Беларуская карчма

**Корчмы ў Беларусі** — піцейныя ўстановы, часам заезныя двары з продажам алкагольных напояў.

## Першыя корчмы на землях Беларусі 
З граматы смаленскага князя Расціслава Мсціславіча вядома, што ў 1150 годзе ў Копысі і Лучыне былі заезныя двары, а таксама саладоўні, дзе прарошчвалі збожжа для вырабу соладу.

Транзітныя рэгіянальныя і міжнародныя водныя і сухапутныя шляхі — паміж Маскоўскай дзяржавай, Польшчай, Прусіяй і ўкраінскімі землямі, — вызначалі развіццё беларускай тэрыторыі, колькасць паселішч ўзрастала. Паселішчы ўзнікалі на гасцінцах як прамежкавыя пункты — мястэчкі з корчмамі, мытнямі, кузнямі, — паміж існымі даўней.

## Архітэктурныя адметнасці 
Вясковая і местачковая карчма спачатку была падобна простай сялянскай хаце, крытай саломай, з дзвюх "палоў". У меншай жыў сам карчмар, там ён прадаваў піва і гарэлку, там сама збіраліся сяляне. Большая "палова" была павеццю — памяшканнем, якое было вандроўцам і стайняй, і спальняй.

З часам местачковая карчма стала комплексам збудаванняў, дзе спыняліся для харчавання і начлегу вандроўцы. Тут збіралася вясковая грамада, па святах моладзь ладзіла гульні і танцы. У комплекс падворка карчмы ўваходзілі адрыны, стайні, склеп, студня-журавель. Вялікая карчма складалася з сенцаў, шынка, пакоя для гасцей, крамы, кухні, жылых пакояў карчмара. Гарадскія корчмы вылучаліся іншым размяшчэннем памяшканняў. Напрыклад, у гродзенскіх корчмах — «*Галеча*», «*Выгода*» і «*Раскоша*» да цаглянага двухпавярховага з мансардай гасцініцы прымыкаў шырокі хлеў-стайня. На першых двух паверхах размяшчаліся пакоі для прыезджых, у мансардзе — у асноўным каморы. Стайня была пабудавана з драўляных брусоў, забраных у цагляныя слупы. Карчма «*Раскоша*», пабудаваная ў 1763 годзе, складалася з трох аднапавярховых дамоў, прылеглых адзін да аднаго. У цэнтры была гасцініца, у бакавых пабудовах — стайні. Каля карчмы размяшчаўся невялікі парадны двор. Жылая частка адрознівалася сваёй вышынёй (яна была і мансардай) і фасадам. Жылыя памяшканні знаходзіліся на другім паверсе, у мезаніне. У ніжнім ярусе — кухня, сталовая, гасцёўня, каморы і іншыя дапаможныя памяшканні.

Некаторыя корчмы цяпер уяўляюць сабой помнікі архітэктуры. Напрыклад, у Ружанах знаходзіцца карчма 1778 года аўтарства вядомага архітэктара XVIII стагоддзя Яна Самуэля Бекера «*Пад Залатой Зоркай*».

## Корчмы ў Вялікім Княстве Літоўскім 
З канца XIV стагоддзі гарады становяцца эканамічнымі цэнтрамі. Любы гараджанін мог з дазволу вялікага князя адкрыць карчму і плаціць падаткі (капшчыну. Да сярэдзіны XVI стагоддзя з кожнай карчмы спаганялася за гандаль мёдам і півам па адной капе (60 грошаў), за гарэлку ― 30 грошаў.

Пры вялікім князю Вітаўце корчмы дзяліліся на вольныя (прыватныя) і вялікакняскія. Вялікі князь здаваў свае корчмы ў арэнду. Пры Казіміры IV здаваць карчму ў арэнду магла і мясцовая адміністрацыя. Вядома, што да 1471 года корчмы былі ў 48 гарадскіх паселішчах Вялікага Княства Літоўскага, у асноўным на Валыні і ў Літве. У вялікакняскіх гарадах прыватная карчма магла адкрывацца мяшчанамі, яўрэямі і святарамі з дазволу мясцовай адміністрацыі.

Пры Аляксандры Ягелончыку прыватныя ці вольныя корчмы ў цэнтральнай паласе Вялікага Княства Літоўскага пераважалі над гаспадарскімі. У 1494 годзе ў вялікняскім Менску вялікаму князю належала толькі частка корчмаў, якія здаваліся ў арэнду 10 хрысціянам. Аселых яўрэяў у горадзе яшчэ не было. Арандатары скардзіліся князю, што з-за мноства вольных корчмаў яны не могуць плаціць у казну па 60 коп грошаў. Аляксандр пакінуў ім ранейшы кошт арэнды (60 коп у год) і загадаў менскаму намесніку Мікалаю Ільінічу, каб ніхто іншы карчмы не меў. Дакумент сведчыць, што ў канцы XV стагоддзя попыт на алкагольныя напоі ў горадзе быў невялікі, і гэта выклікала канкурэнцыю паміж менскімі карчмарамі.

У 1499 годзе у прывілеі месту Менскаму на Магдэбургскае права «*у моц войтаўскую*» прызначаліся дзве вольных карчмы, з платаю чатырох кап грошаў.

У 2003 годзе В. Мянжынскі і Ю. Несцяровіч апублікавалі шэраг вялікакняскіх (Жыгімонта Аўгуста) прывілеяў на корчмы з кніг Літоўскай Метрыкі за 1555—1558 гг.

У дакументах канца XV стагоддзя (1480-я) адзначаюцца выпадкі, калі на Валыні мытні разам з княскімі карчмамі перадаваліся ў арэнду кіеўскім, луцкім і троцкім яўрэям. Валынскія яўрэі прапаноўвалі альбо ахвотна прымалі княжацкую прапанову арандаваць карчму з мытнымі зборамі, паколькі мелі для гэтага дастаткова сродкаў, і такая арэнда прыносіла ім больш прыбытку на ўкладзены капітал. Багатыя адкупшчыкі гродзенскіх корчмаў часам перадавалі іх у субарэнду сваім бедным супляменнікам.

Да XVI стагоддзя права манаполіі на вытворчасць гарэлкі і яе продаж (сутнасць карчмы) мелі некаторыя сяляне, якія карыставаліся гэтым правам па спадчыне. Яны плацілі памешчыку фіксаваную суму падатку-чыншу толькі за выкарыстанне карчмы, усе прыбыткі ад продажаў заставаліся ў іх.

На працягу XVII (як і ў наступным XVIII стагоддзі) запатрабаванне ў наяўных грошах у шляхты і магнатаў значна ўзрасла. Тым часам кошты на гарэлку раслі гэтак жа хутка, як і на зерне. Продаж алкаголю з прычыны павышанага попыту стаў прыносіць вельмі высокі прыбытак. Такім чынам, права прапінацыі (вінакурэнне і продаж спіртнога) адбіралася ад спадчынных арандатараў і часова аддавалася іншым, у першую чаргу, яўрэям, якія былі ў стане загадзя выплаціць чаканы даход. Пераход са спадчынных трымальнікаў корчмаў да арандатараў-яўрэяў прывёў да абвастрэння сацыяльнай напругі. Заняткі яўрэяў арэндай цэлых вёсак, а таксама выкананне фіскальных і судовых функцый яшчэ больш абвастралі адносіны паміж імі і сялянамі. З іншага боку, карчма становіцца месцам цеснага сацыяльнага кантакту.

У XVI стагоддзі ў Вялікім Княстве Літоўскім сфарміравалася свая паштовая сістэма. У 1557 годзе выйшла «*Устава пра падводы*», дзе вызначалася сетка паштовых дарог, на якіх праз кожныя 20-50 км павінны быць паштовыя станцыі. Гэта яшчэ больш павялічвала колькасць корчмаў.

У XVII стагоддзі, са скасаваннем абмежаванняў, буйныя сёлы і вёскі сталі ператварацца ў мястэчкі. Большасць мястэчак узнікла ў перыяд з 1588 года да пачатку XVII стагоддзя. У XVII стагоддзі іх налічвалася больш за 300, большасць — у заходняй частцы. Мястэчка звычайна мела карчму, і не адну.

На працягу XVI—XVII стагоддзяў функцыі карчмы дапаўняліся гандлёва-гаспадарчым зместам, і карчма адначасова стала гуляць ролю і крамы, і пункта харчавання. Заезныя двары ў сваёй сукупнасці класіфікаваліся па тыпах: 1) па прынцыпе ўласнасці — дзяржаўныя, прыватнаўласныя, царкоўныя (манастырскія); 2) па тэрытарыяльнай прыналежнасці — гарадскія і сельскія; 3) па функцыянальнаму зместу — заезджыя і незаезджыя. Установы выступалі як частка сістэмы гаспадаркі і таварыства. Так, станоўчы ўплыў на развіццё грамадскага харчавання ў XVII стагоддзі аказалі развіццё таварна-грашовых адносін, развіццё рамёстваў і гандлю, рост гарадоў і гарадскога насельніцтва. Пашырэнне колькасці харчовых устаноў стымулявала дзяржаву да распрацоўкі адпаведных законаў, накіраваных на рэгуляванне іх дзейнасці. З’яўленне такіх артыкулаў у Статутах Вялікага Княства Літоўскага сведчыць, што гэтыя ўстановы сталі важнай часткай гандлёвай інфраструктуры ў межах гарадоў, мястэчак і вёсак.

. Карчма ў прадмесці.]]
Карчма з’яўлялася своеасаблівым гаспадарчым механізмам. Акрамя таго, што ў карчме гандлявалі, пры ёй мелася яшчэ і невялікая гаспадарка. Для купцоў жа карчма была гандлёвай пляцоўкай. Карчма ў XVI — канцы XVIII стагоддзяў — месца заключэння здзелак, адносін паміж купцамі. Сацыяльна-сацыяльныя працэсы ў жыцці карчмы перапляталіся з супярэчлівым зместам яе паўсядзённага жыцця, што выяўлялася ў крымінальных здарэннях. У той жа час заезныя двары былі даступнымі ўстановамі для розных катэгорый насельніцтва: шляхты, мяшчан, рамеснікаў, гандляроў, сялян і інш.

Пры Жыгімонце II Аўгусце выйшаў знамянальны дакумент Устава на валокі, у якім адзін з артыкулаў прысвечаны корчмам. Усталёўвалася забарона на «*корчмы пакутныя*», але галоўнае — вызначалася неабходнасць уладкавання карчмы «*…усюды ў кожным войтаўстве а ў слушным сяле, злашчачы пры гасцінцы, можа быць карчма…*» Ставілі карчму пры дарозе, у перавозу, на скрыжаванні дарог, у млыноў, мастоў. У гарадах карчма была звычайна пры гандлёвых пляцах, — месцы навалы народа. Напрыклад, у 1554 годзе ў Браславе іх было 40 на 50 дамоў, у Друе больш за 100 на 306 дамоў. У канцы XVI стагоддзя ў Косаве быў панскі двор і ўсяго дзве вуліцы, якія выходзілі на кірмашовую плошчу. На адной вуліцы было 19 карчмаў, на другой — 7.

Адзінага кантролю і кіраўніцтва корчмы не мелі. У гарадах яны падпарадкоўваліся органам гарадскога ўпраўлення і самакіравання. У прыватнаўласніцкіх гарадах і мястэчках такія ўстановы падпарадкоўваліся іх уласніку. У сельскай мясцовасці на частаўладальніцкіх землях землеўладальніку, які здаваў карчму ў арэнду. У сярэдзіне XVIII стагоддзі карчма была амаль у кожным мястэчку, у шматлікіх вёсках, а ў гарадах па 3-50. Важным крокам у працэсе гарадскога жыцця з’явілася ў 1764 годзе пастанова канвакацыйнага сойма, якая забараняла манастырам мець карчмы, прадаваць моцныя напоі і іншыя тавары.

К таму часу карчма аформілася ў двух відах: незаезджая (як харчэўня) і заезджая (як гатэль). Падарожнікі ў абедзвюх маглі знайсці ежу, фураж для коней, начлег. Незаезджыя мелі шынок-харчэўню, адзін ці некалькі пакояў для наведвальнікаў, стойла для коней, свірны для дроў і сена, калодзеж. Напрыклад, блеўчыцкая карчма па інвентары 1761 года мела «*дзверы з сенцамі ў пакой, прайшоўшы праз яе, трапляеш у пякарню, пры ёй клець*». Па інвентары 1788 года карчма пад Смаргонью складалася «*з чыстай святліцы і старой клеці*». Корчмы, пабудаваныя па прынцыпе крытага двара, мелі стадолу, хлеў для вазоў з канямі, усё гэта знаходзілася пад адным дахам з карчмой і жылымі памяшканнямі. Пасярэдзіне была пляцоўка-праезд, калодзеж. Прыкладам такой карчмы можа быць карчма XX стагоддзя, якая захавалася ў Ашмянах на вул. Чырвонаармейская, 25. Другая карчма ў Ашмянах, па вул. Камсамольская, 5 будавалася па прынцыпе вяночнага двара: шынок і пакоі для пастаяльцаў аддзяляліся ад пакоя карчмара, кухні і каморы скразным праездам са стайняй.

У пакоях для багатых праезджых былі ложкі, шафы, скрыня для ручной паклажы, стол са абрусам, венскія крэслы, газавая лямпа або свечкі на падсвечніках. Шляхціцы, змушаныя спыняцца ў карчме, мелі пры сабе асабістыя раскладанкі і ўласную пасцелю. Радавых падарожнікаў укладвалі спаць на нарах ля печы, на спадзісты, на саломе. У сцены ўбіты драўляныя калкі для адзення і дарожных сумак. Замежны падарожнік граф дэ Танд пісаў, што спаў на нясвежай саломе, побач з канямі, парасятамі і бочкамі. Часта вандроўцы спалі ў сваіх вазах, абараняючы паклажу і канёў ад рабаўнікоў. Этнограф і падарожнік П. М. Шпілеўскі адзначаў, што Свержань адрозніваецца адной арыгінальнай вуліцай, якая складаецца запар з карчмаў. Тое ж ён убачыў у Смалявічах. Да ліку лепшых будынкаў Лагойска ён аднес «*тры вялікія, не пазбаўленыя выгод, заезныя дамы…*» Вось уражанні Шпілеўскага сярэдзіны 1850-х гг.: «*Но вот вы въехали в стодолу, оставили там своих лошадей и кой-как поместили в единственном сухом месте экипаж; вы входите в самую корчму. Огромная, мрачная с потускневшими оконными* шибами *комната лишена всякого пола. Я сказал лишена, потому что она когда-то имела пол; но впоследствии он частию сгнил, а частию до того покрылся грязью в несколько дюймов, что вместо пола вы ступаете по какой-то жирной массе, местами превратившейся в кочки и бугры. Посреди комнаты стоит длинный узкий стол, весь изрезанный и тоже порядочно унавоженный; ещё более навозу вы найдёте на сплошных скамейках, прикреплённых вокруг стен комнаты. Стены и потолок обыкновенно не штукатурены, а покрыты копотью и дымом от печки и беспрестанного курения поселянами табаку. К потолку прикреплены какие-то жерди, на которых обыкновенно висят бебехи и всякая старь, а ночью гнездятся домашние птицы - куры и пр. В углу огромная печка с несколькими припечками; в печке вечно горит огонь, у которого всегда увидите охотников погреться, даже летом... На печке валяются еврейские дети с котами и жуют лук... В этой-то комнате нередко приходится проезжему провесть два-три часа. Впрочем, подобные корчмы с одною комнатою встречаются в отдалённой только глуши, обыкновенно бывает другая ещё комната для* панов *(господ)... Но и эта комната немного уступает первой. Здесь по крайней мере бывает какой-нибудь пол и один или два стула, чистый сосновый стол и, чего никогда не бывает в общей комнате, кровать - но извините - без всего, как есть; не спрашивайте ни тюфяка, ни белья...*».

Польскі пісьменнік і этнограф Юзаф Крашэўскі, які пабываў у Драгічыне, пісаў: «*Некалькі вулачак. Сцяжынкі, прычыненыя саломай, пакрытыя цэглай і трэскамі. Старая карчма, крамачкі, адчыненыя адзін дзень у тыдзень*».

Вось карціна маёнтка Цімкавічы: «*…Стаў тут жа каля панскага двара. Плаціна добра насыпана. Шлюз у верхняй частцы новы, і мост з пілаваных дошак. Млын з двума коламі працуе як след… недалёка ад млына выкапаны садок. У карчмы апусцелы стаў, а жалезны інвентар да яе застаўся ў былога ў той час арандатара. Арандатар гэты памёр, не пакінуўшы спадчыннікаў. А яўрэй, цяперашні арандатар, разам з карчмой арандуе адну агародную валоку. Згодна з кантрактам, ён штогод плаціць за гэтую карчму 40 коп літоўскіх грошаў арэнднай платы*».

## Беларуская карчма ў XIX стагоддзі 
У першай палове ХІХ стагоддзя адбываецца адаптацыя працы беларускіх піцейных устаноў да агульнаімперскіх. Ва ўмовах пошуку і наладжвання шляхоў развіцця сацыяльнага і эканамічнага жыцця, карчма, як першы тып месца спажывання, паступова страчвае сваю важную грамадскую і сацыяльную ролю, якую адыгрывала ў XVI—XVIII стагоддзях. У другой чвэрці ХІХ стагоддзя дзейнасць карчмы залежыць ад продажу алкаголю, выпрацоўка якога значна ўзрасла ў сувязі з пачаткам вытворчасці спірту з бульбы. У такіх умовах карчма і шынок сталі для памешчыка галоўнымі пунктамі збыту алкаголю. Каб атрымаць прыбытак, памешчык, які наладзіў вытворчасць гарэлкі, прадаваў яе праз карчму. Часам прыбытак ад карчмы і шынка дасягаў паловы ўсіх панскіх даходаў. Співаліся не толькі панскія, але і казённыя сяляне. Паводле інвентара дзяржаўнага маёнтка Бусяж за 1859 год, карчма была ў самім мястэчку і яшчэ ў 9-ці навакольных вёсках. Забяспечваў усе гэтыя піцейныя ўстановы півавар, які працаваў у Бусяжы. Гадавы даход ад корчмаў і шынкаў складаў у 1859 годзе 379 рублёў 71 капейку. У той час за тры капейкі можна было выпіць чарку гарэлкі і закусіць квасам ці салёным агурком.

Але некаторыя гаспадары, у валоданні якіх знаходзілася карчма, забаранялі сялянам па будніх днях выпіваць у карчме. Карчмару забаранялася даваць гарэлку ў крэдыт ці ў абмен на нешта. Дваровым хадзіць у карчму забаранялася. Такое, напрыклад, практыкавалася ў Шчорсах у пана Храптовіча.

Этнограф П. В. Шэйн у «*Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы Паўночна-Заходняга краю*», якія ўбачылі свет у 1902 годзе, так апісваў месца і ролю карчмы ў жыцці простага люду: «*Пасля абедні дзясятак саней пад’язджаюць да карчмы і дзясяткі пешаходаў разам з прыезджымі уліваюцца ў яе абагрэцца… Колькасць госцяў павялічваецца, уваходзіць і „блазнота“, гэта значыць халастыя маладыя людзі, і пад вечар пляц перад карчмой уяўляе сабой ужо кірмаш, а нутро карчмы - адзін бесперастанны і цяжкі гуд*». «''На другі дзень Раства Хрыстова, на новы год, 6 студзеня, 2 лютага, на дзядовую нядзелю і загавіны сяляне нашыя, ад малога да вялікага, усе ідуць у карчму, а дома застаюцца толькі самыя старыя, нават пяцігадовых дзяцей бацькі бралі з сабой. Старыя і наогул жанатыя звычайна ўсаджваюцца паважна за сталы, п'юць гарэлку і піва, закусваюць мясам і каўбасой, а дзецюкі з дзеўкамі стаяць у куце, пры парозе, ля печы, нашэптваючы нешта адзін аднаму на вуха, заляцаюцца... Грубых жартаў, аднак, тут не бывае*».

Рабяты з дзеўкамі танчылі вальс, круцёлку, мяцеліцу, польку, кракавяк. Калі хлопец запрашаў дзеўку ці маладзіцу да танца, то спяваў ёй прыпеўку, на што яна спявала яму ў адказ. Музыкаў запрашала моладзь, ім плацілі грошы ці добра частавалі. Танчылі пад скрыпку і бубен. Для маладога хлопца ці дзяўчыны не было нічога горш, як быць пакінутым дома і не мець магчымасці пабываць у карчме, на ігрышчы.

У карчме складаліся дамовы, разрашаліся спрэчкі і звады. У карчму, казалі людзі, як і ў царкву, можна было зайсці, не пытаючыся дазволу. Там можна было сустрэць падарожніка, старца, лірніка, якія расказвалі што робіцца на белым свеце. Каго ноч заставала ў дарозе, той мог пераначаваць у карчме. Спыняліся на начлег і купцы. Ложкам ім быў куль саломы, яго слалі на падлогу або на драўляную краму. Купецкія вазы стаялі ў двары. Трэба было быць пільным, бо начлег у карчме мог скончыцца і стратай тавару. Казалі ж яшчэ, «*цёмная ночка — сяброўка злыдня*». Засталося сведчанне купца, абрабаванага ў Міхнавічах у яўрэя-арандатара Абрама. Прачнуўся купец, выйшаў да вазоў, а яны пустыя. А было «*тавараў на адным возе селядцоў бочак дзве, а на другім возе, на якім ехаў сам, усялякага тавару крамнага, палатна, рэчаў розных, сярпоў, кос. Усякага тавару на тым возе было кап 80*». Абрабаваны купец вінаваціў ва ўсім карчмара.

У 1850-я гг. у Гродне «*акцызныя адкупшчыкі, хоць не маюць права займацца ні купляй, ні продажам віна ў рысах свайго водкупу, але пад іншым імем прывозяць віно з іншых губерняў і засноўваюць свае скляпы, і ўзяўшы такім жа чынам у змест усе казённыя корчмы і шынкі, засноўваюць з дапамогай яўрэяў раздробны продаж на свой рахунак пад чужым імем… Гэтым спосабам маюць у руках сваіх аптовы і раздробны продаж віна…*». Акрамя таго, напой прадаваўся меншай крэпасці (замест 25-30 % толькі 18 % крэпасці) і танней, што павялічыла прыбыткі ашуканцаў.

Памешчык, шляхціц лічыў ганебным займацца гандлем, і таму аддаваў карчму ў арэнду, звычайна яўрэю. Карчма была арандатару і жыллём, і месцам даходу. Калі грошай у селяніна не было, карчмар даваў выпіць у доўг. Мерай абавязку часам выступаў асён — палка, кій, — якім паганялі валоў. На асёне ставіліся меткі, знакі, якія былі зразумелыя толькі шынкару і даўжніку. Бо, як казалі людзі, «*жыд не здзекуецца над табой…, прыбытак адбярэ то тым, то гэтым: возьме трохі жыта, трохі бульбы, ды адну-другую ношку сена карове; а то прывязеш яму дроў з лесу, а ён яшчэ дасць і чарку, а найбольшую маеш карысць, што не папрэ цябе касіць, калі сваё сенца просіць каб яго хутчэй прыбралі*».

. Карчма ва Уле. 1866.]]
У Гродзенскай губерні, напрыклад, у 1829 годзе ў 11 казённых мястэчках налічвалася 96 яўрэйскіх бровараў, у 67 памешчыцкіх мястэчках іх было 233 (219 з іх знаходзіліся ва ўласнасці і 14 — у арэнде). Усяго ў мястэчках Гродзенскай губерні існавала ў гэты час 329 броваран, дзе выраблялася 93 797 вёдраў віна штогод.

Пасля 1882 года колькасць яўрэйскіх броваран рэзка пайшла на змяншэнне, а з увядзеннем дзяржаўнай віннай манаполіі яны амаль зніклі. У другой палове XIX стагоддзя пачынаецца барацьба з выпіўкай, узнікаюць таварыства цвярозасці.

Гандлёвыя правы яўрэяў у 1874 годзе падвергліся істотнаму абмежаванню. Меркаваннем Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі 19 траўня гэтага года пастаноўлена: «*Яўрэям дазваляецца піцейны гандаль толькі ў мясцовасцях, вызначаных для іх сталай аселасці, і прытым няйначай як ва ўласных хатах. Сядзельцы-яўрэі могуць быць толькі ва ўстановах сваіх аднаверцаў*».

. Пачатак XX ст.]]
Па дакументах XVII—XIX стагоддзяў вядома яшчэ адна назва будынка з функцыямі, блізкімі карчме, — аўстэрыя. Асаблівай розніцы паміж карчмой і аўстэрыяй не было, але можна адзначыць, што гэта былі будынкі значных памераў, у асноўным заезджыя, як у вёсцы Варняны. У буйных гарадскіх аўстэрыях маглі быць гандлёвыя крамы. Напрыклад, у вёсцы Рубяжэвічы (1784) аўстэрыя мела 5 крам, у Слуцку (1815) — 16.

## Беларуская карчма ў XX стагоддзі 
У 1894 годзе была ўведзена дзяржаўная манаполія на продаж алкагольных напояў. Гарэлку забаранілі прадаваць на разліў. Адкрываліся новыя прадпрыемствы, якія выраблялі бутэлькі. Корчмы паступова зачыняліся. У вёсках адчыняліся крамачкі, так званыя манаполькі. Гродзенскі губернатар падпісаў у 1905 годзе «*Абавязковыя пастановы па змесце корчмаў і заезных двароў*». Пакоі для кліентаў загадвалася рэгулярна ветрыць і прыбіраць. Трэбавалася выконваць на кухні чысціню. Служачым забаранялася спаць ці жыць на кухні, трымаць там рэчы, якія не адносяцца да прыгатавання ежы. Прыпасы павінны быць свежымі, захоўвацца ў чыстым посудзе, а пры выстаўленні іх на стойках і прылаўках, затуляць ад казурак і пылу. Двары пры корчмах і заезных дварах трымаць у чысціні. Яны павінны былі мець «*належныя ўладкованыя адыходныя месцы, памыйныя ямы або смеццевыя скрыні*». З 1906 года моцныя напіткі сталі прадаваць толькі ў гарадах, у дзяржаўных магазінах. Закон забараняў разводзіць іх вадой, дадаваць шкодныя рэчывы, даваць пад заклад рэчаў. Казённая гарэлка прадавалася ў закаркаваным шкляным посудзе пад пячаткай. Сядзелец, ці крамнік, атрымліваў за працу жалаванне і не быў зацікаўлены ў спойванні пакупнікоў. Але народныя дамы, валасныя праўленні не занялі такое месца ў грамадскім жыцці, як карчма.

У 1915 годзе ў ваколіцах мястэчка Жалудок уздоўж дарог былі размешчаны корчмы агульным лікам 12: «*Жыжма*», «*Карысць*», «*Пагулянка*», «*Выгада*», «*Пяскі*» і іншыя. У кнізе ўспамінаў «*У пошуку будучыні*» Кузьма Чорны піша: «*На сярэдзіне дарогі паміж гэтым мястэчкам і Нясвіжам стаяла тады старая карчма, як і належыць ёй, са стадолай і прасторнай хатай на падлозе і з бакоўкамі…*». У паэме Міхася Чароты «*Карчма*» (1925), відавочна навеянай купалаўскім вершам «*Забытая карчма*», герой з цеплынёй успамінае мінулае, нягледзячы на яго нялёгкасць, і знакам гэтага мінулага выступае як раз карчма. А верш Янкі Купалы даўно ўвайшоў у класіку беларускай паэзіі:

Ля дарогі, ля далёкай
Каля крыжавой,
Спіць карчма там адзінока
З злупленай страхой.

Пахілілась на старонку,
Прылягла к зямлі;
Невясёлыя карчомку
Думы прыгнялі.

Аб мінуўшай славе, дзівах —
Як была п’яна,—
Аб дзяньках былых шчаслівых
Думае яна.

Як не думаць пра былое,
Поўнае прыкрас!
Перайшло, і ўжо не тое,
Ўжо не той, ох, час!

Калісь гоманам шумела,
Людна ў ёй было,
Падарожных многа мела,—
Ўсё не раз сяло.
 
І жылося, і вялося,
Гэй, інакш карчме! —
Рэха рогату няслося
Ўлетку і ўзіме.
 
Адбывалісь вечарынкі
І вяселлі ўраз,
Захапляючы дзянінкі
Ў ночны добры час.
 
Рэжа музыка званліва,
Топат ног такі!
Разгуляліся надзіва
Дзеўкі, дзецюкі.
 
Кругам старшыя пры чарцы
Селі, люлькі цьмюць,
Аб пагодзе, гаспадарцы
Гутаркі вядуць.

А гарэлка рэчкай льецца,
Бегае шынкар,
Песня ўдалая нясецца,
З твару сыпле жар.
 
Ой, дзянёк так кожны праве
У карчме шум, крык…
Шчэзла доля па забаве!
Час вясёлы знік.
 
Усё прапала, згібла недзе,
Як сон, як туман;
У карчму ўжо не заедзе
Ні мужык, ні пан.
 
У стадоле не ржуць коні,
Коз не бэчыць зброд,
Не гамоніць пры шынкоўні
Выпіўшы народ.
 
Косці парыць у магіле
Ўжо шынкар даўно,
Аб нячыстай людзі сіле
Баюць на адно.
 
Кажуць: поўнач як настане
І сяло засне,—
Адбываецца гулянне,
Як здаўна ў карчме.
 
Чэрці, ведзьмы, ваўкалакі
Сходзяцца гуляць;
На стол з’явяцца прысмакі,
Музыка чуваць.
 
Бліск святла заблісне яркі,
Пойдзе ходам клум,
Звоняць міскі, пляшкі, чаркі…
П’янства, скокі, шум.

Жэняць ведзьму з ваўкалакам,
Сватае шынкар,
Попам — рабін, ведзьма — дзякам,
А чорт — гаспадар.

Так гуляюць, покуль недзе
Не кігне пятух…
Гіне ўсё, і па бяседзе
Пуста, сумна ўкруг.
 
Цень са сцен плыве пануры,
Як з якой турмы,
Кот здзічэлы ловіць шчуры
У сянях карчмы.
 
Крыллі ў цемнаце лапочуць
Кажаноў, начніц;
Віхры ў коміне хіхочуць —
Жудка без граніц.
 
Жах карчма ўвесь чуе гэты
І думу снуе
Пра мінуўшыя дні, леты
Лепшыя свае.

Калі ва ўсходняй Беларусі корчмы зачыняліся, то ў Заходняй, «*за польскай гадзінай*», яны існавалі і ў 1920-х, і ў 1930-х гг.

## Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры 
Карчмар быў, мабыць, самым папулярным чалавекам у мястэчку. Па важнасці ён мог зраўняцца з панам, ксяндзом. Ведаў усё пра сваіх наведвальнікаў. Яго не любілі. Карчмар мог разбаўляць гарэлку, дабаўляць у яе дурнап’яну. За паўкошту сяляне прыносілі ў карчму поўсць, курэй… Часам карчмар даваў гарэлку ў доўг і запісваў гэты доўг як хацеў. Словам, карчмар нажываўся ўсімі магчымымі спосабамі. Але і ён не быў застрахаваны ад пана, які мог выгнаць карчмара разам з дзецьмі і жонкай на вуліцу.

Этнограф Янчук М. А. пра адметнасць беларускага нацыянальнага характару пісаў: «*Гарэлка і п’янства — вось другое, пасля невуцтва, няшчасце беларуса*». Э. Паўловіч расказвае пра карчму, дзе сяляне пілі і скардзіліся на сваю цяжкую долю. Аўтар лічыць, што ў распаўсюджванні п’янства вінаваты гаспадары, якія дазваляюць яўрэям адкрываць корчмы і якія не клапоцяцца пра лёс сялян, імкнучыся да ўзбагачэння.

Карчма ў фальклоры атаясамліваецца з нячыстай сілай. Функцыянавала карчма ў асноўным у вячэрні і начны час, — калі актывізуецца ўсякае паскуддзе. І любіла яна збірацца ноччу ў карчме. Д’ябал, ва ўспрыманні народнай свядомасці, стварыў гарэлку для ўздзеяння на людзей праз п’янства, а карчмар, які шукае сваёй выгады, прадае гарэлку. Карчмар несумненна знаўся з нячыстай сілай. Існавала перакананне, што яўрэі імкнуліся завалодаць вяроўкай, на якой павесіўся самагубца; кавалачкі ад яе яны трымалі ў бочцы з гарэлкай ці ўпотай падкідвалі ў чарку п’ючым наведвальнікам, каб тыя ішлі да іх гэтак жа актыўна, як яны ішлі глядзець на нябожчыка. Згодна з фальклорнай традыцыяй, пачатковым месцазнаходжаннем яўрэяў было пекла, адкуль іх за бутэльку гарэлкі выпусціў п’яніца, пасля чаго яны рассяліліся па ўсёй зямлі. Аднак і пасля смерці яўрэй не можа патрапіць у рай і зноў аказваецца ў пекле: «Пана гром забіў, жыда чорт ухапіў».

Пра карчму і карчмара ёсць шэраг прыказак — «*Карчмарава вока і праз лахманы грыўню бачыць*», «*Гаспадар у карчме п’е і скача, а гаспадыня дома з дзецьмі плача*», «*Да касцёла дарога крывая, а да карчмы простая*», «*Бяжыць, як шавец да карчмы*», «*Бачыш, дружа, як гарую: з аднае карчмы ды ў другую*» і інш.

У казцы «*Карчмар і мужык*», дзе карчмар выступае недалёкім і баязлівым багацеем, карчмара хітрасцю абакраў і збіў фурман..

Высмейваецца карчмар у п’есах «*Карчмар Бэрка і Мужык*», «*Карчмар, яго жонка Сара і Казак*». Перад гледачамі ён паўстае як ашуканец і абірала. Яго імкнуцца паказаць рознымі камічнымі эфектамі: гаворка з гратэскавым акцэнтам, знешняя недарэчнасць, пантофлі, якія вечна спадаюць з ног, кудлатыя валасы.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Рогач Л. Ф.* Карчма на Беларусі (XVI — пач. ХХ стст.): характарыстыка і аналіз гістарычных крыніц / Л. Ф. Рогач // Наука-2010: сб. науч. ст. В 2 ч. / ГрГУ им. Я. Купалы; редкол.: А. Ф. Проневич (отв. ред.) [и др.]. — Гродно: ГрГУ, 2010. — Ч. 1. — С. 79-82.
* *Рогач Л. Ф.* Карчма ў Беларусі на аснове пісьмовых і археалагічных крыніц / Л. Рогач // Вывучэнне роднага краю як сродак патрыятычнага выхавання моладзі: матэрыялы студ. навук.-практ. канф., г. Мінск, 5 красавіка 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка: рэдкал. А. І. Багдановіч (навук. рэд). — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 52-56.
* *Соболевская О. А.'' Повседневная жизнь евреев Беларуси в конце XVIII — первой половине XIX века. — Гродно: Гродн. гос. ун-т, 2012. С. 443.

Катэгорыя:Піцейныя ўстановы
Катэгорыя:Прадпрыемствы грамадскага харчавання
Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі
Катэгорыя:Краязнаўства