Ян Дамель

**Ян Да́мель** (; , Мітава — , ) — беларускі мастак пачатку XIX стагоддзя, прадстаўнік мастацкай школы Віленскага ўніверсітэта. Пакінуў значны след у мастацтве Беларусі і Літвы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Курляндскім герцагстве ў сям’і купца. Агульпрынята годам нараджэння лічаць 1780, аднак дакладнае месца і дата нараджэння невядомыя. Адсутнасць метрыкі аб яго нараджэнні і супярэчлівыя згадкі пра ўзрост ў разнастайных крыніцах дазваляюць лічыць таксама годам нараджэння Дамеля 1777, 1778, 1779, 1781 і нават 1790.

Пра сям’ю Дамеля звестак яшчэ менш, чым пра дату нараджэння. Сам мастак піша, што яго бацька быў гандляром, жыў на тэрыторыі Курляндыі ў двары Беркер (верагодна, сённяшняя сядзіба Беркенэ, Латвія), пазней пераехаў у Жмудзь, жыў у Жагорах (сёння Жагары, Літва), дзе і памёр. Першы біёграф і сябра Яна Дамеля Адам Шэмеш у сваіх успамінах пра мастака зазначае, што яго бацькі былі шляхетнага паходжання, дзед быў палкоўнікам саксонскіх войскаў, пазней гэтыя звесткі былі скажоныя ў слоўніку мастакоў Эдварда Раставецкага, дзе палкоўнікам саксонскіх войскаў названы ўжо бацька, і паўтараліся ў шматлікіх выданнях ХХ і ХХІ стагоддзяў. Згадкі пра шляхетнае паходжанне Дамеля сустракаюцца ў рэгістры студэнтаў Віленскага ўніверсітэта, фармулярных спісах выкладчыкаў Віленскай губерніі і дакументах Мінскага галоўнага суда ў справе па абвінавачванні Ігната Цэйзіка. Сярод імёнаў крэўных вядома толькі імя бацькі – Ян

З 1799 года навучаўся жывапісу ў Віленскім універсітэце ў Францішка Смуглевіча і Яна Рустэма.

Пасля заканчэння Віленскага ўніверсітэта і здачы адпаведных іспытаў, у 1809 годзе, Ян Дамель атрымаў ступень магістра свабодных мастацтваў і пачаў выкладаць у віленскай гімназіі. Трэба адзначыць, што з падачы Адама Шэмеша Дамелю прыпісвацца званне ад’юнкта пры кафедры жывапісу Віленскага ўніверсітэта, але згодна са штогадовымі імяннымі спісамі чыноўнікаў у Віленскім Імператарскім універсітэце і вучылішчах яго акругі, Ян Дамель ніколі не выкладаў на кафедры жывапісу, ён з’яўляўся настаўнікам малявання віленскай гімназіі.

Падчас навучання ў Віленскім універсітэце Дамель знаёміцца з Ігнатам Цэйзікам, які першапачаткова працаваў у канцылярыі, а пазней слухаў курсы хіміі, агульнай гісторыі, французкай мовы і малявання, аднак навуковай ступені не атрымаў. Прыяцельскія адносіны паміж студэнтамі перараслі ў сяброўства, якое працягвалася і пасля заканчэння навучання. Дамель выкладаў малюнак у віленскай гімназіі, Цэйзік займаўся арганізацыяй уласнай гаспадаркі ў Слуцкім павеце, бачыліся яны рэдка, таму кантакт падтрымліваўся праз ліставанне. 1811—1814 гады, бадай што, самы вывучаны перыяд жыцця мастака менавіта дзякуючы захаванай перапісцы. Сяброўскія лісты, якія сёння з’яўляюцца каштоўным скарбам для даследчыкаў, у 1815—1820 гадах падчас судовага працэсу сталі кампраматам і адной з прычын для асуджэння Дамеля на турэмнае зняволенне і ссылку ў Сібір. Асноўнымі фігурантамі судовай справы па падробцы асігнацый выступалі Ігнат Цэйзік і яго брат Фелікс, Дамеля абвінавачвалі ў пасобніцтве (дасылаў вяленевую паперу, з якой вырабляліся фальшывыя асігнацыі) і перадачы ўласнага пашпарта для выезда за мяжу. Нягледзячы на тое, што пасобніцтва Яна Дамеля ў падробцы асігнацый не было даказана, сам мастак у гэтым не прызнаўся і Ігнат Цэйзік яго не агаварыў, пастановай сената ён быў сасланы на пасяленне ў Сібір.

Ссылка доўжылася два гады. Яе дакладныя даты пазначае Адам Шэмеш пры апісанні дзённіка, што Дамель пісаў для сябраў ад выезду з Мінска 13 ліпеня 1820 года і да вяртання ў той самы горад 5 кастрычніка 1822 года. Сам дзённік і замалёўкі доўгі час захоўваліся ў калекцыі графа Канстанціна Тышкевіча ў Лагойску. На жаль, на сённяшні дзень невядомае месцазнаходжанне дзённіка, але, на шчасце, захаваліся некаторыя малюнкі, што сталі сапраўднай выяўленчай энцыклапедыяй народаў Дальняга Усходу (захоўваюцца ў музейных калекцыях Польшчы і Літвы).

Да 1822 года Дамель пражываў у Табольску. Пабываў у гэтыя гады ў Іркуцку, Томску, Енісейску. Талент мастака быў запатрабаваны сярод жыхароў і служачых Сібірскай губерні, Дамель ствараў афіцыйныя і сямейныя партрэты (Адам Шэмеш піша пра шматлікія партрэты ваенных і цывільных губернатараў, знакамітых чыноўнікаў і іншых асоб), а таксама алтарныя абразы для каталіцкіх (Марыя з маленькім Хрыстом для касцёла ў Томску) і пратэстанцкіх храмаў (Хрыстос з крыжам для евангелісцкага храма ў Табольску). Наяўнасць замоў з’яўлялася не толькі фінансавай падтрымкай для майстра, але і магчымасцю ўдасканалення свайго таленту і своеасаблівым служэннем, таму некаторыя палотны для храмаў ён пісаў задарма.

Эскізы Яна Дамеля знаходзіліся ў прыватных калекцыях графа Канстанціна Тышкевіча і Юзафа Ігнацыя Крашэўскага.

Творчасць мастака фарміравалася пад уплывам класіцызму, але ў шэрагу яго твораў адчуваецца імкненне да рамантычнага адлюстравання рэчаіснасці. Партрэтам Дамеля ўласцівая тонкая псіхалагічная характарыстыка.

Карціны і малюнкі Яна Дамеля займаюць ганаровае месца ў музеях Беларусі, Літвы і Польшчы.

## Вядомыя творы 
«*Маленне аб чашы*» — Нацыянальны мастацкі музей Беларусі. Знаходзіўся ў касцёле Узвышэння Святога Крыжа на Кальварыйскіх могілках. Захавалася апісанне твора ў Сыракомлі: «Сама капліца, пабудаваная ў першых гадах бягучага стагоддзя панам Паўлікоўскім, мае з вялікім алтаром велічную фрэску — выяву гары Іерусалімскай кальварыі, жалобнай крыжовай Галгофы. У цэнтры гэтай фрэскі вялікі, у пазалочанай раме, абраз Хрыста, які лічыцца адным з найлепшых твораў Дамэля. Пад гэтымі сімваламі пакуты і смерці, пад заслонаю тварэння ўласнага пэндзля, пад вялікім алтаром спачываюць астанкі самога Дамэля. Ані ў капліцы, ані ў надворнай яе сцяне грабніцы мастака няма — маўзалеем яму служыць уласны твор». У 2017 годзе была завершана рэстаўрацыя твора.

«*Святая Канстанцыя*» — Нацыянальны мастацкі музей Беларусі. Гэты твор згадвае Уладзіслаў Сыракомля ў нарысе «Вандроўкі па маіх былых ваколіцах»: «Направа бачым алтар тонкай работы — першых гадоў нашага стагоддзя, у ім карціна Дамеля з выявай Святой Канстанцыі ці Гэлены з крыжам, у даўнейшых строях… Касцельнае кіраўніцтва, ці то знайшоўшы ўборы Святой Гэлены занадта сучаснымі, ці то таму, што, як кажа паданне, рысы святой на ёй узяты з твару княжны… не дазволіла яго асвяціць».

*"Партрэт князя Дамініка V Гераніма Радзівіла"* - Наўгародскі дзяржаўны аб'яднаны музей-запаведнік. Партрэт знаходзіўся ў галерэі Нясвіжскага замка і згадваецца пад нумарам 79 у інвентары маёмасці, датаваным 1857 (гэты нумар прысутнічае на партрэце і зараз). Прысутнасць гэтага партрэта ў Нясвіжы згадвае і Уладзіслаў Сыракомля. Пасля нацыяналізацыі замка ў Нясвіжы перададзены ў Дзяржаўную карцінную галерэю БССР, у 1944 г. твор быў вывезены з Мінска ў Германію, пасля вайны памылкова перададзены ў наўгародскі музей.

«*Партрэт Тадэвуша Касцюшкі*» — Нацыянальны музей у Варшаве.

«*Адступленне французскай арміі праз Вільню*» — акварэль, якая стала асновай для гравюры ў «Віленскім альбоме», і пасля гэтага шматкроць рэпрыдукавалася. Знойдзены дзве акварэлі, адна знаходзіцца ў Каўнасе, а другая, з якой потым рабіліся шматлікія гравюры ў Віленскім альбоме, цяпер у Львове.

«*Партрэт Томаша Ваўжэцкага*» (?) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні.

«*Партрэт Марціна Пачобута-Адляніцкага*» (?) — Літоўскі нацыянальны музей.

«*Партрэт Філіпа Нерэя Галанскага», «Партрэт Юзафа Франка», «Партрэт Юзафа Казіміра Касакоўскага», «Партрэт Сымона Касакоўскага», «Партрэт Джона О’Конара*» (каля 1812) — Нацыянальны музей у Варшаве. Гэтыя партрэты былі створаны для Віленскай галерэі слаўных палякаў Юзафа Канстанціна Багуслаўскага, прафесара тэалогіі і віленскага каноніка.

«*Аўтапартрэт*» (1817) — Нацыянальны музей у Варшаве. Мастак паставіўся да ўласнага вобраза з выключнай экспрэсіяй, на ўзор рамантычных партрэтаў, пз падкрэсліваннем рэзкіх, дапытлівых і нават жорсткіх характарыстык твару.

«*Сустрэча караля Яна Сабескага з імператарам Леапольдам пад Венай*» (1818) — Акруговы музей у Торуні. Захоўвалася ў зборах Антонія Ратынскага ў Сінчы, прывезена польскім афіцэрам у Торунь у 1920 г. Мастак зафіксаваў гістарычны анекдот, паводле якога падчас сустрэчы Габсбург не захацеў першы вітаць польскага караля, але калі Сабескі падняў руку, каб падкруціць вусы, то імператар прыўзняў капялюш.

«*Заход сонца над Табольскам*» (пасля 1820) — Нацыянальны музей у Кракаве, экспануецца ў філіяле ў Непаломіцах.

«*Партрэт Станіслава Яна Богуш-Сестранцэвіча*» (1820) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Афіцыйны рэпрэзентатыўны партрэт магілёўскага архіепіскапа, каталіцкага мітрапаліта Расійскай імперыі.

«*Аўтапартрэт*» (1828?) — Нацыянальны музей у Варшаве. Ёсць версія, што дата расчытаная няправільна, і насамрэч аўтапартрэт мусіць быць датаваны 1820-м годам. Рамантычны аўтапартрэт, які малюе свядомага сваёй пазіцыі мастака. Існуе ў некалькіх варыянтах, якія адрозніваюцца дэталямі, адзін быў ва ўласнасці Генрыка Вайсенхофа, яшчэ адзін — у Таварыстве апекі над помнікамі мінуўшчыны ў Мінску, зараз таксама ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве.

«*Партрэт Марыі Ганны Равічовай*» (каля 1830) — Нацыянальны музей у Варшаве. Партрэт належыць да тыповых партрэтаў, маляваных артыстам на замову для дэкарацыйнага ўпрыгажэння шляхецкіх сядзіб, у стылістыцы блізкай да бідэрмейера.

Таксама пяру Дамеля прыпісваліся незавершаны твор «*Павел І вызваляе Касцюшку з турмы*» (экспануецца ў доме-музеі Ваньковічаў) і адзін з абразоў («*Святы Іосіф*») у касцёле святога Тадэвуша ў Вішневе. Але гэтыя атрыбуцыі перагледжаны і аўтарства Дамеля на дадзены момант не пацвярджаецца.

## Галерэя 

Выява:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (Jan Damiel. Ян Дамель).jpeg|Павел I вызваляе Касцюшку з турмы
Выява:Battle of Vienna 1683.PNG|Бітва пад Венай
Выява:Tomasz Wawrzecki 1.PNG|Партрэт Тамаша Ваўжэцкага
Выява:Stanislovas Bogušas Sestšencevičius by Jonas Damelis.jpg|Партрэт Станіслава Богуш-Сестранцэвіча

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
*  — C. 137.
* *Лазука Б.А.* Гісторыя беларускага мастацтва у 2 тт. – Мінск: Беларусь, 2007. – Т. 2. XVIII – пачатак XXI стагоддзя. — С. 356.
* *Дробаў Л. М.* Беларускія мастакі XIX стагоддзя. ― Мн., 1971. — С. 7 – 17.
* *Крэпак Б. А.* Вяртанне імёнаў: нарысы пра мастакоў: у 2 кн. — Мн., Мастацкая літаратура, 2013―2014. Кн. 1. — С. 13 – 23. 
* *Rastawiecki E.* Slownik malarzòw polskich tudziez obcych w Polsce osiadlych lub czasowo w niej przebywajacych. — T.1. — Warszawa, 1850. — S. 128.
* *Szemesz А.* Wspomnienia o Damelu // Athenaeum. — T. 2. — Wilno, 1842. — S. 170.
* Joanna Woch. Podróże I ekspedycje naukowe polskich artystów po Sybirze w pierwszej połowie XIX wieku (Jan Damel, Leopold Niemirowski, Bronisław Zaleski) // Sztuka Europy Wschodniej Искусство Восточной Европы Art of the East Europe. T. 1. Polska — Rosja: Sztuka I historia Польша — Россия: Искусство и история. Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata & Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2013. (370 s.). — S. 327—332.

## Спасылкі 
* Ян Дамель: невядомыя малюнкі. Да 240-годдзя з дня нараджэння мастака (1780—1840)  // Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі
* Joanna Woch. Podróże I ekspedycje naukowe polskich artystów po Sybirze w pierwszej połowie XIX wieku (Jan Damel, Leopold Niemirowski, Bronisław Zaleski) // Sztuka Europy Wschodniej Искусство Восточной Европы Art of the East Europe. T. 1. Polska — Rosja: Sztuka I historia Польша — Россия: Искусство и история. Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata & Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2013. (370 s.). — S. 327—339
* [Новыя звесткі пра жыццё і дзейнасць Яна Дамеля (віленскі перыяд)](https://archive.today/20121218022147/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:tAcy9JmNr0MJ:artmuseum.by/ru/research/razdel/novyie-svedeniya-o-zhizni-i-deyatelnosti-yana-damelya-(vilenskij-period)+%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C&cd=11&hl=ru&ct=clnk&gl=ua&lr=lang_en|lang_es|lang_de|lang_pl|lang_uk|lang_fr|lang_ru&client=firefox-a).
* Ян Дамель.
* «Шыфр» і «Маленне…» Яна Дамеля  «Культура»
* Vilniaus klasicizmo dailininkai. Association of Lithuanian Museums. . 

Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Літвы
Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках
Катэгорыя:Масоны Беларусі