open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сеткавы грамадзянін

Тэрмін **сеткавы грамадзянін** (сецянін, ) — спалучэнне словаў Інтэрнэт і грамадзянін, кшталту «грамадзянін у сеціве». Ён апісвае асобу, якая актыўна ўключана ў анлайн-супольнасці або інтэрнэт увогуле. Гэты тэрмін звычайна мае на ўвазе цікавасць і актыўны ўдзел у паляпшэнні інтэрнэту праз стварэнне інтэлектуальных і сацыяльных рэсурсаў. Сеткавыя грамадзяне таксама называюцца «кіберграмадзяне», што мае падобнае значэнне. Гэты тэрмін шырока прыняты з сярэдзіны 1990-х для апісання тых, хто «пасяліўся» на прасторах інтэрнэту. Піянер Інтэрнэту і літаратар Майкл Ф. Хаўбен (*Michael F. Hauben*) праславіўся папулярызацыяй гэтага тэрміна.

## Цытата Майкла і Ронды Хаўбен 
Хаўбен так апісвае агульныя адрозненні паміж інтэрнэт-карыстальнікамі:

## У Кітаі 
На кітайскай мове тэрмін *wǎngmín* (网民, літаральна «сеткавыя людзі») і *wǎngyǒu* (网友, літаральна «сеткавы сябра») звычайна выкарыстоўваюцца ў сэнсе «Інтэрнэт-карыстальнікі». А англійскае слова *netizen* выкарыстоўваецца англамоўнымі медыя кантынентальнага Кітая для перакладу абодвух тэрмінаў. Гэта тлумачыць частае выкарыстанне гэтага англійскага слова ў паведамленнях медыя пра Кітай, нашмат часцейшае, чым у іншых кантэкстах.

## Прэмія сеткавага грамадзяніна 
Міжнародная некамерцыйная арганізацыя «Рэпарцёры без меж» ў знак прызнання прысуджае штогадовую Прэмію сеткавага грамадзяніна карыстальнікам інтэрнэту, блогерам, кібердысідэнтам або групам, якія спрыялі прасоўванню свабоды выказвання ў інтэрнэце. Арганізацыя выкарыстоўвае гэты тэрмін пры апісанні палітычных рэпрэсій супраць кібердысідэнтаў, такіх як прававыя наступствы вядзення блога ў палітычна рэпрэсіўным асяроддзі.

## Гл. таксама 
* Лічбавы грамадзянін — грамадзяне (ў фізічным сэнсе), якія выкарыстоўваюць інтэрнэт для таго, каб удзельнічаць у грамадстве, палітыцы і ўрадзе.
* Інтэрнаўты — аператары або тэхнічна прасунутыя карыстальнікі інтэрнэту.
* Нэтыкет — сацыяльныя пагадненні для анлайн-супольнасцей.
* Кіберпрастора — новая тэрыторыя грамадства, якая заселена сеткавымі грамадзянамі.
* Актыўнае грамадзянства — канцэпцыя, паводле якой грамадзяне маюць вызначаныя ролі і абавязкі перад грамадствам і навакольным асяроддзем і павінны прымаць актыўны ўдзел.
* Піянеры Інтэрнэту — тыя, хто дапамагае падняць тэарэтычныя і тэхналагічныя асновы Інтэрнэту (замест паляпшэння яго зместу, карысці і палітычных аспектаў).

## Заўвагі 
Катэгорыя:Інфармацыйнае грамадства
Катэгорыя:Інтэрнэт-культура
Катэгорыя:Сеткавыя супольнасці
Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія
Мікіта

**Мікі́та** (; ад  — *перамагаць*) — мужчынскае імя грэчаскага паходжання.

Ад імя «Мікіта» ўтвораны прозвішчы Нікіта, Нікіцін, Нікіценка, Нікі́тка, Нікі́цік, Нікіцю́к, Мікіцёнак, Мікішка, Міке́шка, Мікачоў, Міке́йчык, Міке́ль, Мікі́цкі.

Імяніны: 31 студзеня, 20 сакавіка, 3, 4, 30 красавіка, 4, 14, 24, 28 мая, 17, 24 чэрвеня, 9, 15 верасня, 13 кастрычніка.

Мікіта
Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Кіпарыс арызонскі

**Кіпарыс арызонскі** (*Cupressus arizonica*) — від хвойных вечназялёных дрэў сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Непатрабавальнае дрэва вышынёй да 21 метраў, пераносіць маразы да −20 … −25 ° C. Валодае больш цяжкай і трывалай драўнінай у параўнанні з іншымі відамі кіпарыса.

## Арэал 
У прыродзе сустракаецца на паўднёвым захадзе ЗША і ў Мексіцы.

## Культываванне 
Размнажаецца як вегетатыўна — чаранкаваннем, так і насеннем. Пры размнажэнні насеннем, калі выкарыстоўваць добрую агратэхніку, можна за адну вегетацыю атрымаць расліны вышынёй 30-40 см з добра развітой каранёвай сістэмай.

Расліна дэкаратыўна як зімой, так і летам. Часта выкарыстоўваюць там, дзе не расце . Кіпарыс арызонскі зімастойкі і марозаўстойлівы, але маладыя расліны ў першыя два-тры гады жыцця неабходна хаваць на зіму, каб пазбегнуць частковага падмярзання або поўнай гібелі.

## Спасылкі 
* Кипарисы  

Катэгорыя:Кіпарысавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1882 годзе
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Кіпарыс буйнаплодны

**Кіпарыс буйнаплодны** (*Cupressus macrocarpa*) — від хвойных вечназялёных дрэў сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэва хутка расце, дасягаючы ў вышыню 12 м. Крона маладых раслін калонападобная. З узростам галінкі згінаюцца, утвараючы разгалістую крону. Лісце светла- або цёмна-зялёнае, дыяметр шышак да 3,8 см. Ігліца мае пах лімона.

## Арэал 
Сустракаецца ў дзікім стане толькі на вузкай паласе даўжынёй 3 км на ўзбярэжжы Каліфорніі.

## Выкарыстанне 
Гэты від добра пераносіць розныя кліматычныя ўмовы і моцнае абразанне, таму яго высаджваюць у выглядзе зялёных агароджяў або дэкаратыўных дрэў з фігурнай кронай. Гэта самая распаўсюджаная дэкаратыўная вечназялёная парода ціхаакіянскіх штатаў ЗША. Яе таксама разводзяць у цёплым поясе Еўропы, умераных абласцях Паўднёвай Амерыкі і Аўстраліі. Вядома некалькі разнавіднасцяў. 

Выведзена некалькі сартоў, якія лічацца найбольш прыдатнымі для ўмоў пакаёвай аранжарэі, а таксама для культуры бансай. Расліна святлалюбная, аддае перавагу ветраным памяшканням з умеранай тэмпературай і высокай вільготнасцю паветра. Паліў умераны. Шэраг сартоў дазваляюць ствараць практычна ўсе японскія стылі бансай, аднак пераважней вертыкальны. Афарбоўка ігліцы ў культурных сартоў кіпарыса буйнаплоднага, як правіла, больш светлая, чым у прыроднага, жаўтавата-зялёная, або залацістая.

Катэгорыя:Кіпарысавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Эндэмікі Каліфорніі
Тадэвуш

**Тадэ́вуш** (ад  — пахвала; ; ) — мужчынскае імя яўрэйскага паходжання. Імяніны: 10 снежня.

## Вядомыя носьбіты 
* Тадэвуш Касцюшка — нацыянальны герой Беларусі, Польшчы і ЗША.
* Тадэвуш Кандрусевіч — каталіцкі архібіскуп-мітрапаліт Мінска-Магілёўскі.

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Катэгорыя:Імёны яўрэйскага паходжання
Генадзій

**Гена́дзій** (; ад  — *высакародны, прыстойны*) — мужчынскае імя грэчаскага паходжання. Імяніны: 23 студзеня, 9 лютага, 31 жніўня, 4 снежня.

## Гл. таксама 
* Генадзь

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Паліна (імя)

**Палі́на** (; скарочаны варыянт імя Апалінарыя ці ) — жаночае імя.

Імяніны: 24 лютага, 6 чэрвеня, 8 верасня, 23 кастрычніка, 15 снежня.

Паліна
Вольга Паўлаўна Краўцова

**Вольга Паўлаўна Краўцова** (нар. , Вялікія Сцяпанішкі, Мастоўскі раён, Гродзенская вобласць, Беларусь) — беларуская бягуха на доўгія дыстанцыі, які спецыялізуецца ў бегу на 5000 метраў.

## Дасягненні 
### Асабістыя дасягненні 
* 1500 метраў — 4:05.76 хвіл (2005)
* 3000 метраў — 9:02.9 хвіл (2007)
* 5000 метраў — 14:47.75 хвіл (2005)
* 10 000 метраў — 31:58.52 хвіл (2007)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бегуны на доўгія дыстанцыі Беларусі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Яўген Ігаравіч Целяпун

**Яўге́н І́гаравіч Целяпу́н** (, , Гомельская вобласць, БССР) — беларускі вясляр.

Нарадзіўся  года ў Мазыры. У 2010 годзе скончыў факультэт фізічнай культуры Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта.

## Дасягненні 
* Чэмпіянат свету сярод юніёраў — Брандэнбург-на-Хафелі 2005 — чацвёрка парная — 7-е месца.
* Чэмпіянат юніёраў сярод мужчынскіх старэйшых маладзёжных каманд — Хазевінкел 2006 — двойка парная ў легкай вазе — 16-е месца.
*  — Познань 2007 — двойка парная ў легкай вазе — 6-е месца.
* Чэмпіянат Еўропы — Брэст 2009 — двойка парная ў легкай вазе — 9-е месца.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) Беларусі 
Катэгорыя:Выпускнікі факультэта фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна
Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)

**Мары́я Мікала́еўна** (, , Санкт-Пецярбургская губерня, Расійская імперыя — , , Пермская губерня, Савецкая Расія) — Вялікая княжна, трэцяя дачка імператара Мікалая II і імператрыцы Аляксандры Фёдараўны. Тэзаімяніны — 22 ліпеня па юліянскім календары (Марыі Магдаліны).

Пасля 1917 года разам з сям’ёй знаходзілася пад арыштам. У ноч з 16 на 17 ліпеня 1918 года была расстраляная разам са сваёй сям’ёй у паўпадвальным памяшканні дома Іпацьева ў Екацярынбурзе. Шматлікія лжэ-Марыі, якія з’явіліся пасля яе смерці, рана ці позна былі выкрыты як самазванкі.

Услаўлена разам з бацькамі, сёстрамі вялікімі княжнамі Вольгай, Таццянай, Анастасіяй і братам Цэсарэвічам Аляксеем у саборы навамучанікаў Расійскіх на юбілейным Архірэйскім саборы Рускай праваслаўнай царквы у жніўні 2000 года. Раней, у 1981 годзе, яны ж былі кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой за мяжой.

У жніўні 2007 года ў Парасёнкавым логу блізу Екацярынбурга былі выяўлены абгарэлыя рэшткі, спачатку ідэнтыфікаваныя як рэшткі Аляксея і Марыі. У 2008 годзе генетычны аналіз, праведзены экспертамі ў ЗША, пацвердзіў, што знойдзеныя рэшткі прыналежаць дзецям Мікалая II.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — англ. пер. доступен в электронном виде
* 
* . П. Жильяр. Император Николай II и его семья Вена, 1921
* 
*  (На русском языке: Курт, Питер. Анастасия. Загадка великой княжны. — М.: Захаров, 2005. ISBN 5-8159-0472-4).
*  (На русском языке: Мэсси, Роберт. Николай и Александра. Биография. — М.: Захаров, 2006. ISBN 5-8159-0630-1.)
*  (Русск. изд.: Мейлунас А., Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с. — ISBN 5-93006-001-0.)
* 
* 
*  (Русск. изд.: Радзинский Э. С. Николай II: жизнь и смерть — М.: АСТ, 2007. — 510 с. — ISBN 978-5-17-043150-2, ISBN 978-5-9713-4632-6)
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
GN-z11

[class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|GN-z11 у асяроддзі галактык у кірунку [Вялікая Мядзведзіца|Вялікай Мядзведзіцы]]
**GN-z11** — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца (экватарыяльныя каардынаты: . З прычыны расшырэння сусвету, спадарожная адлегласць да галактыкі складае каля 32 мільярдаў светлавых гадоў. GN-z11 у 25 разоў меншая за Млечны Шлях па памеры і ў 100 разоў меншая паводле масы зорак. На гэты момант яна расце, утвараючы зоркі, з хуткасцю прыкладна ў 20 разоў хутчэй за Млечны Шлях.

Станам на 3 сакавіка 2016 года GN-z11 з’яўляецца самым аддаленым з вядомых аб’ектаў у Сусвеце. Раней найбольш аддаленай ад Зямлі галактыкай лічылася Egsy8p7 (адлегласць — 13,1 мільярда светлавых гадоў), якая была знойдзена ў абсерваторыі Кека на Гаваях улетку 2015 года.
[left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Шырокавугольная камера 3 перад запускам [STS-125 па праграме «Спейс Шатл»]]
GN-z11 была ідэнтыфікавана групай вывучэння даных касмічнага тэлескопа «Хабл» з дапамогай
Шырокавугольнай камеры-3.

Катэгорыя:2016 год у навуцы
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2016 годзе
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
Катэгорыя:Галактыкі
Кіпарыс плакучы

**Кіпарыс плакучы** (*Cupressus funebris*) — від хвойных вечназялёных дрэў сямейства .

Некаторыя навукоўцы адносяць гэту расліну да роду  пад назвай .

## Батанічнае апісанне 
Вышыня дрэва да 18 м, галіны павіслыя, лісце светла-зялёнае, дыяметр шышак 1,3 см.

## Арэал 
У прыродзе кіпарыс плакучы сустракаецца ў Кітаі.

## Выкарыстанне 
Расліну часта высаджваюць на могілках у Кітаі і Японіі.

Катэгорыя:Кіпарысавыя (падсямейства)
Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Сакалова)

**Свята-Іаана-Прадцечанская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Сакалова, Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Пабудавана на могілках у 1820 г. з дрэва як каталіцкая капліца, якая ў 1864 г. пераасвячона ў праваслаўную царкву.

## Архітэктура 
Помнік народнага дойлідства. Адназрубны аб'ём накрыты двухсхільным дахам з вальмай над алтарнай сцяной. У кампазіцыі храма вылучаецца нетрадыцыйна асіметрычна размешчаная ва ўсходняй алтарнай сцяне нізкая рызніца пад вальмавым дахам. Дах над галоўным фасадам прарэзаны васьмігранным барабанам з шатровым верхам і макаўкай у завяршэнні, над алтарнай часткай — такі ж барабан з цыбулепадобнай галоўкай. Фасады вертыкальна ашаляваны, рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў разных ліштвах і вертыкальнымі сцяжкамі ў прасценках. Рытм галоўнага фасада ствараюць трохвугольныя франтоны галоўнага аб'ёму і прамавугольнага ў плане прытвора.

## Інтэр'ер 
У інтэр'еры алтарная частка вылучана драўляным іканастасам, выкананым у 1865 г. Абразы 18 — 19 ст.: «Святы Георгій», «Маці Божая Адзігітрыя», «Укрыжаванне з прадстаячымі», «Ісус Хрыстос», «Архангел Міхаіл», «Аляксандр Неўскі», «Тайная вячэра», «Маці Божая Знаменне», абраз-таблетка «Маці Божая Адзігітрыя і Мікалай Цудатворац».

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сакалова (Бярозаўскі раён)
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Бярозаўскага раёна
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі
Катэгорыя:1820 год у Беларусі
Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дакудава)

**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — праваслаўны храм у вёсцы Дакудава Лідскага раёна Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1866 годзе з бутавага каменю на месцы папярэдняга храма, адзначанага ў 1795(70) годзе.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры сінадальнага накірунку рэтраспектыўна-рускага стылю. Вырашана па «ўзорнаму» праекту чатырохчасткавай падоўжна-восевай кампазіцыяй: прытвор-званіца, трапезная, кубападобная малітоўная зала, паўкруглая апсіда. Шатры двух'яруснай (васьмярык на чацверыку) званіцы і малітоўнай залы завершаны цыбулепадобнымі галоўкамі. На фоне бутавай муроўкі сцен вылучаны атынкаваныя аркатурныя паясы, плоскія ліштвы арачных адзінарных і падвоеных аконных праёмаў, вуглавыя руставаныя лапаткі.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.
* Спіс вернікаў Ганчарскай і Дакудаўскай грэка-каталіцкіх парафій у 1829 г. // на pawet.net
* Лаўрэш Леанід. Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4(92). С. 44-71. // на pawet.net

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Лідскага раёна
Катэгорыя:Дакудава 2
Катэгорыя:З’явіліся ў 1866 годзе
Катэгорыя:Храмы Лідскай епархіі
Катэгорыя:1866 год у Беларусі
Ігар

**І́гар** (; ад стар.-сканд. *Ingvarr*: *Ingvio* — імя скандынаўскага бога багацца і *varr* — ахоўваць) — мужчынскае імя старажытнаскандынаўскага паходжання.

Ад імя «Ігар» утвораны прозвішчы І́гараў, Іго́рскі, Іго́рчык.

Імяніны: 5 ліпеня, 1 кастрычніка.

Ігар
Катэгорыя:Імёны старажытнаскандынаўскага паходжання
Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Давыд-Гарадок)

**Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай** — праваслаўны храм у горадзе Давыд-Гарадку Столінскага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Знаходзіцца ў цэнтры горада. Пабудавана ў 1913 годзе з цэглы на месцы драўлянай Уваскрасенскай царквы 1844 г. З 1848 па 1890 гадах на гэтым месцы знаходзіўся касцёл Божага Цела. Побач пабудавана прыпісная цагляная капліца.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры маскоўска-яраслаўскага накірунку рэтраспектыўна-рускага стылю. Вылучаецца развітай і шматпланавай аб'ёмна-прасторавай кампазіцыяй: прытвор, званіца над трапезнай, кубападобная малітоўная зала з бакавымі прыдзеламі, паўкруглая апсіда з акруглымі рызніцамі. Маляўнічы сілуэт фарміруе шматкупалле: пяцігалоўе над асноўным аб'ёмам, макаўкі над званіцай, прыдзеламі і апсідай. На чырвонацагляным фоне муроўкі сцен вылучаюцца пабеленыя элементы дэкору: аркатурныя, гарадковыя і шырыначныя фрызы, кілепадобныя ліштвы і броўкі арачных аконных праёмаў, вуглавыя лапаткі. У адзінай архітэктурнай трактоўцы вырашана 3-арачная брама, завершаная цыбулепадобнай галоўкай і бакавымі шатрамі.

## Капліца 
Помнік архітэктуры маскоўска-яраслаўскага накірунку рэтраспектыўна-рускага стылю. Вырашана васьмігранным шатровым аб'ёмам, завершаным цыбулепадобнай галоўкай. Апяразана аркатурным парапетам у аснаванні шатра, поясам кілепадобных бровак у фрызавай частцы. Каларыстычнае багацце архітэктуры стварае спалучэнне чырвонацаглянай муроўкі сцен і пабеленых элементаў дэкору: вуглавых лапатак, шырыначнага фрыза, ліштваў арачных праёмаў.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Давыд-Гарадок
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Столінскага раёна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:1913 год у Беларусі
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Вячорка

**Вячорка** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Мікалаевіч Вячорка — беларускі палітык.
* Арына Вячорка (1961—2012) — беларускі грамадскі дзеяч, навуковец, педагог.
* Валянцін Рыгоравіч (Вінцук) Вячорка (нар. 1961) — беларускі грамадскі дзеяч, старшыня БНФ «Адраджэнне» і Партыі БНФ.
* Валерый Іванавіч Вячорка (нар. 1973) — расійскі арганізатар аховы здароўя.
* Марцін Якаўлевіч Вячорка (1911—1932) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі.
* Францішак Валянцінавіч (Франак) Вячорка (нар. 1988) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, палітык.

## Гл. таксама 
* Вячоркі
Ніцкі дагавор

**Ніцкі дагавор** быў падпісаны еўрапейскімі лідарамі 26 лютага 2001 года і ўступіў у сілу 1 лютага 2003 года. Ён унёс змены ў Маастрыхцкі дагавор (або Дагавор аб Еўрапейскім саюзе), а таксама Рымскі дагавор (або Дагавор аб стварэнні Еўрапейскай супольнасці). Ніцкі дагавор рэфарміраваў інстытуцыйную структуру Еўрапейскага саюза для пашырэння на ўсход, гэта значыць спрыяў задачы, якая была першапачаткова пастаўлена Амстэрдамскім дагаворам, але не была вырашана на бягучы момант.

Уступленне дагавора ў сілу некаторы час было пад сумненнем пасля яго адхілення грамадзянамі Ірландыі на рэферэндуме ў чэрвені 2001. У выніку дагавор быў прыняты толькі пасля паўторнага рэферэндуму, які адбыўся годам пазней.

Згодна з афіцыйнай заявай галоўнай мэтай Дамовы з'яўляецца завяршэнне працэсу падрыхтоўкі да функцыянавання інстытутаў у рамках Еўрапейскага Саюза, пачатага Амстэрдамскім дагаворам. Агульная арыентацыя на падрыхтоўку да пашырэння і імкненне прадухіліць і мінімізаваць рызыкі, звязаныя з уступленнем вялікай групы новых дзяржаў-членаў.

Рэфармуюцца практычна ўсе інстытуты Еўрасаюза. Мяняецца колькасны склад і паўнамоцтвы Еўрапейскага парламента. Пераглядаецца і строга фіксуецца колькасць галасоў, якую мае кожная дзяржава-член у Савеце ЕС. Адначасова ўносяцца змены ў працэдуру галасавання і вызначаецца кворум і парог колькаснай большасці, неабходны для прыняцця рашэнняў (абавязковая колькасць галасоў усталёўваецца не толькі для дзяржаў-членаў, але і для ўсіх дзяржаў-кандыдатаў на ўступленне ў ЕС).

Дагавор прадугледжвае маштабную рэформу судовай сістэмы ЕС. Уводзіцца такая структура судовых інстанцый як Суд ЕС, Суд першай інстанцыі (СПІ) і спецыялізаваныя судовыя палаты. СПІ набывае фактычна статус суда агульнай юрысдыкцыі і надзяляецца адпаведнай кампетэнцыяй. Дэталі змяненняў, якія праводзяцца, фіксуюцца ў новым Статуце Суда ЕС, які прыкладаецца да Ніцкага дагавора і дапаўняецца далейшымі рашэннямі Савета ЕС.

## Палажэнні дагавора 
|}

## Храналогія эвалюцыі ЕС 
## Гл. таксама 
* Рымскі дагавор
* Маастрыхцкі дагавор
* Амстэрдамскі дагавор
* Лісабонскі дагавор

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны партал Ніцкага дагавора (Еўрапейская камісія)
* Рэзюмэ дагавора
* Зводны варыянт дагавораў 
* Гісторыя Еўрапейскага саюза - Ніцкі дагавор
* Аналіз вагі галасоў да і пасля, з трохмернай візуалізацыяй 
* Кніга пра Ніцкі дагавор (Таксама ў PDF)
* Ніцкі дагавор Еўрапейскі навігатар

Катэгорыя:Еўраінтэграцыя
Катэгорыя:Дагаворы Еўрапейскага саюза
Катэгорыя:Гісторыя Еўрапейскага саюза
Катэгорыя:Гісторыя Ніцы
Уласнасць супольнасці

Рэчы або арганізацыі** пад уласнасцю супольнасці ** — гэта тыя фонды, якія знаходзяцца пад уласнасцю і кантролем супольнасці. Гэта дазваляе супольнасці ўздзейнічаць на іх кіраванне і выкарыстанне, а таксама задавальняцца ўзнікшымі перавагамі.

Перавагі супольнаснага ўладання ў інфраструктурных праектах, такіх як дамбы, сістэмы ірыгацыі, электрычных сетак патрабуюцца для уключэння падвышаннай адказнасці да патрэбаў гэтай супольнсці і супольнасці, якая ацэньвае гэтыя праекты больш высока. Таксама уласнасць супольнасці мае сэнс у жылых кварталах, дзе жыхары сумесна арганізуюць харчовыя, кніжныя крамы, а таксама месцы сумеснага адпачынку (напрыклад, кафэ) і сбораў.

## Прыклады 
У Брытаніі нават з'явіўся рух, які стымулюе стварэнне пабаў, якія базуюцца на уласнасці мясцовай супольнасці.

Урадавая брытанская ініцыятыва, тлумачыць, як можа быць арганізавана мадэль кіравання ветранымі або сонечнымі электрастанцыямі, засноўвачыся на уласнасці мясцовай супольнасці.

Катэгорыя:Супольнасці
ФК Бірмінгем Сіці

**«Бірмінгем Сіці»** () — англійскі футбольны клуб з горада Бірмінгем. Каманда была створана ў 1875 годзе і спачатку мела назву «Смол Хіт Альянс». У 1888 годзе назва змяняецца на «Смол Хіт», у 1905 годзе на «Бірмінгем», і ў 1943 годзе клуб канчаткова прымае назву «Бірмінгем Сіці», якая застаецца і па наш час. Па выніках сезона Чэмпіёншыпа 2008/09 клуб атрымлівае квіток у найвышэйшы дывізіён, такім чынам шосты раз прыняўшы ўдзел у Прэм’ер-лізе.

Найбольш паспяховымі для клуба лічацца часы ў 1950-х і пачатку 1960-х гадоў. У сезоне 1955/56 клуб заняў найвышэйшую сваю пазіцыю ў чэмпіянаце Англіі, падняўшыся на шостую ступеньку. У 1956 годзе каманда становіцца фіналістам Кубка Англіі, а ў 1963 годзе заваёўвае свой адзіны значы трафей — Кубак лігі, перайграўшы ў вырашальным паядынку сваіх галоўных праціўнікаў «Астан Вілу». Большы час сваёй гісторыі клуб гуляў у вышэйшых дывізіёнах Англіі, але ў перыяд з 1986 па 2002 год клуб знаходзіўся ў ніжэйшых лігах, двойчы апускаючыся ў трэці па значнасці дывізіён, пад час выступлення ў якім выйграваў Трафей Футбольнай лігі.

З 1906 года хатняй арэнай клуба з’яўляецца стадыён «Сент-Эндрус», дагэтуль хатнія гульні праводзіліся на «Мунц Стрыт». Каманда мае мянушку «сінія» з-за адпаведнага колеру футбольнай экіпіроўкі.

## Тытулы 
* Пераможца Чэмпіянату Футбольнай лігі (4): 1893, 1921, 1948, 1955
* Пераможца Лігі Адзін: 1995
* Уладальнік Кубка лігі: 1963, 2011
* Уладальнік Трафея Футбольнай лігі: 1991, 1995

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Бірмінгем Сіці»
* Неафіцыйны сайт заўзятараў «Бірмінгем Сіці»

Бірмінгем Сіці
Бірмінгем Сіці
Арнольд з Вілановы

**Арнольд з Вілановы** (таксама *Арнальдус з Вілановы*, *Арнольдус дэ Вільянава*, *Арнауду Віланова*; , , ; ок. 1235—1240, Валенсія — 1311) — іспанскі лекар і алхімік, быў адным з заснавальнікаў медыцынскай алхіміі, аўтар «Салернскага кодэкса здароўя». Даў апісанне ядаў, атрут, лекавых уласцівасцей розных раслін і спосабаў іх ужытку.

## Бібліяграфія 
* Арнольд з Вілановы. Салернский кодэкс здароўя. — М., 1964.
* Арнольд з Вілановы. Салернский кодэкс здароўя. — М.: Медыцына, 1970.

## Спасылкі 
* 
* http://www.newadvent.org/cathen/15429c.htm
* http://www.luc.edu/publications/medieval/vol4/daly.html
* Excerpta medica — Mscr.Dresd.C.278. [S.l.] 1500, Online-Ausgabe der Sächsischen Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden
* Opus aureum. Frankfurt a. Mayn 1604, Online-Ausgabe der Sächsischen Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden
* Hermetis Trismegisti Phoenicum Aegyptiorum Sed et aliarum Gentium Monarchae Conditoris … sive Tabula Smaragdina. [Leipzig] 1657, Online-Ausgabe der Sächsischen Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden
* Hermetischer Rosenkrantz, Das ist: Vier schöne, außerlesene Chymische Tractätlein. [Hamburg] 1682, Online-Ausgabe der Sächsischen Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden

## Гл. таксама 
* Салернская медычная школа

Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Алхімікі
ФК Дэпартыва Ла-Карунья

**«Дэпартыва»** () ― іспанскі футбольны клуб з горада Ла-Карунья з аўтаномнай супольнасці Галісія. Заснаваны ў 1906 годзе. Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «Рыясор», што ўмяшчае 32 660 гледачоў.

Пераможца чэмпіянату Іспаніі (2000) і яшчэ пяць разоў фінішаваў другім (1950, 1994, 1995, 2001 і 2002). Двойчы выйграваў Кубак Іспаніі і тройчы Суперкубак. Пяць разоў прымалі ўдзел у Лізе чэмпіёнаў і столькі ж разоў у Кубку УЕФА. Да правядзення чэмпіянату Іспаніі клуб шэсць разоў станавіўся чэмпіёнам Галісіі (1927, 1928, 1931, 1933, 1937, 1940).

Галоўным праціўнікам клуба з’яўляецца іншая каманда з Галісіі — «Сельта» з Віга. Традыцыйна гуляе ў бела-сініх паласатых кашулях і сініх шортах і гетрах.

## Гісторыя 
У 1902 годзе Хасэ Марыя Абала вярнуўся дадому ў Ла-Карунью пасля навучання ў Англіі, дзе ён пазнаёміўся з гульнёй у футбол. У 1904 годзе ён разам з сябрамі сабралі каманду, якую назвалі «Карунья» (). Гульня ў горадзе стала больш папулярнай, калі ў прэстыжнай гімназіі горада Sala Calvet футбол быў уведзены ў праграму навучання.

У снежні 1906 года вучні гімназіі згаданай вышэй стварылі сваю ўласную каманду, якую назвалі *Club Deportivo da Sala Calvet*. Праз два з паловай гады клуб атрымаў статус каралеўскага ад Альфонса XIII і з гэтага часу існуе цяперашні назва каманды *Real Club Deportivo de A Coruña*.

## Дасягненні 
* Чэмпіён Іспаніі **(1)**: 2000
* Уладальнік Кубка Іспаніі **(2)**: 1995, 2002
* Уладальнік Суперкубка Іспаніі **(3)**: 1995, 2000, 2002

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Неафіцыйны сайт заўзятараў 

Дэпартыва Ла-Карунья
Спіс бальніц Мінска

**Спіс бальніц Мінска**
* 1-я гарадская клінічная бальніца — праспект Незалежнасці, 64
* 2-я гарадская клінічная бальніца — вул. Энгельса, 25
* 3-я гарадская клінічная бальніца імя Я. У. Клумава — вул. Леніна, 30
* 4-я гарадская клінічная бальніца імя М. Я. Саўчанкі (ЛПУ) — вул. Розы Люксембург, 110
* 5-я гарадская клінічная бальніца — вул. Філатава, 9
* 6-я гарадская клінічная бальніца (ЛПУ) — вул. Уральская, 5
* 9-я гарадская клінічная бальніца (ЛПУ) — вул. Сямашкі, 8
* 10-я гарадская клінічная бальніца — вул. Убарэвіча, 73
* 11-я гарадская клінічная бальніца — вул. Каржанеўскага, 4
* Гінекалагічная бальніца — вул. Сенніцкая, 53
* Гарадская інфекцыйная клінічная бальніца (ЛПУ) — вул. Крапоткіна, 76
* Гарадская клінічная бальніца хуткай медыцынскай дапамогі — вул. Кіжаватава, 58
* Рэспубліканская клінічная бальніца паталогіі слыху, голасу і мовы — вул. Сухая, 8
* Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр псіхічнага здароўя — Даўгінаўскі тракт, 152
* Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр «Кардыялогія» — вул. Р. Люксембург, 110

Дзіцячыя бальніцы:
*  — вул. Нарачанская, 17
*  — вул. Кіжаватава, 60 корп. 1
* 4-я дзіцячая гарадская клінічная бальніца — вул. Шышкіна, 24
* Дзіцячая інфекцыйная клінічная бальніца — вул. Якубоўскага, 53

## Гл. таксама 
* Ахова здароўя ў Беларусі

## Спасылкі 
* Бальніцы на карце Мінска 
* Бальніцы, паліклінікі , медыцынскія цэнтры 
* Больницы г. Минска
* Спіс 

Катэгорыя:Спісы:Мінск
Бернард Дэсклот

**Берна́рд Дэскло́т** () — каталонскі летапісец, вядомы сваім апісаннем кароткага панавання Педра III Арагонскага (1276-85).  склаў адну з чатырох частак «», на якія абапіраюцца сучасныя гісторыкі пры звароце да палітычнага і ваеннага жыцця Каралеўства Арагона і Княства Каталоніі ў XIII—XIV стагоддзях, у тым ліку «Арагонскі крыжовы паход». Хоць «Хроніка» Дэсклота пачынаецца ад XI стагоддзя, аднак найбольшую цікавасць уяўляюць менавіта падзеі пры памяці летапісца. Бернард напісаў свой твор у стылі рыцарскага раману, і ён разбаўлены драматычнымі маналогамі галоўных персанажаў і захоплівальнымі эпізодамі, напрыклад пра ўцёкі Педравага брата, Хаймэ II, з фартэцыі Перпіньян праз каналізацыю.

Уласна пра Бернарда не захавалася ніякіх звестак, акрамя тых невялічкіх, што можна пачарпнуць з «Хронікі».

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://www.escriptors.cat/autors/desclotb/ *Асацыяцыя літаратараў на каталонскай мове* 

Катэгорыя:Храністы
Катэгорыя:Пісьменнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Гісторыя Каталоніі
Свята-Георгіеўская царква (Даматканавічы)

**Свята-Георгіеўская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Даматканавічы Клецкага раёна Мінскай вобласці.

## Гісторыя 
Знаходзіцца на паўночна-заходняй ускраіне вёскі, у полі. Пабудавана ў 1866 г., абкладзена цэглай і павялічана ў канцы 20 ст.

## Архітэктура 
Падоўжаны прамавугольны ў плане аб'ём пераходзіць у 2-гранную апсіду з бакавой рызніцай. Двухсхільны дах па цэнтры пераходзіць у шатровы, над апсідай у вальмавы; завершаны з фасада чатырохгранным шатровым зашклёным барабанам званіцы, шацёр і вальмы апсіды — цыбулепадобнымі галоўкамі. Плоскасныя фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Уваход аформлены слуповым ганкам пад двухсхільным пакрыццём.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Даматканавічы
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Клецкага раёна
Катэгорыя:Храмы Слуцкай епархіі
ФК Балоння

**«Бало́ння»** () — італьянскі футбольны клуб з горада Балоння, які размяшчаецца ў правінцыі Эмілія-Раманья. Заснаваны ў 1909 годзе і рэфармаваны ў 1993 годзе. Сяміразовы чэмпіён Італіі, двухразовы ўладальнік Кубка Італіі. Клуб мае мянушку «rossoblù» з-за чырвоных і сініх паласатых кашуляў, якія з’яўляюцца традыцыйнымі для клуба. Чырвоны і сіні, таксама, з’яўляюцца афіцыйнымі колерамі гораду. Хатнія матчы «Балоння» праводзіць на стадыёне «Рэната Даль’Ара», які здольны змясціць 38 279 гледачоў.

За сваю гісторыю клуб перамагаў у італьянскім чэмпіянаце сем разоў. Яны з’яўляюцца шостай самай паспяховай камандай у Серыі A. На міжнароднай арэне каманда дамагалася перамогі ў Кубку Інтэртота і Кубку Мітропы. Сезон 1998/99 можна лічыць адным з самым паспяховых: каманда здолела дабрацца да паўфіналу Кубка УЕФА, дзе саступіла марсельскаму «Алімпіку». У сезоне 2007/08 каманда заваявала пуцёўку ў Серыю А, вярнуўшыся пасля вылету ў сезоне 2004/05.

## Гісторыя 
### Раннія гады 
Футбольны клуб «Балоння» быў сфарміраваны Эміліа Арнштайнам, аўстрыйцам, які зацікавіўся футболам, калі вучыўся ва ўніверсітэтах у Вене і Празе. Ён і яго брат раней заснавалі яшчэ адзін футбольны клуб, «Black Star», у Аўстрыі.

Клуб быў заснаваны 3 кастрычніка 1909 года. Паводле яго фарміравання, Карла Сандоні стаў спонсарам клуба і генеральным менеджарам, швейцарац Луі Раўш стаў прэзідэнтам клуба, шляхціч Гвіда дэла Вале стаў віцэ-прэзідэнтам, Энрыка Пеналля стаў сакратаром клуба, Серхіа Лампронці касірам клуба, у той час як Эміліа Арнштайн і Леонэ Вінчэнцы сталі клубнымі дарадцамі.

20 сакавіка 1910 года «Балоння» адыграла сваю першую гульню супраць клуба «Віртус». «Балоння» стала мацней сваіх супернікаў, атрымаўшы перамогу з лікам 9:1.

Свой першы сезон клуб правёў у рэгіянальнай лізе, у якасці капітана ў тыя часы выступаў Арыга Градзі. «Балоння» атрымала перамогу ў розыгрышу лігі і прасунулася ў лігу Венета-Эміліяна. Клуб правёў чатыры сезоны ў гэтай лізе, ніколі не занімаючы месца ніжэйшае за пятае. «Балоння» атрымала пуцёўку ў Паўночную Лігу, перш чым усе футбольныя лігі былі адкладзены з-за пачатку Першай сусветнай вайны.

### 1920-я гады 
Пасля Першай сусветнай вайны выступы «Балонні» сталі больш паспяховымі. Першыя дасягненні паўфіналу Паўночнага італьянскага чэмпіянату ў сезоне 1919/20, былі перасягнуты ў наступным сезоне, калі клуб дасягнуў фіналу, дзе саступіў з лікам 2:1 клубу «Про Верчэлі». У сезоне 1923/24 клуб зноў заняў другое месца ў Паўночнай італьянскай лізе, атрымаўшы паражэнне ў фінале ад чэмпіёна Італіі таго года, клуба «Джэноа».

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Сайт заўзятараў клуба

Балоння
Элісенда дэ Манкада

**Элісенда дэ Манкада-і-Луна** () (1292, Манкада, Каталонія — 1364, Барселона, Каталонія) — дачка барона дэ Манкада і дэ Атона Педра II дэ Манкада з дому Манкада; у замужжы — каралева Арагона, Валенсіі, Сардзініі і Корсікі.

## Біяграфія 
Элісенда дэ Манкада нарадзілася ў 1292 годзе ў Манкадзе, у Каталоніі. Яна была дачкой Педра II, барона дэ Манкада і дэ Атона і Элісенды дэ Пінас.

25 снежня 1322 года ў Тарагоне яна была выдадзена замуж за Хаймэ II, караля Арагона, Валенсіі, Сардзініі і Корсікі, графа Барселоны і іншых земляў Каталоніі. Гэта быў чацвёрты і апошні шлюб караля, за тры гады да вяселля заўдавелага ў трэці раз. Хаймэ II спадзяваўся праз гэты саюз умацаваць адносіны паміж тронам Арагона і малодшай галіной уплывовага феадальнага роды Манкада, які меў шматлікія ўладанні ў Каталоніі і на Сіцыліі.

У 1326 годзе каралева Элісенда дэ Манкада заснавала жаночы манастыр у Педральбесе, прыгарадзе Барселоны, даручыўшы яго клопатам манашак з ордэны кларысінак. У наступным годзе яна заўдавела і пасялілася ў доме каля заснаванага ёю манастыра. Тут каралева пражыла трыццаць сем гадоў. Элісенда дэ Манкада памерла ў 1364 годзе і была пахавана ў манастыры Педральбес.

Шлюб Элісенды дэ Манкада і Хаймэ II Арагонскага быў бяздзетным.

## Спасылкі 
*  
*  

Катэгорыя:Кіраўнікі Арагона
Дыега Лаксальт

**Дые́га Себасцья́н Лакса́льт Суа́рэс** (; нар. , ) — уругвайскі футбаліст, паўабаронца расійскага клуба «Дынама» з Масквы і былы ігрок нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Клубная кар’ера 
Дыега Лаксальт дэбютаваў у дарослым футболе 1 верасня 2012 года ў гульні з «Мантэвідэа Уондэрэрс». У 2013 ён перайшоў у італьянскі «Інтэрнацыянале», аднак новы трэнер клуба Вальтэр Мацары не ўключыў яго ў асноўны склад. Дыега правёў сезон у арэндзе ў «Балонні». У наступным сезоне яго ўзяў у арэнду клуб «Эмпалі».

У студзені 2015 года быў узяты з арэнду клубам «Джэноа» на 1,5 года. У ліпені 2016 года далучыўся да генуэзскага клуба на трывалай аснове.

У жніўні 2018 года перайшоў у «Мілан». У жніўні 2019 года быў аддадзены ў арэнду «Тарына» на сезон з правам выкупу, аднак у студзені 2020 года быў адкліканы ў «Мілан».

У кастрычніку 2020 на правах арэнды далучыўся да «Сэлтыка». У чэрвені 2021 года за 3,5 млн еўра перайшоў у маскоўскае «Дынама».

## Міжнародная кар’ера 
Дыега Лаксальт абараняў колеры зборнай Уругвая на моладзевым чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 2013 у Аргенціне. Улетку 2016 года быў уключаны ў склад нацыянальнай зборнай Уругвая на ўдзел у Кубку Амерыкі, замяніўшы траўмаванага Крысціяна Радрыгеса, аднак так і не з’явіўся на полі. Дэбютаваў у нацыянальнай зборнай  6 кастрычніка 2016 года, выйшаўшы на замену ў адборачным матчы чэмпіянату свету 2018 супраць Венесуэлы (3:0).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Масква
Катэгорыя:Ігракі ФК Сэлтык
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Джэноа
Катэгорыя:Ігракі ФК Эмпалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Балоння
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэфенсар Спортынг
Бітва за Атлантыку (1914—1918)

**Бі́тва за Атла́нтыку** (Першая бітва за Атлантыку, у адрозненне ад кампаніі ў рамках Другой сусветнай вайны) — ваенная кампанія Першай сусветнай вайны, барацьба Вялікабрытаніі і яе саюзнікаў з Германіяй за камунікацыі і панаванне ў Атлантычным акіяне і прылеглых да яго марах. Асноўнай мэтай Германіі было парушэнне атлантычных камунікацый Вялікабрытаніі і ўстаноўка яе марской блакады. Асноўнай мэтай Вялікабрытаніі была абарона камунікацый і ўстаноўка марской блакады Германіі.

## Літаратура 
* *Эдвин Грей*. Немецкие подводные лодки в Первой мировой войне 1914-1918 гг. = Edwin A. Grey. The Killing Time. Yhe U-Boat war 1914-1918. — М.: ЗАО Изд-во Центрполиграф, 2003. — 286 с. — ISBN 5-9524-0574-6.
* *Тарас А. Е.* Подводные лодки Великой войны 1914—1918. — Мн.: Харвест, 2003. — 336 с. — ISBN 985-13-0976-1.

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Марскія бітвы Канады
Катэгорыя:Марскія бітвы ЗША
Катэгорыя:Марскія бітвы Францыі
Катэгорыя:Марскія бітвы Германіі
Катэгорыя:Марскія бітвы Бразіліі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1916 года
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:ЗША ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канада ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Бразілія ў Першай сусветнай вайне
Бітва ў Гельгаландскай бухце

**Бі́тва ў Гельгала́ндскай бу́хце** () — марскі бой Першай сусветнай вайны, які адбыўся 28 жніўня 1914 года. Германскія караблі, якія ахоўвалі Гельгаландскую бухту, сустрэліся ў тым бою з некалькімі брытанскімі злучэннямі, якія уключалі ў сябе, у тым ліку і лінейныя крэйсеры.

Адліў перашкодзіў германскім лінкарам і лінейным крэйсерам выйсці з Вільгельмсхафена на дапамогу сваім лёгкім сілам — брытанцы з іх лінейнымі крэйсерамі атрымалі велічэзную перавагу. У ходзе бою былі патоплены германскія лёгкія крэйсеры «Кёльн», «Майнц», «Арыядне» і мінаносец «V 187». Агульныя страты Германіі склалі больш за тысячу чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Брытанскі флот не страціў ніводнага карабля, хоць лёгкі крэйсер «Арацьюза» і эсмінец «Лорэл» атрымалі настолькі моцныя пашкоджанні, што не змаглі самастойна вярнуцца дадому і былі ўзятыя на буксір. Страты брытанскіх экіпажаў склалі 32 чалавекі забітымі і 55 параненымі.

## Літаратура 
* Гельголандская бухта // Вавилон — «Гражданская война в Северной Америке» / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 2).
* *Вильсон Х.* Линкоры в бою. 1914-1918 гг. — М.: Изографус, ЭКСМО, 2002. — 432 с. — (Военно-морская библиотека). — 7000 экз. — ISBN 5-946610-16-3.
* *Шеер Рейнхард*. Германский флот в Мировую войну 1914—1918 гг. = Scheer R. Deutschlands Hochseeflotte im Weltkrieg. Persönliche Erinnerungen. — Berlin, Scherl, 1920. — М.: Эксмо, 2002. — 672 с. — (Военно-морская библиотека). — 5100 экз. — ISBN 5-7921-0502-9.

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Марскія бітвы Германіі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Падзеі 28 жніўня
Катэгорыя:Жнівень 1914 года
Набег на Ярмут

**Набе́г на Я́рмут** () — марская аперацыя, праведзеная Флотам адкрытага мора ў Паўночным моры 3 лістапада 1914 года з мэтай атакі брытанскага ўзбярэжжа і пастаноўкі паблізу яго міннай загароджы.

## Літаратура 
* *Больных А. Г.* Морские битвы Первой мировой: Схватка гигантов. — М.: АСТ, 2000.
* *Шеер Рейнхард*. Германский флот в Мировую войну 1914—1918 гг. = Scheer R. Deutschlands Hochseeflotte im Weltkrieg. Persönliche Erinnerungen. — Berlin, Scherl, 1920. — М.: Эксмо, 2002. — 672 с. — (Военно-морская библиотека). — 5100 экз. — ISBN 5-7921-0502-9.

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Марскія бітвы Германіі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Лістапад 1914 года
Бітва за Атлантыку

**Бітва за Атлантыку** — агульная назва ваенных дзеянняў у акваторыі Атлантычнага акіяна ў ходзе Першай і Другой сусветных войнаў.

* Бітва за Атлантыку, 1914—1918
* Бітва за Атлантыку, 1939—1945
Араўкарыевыя

**Араўкарыевыя** (*Araucariaceae*) — сямейства голанасенных раслін.

## Апісанне 
Вечназялёныя высокія дрэвы да 60 м увышыню і да 1 м ў дыяметры.

У будове вегетатыўных органаў маецца шэраг прымітыўных прыкмет. У адрозненне ад іншых хвойных у араўкарыевых даволі моцны асяродак. Трахеіды другаснай драўніны (да 3 мм) — самыя доўгія сярод хвойных. Па будове і размяшчэнні пор яны нагадваюць трахеіды  і старажытных хвойных  з палеазою. Драўнінная парэнхіма адсутнічае. Смаляных хадоў у ствалах няма. Лісты араўкарыевых часцей вялікія, шырокія, амаль яйцападобныя, ці параўнальна дробныя — лінейныя, ігольчастыя. Яны густа сядзяць на галінах.

## Пашырэнне 
Гэта вельмі старажытная група хвойных. Вядомы з трыясу. Распаўсюджаны ў Паўднёвай Амерыцы, Аўстраліі і Палінезіі.

Сям'я ўключае тры роды: ,  у кожным з іх прыблізна да 15-20 відаў і  — манатыпны род.

Араўкарыевыя каштоўныя сваёй драўнінай, многія дэкаратыўныя.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
Хваёвыя

**Хваёвыя**, **Сасновыя** (*Pinaceae*) — сямейства голанасенных раслін.

## Апісанне 
Аднадомныя вечназялёныя і лістападныя дрэвы і сцелістыя кусты. Каранёвая сістэма магутная, з мікарызай. Драўніна з выразнымі гадавымі слаямі, трахеіды з аблямаванымі порамі на радыяльных сценках. Лісце (ігліца) чаргаванае, суцэльнае. лінейна-ланцэтнае. іголка-, шыла- або лускападобнае, сядзіць паасобку ці па 2—50 у пучках на ўкарочаных парастках. Лісты ў выглядзе ігліцы ў некаторых відаў зімой ападаюць (напрыклад, , ).

## Апісанне 
Мікрастробілы адзіночныя, радзей сабраны ў групы, чырвоныя або жоўтыя. Мікраспарафілы шматлікія. ломкія, іншы раз верхняя частка іх загнута накшталт кручка, размешчаны спіральна і на ніжнім баку нясуць па 2 прырослыя мікраспарангіі. Пылковыя зярняты з 2 паветранымі мяшочкамі, радзей без іх (напр., у лістоўніцы). Мужчынскі гаметафіт з 2 зарасткавымі клеткамі. Шышкі дравяністыя, складаюцца з тоўстых, свабодных насенных лускавінак, размешчаных спіральна ў пазухах покрыўных лускавінак, кожная з якіх каля асновы з 2 павернутымі семязародкамі. Архегоніі размешчаны свабодна на жаночым гаметафіце. Насенне часцей са скурастым ці перапончатым крылом (разносіцца ветрам), ці арэхападобнае (напрыклад, у сасны сібірскай). Зародак з 2—18 семязародкамі.

## Арэал 
Сасновыя характэрны для паўночнага паўшар’я, дзе ўтвараюць з хвоі, елкі, лістоўніцы і іншых як чыстыя лясы на вялікай плошчы, так і змешаныя з іншымі пародамі.

## Класіфікацыя 
Паводле The Plant List, сямейства налічвае 11 родаў і 255 віды:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

У некаторых крыніцах від хвоі  вылучаюць у манатыпны род  пад назвай , звычайна таксон Ducampopinus разглядаюць у рангу падроду хвоі 

## Літаратура 
* *Прусакова Б. М.* Хвоі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: I. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 583 с., іл.
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
Араўкарыя

**Араўкарыя** (*Araucaria*) — род голанасенных раслін сямейства араўкарыевых.

## Апісанне 
Хвойныя, пераважна двухдомныя дрэвы, звычайна з плоскай ларасоналадобнай кронай, вышынёй да 60—75 м і дыяметрам ствала да 2,5 м. Галінкі кальчакаватыя, гарызантальна распасцёртыя. Кара тоўстая, баразнаватая, смалістая. Лісце размешчана спіральна, плоскае, скурыстае, ад ланцэта- да шырокаяйцападобнага, часам іголкападобнае, даўжынёй 4—10 см. Мікрастробілы («мужчынскія шышкі») цыліндрычныя, буйныя — даўжынёй да 20—25 см і дыяметрам да 4—5 см. Жаночыя шышкі авальныя, дыяметр 7—35 см. Насенне арэхападобнае, з крыльчатай лускавінкай.

## Пашырэнне 
Каля 18 відаў. Пашыраны ў Паўднёвай Амерыцы, Аўстраліі, на астравах Ціхага акіяна. Найбольш вядомыя ,  і . Культывуюцца як дэкаратыўныя на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа і Крыма. На Беларусі араўкарыю высокую вырошчваюць у пакоях і аранжарэях.

## Выкарыстанне 
Драўніна выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, на выраб мэблі, музычных інструментаў, паперы і інш., смала — як лекавы сродак. Насенне ў некаторых відаў ядомае.

## Літаратура 
* Араўкарыя // 

Катэгорыя:Араўкарыевыя
Наталля Сяргееўна Гардзіенка

**Наталля Сяргееўна Гардзіе́нка**, па нараджэнні **Арлова** (нар. , Мінск) — беларуская гісторык, архівіст. Кандыдат гістарычных навук (2003).

## Біяграфія 
Вучылася ў школах Мінска, Саны (Емен), Ліды. Скончыла Ліцэй БДУ. У 1994 годзе паступіла на гістарычны факультэт БДУ, спецыялізавалася на кафедры Гісторыі Беларусі Старажытнага часу і Сярэдніх вякоў, займалася беларускай гісторыяй XVIII стагоддзя. Па сканчэнні ўніверсітэта, некалькі месяцаў працавала настаўніцай гісторыі ў мінскай школе. У 1999 годзе паступіла ў аспірантуру БДУ, у 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Становішча жанчыны-шляхцянкі ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVIII ст.».

Працавала выкладчыцай кафедры гуманітарных дысцыплін у Мінскім абласным інстытуце развіцця адукацыі, з 2004 года — дэкан факультэта, з 2010 года — прарэктар па вучэбнай працы. З 2011 года дацэнт кафедры ў Інстытуце парламентарызму і прадпрымальніцтва. Намеснік дырэктара Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва (2015—2023).

## Дзейнасць 
З 2002 года займаецца гісторыяй беларускай эміграцыі. Аўтар кніг «Беларусы ў Аўстраліі: Да гісторыі дыяспары» (Мінск, 2004), «Беларусы ў Вялікабрытаніі» (Мінск, 2010), «Рада БНР: Падзеі. Дакументы. Асобы» (разам з Лявонам Юрэвічам, Мінск, 2013) і каля 100 артыкулаў.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў. Сябра управы Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына», сябра Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў. З 2004 года адказная рэдактарка альманаха «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва». Удзельнічае ў рэдагаванні выданняў кніг серый «Беларуская мемуарная бібліятэка», «Бібліятэка Бацькаўшчыны», «Галасы Айчыны».

## Узнагароды 
Узнагароджана медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, медалём Францыска Скарыны (24 снежня 2024).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гардзіенка Наталля Сяргееўна  — старонка на сайце СБП

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Ражэр дэ Флор

**Ражэр дэ Флор** (*Roger de Flor*) ці **Рутгер фон Блюм** (*Rutger von Blum*; ,  — ) — сярэднявечны кандацьер, мараход і шукальнік прыгод на сіцылійскай і візантыйскай службе. Апісанне яго жыцця склаў каталонец Рамон Мунтаньер, які служыў пад яго кіраўніцтвам; яно лягло ў грунт знакамітага каталанскага рамана «Цірант Белы».

Рутгер нарадзіўся ў Брындызі у сям’і немца-сакольнічага на службе ў сіцылійскіх уладцаў дынастыі Штаўфенаў. З 8 гадоў плаваў на галеры тампліераў, з часам уступіў у іх ордэн і камандаваў караблём. У час аблогі Акры мамелюкамі (1291) быў заўважаны за вымагальніцтвам маёмасці ў абложаных, за гэта быў выняты з ордэна і абвешчаны адрачэнцам царквы.

Далей след Ражэра выяўляецца ў Генуі, дзе на пазыковыя грошы ён набыў уласнае судна і пачаў зарабляць на жыццё пірацтвам. Сіцылійскі кароль Фрыдрых вырашыў скарыстацца ваенна-марскім досведам Ражэра і прыняў яго на сваю службу ў якасці флатаводца. Ён прымаў актыўны ўдзел у войнах Фрыдрыха з Неапалем, пакуль Кальтабелотцкі мір (1302) не пакінуў Ражэра і яго іспанскіх наймітаў (альмагавараў) без справы.

У 1303 годзе Ражэр і яго каталанская дружына па запрашэнні імператара Андроніка II прыбылі ў Канстанцінопаль, каб супрацівіцца пасоўванню асманаў на захад. Па гэтым выпадку яму была дадзена ў жонкі пляменніца імператара (дачка Івана Асеня III), а сам ён быў ганараваны тытулам вялікага дукса (а потым і кесара). У 1304 годзе каталонцы паспяхова дзеялі супраць туркаў у Малой Азіі, адваяваўшы шэраг згубленых Візантыяй гарадоў.

Ваенныя поспехі Рож ёра ўстрывожылі яго зласліўцаў (перадусім, з ліку ўплывовых пры імператарскім двары генуэзцаў), якія паспяшаліся звінаваціць яго ў драпежніцтве ў адносінах да мірных жыхароў і намеры самастойна кіраваць адваяванымі землямі. Імператар вярнуў каталонскую дружыну ў Каліўпаль, але разплаціцца з Ражэрам не захацеў ці не змог.

Падчас знаходжання ў Галіпалі Рожер узмацніў сваё войска за кошт падмацаванняў з Балкан, але апынуўся зацягнуты ў вір прыдворных інтрыг. Малады Міхаіл IX прывабіў каталанскую дружыну ў Адрыянопаль, дзе Ражэр і яго людзі былі выразаны наймітамі аланамі. У адплату прыхільнікі Ражэра паднялі мяцеж супраць імператара і занялі не толькі Фесалію, але і сумежныя вобласці.

## Спасылкі 
* Біяграфія ў Брытанскай энцыклопедыі
* Donald MacGillivray Nicol. *The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453*. Cambridge University Press, 1993. ISBN 0-521-43991-4. Pages 128—132.
* историк)|А. А. Васильев. «История Византийской империи».

Катэгорыя:Кандацьеры
Катэгорыя:Гісторыя Каталоніі
Катэгорыя:Военачальнікі Візантыі