Вуліца Карла Маркса (Мінск)

**Ву́ліца Ка́рла Ма́ркса** — вуліца ў Ленінскім раёне Мінска, адна з цэнтральных вуліц горада. Названа ў імя Карла Генрыха Маркса (1818—1883), нямецкага філосафа, эканаміста, палітычнага журналіста. Да 1922 года называлася вуліцай Свярдлова, раней таксама звалася Падгорнай і вуліцай Новы Рынак.

Уся забудова вылучаецца высокім архітэктурна-мастацкім узроўнем, а 25 будынкаў з размешчаных на вуліцы ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

## Гісторыя 
Сучасная вуліца ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя, больш выразна сфарміравалася паводле праектнага плану 1797—1800 гадоў. Ішла ад **Новага рынка** да гарадской заставы (раён скрыжавання з вул. Валадарскага) і звалася **Лошыцкай**. З 1840-х гадоў — **Базарнай**, бо за гарадской заставай на вуліцы быў рынак. З сярэдзіны XIX стагоддзя ранейшая драўляная забудова стала паступова замяняцца каменнай. З другой паловы XIX стагоддзя і да 1922 года звалася **Падгорнай**. Тым часам вуліцу працягнулі да скрыжавання з Серпухаўскай (Свярдлова). Функцыянальны характар вуліцы змяніўся на адміністрацыйны ў пачатку XIX стагоддзя — на ёй размясціліся аддзяленне банка, паліцэйскае кіраванне, таварыства Чырвонага крыжа, Мінскі гарадскі тэатр, Марыінская жаночая гімназія, архірэйскі падворак і іншыя грамадскія аб’екты, у 1922 годзе перайменавана ў імя Карла Маркса. У 1920-1930-я гады да старых будынкаў падчас рэканструкцыі дабудавалі адзін-два паверхі.

]]
У гады нямецкай акупацыі вуліца называлася **Kommandantur straße**. Забудова вуліцы моцна пацярпелая падчас Вялікай Айчыннай вайны. У паваенны перыяд часткова адноўлена, часткова нанова забудавана 4—5-павярховымі жылымі і адміністрацыйнымі будынкамі. У 1930-я гг. трохпавярховы жылы дом з бакалейнай крамай быў надбудаваны (пачатак XX ст.), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

Таксама на гэтым участку размяшчаліся жылыя драўляныя і каменныя хаты, гаспадарчыя пабудовы, сад. Частка дарэвалюцыйнай забудовы пры паваеннай рэканструкцыі вуліцы Камсамольскай (Багадзельнай) адышла пад праезную частку), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння. Сярод вучаніц жаночай гімназіі народная артыстка СССР Лідзія Ржэцкая, народная артыстка БССР Вера Пола, камерная спявачка Ірма Яўнзем. У 1920-х — пачатку 1930-х гадоў будынак належаў палітэхнікуму, з сярэдзіны 30-х — Дзяржаўнай карціннай галерэі. Пасля Вялікай Айчыннай вайны быў дабудаваны трэці паверх. Цяпер у будынку — паштовая служба і Музей сувязі.

, 1939]]
* № 33 *(Леніна № 16)* — будынак Белкамунбанка (1932, арх. Максімаў, Бранштэйн; 1950-я гады), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння:

, 1944]]
А 1 верасня 1928 года газета «Рабочий» (цяпер «Советская Белоруссия») паведаміла.

* № 35 *(Леніна № 11)* — будынак (канец XIX ст.; 1930-я гады; 1950-я гады), архітэктар М. Драздоў, гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння:

* № 37а —
]]

*  *()* — жылы будынак (канец XIX ст.; 1930-я гады; 1950-я гады), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

* № 43 — Крытыя тэнісныя корты.
* № 45 *(Янкі Купалы № 15)* — будынак (канец XIX ст.; 1930-я гады; 1950-я гады), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння), якая распачала працу ў лістападзе 1932 года і зруйнавана падчас вайны. У сучасным будынку размешчаны аддзяленне Беларусбанка, мастацкая галерэя «БелАрт», Беларускі саюз мастакоў і Дзіцячая мастацкая школа № 1 імя В. К. Цвіркі. На фасадзе ўстаноўлена шыльда з выявай В. К. Цвіркі:

* № 8а —
]]

* № 10 — Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па шахматах і шашках (архітэктары А. Суслаў, С. Неўмывакін). Дзякуючы старанням чэмпіёна свету А. Я. Карпава і ініцыятыве старшыні шахматнай федэрацыі БССР акадэміка М. С. Місюка, было прынята рашэнне аб будаўніцтве ў Мінску «Палаца шахмат і шашак». Шахматыстам быў перададзены двухпавярховы будынак па вул. К. Маркса, 10, дзе да гэтага быў інстытут тэхнічнай інфармацыі. Рэканструкцыя затрымалася ў сувязі з правядзеннем у горадзе  Алімпійскіх гульняў 1980 года. У будынку часова размясціўся Алімпійскі камітэт БССР. Працы былі завершаны ў 1985 годзе.

]]
]]

* № 12 — *будынак Нацыянальнага музея гісторыі і культуры Рэспублікі Беларусь* (1903—1907). Пасля рэвалюцыі ў будынку знаходзіўся Цэнтральны Камітэт Камуністычнай партыі Беларусі (1920—1930-я) і ЛКСМБ, народны камісарыят фінансаў БССР, рэдакцыя часопіса «Работніца і сялянка», выканкам гарсавета (з 1933) і іншыя дзяржаўныя ўстановы. У ходзе рэканструкцыі 1934 года быў надбудаваны 3-ці паверх. З у будынку размяшчаўся Дзяржаўны музей БССР.

* № 12а — будынак (другая палова XIX ст.), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння. У 1904 годзе ў гэтым будынку пачалі працаваць хіміка-бактэрыялагічны кабінет і лабараторыя доктара В. М. Камоцкага. У лабараторыі неаднаразова рабіліся аналізы рачной і вадаправоднай вады.
* № 22 — будынак (першая палова XX ст.; 1940—1950-я гады, арх. А. Брэгман.
* № 24 — будынак (пачатак XX ст.; 1950-я гады), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

#### Ад Леніна да Энгельса 
* № 30 *()* — дом Свянціцкага (канец ХІХ — пачатак XX стагоддзя, арх. Генрых Гай), помнік архітэктуры ў стылі мадэрн, гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння. У гэтым доме таксама размяшчаліся магазін Чырвонага Крыжа і жылыя памяшканні.

: У жніўні-верасні 1920 года тут спыняўся Фелікс Дзяржынскі, які займаўся ўмацаваннем працы Мінскага губчака і асобага аддзела Чырвонай Арміі. Тут таксама жылі вядомыя дзяржаўныя дзеячы А. Чарвякоў, М. Галадзед, П. Панамарэнка, К. Мазураў, вучоныя М. Нікольскі, М. Мацэпура, пісьменнік Цішка Гартны. У гэтым доме знаходзіцца Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі, дзе народны паэт Беларусі, акадэмік, ганаровы грамадзянін Мінска жыў i працаваў з 1951 па 1980 год.
* № 32 —
*  — будынак (1930-я гады, арх. С. Гайдукевіч), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

: У 1980-я гады поруч яго былі ўсталяваны бюсты К. Маркса і Леніна працы вядомага беларускага скульпатара З. Азгура, якія раптоўна зніклі напачатку 90-х. Пасля атрымання Беларуссю незалежнасці ў будынку размяшчаецца Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

:: *Падгорная № 44* — дом Чапскага. У будынку з 1895 года дзейнічала Мінскае гарадское крэдытнае таварыства, маючы 50 тысяч рублёў статутнага капіталу, вылучанага таварыству гарадской думай. Выдавала доўгатэрміновыя пазыкі пад заклад гарадскіх будынкаў і земляў на тэрмін ад 20 гадоў 11 месяцаў да 37 гадоў 6 месяцаў, што ў пэўнай ступені стымулявала гарадское будаўніцтва.

* № 40 — чатырохпавярховы будынак (1953, Г. У. Заборскі), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння. Складаны рэльеф заахвоціў архітэктара стварыць ступеньчатую кампазіцыю будынка, а таксама Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка, які ўзначальваў Інстытут гісторыі Акадэміі навук БССР.
* № 50 — шасціпавярховы жылы будынак (1958).

## Паркі і скверы 
### Міхайлаўскі сквер 
### Бульвар на вуліцы Камсамольскай 
Бульвар на вуліцы Камсамольскай быў прадугледжаны генпланам Мінска, прынятым у 1946 годзе. У далейшым у распрацоўцы праектаў «Рэканструкцыя і аднаўленне Савецкай вуліцы», «Добраўпарадкаванне вуліцы Камсамольскай», «Рэканструкцыя і аднаўленне Камсамольскай вуліцы», «Праект прывязкі тыпавой агароджы пры вуліцы Камсамольскай» прымалі ўдзел архітэктары Н. Трахтэнберг, Г. Парсаданаў, В. Талмачоў, Р. Абразцова, А. Косціч, Н. Нікора.

### Бульвар на вуліцы Леніна 
Падчас Вялікай Айчыннай вайны забудова ў гэтай частцы горада моцна пацярпела. На фотаздымку, зробленым у 1944 г., відаць, што на вуліцы Леніна ад праспекта да плошчы Свабоды ад многіх будынкаў засталіся толькі руіны.

Бульвар на вуліцы Леніна ад вул. Інтэрнацыянальнай да вул. К. Маркса быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі арх. Н. Трахтэнберг і Г. Парсаданаў, аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна арх. М. Андросаў; аўтар рашоткі агароджы бульвара — арх. Шміт; у 1949 г. архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара (А. Сардараў). Былі створаны два невялікіх фантана са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алея, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку.

### Аляксандраўскі сквер 
Сквер быў закладзены ў 1836 годзе на месцы Новага рынку па ініцыятыве гарадскога галавы Леапольда Дельпаца. Сваю назву сквер атрымаў у гонар Аляксандра Неўскага (аднайменная капліца з 1869 года да 1930-х знаходзілася на месцы сучаснага ўваходу ў сквер каля перасячэння вуліцы Энгельса і праспекта Незалежнасці). Фантан «Хлопчык з лебедзем» быў пабудаваны ў 1874 годзе. У 1890 годзе ў паўднёвай частцы сквера адкрыўся тэатр (сёння — Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы).

### Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага 
Парк заснаваны ў 1805 г. першым губернатарам Мінска Карнеевым З. А. і першапачаткова зваўся як Губернатарскі сад, у гонар заснавальніка парку. Парк з’яўляўся першым грамадскім месцам адпачынку ў Беларусі.

У канцы XIX стагоддзя ў парку з’явіўся першы стадыён з велатрэкам, пляцоўкі для лаўн-тэніса, кракета, кегельбана.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года і ўтварэння БССР парк атрымлівае назву ў духу таго часу — «Прафінтэрн». І з 1936 г. за паркам замацоўваецца назва — «парк імя Максіма Горкага», як даніна новай традыцыі назваць паркі культуры і адпачынку ў найбуйнейшых гарадах СССР імем гэтага вялікага пралетарскага пісьменніка.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны, жылыя кварталы, якія знаходзіліся каля Свіслачы, былі разбураны, і з’явілася магчымасць пашырыць тэрыторыю парку. Паваенная рэканструкцыя парку ажыцяўлялася па праекце архітэктара І. Рудэнка.

У 1960 парк цалкам становіцца дзіцячым і за ім замацоўваецца яго сённяшняя назва: «Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага». Распрацаваны новы генеральны план парку архітэктарамі: Л. Усава, У. Вараксін, В. Герашчанка.

## Помнікі, мемарыяльныя дошкі і памятныя знакі 
### Помнікі 
* Помнік Анры Дзюнану (на скрыжаванні з вул. Леніна).
* Танк-вызваліцель (на скрыжаванні з вул. Чырвонаармейскай).

### Мемарыяльныя дошкі 
* В. К. Цвірка — на фасадзе дома № 8
* Я. Маўру — на фасадзе дома № 36
* П. Ф. Глебкі — на фасадзе дома № 36
* І. Я. Навуменка — на фасадзе дома № 36
* У. С. Караткевічу — на фасадзе дома № 36
* І. Р. Новікаву — на фасадзе дома № 42
* І. М. Ігнаценка — на фасадзе дома № 42

## Нефармальная тапаніміка вуліцы 
У сталінскія часы вуліца ўваходзіла ў нефармальны "Квартал чатырох святых": чатырохвугольнік, які стваралі вуліцы Маркса, Энгельса і Леніна і праспект Сталіна (Незалежнасці). Пасля распаду СССР вуліца мела нефармальную назву "Карла-Марла", а блогерка Оh_valeriee1 назвала яе ў сваім відэа "мінскімі патрыкамі" (па аналогіі з Патрыяршымі прудамі Масквы).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Улица Карла Маркса Твоя столица — Минск
* Улица Лошицкая — Базарная — Подгорная — Карла Маркса Архитектура и строительство
* В поисках утраченного «СБ-Беларусь Сегодня»
* 

Катэгорыя:Вуліцы Мінска

Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар Карла Маркса