open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іаган Фрыдрых Гмелін

**Іаган Фрыдрых Гмелін** (, 8 жніўня 1748, Цюбінген, Германія — 1 лістапада 1804, Гётынген, Германія) — нямецкі урач, батанік і хімік, замежны ганаровы член Пецярбургскай АН з 1794 года.

Пляменнік Гмеліна-старэйшага. Бацька Леапольда Гмеліна (1788—1853) — прафесара хіміі Гайдэльбергскага ўніверсітэта.

## Шлях у навуцы 
Вывучаў медыцыну ў Цюбінгенскім універсітэце, выпушчаны доктарам медыцыны ў 1769 годзе.

Прафесар медыцыны ў Цюбінгенскім і прафесар філасофіі (1773) і экстраардынарны прафесар медыцыны ў Гётынгенскім універсітэтах. У 1778 годзе стаў ардынарным прафесарам медыцыны ў Гётынгенскім універсітэце і адначасова прафесарам хіміі, батанікі і мінералогіі.

Яго вучнямі былі Кілмеер, Штромеер і Лампадыус.

Гмелін пакінуў шмат сачыненняў па хіміі, асабліва выдатная, поўнасцю і аб'ёмам працы, яго трохтамовая праца па сістэматызацыі хімічных ведаў «Гісторыі хіміі» ().

Шмат сіл паклаў на выданне прац Карла Лінея; у прыватнасці, яму належыць 13-е выданне *«Systema naturae»* (1788) і 15-е выданне *«Systema vegetabilium»*.

## Названы ў гонар І. Ф. Гмеліна 
## Друкарскія працы 
*  (в 10 частях, без фамилии автора)
* , 2 тома, 1776—1777
* , 1777
* , 1777
* , 1780
* , 1789
* , 1781
* , 1783
* , 1784
* , 1786
* , 1792
* , 1786
* , 1795
* , 1786
* , т. 1—3, 1797—1799
* , 1803
* , 1806

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Працы Іагана Фрыдрыха Гмеліна і літаратура пра яго ў Deutschen Nationalbibliothek

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Мінералогі Германіі
Катэгорыя:Заолагі Германіі
Катэгорыя:Медыкі Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў

**Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў** (, вёска Сушчаўская Слабодка, ) — беларускі мастак і педагог.

## Біяграфія і творчасць 
У 1962 г. закончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага педінстытута.

У мастацкіх выставах удзельнічаў з 1965 г. Член БСМ з 1970 г. Працуе ў галіне тэматычнай карціны, партрэта, пейзажаў. Галоўнае ў творчасці — паэтычнае спасціжэнне народнага жыцця. Рэальнай паэтыкай народных вобразаў вылучаецца работа «Кветкі маёй Радзімы». Рамантыкай дыхае палатно «У купальскую ноч». Мастак фарбамі здолеў перадаць цеплыню чалавечых адносін.

Чавуская прырода для мастака — музыка душы, крыніца натхнення. Сярод твораў: «Зімовы пейзаж», «Сям'я», «Дзяўчына з Чавусаў», «Чыстае азярцо», «Чавускае лета», серыя «Туманы», «Ядвіга», «Гронка вінаграду», «У гарах Сванеціі», «Дзяўчына з птушкамі» i інш.

З 1988 г. выкладае ў Беларускай акадэміі мастацтваў. Загадчык кафедры «Рысунак, жывапіс і скульптура» Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта.

## Літаратура 
* 
* Кірэеў Мікалай Уладзіміравіч // Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998. — С. 260.
* Киреев Николай Владимирович // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редактор Г. П. Пашков. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 44.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Люсьен Келе

**Люсье́н Келе́** (; 14 ліпеня 1832,  — 25 жніўня 1899, ) — французскі міколаг і натураліст, першаадкрывальнік некаторых відаў грыбоў, заснавальнік .

Катэгорыя:Міколагі Францыі
Ахвярадаўца

«**Ахвярадаўца**» ( — чалавек, які раздае міласціну) — найвялікшы вершаваны твор Я. Пратасовіча, выдадзены ў Вільні ў 1597 годзе. Уяўляе сабой вершаваную перапрацоўку сачынення італьянскага вучонага Юлія Фолька (1574, Рым).

Асноўная думка твора — неабходнасць дапамагаць няшчасным, бедным, каб зрабіць ix до­лю крыху лягчэйшай.

На адвароце тытульнай старонкі выдання была змешчана пад выявай радзівілаўскага герба эпіграма, а далей — два прысвячэнні князю М. Р. «Сіротцы» і прадмова да чытача. У дэдыкацыйных вершах аўтар выказвае князю шчырую падзяку за колішнюю маральную і матэрыяльную падтрымку і просіць княжацкім аўтарытэтам засведчыць слушнасць выказаных у творы ідэй.

Пад канец кнігі Я. Пратасовіч змясціў вялікі верш «Да скупога», у якім падагульніў сказанае ў асноўнай частцы твора з дапамогай выказванняў Сакрата, Дэмакрыта і сентэнцый з Бібліі.

## Літаратура 
* Кавалёў С. Шматмоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу: манаграфія / Сяргей Кавалёў. — Мінск: Кнігазбор, 2010. — С. 313—314.
* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 634

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэзія Яна Пратасовіча
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Творы 1597 года
Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове
Іосіф Мікалай Лаўрэнці

**Іосіф Мікалай Лаўрэнці** — аўстрыйскі натураліст італьянскага паходжання. Аўтар «Specimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena» (1768), адной з асноватворных прац па герпеталогіі. У ёй значна пашыраецца класіфікацыя амфібій і рэптылій, пачатак якой быў пакладзене ў Systema Naturae Карла Лінея за дзесяць гадоў да гэтага.

## Працы 
* *Specimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena, 1768* («Узор медыцыны, які ўяўляе сціслы і выпраўлены пералік паўзуноў, з вопытамі адносна ядаў і проціяддзяў аўстрыйскіх паўзуноў») http://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?PPN362231184

Катэгорыя:Вучоныя Аўстрыі
Паранімфус

«**Паранімфус**» () — віншавальны верш Я. Пратасовіча з нагоды шлюбу Януша Скуміна-Тышкевіча з Барбарай Нарушэвіч, выдадзены ў Вільні ў 1595 годзе, дзе паэт выконваў ролю свата ( — сват).

## Апісанне 
Вершаваная прамова Я. Пратасовіча вылучаецца прадуманай кампазіцыяй і прыгожым, хоць і простым стылем. Нагадаўшы ў невялікай прадмове пра сваю ролю і абавязкі, аўтар-прамоўца просіць гасцей з прыхільнасцю выслухаць яго словы. Як сват ён па чарзе звяртаецца да бацькоў маладых (просіць, каб яны багаславілі сына і дачку), да жаніха з нявестай (жадае ім дачакацца не толькі дзяцей, але ўнукаў ды праўнукаў) і да прысутнай на вяселлі моладзі (тлумачыць мэты хрысціянскага шлюбу і заклікае хлопцаў хутчэй узяць прыклад з Януша).

З гэтага твора відаць, што аўтар добра ведаў Біблію i герояў Старога запавету, «Іліяду» Гамера, творы Сафокла, Герадота, старажытнагрэчаскую міфалогію. Напрыклад, ён прыраўноўвае Фёдара Скуміна Тышкевіча, які аддаў свайго сына ў рукі Барбары, з Аўраамам, які збіраўся ахвяраваць свайго сына Богу. У фінальнай частцы верша, запрашаючы гасцей да спеваў і скокаў, Я. Пратасовіч згадвае бога Апалона і іншых міфалагічных персанажаў. Свой заклік узняць келіхі за здароўе маладых падмацоўвае спасылкай на аўтарытэт Саламона.

## Літаратура 
* Кавалёў С. Шматмоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу: манаграфія / Сяргей Кавалёў. — Мінск: Кнігазбор, 2010. — С. 307.

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэзія Яна Пратасовіча
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Творы 1595 года
Ян Карцан

**Ян Карцан** (?, Вялічкі — ) — друкар i кнігавыдавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Вялічках. Паводле веравызнання — пратэстант. Друкарскай справе навучаўся ў Кракаве. Упершыню асталяваўся на працы ў мястэчку Лоск, дзе змяніў на пасадзе выдаўца Даніеля Лянчыцкага, які працаваў у магната Яна Кішкі і выехаў у Вільню. У 1576 годзе выходзяць з так званай Замковай друкарні Яна Кішкі сачыненне Сымона Буднага «Аб галоўных палажэннях хрысціянскай веры» і праца Цыцэрона «Аб павіннасцях», перакладзеная на польскую мову Станіславам Кашуцкім. За час працы ў Лоску ў 1576—1580 гадах Карцан выпусціў сем кніг: пяць на польскай мове і дзве на лацінскай.

Пасля імя Карцана сустракаецца на выданнях, што выходзяць у Вільні. 31 ліпеня 1599 года ўступіў у законнае ўладанне домам у Вільні на Бернардзінскай вуліцы, які адкупіў у віленскага мешчаніна Захарыяша Амуратовіча. Першыя кнігі выдаўца віленскага перыяду: «Выклад малітваў» («Wykład na modlitwę Pańską») Станіслава Судроўскага і «Новы запавет» («Nowy testament») датуюцца 1580 годам. У 1583 годзе перавыдае ў Вільні сачыненне «Аб павіннасцях», а ў 1595 годзе ўпершыню выдае сачыненне Цыцэрона «Кнігі аб старасці» ў перакладзе Беняша Буднага. У 1595 годзе таксама выдае «Гісторыю Іўдзейскай вайны» ў дзвюх частках і сачыненне Яна Казаковіча «Дух Данііла» — вершы на пахаванне, напісаныя лацінай і польскай. У 1600 годзе Ян Карцан выпускае сачыненне Юста Ліпсіуса «Аб сталасці» ў перакладзе Януша Пятровіча, якое ў 1649 годзе перавыдана ў Кракаве і ў 1770 — у Вільні. Важнае месца ў гэтым раздзеле выдавецкага плану Карцана займаюць кнігі Яна Пратасавіча.

У самым канцы XVI — пачатку XVII стст. Карцан друкуе серыю падручнікаў. Каля 1599 года выходзіць «Лемантар» польскай мовы. У 1602 годзе ў Вільні выходзіць падручнік арыфметыкі — «Алгарытм», складзены ў свой час Бернардам Воевудкай. Пазней Карцан распачаў выпуск у Літве кніг па медыцыне, а таксама прыступіў да выпуску календароў («Новы і стары каляндар на год…1606»). Апошні раз подпіс Яна Карцана з’явіўся на брашуры З. Мічынскага («Oratio»), выдадзенай у студзені 1611 года.

За 1580-1611 гады Ян Карцан выдаў 101 кнігу на польскай, лацінскай і грэчаскай мовах; сярод іх,  сачыненні антычных аўтараў — 11, на маральна-этычныя тэмы — 4, навукова-вучэбная літаратура — 7, па медыцыне — 3, на палітычныя тэмы — 10, апісанне вандровак — 3, календары — 3, палемічная літаратура — 9, панегірыкаў — 22, тэалагічнага характару — 21, на іншыя тэмы — 8.

Пасля смерці Яна Карцана друкарня перайшла яго сыну Іосіфу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Карцан Ян // Энцыклапедычны даведнік. Мысліцелі і асветнікі Беларусі. — Мн., 1995.
* *Анушкин А.* На заре книгопечатания в Литве / Выд. «Mintis» — Вильнюс, 1970.
* *Самусiк А. Ф.* Вучэбна-метадычныя выданні Віленскай друкарні Я. Карцана (1580—1611) // Матэрыялы ХV міжнародных кнігазнаўчых чытанняў, Мінск, 4-5 красавіка 2019 г. / Нац. б-ка Беларусі; склад. : Т. А. Сапега [і інш.]. Мінск, 2019. С. 197—201.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага
Ян Пратасовіч

**Ян-Бенедыкт Пратасовіч** (2-я палова XVI ст., Магільнае — пасля 1608) — паэт i перакладчык Вялікага Княства Літоўскага, яркі прадстаўнік эўрыстычнай паэзіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і Бенедыкта Васілевіча Пратасовіча і Марыны з Палубінскіх, сястры наваградскага кашталяна Аляксандра Палубінскага. Бенедыкт Пратасовіч на Попіс 1567 года выстаўляў 9 «коней» і 7 драбаў (пешых ваяроў), пэўны час трымаў урады войскага гарадзенскага i ключніка троцкага, пакінуў сынам — Яну і Мацею — у спадчыну маёнтак Магільна над Гарынню. Бенедыкт і Марыны былі праваслаўнымі, а Ян, напэўна, пасля 1596 года перайшоў ва ўніяцтва або адразу ў каталіцтва быў віленскім гродскім суддзём, але імаверней, што гэты ўрад трымаў дзядзька паэта, таксама Ян Пратасовіч.

Ажаніўся з дачкой берасцейскага кашталяна Рыгора Войны. Яго творчасць сведчыць пра змены ў жанравай сістэме і тэматыцы паэзіі Княства — на першы план выходзяць сямейна-рытуальныя і маральна-дыдактычныя віды паэзіі, што адлюстроўвала парадыгму настрояў шляхецкага грамадства Рэчы Паспалітай пасля заканчэння Інфлянцкай вайны.

Змяшчаў у творах вершаваныя звароты. Прадмовай да тэксту яго «Ялмужніка» быў яго ж вершы «Зварот да Чытача», якімі аўтар коратка выкладаў змест твора, раскрываў сімвалічную сутнасць «ялмужны» (міласціны). На яго думку, той, хто дае міласціну, сам урэшце карыстаецца яе пладамі, бо «ялмужна» ачышчае душу чалавека ад грахоў, пазбаўляе яе тагасветных пакут. Клапотам пра жабракоў і ўбогіх чалавек знаходзіць шлях да Бога, у яго сэрцы нараджаецца дабро і вялікая любоў, ува ўсіх зямных справах на дапамогу яму прыходзяць Божыя слугі — нябесныя анёлы. Для мастацкага метаду Яна Пратасовіча характэрна імкненне раскрываць у вершаваным прысвячэнні сэнс усяго твора. З гэтай мэтаю ён выкарыстоўваў розныя прыёмы. Адзін з іх — самахарактарыстыка героя. Так пабудаваны твор Пратасовіча «Паранімфус», дзе ў прысвячэнні герой распавядаў пра свае абавязкі шафера на вяселлі. Многія творы Пратасовіч прысвячаў пэўным гістарычным асобам, пра што й паведамляў у вершаваных прадмовах. Так, у вершы, які быў прадмовай да «Кантэрфета», распаведзена, што ён напісаны ў гонар князя Аляксандра Палубенскага. Адрасуючы творы знатным людзям, паэт разлічваў на велікадушнасць і шчодрасць мецэнатаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты

Катэгорыя:Перакладчыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Столінскім раёне
Беняш Будны

**Беняш Будны** (другая палова XVI ст., в. Лоск? — першая палова XVII ст.) — пісьменнік, перакладчык i каментатар твораў антычных аўтараў. Прагрэсіўны дзеяч беларускай культуры 16-17 стагоддзяў.

## Біяграфічныя звесткі 
Родам з Лоска ці Віленшчыны. Верагодна, пачатковую адукацыю атрымаў у адной з пратэстанцкіх навучальных устаноў. Мажліва, у Лоскай арыянскай школе.Скончыў Кёнігсбергскі пратэстанцкі ўніверсітэт, дзе ў 1588 запісаўся як «Веніямін Будны, родам з Літвы». Жыў пры двары беларускіх магнатаў — Я. Кішкі, новагародскага ваяводы Т. С. Тышкевіча i яго пляменніка А. Храптовіча. 3 1594 служыў эканомам у М. К. Радзівіла «Сіроткі», у якіх змешчаны лацінскія і польскія эпіграмы самога перакладчыка. У якасці дэдыкацыі да першай кнігі змясціў верш на польскай мове «Аўтар перакладу гэтых кніг да Сарматыі».

У 1599 у Вільні ў друкарні Яна Карцана выйшла фундаментальная праца Б. Буднага «Кароткія i ясныя аповесці, якія па-грэчаску называюцца „Апафегматы“» — філасофска-этычныя сентэнцыі з нагоды вучэння ці жыцця антычных філосафаў i палітычных дзеячаў з твораў Дыягена Лаэрцкага, Плутарха, Цыцэрона i інш. Вытрымала адзінаццаць выданняў

Характар пісьменніцкай дзейнасці Б. Буднага, яго творы сведчаць пра секулярызацыю грамадскага жыцця i культуры Беларусі канца 16—пач. 17 ст., усё большую цікавасць да свецкай думкі, антычнай філасофіі. Асаблівасць аўтарскай інтэрпрэтацыі — тэндэнцыя да хрысціянізацыі антычнай этыкі, збліжэння яе з евангельскім маральным вучэннем. Б. Будны прыйшоў да высновы, што, каб весці дабрачыннае жыццё, неабавязкова быць хрысціянінам, але ж неабходна «валодаць светам натуральнага розуму»; лічыў, што чалавек павінен жыць у адпаведнасці са сваёй прыродай — разумна i маральна.

Зрабіў спробу асэнсаваць грамадскі інстытут мецэнацтва. Ён пісаў, што быць апекуном вучоных і пісьменнікаў — вялікі гонар, i толькі дабрачынны, адукаваны чалавек, які любіць сваю Бацькаўшчыну, можа заслужыць такі гонар.

## Літаратура 
* Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5
* Аннушкин А. На заре книгопечатания в Литве. — Вильнюс, 1970.
* Идеи гуманизма в общественно-политической и философской мысли Белоруссии (дооктябрьский период). — Мн., 1977.

## Спасылкі 
* 
* Будны Беняш // Спадчына

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі
Катэгорыя:Перакладчыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Пісьменнікі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Будынак Віцебскага корпуса манастыра базыльян

**Будынак Віцебскага корпуса манастыра базыльян** — помнік архітэктуры г. Віцебска на вул. Політэхнічная, 2.

Пабудаваны да 1785 г. разам з іншымі пабудовамі базыльянскага манастыра. Трохпавярховы Т-падобны ў плане мураваны будынак, мае калідорную сістэму планіроўкі: уздоўж аднабаковага калідора, перакрытага цыліндрычнымі скляпеннямі, першапачаткова  размяшчаліся келлі і розныя службовыя памяшканні. Галоўным фасадам корпус арыентаваны на Заходнюю Дзвіну. З боку дваровага фасада па цэнтры прыбудавана двухпавярховае крыло, дзе на 1-м паверсе знаходзілася трапезная, на 2-м бібліятэка. Архітэктура фасадаў вырашана сціпла: аздоблены пілястрамі, простымі ліштвамі прамавугольных аконных праёмаў, тонкапрафіляваным карнізам.

У 1799 — 1849 гг. у былым манастырскім будынку размяшачліся прысутныя месцы, пазней (пасля ўнутранай перабудовы) да 1917 г. знаходзілася пераведзеная з Полацка духоўная семінарыя. З 1920 г. — вучэбны корпус станкаінструментальнага тэхнікума.

## Літаратура 
* З архітэктурнай спадчыны // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2 / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 680 с.: іл. — С. 597. — ISBN 985-11-0257-1.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віцебска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1785 годзе
Катэгорыя:1785 год у Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Віцебску
Культура (газета)

**«Культура»** — штотыднёвая грамадска-асветніцкая газета.

## Гісторыя 
Выдаецца з кастрычніка 1991 года ў Мінску на беларускай мове. Заснавальнік — Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. З 2002 года стала часткай рэдакцыйна-выдавецкай установы «Культура і мастацтва», куды ўваходзіць разам з часопісам «Мастацтва».

## Галоўныя рэдактары 
* Вольга Іпатава (1991—1995)
* Людміла Крушынская (1995—2012)
* Сяргей Трафілаў (2012—2017)
* Ілля Сін (з 2017)
* Наталля Васілеўна Кузняцова (з 2023)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт «Культуры» 

Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты паводле алфавіта
Катэгорыя:1991 год у Беларусі
Ізаэнтропа

**Ізаэнтро́па**, **адыяба́та** ( [isos] - «роўны» + ἐντροπία [entropía] — «зварот, пераўтварэнне», ці ἀδιάβατος [adiabatos] — «непраходны») — крывая, графічна паказвае сувязь паміж тэрмадынамічнымі параметрамі ў сістэме, якая не абменьваецца цеплынёй з асяроддзем, г. зн. пры ізаэнтрапійным (адыябатным) працэсе.

Назву «ізаэнтропа» ужываюць, каб паказаць, што працэс адбываецца пры нязменнай энтрапіі сістэмы.

## Гл. таксама 
* Адыябатны працэс
* Ізабара
* Ізахора
* Ізатэрма

## Літаратура 
* *Новиков И. И.* Термодинамика. — М.: Наука, 1973. — 56 с.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Сіпы

**Сі́пы** (*Gyps*) — род буйных драпежных птушак сямейства  атрада , шырока распаўсюджаных у цёплым клімаце ўсходняга паўшар’я.

Маюць вонкавае падабенства з амерыканскімі грыфамі, аднак гэтыя дзве групы птушак блізкімі сваякамі не з’яўляюцца. Тыповыя падальнікі, вылучаюцца пераважна цёмным апярэннем, голай галавой (многія — голай шыяй), доўгімі і шырокімі крыламі. Здабычу знаходзяць выключна з дапамогай зроку (у адрозненне ад грыфаў, якія маюць добры нюх). Маюць магутную дзюбу, але слабыя ногі, няздольныя пераносіць здабычу. Характэрная анатамічная асаблівасць — вялікі аб’ём валля і страўніка для спажывання вялікай колькасці ежы.

## Гл. таксама 
* Чорны грыф
* Афрыканскі ягнятнік

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ястрабіныя
Сірано дэ Бержэрак

**Эркюль Савіньен Сірано дэ Бержэрак** (, , Парыж — , Сануа) — французскі драматург, філосаф, паэт і пісьменнік, папярэднік навуковай фантастыкі, гвардзеец.

## Біяграфія 
Сірано нарадзіўся 6 сакавіка 1619 ў Парыжы. Вучыўся ў Калеж дэ Бавэ пры Парыжскім універсітэце (1631—37), потым разам з Мальерам наведваў навучальныя заняткі філосафа Гасендзі. Дадаў да сваёй першапачатковага прозвішча «дэ Бержэрак» (назва радавога маёнтка Сірано) у 1639 г. паступіў на ваенную службу, у складзе каралеўскай гвардыі пры аблозе Музона ў 1639 годзе, быў паранены ў баях. Сірано удзельнічаў у аблозе Араса (1640), пад якім быў паранены, і хоць вылечыўся, але праз 15 гадоў памёр менавіта ад наступстваў гэтай раны. Ў 1645 г. з-за праблем са здароўем пакінуў ваенную службу. У 1646 г. адбылася тэатральная прэм’ера яго п’есы «Асмеяны педант». Памёр 28 ліпеня 1655 г. у Сануа.

## Творчасць 
Аўтар камедыі «Асмеяны педант», трагедыі «Смерць Агрыпіны» (надрук. у 1654), санетаў, рандо, памфлетаў, у т.л. вершаванага памфлета «Мазарынада» («Міністр дзяржавы пагарэлай…»), які выкрываў палітыку кардынала Мазарыні і працягваў бурлескную традыцыю П. Скарона. Славу Сірано дэ Бержэраку прынеслі філасофскія і навукова-фантастычныя раманы і адначасова памфлеты «Іншы свет, або Дзяржавы і імперыі Месяца» (надрук. 1657, поўнасцю 1910) і «Дзяржавы і імперыі Сонца» (незавершаны, надрук. 1662), напісаныя ў манеры, блізкай да іспанскага кансептызму, традыцыі шахрайскага рамана, у якіх даў вострую сатырычную карціну жыцця чалавецтва, стварыў інтэлектуальную ўтопію неабмежаванасці мыслення, свабоды сумлення, свету без войнаў і рэлігійнага фанатызму.

## Вобраз у мастацтве 
Да рамантычнага вобраза Сірано дэ Бержэрака — узнёслага і адначасова скептычнага паэта, высакароднага ў каханні, чалавека, які адмыслова валодае зброяй шпагі і вострага жарту, звярнуўся ў аднайменнай камедыі Эдмон Растан (1898).

У фільме 2021 года  ролю Сірано дэ Бержэрака выканаў акцёр Пітэр Дынклэйдж.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Драматургі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Сацыялісты-ўтапісты
Катэгорыя:Сатырыкі Францыі
Катэгорыя:Прататыпы літаратурных персанажаў
Эстланд

**Э́стлан**, **Усходняя Нарвегія** (, ) — адзін з пяці рэгіёнаў Нарвегіі, размешчаны ў паўднёва-усходняй частцы краіны. Складаецца з фюльке Осла, Акерсхус, Эстфал, Бускеруд, Вестфал, Тэлемарк, Хедмарк і Оплан.

## Гл. таксама 
* Адміністрацыйны падзел Нарвегіі
Вестлан

**Ве́стлан**, **Заходняя Нарвегія** () — адзін з пяці рэгіёнаў Нарвегіі, размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы краіны. Складаецца з фюльке Мёрэ-ог-Ромсдал, Согн-ог-Ф’юранэ, Хордалан і Ругалан.

## Гл. таксама 
* Адміністрацыйны падзел Нарвегіі
Урбан II

**Урбан II** (, каля 1042 — 29 ліпеня 1099) — 159-ы Папа Рымскі з 12 сакавіка 1088 года па 29 ліпеня 1099 года.

У свету — француз **Эд (Ода) дэ Шацільён дэ Лажеры** (). Нарадзіўся ў графстве Шампань недалёка ад Парыжа. Вучыўся ў Рэймсе ў святога Бруна. Быў прыёрам абацтва Клюні.

У 1095 годзе на скліканым ім Клермонскім саборы абвясціў Крыжовы паход супраць мусульман, паабяцаўшы яго ўдзельнікам адпушчэнне грахоў.

Пахаванне Папы Урбана II знаходзіцца ў бенедыкцінскім кляштары Бадзіа дзі Кава.

## Крыжовыя паходы 
Крыжовы рух Урбана II упершыню здабыў сваю форму на Саборы ў П’ячэнцы, дзе ў сакавіку 1095 года Урбан II прыняў пасла візантыйскага імператара Алексея I Камніна (1081—1118), які прасіў дапамогі супраць мусульман. На Клермонскім саборы, які адбыўся ў лістападзе таго ж года, пропаведзь Урбана II, была, магчыма, найбольш эфектыўнай прамовай ва ўсёй еўрапейскай гісторыі, калі ён заклікаў людзей Францыі вырваць сілай Святую Зямлю з рук турак. Менавіта ён даў штуршок да крыжовых паходаў.

Гаворка Папы перарывалася воклічамі слухачоў: «Dieu le veut!» («Так жадае Бог!»).
Слухачы, натхнёныя такой прамовай, пакляліся вызваліць Труну Гасподню ад мусульман. Тыя, хто пажадалі пайсці ў паход, прышылі да адзежы чырвоны крыж. На гэту справу Урбан II ахвяраваў сваю сутану. Адсюль і адбылася назва «крыжакі».

Памёр праз два тыдні пасля ўзяцця крыжакамі Іерусаліма. Беатыфікаваны ў 1881 годзе. Дзень памяці — 29 ліпеня.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Кангрэгацыя Клюні
Катэгорыя:Крыжовыя паходы
Катэгорыя:Дом дэ Шацільён
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XI стагоддзя
Катэгорыя:Біскупы Осціі
Сёрлан

**Сёрлан**, **Паўднёвая Нарвегія** () — адзін з пяці рэгіёнаў Нарвегіі, размешчаны ў паўднёвай частцы краіны. Складаецца з фюльке Вест-Агдэр і Эўст-Агдэр.

## Гл. таксама 
* Адміністрацыйны падзел Нарвегіі

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра рэгіён Сёрланд на афіцыйным турыстычным партале Нарвегіі
Трондэлаг

**Трондэлаг**, **Цэнтральная Нарвегія** () — адзін з пяці рэгіёнаў Нарвегіі, размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны. Складаецца з фюльке Сёр-Трондэлаг і Нур-Трондэлаг.
Галоўны горад — Тронхейм.

## Гл. таксама 
* Адміністрацыйны падзел Нарвегіі
Гвардыя

**Гва́рдыя** (ад  — ахова, абарона) &nbsp;— адборная прывілеяваная частка войскаў.

З'явілася ў рабаўладальніцкую эпоху ў выглядзе атрадаў ахоўнікаў манархаў і палкаводцаў. У Старажытнай Грэцыі адборныя войскі называліся святой дружынай. Старажытная Македонія мела асаблівыя адборныя пешыя атрады і конную дружыну гетэраў (*«царскіх улюбёнцаў»*), якія складалі звычайна апошні рэзерв цара. У Старажытным Рыме было 9 адборных кагорт па 500 чал. (прэтарыянцы). Шматлікія адборныя войскі мела Старажытная Персія&nbsp;— дзесяцітысячны корпус «бессмяротных».
[міні|злева|200пкс|Знак адрознення гвардзейскіх войскаў [Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]

Акрамя аховы манархаў і палкаводцаў на адборныя войскі ўскладалася таксама выкананне складаных задач у ходзе вядзення ваенных дзеянняў. Адборныя атрады македонскай арміі і конная дружына гетэраў прымалі актыўны ўдзел ва ўсіх баях у войнах Аляксандра Македонскага.

## Гл. таксама 
* Нацыянальная гвардыя
* Рэспубліканская гвардыя
* Каралеўская гвардыя

Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Катэгорыя:Узброеныя сілы
Катэгорыя:Элітныя войскі
Узор сумленнай белагаловай

**Узор сумленнай белагаловай** () — вершаваны твор Яна Пратасовіча, апублікаваны ў Вільні ў 1597 годзе. Паэт засяроджваецца на ўслаўленні цнотаў «белагаловай», малюе ідэальны ўзор тагачаснай пані — жонкі, маці, гаспадыні.

Прысвечаны Кацярыне з Ляцкіх, жонцы Фёдара Скуміна і маці Януша Скуміна.

На адвароце тытульнай старонкі кнігі змешчаны герб Ляцкіх і эпіграма на яго, а перад асноўнаю часткай твора — дэдыкацыйны верш, у якім аўтар звяртаецца да Кацярыны як да сваёй «міласцівай сястры». Твор пачынаецца з алегарычнага апісання жанчыны, якая сядзіць пад вінаграднай лазой у вянку з зёлак і падае свайму мужу духмяную кветку.

## Цікавыя факты 
* Сярод рысаў узорнай «белагаловай» на працягу ўсёй паэмы Я. Пратасовіч ні разу не згадвае знешнюю прыгажосць.

## Літаратура 
* Кавалёў С. Шматмоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу: манаграфія / Сяргей Кавалёў. — Мінск: Кнігазбор, 2010. — С. 312—313.
* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 632—633

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэзія Яна Пратасовіча
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове
Катэгорыя:Творы 1597 года
URL

**Адзіны паказальнік рэсу́рсаў** (, URL)&nbsp;— стандартызаваны адрас пэўнага рэсурсу (такога як дакумент, ці выява) у інтэрнэце. Прыдуманы Цімам Бернерсам-Лі для выкарыстання ў WWW, сучасныя формы апісваюцца ў RFC 3986. Уключае ў сябе назву пратаколу доступу (HTTP, FTP, telnet, gopher і інш.), імя хоста (сервера) і, уласна, шлях да рэсурсу, фармат якога залежыць ад схемы доступу:
  ://[імя[:пароль]@][:][/][/[#]

Для папулярных, добра вядомых, пратаколаў, нумар порта можа не прыводзіцца, тады выкарыстоўваецца стандартны порт (напрыклад, порт нумар 80 для HTTP).

## Гл. таксама 
* URI
* PURL
* URN
* IRI — інтэрнацыяналізаваны ідэнтыфікатар рэсурсу
* XRI
* Доўгія даменныя імёны

## Спасылкі 
* RFC 1738
* RFC 1630
* Кадаванне URL
* URLEncode Code Chart — табліца кадавання сімвалаў URL 

Катэгорыя:Стандарты Інтэрнэту
Катэгорыя:Унікальныя ідэнтыфікатары
Ордэн Ганаровага легіёна

**Ордэн Ганаровага легіёна** () — французскі нацыянальны ордэн, заснаваны Напалеонам Банапартам 19 мая 1802 года па прыкладзе рыцарскіх ордэнаў. Паводле кодэкса Ганаровага легіёна і вайсковага медаля гэта ганаровая арганізацыя мае статус і правы юрыдычнай асобы. Прыналежнасць да ордэна з'яўляецца найвышэйшым знакам адрознення, пашаны і афіцыйнага прызнання асаблівых заслуг у Францыі. Прыём у члены ордэна ажыццяўляецца за выдатныя ваенныя ці грамадзянскія заслугі прэзідэнтам Французскай рэспублікі, які з'яўляецца гросмайстрам (grand maitre) ордэна. Ганаровы легіён гуляе, такім чынам, ролю адной з найважнейшых інстытуцый французскай дзяржавы і сімвалаў рэспублікі. За некаторымі выключэннямі, у ордэн не прымаюць пасмяротна. Па сцвярджэнню генерала Дэ Голя, «Ганаровы легіён — гэта супольнасць эліты жывых».

## Гл. таксама 
* Сімвалы Французскай Рэспублікі

## Спасылкі 
*  Афіцыйны сайт Ордэна


Катэгорыя:Вышэйшыя дзяржаўныя ўзнагароды
Катэгорыя:Рыцарскія ордэны
Ніка (міфалогія)

**Ніка** (*Ні́ке*, ) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня перамогі, дачка тытана Паланта і Стыкс. Па аркадскім паданні, дачка Палланта (сына Лікаона), выхоўвалася разам з Афінай.

Саюзніца Зеўса ў яго барацьбе з тытанамі і гігантамі; таму багі клянуцца вадой яе маці Стыкс.

Яна ж суправаджае Афіну Паладу, прадстаўніцу вышэйшай сусветнай усёпераможнай сілы. У рымскай міфалогіі ёй адпавядае багіня Вікторыя.

Як сімвал паспяховага выніку, шчаслівага зыходу, Ніка ўдзельнічае ва ўсіх ваенных прадпрыемствах, у гімнастычных і музычных спаборніцтвах, ва ўсіх рэлігійных урачыстасцях, якія здзяйсняюцца па выпадку поспеху. Яна заўсёды адлюстроўваецца крылатай або ў паставе хуткага руху над зямлёй; атрыбуты яе — павязка і вянок, пазней таксама пальма; далей — зброя і трафей. У скульптараў Ніка або ўдзельнічае на свяце пры ахвярапрынашэнні, або з'яўляецца звястункай перамогі, з атрыбутам Гермеса — кіем.
Яна то ласкава ківае галавой пераможцу, то парыць над ім, увенчваючы яго галаву, то вядзе яго калясніцу, то заколвае ахвярную жывёлу, то складае з непрыяцельскай зброі трафей (на балюстрадзе храма Афіны Нікі ў Афінах). Статуя Нікі суправаджала статуі Зеўса Алімпійскага і Афіны Парфенас.

У Афінах знаходзіцца храм Нікі Аптэрас. Яе адлюстроўвалі ў руцэ ў Зеўса ці Афіны. Ёй прысвечаны XXXIII арфічны гімн.

Ад імя багіні Нікі паходзіць назва вядомай амерыканскай кампаніі Nike («Найкі»).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Храм Нікі Аптэрас

thumb|Рэканструкцыя храма
**Храм Нікі Аптэрас** (гэта значыць *бяскрылай перамогі*) — старажытнагрэчаскі храм на афінскім Акропалі, які знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад Прапілеяў. Пабудаваны Калікратам у 427—421 гадах да н.э. па праекце 450 года да н.э. Храм прысвечаны Афіне-Ніцы ( — Афіна-Пераможца). Пабудова ўяўляе сабой амфіпрастыль з двума іанічнымі порцікамі па чатыры калоны. Стылабат мае тры прыступкі. На бесперапынным іанічным фрызе адлюстроўваліся эпізоды Грэка-персідскіх войн і багі — Афіна, Пасейдон і Зеўс. Храм выкананы з мармуру. Унутры стаяла статуя Афіны, якая трымае ў адной руцэ шлем, у іншай — гранат — сімвал пераможнага міру.

## Гл. таксама 
* Мармуры Элгіна

## Літаратура 
* Энциклопедия «Кругосвет».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Грэцыі
Амфіпрастыль

[thumb|[Храм Нікі Аптэрас]]
**Амфіпрастыль** (:  — прыстаўка са значэннем дваістасці,  — наперадзе,  — калона) — тып старажытнагрэчаскага храма ў антах, на абодвух фасадах якога (пярэднім і заднім) знаходзіцца па чатыры калоны ў адзін рад (ордар). Інакш завецца *падвойным прастылем.*
thumb|100px|left|Схема амфіпрастыля
Амфіпрастыль — храм з двухбаковай арыентацыяй. Гэты тып храма ўжываўся нячаста. Найбольш знакаміты з такога тыпу храмаў — храм Нікі Аптэрас на Афінскім Акропалі. У Ансамблі Афінскага Акропаля двухбаковая арыентацыя храма Нікі гуляе важную ролю для арганізацыі агульнай кампазіцыі.

Паняцце ўвёў Вітрувій, які вызначыў тыпалогію старажытнагрэчаскіх храмаў.

## Гл. таксама 
* Мегарон
* Прастыль
* Перыптэр
* Дыптэр

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў
Прастыль

thumb|
thumb|*План прастыля*
**Прастыль** (ад  — наперадзе і  — калона) — тып антычнага храма.

Уяўляе сабой будынак з шэрагам калон на галоўным фасадзе. Тэрмін таксама выкарыстоўваецца для абазначэння порціка, які выступае з галоўнага фасада будынкаў.

Упершыню храмы гэтага тыпу будаваліся этрускамі і грэкамі, пазней рымляне перанялі яго для будаўніцтва сваіх храмаў. Узнік, верагодна, на ўсходніх астравах Грэцыі ў VIII стагоддзя да н.э., аднак ёсць нямала старажытных узораў на поўдні Італіі.

## Гл. таксама 
* Мегарон
* Амфіпрастыль
* Перыптэр
* Дыптэр

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў
Дыптар

thumb|200px|Схема старажытнагрэчаскага храма тыпу дыптар

**Ды́птар** ( «двухкрылы») — тып храма ў антах, вакол якога з усіх бакоў іанічны ордар (часцей за ўсё), калоны ў некалькі радоў (2 і больш).

## Гісторыя ўзнікнення паняцця 
Паняцце ўвёў Вітрувій, які даў тыпалогію старажытнагрэчаскіх храмаў (мегарон, прастыль, амфіпрастыль, перыптар, дыптар)

## Выкарыстанне 
* Храм Артэміды Эфескай (цяпер Турцыя; архітэктары Херсіфрон і Метаген, сярэдзіна 6 ст. да н.э.)

Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў
Метыда

**Меты́да** (&nbsp;— «мудрасць, розум»):

* Метыда — багіня мудрасці ў старажытнагрэчаскай міфалогіі.
* Метыда — спадарожнік Юпітэра.
* Метыда — астэроід у Сонечнай сістэме.

Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Мегарон

thumb|right|200px|Схема старажытнагрэчаскага храма тыпу мегарон

**Мегарон** ( — вялікі +  — зала) — грэчаскі дом прамавугольны ў плане з ачагом пасярэдзіне. Узнік у эпоху балканскага неаліту (у культуры Вінча): пачатак IV тыс. да н.э. Паслужыў прататыпам храмаў у гамераўскі (прадполісны) перыяд.

Мегарон — самы просты тып старажытнагрэчаскага *храма ў антах*: на пярэднім фасадзе мае закрыты ордар у адзін рад калон. Іншымі словамі, прамавугольная пабудова з порцікам у тарцы і размешчаным за порцікам залай з ачагом у цэнтры.

Паняцце ўвёў Вітрувій, які даў тыпалогію старажытнагрэчаскіх храмаў.

## Гл. таксама 
* Прастыль
* Амфіпрастыль
* Перыптэр
* Дыптэр

Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў
Генрых IV

**Генрых IV** можа адносіцца да наступных манархаў:

* Генрых IV (1056—1106) — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі
* Генрых IV, герцаг Карынціі (пам. 1123) — герцаг Карынціі
* Генрых IV Язаміргот (1107—1177) — пфальцграф рэйнскі
* Генрых IV Сляпы (каля 1111 — 14 жніўня 1196) — граф Намюра (Генрых I) з 1139, граф Люксембурга (Генрых IV)
* Генрых IV Распэ (1204—1247) — ландграф Цюрынгіі
* Генрых IV Болінгброк (1399—1413) — кароль Англіі
* Генрых IV Тоўсты (1417—1477) — герцаг Мекленбурга
* Генрых IV Нямоглы (1425—1474) — кароль Кастыліі
* Генрых IV Наварскі (1553—1610) — кароль Францыі
Сірока

thumb|340px|Утварэнне Сірока
**Сіро́ка** (, ад  шарк — усход) — моцны паўднёвы ці паўднёва-заходні вецер у Італіі, а таксама гэта назва ўжываецца да ветру ўсяго міжземнаморскага басейна, які нараджаецца ў Паўночнай Афрыцы, на Блізкім Усходзе. У розных рэгіёнах мае сваю назву і свае асаблівасці.

## Гл. таксама 
* Мясцовыя вятры
* Фён
* Брыз

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вятры
Мікалай Мікалаевіч Сірата

**Мікалай Мікалаевіч Сірата́** (, Санкт-Пецярбург — ) — беларускі фізік. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1956), доктар фізіка-матэматычных навук (1951), прафесар (1952). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1968). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі інстытут сталі (1936). У 1941—1942 гг. і ў 1943—1954 гг. працаваў у Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі АН СССР, адначасова ў 1945—1956 гг. ў МДУ. З 1951 г. прафесар, загадчык кафедры Маскоўскага інстытута каляровых металаў і золата. З 1957 г. загадчык Аддзелам фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў, у 1963—1974 гг. дырэктар Інстытута фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў АН БССР. Адначасова ў 1967—1975 гг. загадчык лабараторыі гэтага інстытута. У 1957—1961 гг. загадчык кафедры фізікі цвёрдага цела Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, у 1967—1975 гг. загадчык кафедры тэарэтычнай фізікі Мінскага педагагічнага інстытута.

## Навуковая дзейнасць 
Даследаванні па фізіцы металаў, паўправаднікоў, дыэлектрыкаў і фізіка-хімічнаму аналізу. Распрацаваў тэорыю фазавых ператварэнняў, тэорыі ўтварэння метастабільных фаз у адна-і шматкампанентных сістэмах і полімарфізму простых злучэнняў. Даследаваў механізм і кінетыку крышталізацыі, вывучыў уплыў магнітных і электрычных палёў на кінетыку крышталізацыі і фазавых пераходаў. Даследаваў хімічную сувязь у цвёрдых целах, размеркаванне электроннай шчыльнасці ў крышталях, двух-і трохкампанентнай сістэме ферытаў, тэрмадынамічныя ўласцівасці вялікага ліку паўправадніковых злучэнняў. Распрацаваў методыкі і вызначыў фонавыя спектры крышталёў па рассейванні халодных нейтронаў, па дадзеных нейтронаграфічнага аналізу пабудаваў магнітныя і фазавыя дыяграмы. Развіў тэрмадынаміку ўзбуджаных станаў. Выканаў даследаванні многіх практычна важных матэрыялаў (звышправодных, звышцвёрдых, магнітных, паўправадніковых) пры ўздзеянні на іх нізкіх і высокіх тэмператур, інтэнсіўных магнітных палёў і звышвысокіх ціскаў, радыяцыйнага апраменьвання. Прапанаваў арыгінальны спосаб атрымання блокаў кубічнага нітрыду борe. Аўтар звыш 650 навуковых прац, у тым ліку 2 манаграфій, 60 вынаходніцтваў.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1967, 1973), медалямі.

## Працы 
* Сборник научных трудов. В 11 т. Мн., 1998.
* Физика и физико-химический анализ конденсированных сред: Избр. труды. В 2 т. Мн., 2001—2006.

## Літаратура 
* 
* 
* Сирота́ Николай Николаевич // Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016. — С. 43—44.

## Спасылкі 
* Академик СИРОТА Николай Николаевич // Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
* Мікалай Мікалаевіч Сірата ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
Мікалай Леанідавіч Раманюк

**Мікалай Раманюк** (нар. , ) — беларускі футбаліст, брамнік.

## Клубная кар’ера 
Пачаў кар’еру ў Мазыры, гуляў за рэчыцкі «Ведрыч-97». У 2008 перайшоў у наваполацкі «Нафтан», дзе з цягам часу стаў асноўным брамнікам.

У 2012 годзе добрай гульнёй у серыі пенальці дапамог наваполацкаму клубу выйграць Кубак Беларусі. У сярэдзіне 2012 года з-за траўмы не гуляў і саступіў месца асноўнага брамніка Ігару Даўгялу. У сезоне 2013 спачатку быў другім брамнікам пасля Даўгялы, а ў маі 2013 года заняў месца ў аснове. У чэрвені 2013 года з-за чарговай траўмы выбыў да верасня, пасля вяртання ўжо не з’яўляўся ў аснове.

У снежні 2013 года перайшоў у «Гомель». Пасля няўдалай гульні Андрэя Клімовіча ў матчы супраць магілёўскага «Дняпра» ў Кубку Беларусі (22 сакавіка 2014 года) Раманюк заняў месца асноўнага брамніка ў пачатку чэмпіянату, але пазней быў выцеснены Клімовічам. Улетку 2014 года быў выстаўлены «Гомелем» на трансфер. Так і не здолеўшы вярнуцца ў склад, у снежні 2014 года пакінуў гомельскі клуб па заканчэнні кантракта.

У студзені 2015 года трапіў у склад мазырскай «Славіі», з якой у сакавіку 2015 года падпісаў кантракт. У складзе «Славіі» стаў чаргавацца ў браме з Уладзімірам Гаевым. У сезоне 2016, пасля завяршэння кар’еры Гаевым, стаў асноўным брамнікам і капітанам каманды, поўнасцю правёў усе 30 матчаў чэмпіянату.

У студзені 2017 года перайшоў у «Гарадзею». Пачынаў сезон 2017 асноўным брамнікам, пазней стаў чаргавацца ў складзе з Уладзіславам Васілючкам. У першай палове сезона 2018 быў асноўным брамнікам каманды, пазней саступіў месца ў складзе Ігару Даўгялу.

У лістападзе 2018 года падоўжыў кантракт з «Гарадзеяй» на сезон 2019. У сезоне 2019 выступаў у якасці другога ці нават трэцяга брамніка, на поле за асноўную каманду не выхадзіў. У снежні 2019 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Гарадзею».

У студзені 2020 года пачаў трэніравацца з мазырскай «Славіяй» і ў лютым падпісаў кантракт. З’яўляўся на полі нячаста, у сезоне 2022 не згуляў ніводнага матча. У студзені 2023 года завяршыў прафесійную кар’еру, пасля чаго адправіўся працаваць бурыльшчыкам у Ямала-Ненецкую аўтаномную акругу.

## Дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Беларусі (2): 2009, 2012

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Палессе Козенкі
Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014
Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Сіроціна

**Сіро́ціна** (, ) — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Сіроцінскага сельсавета.

## Геаграфія 
Вёска знаходзіцца за 8 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка і чыгуначнай станцыі Шуміліна, каля ракі Чарніца, на скрыжаванні аўтамабільных дарог , , .

## Гісторыя 
Упершыню Сіроціна згадваецца ў XVII ст. У 1669 пры тутэйшым манастыры базыльянаў з фундацыі Грабніцкіх пабудавалі царкву Нараджэння Божай Маці. Мястэчка ўваходзіла ў склад Полацкага ваяводства. У XVIII ст. Сіроціна валодаў Урбан Антоній Грабніцкі, на просьбу якога 12 студзеня 1767 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў мястэчку Магдэбургскае права і герб з выявай Міхаіла Арханёла. У наш час гэты даўні герб атрымала г.п. Шуміліна.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Сіроціна апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Полацкім павеце Віцебскай губерні. Станам на 1836 г. у мястэчку дзейнічала 5 яўрэйскіх вучылішч.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з'езда КП(б) Беларусі Сіроціна ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Сіроціна вярнулі БССР, дзе яно зрабілася цэнтрам сельсавета.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1838 — 404 чал. (207 муж. і 197 жан.), з іх шляхты 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 4 жан., мяшчан-хрысціян 8 муж. і 11 жан., мяшчан-іудзеяў 181 муж. і 163 жан., сялян памешчыцкіх 14 муж. і 19 жан., аднадворцаў 1 муж.
* 2001 — 720 чал., 324 двары.

### Страчаная спадчына 
* Манастыр базыльянаў (XVII ст.)
* Царква Нараджэння Божай Маці (1907)

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Тамара Ігнатаўна Гаўрылава-Хмызнякова (1944—1991) — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сіроцінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства
Іохан Сірэн

**Іохан Сігфрыд Сірэн** (; 27 мая 1889, Іліхярмя, Вялікае княства Фінляндскае — 5 сакавіка 1961 Хельсінкі, Фінляндыя) — фінскі архітэктар шведскага паходжання.

У 1931 годзе атрымаў дыплом архітэктара. З 1931 па 1949 год быў старшынёй фінскай асацыяцыі гандлю творамі мастацтва. З 1931 па 1957 працаваў прафесарам архітэктуры ў Тэхнічным універсітэце Хельсінкі.
left|thumb|Фінскі парламент, 1931

У дваццатых гадах XX стагоддзя лічыўся вядучым прадстаўніком класіцызму, пазней адчуваецца ўплыў функцыяналізму. Для яго пабудоў характэрны строгая сіметрыя, маналітнасць аб'ёмна-прасторавых кампазіцый, спрошчаная трактоўка ордарных элементаў (будынак парламента ў Хельсінкі, 1927—1931).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Фінляндыі
Сістала

thumb|right|Сэрца ў сістале
**Сістала** — адзін з станаў сардэчнай цягліцы пры сэрцабіцці, а менавіта скарачэнне левага і правага жалудачкаў і выкід крыві ў аорту з левага жалудачка і ў лёгачны ствол з правага жалудачка. Пры гэтым адкрытымі застаюцца лёгачныя і аартальныя клапаны, а зачыненымі мітральны і трохстворкавы клапаны. Крывяны ціск у момант сісталы запісваецца першым перад дыясталічныы, напрыклад, пра запісе ціску 130/70 сісталічным з'яўляецца 130.

## Гл. таксама 
* Дыястала
* Крывяны ціск

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кардыялогія
Сірыйская пустыня

**Сіры́йская пустыня** (араб. الصحراء السورية badiyah aš-šam) — пустыня на Блізкім Усходзе, якая размяшчаецца на тэрыторыі Сірыі, Іарданіі, Ірака. Уяўляе сабой стэп і пясчаныя ўчасткі. Плошча 1000&nbsp;000 км².

## Гісторыя 
Сірыйская пустыня з’явілася пасля апошняга абляднення 12 тыс. гадоў таму і доўгі час была неабжытай. Толькі з дэмаграфічным ціскам цывілізацый Старажытнага Усходу і са з’яўленнем качавой жывёлагадоўлі людзі засялілі Сірыйскую пустыню. У старажытнасці пустыню засялялі амарэі, якіх змянілі арамеі і, нарэшце, арабы (спачатку набатэі, а затым гасаніды). Асноўнае насельніцтва складаюць бедуіны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаграфія Іарданіі
Катэгорыя:Геаграфія Ірака
Катэгорыя:Геаграфія Сірыі
Катэгорыя:Пустыні Азіі
Citigroup Centre (Сідней)

**Citigroup Centre** — небаскроб, які знаходзіцца ў горадзе Сідней, Аўстралія. Вышыня будынка 243 метра (800 футаў), 50 паверхаў і гэта робіць яго дзясятым па вышыні будынкам Аўстраліі. Небаскроб быў пабудаваны ў 2000 годзе.

Збудаванне было распрацавана архітэктурнай фірмай «Crone and Associates». Структурнымі інжынерамі была General Property Trust.

## Гл. таксама 
* Архітэктура Аўстраліі
* Спіс самых высокіх будынкаў Аўстраліі

## Спасылкі 
* Official Citigroup Centre Sydney Site 
* Citigroup Centre on Emporis.com (General database of skyscrapers)
* Citigroup Centre on SkyscraperPage (Pictures and diagrams of skyscrapers)

Катэгорыя:Архітэктура Аўстраліі
Катэгорыя:Небаскробы Сіднея
Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 200 да 249 метраў
HHHR Tower

**HHHR Tower** — жыллёва-камерцыйны звышвысокі небаскроб вышынёй 317 м (1040 футаў). Пабудаваны ў Дубаі (ААЭ), на шашы імя шэйха Заеда. Размешчаны за гатэлем Кроўн Плаза.

Будаўніцтва HHHR Tower пачалі кампаніі з ААЭ і Ганконга ў 2006 годзе і завяршылі ў 2009 годзе.

На 4-х паверхах размешчаны офісныя памяшканні, на астатніх — кватэры класа люкс.
thumb|left|Вежа ў снежні 2007 г.

## Спасылкі
* Mногоэтажный жыллёва-камерцыйны комплекс HHHR Tower 
* http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=51096

Катэгорыя:Небаскробы Дубая
Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 300 да 349 метраў
China World Trade Center Tower 3

**China World Trade Center Tower 3** (3 вежа кітайскага сусветнага гандлёвага цэнтра) — звышвысокі небаскроб вышынёй 330 м, які знаходзіцца ў Пекіне (Кітай). У небаскроба 74 паверхі, 4 падземных паверхі, 30 ліфтаў. China World Trade Center Tower 3 з’яўляецца трэцім будынкам сусветнага гандлёвага цэнтра ў цэнтральным дзелавым раёне Пекіна Чааян. Будаўніцтва небаскроба завяршылася ў 2009 годзе.

У небаскробе знаходзяцца офісы (да 55 паверху), рэстаран, гасцінічныя нумары (56 — 68) і магазіны.

Будынак вельмі падобны на Сусветны гандлёвы цэнтр (разбураны ў 2001 годзе) у Нью-Ёрку.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Skyscraperpage entry
* Skidmore, Owings, Merrill LLP Details

Катэгорыя:Небаскробы Кітая
Катэгорыя:Небаскробы Пекіна
Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 300 да 349 метраў
Катэгорыя:Звышвысокія будынкі
One Canada Square

**One Canada Square** — адзін з самых высокіх небаскробаў Вялікабрытаніі, размешчаны ў Лондане. Вышыня 50-павярховага небаскроба складае 244 метра. На даху размешчана піраміда. Будаўніцтва было пачата ў 1988 і скончана ў 1991 годзе.

Дызайн будынка быў распрацаваны кампаніяй Olympia and York і архітэктарамі Сезарам Пелі & Associates, Adamson Associates і Frederick Gibberd Coombes & Partners

Небаскроб з'яўляецца закрытым для шырокай публікі, акрамя першага паверху, які з'яўляецца часткай гандлёвага цэнтра.

Image:1CanadaSquare.jpg|Верхавіна
Image:One Canada Square flickr.jpg|Від з вуліцы
Image:1Canada Square.jpg|Від узбоч
Image:Canary.wharf.from.thames.arp.jpg|Canary Wharf

## Гл. таксама 
* Спіс самых высокіх будынкаў і збудаванняў Лондана
* Спіс самых высокіх будынкаў і збудаванняў свету

## Спасылкі 
* One Canada Square на Emporis.com 
* One Canada Square на SkyscraperPage.com 

Катэгорыя:Небаскробы Лондана
Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 200 да 249 метраў
Арльбергскі тунэль

**Арльбергскі тунэль** (*Arlbergtunnel*) — тунэль у Аўстрыі, ва Усходніх Альпах, пад Арльбергскім перавалам. Прабіты на вышыні каля 1300 метраў над узроўнем мора. Даўжыня 10 240 м.
thumb|злева|Тунэль у 1882 годзе

Праз Арльбергскі тунэль праходзіць Трансальпійская электрыфікаваная чыгуначная лінія Інсбрук-Блудэнц. Збудаваны ў 1880—1883 гадах, рух адкрыты 21 снежня 1884 года. Першапачаткова тунэль быў адкрыты ў аднакалейным варыянце, але нагрузка на чыгуначнай лініі была такая вялікая, што ўжо 15 ліпеня 1885 года быў адкрыты другі шлях.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тунэлі Аўстрыі
Катэгорыя:Чыгуначныя тунэлі
Алькасар

thumb|Алькасар Сеговіі

**Алькаса́р** ( ад  — «крэпасць», «умацаваны замак») — назва іспанскіх гарадскіх крэпасцяў. Многія старадаўнія алькасары з'яўляюцца перабудаванымі маўрытанскія крэпасцямі, аднак гэта універсальная назва, якая прымяняецца да замкаў любога паходжання.

## Вядомыя алькасары 
* Алькасар у Сеговіі
* Таледскі Алькасар
* Севільскі Алькасар
* Мадрыдскі Алькасар
* Алькасар Каталіцкіх каралёў (Кордава)

## Галерэя 

Image:
Image:Sevilla2005Julio 007.jpg|Севільскі Алькасар
Image:Alcazar de Madrid siglo XVII.jpg|Мадрыдскі Алькасар
Image:Alcazar fountain cordoba 05.JPG|Кордаўскі Алькасар
Image:Alcázar de Jérez.JPG|Хeрэскі Алькасар

## Гл. таксама 
* Алькасаба
* Крэмль

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Крэпасці Іспаніі
Катэгорыя:Культура Іспаніі