Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага

**Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага** ― мастацтва XIII—XVIII стагоддзяў, якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў гукавых мастацкіх вобразах. Развівалася ў рамках як народнай, так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела царкоўная музыка, у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё свецкага музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі.

## Народная музычная культура 
Народныя песні ВКЛ мелі каляндарны цыкл. Так, калядныя песні і шчадроўскія песні вызначылі паэтычны аспект зімовага цыкла. Яны насілі пераважна велічальны характар.

Вясновыя песні і абрады павінны былі садзейнічаць ураджаю і прыплоду жывёлы. Шырокае развіццё атрымаў заклік вясны, песні-вяснянкі, святкаванне Вялікдня і звязаныя з ім абрады, валачобныя песні, карагодныя гульні і спевы. Абрадавы выган статка на пашу ў Юр'еў дзень быў гаспадарчай асновай паэтычных юрьеўскіх песень, спеваў на Троіцу, русальны тыдзень. Русальныя песні завяршалі вясновы цыкл і стаялі перад летнім. Летнія песні і абрады мелі прызначэнне захаваць ураджай падчас уборкі, садзейнічаць збору ўраджаю. Купалле і суправаджаўшыя яго песні былі прысвечаны росквіту прыроды. Жніўныя песні паказўалі найважнейшы момант гаспадарчай дзейнасці земляроба. З восеньскіх святаў вылучаліся *багацей*, *пакрыва*, *дзяды* з іх культам продкаў. На восень даводзілася найбольшая колькасць вяселляў, таму асноўнае месца ў восеньскіх песнях заняла вясельная тэматыка.

Народная музычная культура балцкага насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў сваёй аснове мела натуральныя семиступенные лады з пентатонікай, зменныя лады. Метрарытмічная структура адрозніваецца разнастайнасцю, складаным чляненнем, часцяком асіметрычная, тыповы пастаянна паўтаральны пераменны метр. Мелодыі, распаўсюджаныя на паўднёвым усходзе сучаснай Літвы (у Дзукіі) аднагалосныя, яны распеўныя; іх гукарад у межах тэрца, кварты, сексты. У Аўкштайтыі існавалі разнастайныя віды шматгалосся спеваў. Аднагалосныя выконўаюцца больш даўнія (плачы, пастуховыя, калыханкі). Кантрасная і імітацыйная паліфонія маецца ў адмысловым выглядзе старых песень ― сутартынес, заснаваны або на канонападобным правядзенні мелодыі, або на супрацьпастаўленні галасоў. Па выканаўцам сутартынес дзяліўся на падвойныя, патройныя і чацвярню. Для сутартыняса характэрныя ладавыя сістэмы з незапоўненымі тэрца, элементы бітанальнасці, паралельныя секундовыя сугучча, выразная акцэнтаваць метрыкі, сінкопы. У Жамойцы ў асноўным пераважалі однагалосыя мелодыі з шырокай распевай, вольным рытмам.

### Музыка ў народным тэатры 
250px|thumb|Батлейка на каляднай паштовай марцы Беларусі

Першымі музыкамі Вялікага Княства Літоўскага былі вандроўныя акцёры ― скамарохі. Музыкі (гусляры, лірнікі, бандурысты, дудары, бубністы, скрыпачы, кабзары, цымбалісты і іншыя) удзельнічалі з XV стагоддзя ў княжых застоллях і ваенных паходах, у валачобных абрадах, калядах, вяселлях, у танцах на святах. Гульня на музычных інструментах была распаўсюджана пры княжых дварах, у войсках, у гарадскім асяроддзі. Трубы, бубны, тулумбасы былі галоўнымі інструментамі ў войсках княжых дружын. У буйных гарадах магістрацкія музыкі служылі трубачамі ў ратушах.

З XVI стагоддзя атрымаў распаўсюджванне народны лялечны тэатр батлейка, у спектаклі якога ўключаліся музычныя нумары ― папулярныя канты, народныя песні і танцы. Значнае месца адводзілася музыцы ў камічных сцэнках з народнага жыцця («Антон з казой і Антониха», «Мацей і доктар», «Камароўскае вяселле» і іншых));. Да народных музыкантаў можна аднесці і бадзяжных старцаў, якія выконвалі духоўныя вершы і думы пад акампанемент ліры або бандуры.

Гакі ўяўлялі сабой камбінацыі рысачак, кропак, косак, а таксама літар арабскага алфавіта і паказвалі кірунак руху мелодыі, колькасць гукаў попевки, тэмпавыя і дынамічныя змены і спосаб гуказдабыцця. Інтэрвальныя сувязі паміж асобнымі знакамі не паказваліся, таму гакі маглі служыць толькі напамінам пры выкананні знаёмай мелодыі і былі непрыдатныя для запісу незнаёмай. Нягледзячы на выхад з шырокага ўжывання ў сярэдзіне XVI стагоддзя, гакі выкарыстоўваліся ў манастырскім побыце і царкоўных хорах аж да пачатку XX стагоддзя.
 
Радковыя спевы распаўсюдзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у сярэдзіне XVI стагоддзя. Іх назва паходзіць ад спосабу запісу: партыі, запісаныя гакамі, размяшчаліся адна пад іншай над радком тэксту. Радковых спеваў было 2-, 3- ці 4-галосны, мелі лінеарнасцю меладычную прыроду і абапіралася на народнае подголосочно-контрапунктычнае шматгалоссе, у якасці асноўнага галасы выкарыстоўвалі спевы знаменнага распеву. Маленькае шматгалоссе падрыхтавала глебу для новага шматгалоснага стылю ― партэснага спеву, які зацвердзіўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у другой палове XVI стагоддзя, а ў XVII стагоддзі ўводзіўся мясцовымі майстрамі ў расійскую царкоўную практыку. Самым раннім рукапісным зборнікам, напісаным лінейнай натацыяй з'яўляецца «Супрасльскі ірмологиён», які адносіцца да 1598—601 гг.

### Партесныя спевы 
Партесныя спевы (ад позднелат. *Partes* ― галасы) як від харавога шматгалоснага прафесійнага спева ў царкоўнай музыцы, заснаванай на акордава-гарманічным прынцыпе і дзяленні хору на партыі (дыскант, альт, тэнар, бас) у праваслаўі не мела інструментальнага суправаджэння, у каталіцкім жа набажэнстве ўжывалася з удзелам Аргана і іншых інструментаў.

Мелодыі часам запазычаны з знаменнага распеву, кантаў, псалмаў. Запазычаны напеў праводзіўся ў тэнары, бас выконваў функцыю гарманічнага падмурка, адзін з верхніх галасоў рухаўся паралельна тэнару ў сексту або тэрцыі, іншы запаўняў гарманічную вертыкаль. Запісвалі творы 5- лінейнай кіеўскай натацыяй. Вучыліся партесному спеву ў брацкіх школах. Кожнае царкоўнае брацтва мела хор, які ўдзельнічаў і ў выступах школьнага тэатра.

Менавіта братэрства сталі агменямі царкоўнай і свецкай музычнай культуры ў XVI—XVII стагоддзях. Выпускнікі брацкіх школ выконвалі складаныя шматгалосныя сачыненні, запісаныя 5-лінейнай натацыяй. Прагрэсіўнай з'явай было ўключэнне ў школьную драму бытавых сатырычных інтэрмедый, насычаных народнымі песнямі і танцамі.

У каталіцкіх касцёлах прыхаджане здзяйснялі ранішнія і вячэрнія малітоўныя правілы з «пабожнымі песнямі» ― духоўнымі вершамі. Спявалі іх на любую прыдатную мелодыю. Уніяцкія зборнікі малітваў з канца XVII стагоддзя часта суправаджаліся такімі тэкстамі (кампазітары Мікола Далецкі, Тамаш Шэвяроўскі). У канцы XVI стагоддзя ва ўніяцкім набажэнстве пачынае адбывацца выцясненне царкоўнаславянскай мовы і паступовая замена яе паланізмамі і латынню. У XVIII стагоддзі ўніяцкая царква, яе іерархі і духоўная інтэлігенцыя выкарыстоўваюць практычна толькі польскую мову, зрэдку латынь.

## Канты і псалмы 
### Канты 
Канты (ад  ― спевы, песня) як свецкая харавая бытавая песня ― гімны, вядомыя ў Вялікім Княстве Літоўскім з XVI стагоддзя. Для іх характэрныя сілабічны рыфмаваны верш, спецыфічныя кантаввыя цезурованные вершы (11- і 13- складаныя) з адно і двума цэзурамі і бесцезурные; страфічныя форма з яе складовымі часткамі ― радкамі, многагарадкоўыя тыпы страфы з тэндэнцыяй насычэння ўсіх строф; новым паэтычным тэкстам, міогачастныя страфы, страфы вышэйшага парадку (якія складаюцца з двух або больш простых строф), міогастрофная форма ўсяго канта са скразным развіццём; тыповыя рытмаінтанацыі і рытмаформулы, крышталізацыя мажора і мінора, адно-, 2-, 3-, 4- і 5- галосная фактура, папевачны прынцып музычнага будынка, стерэатіпізацыя кадэнцыёных абаротаў, секвентнае развіццё; танізацыя мелодыкай сілабічнага верша і зараджэнне ў нетрах кантавай культуры силабатонікі, сувязь са знаменным распевам і народнай песняй .

### Псалмы 
З XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымалі распаўсюджванне псалмы (ад грэч. *Psalmos* ― хвалебная песня) ― канты рэлігійнай тэматыкі на разнастайныя біблейскія і евангельскія сюжэты. Сярод іх ― А. Філіповіча «Дай спакой царквы сваёй, Хрысце Божа», «Прачыстая, дзева, маці рускага края», «Схільніцяся, павекі». Псалмы мелі ў асноўным тыя ж стылістычныя рысы, што і канты, вытокі мелодыкі іх лепшых узораў ― у народнай песеннасці. Некаторая іх спецыфіка (эксцелентованы ― распеты, арнаментальны бас, выкарыстанне меладычных абаротаў духоўных вершаў, знаменнага распеву, частковае і поўнае ўжыванне штодзённым гукараду, паліфанізацыя фактуры і т. д.) абумоўлена зместам, вобразна ― лексічным строем, паэтычнай прамовай. Псалмы любілі выконваць лірнікі.

## Нотадрукаванне 
Першыя вопыты нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім ставяцца да другой паловы XVI-пачатку XVII стагоддзяў. Канцыяналы, выдадзеныя ў Брэсту, Нясвіжу і Любчы, былі цесна звязаны з рэфармацыйным рухам і адлюстроўвалі асаблівасці спароджанага ім музычнага мастацтва. Канцыяналы (познялат. *cantional* ад лац. *Cantio* ― спевы, песня) прадстаўлялі сабой зборнікі рэлігійных, пераважна шматгалосных, спеваў, разлічаных на выкананне ў царкве ці дома. Стылявыя асаблівасці ўключаных у канцыяналы напеваў звязаны з іх агульнай скіраванасцю (нават пры выкананні іх у касцёле, разам з царкоўным хорам спявалі ўсе прыхаджане). У канцыяналах досыць рознастылёвыя жанры: літургічныя спевы, пратэстанцкія Харалы, псалмы і канты.

У аснову многіх псалмаў і кантаў былі пакладзены мелодыі французскіх свецкіх, нямецкіх народных песень, гусіцкіх, гугеноцкіх, лютэранскіх, кальвінскіх гімнаў і харалаў, у іх чутныя інтанацыі знаменнага распеву, ўсходнеславянскіх лірычных народных песень.

У 1550 годзе пратэктар рэфармацыі канцлер Мікалай Радзівіл «Чорны» стаў берасцейскім старастам. У 1553 годзе ў Брэсце ім адкрыты першыя ў дзяржаве кальвінскі касцёл і друкарня, якой спачатку кіраваў вядомы вучоны-гуманіст, вучань Эразма Ратэрдамскага Бернард Воявудка. Яго працу працягнулі асветнікі Станіслаў Мурмелиус і Цыпрыян Базілік.

Было выдадзена больш за 40 рэлігійных, гістарычных, прававых і палемічных кніг на польскай і лацінскай мовах. Друкарня стала выдаваць і кнігі, звязаныя з музычнай культурай. Брэсцкі зборнік «Pesni chwal Boskich» ― першы ўзор нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім і адзін з самых ранніх у Усходняй Еўропе. Ён змяшчае каля 100 адно-і четырехголосных псалмаў і кантоў на польскай і лацінскай мовах, запісаных мензуральной натацыяй на 5- лінейным нотнай постаці.

Яшчэ ў 1547 годзе тыпограф Марцін Мажвідас выдаў у Кенігсбергу «Катэхізіс» ― першую друкаваную кнігу на літоўскай мове, акрамя таго змяшчаўшую 11 царкоўных спеваў з нотамі. У 1566 Мажвідас выдаў таксама зборнік літоўскіх царкоўных хрысціянскіх песень.

У 1563 годзе Мацей Кавячынскі і друкар Даніэль Адам выдалі ў Нясвіжы канцыянал «Katechizm albo krotkie w jedno miejsce zebranie wiary. Psalmy i piesni» (« Катэхізм або кароткі збор веры. Псалмы і песні»), у які ўвайшло 40 псалмаў, 110 песень і свецкіх кантаў з нотамі. Адначасова з нясвіжскім канцыяналам выйшаў дадатак, які ўключаў 5 псалмаў і 8 свецкіх кантаў. У пачатку XVII стагоддзя нотныя канцыяналы выдаваліся ў Любчы. Тады ж ствараюцца новыя спевы ў гонар мясцовых святых: князёў Барыса і Глеба, Уладзіміра, прападобнага Феадосія, на асвячэнне храма Георгія ў Кіеве, на перанясенне мошчаў Мікалая Мірлікійскага.

Музычнымі помнікамі гэтай пары з’яўляюцца таксама зборнікі вакальна-інструментальных твораў «Полацкі сшытак» і «Куранты». Рукапіс «Полацкага сшытка», таксама вядомы як «Астрамечаўскі рукапіс» ці «Рукапіс 127/56» Ягелонскай бібліятэкі", быў знойдзены ў Польшчы ў 1960-х гадах і ўяўляе сабой зборнік бытавой музыкі ананімных аўтараў XVII стагоддзя. Па дадзеных беларускага даследчыка Адама Мальдзіса, рукапіс быў названы «Полацкі сшытак» памылкова, і адбываецца ён не з Полацка, а, верагодна, з вёскі Астремечава на Берасцейшчыне.

## Свецкая музыка 
Пры двары вялікага князя ў Вільні італьянская оперная трупа пастаянна існавала з XVII стагоддзя. У 1636 годзе яна паставіла першы музычны спектакль «Выкраданне Алены» Марка Скаччи. Тэорыя музыкі вывучалася ў Віленскай іезуіцкай акадэміі, ў 1667 годзе выходзіць кніга «Ars et praxis musicae» («Музычнае мастацтва і практыка») віцэ-рэктара акадэміі езуіта Жыгімонта Лаўксміна на лацінскай мове, у 1675 ― «Граматыка мусікійская» езуіта Мікалая Дилецкага на польскай, у 1691 ― «Physica curiosa» («Займальная фізіка») В. Тількоўскага, пра музычнаю акустыку. У XVII стагоддзі з'яўляюцца творы інструментальнай музыкі кампазітараў-аматараў з мясцовай шляхты, пазней ствараюцца студэнцкія аркестры і хоры.

У XVIII стагоддзі сфарміравалася новы напрамак свецкай музычнай культуры ― прыгонны тэатр, дзе ў адпаведнасці са шляхецкімі густамі таго часу паказвалі музычныя спектаклі. Пры такіх тэатрах як розныя тыпы хораў існавалі прыгонныя Аркестр аркестры і капэлы. Прыгонныя тэатры былі прыватнымі музычнымі калектывамі прадстаўнікоў магнатэрыі і складаліся цалкам або часткова з прыгонных сялян. Вядомыя аркестры былі ў Нясвіжу, Слуцку (Радзівілаў), Слоніме (Міхаіла Казіміра Агінскага), Гродна (Антоній Тызенгаўза), Шклове, (Шклоўскі тэатр Зорыча), Ружанах (Масальскіх, Сапегаў), Дзярэчыне (Сапегаў), Глуск (Юдзіцкі) і іншых населеных пунктах. Сярод іх буйныя аркестры змешанага складу (Нясвіжская капэла Радзівілаў, Слонімская капэла Агінскага), камерныя струнныя аркестры ― так званая «хатняя музыка» (Гродна, Нясвіж, Гарадзец), духавыя («музыка Шклоўскага корпуса», рагавыя аркестры ў Шклове і Нясвіжы), ўдарных, народных інструментаў («янычарская музыка» і «літоўская музыка» у Нясвіжы).

Некаторыя калектывы мелі групы вакалістаў або цэлыя хоры («княжацкія капэлы», у Шклове так званыя «пявучыя музыкі»). Аркестры суправаджалі спектаклі прыгонных тэатраў, балі, паляванне, рэлігійныя службы, ваенныя парады.

Далейшым працягам музычных традыцый стала стварэнне нясвіжскай капэлы Радзівілаў, якая існавала ў 1724—1809 гадах. Яна была заснавана Міхаілам Казімірам Радзівілам па мянушцы «Рыбанька». Капэла іграла падчас баляў, святаў, ваенных парадаў, касцельных службаў, а з 1746 года і тэатральных паказаў. Выступала таксама ў загарадным палацы ў Альбе, суправаджала выезды ў радзівілаўскія вотчыны Белае, Мір, Жолква і Алыка. Да 1746 года мела камерны характар і складалася з замежных музыкантаў (італьянцаў, немцаў, чэхаў), пазней склад яе пашырыўся (у 1751, 1757—1759 гадах у капэле было 25 чалавек, у 1784 годзе ― 107 чалавек, пераважалі палякі, беларусы і літоўцы, свабодныя і прыгонныя, сярод іх вядомыя скрыпач Мацей з Карэлічаў, Я. Ценціловіч, які стаў капельмайстрам).

У 1780 годзе князь Караль Станіслаў Радзівіл, вядомы як «Пане Каханку», запрасіў музыкантаў Дж. Альберціні (капельмайстар у 1781—1784 гадах), Дж. Канстанціні (скрыпка), Я. Е. Флайшман (віяланчэль), Я. Д. Голанда (клавесін, капельмайстар у 1782—1802 гадах), увёў у капэлу спевакоў В. Нікаліні, А. Калаўзека, А. Данезі, спявачак Герман, К. Вертэр. Апошнім капельмайстрам (1804—1809) быў мясцовы музыкант А. Аляксандровіч.

## Літаратура 
* *Богданов В. О.* Шляхи розвитку духовного музичного мистецтва в Україні: від витоків до початку XX століття. Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня доктора мистецтвознавства. Національна музична академія України ім. П. І. Чайковського. ― Київ, 2008.
* *Густова Л. А.* Музыкально-певческая культура Белоруской Православной Церкви. ― Мн., 2006.
* *Густова Л.* Реформы богослужебного устава Православной Церкви Великого Княжества Литовского в XVI столетии // Исторический поиск Беларуси. Альманах. — Мн.: Экономпресс, 2006.
* Дадзіёмава В. У. Гісторыя музычнай культуры Беларусі ад старажытнасці да канца 18 ст. — Мн., 1994. 
* Дадзіёмава В. У. Нарысы гісторыі музычнай культуры Беларусі. ― Мн., 2001.
* Іванов В. Навчання церковного співу в Україні в IX—XVII ст. — Київ, 1997.
* Каханоўскі Г. А., Малаш Л. А., Цвірка К. А. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. ― Мн., 1989.
* Куліковіч М. Беларуская музыка: Кароткі нарыс гісторыі беларускага музычнага мастацтва. БІНіМ. Нью-Йорк, 1953. Ч. 1.
* Мещеряков В. П. Братские школы Белоруссии (XVI-первая половина XVII в.). ― Мн., 1977.
* Музы Нясвіжа: Матэрыялы навук. канф. ― Нясвіж, 5 мая 1997 г. / Пад навук. кіраўн. У. П. Скараходава. ― Мн., БелІПК, 1997.
* Суша А. А. Царкоўнаславянская ва ужытку уніяцкая царквы / Мовы Вялікага Княства Літоўскага / пад агульн.рэд. М. М. Аляхновіча. — Брэст: Акадэмія, 2005. — 254 с.
* Miller A. Teatr polski i muzyka na Litwe. ― Wilno, 1936

## Спасылкі 
* Музыка белорусских замков
* Новик В. Н. . 

Катэгорыя:Музыка
Катэгорыя:Музыказнаўства
Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Культура Беларусі
Катэгорыя:Культура Літвы
Катэгорыя:Культура Украіны
Катэгорыя:Гісторыя мастацтва
Катэгорыя:Гісторыя музыкі
Катэгорыя:Музыка паводле перыядаў
Катэгорыя:Музыка паводле краін