Тахарскія мовы

**Таха́рскія мовы** — адна з галін індаеўрапейскай сям'і моў, што прадстаўляла сабою некалькі блізкароднасных вымерлых моў, распаўсюджаных сярод гістарычнага народа тахараў, які пражываў на поўначы Тарымскага басейна, у цяперашнім Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне Кітая.

Мовы, якія ў цяперашняй лінгвістыцы прынята залічваць да тахарскіх, хутчэй за ўсё ўключалі тры мовы або дыялекты, вядомыя пад умоўнымі назвамі: тахарская A (або *агнеанская*), тахарская B (або *кучанская*) і тахарская C (або *краранская*). Першыя дзве мовы засведчаныя дзякуючы захаваным дагэтуль тэкстам перыяду VI—VIII стагоддзяў н. э., існаванне апошняй падразумяваецца праз запазычванні і ўласныя назвы ў тэкстах на пракрыце, складзеных у рэгіёне. Больш пільны працэс даследавання пісьмовых помнікаў паказвае больш архаічны характар тахарскай A і яе літургічнае выкарыстанне, тады як тахарская B захоўвалася больш працяглы час і была пашырана на тэрыторыях ад паўночнага ўсходу да захаду сучаснага Сіньцзяна.

Усе вядомыя тахарскія мовы вымерлі прынамсі ў ІХ ст. пасля ўварвання ў рэгіён цюркскіх плямёнаў, продкаў сучасных уйгураў.

## Даследаванне 
Напачатку ХХ ст. венгерска-брытанскі даследчык Аўрэл Стэйн падчас уласнай археалагічнай экспедыцыі на захадзе Кітая адшукаў фрагменты рукапісных тэкстаў на невядомай мове, датаваныя прыпадала VI—VIII ст. н. э. У пазнейшых даследаваннях было выяўлена, што тэксты напісаныя на дзвюх адрозных, але роднасных мовах, якія маюць індаеўрапейскі характар, належачы, аднак, да невядомага таксону індаеўрапейскай сям'і.

У цяперашнія часы мовы знойдзеных тэкстаў вядомыя пад тэрмінам *тахарскія мовы*. Тэксты цэнтральнага і паўночна-ўсходняга Сіньцзяна (гарады Агні і Турфан, цяп. Карашар і Турпан) пазначаюцца пад умоўным тэрмінам *тахарская A мова* (альбо *агнеанская*, *усходнетахарская*); у тэкстах гэтага ж рэгіёна, а таксама захаду Сіньцзяна (Куча) выўляецца мова, званая тэрмінам *тахарская B мова* (або *кучанская*, *заходнетахарская*). Акрамя гэтага, вядома, што тэксты перыяду III ст. н. э. паўднёва-ўсходняга Сіньцзяна (Лаўлань), складзеныя на пракрыце, утрымліваюць у сабе запазычванні з іншай мовы, якая, такім чынам, вядомая толькі ўскосна і згадваецца пад тэрмінам *тахарская С мова*. На цяперашні момант вядома, што заснавальнікі царства мелі саманазву з коранем *тахар* і размаўлялі на бактрыйскай мове, якая, у адрозненне ад тахарскіх, належыць да іншай галіны індаеўрапейскай сям'і — індаіранскай. Такім чынам, перанос тэрміну *тахары* на індаеўрапейцаў Тарымскага басейна ва ўдакладненым дачыненні з'яўляецца некарэктным, аднак гэтая практыка стала трывалай у гістарычнай навуцы.

Тэрмін *toxrï* з найбольшай верагоднасцю прадстаўляе сабо старажытнацюркскае пазначэнне тахараў (у сучасным разуменні), але не сустракаецца ва ўласна тахарскіх пісьмовых помніках.

## Гісторыя 
Агульнапрынята, што продкі тагачасных тахараў з'явіліся ў сучасным Сіньцзяне ў выніку надзвычай ранніх індаеўрапейскіх міграцый, пасяліўшыся ў рэгіёне ўжо ў II тыс. да н.э. Аднак гэтыя звесткі ў вялікай ступені з'яўляюцца спрэчнымі і дагэтуль. На думку Дж. Лэйна прарадзіма тахараў да іх міграцыі на ўсход размяшчалася ў стэпавых рэгіёнах поўдня сучаснае Расіі, мяжуючы на захадзе і поўдні з трака-фрыгійцамі, протаармянамі і протагрэкамі, на захадзе і поўначы — з прагерманцамі і прабалта-славянамі, на ўсходзе і поўначы — з прафіна-ўграмі. Імаверна, што тахарскія мовы даволі ранна аддзяліліся ад іншых індаеўрапейскіх дыялектаў з прычыны адсутнасці асаблівай блізкасці з усходнімі індаеўрапейскімі мовамі і адначасовай прысутнасці падабенстваў з індаеўрапейскімі мовамі захаду. Супрацьлеглы пункт гледжання абгрунтоўваў У. Георгіеў.

## Пісьмовасць 
thumb|right|250px|Узор рукапісу на адной з тахарскіх моў.
Тахарскія мовы задакументаваныя дзякуючы рукапісам, якія ў асноўным датуюцца VIII ст. н. э., аднак прадстаўленыя і ранейшыя пісьмовыя помнікі. Вядомыя ўзоры пісьмовых тахарскіх моў уяўляюць сабою тэксты на пальмавым лісці, драўляных таблічках і кітайскай паперы, якія захаваліся дзякуючы надзвычай жорсткаму клімату Тарымскага басейна. Іншыя ўзоры моў таксама бачныя на некаторых участках наваколля Кучы і Карашара, у прыватнасці, існуюць насценныя надпісы.

Захаваныя тэксты на тахарскай A мове датычаць рэлігійнае тэматыкі. У сваю чаргу, тахарская B мова зафіксаваная па ўсім арэале тахарскіх моў, яе пісьмовыя помнікі адносяцца таксама і да свецкіх галін дзейнасці. Дадзеная акалічнасць дазволіла высунуць шэрагу даследчыкаў тэорыю, паводле якой тахарская A мова вымерла раней у параўнанні з тахарскай B і насіла выключна літургічныя функцыі. Як мяркуецца, большасць тахарскіх тэкстаў адлюстроўвай пераклады асноўных будыйскіх прац, зробленыя з санскрыту, некаторыя з гэтых тэкстаў маюць сінхронны пераклад на санскрыце, што палегчыла дэшыфроўку і пераклад моў. Разам з гэтым, дагэтуль захаваліся тэксты манастырскай перапіскі і ўліку, а таксама свецкія тэксты, такія як камерцыйныя дакументы, дазволы на праход караванаў (тахарскія землі размяшчаліся ля Вялікага шоўкавага шляху), медыцынскія трактаты, магічныя тэксты, знойдзены адзін верш на любоўную тэматыку.

Асаблівая прырода тахарскіх тэкстаў, з якіх вялікая частка ўяўляе сабой пераклады з санскрыту або складзеная паводле вершаваных законаў тыражай цяжкасці ў дакладным выяўленні тахарскага сінтаксісу. Разам з тым, функцыянальныя стылі захаваных тахарскіх пісьмовых помнікаў у вялікай ступені абмяжоўваюцца тэкстамі рэлігійнай або філасофскай тэматыкі, што таксама ўскладняе рэканструкцыі паўсядзённае лексікі ў тахарскіх мовах.

У 1998 годзе кітайскі лінгвіст Цьзі Сянлін апублікаваў пераклад і аналіз фрагментаў тахарскага трактату, знойдзенага ў 1974 годзе ў цэнтральным Сіньцзяне.

## Класіфікацыя 
thumb|right|250px|Тахарскія мовы сярод індаеўрапейскіх (справа).
Тахарскія мовы A і B дэманструюць істотныя адрозненні, ступень узаемназразумеласці абедзвюх моў не ўсталяваная. Лічыцца, што ўсе тахарскія мовы ўтварыліся ў выніку распаду пратахарскай мовы, якая вылучылася прыкладна з I тыс. да н.э. і распалася за некалькі стагоддзяў да ўзнікнення пісьмовых фіксацыяў тахарскіх моў.

Арэал і выкарыстанне тахарскіх моў у часы іх існавання адрозніваўся. Рэгіён выкарыстання тахарскай A мовы лакалізуецца толькі ва ўсходніх частках тахарскага арэалу, тады як тахарская B мова засведчаная ва ўсім рэгіёне і мела большыя галіны пісьмовага выкарыстання. Дадзеная акалічнасць дазволіла шэрагу дасьдедчыкаў высунуць тэорыю, паводле якой тахарская A мова з'яўлялася вымерлай літургічнай мовай, у супрацьлегласць чаму тахарская B мела выкарыстанне ў якасці жывой мовы ўсяго рэгіёна. Іншымі даследчыкамі таксама ўказваліся меркаваныя збліжэнні тахарскіх моў з армянскай, фракійскай, фрыгійскай і кельцкімі мовамі.

Як пастулюе Дж. Лэйн, тахарскія мовы адлюстроўваюць некаторыя сыходжанні з кельцкімі і італійскімі сістэмамі ладоў, але адзначае, што найбліжэйшымі да тахарскіх з старажытных індаеўрапейскіх дыялектаў з'яўляліся трака-фрыгійскія і армянскія.

Некаторыя марфалагічныя прыкметы (лёс *n-*асноваў назоўнікаў і прыметнікаў) збліжаюць пратахарскую мову з прагерманскай, лацінай і старажытнагрэчаскай мовамі, а пазнейшыя міграцыі тахараў на ўсход спрычыніліся да лексічных кантактаў з продкамі славян. Іншыя трактоўкі дадзеных падабенстваў прапаноўваюць выяўленне фаналагічных, марфалагічных і лексічных паралеляў між тахарскімі і балта-славянскімі мовамі, што, меркавана, можа з'яўляцца сведчаннем таго, што прынамсі каля IV тыс. да н.э. продкі тахараў, германцаў і балта-славян утваралі паўночную дыялектную групу праіндаеўрапейскай мовы, якая адкалолася ад апошняй на вельмі ранняй стадыі.

Савецкія лінгвісты Т. Гамкрэлідзэ і Вяч. Іваноў высоўвалі гіпотэзу пра блізкасць да тахарскіх моў мовы гутыяў — старажытнага народа, які пражываў у Загросе. Аднак самі гутыі не пакінулі сведчанняў уласнай мовы, акрамя ўласных імёнаў, таму гэтая гіпотэза не можа быць апрабаванай.

## Лінгвістычная характарыстыка 
thumb|right|250px|Фаналагічныя і марфалагічныя ізаглосы індаеўрапейскіх моў.
### Фанетыка, фаналогія 
Сярод іншых галін індаеўрапейскіх моў тахарскія мовы належаць да моў «кентум» — праіндаеўрапейскі шэраг палатавелярных зычных (*ḱ, *ǵ, *ǵʰ) аб'яднаўся ў гэтых мовах з велярнымі *k, *g, *gʰ, што аналагічна індаеўрапейскім мовам заходняй і паўднёвай Еўропы (грэчаская, італійскія, кельцкія, германскія). У параўнанні з іншымі «кентумнымі» мовамі тахарскія мовы з'яўляюцца своеасаблівым геаграфічным выключэннем з прычыны свайго ўсходняга размяшчэння ў адрозненне ад астатніх «кентумных» моў. Такім чынам, адкрыццё тахарскіх моў паслужыла на карысць значнага абвяржэння гіпотэзы, згодна з якой падзел індаеўрапейскіх моў на мовы «кентум» і мовы «сатэм» звязаны з захадам і ўсходам індаеўрапейскага арэалу адпаведна.

Ніжэй прыведзены гукавы лад тахарскіх моў паводле сучасных прадстаўленняў у галіне даследавання тахарскіх моў.

* **Галосныя**:

Ніжэй прыведзены лад галосных фанемаў, якія хутчэй за ўсё існавалі ў тахарскіх мовах. Перадаванне фанемаў здзейсненае адпаведным фанетычным алфавітам, ужываным у асноўных працах па тахарскіх мовах (злева курсівам) і іх верагодныя адпаведнікі паводле IPA (справа).

Незважаючы на тое, што тахарскія мовы маюць практычна ідэнтычны інвентар галосных, этымалагічна часта яны не адпавядаюць адна адной. Прыкладам, галосная *a* не аднаўляецца для пратахарскай мовы, але ў тахарскай B яна развілася з ранейшага націскнога *ä* альбо ненаціскнога *ā*, якія ў тахарскай A засталіся нязменнымі незважаючы на націск. У гэты ж час тахарская A развіла фанему *a* з пратахарскіх  або , якія засталіся захаванымі ў тахарскай B у выглядзе  і . Іншым прыкладам можа лічыць тахарскія A *e*, *o*, што развіліся шляхам манафтангізацыі дыфтонгаў, якія захаваліся ў тахарскай В.

Наогул, пры параўнанні ладоў галосных тахарскай A і B моў назіраецца большая архаічнасць апошняй, у якой, у адрозненне ад тахарскай A не адбылося манафтангізацыі пратахарскіх дыфтонгаў, страты практычна ўсіх фінальных галосных і *ä* — у адкрытых складох і эпэнтэзы *ä*, якая разбівала сцячэнні зычных, якія, у сваю чаргу, утварыліся праз страты галосных.

На пісьме існавала адрозненне між доўгімі і кароткімі галоснымі *i* і *u*, але гэта, імаверна, не зводзіцца да якасці галосных і тлумачыцца ўласнымі пісьмовымі практыкамі пісцоў.

* **Дыфтонгі**:

Дыфтонгі засведчаныя толькі ў тахарскай B (гл. вышэй).

* **Зычныя**:

Ніжэй прыведзены лад зычных у тахарскіх мовах паводле традыцыйнай транскрыпцыі і іх адпаведнікаў паводле IPA. Транскрыпцыя тахарскіх гукаў абумоўленая асаблівасцямі пісьма на аснове пісьмовасці брахмі, з гэтай прычыны традыцыйная транскрыпцыя тахарскіх зычных у некаторай ступені аналагічная асноўным сістэмам перадачы зычных санскрыту і іншых індаарыйскіх моў. Акрамя гэтага, тахарская пісьмовасць мела сімвалы для гукаў, якія паўставалі толькі ў запазычваннях з санскрыту і, верагодней за ўсё, не мелі адрознага вымаўлення ў тахарскіх мовах. У пэўнай ступені застаецца няяснай прырода гукавага значэння некаторых сімвалаў, у прыватнасці тых, якімі пазначаліся шумныя зычныя.

# У залежнасці ад пазіцыі тахарская  мае розныя перадачы лцінскім алфавітам. Аналагічна транслітарацыі санскрыту, у канцы словаў, а таксама перад пэўнымі клітыкамі гэтая зычная перадаецца як *ṃ*, у астатніх пазіцыях — як *n*;
# Фанема, якая перадаецца як *c*, як лічыцца, адпавядала палатальнаму выбухному  санскрыту. Можна меркаваць пра наяўнасць у тахарскай фаналогіі спалучэння , на якое, магчыма, указвае спалучэнне *śc*, але яго дакладнае вымаўленне не паддаецца ўсталяванню;
# Зычны, які перадаецца сімвалам *ṣ*, адпавядаў рэтрафлекснаму свісцячаму у санскрыце, аднак верагодна, што ён уяўляў сабой палатаальвеалярны свісцячы  (на ўзор беларускага *ш*) праз уласнае паходжанне як палаталізаванае ;
# Зычны ṅ  паўставаў толькі перад *k* або ў сцячэннях зычных, дзе адбылося выпадзенне апошняга. Падобныя сцячэнні мелі яўна фанематычны характар, паколькі зафіксаванае таксама існаванне *nk* і *ñk* (якія, у сваю чаргу, утварыліся праз сынкопу (выпадзенне) *ä* між гэтымі зычнымі).

* **Прасодыя**:

Націск у тахарскіх мовах меў фіксаваны характар (мог падаць толькі на пэўны склад): у тахарскай A ён падаў на першы склад, у тахарскай B на перадапошні.

### Пратахарская фаналогія 
Рэканструяваная пратахарская мова дэманструе значныя змены ў ладзе галосных у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай.

У канчатковым выніку знікла адрозненне галосных паводле даўжыні, аднак да гэта страты ўсе доўгія і кароткія галосныя набылі адрозненне паводле якасці, што прывяло да рознага развіцця гэтых галосных. Акрамя гэтага, шматлікія пары галосных у пратахарскай мове мелі адрозненне толькі паводле наяўнасці або адсутнасці палаталізацыі. Напрыклад, праіндаеўрапейскія *o*, *ē* ў пратахарскай мове зліліся ў *ë* (верагодна ), аднак галосны на месцы *ē* ў пратахарскай мове стаў зведваць палаталізацыю пасля зычнага або *y* — такім чынам, нягледзячы на зліццё дзвюх праіндаеўрапейскіх галосных у адзіную фанему, адрозненне між імі захавалася, але паводле іншага крытэру.

Рэканструкцыі змен у пратахарскай фаналогіі ў параўнанні з праіндаеўрапейскай замінаюць перш за ўсё слабая зафіксаванасць вядомых тахарскіх моў; шырокі працэс зліцця праіндаеўрапейскіх выбухных, што што стала прычынай няяснасцей у тахарскай этымалогіі; радыкальныя змены ў сістэме галосных, што дазваляе адхіліць рад змен сярод галосных; вялікая колькасць аналагічных змен у іменнай і дзеяслоўнай сістэмах, што робіць цяжкім вызначэнне рэгулярнасці той ці іншай змены. Практычна да сярэдзіны ХХ ст. механізм фаналагічных змен у пратахарскі перыяд быў слаба зразумелым для мовазнаўцаў, але прагрэс у гэтай галіне стаў назірацца сярод тахаразнаўцаў ужо з 1948 года.

* **Галосныя**:

Нягледзячы на пэўную відавочнасць адпаведнасцей галосных у тахарскай A і B мовах, насамрэч шэраг гэтых галосных не з'яўляецца роднасным і ўзыходзіць да іншых галосных пратахарскай мовы (гл. вышэй).

Ніжэй прыведзеная найбольш мінімальная рэканструкцыя познепратахарскіх галосных, якая ўключае галосныя, прызнаныя практычна ўсімі тахаразнаўцамі.

Некаторыя адрозненні між мінімальным і максімальным варыянтамі рэканструкцыі палягаюць выключна ў сістэме пазначэння: так, Рынг выкарыстоўвае **ǝ* замест сімвалу **ä*, ён жа (а таксама шэраг іншых лінгвістаў) замест *[i] і *[u] выкарыстоўваюць **äy*, **äw* (**ǝy*, **ǝw* у пазначэнні паводле Рынга). Некаторыя іншыя працы выкарыстоўваюць *æ* або *ë* на месцы *e* мінімальнай сістэмы, *å* або *ɔ* замест *o* (у ёй жа) і *ǝ* замест *ä*.

Асноўныя адрозненні заключаюцца ў рэканструкцыі Рынгам трох галосных **ë*, **e*, **ẹ* замест толькі **e* ў мінімальнай рэканструкцыі. Разам з гэтым, заключаецца адрозненне між **ë*  *u*, *i* адпаведна. Варта адзначыць захаванне сцячэнняў зычных у ініцыяльнай пазіцыі: PIE *h₁rudhros* (параўн. з ст.-грэц. *erythros*) > PToch *rä́tre* > Toch A **rtr* > *rtär*. У тахарскай B адбылося толькі выпадзенне ненаціскнога *ä* ў адкрытым складзе (PIE *h₁rudhros* > PToch *rä́tre* > Toch B *ratre*), сцячэнні зычных зазнавалі змены, аналагічныя тахарскай А.

* **Зычныя**:

:* **Ларынгалы**:

Лёс праіндаеўрапейскіх спалучэнняў **iH*, **uH* (у выпадку адсутнасці галоснай пасля іх) застаецца дыскусійным. Агульнапрынята, што праіндаеўрапейскае **ih₂* у пратахарскай мове перайшло ў **yā*, аналагічна, напрыклад, старажытнагрэчаскай мове. Падобную ж змену зведаў праіндаеўрапейскі **ih₃*, але працэс гэтага пераходу невядомы: працэс мог адбыцца паводле схемы **ih₃* > **yō*  > **yā*  (што аналагічна старажытнагрэчаскай і выглядае чаканым пры наяўнасці пераходу праіндаеўрапейскага **ō* ў пратахарскі **ā*) альбо прама, на ўзор пераўтварэння **ih₂*. Пэўная колькасць фанетычных змен паказвае меншую этымалагічную яснасць: так, поруч са зменай узору **uh₂* > **wā* прасочваецца таксама **uh₂* > **ū* > **u* — Д. Рынг аддае перавагу варыянту **uH* > **ū* > **u* і лічыць варыянт **wā* толькі аналагічным, што аспрэчваюць іншыя (Краўзэ, Слаўкам), якія разглядаюць пераход накшталт **uh₂* > **wā* ў якасці рэгулярнае гукавае змены.

Ніжэй прыведзеныя ўзоры палаталізацыі праіндаеўрапейскіх зычных у пратахарскай, а таксама тахарскай A і B.

Некаторыя змены зычных адбыліся раней нават за палаталізацыю: змены, выкліканыя зубнымі (гл. далей), а таксама развіццё спалучэнняў тыпу **iH* у спалучэнне накшталт yV (дзе V — галосны), у той час як у іншых індаеўрапейскіх **iH* у большасці выпадкаў развілася ў *ī*.

* **Прасодыя**:

Пратахарская мова мела фанематычны націск, але яго становішча мяняецца ў залежнасці ад даследаванняў. У прыватнасці, большасць сучасных лінгвістаў лічыць, што націск у тахарскай B мове, які размяшчаўся ў межах супрацьпастаўленняў *ā*~*a*, *a*~*ä*, быў захаваны непасрэдна з часоў існавання пратахарскай мовы.

Як лічыцца, праіндаеўрапейскі націск у пратахарскай мове ў асноўным не захаваўся. Большасць двускладовых словаў мела, хутчэй за ўсё, ініцыяльны націск, трохскладовыя і даўжэйшыя — на другім складзе. Шэраг шматскладовых словаў у тахарскай B мове адлюстроўваюць націск на больш чым адным складзе, прычынаю чаго, імаверна, з'яўляецца наяўнасць ля кораню клітык або афіксаў, якія ў пратахарскі перыяд мелі тыповыя ўласцівасці асобных словаў. Супрацьлеглую думку выказвае Доналд Рынг, паводле якога праіндаеўрапейскі націск захаваўся ў пратахарскай мове ў нязменным выглядзе, а націскныя інавацыі ў тахарскай B мове датычаць выключна перыяду асобнай гісторыі гэтай мовы.

### Марфалогія 
У параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай тахарскія мовы падаюць сведчанні цалкам перапрацаванай сістэмы скланення імя.

Тахарскія мовы захавалі назоўны, родны, творны склоны, у тахарскай B дадаткова захоўваўся клічны склон. Стары вінавальны склон быў пераасэнсаваны як ускосны. Акрамя захаваных праіндаеўрапейскіх склонаў у тахарскіх мовах развілося шэсць новых склонаў, утвораных даданнем словазменнага суфіксу да формаў ускоснага склону, аднак новыя склоны і суфіксы ў кожнай з тахарскіх моў не з'яўляліся тоеснымі.

Адрозніваліся адзіночны, множны, парны лікі, акрамя таго, верагодна існавалі парал і плюратыў — парал меў функцыі, падобныя з парным, плюратыў прымяняўся для пазначэння назоўніку, прыналежнага да больш чым аднаго ўладальніка. На думку В. Вінтэра сістэма ліку ў тахарскіх мовах была досыць архаічнай, пры гэтым існаванне плюратыву ён бачыць сумнеўным. Паводле іншых гіпотэзаў парал з'яўляўся інавацыяй і пазначаў натуральна ўзніклыя пары (напрыклад, TA *aśäṃ*, TB *eśane* «два вокі»). Парны лік выражаў выпадкова ўзніклыя пары.

Ніжэй прыведзены прыклад склонавых парадыгмаў у тахарскіх мовах на ўзоры слова «конь» (тах. B *yakwe*, тах. A *yuk* ,, TITUS
* 
* Спіс некаторых тахарскіх каранёў з прыкладамі кагнатаў і перакладам, wordgumbo
* 
* Спіс Сводэша для тахарскай B мовы, англійскі Вікіслоўнік
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Індаеўрапейскія мовы
Катэгорыя:Сярэдневяковыя мовы
Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі