open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Клімент XIV

**Клімент XIV** (лац.: Clemens PP. XIV), свецкае імя **Ларэнца Джавані Вінчэнца Антоніа Ганганелі** (; 31 кастрычніка 1705, Сантарканджэла-дзі-Раманья — 22 верасня 1774, Рым) — Папа Рымскі з 19 мая 1769 да 22 верасня 1774.

## Раннія гады і пачатак кар’еры ў касцёле 
Сын доктара Ларэнца Ганганелі і Анджэлы Серафіны Марыі Мазы. Спачатку атрымліваў адукацыю ў Верук’ё, у езуіцкім калегіуме ў Рыміні, а потым у піярскай школе ў горадзе Урбіна. 15 мая 1823 г. ва ўзросце 19-ці гадоў уступіў у ордэн канвентуальных францысканцаў, прыняўшы імя Ларэнца Франчэска, а 18 мая 1824 г. даў манаскія абяцанні.

З 1724 па 1728 гг. служыў у манастырах Урбіна, Пезара, Фана, Раканаці, Рыма і вывучае тэалогію. Працягнуўшы свае штудыі пад кіраўніцтвам Антонія Луцы, у 1731 г. ён атрымаў ступень доктара тэалогіі. Неўзабаве пасля гэтага быў высвечаны на кзяндза і амаль дзесяць гадоў выкладаў філасофію і тэалогію ў Балонні, Мілане і Асколі.

Па вяртанні ў Рым быў прызначаны рэгентам калегіума, дзе некалі сам навучаўся, а ў хуткім часе — абраны генералам ордэна канвентуальных францысканцаў (1741). Пазней ён адмовіўся ад гэтай пасады. Хадзілі чуткі, што гэта звязана з яго жаданнем далейшага кар’ернага роста ў рымска-каталіцкім касцёле. У гэты час Ганганэлі зблізіўся з Бенедыктам XIV і ў 1758 г. атрымаў адказную пасаду ў Рымскай курыі. 24 верасня 1759 г. наступны папа, Клімент XIII, па патрабаванні генерала езуітаў Ларэнца Рычы уручыў яму кардынальскую шапку.

## Абранне Папам 
Пасля смерці Клімента ХІІІ 15 лютага 1769 г. з ініцыятывы каталіцкіх манархаў Еўропы быў скліканы канклаў, на парадку дня якога паўстала не толькі абранне новага рымскага пантыфіка, але таксама пытанні супрацьстаяння езуітам, якія набылі празмерны ўплыў на ўнутрыпалітычныя і міжнародныя справы. Пры падтрымцы Францыі, якая бачыла ў Ганганэлі надзейнага саюзніка ў барцьбе з Таварыствам Ісуса, 19 мая 1769 г. ён быў абраны папам, а 4 чэрвеня таго ж года — каранаваны пад імем Клімента ХІV.

## Дзейнасць на папскім прастоле 
Пад націскам дынастыі Бурбонаў 21 ліпеня 1773 г. Клімент ХІV быў вымушаны прыняць папскае брэвэ *Dominus ac Redemptor* аб скасаванні Таварыства Ісуса. Маёмасць езуітаў была канфіскаваная, а іх генерал Ларэнца Рычы, які некалі так паспрыяў кар’еры будучага папы, апынуўся ў вязніцы, дзе не дачакаўшыся вызвалення і памёр. Ордэн працягнуў сваё існаванне ў Прусіі (да 1780 г.) і Расійскай імперыі, уладары якіх праігнаравалі папскае пасланне.

## Смерць 
У 1774 г. узрост і цяжкія перажыванні з-за няўдач на папскім полі дзейнасці моцна адбіліся на здароўі Клімент ХІV. З 10 верасня ён ужо быў не здольны ўзняцца з ложку і 22 верасня 1774 г. памёр. Хуткае пагаршэнне стану здароўся пантыфіка і смерць спарадзілі чуткі, пра тое што яго атруцілі езуіты.

Пахаваны ў Рыме Яго надмагілле распрацавана скульптарам Антоніа Кановай і знаходзіцца ў касцёле Дванаццаці святых апосталаў Хрыста (Santi Apostoli).

Катэгорыя:Папы Рымскія
Сіпухавыя

**Сіпухавыя** (*Tytonidae*) — адно з двух сямействаў совападобных.

## Апісанне 
Змрокавыя i начныя драпежнiкi з выцягнутым сiлуэтам i сэрцападобный формы «тварным дыскам», даволi шматкаляровыя. Тваравы дыск, які звужваецца дадолу, адрознівае сіпухавых ад сапраўдных соў, але паводзіны і экалогія дзвюх груп падобныя. Аселыя, часткова качуючыя на значныя адлегласцi.

Кормяцца ў асноўным малымі сысунамі, такімі як мышы, землярыйкі, а таксама невялікімі птушкамі, буйнымі насякомымі. Каб пазбегнуць гукаў пры палёце, на іх пер’і маецца адмысловы пух, а самі пёры маюць асаблівую будову.

Адрозніваецца 12-14 відаў.

## Гл. таксама 
* Аўстралійская сіпуха

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.


Катэгорыя:Сямействы птушак
Ківа

**Ківа** — цырыманіяльнае збудаванне індзейцаў поўдня і паўднёвага захаду ЗША. Тэрмін звычайна прымяняецца да будынкаў такога роду культуры пуэбла і культур старажытных пуэбла, якія ім папярэднічалі — Анасазі, Магаён, Хахокам і Патаян.

Традыцыйнай прыналежнасцю ківы з'яўляецца рытуальная адтуліна-сіпапу.

Image:Bandelier Kiva.jpg|Рэканструкцыя ківы, Нацыянальны манумент Бандэльер.
Image:Kiva.jpg|Інтэр'ер рэканструяванай ківы, нацыянальны парк Меса-Вердэ.
Image:GreatKiva.jpg|Руіны Вялікай ківы, Чака-каньён.

## Глядзіце таксама 
* Ілжывая ківа

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты паводле тыпаў
Катэгорыя:Храмы
Катэгорыя:Пуэбла
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Культура Нарыньё

**Культура Нарыньё** — археалагічная культура, якая ўзнікла ў Калумбіі і Эквадоры каля. 7 ст. н. э. Названая ў гонар Нарыньё — халоднага высакагорнага плато ў Андах. Ад адной з груп насельніцтва, умоўна названай «капулі», засталіся пахаванні касікаў — у іх цела апускалася на глыбіню 30-40 м. Культура нарыньё падтрымлівала гандлёвыя адносіны з насельніцтвам Амазоніі і ціхаакіянскага ўзбярэжжа. Апрацоўвалі золата кавальскім спосабам; тэхналогіі нарыньё нагадвалі тэхналогіі іншых культур паўднёвага ўсходу Калумбіі.

У той жа час у рэгіёне пражывала і іншая група насельніцтва, умоўна названая «п'ярталь» (:es:Piartal), ад якіх засталіся керамічныя, драўляныя, ювелірныя вырабы і тканіны, вытанчаныя па сваім дызайне і выкананні. Нашчадкі «п'ярталь», вядомыя як «туса» (Tuza), выпрабавалі пазней уплыў інкаў, побач з якімі яны пражывалі ў эпоху канкісты.

## Літаратура 
* Banco de la República. Museo del Oro: sus mejores piezas. Bogotá, Colombia, Banco de la República, 2004.
* Jijon Y Caamaño, Jacinto. Las culturas andinas de Colombia. Bogotá, Banco Popular, 1974.

## Спасылкі 
* Narino and the Gold Museum exhibition
* «Золотые культуры» Колумбии

Катэгорыя:Гісторыя Калумбіі
Катэгорыя:Гісторыя Эквадора
Катэгорыя:Археалогія ў Калумбіі
Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры
Савіныя

**Савіныя**, таксама **Совы нармальныя** або **Совы сапраўдныя** (*Strigidae*) — сямейства драпежных птушак, якое адносіцца да атрада совападобных. Да савіных належаць, напрыклад, вушастыя совы, няясыці, сычы, сплюшкі і пугачы. Усяго да савіных прылічаюць 23 роды і больш за 200 відаў.

Даўжыня цела да 84 см, размах крылаў да 2 м, маса да 4,5 кг. Самкі буйнейшыя за самцоў. Апярэнне мяккае, рыхлае, шараватае, бурае або рыжаватае, з цёмнымі і светлымі плямамі і стракацінамі. Тваравы дыск акруглы. 3 органаў пачуццяў найбольш развіты слых і бінакулярны зрок. Вочы вялікія, у арбітах нерухомыя. У многіх відаў на галаве «вушкі» з падоўжаных пёраў (відавая адзнака). Вонкавыя вушныя адтуліны вялікія. Шыйных пазванкоў 14, шыя вельмі рухавая (галава можа паварочвацца на 180—270°). Крылы шырокія, закругленыя, хвост адносна кароткі. Дзюба вострая, кароткая, крута загнутая ўніз, каля асновы з васкавіцай, якая прыкрыта шорсткімі пёркамі. Лапы моцныя, чатырохпальцыя (4-ы палец паварочваецца назад). Цэўкі ўкарочаныя, апераныя, кіпцюры гладкія.

Гняздуюцца на зямлі, у дуплах дрэў, гнёздах іншых птушак, расколінах скал, збудаваннях. Аселыя і вандроўныя птушкі. Большасць савіных палююць выключна ноччу або ў прыцемках. Ад іншых драпежных птушак адрозніваюцца адсутнасцю валля, наяўнасцю доўгіх сляпых кішак.

Манагамы. Адкладваюць 3—6 (зрэдку да 14) яец. Развіццё птушанят па птушанятным тыпе.

У шматлікіх народаў совы з’яўляюцца сімвалам мудрасці. Сава заўсёды адлюстроўвалася разам са старажытнагрэчаскай багіняй мудрасці Афінай Паладый і рымскай Мінервай.

## Літаратура 
* 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / Пер. з пол. Варшава, 2000.


Катэгорыя:Сямействы птушак
Паўль Кірхгоф

**Паўль Кірхгоф** (, , Хорст, Вестфалія, Германія — , ) — мексіканскі антраполаг нямецкага паходжання. Вядомасць атрымаў сваімі працамі па вызначэнні культурна-гістарычнага арэала Месаамерыка (тэрмін уведзены ім жа).

Пачаў навучанне па спецыяльнасцях «пратэстанцкая тэалогія» і «параўнальнае рэлігіязнаўства» у Берлінскім універсітэце, пазней перайшоў у Albert Ludwigs University of Freiburg. У сярэдзіне 1920-х гадоў працягнуў навучанне ў Лейпцыгскім універсітэце па этналогіі і псіхалогіі і скончыў адукацыю ў 1927 годзе. Там жа, у Лейпцыгу, ён зацікавіўся карэннымі народамі Амерыкі.

Як актыўны трацкіст, Кірхгоф змушаны быў пакінуць Германію пасля прыходу да ўлады нацыстаў. Ён пасяліўся ў Мексіцы, дзе хутка заваяваў рэпутацыю кампетэнтнага вучонага і стаў адным з заснавальнікаў Нацыянальнай школы антрапалогіі і гісторыі ў 1938 г.

У вывучэнні дакалумбавых культур Кірхгоф увёў у абарот назвы двух суседніх культурных рэгіёнаў — Месаамерыка, дзе былі сканцэнтраваныя найбуйнейшыя цывілізацыі Цэнтральнай Амерыкі, і Арыдаамерыка, дзе з-за неспрыяльных прыродных умоў мясцовыя індзейцы вялі качавы лад жыцця і адставалі ў развіцці ад сваіх суседзяў.

Катэгорыя:Антраполагі
Катэгорыя:Вучоныя Мексікі
Катэгорыя:Антраполагі Мексікі
Музей Хёрда

[thumb|right|250px|Калекцыя лялек-[качына (індзейцы пуэбла)]]
[thumb|right|250px|Удзельнікі Сусветнага чэмпіянату 2005 г. па [індзейскі танец з абручом|індзейскаму танцу з абручом.]]
**Музей абарыгенных культур і мастацтва Хёрда** () знаходзіцца ў г. Фінікс, штат Арызона, ЗША. Філіялы музея знаходзяцца ў гг. Скотсдэйл і Сёрпрайз таксама ў штаце Арызона.
Музей прысвечаны спадчыне і этнаграфіі культур індзейцаў ЗША, у асаблівасці Паўднёва-Заходняга рэгіёна (пуэбла, наваха і інш.).

Музей заснавалі ў 1929 г. Дуайт Б. Хёрд і Мэры Бартлет Хёрд (Dwight B. and Maie Bartlett Heard) для сваёй асабістай калекцыі мастацтва. Большасць індзейскіх знаходак у калекцыі Хёрдаў былі знойдзены пры раскопках руін Ла-Сьюдад і набыты імі ў 1926 годзе.

У цяперашні час калекцыя музея складаецца з больш за 40000 экспанатаў, а таксама бібліятэкі і архіва больш чым у 34000 тамоў. На плошчы 12000 м ² размешчаны галерэя, вучэбная аўдыторыя і арэна для прадстаўленняў.

У музеі маюцца, у прыватнасці, наступныя экспазіцыі:
* Жыццё карэнных народаў паўднёвага захаду ЗША
* Калекцыя Марына Алена Нікалса: 260 прадметаў сучаснага ювелірнага мастацтва
* Калекцыя з 437 гістарычных лялек-качына, якую сабраў вядомы палітык Бары Галдуотар
* Выстава па гісторыі адукацыі ў XIX стагоддзі індзейскіх дзяцей у школах-інтэрнатах з мэтай іх «амерыканізацыі». Як пісала газета New York Times, экспазіцыя пышна «адлюстроўвае малавядомы вопыт тысяч дзяцей, перамешчаных, часам у прымусовым парадку, са сваіх рэзервацый ва ўрадавыя школы з мэтай выкараніць іх культуру і „цывілізаваць“ іх. Уражваюць фатаграфіі, старая школьная форма, запісы інтэрв'ю і памятныя рэчы даюць выдатнае прадстаўленне аб гэтай частцы гісторыі».

Музей штогод, звычайна ў лістападзе, праводзіць Іспанскі кірмаш. Штогод у лютым музей арганізуе міжнародны конкурс нацыянальнага індзейскага хуп-танцу. Найбольш вядомым фестывалем з'яўляецца штогадовы веснавы Індзейскі кірмаш, што праводзіцца з канца 1950-х гг.

## Спасылкі 
* Heard Museum 

Катэгорыя:Музеі Арызоны
Катэгорыя:Музеі ЗША
Катэгорыя:Музеі індзеяністыкі
Катэгорыя:Мастацтва індзейцаў
Катэгорыя:Фінікс
Пій VII

**Пій VII** (), свецкае імя: Грэгорыа Луіджы Барнаба К’ярамонці (;14 жніўня 1742 — 20 жніўня 1823) — Папа Рымскі з 14 сакавіка 1800 да 20 жніўня 1823 года.

У час яго пантыфікату важным юрыдычным дакументам касцёлу стала падпісаная ў 1801 годзе Піем VII і Напалеонам Банапартам дамова (канкардат) паміж апостальскай сталіцай і Францыяй, якая стала ўзорам для падпісання дамоў паміж Ватыканам і іншымі краінамі Еўропы і Лацінскай Амерыкі. Асноўныя ўмовы канкардату палягалі на тым, што:

* Каталіцызм абвяшчаўся «рэлігіяй большасці французаў», аднак каталіцызм не лічыўся афіцыйнай рэлігіяй і захоўвалася свабода веравызнання, у прыватнасці, для пратэстантаў.
* Папа меў права здымаць епіскапаў, аднак дазвол на заняцце даваў французскі ўрад.
* Дзяржава аплачвала царкоўныя выдаткі, а духавенства дае клятву вернасці дзяржаве.
* Царква адмаўляецца ад усіх прэтэнзій на зямлю, забраную ад яе пасля 1790 году.

Яшчэ ў 1801 годзе, па просьбе расійскага імператара Паўла І Папа Пій VII аднавіў ордэн езуітаў у Расійскай імперыі, а ў 1814 годзе аднавіў ордэн па ўсім свеце, назваўшы энцыкліку, якая пра гэта абвяшчала, «Sollicitudo omnium ecclesiarum» — *Клопат пра ўсю царкву*.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Пій VI

**Пій VI** (), свецкае імя: Джананджэла граф Браска (; 25 снежня 1717, Чэзена, Папская вобласць — 29 жніўня 1799, Валансэ, Францыя) — Папа Рымскі з 15 лютага 1775 г.. Менавіта з пантыфікату Пія VI адлічваецца пачатак т.зв. «Эпохі Піеў».

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Памерлі ў дэпартаменце Дром
Каменныя шары Коста-Рыкі

thumb|Каменная сфера ў дворыку Нацыянальнага музея Коста-Рыкі.
**Каменныя шары Коста-Рыкі** — дагістарычныя каменныя шары (петрасферы), не менш трох сотняў якіх захавалася ў вусце ракі Дзіквіс, на паўвостраве Нікоя і на востраве Каньё ля ціхаакіянскага ўзбярэжжа Коста-Рыкі. Выраблены з габра, вапняку альбо пясчаніку. Іх памеры адрозніваюцца ад цаля ўпоперак да двух метраў; самыя буйныя важаць 16 тон.

Першыя шары былі выяўленыя ў 1930-х гг. рабочымі United Fruit Company пры расчыстцы плошчаў для бананавых плантацый. Памятаючы аб мясцовых павер'ях, што ўнутры каменя ўтойваецца золата, рабочыя свідравалі іх і расколвалі на часткі. Вандалізм удалося спыніць дзякуючы ўмяшанню кіраўніцтва кампаніі; дачка дырэктара пасля напісала манаграфію аб петрасферах Коста-Рыкі.

У 1940-я гг. за вывучэнне каменных шароў прыняліся гарвардскія археолагі; пра іх сталі з'яўляцца артыкулы ў археалагічных часопісах. Для прыцягнення турыстаў петрасферы сталі перавозіць з джунгляў у музеі і ўстанаўлівацца на плошчах гарадоў. У цяперашні час толькі шэсць шароў знаходзяцца ў месцах іх першапачатковага выяўлення; астатнія можна ўбачыць ў музеях — як ў самой Коста-Рыцы, так і за яе межамі (у прыватнасці, у Вашынгтоне і Кембрыджы).

Традыцыйныя стратыграфічныя метады даціроўкі артэфакт аў малаўжывальны да каменных шароў, якія неаднаразова перамяшчаліся з месца на месца. Па знаходках старажытнай керамікі паблізу зноў адкрытых петрасфер іх спрабуюць прымеркаваць да тых ці іншых археалагічных культур Цэнтральнай Амерыкі. Разлёт даціровак пры гэтым складае ад 200 г. да н.э. да 1500 г. н.э., гэта значыць ахоплівае практычна ўвесь перыяд існавання дакалумбавых цывілізацый.

Прызначэнне і абставіны стварэння петрасфер таксама прадстаўляюць загадку для вучоных. Можна выказаць здагадку, што гэта былі сімвалы нябесных свяцілаў альбо абазначэння межаў паміж землямі розных плямёнаў. Больш дакладна аб гэтым можна было б меркаваць, май навукоўцы поўную інфармацыю аб месцах іх першапачатковага размяшчэння.

## Цікавыя факты 
* Да цяперашняга часу даказана безгрунтоўнасць некалі папулярнай тэорыі, што камяні набылі шарападобныю форму натуральным шляхам, у выніку дзеяння вады.
* Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, далёка не ўсе камяні маюць бездакорную сферычную форму. Некаторыя экзэмпляры выкананы даволі нязграбна.

## Глядзіце таксама 
* Камяні Раі
* Хрустальныя чарапы
* Разьбяныя каменныя шары
* Клерксдорпскія шары

## Крыніца 
* Brian Haughton. *Hidden History: Lost Civilizations, Secret Knowledge, and Ancient Mysteries*. Career Press, 2007. ISBN 1-56414-897-1. Pages 120—124.

Катэгорыя:Гісторыя Коста-Рыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Катэгорыя:Першабытнае мастацтва
Мерцвяеды

**Мерцвяеды** (*Silphidae*) — сямейства жукоў, якое складаецца прыкладна з 200 відаў. Распаўсюджаныя на ўсіх мацерыках, але ў асноўным у краінах Паўночнага паўшар'я, у зоне умеранага клімату.

## Апісанне 
Мерцвяеды вельмі разнастайныя па абліччы, афарбоўцы і памерах. Даўжыня цела вагаецца ад 6 да 40 мм. Характэрныя 11-членікавыя вусікі, патаўшчаюцца на канцы ці з прыкметнай булавой. Крылы непярэстыя, пакрытыя надкрыллем. Надкрылле пакрывае усё брушка (падсямейства *Silphinae*) або злёгку скарочанае (падсямейства *Nicrophorinae*). Найбольш вядомыя прадстаўнікі сямейства — жукі-далакопы вылучаюцца чорна-аранжавым узорам на надкрылы. Некаторыя віды — цьмяна цёмныя і чорныя. Формула лапак 5-5-5.

Лічынкі ў мерцвяедаў плоскія і рухомыя, падобныя да макрыц.

## Гл. таксама 
* Магільшчыкі
Совападобныя

**Совападобныя** (*Strigiformes* або *Striges*) — атрад драпежных птушак, які ўключае больш за 220 буйных і сярэдняй велічыні відаў, у асноўным начных птушак, распаўсюджаных ва ўсіх краінах свету. У атрадзе два сямействы: савіныя або совы сапраўдныя і сіпухавыя, аднак у таксанаміі Сіблі-Олквіста ў атрад змяшчаюцца ўсе сямействы атрада лялякападобных (Caprimulgiformes).

Даўжыня цела да 84 см, размах крылаў да 2 м, маса да 4,5 кг. Самкі буйнейшыя за самцоў. Апярэнне мяккае, рыхлае, шэрае, бурае ці рудаватае, з цёмнымі і светлымі плямамі і стракацінамі. Вочы вялікія, накіраваны ўперад, у большасці абкружаны тваравым дыскам з дробных пёраў. Зрок бінакуллрны. Вушныя адтуліны вялікія. Шыя рухомая, галава паварочваецца на 180—270°. Крылы шырокія, закругленыя, хвост кароткі. Дзюба кручкападобная, вострая, кароткая. Лапы моцныя, з вострымі і вялікімі кіпцюрамі, чатырохпальцыя. Цэўкі апераныя.

Корм пераважна жывёльны.

Манагамы. Адкладваюць 4—5 (часам да 14) яек.

## Гл. таксама 
* Даўгахвостая кугакаўка
* Пугачы
* Пугач рыбны
* Сава белая
* Сава-бярозаўка
* Сіпуха звычайная
* Сплюшка звычайная
* Сыч вераб’іны

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады птушак
Качагар

thumb|right|Качагар
**Качагар** — рабочы, які ажыццяўляе падачу цвёрдага паліва ў топку печы, катла (часцей за ўсё — паравоза, судна або кацельні) або іншага цеплавога апарата. Акрамя таго, у абавязкі качагара ўваходзіць чыстка топкі і паддувала. Часта на качагара ускладаецца таксама функцыя кіравання рэжымамі работы цеплавога апарата. Прафесія качагара была шырока распаўсюджана на флоце і чыгунцы да сярэдзіны ХХ стагоддзя (у эпоху паравой цягі), а таксама ў кацельнях на цвёрдым паліве. У апошні час, у сувязі з масавым пераходам кацельняў на газ і вадкае паліва, колькасць качагараў скарачаецца.

## Вядомыя людзі, якія працавалі качагарамі 
* Рыгор Кобец
* Зяма Півавараў
* Віктар Цой
* Эдуард Старкоў
* Вілі Токараў
* Марк Салонін

Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Чыгуначныя прафесіі
Машыніст лакаматыва

[right|thumb|300px|Машыніст лакаматыва, 1981 год, [Дрэздэн]]
**Машыніст лакаматыва** — спецыяліст на чыгуначным транспарце, які ажыццяўляе кіраванне лакаматывам (паравоз, цеплавоз, электравоз) або маторвагонным рухомым саставам (дызель-цягнік, электрацягнік).
  
Акрамя машыніста ў лакаматыўную брыгаду звычайна ўваходзіць памочнік машыніста, а на паравозе — яшчэ і качагар. У некаторых выпадках (напрыклад, на манеўровых лакаматывах і ў цягніках метро) лакаматыўная брыгада можа складацца толькі з машыніста — так званае «кіраванне ў адну асобу».

У першы час, пасля пераходу з паравознай на цеплавозную цягу ў склад лакаматыўнай брыгады акрамя машыніста і памочніка машыніста уваходзіў яшчэ і дызеліст, які адказваў за спраўную працу дызеляў.

## Гл. таксама 
* Вагонаважаты трамвая
* Башарат Талаганаўна Мірбабаева

Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт
Катэгорыя:Чыгуначныя прафесіі
Алена Мікалаеўна Грыцэнка

**Алена Мікалаеўна Грыцэнка** (, Мінск) — беларускі дыпламат.

## Біяграфія 
Скончыла Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (1975), дзе потым працавала выкладчыкам да 1987 года. У 1988—1993 гадах працавала ў Міністэрстве Адукацыі БССР/Рэспублікі Беларусь. У 1993—1998 гадах працавала на кіроўных пасадах у Міністэрстве замежных спраў Рэспублікі Беларусь. У 1998—2003 гадах працавала ў пасольстве Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Егіпет, потым зноў у Міністэрстве замежных спраў.

14 жніўня 2008 года прызначана была Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Каралеўстве Нідэрланды, а таксама Пастаянным прадстаўніком Рэспублікі Беларусь пры Арганізацыі па забароне хімічнай зброі.

## Узнагароды 
* Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь — 6 лютага 2006 года.

## Спасылкі 
* Біяграфія на старонцы пасольства ў Нідэрландах  (па стане на 20 лістапада 2009 года)   

Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Нідэрландах
Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь
Аканмуль

**Аканмуль** (*Acanmul*) — руіны цывілізацыі мая ў Мексіцы. Знаходзяцца на паўвостраве Юкатан, штат Кампечэ, прыкладна ў 25 км на поўнач ад сталіцы штата. Да сучаснага часу Аканмуль і ўвесь рэгіён яшчэ амаль не даследаваны археолагамі.

Першае кароткае апісанне Аканмуля пакінуў Гары Пoлак.. З 2000 г. тут праводзяць раскопкі Эбер Охеда (*Heber Ojeda*) і Джозэф Болл (*Joseph Ball*).

Найбольшы інтарэс у археолагаў выклiкае трохпавярховы будынак, меркавана, палац кіраўніка познекласічнага перыяду. Побач з ім знаходзіцца C-падобны будынак незвычайнай канструкцыі з вытанчаным аздабленнем каменнай паверхні. У горадзе меўся стадыён для гульні ў мяч.

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Кампечэ
Аўстралійская сіпуха

**Аўстралійская сіпуха** (*Tyto novaehollandiae*) — птушка сямейства сіпухавыя. Яна прадстаўлена шэрагам падвідаў на астравах вакол Аўстраліі, Тасманіі і Меланезіі. Пры гэтым асобныя прадстаўнікі вельмі моцна вар'іруюцца па афарбоўцы і па памерах. У параўнанні з сіпухай (Tyto alba) у яе вельмі моцная дзюба і моцныя ногі з магутнымі кіпцюрамі.

## Літаратура 
* Claus König, Friedhelm Weick: Owls of the World. Christopher Helm, London 2008, ISBN 978-0-7136-6548-2

Катэгорыя:Сіпухавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1826 годзе
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі і Акіяніі
Юрый Міхайлавіч Багданаў

**Юрый Міхайлавіч Багданаў** (, Горкі, Горкаўская вобласць, РСФСР) — беларускі паэт.

Нарадзіўся ў г. Горкі (цяпер Ніжні Ноўгарад, Расія) ў сям’і служачых. У 1945 годзе разам з бацькамі пераехаў у Баранавічы. Скончыў Мінскае музычнае вучылішча імя М. І. Глінкі (1964). Працаваў выкладчыкам у Баранавіцкай музычнай школе. Пасля заканчэння Літаратурнага інстытута імя М. Горкага ў Маскве (1974) працаваў у Дзяржаўным камітэце БССР па кінематаграфіі інспектарам, намеснікам начальніка Галоўнага ўпраўлення кінафікацыі і кінапракату. Адначасова на працягу пятнаццаці год быў рэдактарам кінабюлетэня «На экранах Беларусі». У 1988—1990 гадах працаваў на кінастудыіі «Беларусьфільм». З 1990 года — вядучы рэдактар у Міністэрстве культуры БССР. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1989 года.

У друку выступае з 1964 года. Піша на рускай мове. Выйшлі кнігі вершаў «Признак счастья» (1974), «Река времени» (1977), «Взлётное поле» (1981), «Берег вселенной» (1988), а таксама паэма «Красная соль» (альманах "Истоки, Масква, 1983). Перакладае творы беларускіх паэтаў на рускую мову.

## Літаратура 
* Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Уклад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Катэгорыя:Кінематограф Беларусі
Святлана Міхайлаўна Басуматрава

**Святлана Міхайлаўна Басума́трава** (, , Гомельская вобласць — , ) — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Дзяцінства прайшло на Магілёўшчыне. У 1958 годзе сям’я выехала на цалінныя землі ў пасёлак Паспеліха Алтайскага краю, у 1962 годзе пераехала ў Баранавіцкі раён. Пасля заканчэння школы (1964) працавала старшай піянерважатай Вольнаўскай васьмігадовай школы пад Баранавічамі. У 1965—1966 гадах вучылася ў БДУ. У 1966—1969 гадах вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М. Горкага ў Маскве (скончыла завочна ў 1986). Працавала ўчотчыкам у саўгасе «Савіцкі» Баранавіцкага раёна, выкладала беларускую і нямецкую мовы ў Крывошынскай і Федзюкоўскай сярэдніх школах Ляхавіцкага раёна. 3 1972 года жыла ў Бабруйску. Настаўнічала, працавала на радыё, у прэсе.

Член Саюза пісьменнікаў СССР і БССР з 1982 года. Член Магілёўскага абласнога аддзялення праўладнага Саюза пісьменнікаў Беларусі.

## Творчасць 
Аўтар кніг паэзіі «Белая Бярэзіна» (1981), «Кветкі палявыя» (1985), «Званы чалавечнасці» (1988), «Пад знакам скарпіёна» (1994). Паэма «Незабудкі памяці» пра трагічны час культу асобы, рэпрэсіі супраць нявінных людзей. Любоў да роднай зямлі і яе людзей, памяць пра тых, хто аддаў жыццё за радзіму, клопаты і трывогі сучасніка, вернасць высокім ідэалам, шчырасць і непасрэднасць пачуццяў — галоўныя ў лірыцы паэтэсы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Комплекс Уапока

thumb|right|250px|Комплекс Уапока
thumb|right|250px|«Арлінае гняздо», Уапока
**Комплекс Уапока** () — група археалагічных помнікаў на захадзе мексіканскага штата Чыўаўа. Знаходзіцца прыкладна ў 18 км (па карце; прамая дарога, з прычыны перасечанай мясцовасці, адсутнічае) на захад ад г. Мадэра паблізу тэрмальных крыніц курорта Уапока на аднайменнай рацэ.

Тут выяўлены некалькі групаў дамоў. Некаторыя групы складаюцца з пячорнага жылля з пярэдняй глінабітнай сцяной, іншыя — з аналагічных дамоў пад навісаючымі скалістымі выступамі. Па архітэктурнай традыцыі і знаходках комплекс Уапока блізкі культурным традыцыям Магаён і Анасазі. Падрабязныя раскопкі да гэтага часу не праводзіліся.

Важнейшыя з груп комплексу, даступныя ў дадзены час для турыстаў:
* **Вялікая пячора**,  на захад ад ракі Уапока: будынкі ў вельмі буйной пячоры, з якой сцякае вадаспад, некаторыя — двухпавярховыя.
* **Арлінае гняздо**,  складаецца з некалькіх невялікіх дамоў пад скальным выступам.
* **Змяіная пячора**,  з дамамі ўнутры пячоры, з двума ўваходамі і калідорамі, якія злучаюць іх і праходзяць праз выступ у скале.

## Гл. таксама 
* Дакалумбавы руіны Мексікі
* Куэва-дэ-ла-Алья

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Чыўаўа
Катэгорыя:Архітэктура індзейцаў
Катэгорыя:Пячоры Мексікі
Чакана

thumb|right|Чакана
thumb|right|
**Чака́на** — ступенчаты крыж, з старадаўніх часоў распаўсюджаны ў Паўднёвай Амерыцы.

## Апісанне
Чаканы з трымя ступенямі ў кожнай сваёй чвэрці, называюць інкскімі, з другой колькасцю - андскімі. Еўрапейцы,  для аблягчэння хрысціанізацыі інкаў, яшчэ з часоў Францыска Пісара, называлі чакану крыжам. Таму чакану яшчэ называюць інкскім ці андскім крыжам. Найбольшая колькасць знойдзеных абразцоў чаканы мае тры ступені, але сустракаюцца і другія варыанты.
## Інкская чакана (інкскі крыж)
### Сімвалічныя значэнні інкскай чаканы
thumb|right|200px|Да паяснення сімвалічных значэнняў чаканы
thumb|right|200px|Акно ў форме чаканы. Ціўанаку, Баілвія
Светлыя і цёмныя адценні верхняй і ніжняй палавін інксакй чаканы сімвалізуюць дуалізм - двойственнасць міру, а круг абазначае пуп ці цэнтр міру, жыцця і ўвогуле сусвет. Інкская чакана яўляецца сімвалам гармоніі свету. Чатырмя групамі сваіх ступеней яна як бы аб'ядноўвае чатыры групы паняццяў. А менавіта:
* Першая чвэрць сымвалізуе энергетычныя ўзроўні ці міры (*крусівам* даецца гучанне тэрміна на мове кечуа):
*# - ніжні ці падземны  - *уху пача* ці *урын пача* (эмбрыён, мумія)
*# - сярэдні ці наземны - *кай пача* (наш свет)
*# - верхні ці нябесны  - *ханан пача* ці *ханак пача* (свет багоў)
* Другая чвэрць абазначае жывёл, якія адпавядаюць гэтым мірам:
*# - змяю - *амару* (падземны свет)
*# - пуму - *пума* ці *ціці* (наземны свет)
*# - кондара - *кунтур* (нябесны свет)
*  Трэцяя чвэрць сымвалізуе жыццёвыя прынцыпы:
*# - не крадзі - *ама суа*
*# - не лгі - *ама льульа*
*# - не лянуйся -  *ама кельа*
* Чацвёртая - прызначэнне чалавека:
*# - любоў - *мунай*
*# - веды - *ячай*
*# - труд, праца - *льанкай*
Чатыры канца чаканы сымвалізуюць чатыры рэгіёна, якія састаўлялі Імперыю Інкаў: Чынчансуё, Кольасуё, Антысуё і Контысуё. Канцы інкскай чаканы таксама сымвалізуюць і сузор'е Паўднёвы крыж, якому пакланяліся інкі. Акрамя таго, чатыры канцы любой чаканы (3-х, 4-х, 5-ці і сяміступенчатай) сымвалізуюць чатыры стыхіі (вада, зямля, паветра і агонь), а таксама чатыры канцы света.
### Бытавое распаўсёджванне інкскай чаканы
У жыцці інкскіх патомкаў чакана паўсюдна распаўсюджана. Яна фактычна з'яўляецца іх сімвалам. Яна распаўсюджана ў сувенірнай прадукцыі. Таксама яна выкарыстоўваецца ў архітэктуры.
## Андская чакана (андскі крыж)
thumb|right|200px|Андская чакана на маставой каля Храма Карынканча, Куско, Перу
thumb|left|200px|Андскія чаканы на мегалітах, Балівія
Андская чакана сустракаецца параўнальна рэдка. Як згадвалася, яна адрозніваецца ад інкскай колькасцю ступеней. Часцей сустракаецца чатыры, як на мегалітах у Ціўанаку, Балівія.  

Радзей можна ўбачыць пяць ступеней, як напрыклад у 40 кіламетрах ад Куско ў Ольянтайтамба, Перу. 
Маецца адзінкавы прыклад сяміступенчатай чаканы. Яе ніжняя палова, выкананая з гліны і зусім ужо слаба бачная, знаходзіцца на сцяне галоўнага будынка Храма творцы свету Віракоча (Ракчы, Перу).

## Спасылкі 
* Чакана: інкскі крыж 
* Чакана — шлях на верх 
* Андскі крыж — чакана 

Катэгорыя:Свяшчэнныя камяні
Катэгорыя:Тыпы крыжоў
Катэгорыя:Інкская міфалогія
Бангалор

**Бангалор** (, ) — горад у Індыі, адміністрацыйны цэнтр штата Карнатака. Размешчаны на плато Дэкан, у паўднёва-ўсходняй частцы штата, Бангалор — трэці па колькасці насельніцтва горад Індыі.

## Гісторыя 
Пасяленне на месцы Бангалора ўзнікла каля 900 да н.э. Сучасны горад заснаваны ў 1537 г. Кемпі Гаўдай, чыноўнікам Віджаянагарскай імперыі. У 1799 г. быў акупаваны англічанамі і інкарпараваны ў склад брытанскіх валоданняў як цэнтр губернатарства. Лічыўся адным з самых «брытанскіх» гарадоў Індыі. З 1947 г. — сталіца індыйскага штата Карнатака.

Сёння гэта істотны прамысловы, навуковы і адукацыйны цэнтр краіны. Асноўныя галіны індустрыі: цяжкае машынабудаванне, аэракасмічная, тэлекамунікацыйная, праграмнага забеспячэння, ваенная. Бангалор называюць «Крэмянёвай далінай» Індыі за яго вагу ў ІТ-галіне краіны. У 2009 Бангалор быў уключаны ў спіс сусветных гарадоў у якасці сусветнага горада тыпу бета (*«Beta World City»*).

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ачал Прабала

## Выдатныя мясціны 
* Адна з цэнтральных плошчаў Бангалора мае імя горада-пабраціма Мінска.
* Палац султана Тыпу (XVIII ст.)
* Відханасудха, гранітны будынак Сакратарыяту і Заканадаўчага сходу (1956 г.).
* Батанічны сад Лалбах (1760 г.).
* Парк Марка Кубона (1861 г.), які займае 121 га.
* Дзяржаўны музей (1876 г.).
* Сабор Св. Марка (1812 г.) у стылі неакласіцызму.
* Царква Св. Андрэя (1867 г.) у неагатычным стылі.
* Палац Раджбхаван (1831 г.), былая рэзідэнцыя брытанскага губернатара.

## Гарады-пабрацімы 
*  Мінск, Беларусь (1973)
*  Кліўленд, ЗША (1992)
*  Сан-Францыска, ЗША (2008)
*  Чэнду, Кітай (2013)

## Спасылкі 
* Турыстычная старонка Бангалора
* Бангалор — горад-сад
* Помнік невядомаму салдату на плошчы Мінска 

Катэгорыя:Гарады Карнатакі
Бярэшча

Назву **Бярэ́шча** маюць:

* Бярэшча — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці
* Бярэшча — рака ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці
Ніна Васільеўна Галіноўская

**Ніна Васільеўна Галіноўская** () — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася 18 снежня 1935 года ў в. Вялікія Лазіцы Шклоўскага раёна Магілёўскй вобласці ў сялянскай сям’і.

У 1955 годзе скончыла Магілёўскае дашкольнае педагагічнае вучылішча. Працавала выхавацелькай дзіцячага сада торфапрадпрыемства «Калпеніца» Брэсцкай вобласці, карэктарам газеты «Мінская праўда» (1962—1963). Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1985 года.

Памерла 25 мая 2025 года ў Мінску.

## Творчасць 
Першы верш апублікавала ў 1958 годзе (скідальская раённая газета «Красное знамя»). Аўтар кніжак вершаў для дзяцей «Давайце пазнаёмімся» (1962), «Лясная зарадка» (1965), «Размова сняжынак» (1968), «Сяргейкаў параход» (1972), «Кніжчыны сябры» (1975), «Мой дзень» (1977), «Зай прагназіст» (1979), «Незвычайны карагод» (1986), «Восень едзе ў магазін» (1990), калектыўнага зборніка «Калі ветрык спачывае» (1985).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Творчасць Ніны Галіноўскай — адна з найбольш яркіх старонак сучаснай беларускай дзіцячай літаратуры

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Віктар Браніслававіч Дайліда

**Віктар Браніслававіч Дайліда** (, в. Славінск, , Мінская вобласць — 21 жніўня 2006) — беларускі паэт і пісьменнік. Бацька крытыка Лады Алейнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1952 годзе скончыў Баранавіцкі настаўніцкі інстытут. Настаўнічаў у Пастарынскай сямігадовай школе. Скончыў у 1957 годзе завочна факультэт беларускай мовы і літаратуры Мінскага педагагічнага інстытута імя Максіма Горкага. 

Быў намеснікам дырэктара Ішкалдскай (1957—1959), дырэктарам Войкавіцкай (1959—1962) васьмігадовых школ Баранавіцкага раёна, старшым рэдактарам на Брэсцкай студыі тэлебачання (1962). У 1962—1973 гадах — дырэктар Чапліцкай сярэдняй школы Слуцкага раёна, у 1973—1982 — намеснік дырэктара Бюро прапаганды мастацкай літаратуры СП БССР. Выдатнік народнай асветы БССР (1968).

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1969 года.

Пахаваны на могілках в. Славінск Слуцкага раёна.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1953 годзе. Аўтар зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Вясна, хлопцы, вясна» (1966), «Была вайна» (1969), «Буслы над вёскай» (1979), «Гарох пры дарозе» (1991), кніг для дзяцей «Пяро дзікай качкі» (1977), «Сустрэча з маленствам» (1980), «Гнядыя коні» (1991), зборніка гумарэсак «Пыжыкавая шапка» (1986), дакументальнай аповесці «Тут яго сэрца» (2005).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Віктар Дайліда
* Дайліда Віктар

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Ніна Сымонаўна Загорская

**Ніна Сымонаўна Загорская** (, в. Загор’е, Баранавіцкі раён, Брэсцкая вобласць) — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Скончыла аддзяленне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1962). Дзесяць гадоў працавала старшым рэдактарам на Брэсцкай студыі тэлебачання. У 1974 г. скончыла Мінскую вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПБ. У 1973 г. накіраванана працу адказным сакратаром у рэдакцыю газеты «Зорька». З 1976 г. — адказны сакратар рэдакцыі літаратурна-драматычных перадач Беларускага радыё, з 1980 — намеснік галоўнага рэдактара літаратурна-драматычных праграм Беларускага тэлебачання, з 1981 г. — загадчык аддзела навукі і мастацтва часопіса «Полымя», з 1982 г. — галоўны рэдактар рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі Міністэрства культуры БССР. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1982 г.

У друку выступае з 1958 г. Аўтар зборнікаў вершаў «Радар» (1975), «Явар» (1982), «Мне добра з вамі» (1989).

## Сям’я 
У шлюбе з Мікалаем Лапатам нарадзіліся два сыны: Аляксандр Лапата-Загорскі, Уладзімір Лапата-Загорскі. У старэйшага, Аляксандра, ёсць сын Антон Міхайлоўскі і дачка Ксенія Парфянюк. У малодшага, Уладзіміра — сын Ігнат і дачка Юсціна Лапата-Загорскія.

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай вышэйшай партыйнай школы
Ахмедабад

**Ахмедабад** (, ) — горад у Індыі, самы вялікі горад штата Гуджарат і адзін з сямі мегаполісаў краіны з насельніцтвам 3,7 млн. чалавек. 

Цэнтр тэкстыльнай прамысловасці падчас брытанскага панавання. У цяперашні час Ахмедабад ператварыўся ў высокаразвіты індустрыяльны цэнтр у галіне хіміі, фармацэўтыкі, машынабудавання. Гэта таксама адзін з галоўных гандлёвых цэнтраў краіны.

Насельніцтва вызнае індуізм, іслам і джайнізм. У горадзе неаднаразова адбываліся сутыкненні на рэлігійнай глебе. 

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Гуджарата
Кай Пача

[right|thumb|200px|Касмалогія інкаў. Тры светы: [Ханан Пача, Кай Пача, Уку Пача.]]
**Кай Пача** () — у інкскай міфалогіі зямны свет, у якім жывуць інкі. Знаходзіцца паміж падземынм светам Уку Пача і верхнім светам Ханан Пача. На мове кечуа слова «пача» азначае час ці прастору.

Катэгорыя:Інкская міфалогія
Суверэнітэт

**Суверэнітэт** ( — вярхоўная ўлада, панаванне) — выключнае права ажыццяўляць вярхоўную ўладу ў пэўнай дзяржаве.

Праяўляецца ў здольнасці дзяржаўнай улады самастойна выдаваць агульнаабавязковыя для ўсіх членаў супольнасці правілы паводзін, якія вызначаюць і забяспечваюць адзіны правапарадак, правы і абавязкі грамадзян, службовых асоб, дзяржаўных органаў і іншых арганізацый. 

## Гл. таксама 
* Тэрытарыяльны суверэнітэт
* Гуманітарная інтэрвенцыя

## Зноскі
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дзяржава
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права
Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Абалянка

Назву **Абаля́нка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Абалянка — вёска ў Шумілінскім раёне

## Рэкі 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Абалянка — рака ў Талачынскім і Сенненскім раёнах

## Гл. таксама 
* Абаляны
Іш Таб

**Іш Таб** (Ixtab — Пятля-Жанчына) — у індзейцаў мая багіня самагубстваў і ахвярапрынашэнняў, таксама звязваецца з урадлівасцю і месячным зацьменнем. У Дрэздэнскім кодэксе намалявана павешанай. Як меркавалі мая, Іш Таб знаходзілася на галінах сусветнага дрэва, якія адпавядалі раю. Неабходна адзначыць пазітыўнае стаўленне мая да самагубства, якое прыраўноўвалася да ахвярапрынашэння або ваеннага подзвігу (пар. харакіры). Для самагубцаў Іш Таб выконвала ролю псіхапомпа. У індзейскім фальклоры Іш Таб — шкодны жаночы дух, які заваблівае мужчын у лес. Яна таксама часта з’яўляецца ў творах фантастычнай літаратуры, звязаных з міфалогіяй мая.

## Бібліяграфія 
* Кинжалов, Ростислав Васильевич. Богиня Иш-Таб // Женщина в мире мужской культуры. Путь к себе. Материалы международной научной конференции 15-17 июля 1999 г. СПб, 1999. С. 49-50.
* Кинжалов, Ростислав Васильевич. Тамоанчан, Тлалокан, Метналь и Толлан (представления о рае у народов Месоамерики в доколониальный период) // Образ рая: от мифа к утопии. Серия «Symposium», выпуск 31. СПб., 2003. С. 86-90.
* Ланда, Диего де. Сообщение о делах в Юкатане. М.-Л., 1955.

Катэгорыя:Міфалогія мая
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Самагубства
Катэгорыя:Багі
Індыйская кухня

— тыповая страва індыйскай кухні]]**Індыйская кухня** — агульная назва кулінарных страў, традыцый і тэхналогій прыгатавання ежы, уласцівых для народаў паўвострава Індастан. Для індыйскай кухні тыповымі з’яўляюцца ўжыванне ў вялікай колькасці спецый, зёлак, гародніны, садавіны, якія растуць ў Індыі.

Для індыйскай кухні характэрна рэгіянальная разнастайнасць (паўночнаіндыйская кухня, паўднёваіндыйская кухня), вялікая колькасць інгрэдыентаў і тыпаў ежы, спецыфіка прыгатавання і этыкету спажывання.

## Спасылкі
Крапівенка

**Крапівенка** — тапонім:

* Крапівенка, Крапіўна — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, левы прыток ракі Дняпро.
* Крапівенка — вадасховішча ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці на рацэ Крапівенка.
* Крапівенка — рака ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Бярэзіна.
Жарамец

**Жараме́ц** (, ) — вёска ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, над рэчкай Жорнаўка. Уваходзіць у склад Паплаўскага сельсавета.

Да 21 снежня 2007 года вёска ўваходзіла ў склад Ляжынскага сельсавета.

## Гісторыя 
Упершыню упамінаецца як вотчынае сяло **Зярэмцы** князя Дзмітрыя Пуцяціча. У 1506 годзе, пасля смерці  кн. Дзмітрыя (1505), часткі Зярэмцаў, Лагоў і Белічан перайшлі на памін яго душы праваслаўнай царкве. Палова даннікаў ў Зярэмцах з мядовай данінай да Багародзіцкай царкве ў Вільні, частка Лагоў і Белічан — Кіева-Пячорскай лаўры. Іншая частка **Жарэмцаў** і Лагоў перайшла да кн. Сямёна Ямантавіча-Падбярэзскага, пасля яго смерці (не пазней 1540) дасталася дзецям яго сястры Юліяніі баярам Яцкавічам (пазней ужывалі прозвішча Падбярэзскіх). На Попіс 1567 года падчас Інфлянцкай вайны Рыгор Падбярэзскі ставіў з Падбярэззя і **Зарэмцаў** 8 "коней".

Да канца XVI ст. колішняя вотчына кн. Пуцяціча, у т.л. Жарамец была падзелена паміж многімі ўладальнікамі. На копным судзе ў 1594 годзе былі белічанскі старац мітрапаліта Міхаіла Рагозы, белічанскі старац князя Фёдара Друцкага-Горскага, белічанскі старац Кірылы Зубоўскага, лагоўскі старац віцебскага кашталяна Марціна Стравінскага, лагоўскі і жарэмецкі старац Падбярэзскіх, старац сяла Чарневічы.

Пасля Берасцейскай уніі, у 1597 годзе саўладальнікі захапілі царкоўную частку маёнтка. У 1624 годзе ўніяцкі мітрапаліт Іосіф Руцкі пачаў судовы працэс па вяртанні часткі Белічан і Жарэмцаў і ў 1627 годзе атрымаў судовы вырак на сваю карысць. Аднак саўладальнікі аспрэчвалі вырак, Ян і Альбін Падбярэзскія ў 1628 года падалі дакумент, паводле якога яшчэ ў 1539 годзе мітрапаліт Макарый быццам прамяняў сваіх падданых у Жарэмцах іх продку — князю Сямёну Ямантавічу-Падбярэзскаму, суд, аднак, адхіліў дакумент як падложны. Да 1636 года сёлы Жарамец, Лагі, Белічаны сумесна трымалі Ян, Васіль і Альбін Падбярэзскія, удава Мікалая Рэя Ядвіга Варапаева і пан Аляксандр Даджбог Сапега, які атрымаў частку ў іх спадчынай пасля дзеда па маці — кашталяна віцебскага М. Стравінскага. У 1636 годзе судовы вырак 9-гадовай даўніны ўрэшце выкананы і ўніяцкі мітрапаліт увязаны на частцы Жарэмцаў і Белічан. У 1651 годзе мітрапалічыя ўладанні налічвалі 6 дымоў у Белічанах, 7 дымоў у Жарэмцах, 14 дымоў у Чарневічах.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Насевіч В. Тэрыторыя Чэрвеньскага раёна ў перыяд феадалізму // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрвеньскага р-на. — Мн., 2000. С. 30-32, 32-47, 53-54.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паплаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна
Культурныя арэалы Амерыкі

thumb|Культурныя арэалы паўночнаамерыканскіх людзей падчас еўрапейскага кантакту.
**Амерыканскі кантынент** падзяляецца на наступныя культурна-гістарычныя рэгіёны.

## Паўночная Амерыка 
### ЗША і Канада 
* Арктыка
* Субарктыка
* Каліфорнія (штат ЗША, часткова Ніжняя Каліфорнія)
* Паўночна-усходні Вудленд
* Вялікі Басейн
* :en:Intermontane Plateaus — Міжгорныя плато
* :en:Northwest Coast — Паўночна-заходняе ўзбярэжжа
* Вялікія раўніны
* Southeast — Паўднёвы ўсход ЗША (у тым ліку Эверглейдс)
* Southwest — Паўднёвы захад США (у тым ліку :en:Oasisamerica, Аазісамерыка)

### Цэнтральная Амерыка 
* Арыдаамерыка
* Месаамерыка
* Карыбскія астравы = Вест-Індыя
* Істма-Калумбія
Некаторыя даследчыкі дадаткова вылучаюць:
* :en:Bajío — Бахіа
* :en:Intermediate Area — Прамежкавая зона

## Паўднёвая Амерыка 
* Анды
* :en:Sub-Andean — Суб-Анды
* :en:Western Amazon — Заходняя Амазонія
* :en:Central Amazon - Цэнтральная Амазонія
* :en:Eastern and Southern Amazon — Усходняя і Паўднёвая Амазонія
* Гран-Чака
* Паўднёвы Конус (у тым ліку Патагонія)

## Гл. таксама 
* Гісторыка-культурныя вобласці
* Класіфікацыя індзейцаў
* Індзейскія мовы

Катэгорыя:Індзеяністыка
Катэгорыя:Геаграфія Амерыкі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Амерыкі
Санта-Роса-Штампак

thumb|250px|План палаца ў Санта-Роса-Штампак
**Санта-Роса-Штампак**, *Santa Rosa Xtampak* — буйныя руіны горада мая ў Мексіцы на паўвостраве Юкатан ў штаце Кампечэ. Руіны знаходзяцца ў 26 км на ўсход ад горада Хапельчэн каля мяжы са штатам Юкатан. У Санта-Роса-Штампак прадстаўлены абодва найбуйнейшых стыля маяскай архітэктуры, Пуўк і Чэнес. Горад быд размешчаны на самым высокім з ланцуга пагоркаў побач з саванай.

## Гісторыя вывучэння 
thumb|250px|План Санта-Роса-Штампак (пазначаны толькі найважнейшыя руіны)
Упершыню ў новы час помнік абследавалі ў 1841 г. Джон Лойд Стывенс і Фрэдэрык Кезервуд. Юкатанская вайна рас прывяла да таго, што насельніцтва ў гэтых месцах амаль знікла, наведванне помніка стала складаным. Толькі ў 1891 г. руіны наведаў Тэаберт Малер. Наступныя падрабязныя раскопкі правёў у 1936 г. Гары Полак. У 1949 г. замеры помніка правялі Джордж Брэйнерд, Карл Рупет і Лорэнс Ройс. З сярэдзіны 1990-х гг. праводзяцца раскопкі і рэстаўрацыя, першапачаткова пад кіраўніцтвам Антоніа Бенавідэса Кастыльё, затым іх узначаліла Рэнэ Ларэлей Сапата.

## Манументы з надпісамі 
Санта-роса-Штампак — адзін з нешматлікіх помнікаў Пуўкскага стылю, дзе выяўлены надпісы пісьменнасцю мая, якія добра чытаюцца, з указаннем дакладных дат ўзвядзення манументаў:

Стэлы знаходзяцца ў двары на поўдзень ад вялікай піраміды.

## Галерэя 

Выява:SRX02.JPG|Фасад трохпавярховага палаца
Выява:SRX11.JPG|Партал "змяіная пыса" на трэцім паверсе палаца
Выява:SRX12.JPG|Кутні храм
Выява:SRX03.JPG|Палац: від ззаду
Выява:SRX01.JPG|Уваход у "Будынак са змяінай пысай"
Выява:SRX13.JPG|Лесвіца з адваротнага боку "Будынка са змяінай пысай"
Выява:SRX04.JPG|Паўночны будынак
Выява:SRX09.JPG|Манументальная лесвіца галоўнай піраміды
Выява:SRX06.JPG|Паўднёва-заходняя група
Выява:SRX07.JPG|Усходні будынак паўднёва-ўсходняга квадрата

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Кампечэ
Вушастыя совы

**Вушастыя совы** (*Asio*) — род птушак сямейства .

Тваравы дыск выразны, радужына жоўтая або аранжавая. Вузкія і доўгія крылы, вяршыню якіх складаюць другое і трэцяе махавыя пёры; ў складзеным стане канцы крылаў дасягаюць канца хваста. Вушныя адтуліны буйныя, прыхаваныя несіметрычнай скурыстай зморшчынай. Ногі маюць пёры да кіпцюроў. Пёравыя «вушы» добра развітыя не ва ўсіх відаў роду.

Катэгорыя:Савіныя
Археалагічныя помнікі Перу

## Спіс археалагічных помнікаў у Перу 
Заўв. У сувязі з тым, што ў апошнія 20-30 гадоў вядуцца інтэнсіўныя археалагічныя раскопкі, часта пераглядаецца датаванне і нават класіфікацыя археалагічных культур, у дадзенай табліцы прыведзены даныя на канец 1990-х гг.

## Спасылкі 
* Археалогія ў Перу (на іспанскай мове)
Мацеюс Валанчус

**Маце́юс Вала́нчус** або **Мацей Казімір Валанчэўскі** (, ; ) — літоўскі пісьменнік, асветнік, гісторык, каталіцкі цельшаўскі (жамойцкі) біскуп (1849—1875). Арганізатар руху кніганошаў.

## Біяграфія 
Скончыў Віленскую галоўную духоўную семінарыю (1828). З 1840 года прафесар Віленскай і Пецярбургскай духоўных акадэмій, з 1845 — рэктар Варнейскай духоўнай семінарыі, з 1849 — жамойцкі біскуп. Для ўмацавання каталіцтва ў літоўскай вёсцы праводзіў асветніцкую працу на літоўскай мове, арганізоўваў парафіяльныя школы, стварыў шырокую сетку таварыстваў цвярозасці. Быў лаяльны да расійскай царскай улады, але выступаў супраць прымусовага насаджэння ў Жамойці праваслаўя, русіфікацыі насельніцтва і забароны літоўскага друку. 18 жніўня 1863 годзе выдаў адозвы з заклікам заставацца вернымі царскаму ўраду. У 1864 годзе перанёс сталіцу дыяцэзіі з Варняў у Коўна.

Аўтар гістарычнага даследавання *«Жамойцкае біскупства»* *(«Żemajtiu Wiskupste»*, Вільня, 1848, 2 ч.), дыдактычных апавяданняў і аповесцей. Складальнік зборніку *«Жамойцкія прыказкі»* (1867).

## Творы 
* Raštai. T. 1—2. Vilnius, 1972;
* Biskupstwo żmujdzkie. Kraków, 1898 (польскі пераклад)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Classic Lithuanian Literature Anthology. Motiejus Valančius 
* Bishop Motiejus Wolonczewscki †

Катэгорыя:Біскупы жамойцкія
Катэгорыя:Капеланы
Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Літвы
Бергама

**Бе́ргама** ( , , ) — горад у італьянскім рэгіёне Ламбардыя, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Размешчаны прыкладна за 50 км на ўсход ад Мілана па дарозе на Брэшыю і Венецыю, у перадгор’ях Альпаў, у даліне ракі По. Насельніцтва каля 116,5 тыс. жыхароў.
## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Бергамскі ўніверсітэт

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Вальтэр Банаці (1930—2011) — італьянскі альпініст
* Джакома Манцу (1908—1991) — італьянскі скульптар

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Бергама
Брэшыя

**Брэшыя**, таксама **Брэша**, (, на брешыянскім дыялекце *Brèhä*, , зах.-ламб. *Bressa, Brèscia*, ) — горад на поўначы Італіі, у Ламбардыі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі.

Самым значным і важным сучасным мастаком у гісторыі Брэшыі быў Франчэска Філіпіні, заснавальнік мастацкай плыні «Filippinismo», які лічыўся італьянскім імпрэсіянізмам у апазіцыі да французскага імпрэсіянізму.

## Адукацыя и культура 
* Брэшыйскі ўніверсітэт

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Нікола Тарталья (1499—1557) — італьянскі матэматык
* Марко Лудзага (1950—2022) — кіраўнік Суверэннага Мальтыйскага ордэна

Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Свецкасць

**Свецкасць** (секулярызм) — канцэпцыя, згодна якой дзяржава і грамадства павінны існаваць асобна ад любога тыпа рэлігій і рэлігійнай веры.

З аднаго боку, секулярызм можа азначаць свабоду ад рэлігійных законаў і вучэнняў і адсутнасць прымусу да рэлігійнага веравызнання з боку дзяржавы і грамадства, якія павінны быць нейтральнымі ў пытаннях рэлігіі. З іншага боку, секулярызм можа азначаць канцэпцыю таго, што дзейнасць людзей, асабліва палітычная, павінна грунтавацца на доказах і фактах, непрадузятай з прычыны рэлігійнага ўмяшання.

Сучасная свецкасць бярэ пачатак у сачыненнях антычных філосафаў, такіх як Эпікур і Марк Аўрэлій, сярэднявечных ісламскіх мысліцеляў (Ібн Рушд), філосафаў эпохі Асветніцтва (Дзідро, Вальтэр, Джэферсан і інш.).

Секулярызм не варта блытаць з атэізмам і індыферэнтызмам. Працэс секулярызму часта завуць секулярызацыяй.

Катэгорыя:Крытыка рэлігіі
Катэгорыя:Антыклерыкалізм