адзін, бо таварыш яго, засаромеўшыся бессаромнай нядобрасумленнасці, з якой былі складзены сенатарскія спісы, склаў з сябе пасаду.

Дыядор піша, што Апій выбрукаваў масіўнымі камянямі вялікую частку (больш за 1000 стадый, гэта значыць, больш за палову агульнай працягласці) названай яго імем дарогі ад Рыма да Капуі, адлегласць паміж якімі складае больш за 1600 стадый, пры гэтым растраціўшы на будаўніцтва амаль усю дзяржаўную казну.
Апіева дарога была пабудавана ў тры асноўныя фазы:
* **IV стагоддзе да н.э.**: Першы ўчастак дарогі ў 195 км быў пабудаваны з Рыма да Капуі для ваенных мэт, у дапамогу рымлянам супраць самнітаў. У *«De aquaeductibus urbis Romae»* («Аб акведуках горада Рыма») рымскі дзяржаўны дзеяч Секст Юлій Францін пісаў, што пасля 30 гадоў вайны з самнітамі цэнзар Апій Клаўдзій Крас, які атрымаў пазней мянушку Цэк (, «Сляпы»), даручыў пабудаваць дарогу ад Капенскай брамы да горада Капуі. Аднак, магчыма, дарога існавала і раней, да Апія Цэка, а заслуга цэнзара складалася ў тым, што ён даў ёй патрэбны кірунак і выбрукаваў яе.
* **III стагоддзе да н.э.**: Другі невялікі ўчастак быў пракладзены ад Капуі да Беневента (). Паралельна да Беневента ішла Лацінская дарога, якая, магчыма, была пабудавана яшчэ да Апіевай.
Асабліва важным было тое, што падчас будаўніцтва дарогі Апій правёў канал праз Пантыйскія балоты, які асушыў зямлю і спрасціў адпраўленне караблёў з Лацыя ў Тарацыну. З антычнасці дарога мела найважнейшае значэнне, злучаючы Рым з такімі багатымі рэгіёнамі, як Кампанія, Апулія і пазней для развіцця гандлю з Усходам.

Ужо ў старажытнасці Апіева дарога звалася — «царыца дарог» (): пра гэта піша, напрыклад, рымскі паэт Публій Папіній Стацый () у творы «SILVAE» («Лясы»), кніга II: «Appia longarum teritur regina viarum».

Неўзабаве рымляне сталі будаваць уздоўж дарогі манументальныя грабніцы і пышныя помнікі, убранне якіх стала справай прэстыжу. Так, ужо праз 20 гадоў пасля адкрыцця руху па Апіевай дарозе прадстаўнікі рымскага роду Сцыпіёнаў пабудавалі скляпы для пахавання членаў сям’і.

Роля дарогі захоўвалася таксама ў візантыйскі перыяд, як злучэнне Рыма з Новым Рымам, Канстанцінопалем. Пры імператарах Дыяклетыяне, Максенцыі, Канстанціне, Валентыніяне некаторыя ўчасткі Апіевай дарогі былі адноўлены і абноўлены.

Яшчэ ў 536 годзе візантыйскі гістарыёграф Пракоп, захоплены яе структурай і старажытнасцю, з захапленнем апісваў дарогу. Кароль остготаў Тэадорых Вялікі ў пачатку VI стагоддзя загадаў правесці рамонтныя працы на дарозе.

У IX—X стагоддзях Ватыкану належалі буйныя зямельныя ўгоддзі ўздоўж дарогі, аднак, помнікі паступова падупадалі пад уздзеяннем пагодных умоў і рук чалавека: на дарозе праходзіў збор будаўнічага матэрыялу — каменных блокаў, першым чынам траверціну — для будаўніцтва новых будынкаў. У XI стагоддзі царква пачала перадаваць уладанні ў рукі сем’яў рымскіх баронаў і графаў. Так, графы Тускуланскія ператварылі грабніцу Цэцыліі Метэлы ў частку крэпасці. У 1300 годзе Баніфацый VIII Каэтані аддаў гэту крэпасць сваёй сям’і, прадстаўнікі якой увялі высокія дарожныя падаткі на тавары і падарожнікаў, так што стаў выкарыстоўвацца іншы маршрут у Рым: праз Новую Апіеву дарогу () і браму Сан-Джавані.

Апіева дарога мела адгалінаванні, якія злучалі яе з іншымі вялікімі дарогамі, такімі, як *via Domitiana* (перасякаліся ў горада Сінуэса, далей ішла на поўдзень да Неапаля), via Setina, яка злучала Апіеву дарогу і горад Сетыя (); Кампанская дарога з Капуі ў Кума (); via Aquillia, яка пачыналася ў Капуі ў Салерна (); via Minucia аб’ядноўвала Via Valeria і via Aquillia і перасякала Апіеву дарогу і Лацінскую дарогу.

У рысе горада Рыма дарога сёння завецца **Старой Апіевай дарогай** (), для адрознення ад **Новай Апіевай дарогі** (), пабудаванай у 1780-х гадах паміж Рымам і возерам Альбана, і Віа Апія Піньятэлі , пабудаванай каля 1700 года пры Папе Інакенціі XII для злучэння старой і новай Апіевых дарог.

### Будова дарогі 
Выдаткі на будаўніцтва і ўтрыманне дарог складалі велізарныя сумы. Так, надпіс на таблічцы, выяўленай на Апіевай дарозе, сведчыць пра правядзенне прац пры імператары Адрыяне: частку выдаткаў аплаціў імператар, іншую частку — жыхары прылеглых паселішчаў. Па падліках вучоных, выдаткі на мілю склалі ў сярэднім каля 109 тысяч сестэрцыяў. Сенат спрабаваў спыніць залішняе ўпрыгожванне пахаванняў, аднак закон не змог супрацьстаяць традыцыям рымлян;
* **Падземныя збудаванні** — гіпагеі і катакомбы, падземныя пахаванні з нішамі для пахавання. Першыя грабніцы на Апіевай дарозе ўяўлялі сабою падземныя камеры, высечаныя ў туфе, напрыклад, грабніца Сцыпіёнаў. Пазней з’явіліся шырокія падземныя пахаванні, такія як катакомбы Св. Себасцьяна і катакомбы Св. Каліста;
* **Невялікія і сярэдняга памеру грабніцы**, якія часам нагадваюць па форме дом ці храм;
* **Манументальныя грабніцы** — маўзалеі, пабудаваныя па прынцыпе этрускіх тумулусаў: найбольш вядомая грабніца Цэцыліі Метэлы.

На Апіевай дарозе таксама ўзводзіліся загарадныя вілы рымскай арыстакратыі, напрыклад, віла Квінціліяў, віла імператара Максенцыя, філосафа Сенекі, праціўніка Цыцэрона Клодзія Пульхра і іншых знатных жыхароў.

### Пабудовы I—VI мілі 
Участак дарогі, размешчаны за Сервіевай сцяной, пачынаўся ля Капенскай брамы і да будаўніцтва Аўрэліянавай сцяны ў III стагоддзі знаходзіўся па-за межамі горада.
* **Капенская брама** () — некалі гарадская брама Рыма, якая ўваходзіла ў Сервіеву сцяну. Ад гэтай брамы пачыналася Апіева дарога і Лацінская дарога. Да нашых дзён не захаваліся.
* **Грабніца Сцыпіёнаў** () — невялікія катакомбы знатнай сям’і Сцыпіёнаў, датаваныя II стагоддзем да н.э.; у галоўным памяшканні грабніцы размяшчаліся каменныя саркафагі членаў сям’і, у больш сціплай зале з нішамі для пахавальных урнаў — прыслугі і вольнаадпушчанікаў;
* **Калумбарый Пампонія Хіла** () — добра захаваная камера-грабніца I стагоддзя н.э., знойдзеная ў 1831 годзе. Пампоній і яго жонка Пампонія Віталіна, мяркуючы па багатым убранні грабніцы, былі разбагацелымі імператарскімі вольнаадпушчанікамі. Пазней грабніца была пашырана нішамі для урнаў нашчадкаў і сваякоў пары;
* **Порта Апія** (пазней «Брама Святога Себасцьяна») — з’яўляецца часткай сцяны Аўрэліяна, ад яе пачыналася Апіева дарога.

#### I міля 
* **Першая мільная калона** () — фрагмент калоны ў гарадской сцяне ў ста метрах ад Порта Апія. Калона пазначала першую мілю ад Капенскай брамы (1478 метраў). Арыгінальная калона, знойдзеная ў 1584 годзе, з’яўляецца цяпер часткай балюстрады на лесвіцы Капіталійскага ўзгорка.
* **Грабніца Геты** () — грабніца, першапачаткова ўпрыгожаная мармурам. На гэты момант няма доказаў, што тут знаходзілася пахаванне Геты, сына імператара Септымія Севера;
* **Грабніца Прысцылы** () — грабніцу пабудаваў для сваёй жонкі Прысцылы Ціт Флавій Абаскант, вольнаадпушчанік часоў імператара Даміцыяна. Падмурак грабніцы чатырохкутны, раней быў пакрыта траверцінам. У ёй жа знаходзілася памяшканне ў форме грэчаскага крыжа, у якім знаходзіліся саркафагі і 13 ніш. Уваход у грабніцу знаходзіўся ў процілеглым боку і быў з XII стагоддзя да апошняга часу закрыты фермерскім домам. У Сярэднявеччы над грабніцай была надбудавана назіральная вежа са скарыстанай цэглы і мармуровых фрагментаў;
* Царква **Домінэ-Кво-Вадзіс** (, Санта-Марыя-ін-Пальміс) — невялікая царква на дарозе. Пра ўцёкі апостала Пятра з Мамерцінскай турмы нагадваюць два месцы на Апіевай дарозе: Пётр павязаў раны павязкай, але згубіў яе на дарозе, на гэтым месцы была пабудавана капэла *Ad Fascoliam*, якую пазней перабудавалі ў царкву Святых Нерэя і Ахілея (). За брамай святога Себасцьяна апостал прыйшоў да таго месца, дзе ад Апіевай дарогі адгаліноўваецца Via Ardeatina: ён мог адправіцца ў порт Остыя і затым адплысці ў Галію ці ісці далей па Апіевай дарозе да Брундызія і затым адправіцца на Усход. Аднак, у гэты момант яму з’явіўся Хрыстос, да якога Пётр звярнуўся з пытаннем: «Куды ідзеш, Госпадзі» (), на што атрымаў адказ: «Іду туды, дзе мяне зноў раскрыжуюць» (). Пётр вярнуўся ў Рым і прыняў мучаніцкую смерць.
* **Калумбарыі вольнаадпушчанікаў Лівіі** — адзін з самых вялікіх рымскіх калумбарыяў, у якім магло змясціцца каля 3000 урнаў. Калумбарый быў выяўлены ў 1726 годзе ў практычна разбураным стане, аднак захаваліся замалёўкі і план збудавання, выкананы Піранезі. Будынак уяўляў сабой прамавугольнік, у якім меліся чатыры паўкруглых паглыбленні і чатыры квадратных.

## У культуры 
: **У жывапісе**
* Гравюры «Апіева дарога» з твора Піранезі «Рымскія старажытнасці» (1753).
* «Гётэ ў Кампаніі» — вядомая карціна нямецкага мастака Іагана Генрыха Вільгельма Тышбейна, на заднім плане якой намаляваны горы Альбана, руіны акведукаў і грабніца Цэцыліі Метэлы. Тышбейн пісаў у адным з лістоў, што ён намаляваў пісьменніка, які сядзіць на руінах і разважае над лёсамі чалавечых тварэнняў.
* «Апіева дарога пры заходзе сонца» — карціна Аляксандра Іванова, 1845 год, Дзяржаўная Траццякоўская галерэя.
* Амерыканскі мастак Джон Лінтан Чэпмен () (1839—1905) пісаў віды руін на Апіевай дарозе ў 1869 годзе (усяго 10 карцін, прысвечаных дарозе).

: **У літаратуры**
* Гарацый у «Сатырах» апісвае сваё падарожжа з Рыма ў Брундызій па Апіевай дарозе.
* Байран «Чайльд-Гаральд», верш IV прысвечаны Рыму і яго славутасцям, напрыклад, герой Байрана разважае ля маўзалея Цэцыліі Метэлы, кім магла быць гэта рымлянка.
* У «Падарожжы ў Італію» () Гётэ апісвае наведванне разбураных грабніц Апіевай дарогі, у тым ліку маўзалея Цэцыліі Метэлы. Пісьменнік адзначыў, што «пры відзе яе толькі і пачынаеш разумець, што значыць трывалы каменны мур. Гэтыя людзі працавалі для вечнасці, усё было імі ўлічана, акрамя безразважнага, дзікага варварства, ад якога няма выратавання».
* Чарлз Дыкенс у «Карцінах Італіі» () апісаў падарожжа па Апіевай дарозе.

## Гл. таксама 
* Арка Траяна
* Рымскія дарогі
* Спіс рымскіх дарог
* Катакомбы Рыма
* Спіс катакомбаў Рыма

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Апіева дарога, апісанне з фатаграфіямі. -->

Катэгорыя:Рымскія дарогі
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Дарогі Італіі