Мураўёўкі

ў Бабруйску з асноўнымі элементамі мураўёвак (купалы-цыбуліны — сімвал расійскай культавай архітэктуры, высокія шатровыя дахі, паясы какошнікаў)]]

**Мураўёўкі** — пагардлівае абазначэнне цэркваў сінадальнага перыяду Рускай царквы , якія масава ўзводзіліся ў Расійскай імперыі на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага пасля здушэння паўстання 1863—1864 гадоў. 

Назва паходзіць ад імя расійскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва, які распрацаваў праграму *«захадаў дзеля ўвядзення і перавагі ў Паўночна-Заходнім краі рускай народнасці» (**)* і з гэтай мэтай запрасіў у Аляксандра II 500 тысячаў рублёў на аднаўленне старых і будаванне новых цэркваў у Віленскай і Гарадзенскай губернях. Яшчэ раней такія ж сродкі вылучылі Віцебскай, Магілеўскай і Мінскай губерням.

Сотні цэркваў-«мураўёвак» узводзіліся паводле тыпавых праектаў і мусілі ўвасобіць праваслаўна-расійскія і царкоўна-традыцыйныя рысы архітэктуры Маскоўскай дзяржавы. Іхняе будаўніцтва мела вызначальную ідэйна-палітычную ролю ў справе русіфікацыі беларусаў згодна з абвешчанай маскоўскім гаспадаром Мікалаем I тэзісам *«самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць»*.

## Гісторыя 
У першай палове XIX стагоддзя на тэрыторыі беларускіх губерняў абвастрылася этнаканфесійная сітуацыя, якая вымусіла расійскі ўрад зрабіць акцэнт на аднаўленне і ўмацаванне пазіцый праваслаўнай царквы з мэтай русіфікацыі мясцовага насельніцтва. Цяжкае матэрыяльнага становішча вернікаў-сялян негатыўна адбівалася на стане цэркваў у каталіцкімі і ўніяцкімі храмамі. Пераўтварыўшы ў 1832 годзе сістэму кіравання ў Царстве Польскім, расійскі ўрад звярнуў асаблівую ўвагу на аслабленне польскага ўплыву і ўмацаванне пазіцый рускай культуры ў Паўночна-Заходнім краі. З гэтага часу Мікалай I, як адзначаў П. Бацюшкоў, успрымаецца як «руплівы апякун праваслаўя і рускай народнасці, галоўны дзеяч аднаўлення праваслаўя ў Паўночна-Заходнім краі». Афіцыйная гістарыяграфія таго часу сцвярджала, што «карэннае насельніцтва ў заходняй Русі рускае, аднароднае з насельніцтвам іншых частак Расіі». Менавіта тады «пачала мільгаць ідэя аб русіфікацыі краю, яшчэ вельмі невыразная».

Урадавы сінод і Міністэрства ўнутраных спраў зацвердзілі серыю тыповых праектаў, згодна з якімі трэба было ўзводзіць храмы. Тым часам забаранялася індывідуальнае царкоўнае будаванне ў зямянскіх маёнтках, а таксама праектаванне вясковых храмаў землямерамі ў абыход чыноўнікаў губернскіх будаўнічых камісій. Такім чынам вызначалася адносная аднароднасць і стылістычнае адзінства цэркваў, што ўзводзіліся на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага. Храмы мусілі мець аднолькавы план і змяшчаць архітэктурныя элементы, уласцівыя дойлідству Маскоўскай дзяржавы: цыбулепадобныя купалы, высокія шатровыя завяршэнні, какошнікі, дэкаратыўную ўзорыстасць ды іншае.

Кампазіцыйныя схемы і мастацка-дэкаратыўныя прыёмы рэтраспектыўна-рускага стылю былі дакладна адпрацаваныя. У аб’ёмна-прасторавай і планіровачнай структуры цэркваў найбольшае распаўсюджанне атрымала выцягнутая па падоўжнай восі чатырохчасткавая кампазіцыя. Яна ўключае прытвор з званіцай над ім, трапезную, асноўны аб’ём і алтарную частку (апсіду), звычайна фланкіраваную дзвюма рызніцамі. Такая структура дазваляе шырока выкарыстоўваць формы і дэкаратыўныя элементы старажытнарускай архітэктуры.

#### Разнастайнасць 
21 лютага 1857 года было ўведзена палажэнне «Аб нармальных праектах і каштарысах на пабудову праваслаўных цэркваў». Асаблівая ўвага ў гэтым дакуменце надавалася «пазбяганню аднастайнасці і паўтарэння аднаго і таго ж тыпу ў розных паселішчах». Выбар таго ці іншага праекта, прадстаўленага на разгляд мясцовых прыхаджан, прадугледжваў, «згодна з іх жаданнем», адносную непадобнасць да храмаў, ужо пабудаваных па тым жа праекце ў навакольных вёсках.

Braslav orthodox church.jpg|Свята-Успенская царква ў Браславе
Belarus-Ula-Holy Trinity Orthodox Church-1.jpg|Свята-Троіцкая царква ва Уле
Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай (Вілейка) 03.jpg|Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай у Вілейцы
Belarus-Haradok, MD-Holy Trinity Church-5.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Гарадку

### Маскоўска-Яраслаўскі кірунак 
У часы кіравання Мікалая II у царкоўным будаванні на ўзор было «*найвысачэйша загадана*» браць архітэктурныя помнікі Масквы і Яраслаўля XVI—XVII стагоддзяў, якія цаніліся паводле выказвання Ігара Грабара за *«непараўнальную казачнасць»*. Лічылася, што менавіта *«лубочнае»* маскоўска-яраслаўскае царкоўнае і церамнае дойлідства, у адрозненне ад візантыйскага, было сапраўднай нацыянальнай расійскай архітэктурай.

Belarus-Barysau-ResurrectionChurch.jpg|Уваскрасенскі сабор у Барысаве
Kamyanets002.jpg|Царква Святога Сімяона ў Камянцы
Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-16.jpg|Капліца-пахавальня Паскевічаў у Гомелі
Chapel of Monument-1812 in Polatsk.jpg|Помнік перамозе расійскага войска ў вайне 1812 года ў Полацку

### Расійска-візантыйскі кірунак 
Расійска-візантыйскі (новавізантыйскі) кірунак галоўным чынам арыентаваўся на старажытныя ўзоры канстанцінопальскіх цэркваў, «*адкуль пайшла расійская нацыянальная архітэктура*». Разам з тым адбывалася шмат пазычанняў з архітэктурна-выразнага арсенала ўладзіміра-суздальскай і раннемаскоўскай архітэктурных школ.

Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna. Амсьціслаў, Тупічэўшчына (1906).jpg|Сабор Тупічэўскага манастыра ў Мсціславе
Homiel, Zamkavaja, Spaskaja. Гомель, Замкавая, Спаская (1911).jpg|Спаская царква ў Гомелі
Miensk, Karaleŭski. Менск, Каралеўскі (1907).jpg|Царква Маці Божай Казанскай у Мінску
Polatsk-St. Euphrosine2.JPG|Узвіжанская царква (злева) у Полацку

## Насаджэнне ўкосных крыжоў 
Разам з будаваннем мураўёвак, спраектаваных расійскімі архітэктарамі, у другой палове XIX стагоддзя замест традыцыйных высокамастацкіх сонцакрыжоў, вырабленых мясцовымі майстрамі, на купалы цэркваў на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага пачалі ставіць укосныя крыжы расійскай прамысловай вытворчасці. Упершыню на царкоўныя купалы крыжы падобнага тыпу пачалі ставіць у Маскоўскай дзяржаве з ініцыятывы Івана IV. Тым часам не існуе праваслаўных канонаў, якія б рэгламентавалі абавязковасць касой папярочкі на крыжы. Увогуле, не існуе «каталіцкіх» або «праваслаўных» крыжоў: крыжы з'яўляюцца адзнакай мясцовай традыцыі, і ўкосныя крыжы — гэта ўласцівасць РПЦ.

Беларускі мастацтвазнаўца і этноляг Яўген Сахута звяртае ўвагу на тое, што сярод шматлікіх крыжоў, вырабленых мясцовымі беларускімі майстрамі ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя, няма ніводнага з касой папярочкай. Гэта фінансавалася са сродкаў, сабраных з удзельнікаў паўстання 1863-1864 гадоў у выглядзе штрафаў і кантрыбуцый. 
 у Полацку да (злева) і пасля (справа) перабудовы паводле стандартаў Расійскай імперыі]]
У выніку падобных рэканструкцый адбывалася знявечанне кампазіцый і стылістычнага развязку помнікаў архітэктуры, знішчаліся высокамастацкія фрэскі, алтары, амбоны ды іншае. Паводле падлікаў кандыдата мастацтвазнаўства Зянона Пазняка, расійскія ўлады агулам знішчылі або знявечылі каля 2 тысячаў помнікаў беларускай сакральнай архітэктуры.
 ў Магілёве да (злева) і пасля (справа) перабудовы паводле стандартаў Расійскай імперыі]]
 ў Віцебску да (злева) і пасля (справа) перабудовы паводле стандартаў Расійскай імперыі]]
 ў Кобрыне да (злева) і пасля (справа) перабудовы паводле стандартаў Расійскай імперыі]]
 ў Моладаве да (злева) і пасля (справа) перабудовы паводле стандартаў Расійскай імперыі]]
**Найбольш характэрныя прыклады:**
* Касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі ў Алькеніках
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Анёльскай і кляштар бернардзінцаў (Мсціслаў)
* Свята-Троіцкая царква (Астроўна)
* Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Быстрыца)
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Вільні
* Царква Сьвятога Мікалая (Вільня)
* Царква Святой Тройцы ў Вільні
* Пакроўскі сабор (Віцебск)
* Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)
* Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)
* Раства Хрыстова ў Віцебску
* Свята-Духаўскі жаночы манастыр (Віцебск)
* Царква Святога Іаана Хрысціцеля (Віцебск)
* Касцёл Святога Дамініка ў Высокім Двары
* Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Вішнявец)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)
* Кляштар бернардзінак (Гродна)
* Фара Вітаўта ў Гродна
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Дэмбрава)
* Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Заслаўе)
* Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)
* Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)
* Касцёл Найсвяцейшага Сакрамэнту ў Коўне
* Свята-Пакроўская царква (Крывошын)
* Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі ў Кублічах
* Царква Уваскрасення Хрыстова ў Лёзне
* Касцёл Узвышэння Святога Крыжа ў Ляхавічах
* Крыжаўзвіжанская царква (Магілёў)
* Касцёл Святога Міхала Арханёла ў Мазыры
* Царква Раства Багародзіцы (Масаляны)
* Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)
* Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)
* Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)
* Царква Святога Мікалая ў Мендзыжаце Падляскім
* Свята-Троіцкая царква (Мір)
* Спаса-Узнясенская царква (Моладава)
* Барысаглебская царква (Навагрудак)
* Царква Прачыстай Багародзіцы ў Невелі
* Касцёл Святой Кацярыны і кляштар бернардзінцаў (Нясвіж)
* Царква Святых Кірыла і Мяфодзія (Пагост Загародскі)
* Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)
* Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)
* Спаса-Праабражэнскі сабор (Слонім)
* Кальвінскі збор у Смаргоні
* Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Сноў)
* Свята-Аляксандра-Неўская царква (Сталовічы)
* Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)
* Царква Прачыстай Багародзіцы ў Тадуліне
* Царква Раства Багародзіцы ва Уладаве
* Касцёл і калегіум езуітаў у Юравічах

Перабудаваныя расійскімі ўладамі цэрквы таксама называюць мураўёўкамі і Вацлава Ластоўскага, у якіх канфесійная палітыка расійскага ўрада была прадстаўлена як інструмент русіфікацыі Паўночна-Заходняга краю. Разам з тым беларускі філасаф і тэолаг Ірына Дубянецкая зазначае, што муроўка неатынкаваных цэркваў-мураўёвак, збудаваных з бутавага каменю, гэта прыклад беларускага сакральнага мастацтва (калі не браць пад увагу мураўёўскія атрыбуты).

Мастак Мікола Купава звяртае ўвагу на тое, што ўлады СССР часцей руйнавалі не расійскія цэрквы-мураўёўкі, а старажытныя помнікі беларускай сакральнай архітэктуры. Напрыклад, у Оршы адзіная збудаваная расійскімі ўладамі царква-мураўёўка засталася некранутай, прытым савецкія ўлады знішчылі чатыры царквы і два касцёлы, якія былі помнікамі архітэктуры барока часоў Вялікага Княства Літоўскага. У Шклове таксама захавалася толькі царква-мураўёўка, а пад руйнаванне трапілі каштоўныя помнікі сакральнай архітэктуры магілёўскага барока і класіцызму. У Магілёве захаваліся дзве царквы-мураўёўкі, тым часам горад страціў тры царквы і два касцёлы, помнікі архітэктуры барока, а таксама тры царквы і касцёл, помнікі архітэктуры класіцызму. Падобная выпадкі таксама назіралася ў Лагойску, Койданаве, Дзісне, Гродна ды іншых.

Мастак і этнакультуролаг Тодар Кашкурэвіч праводзіць паралель паміж мураўёўкамі і царкоўнай архітэктурай Беларускага экзархата РПЦ: гэта, я б сказаў, усвядомлены культурны аспект. Мы маем справу з тэндэнцыяй: прасоўваннем пэўнага стылістычнага моманту як вельмі істотнага ідэалагічнага. Карані цягнуцца з Масквы. Уся Беларусь — цэнтральныя гарады, цэнтральныя дарогі — застаўленыя РПЦ у псеўдарускім стылі. Амаль у тым жа кшталце, як у ХІХ ст. рабіліся «мураўёўкі». Яны вельмі добра разумеюць палітычны патэнцыял гэтага стылістычнага моманту: «грыбы» паставяць — пазначаць сваю тэрыторыю ўплыву. Як сабака меціць дрэвы. Гэта агромністы палітычны капітал, які вымяраецца нават грашовым эквівалентам.

## Галерэя 
### Перабудаваныя помнікі 

Маскалізацыя (русіфікацыя). Алькенікі. Касьцёл францішканаў.jpg|Касцёл францішканаў у Алькеніках
Маскалізацыя (русіфікацыя). Баруны. Царква базылянаў.jpg|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Быстрыца. Касьцёл аўгустынаў.jpg|Касцёл аўгусцінаў у Быстрыцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Валынцы. Царква Сьвятых Барыса і Глеба.jpg|Царква Святых Барыса і Глеба ў Валынцах

Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Траецкі касьцёл.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касцёл трынітарыў у Вільні на Антокалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня, Трынапаль. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касцёл трынітарыў у Вільні на Трынапалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл езуітаў.jpg|Касцёл Святога Казіміра ў Вільні

Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Мікольская царква.jpg|Царква Святога Мікалая ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Траецкая царква.jpg|Царква Святой Тройцы ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Калегіюм езуітаў.jpg|Касцёл езуітаў у Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касцёл трынітарыяў у Віцебску

Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Царква Зьвеставаньня Багародзіцы.jpg|Свята-Дабравешчанская царква ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Царква Раства Хрыстова.jpg|Царква Раства Хрыстова ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Духаўская царква.jpg|Царква Святога Духа ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вялейка. Стары касьцёл.jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Вілейцы

Haradziec, Źviestavańnia. Гарадзец, Зьвеставаньня (1866).jpg|Касцёл Звеставання ў Гарадцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Глыбокае. Касьцёл і кляштар кармэлітаў.jpg|Касцёл кармелітаў у Глыбокім
Маскалізацыя (русіфікацыя). Горадня. Касьцёл бэрнардынак.jpg|Кляштар бернардзінак у Гродна
Маскалізацыя (русіфікацыя). Горадня. Фара Вітаўта.jpg|Фара Вітаўта ў Гродна

Маскалізацыя (русіфікацыя). Дзявяткавічы. Касьцёл Сьвятых Пятра і Паўла.jpg|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Новадзевяткавічах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Івянец. Касьцёл францішканаў.jpg|Касцёл францішканцаў ў Івянцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Заслаўе. Кальвінскі збор.jpg|Кальвінскі збор у Заслаўі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Княжыцы. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касцёл дамініканцаў у Княжыцах

Маскалізацыя (русіфікацыя). Коўна. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касцёл дамініканцаў у Коўне
Маскалізацыя (русіфікацыя). Кублічы. Касьцёл Зьвеставаньня.jpg|Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі ў Кублічах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Мазыр. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касцёл бернардзінцаў у Мазыры
Маскалізацыя (русіфікацыя). Мазыр. Касьцёл цыстэрыянак.jpg|Касцёл цыстэрыянак у Мазыры

Маскалізацыя (русіфікацыя). Менск. Касьцёл бэнэдыктынак.jpg|Касцёл бенедыктынак у Мінску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Менск. Царква Сьвятога Духа.jpg|Царква Святога Духа ў Мінску
Маскалізацыя (Русіфікацыя). Мір. Фарны касьцёл.jpg|Касцёл Святога Мікалая ў Міры
Маскалізацыя (русіфікацыя). Нясьвіж. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касцёл бернардзінцаў у Нясвіжы

Маскалізацыя (русіфікацыя). Нясьвіж. Касьцёл бэнэдыктынак.jpg|Касцёл бенедыкцінак у Нясвіжы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Пагост Загародзкі. Касьцёл Сьвятога Язэпа.jpg|Касцёл Святога Язэпа ў Пагосце Загародскім
Маскалізацыя (русіфікацыя). Полацак. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касцёл бернардзінцаў у Полацку
Маскалізацыя (русіфікацыя). Ружаны. Петрапаўлаўская царква.jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква ў Ружанах

Маскалізацыя (русіфікацыя). Ружанасток. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касцёл дамініканцаў у Ружанастоку
Маскалізацыя (русіфікацыя). Слонім. Касьцёл канонікаў лятэранскіх.jpg|Касцёл канонікаў лятэранскіх у Слоніме
Маскалізацыя (русіфікацыя). Смаргонь. Кальвінскі збор.jpg|Кальвінскі збор у Смаргоні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Стоўпцы. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касцёл дамініканцаў у Стоўбцах

Маскалізацыя (русіфікацыя). Тэрэспаль. Царква Сьвятога Яна Багаслова.jpg|Царква Яна Багаслова ў Тэрэспалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Уладава. Царква Раства Багародзіцы.jpg|Царква Раства Багародзіцы ва Уладаве
Маскалізацыя (русіфікацыя). Шкунцікі. Касьцёл.jpg|Касцёл у Шкунціках
Маскалізацыя (русіфікацыя). Юравічы. Касьцёл езуітаў.jpg|Касцёл езуітаў у Юравічах

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Кулагін А.* Эклектыка. Архітэктура Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX ст. — Мінск: «Ураджай», 2000. — 304 с.: іл. .
* Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, М. Ткачоў: Уклад. Т. Габрусь. — Мінск: Беларусь, 2003. — 351 с.: іл. .
* *Носко М. М.* Виленский генерал-губернатор М. Н. Муравьев и православное храмостроительство в Беларуси // Исторический поиск Беларуси: Альм. [постоянно действующего научного семинара имени И. В. Оржеховского]. — Минск, 2006. — С. 196—202
* *Слюнькова И. Н.* Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи: Пересоздание наследия. ― М.: Прогресс-Традиция, 2010. .

Катэгорыя:Архітэктура
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Праваслаўе ў Беларусі
Катэгорыя:Руская праваслаўная царква