Зубр еўрапейскі

**Зубр еўрапе́йскі** (*Bison bonasus*) — еўрапейскі від з роду  атраду , рэдкая жывёла, якая знаходзіцца ў стане аднаўлення папуляцыі. Апошні прадстаўнік дзікіх быкоў у Еўропе. У раннім Сярэднявеччы зубры яшчэ сустракаліся ў некранутых лясах Заходняй, Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Еўропы. Іх асяроддзе пражывання — лісцевыя, хвойныя і мяшаныя лясы ва ўмеранай паласе. У адпаведнасці з такім асяроддзем, зубр, як чародная жывёла, сустракаецца толькі ў малых групах. Тыповы статак налічвае ад 12 да 20 жывёл і складаецца з кароў і маладняку. Палаваспелыя быкі знаходзяцца ў статках толькі падчас цечкі ў самак. Найбліжэйшым сваяком зубра з’яўляецца . Гэтыя два віды генетычна сумяшчальныя і могуць скрыжоўвацца без абмежаванняў.

Папуляцыя зубра ў Еўропе складалася з двух падвідаў: горных зуброў (*Bison bonasus caucasicus*) і раўнінных (*Bison bonasus bonasus*). Горныя зубры вымерлі і існуюць сёння выключна як змешаны від (гібрыд) з раўнінным зубрам (раўнінна-каўказская лінія). Гэта лінія ўзыходзіць толькі да аднаго горнага зубра, т. зв. «каўказскага», апошняга чыстакроўнага прадстаўніка гэтага падвіда. Такім чынам, у пародзе зуброў выдзяляецца дзве лініі: раўнінная (Bison bonasus bonasus) і раўнінна-каўказская — скрыжаванне раўнінных і горных зуброў. Кожная пародзістая жывёліна знаходзіцца на ўліку ў адмысловай кнізе, якая вядзецца ў Белавежскім нацыянальным парку.

У 1920-х гг. зубр быў пад пагрозай знікнення. Апошняга дзікага зубра застрэлілі на Каўказе ў 1927 г. Усе сённяшнія зубры паходзяць усяго ад дванаццаці асобін, захаваных у заапарках і запаведніках. Нізкая генетычная зменлівасць з’яўляецца адною з галоўных пагроз для доўгатэрміновага захавання віду.

Дзякуючы намаганням па захаванні віду з боку заапаркаў і прыватных асоб, у 1952 г. стала магчымым ізноў пасяліць першыя свабодныя статкі зуброў у раёне сённяшняга Белавежскага нацыянальнага парку на беларуска-польскай мяжы. У 2004 г. існавала 31 свабодная папуляцыя з агульнай колькасцю 1955 зуброў. Гэта складае каля 60 % сусветнага пагалоўя.

## Этымалогія 
*Зубр* — кароткая форма старажытнага прыметніка, утвораная ад *зуб* з дапамогай суфікса -р-.
*Зуб* мае больш старажытнае значэнне тыпу «востры, выступаючы прадмет», якое пазначала доўгія рогі гэтай жывёлы, таму *Зубр* можна перакласці як «рагаты».

## Апісанне 
Зубр — самае цяжкае і буйное з наземных млекакормячых у Еўропе. Варта заўважыць, што гэта тычыцца старых замераў XIX і першай паловы і сярэдзіны XX стагоддзяў, а сучасныя зубры сталі некалькі драбнейшыя і саступаюць па памерах як сваім продкам (і іх пудзілам), гэтак і сучасным амерыканскім  (падвід амерыканскіх бізонаў). Вага сучасных дарослых самцоў белавежскага падвіду дасягае 850 кілаграмаў, каўказскага — 700. Даўжыня тулава да 330 см — яна масіўнейшая, вышэйшая і шырэйшая чым задняя, карак і перад  выдаецца гарбом.

 падабраны і не правісае.

Галава жывёлы масіўная.

Вушы кароткія і шырокія, густа парослыя поўсцю ўнутры і звонку.

Без уліку рагоў і капытоў зубр цалкам пакрыты густой поўсцю і толькі сярэдзіна верхняй губы і пярэдні край ноздраў голыя

Вольнажывучыя папуляцыі зараз ёсць у Польшчы і Іспаніі (з 2010).

На Беларусі існуе сем прыродных мікрапапуляцый зуброў: Белавежская, Барысаўска-Бярэзінская, Налібоцкая, Палеская, Асіповіцкая, Азёрская, Азяранская, агульнай колькасцю каля тысячы галоў.

## Роднасныя адносіны 
Зубр вельмі блізкі да , з якім уваходзіць у адзін род. Абодва віды могуць без абмежаванняў скрыжоўвацца і даваць пладавітае патомства — , з-за чаго іх часам разглядаюць як адзін від.

### Падвіды 
Усяго існавалі тры падвіды зуброў, два з якіх на сучасных момант зніклі:
* *Bison bonasus bonasus* — белавежскі зубр;
* *Bison bonasus caucasicus* —  (апошнія «чыстыя» прадстаўнікі падвіду былі знішчаны ў пачатку XX стагоддзя);
* *Bison bonasus hungarorum* — зубр карпацкі або венгерскі (канчаткова знішчаны ў канцы XVIII стагоддзя).

Белавежскі (еўрапейскі) падвід аднаўляецца шляхам развядзення жывёл, якія захаваліся ў заапарках, каўказскі — узнаўляецца гібрыдызацыяй *Bison bonasus* і *Bison bonasus caucasicus*.

## Асаблівасці біялогіі 
### Гон 
 у зуброў адбываецца ў канцы лета — пачатку восені (жнівень (ліпень.

Бойкі часта атрымліваюцца даволі жорсткімі. У барацьбе за самку самцы нярэдка наносяць адзін аднаму цяжкія траўмы. Пераможаны зубр апускае галаву, як бы прызнаючы перавагу суперніка, паварочваецца і адыходзіць. Таксама часам (з-за свайго даволі дрэннага зроку), калі чалавек падыходзіць з падветранага боку, могуць самі падысці да яго каб лепш разгледзець.

Натуральнымі ворагамі зуброў з’яўляюцца , 

Пліній даў зубру такое апісанне:

Рымляне лавілі зуброў у Фракіі і Германіі для ўдзелу ў гладыятарскіх баях, якія , у Румыніі ў  апошні зубр быў забіты ў 1762 годзе, у горных лясах Саксоніі — да 1793 года. У 1926 годзе быў праведзены ўлік усіх зуброў, што захаваліся яшчэ ў заапарках свету — былі знойдзеныя 52 асобіны. Да 1938 года колькасць зуброў павялічылася да 97 — 43 быкі і 54 каровы, прычым толькі адзін зубр быў народжаны на волі яшчэ ў 1913 годзе ў Белавежскай Пушчы. Зубр стаў адным з першых відаў, які захаваўся ў заапарках пасля знішчэння ў прыродзе. Вялікі ўдар па зубрах нанесла Другая сусветная вайна, калі загінула каля паловы ўсяго статку і толькі па яе заканчэнні колькасць зуброў пачала паступова расці. Спачатку зуброў выпусцілі на волю ў Белавежскай пушчы — як у польскай, так і ў беларускай (тады яшчэ савецкай) яе частках. Пазней, па меры павелічэння пагалоўя, зуброў выпусцілі і ў іншых мясцовасцях. У цэлым можна сказаць, што колькасць папуляцыі белавежскага падвіду зубра стабілізавалася.

Па іншаму склаўся лёс каўказскага падвіду. Чыстакроўных каўказскіх зуброў пасля знішчэння прыроднай папуляцыі не захавалася. Праўда ў некаторых заапарках былі жывёлы з дамешкам крыві каўказскага зубра — гібрыды з белавежскімі зубрамі або амерыканскімі бізонамі. У 1940 годзе пачалася праца па аднаўленню каўказскага зубра метадам племянной работы і селекцыі дзякуючы паглынальнаму скрыжаванню. На жаль, тыя жывёлы загінулі падчас Другой сусветнай вайны, таму першапачатковы падвід каўказскага зубра парушаны. Аднак у другой палове XX стагоддзя было вырашана аднавіць каўказскую папуляцыю — быў створаны статак з зуброў і зубрабізонаў, якіх выпусцілі ў некаторыя запаведнікі на Паўночным Каўказе. Як ні дзіўна, але з часам, літаральна за некалькі пакаленняў, гэтыя жывёлы, у якіх практычна не было крыві каўказскіх зуброў, сталі вельмі моцна нагадваць падвід, які тут калісьці жыў. Яны прыкметна змяніліся марфалагічна, яшчэ больш змяніліся іх паводзіны. Таму хоць па паходжанню папуляцыя сучасных каўказскіх зуброў не з’яўляецца спадчынніцай гістарычнай, але марфалагічна і эталагічна падобная на яе.

Гібрыд зубра і бізона, які натуралізаваўся на Паўночна-Заходнім Каўказе, быў апісаны ў 2000 годзе, як асобны, хоць і няпэўны падвід еўрапейскага зубра — *горны* ().

Узнаўленне зубра праводзілася ў спецыяльных гадавальніках у Белавежскай пушчы, заапарках Еўропы, на Каўказе і ў іншых месцах.

### Рэінтрадукцыя 
Зубры пачалі вяртацца ў дзікую прыроду, пачынаючы з 1951 года. У Белавежскай пушчы ў Польшчы і Беларусі ўтрымліваецца 800 дзікіх зуброў, з іх на тэрыторыі Беларусі на пачатак 2011 года жыло каля 415 асобін. Усяго на тэрыторыі Беларусі сфарміравана 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 983 асобіны, што параўнальнае з колькасцю зуброў у Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя. Яны таксама знаходзяцца ў лясных запаведніках на Заходнім Каўказе.

Вольнажывучыя папуляцыі зараз існуюць у Польшчы, Літве, Беларусі, Украіне, Румыніі, Расіі, Славакіі, Латвіі, Кыргызстане, Малдове (з 2005 года), жылі ў дзікай прыродзе, паўвольна ўтрымліваліся 479 асобін. Усе яны паходзяць усяго ад 12 асобін.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:1000 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:400
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1971 text:1971 
  bar:1972 text:1972 
  bar:1973 text:1973 
  bar:1974 text:1974 
  bar:1975 text:1975 
  bar:1976 text:1976 
  bar:1977 text:1977 
  bar:1978 text:1978 
  bar:1979 text:1979 
  bar:1980 text:1980 
  bar:1981 text:1981 
  bar:1982 text:1982 
  bar:1983 text:1983 
  bar:1984 text:1984 
  bar:1985 text:1985 
  bar:1986 text:1986 
  bar:1987 text:1987 
  bar:1988 text:1988 
  bar:1989 text:1989 
  bar:1990 text:1990 
  bar:1991 text:1991 
  bar:1992 text:1992 
  bar:1993 text:1993 
  bar:1994 text:1994 
  bar:1995 text:1995 
  bar:1996 text:1996 
  bar:1997 text:1997 
  bar:1998 text:1998 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1971 from:0 till: 66
  bar:1972 from:0 till: 77
  bar:1973 from:0 till: 82
  bar:1974 from:0 till: 87
  bar:1975 from:0 till: 90
  bar:1976 from:0 till: 101
  bar:1977 from:0 till: 114
  bar:1978 from:0 till: 132
  bar:1979 from:0 till: 143
  bar:1980 from:0 till: 159
  bar:1981 from:0 till: 156
  bar:1982 from:0 till: 169
  bar:1983 from:0 till: 196
  bar:1984 from:0 till: 206
  bar:1985 from:0 till: 204
  bar:1986 from:0 till: 226
  bar:1987 from:0 till: 242
  bar:1988 from:0 till: 255
  bar:1989 from:0 till: 263
  bar:1990 from:0 till: 315
  bar:1991 from:0 till: 315
  bar:1992 from:0 till: 295
  bar:1993 from:0 till: 308
  bar:1994 from:0 till: 290
  bar:1995 from:0 till: 280
  bar:1996 from:0 till: 251
  bar:1997 from:0 till: 232
  bar:1998 from:0 till: 238
PlotData=
  bar:1971 at: 66 fontsize:S text: 66 shift:(-8,5)
  bar:1972 at: 77 fontsize:S text: 77 shift:(-10,5)
  bar:1973 at: 82 fontsize:S text: 82 shift:(-10,5)
  bar:1974 at: 87 fontsize:S text: 87 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 90 fontsize:S text: 90 shift:(-10,5)
  bar:1976 at: 101 fontsize:S text: 101 shift:(-10,5)
  bar:1977 at: 114 fontsize:S text: 114 shift:(-10,5)
  bar:1978 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5)
  bar:1979 at: 143 fontsize:S text: 143 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 159 fontsize:S text: 159 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 156 fontsize:S text: 156 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 169 fontsize:S text: 169 shift:(-10,5)
  bar:1983 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5)
  bar:1984 at: 206 fontsize:S text: 206 shift:(-10,5)
  bar:1985 at: 204 fontsize:S text: 204 shift:(-10,5)
  bar:1986 at: 226 fontsize:S text: 226 shift:(-10,5)
  bar:1987 at: 242 fontsize:S text: 242 shift:(-10,5)
  bar:1988 at: 255 fontsize:S text: 255 shift:(-10,5)
  bar:1989 at: 263 fontsize:S text: 263 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5)
  bar:1992 at: 295 fontsize:S text: 295 shift:(-10,5)
  bar:1993 at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5)
  bar:1994 at: 290 fontsize:S text: 290 shift:(-10,5)
  bar:1995 at: 280 fontsize:S text: 280 shift:(-10,5)
  bar:1996 at: 251 fontsize:S text: 251 shift:(-10,5)
  bar:1997 at: 232 fontsize:S text: 232 shift:(-10,5)
  bar:1998 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,295)
  text:Дынаміка змянення папуляцыі зуброў у Белавежскай пушчы (1971-1998 гг.)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:1000 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1992 text:1992
  bar:1993 text:1993
  bar:1994 text:1994
  bar:1995 text:1995
  bar:1996 text:1996
  bar:1997 text:1997
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005 
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2008 text:2008 
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010 
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1992 from:0 till: 350
  bar:1993 from:0 till: 350
  bar:1994 from:0 till: 383
  bar:1995 from:0 till: 362
  bar:1996 from:0 till: 386
  bar:1997 from:0 till: 377
  bar:1998 from:0 till: 390
  bar:1999 from:0 till: 421
  bar:2000 from:0 till: 471
  bar:2001 from:0 till: 494
  bar:2002 from:0 till: 534
  bar:2003 from:0 till: 564
  bar:2004 from:0 till: 564
  bar:2005 from:0 till: 691
  bar:2006 from:0 till: 691
  bar:2007 from:0 till: 790
  bar:2008 from:0 till: 883
  bar:2009 from:0 till: 958
  bar:2010 from:0 till: 1015
  bar:2011 from:0 till: 1084
  bar:2012 from:0 till: 1155
  bar:2013 from:0 till: 1250
  bar:2014 from:0 till: 1363
  bar:2015 from:0 till: 1464
  bar:2016 from:0 till: 1615
  bar:2017 from:0 till: 1827
  bar:2018 from:0 till: 1937
  bar:2019 from:0 till: 2101
  bar:2020 from:0 till: 2356
  bar:2021 from:0 till: 2474
  bar:2022 from:0 till: 2688
  bar:2023 from:0 till: 2713
  bar:2024 from:0 till: 2927
PlotData=
  bar:1992 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5)
  bar:1993 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5)
  bar:1994 at: 383 fontsize:S text: 383 shift:(-10,5)
  bar:1995 at: 362 fontsize:S text: 362 shift:(-10,5)
  bar:1996 at: 386 fontsize:S text: 386 shift:(-10,5)
  bar:1997 at: 377 fontsize:S text: 377 shift:(-10,5)
  bar:1998 at: 390 fontsize:S text: 390 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 421 fontsize:S text: 421 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 471 fontsize:S text: 471 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 494 fontsize:S text: 494 shift:(-10,5)
  bar:2002 at: 534 fontsize:S text: 534 shift:(-10,5)
  bar:2003 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5)
  bar:2004 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 790 fontsize:S text: 790 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 883 fontsize:S text: 883 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 958 fontsize:S text: 958 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 1015 fontsize:S text: 1015 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 1084 fontsize:S text: 1084 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 1155 fontsize:S text: 1155 shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 1250 fontsize:S text: 1250 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 1363 fontsize:S text: 1363 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 1464 fontsize:S text: 1464 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 1615 fontsize:S text: 1615 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 1827 fontsize:S text: 1827 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 1937 fontsize:S text: 1937 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 2101 fontsize:S text: 2101 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 2356 fontsize:S text: 2356 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 2474 fontsize:S text: 2474 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 2688 fontsize:S text: 2688 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 2713 fontsize:S text: 2713 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 2927 fontsize:S text: 2927 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,330)
  text:Колькасць зуброў у Беларусі (асобін)

## Захворванні сучасных зуброў 
З-за іх абмежаванага генафонду, зубры лічацца вельмі ўразлівымі да захворванняў, асабліва такіх як яшчур і сібірская язва, хваробы мочапалавых органаў у самцоў, страўнікава-кішачныя хваробы, катаракта вачэй.

Доўгі час адзначаецца наяўнасць зуброў з пашкоджаннем геніталій у Белавежскай пушчы. Першыя выпадкі такіх захворванняў адносяцца да пачатку XX стагоддзя. Таксама адзначаны выпадкі такіх захворванняў і ў іншых папуляцыях. Пасля хвароба мочапалавой сістэмы была дыягнаставана як некратычны баланапасціт. Захворванне часта прыводзіць да смерці жывёл.

## Паляванне і ахова 
]]

Зубр быў важным аб’ектам промыслу продкаў беларусаў, у Сярэднявеччы і пазней на іх палявалі літоўскія князі, польскія каралі і рускія цары, а таксама самыя высокапастаўленыя асобы многіх краін Еўропы.

З-за празмернага і некантралюемага промыслу зубры былі даведзены да пагрозы знікнення. Становішча вымусіла, напрыклад, літоўскіх князёў забараніць паляванне на гэтых жывёл. Тры Статуты Вялікага княства Літоўскага прадугледжвалі за зламыснае забойства зубра велічэзны штраф у 1200 грошаў (сярэбраных манет). У 1559 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт Аўгуст даручыў каралеўскаму маршалку і галоўнаму рэвізору Вялікага Княства Літоўскага Рыгору Валовічу правесці рэвізію ўсіх пушчаў і пераходаў звярыных, а асабліва зуброў., Літвы, Расіі, Украіны (увесь час, пачынаючы з 1980 года), Польшчы, Еўрапейскі Чырвоны спіс (1991), Чырвоную кнігу МСАП (пастаянна, з 1966 года).

## Гаспадарчае значэнне 
Прыручыць зубра яшчэ ні разу не ўдавалася. Зуброў паспяхова скрыжоўваюць з буйной рагатай жывёлай.

З рагоў і капытоў зубра можна рабіць розныя сувеніры, са шкур рабілі лёгкія лодкі Самыя вядомыя з іх прадстаўлены ў пячоры Альтаміра ў Іспаніі, а таксама ў пячоры Руфіньяк у дэпартаменце Дардонь на паўднёвым захадзе Францыі.

Адным з самых прыгожых увасабленняў з’яўляецца выразаная з аленевага рогу статуэтка , знойдзеная ў пячоры  у французскім дэпартаменце Дардонь.

У сярэдневяковай літаратуры час ад часу з’яўляліся апісанні зубра. Зубр упамінаецца, напрыклад, у . У многіх творах былі пераблытаны апісанні тураў і зуброў, зубр часта называўся бізонам.

Зубр з’яўляецца нацыянальным сімвалам Беларусі. Да таго ж ён з’яўляецца тытульным героем паэмы «Песня пра зубра» Міколы Гусоўскага.

У апублікаваным у 1834 годзе польскім нацыянальным эпасе «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча зубры згадваюцца ў некалькіх вершах.

У «Палескіх рабінзонах» Янкі Маўра ёсць сцэна забойства апошняга зубра.

Існуе даволі вялікая колькасць скульптур зуброў, з якіх можна згадаць, напрыклад «» Аўгуста Гаўля, бронзавую скульптуру зубра ў Брэменскім парку рададэндранаў, створаную , «Старажытнагерманскае паляванне на зубра» .

Самая вялікая скульптура зубра ў свеце знаходзіцца на аўтамабільнай трасе  Брэст — Масква на мяжы Мінскай і Брэсцкай абласцей ля вёскі Петкавічы. Вага скульптуры 76 тон, вышыня — 20 метраў.

Імя зубра выкарыстоўваюць для называння самых розных рэчаў: ад веласіпеда «Зубраня» () да напою «Зуброўка». Таксама ў гонар зубра названы род метлюжковых , бо гэтыя жывёлы ахвотна ядуць яго.

Найбольш вядомы ў Беларусі, раней — беларускі дзіцячы аздараўленчы лагер, а цяпер Нацыянальны дзіцячы адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Зубраня» (Мядзельскі раён, Мінская вобласць).

## Зубр у геральдыцы 
Зубры на гербе сімвалізуюць уладу, сілу прыроды, якую цяжка прыручыць, мужнасць, велікадушнасць і працавітасць.

### Галерэя гербаў з зубрамі 

Выява:POL gmina Białowieża COA.svg|Герб Белавежы
Выява:POL powiat hajnowski COA.svg|Герб Гайнаўскага павета
Выява:POL gmina Narewka COA.svg|Герб 
Выява:Tykocin Herb.svg|Герб гміны 
Выява:Coat of Arms of Brest Region.svg|Герб Брэсцкай вобласці
Выява:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|Герб Гродзенскай вобласці
Выява:Coat of Arms of Serpukhov rayon (Moscow oblast).png|Герб Серпухаўскага раёна Маскоўскай вобласці

## У філатэліі 
Першая паштовая марка з выявай зубра была выпушчана ў Польшчы ў 1954 годзе. Маркі з зубрамі выпускаліся паштовымі адміністрацыямі Старога і Новага Свету. Акрамя паштовых марак існуюць мастацкія маркіраваныя канверты, а таксама спецыяльныя паштовыя штэмпелі з выявай зубра.

File:1998. Stamp of Belarus 0285.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 1998 года
File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 1999 года, прысвечанай Белавежскай пушчы
Выява:Belarus stamp 2008 5000R European Bisons.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 2008 года. Адзінаццаты стандартны выпуск
Выява:European bison on stamps Romania 1968.jpg|Зубр паштовай марцы Румыніі 1968 года
Выява:The Soviet Union 1969 CPA 3796 stamp (European Bisons).jpg|Зубры паштовай марцы СССР 1969 года з серыі − Запаведнік Белавежская пушча
Выява:1973 CPA 4248.jpg|Паштовая марка СССР, 1973: Каўказскі запаведнік
Выява:1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|Выява зубра на паштовай марцы Беларусі 1995 года
File:75 лет зоопарку2.jpg|Спецштэмпель Беларусі, 2002 год, да 75-годдзя Гродзенскага заапарка
File:1190 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Respublikaj Poĺšča) - Special postmark.png|Спецштэмпель Беларусі, 2017 год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю
File:Belarus–Poland relations 2017 stampsheet.jpg|Малы аркуш Беларусі, 2017 год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю
File:Postcard Belarus Song about Wisent 2008.jpg|Аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай Беларусі, 2008 год, прысвечана 485-годдзю публікацыі паэмы Міколы Гусоўскага «*Песня пра зубра*»

## У нумізматыцы 
Банкамі Расіі, Украіны, Малаві і Беларусі былі выпушчаныя манеты з выявамі зубра.

Файл:Bialowieza Forest - Bison (silver) rv.png|Абарона навакольнага асяроддзя. Памятныя манеты «Белавежская пушча. Зубр» («Белавежская пушча. Зубр»)
Файл:RR5516-0007R Зубр.gif|Манета Банка Расіі — Серыя: «Чырвоная кніга», Зубр, 50 рублёў, рэверс
Файл:BY-2006-50roubles-Bison-b.png|Залатая манета серыі «Нацыянальныя паркі і запаведнікі Беларусі» (2006 год)
Файл:50 hod peramohi coin.jpg|Зубр на манеце "50 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне" (1995 год)

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 

**Захаванне:**

* Буневич А. Н. Воспроизводительные показатели популяции зубров Беловежской пущи //Редкие виды млекопитающих России и сопредельных территорий. Тез. Междунар. Совещ., 9-11 апреля 1997 г., Москва. — М., 1997. — С. 17.
* Буневич А. Н. Итоги расселения зубров по территории Беловежской пущи //Заповедники Белоруссии. Исследования. — Минск, 1991.- Вып. 15.- С. 98 — 110.
* Буневич А. Н., Кочко Ф. П. Динамика численности и структура популяции зубров Беловежской пущи //Популяционные исследования в заповедниках. — М., 1988. — С. 96 — 114.
* Веремей Э. И., Максимович В. В., Синица Н. В., Терешенкова А. С., Гаевский В. И., Буневич А. Н. Некротический балано-постит зубров //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990.- С. 201.
* Заблоцкий М. А. Восстановление зубра в СССР и за границей //Охрана природы и заповедное дело в СССР. Бюллетень № 4. — М., 1960. — С. 52 — 70.
* Козло П. Г., Дерябина Т. Г., Буневич А. Н. Оценка накопления и распределения металлов в органах и тканях зубров, обитающих в Беловежской пуще //Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи. — Каменюки-Минск, 1996. — С. 217—225.
* Корочкина Л. Н. Беловежский зубр //Беловежская пуща. Исследования. — Минск, 1958. — Вып. 1. — С. 7 −34.
* Корочкина Л. Н., Ковальков М. П., Толкач В. Н. и др. Беловежская пуща. — Минск, 1980. — 230 с.
* Корочкина Л. Н., Вакула В. А. Зубр Беловежской пущи. — Брест: Альтернатива, 2008. — 95 с.
* Сипко Т. П. Анализ генофонда зубров Беловежской пущи //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990. — С. 16 — 18.
* Małgorzata Krasińska, Zbigniew Krasiński: *Der Wisent.* Die Neue Brehm-Bücherei. Bd 74. Westarp Wissenschaften, Hohenwarsleben 2008. ISBN 3-89432-481-3
* Krasinska M., Krasinski Z.A., Bunevich A.N. Spatial Distribution of the European Bizon Populations in the Polish and Belarussian Parts of Bialowieza Primeval Forest //Abstracts Euro-American Mammal Congress, Santiago de Compostela, 19-24 July, 1998. Universidade de Santiago de Compostela. — 1998. — P. 331.
* Krasinska M., Krasinski Z.A., Bunevich A.N. Zrozniowanie wielkosci grup mieszanych w populacjach zubra w zaleznosci od wycorzystania ekosystemow Puszczy Bialowieskiej //Parki Narodowe i Reserwaty Przyrody. — Bialowieza, 1997. — 16.1 — 58 — 55 — 66.
* Krasinski Z.A., Bunevich A.N., Krasinska M. Characterystyka populacji zubra nizinnego w polskej i bialoruskiej czesci Puszczy Bialowieskiej //Parki Narodowe i Reserwaty Przyrody. — Bialowieza, 1994. — 13, № 4. — C. 25 — 67.
* Slatis H.M. An analysis of inbreeding in the European bison //Genetics. — 1960. — № 45. — Р. 275—287.

## Спасылкі 
* Зубры анлайн — Вэбкамера ў Белавежскай пушчы на падкормавай пляцоўцы для зуброў, працуе кругласутачна ў рэжыме рэальнага часу.
* Зубр еўрапейскі. Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі 
* Популяция зубра на Горном Алтае 
* Зубр, зубр еўрапейскі (Bison bonasus). Артыкул на сайце Беларускім паляўнічым партале 
* Зубры ў старых ілюстрацыях 
* Żubry w Polsce!  
* Итоги разведения зубров за 60 лет 
* Красная Книга России, запретные виды для производства охоты 
* Зубр 
* Зубр  
* Распространение инфекционных и инвазионных заболеваний у беловежских зубров 
* Зубр (Bison b. bonasus L.) в Беларуси: анализ состояния популяций и стратегия сохранения вида 
* Академики предложили отстреливать зубров за деньги 
* Бізоны на паштовых марках. Шмат марак з зубрамі
* Навукоўцы адкрылі, адкуль прыйшлі белавескія зубры

Катэгорыя:Быкі
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на манетах
Катэгорыя:Жывёлы на марках