Віталь Іосіфавіч Гальданскі

**Віталь Іосіфавіч Гальданскі** (,  — , ) — вучоны ў галіне хімічнай і ядзернай фізікі і грамадскі дзеяч.

Акадэмік Расійскай АН (1981, член-карэспандэнт, 1962), член  (1974), Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна» (1976) і АН іншых краін. Доктар фізіка-матэматычных навук (1954), прафесар (1956).

## Біяграфія 
Гальданскі нарадзіўся ў Віцебску, у 1928 годзе яго сям’я пераехала ў Ленінград; унук рабіна . Вучыўся ў школе № 2 Куйбышаўскага раёна (цяпер ). У 1939 ён паступіў на  Ленінградскага ўніверсітэта. З пачаткам вайны ён уступіў у студэнцкі будаўнічы батальён, атрымаў раненне, перажыў суровую блакадную зіму. Затым ён быў эвакуіраваны ў Казань, дзе працягнуў вучобу, якая была завершана ўжо ў Маскоўскім універсітэце ў 1944 годзе.

Пасля гэтага Гальданскі паступіў у аспірантуру Інстытута хімічнай фізікі да М. М. Сямёнава, па завяршэнні якой у 1947 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю.

У 1952—1961 ён працаваў у Фізічным інстытуце АН СССР.

Быў жанаты з дачкой акадэміка М. М. Сямёнава.

Стрыечны брат — ; дзядзька — .

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы Гальданскага прысвечаны хімічнай фізіцы, хіміі высокіх энергій і нізкіх тэмператур, ядзернай хіміі і фізіцы, фізіцы элементарных часціц, квантавай хімічнай кінетыцы, біяхімічнай фізіцы. Яго кандыдацкая дысертацыя была прысвечана пытанням хімічнага каталізу, аднак затым ён пераключыўся на ядзерную тэматыку. Ён вывучаў на сінхрацыклатроне ў Дубне паглынанне і размнажэнне высокаэнергетычных нейтронаў у цяжкіх мішэнях. Падчас працы ў  ён эксперыментальна выявіў з’яву электрамагнітнай палярызавальнасці адронаў (1957), даследаваў працэсы фотанараджэння пі-мезонаў на вадародзе і чаранкоўскае выпраменьванне часціц у атмасферы (1954, сумесна з Г. Б. Жданавым), пашырыў магчымасці карэляцыйнага метаду вымярэння характарыстык ядзерных рэакцый (1955, сумесна з М. І. Падгарэцкім). На аснове сваіх тэарэтычных распрацовак ён прадказаў існаванне і разлічыў характарыстыкі шэрагу нестабільных ізатопаў.

У 1960 годзе Гальданскі прадказаў новы від ядзернага распаду, які адбываецца з выпусканнем пар нуклонаў — нейтронаў і пратонаў (эксперыментальна выяўленыя ў ЗША ў 1979 і 1982 адпаведна). Іншая з’ява, прадказаная сумесна з  у 1967, — ядзерны эфект Джозефсана — назіралася ў 1974—1982.

Адкрыў двухнуклонную радыеактыўнасць атамных ядзер (1960; эфект Гальданскага), утварэнне і распад звышцяжкага гелію-8 (1959), утварэнне палімераў ва ўдарнай хвалі (1964), існаванне квантавай нізкатэмпературнай мяжы скорасці хімічных рэакцый (1967).

Шэраг прац прысвечаны вывучэнню хімічных уласцівасцяў рэчыва дзякуючы ядзерным з’явам. У прыватнасці, эфект Мёсбаўэра можа быць выкарыстаны для даследавання анізатрапіі рухаў атамаў у малекулах (эфект Гальданскага—Карагіна) і крышталяў і  у , дынамічных уласцівасцяў бялковых малекул, стварэння  на мёсбаўэраўскіх пераходах (сумесна з ).

У 1970—1973 Гальданскі паказаў неўжывальнасць класічнага  для скорасцяў хімічных рэакцый пры нізкіх тэмпературах: ім была адкрыта квантавая мяжа скорасці рэакцый, якія праходзяць за кошт тунэлявання нават зблізку абсалютнага нуля. Ён таксама вядомы як заснавальнік хімічнай фізікі пазітрона і пазітронія, паказаў магчымасць полімерызацыі пад дзеяннем ударных хваляў, што было прызнана як  і занесена ў  пад № 125 з прыярытэтам ад 1964. У апошнія гады ён займаўся пытаннямі перадбіялагічнай эвалюцыі і, у прыватнасці, хіральнасці ў прыродзе.

## Узнагароды 
* Медаль «За абарону Ленінграда» (1942)
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» (1945)
* Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» (1945)
* Медаль «За працоўную доблесць» (1952)
* Прэмія Д. І. Мендзялеева (1966)
* Залаты медаль імя М. М. Сямёнава (1996)
* Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі (2000)

## Публікацыі 
### Кнігі 
* *В. И. Гольданский, Е. М. Лейкин.* Превращения атомных ядер. — М.: , 1958.
* *В. И. Гольданский, А. В. Куценко, М. И. Подгорецкий.* Статистика отсчётов при регистрации ядерных частиц. — М.: , 1959.
* *, В. И. Гольданский, .* Кинематика ядерных реакций. — М.: , 1959.
* *В. И. Гольданский.* Эффект Мёссбауэра и его применение в химии. — М.: , 1963.
* *В. И. Гольданский.* Новые элементы в периодической системе Д. И. Менделеева. — 3-е изд. — М.: , 1964.
* *В. И. Гольданский.* Физическая химия позитрона и позитрония. — М.: , 1968.
* *В. И. Гольданский, А. В. Доленко, Б. Г. Егиазаров и др.* Гамма-резонансные методы и приборы для фазового анализа минерального сырья. — М.: , 1974.

### Некаторыя артыкулы 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 477.
* Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 524.
* *.* Физики: Биографический справочник. — 2-е изд. — М.: Наука, 1983. — С. 88.
* 
* 
* Храмов Ю. А. Гольданский Виталий Иосифович // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 88. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

## Спасылкі 
* Биография В. И. Гольданского 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне навукі і тэхнікі
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Хімікі СССР
Катэгорыя:Хімікі Расіі
Катэгорыя:Фізікахімікі СССР
Катэгорыя:Фізікахімікі Расіі
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад усесаюзных таварыстваў і фондаў