Першая Івуарыйская вайна

**Першая Івуарыйская вайна** (), таксама **Першая грамадзянская вайна ў Кот-д’Івуары** () — узброены канфлікт на тэрыторыі Кот-д’Івуара ў 2002—2007 гадах.

Падзеі сталі следствам вострай палітычнай канкурэнцыі, эканамічнага і міграцыйнага крызісаў, этнічных супярэчнасцей, праблем вакол электаральнай сістэмы.

Баявыя дзеянні пачаліся з узброенага паўстання ў некалькіх буйных гарадах і прывялі да фактычнага падзелу краіны на мяцежныя мусульманскія (поўнач) і праўрадавыя хрысціянскія (поўдзень) рэгіёны. Актыўнымі ўдзельнікамі канфлікту, акрамя непасрэдна івуарыйскіх фракцый, сталі Францыя, міратворчыя сілы ААН і замежныя найміты.

Пры пасярэдніцтве іншых дзяржаў бакі падпісалі шэраг пагадненняў па ўрэгуляванні спрэчных пытанняў, але канчатковы мір быў усталяваны толькі праз некалькі спроб. Тым не менш, у 2010 годзе, з прычыны нявызначаных вынікаў прэзідэнцкіх выбараў, пачалася Другая Івуарыйская вайна. Становішча пагоршылася падзеннем сусветных цэн на какаву і каву, паколькі экспарт абодвух гэтых тавараў складаў значную долю даходаў. Так, паводле ацэнкі Сусветнага банка, з 1985 па 1993 год колькасць жыхароў за рысай беднасці вырасла з 11 % да 31 %.

У гэты час Кот-д’Івуар ахапілі міжнацыянальныя сутыкненні, якія да пэўнага перыяду насілі спарадычны характар. Краіна перажыла тры ваенныя путчы.

24 снежня 1999 года адбыўся дзяржаўны пераварот, і да ўлады прыйшоў генерал Рабер Геі. Былі празначаны прэзідэнцкія выбары. Аднак улады прынялі закон, які патрабаваў ад кандыдатаў, каб абодва іх бацькі былі ўраджэнцамі Кот-д’Івуара. Гэта адхіляла ад удзелу ў перадвыбарнай гонцы Аласана Уатара — нашчадка выхадцаў з Буркіна-Фасо. Ён абапіраўся на падтрымку мусульманскага насельніцтва паўночных раёнаў краіны. Хунта паспрабавала сфальсіфікаваць вынікі, абвясціўшы пераможцам Геі. Але падлог быў настолькі відавочным, што, калі, праз пару дзён, генерал абвясціў сябе прэзідэнтам, па закліку Ларана Гбагбо жыхары Абіджана паўсталі і коштам жыцця некалькіх дзясяткаў чалавек узялі штурмам прэзідэнцкі палац. Асноўную масу замежнікаў у лагеры ўрада склалі ліберыйскія найміты, у тым ліку, паводле Human Rights Watch, дзеці-салдаты. Для абслугоўвання і эксплуатацыі нацыянальных ВПС прыцягваліся французскія, паўднёваафрыканскія, балгарскія, расійскія, украінскія і беларускія наёмныя спецыялісты. Адзін з такіх — адстаўны палкоўнік ВПС РБ і ўдзельнік Афганскай вайны Юрый Сушкін.

Узброеныя сілы Кот-д’Івуара за ўвесь перыяд вайны складалі ад 17 000 чалавек. Праўрадавыя апалчэнні налічвалі ад 10 500 (у 2005 годзе) да 25 000 (у 2002 годзе). Акрамя таго, на 2003 год завербавана адна тысяча ліберцыйцаў.

Асноўнай паўстанцкай арганізацыяй у грамадзянскай вайне стала групоўка «Новыя сілы», створаная ў снежні 2002 года як кааліцыя больш дробных фракцый: Патрыятычнага руху, Народнага руху Вялікага Захаду і Руху за справядлівасць і мір, у той час як астатнія падтрымлівалі кіраўніка зрынутай хунты Геі. Паводле справаздачы Global Witness за сакавік 2003 года, 90 % членаў Народнага руху Вялікага Захаду і Руху за справядлівасць і мір былі наймітамі з Ліберыі ці Сьера-Леонэ. Многія байцы раней складаліся ў атрадах АРФ (паўстанцкая групоўка часоў грамадзянскай вайны ў Сьера-Леонэ) і арміі Чарльза Тэйлара (былы прэзідэнт Ліберыі).

Фактычнай сталіцай мяцежнікаў стаў горад Буаке. Ён меў выгаднае стратэгічнае становішча — населены пункт звязаны чыгункай з Буркіна-Фасо і аўтамабільнымі дарогамі з гарадамі Абіджан і Ямусукра, а таксама суседнімі дзяржавамі Малі, Гана і Буркіна-Фасо.

Івуарыйскі ўрад заяўляў, што Буркіна-Фасо дапамагае мяцежным атрадам, хоць дзяржава неаднаразова адмаўляла гэтае сцвярджэнне. Міжнародная крызісная група, аднак, прадставіла дадзеным паведамленням некаторыя доказы: крыніцы ў буркінійскім урадзе паведамілі, што па паветры апазіцыянерам дастаўлялася зброя, а заходняя разведка даказала, што частка зброі, якая выкарыстоўвалася ў першапачатковых нападах паўстанцаў, паходзіць з запасаў прэзідэнцкай гвардыі Буркіна-Фасо. Таксама існуе інфармацыя аб дапамозе з боку ўрада Ліберыі.

На 2005 год «Новыя сілы» налічвалі ў сваіх шэрагах 11 500 баевікоў. З гэтых лічб у атрадах Патрыятычнага руху на 2002 год служылі 800 байцоў, на 2005 — 4 000. Падзеі пачаліся з пратэстнай акцыі 200 звольненых вайскоўцаў-паўночнікаў, што лічылі сваю дэмабілізацыю праявай этнічнай непрыязнасці з боку паўднёвых івуарыйцаў. Да гэтага далучыліся хрысціяне з поўдня, пачаўшы граміць трушчобы мусульман-паўночнікаў. Адначасна перасталі выходзіць чатыры апазіцыйныя газеты, былі адключаны ад эфіру радыёстанцыі, якія транслявалі праграмы, што не супадалі з афіцыйнай трактоўкай падзей. Дом Уатары быў спалены, і палітык схаваўся ў рэзідэнцыі французскага пасла. У сваю чаргу экс-прэзідэнт Бед’е атрымаў прытулак у пасла Канады. Менавіта ў Паўночным Кот-д’Івуары яны дасягнулі поспеху, амаль цалкам яго захапіўшы. Краіна хутка раскалолася на дзве часткі: поўдзень — пад кантролем сіл Гбагбо, а поўнач — пад кантроль паўстанцаў. Апошнія аб’ядналіся ў арганізацыю „Патрыятычны рух Кот-д’Івуара“ на чале з Гіёмам Саро.

22 верасня ў краіну ўведзены французскія войскі. У Абіджан перакінуты з Габона дзве роты 2-га парашутна-дэсантнага палка Замежнага легіёна для падтрымкі 43-га батальёна марской пяхоты французскай арміі, які ўжо знаходзіўся ў горадзе. Паветраная складнік быў прадстаўлены чатырма верталётамі SA.330 «Пума» камандавання спецыяльных аперацый, такой жа колькасцю «Газеляў», а таксама парай ваенна-транспартных самалётаў C-160 «Трансал». Кантынгент прыступіў да эвакуацыі замежнікаў. Адзін з верталётаў УС Францыі паблізу горада  атрымаў лёгкія пашкоджанні, трапіўшы пад абстрэл баевікоў. У адказ іншыя французскія верталёты атакавалі і знішчылі грузавік, з якога паўстанцы вялі агонь.

Паралельна, 29 верасня, паміж варагуючымі бакамі пачаліся мірныя перамовы ў Акры (Гана). Прысутнасць французскіх вайсковых падраздзяленняў паміж Ямусукра і Буаке вымусіла паўстанцаў спыніць наступленне і падпісаць 17 кастрычніка перамір’е. Пры гэтым французы занялі пазіцыі паміж двума супрацьлеглымі бакамі.

28 лістапада Народны рух Кот-д’Івуара і Рух за справядлівасць і мір, новыя паўстанцкія групоўкі, узялі пад свой кантроль гарады  і Данане, размешчаныя на захадзе краіны. У адказ туды былі адпраўлены французскія войскі для эвакуацыі замежнікаў. Нечакана яны ўступілі ў бой з баевікамі ў раёне Мана 30 лістапада. Сутыкненні прывялі да гібелі па меншай меры дзесяці паўстанцаў, адзін французскі салдат атрымаў раненні.

## Падзеі 2003 года 
У пачатку студзеня 2003 года краіны-ўдзельніцы  (Эканамічная супольнасць заходнеафрыканскіх дзяржаў) накіравалі 1500 сваіх міратворцаў. Разам з французскімі вайскоўцамі яны ўвайшлі ў склад сіл па падтрыманні міру.

6 студзеня дзве групы баевікоў напалі на французскія пазіцыі недалёка ад горада , параніўшы дзевяць салдат, аднаго з іх цяжка. Паводле заявы французскага прадстаўніка, замежныя войскі адбілі напад і контратакавалі, забіўшы 30 паўстанцаў.

### Ліна-Маркусі 
З 15 студзеня 2003 года бакі вялі перамовы ў Ліна-Маркусі пад Парыжам. 24 студзеня было падпісана канкрэтнае пагадненне, якое прадугледжвала ажыццяўленне дзяржаўнымі органамі рэформаў (тычыліся ўмоў абрання прэзідэнта, прымянення закона ад 23 снежня 1998 г. аб сельскіх землях, рэкамендацый па СМІ, арміі, правоў і свабод чалавека, раззбраення і дэмабілізацыі) і неадкладнага змянення размеркавання паўнамоцтваў у адпаведнасці з Канстытуцыяй (абмежаванне ролі кіраўніка дзяржавы, які губляў права прызначаць прэм’ер-міністра, а таксама фарміраванне Урада нацыянальнага прымірэння з перадачай паўстанцам пасад у міністэрствах абароны і ўнутраных спраў). Па выніках гэтай сустрэчы , лаяльны апазіцыі, быў прызначаны прэм’ер-міністрам. З юрыдычнага пункту гледжання пагадненне ў Ліна-Маркусі дэ-факта вызначала новую Канстытуцыю.

Многія прыхільнікі Гбагбо з ліку членаў ІНФ і армейцаў негатыўна сустрэлі падпісаныя дамоўленасці. Апошнія аказалі найбольшы супраціў, бо не жадалі быць падначаленымі баевікоў. Французскі ўрад, як меркавалася, прымусіў прэзідэнта Кот-д’Івуар падпісаць дагавор. На тым жа тыдні спецслужбы ў Парыжы арыштавалі 10 чалавек, у тым ліку аднаго з лідараў узброенай апазіцыі . Як заяўлялася, ён намышляў забойства Гбагбо і дэстабілізацыю абстаноўкі.

У цэлым, да верасня сітуацыя палепшылася, хоць адчуваліся істотныя праблемы з фактычным падзелам краіны на мяцежныя і праўрадавыя вобласці. Першапачатковы перыяд аперацыі зацверджаны на дванаццаць месяцаў, але пасля мандат міратворцаў рэгулярна падаўжаўся. Афіцыйна аперацыя пачалася 4 красавіка 2004 года. Было адпраўлена 6240 супрацоўнікаў ААН, уключаючы 200 ваенных назіральнікаў і 320 паліцыянтаў. Мандат аперацыі ўключаў: назіранне за ўзброенымі групамі і спыненнем агню; праграму раззбраення, дэмабілізацыі, рэінтэграцыі, рэпатрыяцыі і рассялення; абарону персаналу Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і грамадзянскага насельніцтва; падтрымку ажыццяўлення мірнага працэсу; прасоўванне правоў чалавека; выкарыстанне патэнцыялу грамадскай інфармацыі і падтрыманне правапарадку.

### Зрыў прымірэння 
У 2004 годзе разгарэўся канфлікт паміж баевікамі і ўладамі з нагоды кандыдатур на замяшчэнне вышэйшых пасад. Урад спрабаваў блакаваць дагавор мінулага года. У адказ 25 сакавіка апазіцыйныя партыі арганізавалі публічную дэманстрацыю ў Абіджане, вядомую як „Марш міру“. Сілы бяспекі і праўрадавыя апалчэнцы адкрылі агонь па дэманстрантах. Паводле ацэнак ААН, не менш за 120 чалавек былі забіты, 274 паранены, 20 прапалі без вестак. Многія забойствы адбываліся не на вуліцы, а ў дамах патэнцыйных дэманстрантаў ці нават нявінных грамадзянскіх асоб, якія сталі мішэнню для сілавікоў. У знак пратэсту супраць гвалту „Новыя сілы“ абвясцілі аб сваім выхадзе з урада прымірэння. У маі Гбагбо публічна раскрытыкаваў апазіцыю за прыпыненне іх удзелу; неўзабаве пасля гэтага было абвешчана, што ён звольніў трох апазіцыйных міністраў.
 
У ліпені мірны працэс аднавіўся. Бакі зноў сустрэліся на перамовах у Акры, дзе падпісалі чарговае пагадненне. Дакумент патрабаваў выконваць дамову 2003 года, на гэты раз „з канкрэтнымі тэрмінамі і арыенцірамі для прагрэсу“.

У гэты дзень пара штурмавікоў Су-25УБ, якія пілатавалі беларускія найміты сумесна з івуарыйскімі лётчыкамі, атакавала паўстанцаў у Буаке і Караго. 5 лістапада авіяцыя нанесла дадатковыя ўдары. У Буаке ў выніку бамбардзіроўкі быў знішчаны штаб мяцежнікаў.

### Інцыдэнт у Буаке 
Днём 6 лістапада два Су-25УБ з беларуска-івуарыйскімі экіпажамі.

Пасля падзей Ларан Гбагбо заявіў, што ўдар па пазіцыях міратворцаў быў памылкай, а таксама запэўніў, што „Кот-д’Івуар не ваюе з Францыяй“. Прэзідэнт выказаў жаданне пачаць мірныя перамовы. Тым часам міністр замежных спраў Францыі Мішэль Барнье абвінаваціў толькі яго „асабіста адказным за тое, што адбылося“. У той жа час Савет Бяспекі ААН наклаў эмбарга на пастаўкі ўзбраенняў і любую ваенную дапамогу Кот-д’Івуару.

## Падзеі 2005—2007 гадоў 
### Мірны працэс 
У 2005 годзе мірны працэс аднавіўся. 3 красавіка пад эгідай Афрыканскага саюза прадстаўнікі бакоў сустрэліся ў Прэторыі (ПАР). Ужо 6-га было дасягнута новае пагадненне, задуманае як дадатак да Ліна-Маркусі. Урад ПАР, прызнаючы асцярогі Гбагбо, змог падштурхнуць улады дазволіць удзельнічаць у выбарах усім жадаючым, уключаючы Уатару.

У той жа час падрыхтоўка да прэзідэнцкіх выбараў ішла павольна, нават калі набліжаўся канец пяцігадовага прэзідэнцкага тэрміну Гбагбо — 30 кастрычніка 2005 года, згодна з Канстытуцыяй. У пачатку кастрычніка Савет міру і бяспекі прызнаў, што Гбагбо можа заставацца ва ўладзе яшчэ на 12 месяцаў, Савет Бяспекі ААН падтрымаў працяг паўнамоцтваў дзеючага лідара краіны. 21 кастрычніка прынята рэзалюцыя 1633, у якой утрымліваўся заклік да стварэння міжнароднай міністэрскай рабочай групы і групы пасярэдніцтва. Ім даручана распрацаванне „дарожнай карты“ правядзення выбараў. Таксама патрабавалася прызначыць на аснове кансэнсусу новага прэм’ер-міністра. У снежні 2005 года пасаду кіраўніка савета мінастраў атрымаў , адзін з прадстаўнікоў паўстанцаў. Рэзалюцыя 1721, лабіраваная Францыяй. Паводле выдання „The New York Times“, у сутычках загінулі 4 чалавекі.

### Завяршэнне 
Пэўнае садзейнічанне прымірэнню аказала нацыянальная зборная па футболе.

Ужо 4 сакавіка 2007 года паміж Ларанам Гбагбо і лідарам групоўкі Новыя сілы» Гіёмам Саро ў горадзе Уагадугу (Буркіна-Фасо) падпісана мірнае пагадненне. Дакумент абавязваў бакі спыніць агонь, дэмантаваць буферную зону паміж поўначчу і поўднем краіны, пачаць падрыхтоўку да прэзідэнцкіх выбараў. Кіраўнік мяцежнікаў хутка атрымаў пасаду прэм’ер-міністра. У сваю чаргу яго байцы павінны былі раззброіцца (усяго 40 тысяч паўстанцаў склалі зброю).

Саро ўступіў на пасаду ў пачатку красавіка. Разам з Гбагбо ён кіраваў першымі крокамі па дэмантажы буфернай зоны, у сувязі з чым праведзены сумесны парад урадавых войск і «Новых сіл». 30 ліпеня ў Буаке прэзідэнт і прэм’ер правялі ўрачыстую цырымонію «Полымя міру», на якой яны падпалілі груду зброі, што сімвалізавала заканчэнне канфлікту.

Некаторую выгаду ад заключэння мірнага пагаднення атрымаў прэзідэнт Буркіна-Фасо Блез Кампаарэ, які змог зарэкамендаваць сябе як уплывовы палітык у Заходняй Афрыцы. Акрамя таго, гэта вырашыла шэраг праблем для яго краіны: знешні гандаль спыніўся ў выніку грамадзянскай вайны ў суседняй дзяржаве, бо большая частка яго ажыццяўлялася праз івуарыйскі порт Абіджан. У выніку імпартныя тавары сталі значна даражэйшымі, але пасля спынення баявых дзеянняў сітуацыя наладзілася.

## Ахвяры 
Паводле ацэнак Упсальскай праграмы даных аб канфліктах за 2009 год, у самыя смяротныя гады (2002—2004) загінула ад 933 да 1689 чалавек. Агульныя лічбы за ўвесь перыяд ваенных дзеянняў дасягаюць 2000 ахвяр.

Міратворчая місія страціла 36 чалавек: пятнаццаць у 2005, трынаццаць у 2006 і восем у 2007. Французскія сілы панеслі страты ў 27 чалавек забітымі.

Па даных упраўлення ААН па справах бежанцаў, за перыяд канфлікту каля 750 000 чалавек вымушана пакінулі свае дамы, з іх 50 000 накіраваліся ў іншыя краіны, перш за ўсё ў Ліберыю, Гвінею і Малі.

## Наступныя падзеі 
У далейшым перамовы паміж урадам і апазіцыяй працягваліся: бакі абмяркоўвалі выкананне Уагадугскага мірнага пагаднення, тэрмін правядзення выбараў і арганізацыю раззбраення. У ліпені 2008 года атрымалася цалкам дэмантаваць буферную зону. На яе месцы створана «зялёная лінія», падкантрольная міратворцам. Тут размешчаны сямнаццаць назіральных пунктаў, якія паступова заменены сумеснымі патрулямі паўстанцаў і ўрадавых вайскоўцаў.

Поўным ходам вялася падрыхтоўка выбараў. Для кіравання спісамі выбаршчыкаў была нанята французская кампанія «Sagem». У кастрычніку 2008 года «Новыя сілы» прапанавалі адкласці абранне прэзідэнта не больш чым на год, каб даць больш часу для рэгістрацыі электарату. Савет Бяспекі ААН заклікаў правесці галасаванне да сярэдзіны 2009 года. Бакі зацвердзілі дату выбараў на лістапад 2009 год, але потым зноў перанеслі. Таксама пастаўкамі зброі і вярбоўкай замежных байцоў займаўся, пад патранажам французскага ўрада, былы жандар службы бяспекі Елісейскага палаца пры Франсуа Мітэране Рабер Мантоя.

Наступная табліца створана на падставе дадзеных рэгістра ААН, SIPRI, Цэнтра аналізу сусветнага гандлю зброяй, часопіса «История авиации» і Oryx Blog.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Кот-д’Івуара
* Паўстанні ў Кот-д’Івуары (2017)
* Авіяцыя Кот-д’Івуара падчас грамадзянскай вайны
* Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Ero, Comfort.* Ivory Coast on the brink // International Crisis Group. — 15 December 2002.
* 
* *El-Khawas, Mohamed A.; Anyu, Julius Ndumbe*. Côte d’Ivoire: Ethnic Turmoil and Foreign Intervention // Africa Today : журнал. — 2015. — № 61 (2). — C. 41-55.
* *Novosseloff, Alexandra.* «The Many Lives of a Peacekeeping Mission: The UN Operation in Côte d’Ivoire». International Peace Institute. — June 2018.
* *Алексей Алексеев.* Кот, ранее известный как Берег // Коммерсантъ : газета. — 15 августа 2020.
* *Stijn Mitzer and Joost Oliemans.* Ivory Coast’s Su-25s — The Sharks Won’t Bite Again // Oryxspioenkop : defence analysis website. — 31 March 2021.

## Спасылкі 
* Text of all peace accords for Cote d’Ivoire, UN Peacemaker 
* Гражданская война в Кот-д’Ивуар 
* Ivory Coast leaders burn weapons
* Первая Ивуарийская война  — Хронтайм
* Bloody Intervention in Côte d’Ivoire 
* Cote d’Ivoire since 2002 

Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары
Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя
Катэгорыя:Войны Францыі
Катэгорыя:Грамадзянскія войны