open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксандр Готліб Баўмгартэн

**Алякса́ндр Го́тліб Баўмга́ртэн** () (1714 — 27 мая 1762) — нямецкі філосаф, паслядоўнік Лейбніца і Вольфа, палажыў пачатак выкарыстанню тэрміна «эстэтыка».

## Некаторыя працы 
* Aesthetica, pt 1—2, Traiecti cis Viadrum, 1750—58
* Metaphysica. Halle Magdeburgicae, 1739
* Texte zur Grundlegung der Asthetik, hrsg. v. H. R. Schweizer. Hamb., 1983; в рус. пер.: В кн.: История эстетики, т. 2. М., 1964, с. 449-65.

## Літаратура 
* *Самсонов Н. В.* История эстетических учений, ч. 2. — М., [б. г.], с. 99—111.
* *Асмус В. Ф.* Немецкая эстетика XVIII в. — М., 1963, с. 3—56.
* *Царский И. С.* Философско-эстетические идеи Баумгартена как один из стимулов теоретического развития Канта. // Кантовский сборник, вып. 10. — Калининград, 1985, с. 40—51.

Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філасофія мастацтва
Катэгорыя:Эстэтыкі
Аграномія

**Аграномія** — навука сельскагаспадарчай вытворчасці, уяўляе сабой комплекс разнастайных навук і займаецца даследаваннем ўсіх з’яў, якія маюць значэнне ў сельскай гаспадарцы.

Асноўныя раздзелы сучаснай аграноміі: земляробства, аграхімія, аграфізіка, раслінаводства, селекцыя, насенневодства, фітапаталогія, сельскагаспадарчая энтамалогія, сельскагаспадарчая меліярацыя і інш. Асновай яе служаць натуральныя навукі: батаніка, фізіялогія раслін, генетыка, біяхімія, мікрабіялогія, глебазнаўства і інш.
Крысціян Клаўе

{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Крысціян Клаўе
 |арыгінал імя       = Christian Clavier
 |выява          = Christian Clavier - Fnac.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = Крысціян Клаўе ў 2006 годзе
 |імя пры нараджэнні     = Крысціян Жан-Мары Клаўе
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |грамадзянства          = 
 |гады актыўнасці      = 1977 — дагэтуль
 |кірунак          = 
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = { style="background:transparent"

}
 |imdb_id              = 0002010
 |сайт                 = 
}}

**Крысціян Жан-Мары Клаўе** (; , ) — французскі , , , кіраўнік кінакампаніі Ouille Production.

## Біяграфія 
Пасля вучобы ў парыжскім інстытуце палітыкі ён пачаў сваю акцёрскую кар'еру з камедыйнай тэатральнай трупы «Le Splendid» і прыняў удзел у вялікай колькасці камедыйных фільмаў.

Дамогся шырокага поспеху, згуляўшы ў фільме «Прышэльцы» персанажа, вядомага як «Жак уй-прайдзісвет». Пасля «Прышэльцаў» ён стаў прызнанай зоркай, прыняўшы ўдзел у такіх фільмах як «Астэрыкс і Абелікс супраць Цэзара», «Астэрыкс і Абелікс: Місія „Клеапатра“», а таксама ў рымейку фільма «Прышэльцы». Крысціян Клаўе вядомы таксама па фільмах «Паміж анёлам і нячысцікам» і гістарычнаму фільму «Напалеон». Ён таксама сыграў некалькі роляў у тэлевізійных серыялах.

Найбольш прыкметныя акцёрскія дуэты з Жанам Рэно ў фільмах «Прышэльцы», «Аперацыя „Тушонка“», «Карсіканец» і Жэрарам Дэпардз'ё ў фільмах «Астэрыкс і Абелікс супраць Цэзара/місія Клеапатра», «Паміж анёлам і нячысцікам».

## Фільмаграфія 
## Зноскі 
Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Луі Пастэра
Ахмед Уях’я

'''Ахмед Уях'я''' (араб. أحمدأويحيى) (нар. 2 ліпеня 1952) — алжырскі палітычны дзеяч, прэм'ер-міністр Алжыра з 23 чэрвеня 2008. Ён быў раней прэм'ер-міністрам з 31 снежня 1995 года па 15 снежня 1998 і з 5 мая 2003 па 24 мая 2006 ад партыі Дэмакратычнае нацыянальнае аб'яднанне.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Алжыра
Махамед Ганушы

**Махамед Ганушы** (, нар. 18 жніўня 1941) — туніскі палітык, прэм'ер-міністр Туніса (17 лістапада 1999 — 27 лютага 2011), належыць да кіруючай партыі краіны Канстытуцыйны дэмакратычны рух. Да гэтага ў 1992—1999 Ганучы быў міністрам па справах міжнароднага супрацоўніцтва і замежных інвестыцый. Пасля ўцёкаў прэзідэнта Бен Алі ў выніку дзяржаўнага перавароту 2011 — на працягу некалькіх гадзін 14—15 студзеня 2011 выконваў абавязкі кіраўніка дзяржавы. Пасля новай хвалі пратэстаў сышоў і з пасады кіраўніка ўрада.

Катэгорыя:Палітыкі Туніса
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Туніса
Хабіб Бургіба

**Хабіб Бургіба** (, ) (3 жніўня 1903, Манастыр, Туніс — 6 красавіка 2000, тамака жа) — палітычны дзеяч Туніса і першы прэзідэнт Туніса з 25 ліпеня 1957 года па 7 лістапада 1987 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Туніса
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Туніса
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Туніса
Абдэль Азіз Бутэфліка

**Абдэль Азіз Бутэфліка** (араб: عبد العزيز بوتفليقة; нар. 2 сакавіка 1937, г. Уджда, Марока — 17 верасня 2021, Алжыр, Алжыр) — алжырскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Алжыра (1999—2019).

## На чале дзяржавы 
У 2008 годзе Парламент Алжыра зрабіў папраўкі ў канстытуцыю краіны, якія дазваляюць прэзідэнту пераабірацца на сваю пасаду неабмежаваную колькасць разоў.

У 2013 годзе перанёс інсульт і з таго часу амаль не з’яўляўся на публіцы. Тым не менш, Бутэфліка быў пераабраны на чацвёрты тэрмін у 2014 годзе.

Апошнія гады сур’ёзна хварэў, і краінай кіравалі людзі з яго атачэння і вайскоўцы. У пачатку 2019 года знаходзіўся на лячэнні ў Швейцарыі. У лютым было абвешчана аб намеры алжырскага лідара балатавацца ў красавіку на пяты тэрмін. Гэта рашэнне выклікала маштабныя мітынгі пратэсту ў краіне. Пратэстоўцы патрабавалі адмовы Бутэфлікі ад удзелу ў галасаванні. Прэзідэнт вярнуўся на радзіму і пагадзіўся не балатавацца, аднак выбары перанеслі з красавіка на канец 2019 года, а Бутэфліка застаўся на пасадзе прэзідэнта. 1 красавіка Абдэльазіз Бутэфліка прызначыў пераходны ўрад на чале з кіраўніком МУС Нурэдынам Бэдуі (сваю пасаду ў кабінеце пры гэтым захаваў намеснік міністра абароны Алжыра Ахмед Гаед Салех, які 26 сакавіка запатрабаваў прызнаць Бутэфліка недзеяздольным). Вайскоўцаў не задаволіла зробленая заява аб тым, што Бутэфліка сыдзе ў адстаўку да заканчэння свайго чацвёртага мандата 28 красавіка. Яны запатрабавалі неадкладнага сыходу. 2 красавіка 2019 года, пасля некалькіх тыдняў масавых пратэстаў, прэзідэнт Алжыра Абдэльазіз Бутэфліка падаў у адстаўку.

Памёр 17 верасня 2021 года ў Алжыры

## Сям’я 
Быў жанаты са жніўня 1990 года, дзяцей не меў. Яго жонка Амал Трыкі ў апошні час з ім не жыла, жыла ў Парыжы.

Меў трох зводных сясцёр (Фаціма, Аміна і Айша), з якімі ён не падтрымліваў кантактаў, чатырох братоў (Абдэльджані, Мустафа, Абдэрахім і Саід) і адну сястру (Лаціфа).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Прэзідэнты Алжыра
Катэгорыя:Старшыні Генеральнай Асамблеі ААН
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Нур-Трондэлаг

**Нур-Трондэлаг** () — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчана ў Цэнтральнай Нарвегіі, на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Стэйнх’ер. Мяжуе з фюльке Нурлан на поўначы і Сёр-Трондэлаг на поўдні.

Катэгорыя:Трондэлаг
Берберы

**Берберы** (саманазва амазіг, амахаг — «чалавек»; кабільск. Imaziɣen) — агульная назва карэнных жыхароў паўночнай Афрыкі ад Егіпта на ўсходзе да Атлантычнага акіяна на захадзе і ад Судана на поўдні да Міжземнага мора на поўначы, якія прынялі іслам у VII стагоддзі. Размаўляюць на бербера-лівійскіх мовах. Па рэлігіі — у асноўным мусульмане-суніты.

Назва берберы, дадзеная еўрапейцамі па аналогіі з варварамі з-за незразумеласці іх мовы, невядомая большай часткі саміх берберскіх народнасцяў.

У 2016 годзе ў Алжыры парламент прыняў шэраг законаў у рамках рэформы канстытуцыі краіны, якія ў тым ліку даюць берберыйскай (амазігт) мове статус дзяржаўнай.

## Групы 
, нарадзіўся ў сям’і бербераў з Алжыра]]

Нягледзячы на тое, што большасць магрыбцаў маюць берберскае паходжанне, толькі некаторым рассеяным берберскім этнасам удалося захаваць берберскія мовы да нашых дзён.

Катэгорыя:Народы Афрыкі
Ругалан

**Ругалан** (, таксама **Ругаланд**) — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчаная ў паўднёвай частцы Вестлана (Заходняй Нарвегіі), на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Ставангер. Мяжуе з фюльке Хордалан, Тэлемарк, Эўст-Агдэр і Вест-Агдэр.

Катэгорыя:Фюльке Нарвегіі
Сёр-Трондэлаг

**Сёр-Трондэлаг** (нарв. Sør-Trøndelag) — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчана ў Цэнтральнай Нарвегіі, на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Тронхейм. Мяжуе з фюльке Нур-Трондэлаг, Мёрэ-ог-Румсдал, Оплан, Хедмарк і з ракой Оркла.

Катэгорыя:Трондэлаг
Согн-ог-Ф’юранэ

**Согн-ог-Ф’юранэ** (нарв. Sogn og Fjordane, таксама **Согне-о-Ф’юранэ**) — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчана ў цэнтральнай частцы Вестлана (Заходняй Нарвегіі), на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Лейкангер. Мяжуе з фюльке Мёрэ-ог-Румсдал, Оплан, Хордалан і Бускеруд.

Юстэдальбрэен

Катэгорыя:Фюльке Нарвегіі
Зін эль-Абідзін Бен Алі

**Зін эль-Абідзін Бен Алі** (3 верасня 1936, Хамам-Сус — 19 верасня 2019, Саудаўская Аравія) — другі прэзідэнт Туніса (7 лістапада 1987 — 14 студзеня 2011).

## Біяграфія 
Сям’я была шматдзетнай — у ёй раслі шэсць хлопчыкаў і пяць дзяўчынак. Сярэднюю адукацыю атрымаў у ліцэі ў Сусе. Калі быў старшакласнікам, уключыўся ў актыўную падпольную дзейнасць за незалежнасць сваёй краіны. Ваяваў у шэрагах моладзевай арганізацыі, з’яўляючыся сувязным паміж раённымі аддзяленнямі Сацыялістычнай дустураўскай партыі. Яго некалькі разоў арыштоўвалі, кідалі ў турму, падвяргалі допытам.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Туніса 20-гадовы Бен Алі накіроўваецца вучыцца ў Францыю ў ліку тых, хто быў закліканы скласці ядро будучых нацыянальных узброеных сіл. Там ён скончыў вышэйшую ваенную вучэльню ў Сен-Сірэ. Пазней Бен Алі атрымаў дыпломы не менш прэстыжных ваенных навучальных устаноў — артылерыйскага вучылішча ў Шалон-на-Марне (Францыя), вышэйшай школы разведкі і бяспекі і школы СПА (ЗША). Воінскае званне — генерал. Узнагароджаны туніскімі і замежнымі ордэнамі. Ён — кавалер ордэнаў Незалежнасці і Рэспублікі.

Пачаў службу ў якасці штабнога афіцэра. 10 год кіраваў службай ваеннай бяспекі. Служыў ваенным аташэ ў Марока і Іспаніі. Быў кіраўніком канцылярыі міністра абароны, затым — генеральным дырэктарам Службы нацыянальнай бяспекі. З 1980 па 1984 — пасол у Польшчы, назірае разгортванне крызісу ў польскай дзяржаве. Па вяртанні на радзіму праз некаторы час становіцца міністрам унутраных спраў.

У 1987 прызначаны прэм’ер-міністрам краіны. У лістападзе таго ж года ажыццявіў дзяржаўны пераварот і заняў пасаду прэзідэнта Туніса.

У выніку дзяржаўнага пераварота ў студзені 2011 пакінуў пасаду і ўцёк у Саудаўскую Аравію.

Катэгорыя:Прэзідэнты Туніса
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Паслы Туніса ў Польшчы
Сапармурат Авезбердыеў

**Сапармурат Авезбердыеў** () (, Бахардэн — ) — туркменскі ,  і .

## Біяграфія 
Нарадзіўся 21 лютага 1939 ў Бахардэне.

У ліпені 2004 эміграваў у Вашынгтон з-за пераследу з боку тагачаснай туркменскай улады.

Памёр 19 чэрвеня 2009 пасля доўгай і цяжкай хваробы.

## Творчасць 
Аўтар сямі зборнікаў вершаў на туркменскай мове, кнігі паэзіі «Светлоликая» (на рускай мове). У 1981 годзе таксама выйшаў зборнік вершаў і паэм Авезбердыева «Viltis» (на літоўскай мове, пераклад ). Авезбердыеў перакладаў на туркменскую мову творы літоўскіх паэтаў (Эдуардаса Межэлайціса, Саламеі Нерыс і інш.), асобныя вершы Расула Гамзатава, Тараса Шаўчэнкі, Лесі Украінкі і іншых літаратараў. Творы самога Авезбердыева перакладаліся таксама на нямецкую, украінскую, эстонскую, турэцкую, балгарскую, азербайджанскую, іспанскую, рускую, якуцкую і іншыя мовы.

Таксама вядомы сваёй журналісцкай дзейнасцю, працаваў карэспандэнтам туркменскай службы радыё «Свабодная Еўропа».

## Узнагароды 
Узнагароджаны памятным медалём і дзвюма ганаровымі граматамі Літоўскай рэспублікі.

8 верасня 2004 Авезбердыеў атрымаў прэмію «David Burke Distinguished Journalism Award».

Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Эканамічны і сацыяльны савет ААН

thumb|Зала паседжанняў Эканамічнага і Сацыяльнага Савета ААН. Афармленне залы з'яўляецца падарункам Швецыі
**Эканамічны і Сацыяльны Савет ААН** (**ЭКАСАС**) — адзін з галоўных органаў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, які каардынуе супрацоўніцтва ў эканамічнай, сацыяльнай галінах ААН і яе спецыялізаваных устаноў.

## Дзеючыя дзяржавы-члены ЭКАСАС 
Па стане на 2008 год у склад ЭКАСАС уваходзяць наступныя дзяржавы:

## Гл. таксама 
Іншыя праграмы і фонды ААН, якія займаюцца сацыяльнымі і эканамічнымі пытаннямі:
* Дзіцячы фонд ААН
* Кіраванне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў
* Сусветная харчовая праграма
* Канферэнцыя ААН па гандлі і развіццю
* Праграма развіцця ААН
* Праграма ААН па навакольным асяроддзі
* Праграма ААН па міжнародным кантролі за наркотыкамі

## Спасылкі 
* Эканамічны і Сацыяльны Савет
* Дапаможныя органы ЭКАСАС

Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Катэгорыя:Міжнародныя эканамічныя арганізацыі
*
Стэйнх’ер

**Стэйнх’ер** () — горад і камуна ў Нарвегіі, адміністрацыйны цэнтр фюльке Нур-Трондэлаг.

## Гісторыя 
Тэрыторыя камуны населена з каменнага веку, што пацвярджае наяўнасць петрогліфаў. У дахрысціянскую эпоху тут знаходзілася адно з найбольш вядомых святых месцаў вікінгаў.

Стэйнх’ер моцна пацярпеў у выніку бамбардзіроўкі Люфтвафэ 21 красавіка 1940 года, у сувязі з чым у сучаснай забудове горада пераважаюць пасляваенныя будынкі ў стылі функцыяналізму.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Трондэлаг
Лейкангер

**Лейкангер** (нарв. Leikanger) — горад і камуна ў Нарвегіі.

Горад Лейкангер і аднайменная камуна знаходзяцца ў сярэдняй частцы фіёрда Согнефіёрд, які выходзіць у Нарвежскае мора, на паўднёвым узбярэжжы фіёрда. Адміністрацыйна горад і камуна ўваходзяць у фюльке Согн-ог-Ф'юране. На процілеглым ад Лейкангера баку фіёрда ляжыць горад Вік.

Плошча камуны складае 185 км ². Колькасць насельніцтва - 2.156 чалавек (на 1 студзеня 2009 года). Шчыльнасць насельніцтва роўная 12 чал. / км ².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Согн-ог-Ф’юранэ
Пекінскі ўніверсітэт

**Пекінскі ўніверсітэт** — заснаваны ў 1898 годзе, найбуйнейшы ўніверсітэт Кітая, адна з найстарэйшых ВНУ краіны.

## Гісторыя стварэння 
Пекінскі ўніверсітэт быў заснаваны ў сталіцы Кітая ў снежні 1898 года, падчас так званых «Ста дзён рэформаў» — умеранага сацыяльна-культурнага рэфармісцкага руху перадапошняга імператара Паднябеснай Гуансюя. Першапачаткова ўніверсітэт насіў назву «Сталічныя настаўніцкія палаты», а ў 1912 годзе, пасля Сіньхайскай рэвалюцыі і абвяшчэння Кітайскай Рэспублікі, атрымаў сваё сучаснае імя.

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Пекіна
Хордалан

**Хордалан** (нарв. Hordaland, таксама **Хурдалан**, **Хордаланд** або **Хурдаланд**) — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчана ў цэнтральнай частцы Вестлана (Заходняй Нарвегіі), на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Берген. Мяжуе з фюльке Согне-ог-Ф'юране, Бускеруд, Тэлемарк і Ругаланд.

Катэгорыя:Фюльке Нарвегіі
Васіль Фёдаравіч Грушэцкі

**Васіль Фёдаравіч Грушэцкі** () — стацкі саветнік у г. Магілёве, прафесар, настаўнік 1-й Варшаўскай рускай гімназіі, аўтар падручнікаў.

## Біяграфія 
Васіль Грушэцкi быў жанаты з дачкой польскага паўстанца. У 1850-х г. быў стацкім саветнікам у г. Магілёве.

У 1860-х гадах пераязджае ў Варшаву, дзе працуе настаўнікам 1-й Варшаўскай рускай гімназіі.

### Дзеці 
# Ніна — скончыла Магілёўскую жаночую гімназію ў 1889 г. Муж — Атрыганьеў Канстанцін, паручнік 162-га пяхотнага Ахалцыхскага палка, удзельнік руска-японскай вайны. Затым — палкоўнік, камандзір 106-га пяхотнага Уфімскага палка, памёр ад ран у нямецкім палоне ў сакавіку 1915 г. Дзеці ад шлюбу: Ася, Нона, Зоя, Георгій.
# Барыс — у спісе афіцэраў РІА на 1909 г. — капітан 162-га пяхотнага Ахалцыхскага палка. У перыяд 1910—1913 г. застрэліўся. Полк на той момант кватэраваў у Казані. Абставіны самагубства невядомы.
# Вадзім.
# Аляксей — па сканчэнні Магілёўскай мужчынскай гімназіі ў 1897 г. паступіў у Пецярбургскі ўніверсітэт на юрыдычны факультэт. Сябра РСДРП. За актыўную рэвалюцыйную дзейнасць арыштаваны ў 1905 г. Пасля году зняволення, у 1907 г. адпушчаны пад паручыцельства мужа старэйшай сястры падпалкоўніка Атрыганьева К. П. Ад рэвалюцыйнай дзейнасці адышоў. Залічаны вольнапрызначаным у 162-й пяхотны Ахалцыхскі полк. Пасля скончыў Юр’еўскі (Дэрпцкі) універсітэт. Адвакат. Жыў да 1922 г. ў Харкаве. Жонка — Янчэўская Марыя. З 1923 г. працаваў у Маскве па пратэкцыі былых таварышоў па партыі.
# Вера — ў шлюбе Нікіціна
# N

## Падручнікі, выдадзеныя В. Грушэцкім 
* «Первоначальное знакомство с русским языком для польских детей». *Варшава*,1867 г.;
* «Изборник как пособие при практическом изучении русского языка». *Варшава*, 1868 г.;
* «Русская и церковно-славянская грамота со статьями для чтения». *Варшава*, 1870 г..

Катэгорыя:Стацкія саветнікі
Эстфал

**Э́стфал** (нарв. Østfold) — адно з нарвежскіх фюльке (губерній). Размешчаная ў паўднёвай частцы Усходняй Нарвегіі, на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Сарпсборг. Мяжуе з фюльке Акерсхус і Хедмарк.

Катэгорыя:Фюльке Нарвегіі
Амаду Тумані Турэ

**Амаду Тумані Турэ** (,, Мопці, Французскі Судан — , Стамбул, Турцыя) — Малійскі палітык і ваенны дзеяч. 

Былы вайсковы генерал, займаў пасаду прэзідэнта Малі з 26 сакавіка 1991 да 8 чэрвеня 1992 года і з 8 чэрвеня 2002 года да 8 красавіка 2012 года. Атрымаў прызнанне дзякуючы правядзенню дэмакратычных рэформаў, аднак быў скінуты ў выніку вайсковага перавароту.

## Біяграфія 
Першапачаткова імкнуўся стаць настаўнікам, але затым уступіў у шэрагі арміі і пасля навучання ў СССР і Францыі ў 1984 стаў камандуючым парашутыстаў Малі.

Пасля таго, як у 1991 ваенны ўрад Мусы Траорэ жорстка заглушыў народныя дэманстрацыі пратэсту, Турэ узначаліў ваенны пераварот. Прыйшоўшы да ўлады ў якасці кіраўніка Часовага камітэта па ахове здароўя народа, арганізаваў Нацыянальную канферэнцыю, якая выпрацавала новую канстытуцыю Малі.

Пасля прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў перадаў уладу новаму прэзідэнту Альфа Умару Канарэ.

На працягу наступнага дзесяцігоддзя займаўся неваеннай дзейнасцю, у асноўным звязанай з грамадскай аховай здароўя.

Сышоў з узброеных сіл у верасні 2001 года. На прэзідэнцкіх выбарах у Малі 2002 года балатаваўся як незалежны кандыдат. Быў пераабраны ў 2007 годзе.

21 сакавіка 2012 года групоўка ўзброеных сіл учыніла пераварот, незадаволеная тым, як адміністрацыя Турэ рэагуе на дзеянні паўстанцаў на поўначы Малі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выпускнікі Разанскага вышэйшага паветрана-дэсантнага каманднага вучылішча
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Военачальнікі Малі
Сарпсбарг

**Сарпсбарг** (нарв. Sarpsborg) — горад і камуна ў фюльке Эстфал на паўднёвым усходзе Нарвегіі. Горад Сарпсбарг з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай камуны і адначасова адміністрацыйным цэнтрам фюльке Эстфол. Размешчаны на рацэ Глома.

Разам з Фрэдрыкстадам Сарпсбарг ўтварае пятую па насельніцтву гарадскую агламерацыю Нарвегіі з насельніцтвам каля 120 тысяч чалавек, з якіх каля 50 тысяч пражывае ў Сарпсбарг, а 70 тысяч — ва Фрэдрыкстадзе. Асноўнае прадпрыемства горада — хімічныя заводы кампаніі Borregaard.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Эстфал
Арэндал

**Арэндал** () — горад і муніцыпалітэт у фюльке Эўст-Агдэр, Нарвегія, у вусці ракі Нідэльвы. Насельніцтва — 39826 чал. (2006).

## Прамысловасць 
Сёння ў горадзе дзейнічае невялікая вытворчасць суднаў, машынабудаванне, электронная прамысловасць, размешчаны адзін з найбуйнейшых у свеце заводаў па перапрацоўцы карбіду крэмнія.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Эўст-Агдэр
Альфа Умар Канарэ

**Альфа Умар Канарэ** (; , Каес, Малі) — прэзідэнт Малі з 8 чэрвеня 1992 года да 8 чэрвеня 2002 года. У 1978—1980 гадах — міністр па справах моладзі, спорту, мастацтве і культуры. У 1981—1992 гадах — кансультант ЮНЕСКА і Праграмы развіцця ААН Абраны пасля правядзення свабодных выбараў ваенным урадам Амаду Тумані Турэ. Знаходзіўся на пасадзе два тэрміны, пасля гэтага новым прэзідэнтам быў абраны Амаду Тумані Турэ. У 1999—2001 гадах — старшыня эканамічнай супольнасці заходнеафрыканскай дзяржаў. У 2003—2008 гадах Канарэ займаў пасаду старшыні камісіі Афрыканскага саюза. У верасні 2021 года Альфа Умар Канарэ быў тэрмінова шпіталізаваны ў Марока ў бальніцу Шэйх Заід у Рабаце.

Катэгорыя:Прэзідэнты Малі
Эўст-Агдэр

**Эўст-Агдэр** (нарв. Aust-Agder) — адно з нарвежскіх фюльке. Размешчана ў Паўднёвай Нарвегіі, на ўзбярэжжы Атлантыкі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Арэндал. Мяжуе з фюльке Тэлемарк, Ругалан і Вест-Агдэр.

Катэгорыя:Фюльке Нарвегіі
Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў

250px|thumb|Паштовая марка Беларусі да 50-годдзя Упраўлення
**Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў** (УВКБ) — арганізацыя сістэмы ААН, якая займаецца аказаннем дапамогі бежанцам.

У 1949 годзе на сесіі Генеральнай Асамблеі ААН (спецыяльная рэзалюцыя № 319 (IV) «Бежанцы і беспадданныя») пастанавіла зацвердзіць з 1 студзеня 1951 года Упраўленне вярхоўнага камісара па справах бежанцаў. На наступнай сесіі Генеральнай Асамблеі 14 снежня 1950 быў зацверджаны статут УВКБ ААН (спецыяльная рэзалюцыя № 428 (V)). Гэтую дату таксама часам лічаць датай утварэння Упраўлення.

Штаб-кватэра — у Жэневе, маюцца прадстаўніцтва ў многіх сталіцах і канфліктных кропках па ўсім свеце. Узначальвае Упраўленне Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў. З 15 чэрвеня 2005 г. ім стаў Антоніу Гутэрыш, былы прэм'ер-міністр Партугаліі.

Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Нгерулмуд

**Нгерулмуд** (Ngerulmud) — сталіца Палау з 7 кастрычніка 2006 года. Размешчана на востраве Бабелтуап, прыкладна ў 20 км на паўночны ўсход ад ранейшай сталіцы краіны, Корар, і ў 2 км на паўночны захад ад селішча Мелекеок.

Катэгорыя:Гарады Аўстраліі і Акіяніі
Нгерулмуд
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой

**Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой** () — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал-маёр, Герой Савецкага Саюза. У 1991—1993 гадах — першы і апошні віцэ-прэзідэнт Расійскай Федэрацыі, у 1996—2000 — губернатар Курскай вобласці.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Катэгорыя:Губернатары Курскай вобласці
Прэзідэнт Расіі

**Прэзідэнт Расіі** — вышэйшая дзяржаўная пасада Расійскай Федэрацыі. Прэзідэнт Расіі з’яўляецца кіраўніком дзяржавы, якія не адносяцца, на думку шэрагу даследчыкаў, ні да адной з галін улады, гарантам Канстытуцыі Расіі, правоў і свабод чалавека і грамадзяніна ў Расіі; Вярхоўным Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Расійскай Федэрацыі.

## Спіс прэзідэнтаў Расіі 
## Гл. таксама 
* Сімвалы прэзідэнта Расіі

Катэгорыя:Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Прэзідэнты Расіі
Расія
Катэгорыя:Адміністрацыя Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі
Карльстад

**Ка́рльстад** () — горад у Швецыі, цэнтр лена Вермланд. Размешчаны на паўночным беразе возера Венерн. Карльстад — 18-ы па велічыні горад Швецыі з насельніцтвам 83,994 жыхароў.

Карльстад размешчаны ў вусце самай доўгай ракі Швецыі Кларэльвен, якая ўпадае ў возера Венерн, буйнейшае па плошчы возера краіны (і трэцяе па плошчы ў Еўропе пасля Ладажскага і Анежскага азёр).

## Клімат 
## Выбітныя мясціны 
* Кафедральны сабор Карльстада

## Гарады-пабрацімы 
*  Мос, Нарвегія
*  Хорсенс, Данія
*  Нокія, Фінляндыя
*  Блёндуаус, Ісландыя
*  Йыгева, Эстонія
*  Карлавац, Харватыя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швецыі
Кафедральны сабор Карльстада

**Кафедральны сабор Карльстада** (шв. Karlstads domkyrka) — галоўная царква епархіі Карльстада Царквы Швецыі.

Будаўніцтва будынка па праекце архітэктара Крысціяна Халер пачата ў 1723 годзе. Асвячэнне царквы адбылося 2 ліпеня 1730 года.

Вышыня царкоўнай вежы складае 58 метраў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Да
Катэгорыя:Карльстад
Умеа

**У́меа** () — горад на поўначы Швецыі, цэнтр аднайменнай камуны і лена Вестэрботэн.

Насельніцтва — 83 249 жыхароў (па стане на 2015 год; з іх каля трэці — студэнты); найбуйнейшы па колькасці насельніцтва горад Паўночнай Швецыі і дванаццаты сярод найбуйнейшых гарадоў краіны).

У горадзе працуе самы вялікі ў паўночнай Швецыі ўніверсітэт. Пры ўніверсітэце працуе шпіталь. Умеа з’яўляецца цэнтрам медыцынскіх даследаванняў у Швецыі.

Умеа быў абраны культурнай сталіцай Еўропы на 2014 год (разам з Рыгай).

## Гісторыя 
Умеа ўпершыню згадваецца пад 1314 і паўторна пад 1320 годам. У XV стагоддзі Умеа, як і ўвесь Норланд актыўна каланізуецца шведамі і становіцца важным гандлёвым цэнтрам. Свае першыя гарадскія прывілеі Умеа атрымаў у 1588 годзе, калі ён яшчэ знаходзіўся ў 5 км на захад ад сучаснага цэнтра горада. Аднак ужо ў 1590 годзе рака Умеэльвен выйшла з берагоў і затапіла горад: ён часова прыходзіць у заняпад. У 1621 годзе кароль Густаў II Адольф адпраўляе свайго прадстаўніка  з мэтай аднавіць горад на больш высокім месцы. Ужо праз год Умеа зноў атрымаў гарадскі прывілей, а ў 1637 годзе стаў адміністрацыйным цэнтрам лена Вестэрботэн. Цікава, што насельніцтва горада складала ў гэты час усяго сорак чалавек. У 1646 Умеа атрымаў канчатковыя гарадскія прывілеі. З 1714 па 1721 гады, у ходзе Вялікай Паўночнай вайны, горад шматразова быў спалены расійскімі войскамі, якія займалі горад і пазней — у 1809 годзе. У канцы XIX стагоддзя да таго пераважна драўляны горад быў мадэрнізаваны, у ім з’явіліся шырокія вуліцы, уздоўж якіх былі высаджаны бярозавыя алеі. З гэтага часу горад атрымаў мянушку «Горад бяроз». У 1965 годзе ў Умеа быў заснаваны першы ў Норландзе ўніверсітэт: з таго часу насельніцтва горада больш чым падвоілася.

## Выдатнасці 
*  (1501—1508 гады)
* Неагатычная Гарадская царква (1894)
* Ратуша (1890)
* Музей лена Вестэрботэн
* Парк скульптур Умедален

## Гл. таксама 
* Апеляцыйны суд Верхняга Норланда
* Вёска Родасэль
* Віла Шарынска
* Вэнортспаркен
* Зялёны агонь, Умеа
* Культурвэвен
* Кур’ер Вестэрботэна
* Кюркброн, Умеа
* Музей малюнкаў, Умеа
* Норландская опера
* Спаркен
* Старая турма, Умеа
* Старгатан
* Умеа Энергі
* Уместан
* Цэнтральны вакзал Умеа

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швецыі
Вестэрос

**Вестэро́с** () — горад у Швецыі, адміністрацыйны цэнтр лена Вестманланд.

Размешчаны на возера Меларэн ў вусці ракі Свартон. Насельніцтва — 134 тыс. жыхароў.

Да 1271 года называўся **Арас** («вусце ракі»), пасля быў перайменаваны ў Вэстра Арас (Заходні Арас), а пазней у Вестэрос.

## Прамысловасць 
Горад з’яўляецца індустрыяльным цэнтрам вобласці. Буйнейшыя прамысловыя прадпрыемствы: ABB, Bombardier, Westinghouse Atom, Peab, ICA Handlarnas.

## Славутасці 
* Сабор (13, 15 ст.)
* Замак (14, 16 ст., перабудаваны)
* Сярэдневяковыя дамы

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Маркус Оскарсан, алімпійскі чэмпіён (2004) у веславанні на байдарцы-двойцы
* Стэфан Эрыксан, першы Пасол Каралеўства Швецыі ў Рэспубліцы Беларусь
* Сафія Альбум, шведская мастачка, фатограф, пісьменніца, удзельніца фемінісцкага руху
* Герда Альм, шведская мастачка, якая працавала ў ЗША.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Шчыпцы

**Шчыпцы** ў шырокім сэнсе, **абцугі** (слясарная справа, тэхніка), радзей **клешчы** (кавальскія) — агульная назва сталярных, слясарна-мантажных, цырульных прылад у выглядзе дзвюх рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцавін (губы, шчокі) з дзяржальнамі, якія выкарыстоўваюцца для сціскання, схоплівання, вышморгвання (да прыкладу, вышморгванне або выцягванне цвікоў, дроту; гарачая завіўка валасоў; вышчыпванне валасоў на бровах).

## Гісторыя 
Кавальскія абцугі вядомыя з жалезнага веку: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у Полацку, Мінску, Навагрудку, позняга — у Друі, Крычаве, Мазыры і іншых гарадах.

## Варыянты шчыпцоў 
* Вастрагубцы — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу.
* Татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл.
* Кулінарныя шчыпцы — для захопу, сервіроўкі і падачы кулінарных вырабаў.
* Кухонныя — для выкарыстання пры падрыхтоўцы розных страў (да прыкладу, для колкі арэхаў).
* Касметычныя шчыпцы — для розных мэтаў, да прыкладу, завіўкі веек.
* Абцужкі — цырульны інструмент, які выкарыстоўваецца для ўкладкі і завіўкі валасоў.

## Гл. таксама 
* Акушэрскія шчыпцы
* Абцужкі для пазногцяў

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інструменты
Акушэрскія шчыпцы

thumb|345px|Выцягванне плода з дапамогай акушэрскіх шчыпцоў Вільяма Смелі

**Акушэрскія шчыпцы** — медыцынскі інструмент у выглядзе адмысловых шчыпцоў для вымання галоўкі плоду падчас родаў у чалавека.

У цяперашні час гэты інструмент ўжываюць даволі рэдка ў сувязі з вялікай колькасцю ускладненняў, якія ўзнікаюць з прычыны яго выкарыстання. Паказаннем да прымянення з'яўляюцца сітуацыі, калі натуральных выганяльных сіл парадзіхі недастатоква, каб выштурхнуць вонкі плод, а галоўка плода знаходзіцца ў тазу, прычым гэтае прамаруджванне пагражае небяспекай маці або дзіцяці. У мінулым адсутнасць падобнага інструмента ў акушэрскім наборы каштавала жыцця тысячам немаўлятаў і маці.

Вынаходства шчыпцоў адносяць да 1723 г., калі генцкі хірург Пальфін (Palfyn) прадставіў Французскай акадэміі інструмент, які складаўся з двух прамых, не перакрыжавальных «лыжак», якія злучаліся пасродкам ланцужкоў.

## Гл. таксама 
* Акушэрскі ложак
* Гінекалогія
* Кесарава сячэнне

Катэгорыя:Акушэрства
Сейсмалогія

**Сейсмалогія** (ад  — землятрус і  — навука, веды) — навука аб распаўсюджванні сейсмічных хваль у нетрах Зямлі. Таксама сейсмалогія займаецца землятрусамі, рухамі платформаў, маніторынгам распрацовак рудных радовішчаў і інш.

Як навука сейсмалогія сфарміравалася ў сярэдзіне 19 стагоддзя. Былі распрацаваны яе тэорыя, методыкі і інструменты для правядзення даследаванняў. Сярод вучоных, зрабіўшых значны ўклад у стварэнне і развіццё сейсмалогіі, Б. Б. Галіцын, Э. Віхерт (), Б. Гутэнберг, Дж. Мілн ().

## На Беларусі 
На тэрыторыі Беларусі сейсмалагічныя даследаванні пачаліся на сейсмічнай станцыі «Мінск» у Плешчаніцкай геафізічнай абсерваторыі ў 1965 годзе. У 1979 г. у Інстытуце геалагічных навук АН БССР створана Доследна-метадычная партыя з мэтай выканання сейсмалагічных даследаванняў. Сейсмаметрычныя назіранні вядуцца на стацыянарных і перасоўных пастах.

## Гл. таксама 
* Сейсмічная шкала
* Сейсмічнае раянаванне

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Саваренский Е. Ф.* Сейсмология // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* СЕЙСМОЛОГИЯ И ТЕКТОНИКА // Энцыклапедыя «Кругасвет»
Бернард Лаўн

**Бернард Лаўн** (нар.  —) — амерыканскі ўрач, кардыёлаг, вынаходнік дэфібрылятара, які атрымаў Нобелеўскую прэмію міру (1985) годзе «За інфармаванне грамадскасці і схіленне грамадскай свядомасці на карысць міру».

## Грамадская дзейнасць 
Сустаршыня арганізацыі «Урачы свету за прадухіленне ядзернай вайны». Крытык некаторых аспектаў і акцэнтаў сучаснай медыцыны. Аўтар некалькіх кніг, грамадскі дзеяч. Нягледзячы на сталы ўзрост, працягвае актыўную дзейнасць.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Кардыёлагі ЗША
Катэгорыя:Антыядзерныя рухі
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Выпускнікі Мэнскага ўніверсітэта
Петру Лучынскі

**Пе́тру Кіры́л Лучы́нскі** (; нар. , Старыя Радуляны, Румынія) — другі прэзідэнт Малдовы (1996—2001). Папярэднік — Мірча Снегур, пераемнік — Уладзімір Варонін.

## Біяграфія 
Пётр Лучынскі нарадзіўся 27 студзеня 1940 года ў бесарабскай вёсцы Старыя Радуляны (цяпер Фларэшцкі раён Малдовы).

У 1962 годзе скончыў Кішынёўскі дзяржаўны ўніверсітэт.

Катэгорыя:Кіраўнікі Кішынёва
Урачы свету за прадухіленне ядзернай вайны

**Урачы свету за прадухіленне ядзернай вайны** (**УСПЯВ**) () — міжнародны рух работнікаў аховы здароўя, дзейнасць якога накіравана на прадухіленне ядзернага канфлікту і заахвочванне ядзернага раззбраення. Арганізацыя заснавана ў снежні 1980 года амерыканскім прафесарам кардыялогіі Гарвардскага інстытута грамадскага здароўя Бернардам Лаўнам і савецкім доктарам медыцынскіх навук, дырэктарам Усесаюзнага кардыялагічнага навуковага цэнтра АМН СССР Яўгенам Чазавым. За сваю дзейнасць у 1984 годзе арганізацыя адзначана прэміяй ЮНЕСКА, а ў 1985 годзе ўдастоена Нобелеўскай прэміі міру за заслугі ў інфармаванні грамадскасці і схіленне свядомасці чалавецтва на карысць міру. У сярэдзіне 1980-х гадоў колькасць членаў УСПЯВ налічвала каля 145 000 чалавек, а да пачатку 1990-х у рух уваходзіла ўжо каля 200 000 чалавек з больш за 60 краін свету. У 2007 годзе арганізацыяй была пачатая кампанія, накіраваная на знішчэнне ядзернай зброі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Старонка арганізацыі на Nobelprize.org 

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Пацыфізм
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Антыядзерныя рухі
Мірча Снегур

**Мірча Іон Снегур** (; , с. Трыфанешты, Сарокскі жудзец, цяпер Фларэшцкі раён — ) — малдаўскі палітык, першы Прэзідэнт Малдовы (1991—1996).

## Узнагароды 
* Ордэн «Знак Пашаны» (1966);
* медаль «За працоўную доблесць» (1976);
* дыплом «AD Honores» Еўрапейскай Акадэміі Мастацтваў (1995);
* ганаровы дыплом і залаты медаль Еўрапейскага Ордэна заслуг (1995);
* ордэн «Ordinul Republicii» (2000);
* камандорскі крыж ордэна «За заслугі перад Літвой» (Літва, 18 студзеня 2007 года).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Малдоўскі дзяржаўны ўніверсітэт

**Малдоўскі дзяржаўны ўніверсітэт** — вышэйшая тэхнічная навучальная ўстанова Рэспублікі Малдова, акрэдытаваныя дзяржавай. Універсітэт заснаваны ў 1946 годзе.

## Факультэты 
* Факультэт прыгожых мастацтваў
* Факультэт сацыялогіі і філасофіі
* Факультэт біялогіі і глебазнаўства
* Факультэт хіміі і хімічнай тэхналогіі
* Факультэт права
* Факультэт фізікі
* Факультэт гісторыі і філасофіі
* Факультэт журналістыкі
* Факультэт замежных моў і літаратуры
* Факультэт матэматыкі і інфарматыкі
* Факультэт міжнародных адносін
* Факультэт эканомікі
* Абсерваторыя імя Мікалая Доніча.

## Выбітныя выпускнікі 
* Петру Лучынскі (нар. 1940) — другі Прэзідэнт Малдовы

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Малдовы
Будзё

**Будзё** () — горад і камуна ў фюльке Нурлан ў Нарвегіі.

## Апісанне 
З’яўляецца часткай рэгіёна Сальтэн. Горад Будзё атрымаў статус камуны 1 студзеня 1838 года. Камуна Будзін была далучаная да Будзё 1 студзеня 1968 года, а камуна Ск’ерстад — 1 студзеня 2005 года. Будзё, размешчаны паўночней Палярнага круга, з’яўляецца найбуйнейшым горадам у Нурлане, і другім па велічыні ў Паўночнай Нарвегіі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Драмен

**Драмен** (нарв. Drammen) — горад і камуна ў Нарвегіі, фюльке Бускеруд. Муніцыпалітэт быў заснаваны 1 студзеня 1838 г. у суседнім фюльке, Вестфол, пад імем Скогер. Назва Драмен атрымана ў 1964 годзе, тады ж муніцыпалітэт пераведзены ў фюльке Бускеруд.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Юхан-Улаф Кос

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Крысціянсан

**Крысціянсан** (, раней было прынята напісанне *Christianssand*) — горад і камуна ў Нарвегіі, у фюльке Вест-Агдэр. Адміністрацыйны цэнтр фюльке і найбуйнейшы горад Серланна (Паўднёвай Нарвегіі). 65 тыс. жыхароў (2006).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Андрэас Торкільдсен, кідальнік дзіды, алімпійскі чэмпіён

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Моле

**Моле**, таксама **Молдэ** — горад і камуна ў фюльке Мёрэ-ог-Румсдал, Нарвегія.

## Гісторыя 
Паселішча ўтварылася як гандлёвы пост у канцы сярэдніх стагоддзяў. Афіцыйныя правы на занятак гандлем былі атрыманы ў 1614 годзе, а правы горада былі дараваныя каралеўскай хартыяй у 1742 годзе. Муніцыпалітэт Моле ўтвораны 1 студзеня 1838 года.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Шыен

**Шыен** () — горад і камуна ў Нарвегіі.

## Геаграфія 
Горад Шыен размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Нарвегіі, на ўсход ад возера Нуршо. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам нарвежскай фюльке Тэлемарк, а таксама цэнтрам аднайменнай камуны плошчай у 778 км ². Колькасць насельніцтва Шыена складае 51.279 чалавек (на 1 кастрычніка 2008 года). Шчыльнасць насельніцтва роўная 66 чал. / км ².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Кайнуу

**Кайнуу** (фін. Kainuu, швед. Kajanaland) — правінцыя ў Фінляндыі на ўсходзе ляані Оўлу. Насельніцтва 84740 чалавек (2006). Мяжуе з правінцыямі Паўночная Пох'янмаа (на паўночным захадзе), Паўночнае Саво і Паўночная Карэлія (на поўдні). На ўсходзе мяжуе з Рэспублікай Карэлія. Плошча 21.567 км².

## Муніцыпалітэты 
Кайнуу складаецца (з 1.1.2007, калі Вуаліёкі аб'ядналася з Каяані) з дзевяці муніцыпалітэтаў. У дужках азначана колькасць жыхароў на 31 снежня 2009.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

 

Катэгорыя:Правінцыі Фінляндыі
Слізістая абалонка

**Слі́зістая абало́нка** (, часта кажуць проста **слізістая**) — унутраная абалонка полых органаў, сазлучаных са знешнім асяроддзем. Слізістая абалонка пакрывае паверхню органаў дыхання, мачавой, палавой і стрававальнай сістэм, унутраныя паверхні вочных павек і ўнутраныя паверхні вушэй.

Назва паходзіць ад слова слізь (): большасць слізістых абалонак пакрытыя пластом слізі, вылучаемай сакраторнымі клеткамі эпітэлія (звычайна — фужэрападобнымі клеткамі).

Слізістая абалонка пастаянна ўвільгатняецца сліззю. Складаецца з трох слаёў: эпітэлію, злучальнай тканкі і мышачнай пласцінкі. Бывае гладкая або складкавая. Тканкавыя элементы слізістай абалонкі здольныя да рэгенерацыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тканкі арганізма
Элтан Джон

Сэр **Элтан Геркулес Джон** (, сапраўднае імя Рэджыналд Кэнэт Дуайт (Reginald Kenneth Dwight); нар. 25 сакавіка 1947, Пінер, Вялікабрытанія) — англійскі рок-спявак, кампазітар і піяніст. Рыцар-бакалаўр (1997) і кавалер ордэна Брытанскай імперыі (CBE, камандор, 1995).

Вучыўся ў Каралеўскай акадэміі музыкі ў Лондане. Набыў вялікую папулярнасць у 1970-я г.

На працягу сваёй амаль 40-гадовай кар'еры Элтан Джон прадаў больш за 450 мільёнаў пласцінак. 54 яго сінгла ўваходзілі ў брытанскі Топ-40. Ён займае 49-е месца ў спісе найвялікшых выканаўцаў па версіі часопіса Rolling Stone. Элтан Джон — адзін з самых камерцыйна паспяховых выканаўцаў 1970-х гадоў: сем яго альбомаў займалі першыя месцы ў Billboard 200, 23 сінгла ўваходзілі ў амерыканскі Топ-40, 16 падымаліся ў першую дзесятку і 6 — на першае месца . Адзін з іх, «Candle in the Wind» (версія, прысвечаная прынцэсе Дыяне) разышоўся 37000000 тыражом.

У рэпертуары пераважаюць меладраматычныя балады і творы ў стылі рок-н-рола. Аўтар поп-оперы «Аіда» (2000). Актыўна гастраліруе.

## Дыскаграфія 
### Студыйныя альбомы 
* *Empty Sky* (1969)
* *Elton John* (1970)
* *Tumbleweed Connection* (1970)
* *Madman Across the Water* (1971)
* *Honky Château* (1972)
* ''Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player* (1973)
* *Goodbye Yellow Brick Road* (1973)
* *Caribou* (1974)
* *Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy* (1975)
* *Rock of the Westies* (1975)
* *Blue Moves* (1976)
* *A Single Man* (1978)
* *Victim of Love* (1979)
* *21 at 33* (1980)
* *The Fox* (1981)
* *Jump Up!* (1982)
* *Too Low for Zero* (1983)
* *Breaking Hearts* (1984)
* *Ice on Fire* (1985)
* *Leather Jackets* (1986)
* *Reg Strikes Back* (1988)
* *Sleeping with the Past* (1989)
* *The One* (1992)
* *Made in England* (1995)
* *The Big Picture* (1997)
* *Songs from the West Coast* (2001)
* *Peachtree Road* (2004)
* *The Captain & the Kid* (2006)
* *The Diving Board* (2013)
* *Wonderful Crazy Night* (2016)
* *Regimental Sgt. Zippo* (2021)

### Альбомы ў суаўтарстве 
* *Duets* (1993)
* *The Union* (з Leon Russell) (2010)
* *Good Morning to the Night* (з Pnau) (2012)
* *The Lockdown Sessions* (2021)
* *Who Believes in Angels?* (з Brandi Carlile) (2025)

### Альбомы саўндтрэкаў 
* *Friends* (1971)
* *The Lion King* (1994)
* *Elton John and Tim Rice's Aida* (1999)
* *The Muse* (1999)
* *The Road to El Dorado* (2000)
* *Aida* (2000)
* *Billy Elliot* (2005)
* *Lestat* (2005)
* *Gnomeo & Juliet* (2011)
* *Rocketman* (2019)

### Канцэртныя альбомы 
* *17-11-70* (1971)
* *Here and There* (1976)
* *Live in Australia with the Melbourne Symphony Orchestra* (1986)
* *One Night Only* (2000)
* *Live from Moscow 1979* (2019)
* *Live from the Rainbow Theatre'' (2025)

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Спевакі Вялікабрытаніі
Лімфатычная сістэма

**Лімфатычная сістэма** () — частка сасудзістай сістэмы млекакормячых, дапаўняе сардэчна-сасудзістую сістэму. Яна адыгрывае важную ролю ў абмене рэчываў і ачышчэнні клетак і тканак арганізма. У адрозненне ад крывяноснай сістэмы лімфатычная не з’яўляецца закрытай і не мае цэнтральнай помпы. Лімфа, якая цыркулюе ў ёй, рухаецца павольна і пад невялікім ціскам.

Лімфатычная сістэма дапаўняе дзейнасць сардэчна-сасудзістай, дапамагаючы вяртанню з тканкавай вадкасці бялкоў і іншых рэчываў. Яна прадстаўлена лімфатычнымі вузламі і сасудамі.

У структуру лімфатычнай сістэмы ўваходзяць:

* лімфатычныя капіляры
* лімфатычныя сасуды
* лімфатычныя вузлы
* лімфатычныя ствалы і пратокі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Цёнсберг

**Цёнсберг** () — горад і муніцыпалітэт у Нарвегіі, адміністрацыйны цэнтр фюльке Вестфол. Муніцыпалітэт мяжуе на захадзе з Стоке, да паўночным захадзе — з Рэ, у напрамку поўначы — з Хорта, на ўсходзе — з Осла-фіёрдам і на поўдні — з камунай Нетэрэй.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Магнус Карлсен, нарвежскі шахматыст
* Свен Фойн, нарвежскі вынаходнік

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Вестфал
Апорна-рухальная сістэма

**Апорна-рухальная сістэма** (сінонімы: **апорна-рухальны апарат**, **касцёва-цягліцавая сістэма**, **лакаматорная сістэма**, **шкілетна-цягліцавая сістэма**) — комплекс структур, якія ўтвараюць каркас, які надае форму арганізму, які дае яму апору, які забяспечвае абарону ўнутраных органаў і магчымасць перамяшчэння ў прасторы.

Апорна-рухальная сістэма чалавека — функцыянальная сукупнасць касцей шкілета, сухажылляў, суставаў, якія ажыццяўляюць пасродкам нервовай рэгуляцыі лакамоцыі, падтрыманне паставы і іншыя рухальныя дзеянні, нараўне з іншымі сістэмамі органаў ўтварае чалавечае цела.

Касцявая сістэма прадстаўлена вялікай колькасцю розных па форме, памерах і канструкцыі касцей, якія ўваходзяць у састаў шкілета. Шкілет выконвае функцыі апоры, аховы і руху (пры актыўным удзеле мышцаў), з’яўляецца дэпо мінеральных рэчываў.

Мышачная сістэма аб’ядноўвае ўсе шкілетныя мышцы. Яе функцыяй з’яўляецца захаванне паставы, перамяшчэнне цела або яго асобных частак у прасторы, выкананне тонкіх рухаў.

Катэгорыя:Анатомія жывёл
*
Катэгорыя:Артапедыя
Мочапалавая сістэма

**Мочапалавая сістэма** — комплекс органаў рэпрадуктыўнай і мочавыдзяляльнай сістэм, анатамічны, функцыянальна і эмбріялагічна злучаных паміж сабой. Некаторыя органы мочапалавой сістэмы выконваюць і рэпрадуктыўную, і мочавыдзяляльная функцыю (напрыклад, урэтра у мужчын).

Катэгорыя:Выдзяляльная сістэма
Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Сардэчна-сасудзістая сістэма

пазначаныя чырвоным, вены — блакітным колерам.]]

**Сардэчна-сасудзістая сістэма** (скарочана — **ССС**) — сістэма органаў, якая забяспечвае цыркуляцыю крыві і лімфы па арганізме чалавека і жывёл.

У склад сардэчна-сасудзістай сістэмы ўваходзяць крывяносныя сасуды, лімфатычныя сасуды і галоўны орган кровазвароту — сэрца. Крывяносныя сасуды дзеляцца на: **Артэрыі, артэрыёлы, капіляры, венулы, вены**.

У склад сардэчна-сасудзістай сістэмы ўваходзіць сэрца — орган, які прымушае кроў рухацца, нагнятаючы яе ў крывяносныя сасуды — полыя трубкі рознага калібра, па якіх яна цыркулюе.

Усе функцыі крывяноснай сістэмы строга ўзгоднены дзякуючы нервова-рэфлекторнай рэгуляцыі, што дазваляе падтрымліваць гамеастаз у зменлівых умовах знешняга і ўнутранага асяроддзя. Асноўнай функцыяй з'яўляецца дастаўка кіслароду і пажыўных рэчываў да органаў і тканак, а таксама вывядзенне вуглякіслага газу, перапрацаваных пажыўных рэчываў і іншых прадуктаў метабалізму.

## Гл.таксама 
* Кардыялогія
* Артэрыяльная гіпертэнзія

## Спасылкі
Сінайскі паўвостраў

**Сінайскі паўвостраў**, больш вядомы проста як **Сінай** (араб. شبه جزيرة سيناء, Shibh Jazirat Sina) — паўвостраў у Чырвоным моры, на мяжы паміж Азіяй і Афрыкай, частка тэрыторыі Егіпта. Тэрытарыяльна належыць да Азіі.

## Геаграфія 
Паўвостраў, які мае форму кліна, завостранага на поўдзень, абмежаваны з поўначы ўзбярэжжам Міжземнага мора, з захаду — Суэцкім залівам, з усходу — залівам Акаба. Паколькі межы паўвострава ўмоўныя, яго тэрыторыя ў залежнасці ад методыкі вызначэння ацэньваецца ў межах ад 25 тыс. да 60 тыс. км². У асноўным тэрыторыя занята пустыняй, бліжэй да поўдня ёсць горы (найвышэйшы пункт — Гара Святой Кацярыны, 2637 м) і пласкагор’і. На паўвостраве адкрыты радовішчы нафты, традыцыйна таксама здабывалася біруза.

## Гл. таксама 
* Сінайскі кодэкс
* Фаран

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* The History of the Ancient Near East
* Geographia: Sinai
* Egypt Governates
* Sinai Hotels  by Haubitz, Zoche Publisher: Fotohof Editions, 2006  ISBN 3-901756-64-7 ISBN 978-3-901756-64-1
Сінай

* **Гара Сінай** — месца дзе Бог даў Майсею 10 запаведзяў
* Кароткая назва **Сінайскага паўвострава**

## Прозвішча 
* Якаў Рыгоравіч Сінай, амерыканскі матэматык
Суэцкі заліў

**Суэ́цкі залі́ў** — заліў, размешчаны ў паўночнай частцы Чырвонага мора, аддзяляе Сінайскі паўвостраў Азіі ад Афрыкі.

Мае выцягнутую форму: даўжыня каля 290 км (каля 325 км), шырыня — ад 25 да 55 км (15—46 км, да 46 км). Салёнасць вады да 40—42 ‰, тэмпература да 30 °С. Прылівы паўсутачныя, вышынёй да 1,8 м (да 2 м).

У паўночнай частцы заліва знаходзіцца егіпецкі горад і порт Суэц, каля якога пачынаецца Суэцкі канал, які злучае Чырвонае мора з Міжземным.

## Гл. таксама 
* Шадван

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Суэ́цкий зали́в // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. Недра, 1986. — 459 с.
* 

## Спасылкі 
* Карта заліва 

Катэгорыя:Залівы Егіпта
Катэгорыя:Залівы Індыйскага акіяна
Імунная сістэма

thumb|right|250px|Лімфацыт, кампанент імуннай сістэмы чалавека. Выява зроблена сканіруючым электронным мікраскопам
**Імунная сістэма** — падсістэма, якая існуе ў пазваночных жывёл і аб'ядноўвае органы і тканкі, якія абараняюць арганізм ад захворванняў, ідэнтыфікуючы і знішчаючы пухлінавыя клеткі і патагены. Імунная сістэма распазнае мноства разнастайных узбуджальнікаў, ад вірусаў да паразітычных чарвякоў, і адрознівае іх ад біямалекул уласных клетак. Распазнанне ўзбуджальнікаў ускладняецца іх адаптацыяй і эвалюцыйным развіццём новых метадаў паспяховага інфіцыравання арганізма-гаспадара.

Імунная сістэма чалавека ўключае ў сябе чырвоны касцявы мозг, селязёнку, вілачкавую залозу, лімфавузлы і інш. Яна забяспечвае ахову біялагічнай індывідуальнасці і хімічнага пастаянства ўнутранага асяроддзя арганізма.

Патагены могуць хутка развівацца і адаптавацца, каб пазбегнуць выяўлення і знішчэння імуннай сістэмай. У выніку, некаторыя ахоўныя механізмы, таксама эвалюцыянавалі, каб распазнаваць і нейтралізаваць патагенныя мікраарганізмы. Нават простыя аднавузавыя арганізмы, як то бактэрыі, валодаюць рудыментарнай імуннай сістэмай, у выглядзе ферментаў, якія абараняюць ад інфекцыі бактэрыяфага. Іншыя асноўныя імунныя механізмы эвалюцыянавалі ў старажытных эўкарыётаў і да гэтага часу застаюцца ў іхных сучасных нашчадкаў, як то раслінах і насякомых. Гэтыя механізмы ўключаюць фагацытоз, антымікробныя пептыды, дэфензіны і сістэму камлементу. Сківіцаротыя хрыбетныя, у тым ліку чалавек, маюць яшчэ больш складаныя механізмы абароны, у тым ліку здольнасць адаптавацца з цягам часу да канкрэтных узбуджальнікаў. Адаптыўны імунітэт стварае імуналагічную памяць на канкрэтны ўзбуджальнік, што вядзе да павышэннай здольнасці арганізму да супрацьстаяння пры настпнай сустрэчы з тым жа ўзбуджальнікам. Гэты працэс набытага імунітэту ляжыць у аснове вакцынацыі.

Парушэнні імуннай сістэмы могуць прывесці да аўтаімунных захворванняў, запаленчых захворванняў і рака. Імунадэфіцыт адбываецца, калі імунная сістэма менш актыўная, чым звычайна, у выніку паўтаральных і небяспечных для жыцця інфекцый. У людзей імунадэфіцыт можа стацца альбо ў выніку генетычных хвароб, як то цяжкі камбінаваны імунадэфіцыт, або набытых захворванняў, як то ВІЧ/СНІД ці выкарыстанне імунасупрэсіўных прэпаратаў. У адрозненне ад аўтаімунных захворванняў у выніку гіперактыўнасці імунная сістэма атакуе нармальныя тканіны, як калі б яны былі вонкавымі арганізмамі. Агульныя аўтаімунныя захворванні ўключаюць аўтаімунны тырэяідыт, рэўматоідны артрытый, цукровы дыябет першага тыпу і сістэмную чырвоную ваўчанку. Імуналогія ахоплівае вывучэнне ўсіх аспектаў дзейнасці імуннай сістэмы.

## Лімфацыты 
### T-кілеры 
thumb|Цітотоксіческой Т-клетка распазнае антыген, прадстаўлены комплексам ГКГС-I інфікаванай клеткі.

### T-хелперы 
thumb|Актывацыя імуннага адказу.

### B-лімфацыты і антыцелы 
thumb|250px|Дыферэнцыяцыя B-клеткі ў плазматычныя клетку

## Спасылкі 
* Кроў, Каагуляцыя, Імунная сістэма (Англійская мова) 


Катэгорыя:Імуналогія
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы