open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Персі Біш Шэлі

**Персі Біш ШЭЛІ** (; вым. []; , Горсгем, Англія — ) — англійскі паэт, пісьменнік, драматург і эсэіст. Выдатны прадстаўнік рамантычнай паэзіі ў англійскай літаратуры XIX стагоддзя.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Оксфардскім універсітэце, адкуль быў выключаны за выпуск брашуры «Неабходнасць атэізму» (1811, з Т. Дж. Хогам). 3 1818 жыў у Італіі. Загінуў у час шторму ў Міжземным моры.

Другой жонкай паэта была пісьменніца Мэры Шэлі, вядомая сваім раманам «Франкенштэйн, альбо Сучасны Праметэй». Пасля смерці мужа яна клапацілася публікаваннем яго твораў.

## Творчасць 
У 1810—11 ананімна надрукаваў раманы «Застроцы» і «Сент-Ірвін», напісаныя ў манеры гатычнага рамана. Свае погляды на прычыны сацыяльных бедстваў і шляхі іх пераадолення выклаў у філасофска-алегарычнай паэме «Каралева Маб» (1813). У драме «Чэнчы» (1819) на сюжэт з гісторыі Рыма імкнуўся асэнсаваць праблемы тыраніі і свабоды. Аўтар паэм «Паўстанне Іслама» (1818, першапачатковая назва «Лаон і Цытна», 1817), «Атлаская чараўніца» (1820), лірычных драм «Вызвалены Праметэй» (1820), «Элада» (1822), палітычнай алегорыі-павучання «Маскарад анархіі» (1819, апубл. 1832), трактата «Абарона паэзіі» (1822, апубл. 1840).

На беларускую мову яго асобныя творы пераклалі Р. Барадулін, Ю. Гаўрук, Н. Капа, А. Таболіч. У. Жылка прысвяціў П. Шэлі свой верш.

## Літаратура 
* Бутырчык Г. Шэлі // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

## Спасылкі 
* Маска Бяспраўя (пераклад Макса Шчура)

Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Меркурыі
Катэгорыя:Патанулі
Шэрыф

thumb|Шэрыф
**Шэрыф** () у шэрагу англамоўных краін — адміністрацыйна-судовая пасада ў пэўных адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэннях. Правы, абавязкі і ўмовы прызначэння шэрыфаў істотна адрозніваюцца ў залежнасці ад краіны.

## Гісторыя 
У англа-саксонскі перыяд гісторыі Англіі адной з асноўных лакальных адміністрацыйных пасад, прызначаных каралём, была пасада рыва (reeve). У графствах (shires) прадстаўнік улады караля называўся адпаведна «рыў графства» - shire-reeve. Менавіта ад гэтага спалучэння ўжо ў сярэдневяковай Англіі і пайшло слова *шэрыф*. Самым вядомым шэрыфам эпохі Плантагенетаў быў легендарны шэрыф Нотынгема, вораг Робіна Гуда.

## Вялікабрытанія 
У сучаснай Англіі шэрыф - галоўны прадстаўнік урада ў графстве. Ён прызначаецца каралеўскай дарчай грамат на адзін год і выконвае адміністрацыйныя функцыі, у тым ліку ведае паліцыяй і крымінальным вышукам, наглядае за арганізацыяй выбараў у парламент і выкананнем судовых рашэнняў. У Шатландыі характар пасады іншы, там суддзя-шэрыф - галоўны суддзя графства - прызначаецца манархам пажыццёва.

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Праваахоўныя органы
Робін Гуд

е]]
**Робін Гуд** () — герой сярэднявечных англійскіх балад, прафесійны лучнік, завадатар лясных разбойнікаў. Змагаўся за справядлівасць — рабаваў заможных рыцараў і святароў, аддаючы назапашванае бядакам.

## Спасылкі 
* Robin Hood — Bold Outlaw of Barnsdale and Sherwood 
* site with Robin Hood plays, poems, ballads, etc. 
* Site with info about Robin Hood, the society, Nottingham & Robin Hood activities, Robin Hood forum & mailing list, etc. 

Катэгорыя:Культура Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Літаратурныя героі
Катэгорыя:Персанажы фільмаў
Катэгорыя:Персанажы тэлесерыялаў
Катэгорыя:Персанажы мультфільмаў
Катэгорыя:Персанажы камп’ютарных гульняў
Катэгорыя:Выдуманыя злодзеі
Катэгорыя:Выдуманыя лучнікі
Катэгорыя:Разбойнікі
Катэгорыя:Балады
Катэгорыя:Легендарныя асобы
Катэгорыя:Метафары
Агюст Шэўрола

**Агюст Шэўрола** (фр. Louis Alexandre Auguste Chevrolat, , Парыж - ) — выбітны французскі энтамолаг.

Служыў у гарадскім падаткавым кіраванні; ў 1856 г. выйшаў у адстаўку. З ранніх гадоў пад кіраўніцтвам Латрэйля, Дэжана і іншых вядомых энтамолагаў пачаў займацца вывучэннем сістэматыкі жукоў, і ў гэтай галіне стаў выдатным спецыялістам; прыблізна 2 000 відаў жорсткакрылых апісаны Шэўрола.

Катэгорыя:Энтамолагі Францыі
Фёдар Пятровіч Літке

**Фёдар Пятровіч Літке** (17 верасня (28 верасня) 1797, Санкт-Пецярбург — , ) — граф (1866), рускі мараплавец, географ, даследчык Арктыкі, адмірал (1855), прэзідэнт Акадэміі навук у 1864—1882.

## Спасылкі 
Фёдар Пятровіч
Катэгорыя:Гідрографы Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзямідаўскай прэміі
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Мараплаўцы Расіі
Катэгорыя:Расійскія немцы
Катэгорыя:Даследчыкі Ціхага акіяна
Катэгорыя:Даследчыкі Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Далёкага Усходу
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года
Катэгорыя:Удзельнікі кругасветных вандраванняў
Энтані Эшлі Купер Шэфтсберы

**Энтані (Антані) Эшлі Купер Шэ́фтсберы** (; , Лондан — , Неапаль) — англійскі філосаф, пісьменнік і палітык, дзеяч асветы. Трэці граф Шэфтсберы. Аўтар прац, сабраных у трох тамах «Характарыстыка людзей, нораваў, думак, часоў», прысвечаных этычным, эстэтычным, рэлігійным і палітычным праблемам.

## Светапогляд 
Вучань Дж. Лока. Выказаў асноўныя ідэі, уласцівыя ранняму Асветніцтву, напісаў шэраг прац па этыцы, сабраных пад агульнай назвай «Характарыстыка людзей, нораваў, думак, часоў», т. 1—3, 1711). Зыходны пункт яго светапогляду — ідэі кембрыджскай школы платонікаў. Аднак Э. Шэфтсберы звяртаўся непасрэдна да прац Платона, Плаціна і іншых старажытнагрэчаскіх філосафаў, дзякуючы чаму яго платанізм пазбавіўся сярэдневяковай трансцэндэнтнай тэалагічнай формы і набыў больш натуральны выгляд. Імкнуўся распрацаваць эстэтычную канцэпцыю навакольнага свету і лічыў, што толькі яна дазваляе зразумець рэчаіснасць у якасці жывога, арган. і гарманічнага цэлага, а не атаясамлівае прыроду з мёртвым ме-ханізмам. Эстэтызацыя космасу ў філасофіі Э. Шэфтсберы служыць перадумовай эстэтычнага падыходу да чалавека, сцвярджэшыў аб непарыўным адзінстве прыгажосці і маральнасці, эстэтычным характары дасканаласці.

Філасофскія разважанні Э. Шэфтсберы канцэнтруюцца ў яго вучэнні аб аўтаномнай этыцы, цэнтральны момант якога — палажэнне ара самастойнасць маралі і яе незалежнасць ад рэлігіі і сацыяльных умоў. Крытэрый маральнага характару чалавечых учынкаў Э. Шэфтсберы бачыў у іх матывах, а не ў наступствах; адсюль маральнасць выстунае побач з прыгажосцю і гармоніяй, якія ўключаюцца ў сістэму маральных каштоўнасцей. Ідэалам сваёй маральнай філасофіі і яе задачай лічыў выхаванне дасканалай, гарманічна развітой асобы, якая разумее сэнс прыгажосці і дабрачыннасці; каб падтрымліваць сувязі з космасам, такая асоба павінна кіравацца не толькі розумам, але і яго процілегласцю — энтузіязмам.

## Літаратура 
* Боўш В. Шэфтсберы // БЭ ў 18 тамах. Т.18., кн.1. Мн., 2004, С.35.

## Спасылкі 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* *Anthony Ashley Cooper Shaftsbury* in Online Library of Liberty 

Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Англіі
Катэгорыя:Філосафы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Філасофія мастацтва
Катэгорыя:Эстэтыкі
Эвакуацыя

**Эвакуацыя** (, ад evacuare — спаражняць, выдаляць) — комплекс мерапрыемстваў па арганізаваным вывазе (вывадзе) з гарадоў персаналу аб’ектаў эканомікі, што спынілі сваю працу ва ўмовах надзвычайнай сітуацыі, а таксама астатняга насельніцтва. Эвакуяваныя людзі пастаянна пражываюць у загараднай зоне да асобага распараджэння. Эвакуацыю варта адрозніваць ад разгрупавання і адсялення.

Эвакуацыя — працэс арганізаванага самастойнага руху людзей непасрэдна вонкі або ў бяспечную зону з памяшканняў, у якіх маецца магчымасць ўздзеяння на людзей небяспечных фактараў пажару.

Згодна з ваеннай дактрынай баяздольных дзяржаў, на першым месцы стаіць эвакуацыя ваенных частак, на другім — ваеннай маёмасці, дакументаў і г. д., і ў апошнюю чаргу — грамадзянскага насельніцтва.

Катэгорыя:Грамадзянская абарона
Катэгорыя:Пажарная бяспека

Катэгорыя:Кіраванне ў надзвычайных сітуацыях
Роналд Элвін Эванс

**Роналд Элвін Эванс** (, 10 лістапада 1933, Святы Францыс, штат Канзас — 7 красавіка 1990, Скотсдэйл, штат Арызона) — астранаўт ЗША

Эванс нарадзіўся ў Санкт-Фрэнсісе, Канзас. Быў у складзе экспедыцыі «Апалон-17», шостай, і пакуль апошняй, высадцы людзей на Месяц. Пілот каманднага модуля. Ён з'яўляецца адным з 24 чалавек, якія даляцелі да Месяца.

У 1973 годзе Эванс быў узнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Р. Эванса на сайце NASA

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Лётчыкі В’етнамскай вайны
Катэгорыя:НАСА
Геданізм

**Геданізм** (,  — «асалода», «задавальненне») — этычнае вучэнне, згодна з якім задавальненне з'яўляецца галоўнай цнотай, вышэйшым дабром і мэтай жыцця. Разнавіднасцю геданізму з'яўляецца эўдэманізм. Антаганістам геданізму з'яўляецца ангеданізм.

## Гл. таксама 
* Эгаізм

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Антычная філасофія
Катэгорыя:Этыка
Паўладар

**Паўладар** () — горад на паўночным усходзе Казахстана, за 450 км на паўночны ўсход ад сталіцы краіны горада Астана, і за 405 км на паўднёвы ўсход ад расійскага горада Омск на рацэ Іртыш, адміністрацыйны цэнтр Паўладарскай вобласці. У склад горада ўваходзяць пасёлак Ленінскі, сёлы Мойылды, Паўладарскае і Кенжэкольская сельская акруга.

У горадзе знаходзяцца нафтаперапрацоўчы, хімічны, алюмініевы, электролізны, металургічны, кардонна-руберойдавы, машынабудаўнічы і трактарны заводы.

## Гісторыя 
У IX-XII стагоддзях недалёка ад месца існавання сучаснага Паўладару размяшчаўся горад Імакія, які ў некаторых крыніцах згадваецца як Кімакія (), зніклы сярэднявечны азіяцкі горад кімакаў, гэта значыць сталіца Кімакскага каганата.

Паўладар вядзе сваю гісторыю з 1720 года, калі ў шэрагу ваенных крэпасцей і фарпостаў Расіі на Іртышы з’явіўся фарпост Каракаўскі, названы так таму, што быў пабудаваны побач са складамі солі, якая здабывалася на Каракаўскім возеры. Размяшчаўся ён прыкладна ў раёне цяперашняй гарадской выратавальнай станцыі і завода «Кастрычнік». Паводле захаваных дакументаў, фарпост меў форму квадрату 50 на 50 метраў, быў абнесены высокім бярвёным плытом, па кутах меў бастыёны з артылерыйскімі батарэямі.

## Насельніцтва 
Насельніцтва горада складае 331 119 чалавек паводле дадзеных на пачатак 2012 года, аднак разам з некалькімі прадмесцямі колькасць насельніцтва ёсць некалькі большай. Паводле нацыянальнага складу першае месца трымаюць рускія, якія складаюць 45,7 % насельніцтва. На другім месцы знаходзяцца казахі з паказчыкам 38,6 % ад агульнай колькасці насельніцтва горада. Таксама значнымі нацыянальнымі меншасцямі з’яўляюцца ўкраінцы (6,7 %), немцы (2,7 %), татары (2,3 %).

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Алена Віктараўна Эзаў (нар. 1983) — казахстанская валейбалістка.
* Галіна Гаўрылаўна Цернавая (1928—1990) — беларускі юрыст. Доктар юрыдычных навук (1971), прафесар (1975).
* Валерый Мікалаевіч Прохараў (нар. 1960) — беларускі біёлаг, навуковец у галіне экалагічнай фізіялогіі раслін.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Паспорт города Павлодар на сайте акимата Павлодарской области
* Акимат Павлодарской области
* Павлодарский Городской портал
* Департамент статистики Павлодарской области 
* Департамент экономики Павлодарской области 
* Городской отдел образования г. Павлодара
* Музеи города Павлодар  на сайте pavlodar.kz
* Карта Павлодара 
* Спортивный сайт о вольной и классической борьбе в Павлодаре 

Катэгорыя:Гарады Паўладарскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1720 годзе
Эгаізм

**Эгаізм** (ад лац. Ego - «я») — паводзіны, цалкам вызначаныя думкай аб уласнай карысці, выгадзе, калі індывід ставіць свае інтарэсы вышэй інтарэсаў іншых. Супрацьлегласцю эгаізму традыцыйна лічыцца альтруізм, хоць сучасная псіхалогія часта лічыць такое проціпастаўленне некарэктным. Вылучаюць таксама спецыфічныя погляды на эгаізм, такія як: рацыянальны эгаізм, геданізм.

## Гл. таксама 
* Эга
* Эгацэнтрызм
* Характар

Катэгорыя:Рысы асобы
Катэгорыя:Этыка
Пітэр Эгр

**Пітэр Куртланд Эгр** (англ.: Peter Agre; ) — амерыканскі прафесар, медык і малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2003) за адкрыццё і даследаванне аквапарына. Прэзідэнт Амерыканскай асацыяцыі развіцця навукі (AAAS), найбуйнейшай навуковай арганізацыі ЗША.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.44

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Пітэра Эгра на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Медыкі ЗША
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Супрацоўнікі ўніверсітэта Дзюка
Джош Дзюамель

**Джошуа Дэвід «Джош» Дзюамель** (; , Мінат, ЗША) — амерыканскі акцёр і былая мадэль.

Яго першая паспяховая роля — *Леа дзю Прэ* ў 1999 годзе ў амерыканскай мыльнай оперы «Усе мае дзеці» на тэлеканале ABC, а пазней у якасці начальніка службы бяспекі Дэні Мак-Коя ў тэлесерыяле «Лас-Вегас» на NBC. Ён таксама вядомы па ролі капітана Уільяма Ленакса ў фантастычным баявіку «Трансформеры», а ў яго працягу «Трансформеры: Помста палых». Быў афіцыйным кіроўцам аўтамабіля 2010 Chevrolet Camaro Pace Car ў Індыянапаліс 500 2009.

Жанаты на салістцы Black Eyed Peas спявачцы Fergie.

Катэгорыя:Акцёры ЗША
Эдгар Дуглас Эдрыян

**Эдгар Дуглас Эдрыян** (, першы барон Эдрыян (30 лістапада 1889, Лондан, Вялікабрытанія — 4 жніўня 1977) — брытанскі электрафізіёлаг, даследчык нервовай сістэмы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1932) (сумесна з Чарлзам Шэрынгтанам) «за адкрыцці, якія тычацца функцый нейронаў».

Член (1923) і прэзідэнт (1950—1955) Лонданскага каралеўскага таварыства. Асноўныя працы прысвечаны электрафізіялогіі органаў пачуццяў і нервовых клетак. Вядомы як бліскучы эксперыментатар, які паклаў пачатак прымяненню электронікі ў фізіялагічных даследаваннях. Упершыню правёў эксперыменты на адзіночных нервовых валокнах і нервовых канчатках. З 1934 года займаўся электрафізіялагічным даследаваннем мозгу і вывучэннем парушэння яго функцый. Зарэгістраваў электрычную актыўнасць асобных нервовых клетак.

## Літаратура 
*  — С. 44.

## Спасылкі 
* Біяграфія Эдгара Эдрыяна на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Фізіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нейрабіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Kara

**«Kara»** () — малады паўднёвакарэйскі гёрлз-бэнд, які быў заснаваны ў Сеуле (Паўднёвая Карэя) у 2007 годзе агенцтвам «DSP Media». Назва групы паходзіць ад Chara ( — літ. Радасць), што удзельніцы групы трактуюць як «салодкія мелодыі».

Kara з’явілася ў 2007 годзе як R&B гурт з чатырох дзяўчат, чый вобраз грунтаваўся на прынцыпе «*моцная дзяўчына*». Першы іх альбом «he First Blooming» выйшаў у 2007 годзе. Пасля сыходу Kim Sunghee па прычыне ціску бацькоў, да групы далучюецца дзве новыя ўдзельніцы — Ку Хара і Кан Джыён. Пасля гэтага дзяўчыны мяняюць вобраз на «*прыгожыя, але сапраўдныя*», пасля чаго пачынаюць прасоўванне ў чартах з песняй «Honey».

## Дыскаграфія 
**Карэйскія альбомы**

* *The First Bloooooming* (2007)
* *Revolution* (2009)
* *Step* (2011)
* *Full Bloom* (2013)

**Японскія альбомы**

* ''Girl's Talk* (2010)
* *Super Girl* (2011)
* *Girls Forever* (2012)
* *Fantastic Girls* (2013)
* *Girls Story'' (2015)

Катэгорыя:K-pop гурты
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2007 годзе
Эгацэнтрызм

**Эгацэнтрызм** (ад  — «я», centrum - «цэнтр круга») — няздольнасць або няўменне індывіда ўстаць на чужы пункт гледжання. Успрыманне свайго пункту гледжання як адзінага існага. Тэрмін уведзены ў псіхалогію Жанам Піяжэ для апісання асаблівасцяў мыслення, характэрнага для дзяцей ва ўзросце да 8-10 гадоў. Па розных прычынах такая асаблівасць мыслення ў рознай ступені выяўленасці можа захоўвацца і ў больш сталым узросце.

Катэгорыя:Рысы асобы
Катэгорыя:Псіхалагічныя паняцці
Чарлз Скот Шэрынгтан

**Чарлз Скот Шэрынгтан** (;27 лістапада 1857, Лондан — 4 сакавіка 1952, Істборн) — брытанскі вучоны ў галіне фізіялогіі і нейрабіялогіі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1932) (сумесна з Эдгарам Эдрыянам) «за адкрыцці, якія тычацца функцый нейронаў».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Чарлза Шэрынгтона на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Нейрабіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Джэралд Морыс Эдэльмэн

**Джэралд Морыс Эдэльмэн** (англ.: Gerald Maurice Edelman, нар. 1 ліпеня 1929 г., Нью-Ёрк) — амерыканскі біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1972) (сумесна з Родні Портэрам) «за адкрыцці, якія тычацца хімічнай структуры антыцел».

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.47

## Спасылкі 
* Біяграфія Джэральда Эдэльмэна на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Рэзюмэ Джэральда Эдэльмэна.
* Бібліяграфія Джэральда Эдэльмэна.
* Нобелеўская лекцыя Джэральда Эдэльмэна.
* Агляд прац Джэральда Эдэльмэна 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Куінсе
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Нейрабіёлагі ЗША
Катэгорыя:Імунолагі ЗША
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Асобы
Родні Портэр

**Родні Роберт Портэр** (, , Ньютан-ле-Вілоус — , каля Вінчэстара) — англійскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1972) (сумесна з Джэралдам Эдэльманам) «за адкрыцці, якія тычацца хімічнай структуры антыцел».

## Спасылкі 
* Біяграфія Родні Портэра на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Родні Портэра .

Катэгорыя:Выпускнікі Ліверпульскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Экскурсія

**Экскурсія** (ад лац. Excursio — шпацыр, паездка) — калектыўнае наведванне музея, славутых месцаў, выставы, прадпрыемства і г. д.; паездка, шпацыр з адукацыйнай, навуковай, спартыўнай або забаўляльнае мэтай.

Паказ аб’ектаў адбываецца пад кіраўніцтвам кваліфікаванага спецыяліста — экскурсавода, які перадае аўдыторыі бачанне аб’екта, ацэнку памятнага месца, разуменне гістарычнай падзеі, звязанага з гэтым аб’ектам. Экскурсіі могуць быць як самастойнай дзейнасцю, так і часткай комплексу турыстычных паслуг.

## Літаратура 
* Экскурсазнаўства / Ганскі У. А., Ваўнейка К. В. — Наваполацк: ПДУ, 2012. — 254 с.

Катэгорыя:Турызм
Дэзадарант

**Дэзадаранты** (ад  - прыстаўка, якая азначае выдаленне, і лац. Odor - пах) — касметычныя вырабы, прызначаныя для маскіроўкі, паслаблення або ліквідацыі непрыемных пахаў.

Механізм дзеяння дэзадарантаў заключаецца ў прадухіленні размнажэння бактэрый у вільготным асяроддзі, і ў паглынанні натуральных пахаў цела і іншых дакучлівых пахаў. У склад дэзадарантаў часта ўваходзяць дэзінфікуючыя і бактэрыцыдныя дадаткі, што знішчаюць мікраарганізмы і перашкаджаюць з'яўленню непрыемнага паху.

Найбольш часта дэзадаранты прымяняюцца ў зоне падпах, для ўхілення паху, выкліканага пераважна прадуктамі бактэрыяльнага раскладання поту.

Катэгорыя:Сродкі гігіены
Катэгорыя:Парфумерыя
Катэгорыя:Бытавая хімія
Жан Піяжэ

**Жан Піяжэ** (; , , Швейцарыя — , , Швейцарыя) — швейцарскі псіхолаг і філосаф, вядомы працамі па вывучэнні псіхалогіі дзяцей, стваральнік тэорыі кагнітыўнага развіцця і філасофска-псіхалагічнай школы генетычнай псіхалогіі (іншая назва — генетычная эпістэмалогія).

Вучыўся ва ўніверсітэтах Неўшатэля, Цюрыха, Парыжа. У 1926—54 прафесар універсітэтаў Неўшатэля, Жэневы, Лазаны. 3 1929 дырэктар інстытута Ж. Ж. Русо ў Жэневе. Заснавальнік Міжнароднага цэнтра генетычнай эпістэмалогіі ў Парыжы (1955).

Навуковыя працы ў галіне агульнай псіхалогіі, псіхалогіі мыслення і дзіцячай псіхалогіі. Стваральнік канцэпцыі інтэлекту і генетычнай эпістэмалогіі. Распрацоўваў праблемы ўзаемаадносін псіхалогіі і логікі, вывучаў пераўтварэнне ўнутраныя структуры разумовай дзейнасці ў ходзе антагенезу. Лічыў, што функцыянаванне і развіццё псіхікі адбываецца пры адаптацыі індывіда да асяроддзя (асіміляцыі), а таксама прыстасавання да канкрэтных сітуацый (акамадацыі). Аўтар прац «Псіхалогія інтэлекту» (1946), «Уводзіны ў генетычную эпістэмалогію» (т. 1—3, 1949—50) і інш.

## Літаратура 
* Піяжэ // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн., 2001.

Катэгорыя:Псіхолагі
Пікты

**Пікты** (ад  — «размаляваныя»)  — найстаражытнейшы з вядомых народаў, якія насялялі Шатландыю.

Па адной з версій, пікты паходзяць ад кельтаў, аднак, верагодна, піктская галіна вылучылася з кельцкай сям'і вельмі рана, прыкладна ў пачатку I тысячагоддзя да н. э. Паводле іншага пункту гледжання, распаўсюджаннага сярод часткі брытанскіх даследчыкаў, пікты паходзяць ад ібераў.

Роднасным народам піктам былі круітні, якія пражывалі на тэрыторыі Ірландыі.

Пікты засялялі тэрыторыі цэнтральнай і паўночнай Шатландыі, да поўначы ад заліва Ферт-оф-Форт. Першапачаткова пікты ўяўлялі сабою саюз плямёнаў, да VI стагоддзя сфарміравалася некалькі дзяржаўных утварэнняў, якія пазней аб'ядналіся ў Каралеўства піктаў. У VI стагоддзі пікты былі звернуты ў хрысціянства ірландскім місіянерам Калумба.

Пікты ўвесь час здзяйснялі набегі на поўдзень Брытаніі. Росквіт пікцкай дзяржавы прыйшоўся на VIII стагоддзе, пасля таго, як піктам удалося спыніць пасоўванне англаў на поўнач (бітва пры Нехтансмеры 685 г.), а пазней даць адпор націску скотаў з захаду.

Асаблівасцю дзяржаўнага кіраўніцтва была перадача трона не па мужчынскай, а па жаночай лініі. У выніку, у розныя перыяды часу каралямі піктаў былі прадстаўнікі розных каралеўскіх дынастый. У 843 г. каралём піктаў стаў кароль Дал-Рыяды Кенет I. Яму ўдалося аб'яднаць дзяржавы піктаў і скотаў у Каралеўства Шатландыю. Паступова гэльская мова скотаў выцесніла піктскую мову, а неўзабаве ў выніку асіміляцыі пікты спынілі сваё існаванне як асобны народ.

Image:Early Medieval Scotland areas.png|Пікцкія каралеўствы Фортрыу (800 г.н.э.) і Альба (900 г.н.э.)]]
Image:The True Picture of One Pict.jpg|Пікт (мал. XVI ст.)
Image:DunnichenMeffan.jpg|Піктскі камень

## Спасылкі 
* Ізабель Хендэрсан. З кнігі «Пікты. Таямнічыя ваяры старажытнай Шатландыі» 


Катэгорыя:Гісторыя Шатландыі
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Інтэр’ер

**Інтэр’е́р** (,  — унутраны выгляд, антонім ,  — вонкавы выгляд) — архітэктурна і мастацка аформленая ўнутраная прастора будынка, якая забяспечвае чалавеку эстэтычнае ўспрыманне і спрыяльныя ўмовы жыццядзейнасці; унутраная прастора будынка ці асобнага памяшкання, архітэктурнае рашэнне якога вызначаецца яго функцыянальным прызначэннем.

У аснове дызайну інтэр’еру ляжыць сінтэз прагматычных і мастацкіх ідэй і рашэнняў, накіраваных на паляпшэнне ўмоў існавання чалавека ў цэласнай эстэтычна дасканалай форме. Інтэр’ер складаецца з трох складнікаў:
* будаўнічая абалонка — пол, сцены, столь;
* прадметнае напаўненне (абсталяванне, мэбля);
* функцыянальныя працэсы, якія фармуюць і прастору, і пачуццёва-псіхалагічную атмасферу.

## Гл. таксама 
* Антрапалагічны дызайн
* Архітэктура
* Архітэктурная візуалізацыя
* Дызайн інтэр'еру
* Ландшафтны дызайн

## Спасылкі 
* 
*
Катэгорыя:Дызайн
Катэгорыя:Гандлёвая нерухомасць
Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць
Ізабела Партугальская

**Інфанта Ізабела Партугальская** (; , Лісабон — , Таледа) — дачка караля Партугаліі Мануэла I і Марыі Арагонскай. У шлюбе з імператарам Карлам V — імператрыца Свяшчэннай Рымскай Імперыі і каралева-кансорт Кастыліі і Арагона.

## Біяграфія 
Адразу па ўзыходжанні Жуана III, брата Ізабелы, на каралеўскі сталец Партугаліі ў 1521 годзе, пачаліся перамовы паміж партугальскім і іспанскім каралеўскімі дварамі, мэтай якіх быў шлюб Ізабелы з Карлам, які адначасова спалучаў стальцы Свяшчэннай Рымскай Імперыі і каралеўстваў Кастыліі і Арагона.

У выніку Ізабела і Карл завочна пабраліся шлюбам у 1525 годзе. Пасля цырымоніі Інфанта накіравалася ў Іспанію, дзе яна пабралася сапраўдным шлюбам з Карлам у Севільі 10 сакавіка 1526 года. Нягледзячы на тое, што іх вяселле было вынікам палітычных манеўраў, іх саюз спраўдзіўся як саюз кахання. Успаміны сведак кажуць, што «калі яны (Карл і Ізабела) разам, яны не заўважаюць нікога, нават калі навокал шмат людзей — яны смяюцца і размаўляюць, і нішто не можа іх патурбаваць».

Ізабела таксама спраўдзілася як вельмі кампетэнтны кансорт. Яна была рэгентам Іспаніі падчас адсутнасці свайго мужа ў 1529—1532 гг. і 1535—1539 гг. Яна ўслаўлена сучаснікамі за прыгажосць і розум.

Ізабела памерла заўчасна ў 1539 годзе пасля родаў. У гэты час імператар быў у ад’ездзе. Яе заўчасная смерць моцна ўплыла на яго — імператар не ажаніўся зноў і апранаўся ў чорнае астатняе жыццё.

## Дзеці 
* Філіп II (21 мая 1527 — 13 верасня 1598)
* Марыя (21 чэрвеня 1528 — 26 лютага 1603) — з 1548 жонка імператара Максіміліяна II.
* Фердынанд (1530)
* Хуана (26 чэрвеня 1537 — 7 верасня 1573) — з 1552 жонка Жуана Мануэля, інфанта Партугаліі
* Хуан (20 красавіка 1539 — 20 красавіка 1539)

## Гл. таксама 
* Святая Ізабела Партугальская, продак папярэдняй.

Катэгорыя:Авіская дынастыя
Катэгорыя:Імператрыцы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Ковенская губерня

**Ковенская губерня** — губерня Расійскай імперыі ў 1842—1917 гадах. Цэнтрам быў горад Коўна (цяперашні горад Каўнас).

18 снежня 1842 г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана Ковенская губерня (1842—1917), атрымаўшая неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»).

Губерня ўваходзіла ў склад Віленскага генерал-губернатарства, а таму была складовай часткай Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі — з усімі наступствамі гэтай прыналежнасці.

У Коўна (бліжэй да губернскай адміністрацыі) на загад расійскіх улад у 1864 г. была пераведзена і рэзідэнцыя жамойцкага (цяльшайскага) біскупа.

## Літаратура 
* *Арсеньев, К.* Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с.
* *Долбилов, М. Д.* Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
* Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
* Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с.
* История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с.
* История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
* *Корнилов, И.* Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с.
* *Gadon, M.* Opisanie Powiatu Telszewskiego w Guberni Kowieńskiej w dawnem Xięstwie Żmujdzkiem położonego / M. Gadon. — Wilno : druk. S. Blumowicza, 1846. — 186 s.
* *Rodkiewicz, W.* Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s.
* *Staliunas, D.* Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s.
* Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — Warszawa : S. Orgelbrand, 1868. — T. 28 (Wybrzeże-Żyżmory). — S. 973—997.

## Спасылкі 
*
Франц Легар

**Франц Легар** (, ; , Комарам, Венгрыя, цяпер Славакія — , , Аўстрыя) — венгерскі і аўстрыйскі кампазітар і дырыжор. Нараўне з Ёганам Штраўсам і Імрэ Кальманам — найбуйнейшы кампазітар венскай аперэты. Лібрэтыст Паўль Кнеплер пісаў: «Існуюць тры віды музычнай драмы: опера, аперэта і Легар».

## Біяграфія 
Скончыў у 1888 годзе Пражскую кансерваторыю (клас А. Беневіца). З 1888 скрыпач у тэатральных аркестрах Будапешта і Вены, ваенны капельмайстар. З 1902 года дырыжор венскага тэатра «Ан дэр Він». Адзін з заснавальнікаў т. зв. новай венскай аперэты.

## Творчасць 
Яго музыка адметная лірычнай інтанацыйнасцю, заснаванай на спалучэнні венгерскіх, румынскіх, аўстрыйскіх і славянскіх элементаў. Пашырыў рамкі класічнай аперэты, наблізіў яе да камічнай оперы і зінгшпілю. Аўтар больш за 30 аперэт. Найбольш вядомыя «Вясёлая ўдава» (1905), «» (1910), «» (1922; усе пастаўлены Дзяржаўным тэатрам музычнай камедыі Беларусі адпаведна ў 1978, 1974, 1984), «» (1909). Сярод іншых твораў: опера «Зязюля» (паст. 1896); сімфанічныя паэма для голасу з аркестрам (1917); канцэрты для скрыпкі з аркестрам; санаты для скрыпкі і фартэпіяна; маршы, вальсы, песні; музыка да драматычных спектакляў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Кампазітары Венгрыі
Катэгорыя:Дырыжоры Аўстрыі
Катэгорыя:Дырыжоры Венгрыі
Аперэта

**Аперэта** (, літаральна *маленькая опера*) — адзін з відаў музычнага тэатра, у якім спалучаюцца вакальная і інструментальная музыка, танец, балет, элементы эстраднага мастацтва. Аперэты пішуцца на камічны сюжэт, музычныя нумары ў іх карацейшыя за оперныя, у цэлым музыка аперэты носіць лёгкі, папулярны характар, аднак успадкоўвае напрасткі традыцыі акадэмічнай музыкі.

У XVII — першай палове XIX ст. аперэтаю называлі невялікую, звычайна камічную оперу. Як самастойны музычна-тэатральны жанр сфарміравалася ў сярэдзіне XIX ст. ў Францыі. У аперэце вакальныя нумары (арыі песеннага характару, песні, дуэты, хоры) чаргуюцца з танцамі і размоўнымі дыялогамі. Родапачынальнікам аперэты лічыцца французскі кампазітар Жак Афенбах, які стварыў звыш 100 твораў у гэтым музычным жанры (напр., «Арфей у пекле», 1858; «Чароўная Алена», 1864 і інш.).

Выдзяляюцца наступныя разнавіднасці аперэты: сатырычная французская аперэта — *опера буф* (прадстаўнік — Ж. Афенбах); пранізаная стыхіяй вальсу венская аперэта (І. Штраус — сын, Ф. Зупэ); узбагачаная венгерскімі танцавальнымі рытмамі новая венская аперэта (Ф. Легар, І. Кальман).

У сярэдзіне XIX ст. словам «аперэта» часам называў свае п’есы В. Дунін-Марцінкевіч, у супрацоўніцтве з якім С. Манюшка стварыў свае аперэты «Рэкруцкі набор», «Ідылія» і інш. У 1920-30-я г. былі створаны блізкія да аперэты музычна-камедыйныя творы («Каваль-ваявода», «Простыя сэрцы», «Цудоўная дудка» і інш.), а пастаноўкі «Кухня святасці» Я. Цікоцкага (1931) і «Зарэчны барок» С. Палонскага і М. Іванова (1940) сучаснікамі вызначаліся як «першыя савецкія аперэты». У 1960 — першай палове 1990-х г. шмат выдатных узораў мастацтва аперэты стварылі беларускія кампазітары Ю. Семяняка («Пяе Жаваранак», «Паўлінка», «Тыдзень вечнага кахання» і інш.), Р. Сурус («Несцерка», «Судны час») і інш. У Беларусі аперэты ідуць на сцэне Музычнага тэатра.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі 
* Радыёсерыял М. Малькова «Гук гісторыі аперэты» (№ 1-15) 


Катэгорыя:Сцэнічнае мастацтва
Альберт Эдэльфельт

**Альберт Густаў Арыстыд Эдэльфельт** (; 21 ліпеня 1854 — 18 жніўня 1905) — фінскі жывапісец, графік. Пісаў карціны на гістарычныя і бытавыя сюжэты, партрэты, пейзажы. Працаваў у манументальным жывапісе. Выкарыстаў тэхніку пастэлі і акварэлі.

## Біяграфія 
Альберт Эдэльфельт нарадзіўся 21 ліпені 1854 года ў Порва ў Kiialan kartano. Яго бацька, Карл Эдэльфельт, быў архітэктарам.

З 1869 па 1871 займаўся ў Школе малюнка Саюза фінскіх мастакоў у Гельсінгфорсе ў Б. Ліндхольма і Б. Рэйнхольда.

З 1871 па 1873 вучыўся ў Гельсінгфорскім універсітэце, з 1872 па 1874 — у Акадэміі мастацтваў Антверпена.

У 1874 браў урокі ў Ж. Л. Жэрома ў Парыжы.

Неаднаразова падарожнічаў ў Італію і Францыю, быў у Англіі (1878), Іспаніі (1881), Швецыі, Даніі і Расіі.

Выстаўляўся з 1872.

Памёр 18 жніўня 1905 каля Порва

У горадзе Порва створаны музей мастака.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Працы Альберта Эдэльфельта ў зборы Фінскай Нацыянальнай Галерэі 
* Біяграфія Альберта Эдэльфельта  — Virtual Finland 
* Галерэя прац Эдэльфельта  

Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Жан-Леон Жэром

**Жан-Леон Жэром** (; , Везуль, дэпартамент Верхняй Соны — , Парыж) — французскі мастак, прадстаўнік акадэмізму. Праславіўся карцінамі разнастайнага зместу, якія пераважна паказвалі побыт антычнага свету і Усходу.

## Спасылкі 
* Біяграфія па кнізе «Jean-Léon Gérôme — His Life, His Work 1824—1904», Gerald M Ackerman, ACR Edition, 1997 

Катэгорыя:Скульптары Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі-арыенталісты
Грамадская ўласнасць

**Грамадская ўласнасць** — уласнасць, якая знаходзіцца ва ўладанні і выкарыстанні грамадствам, якое ў дадзеным выпадку выступае як калектыўны неарганізаваны суб'ект. Звычайна грамадская ўласнасць з'яўляецца часткай дзяржаўнай уласнасці. Тэрмін можа быць выкарыстаны для апісання спосабаў выкарыстання некаторай уласнасці або характару яе ўладання — такая ўласнасць належыць калектыўна насельніцтву дзяржавы ў адрозненні ад прыватнай уласнасці, якая належыць пэўнай асобе альбо аб'яднанню такіх асоб, якое прадстаўляе іх фінансавыя інтарэсы, напрыклад таварыству ці карпарацыі. Часам пад грамадскай уласнасцю разумеюць аб'екты *грамадскага набытку*.

## Гл. таксама 
* Прыватная ўласнасць
* Асабістая ўласнасць
* Калектыўная ўласнасць
* Свабодныя матэрыялы

Катэгорыя:Палітычная эканомія
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Палітычная філасофія
Катэгорыя:Рэчавае права
Утрэхцкая унія

**Утрэхцкая унія** — ваенна-палітычны саюз спачатку пяці, а затым сямі правінцый (Галандыя, Зеландыя, Утрэхт, Гелдэрланд, Аверэйсел, Фрысландыя, Гронінген) Паўночных Нідэрландаў, створаны 23 студзеня 1579 года ў Утрэхце супраць Іспаніі.

У ходзе Нідэрландскай буржуазнай рэвалюцыі паўднёвыя правінцыі краіны 6 студзеня 1579 года заключылі Араскую унію, накіраваную на захаванне ўлады іспанскага караля Філіпа II Габсбурга. У адказ пяць паўночных правінцый (пазней да іх далучыліся яшчэ дзве правінцыі) 23 студзеня 1579 года заключылі ў Утрэхце унію супраць іспанскай улады, якая спрабавала аднавіць панаванне ў Нідэрландах, фактычна страчанае ў ходзе рэвалюцыі, і супраць унутранай феадальна-каталіцкай рэакцыі.

Артыкулы Утрэхцкай уніі прадугледжвалі сумеснае вядзенне рэвалюцыйнай вайны, непарыўнасць саюза, вядзенне агульнай знешняй палітыкі, стварэнне агульнай арміі, адзінай манетнай сістэм.

Утрэхцкая унія, якая фармальна не абвяшчала аб зрыньванні іспанскага караля, разам з тым не пакідала месца для рэальна дзеючай каралеўскай улады. Прадугледжвала федэратыўны палітычны лад.

Заключэнне Утрэхцкай уніі заклала аснову самастойнага дзяржаўнага існавання Рэспублікі Злучаных правінцый (да Утрэхцкай уніі далучыліся таксама многія гарады Фландрыі і Брабанта, але ў 1580-х гг. XVI стагоддзя яны былі заваяваныя іспанскімі войскамі).

## Літаратура 
* Утрэхцкая унія 1579 //  С. 286.

## Спасылкі 
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/89300.htm?text=%D0%A3%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%85%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%8F

Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Нідэрландская рэвалюцыя
Катэгорыя:Утрэхт
Катэгорыя:1579 год у Еўропе
Імрэ Кальман

**Імрэ (Эмерых) Кальман** (, ;  — ) — венгерскі кампазітар, аўтар папулярных аперэт. Адзін з заснавальнікаў і найбольш відных прадстаўнікоў т. зв. новай венскай аперэты.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Акадэміі музыкі, адначасова вывучаў права ва ўніверсітэце ў Будапешце. 3 1911 жыў у Вене, з 1938 у Швейцарыі, з 1940 у ЗША, з 1948 у Францыі.

Лепшыя яго аперэты пастаўлены ў Вене: «Цыган прэм’ер» (1912), «Каралева чардаша» («Сільва», 1915) — адна з вяршьшь творчасці Кальмана, «Баядэра» (1921), «Графіня Марыца» (1924), «Прынцэса цырка» і «Фіялка Манмартра» (1930), «Д’ябальскі наезнік» (1932). Ім уласцівы разгорнутая драматургія, вастрыня сюжэтных сітуацый, яркая запамінальная меладыйнасць, эфектная аркестроўка; у многіх з іх прыкметны ўплыў вербункаша. Сярод іншых твораў: аперэты «Асеннія манеўры» (1908), «Салдат у адпачынку» (1910), «Маленькі кароль» (1912), «Залаты світанак» (1927), «Імператрыца Жазефіна» (1936), «Марынка» (1945); сімфанічная паэма «Сатурналіі» (1904); інструментальныя п’есы; рамансы; музыка для тэатра і кіно.

Аўтар мемуараў.

Катэгорыя:Кампазітары аперэт
Катэгорыя:Кампазітары Венгрыі
Манфрэд Эйген

**Манфрэд Эйген** (; ,  — , ) — нямецкі фізіка-хімік.

## Біяграфія 
Скончыў Гётынгенскі ўніверсітэт (1951). Працаваў у Інстытуце фізічнай хіміі Таварыства Макса Планка (дырэктар з 1964).

## Нобелеўская прэмія 
Нобелеўская прэмія па хіміі (1967, сумесна з Рональдам Норышам і Джорджам Портэрам).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі
Мінская мячэць

**Мінская мячэць** — помнік архітэктуры ХІХ стагоддзя, разбурана пры пракладцы Паркавай магістралі (цяпер праспект Пераможцаў).. Каля мячэці быўмізар, таксама знішчаны ў 1960-х гадах.

У лістападзе 1997 года, калі адзначалася 600-годдзе татарскага асадніцтва на беларускіх землях, адбылося сімвалічнае ўсталяванне каменю ў падмурак новага будынка мячэці ў іншым месцы (скрыжаванне вуліц Грыбаедава і Татарскай). Фундатарам выступіла дабрачынная арганізацыя з Саудаўскай Аравіі — «Rabbita». Адкрыццё новага будынка мячэці адбылося 11 лістапада 2016 года.

## Спасылкі 
* Мечеть  

Катэгорыя:Мячэці Беларусі
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Мінска
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі
Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1962 годзе
Катэгорыя:Праспект Пераможцаў (Мінск)
Акцыз

**Акцыз** (ад ) — від ускоснага падатку, пераважна на прадметы масавага спажывання, а таксама паслугі. Уключаецца ў цану тавараў або цану на паслугі.

Акцызы вядомыя з старажытнасці, калі імі абкладаліся спажывецкія тавары з неэластычным попытам (напрыклад, соль). У XX ст. акцызамі пачалі абкладаць толькі тавары шкодныя здароўю (алкаголь, тытунь) і прадметы раскошы. Акцызы сталі рэгулявальным падаткам.

Арганізацыі і прадпрымальнікі прызнаюцца плацельшчыкамі пры рэалізацыі падакцызнага тавару. Акцызамі абкладаюцца такія тавары, як спірт, спіртазмяшчальная прадукцыя (апроч лекаў), алкагольная прадукцыя, піва, тытунёвыя вырабы, нафта, бензін, аўтамабілі і іншыя.

## Плацельшчыкі акцызаў 
*Плацельшчыкамі акцызаў* выступаюць арганізацыі і індывідуальныя прадпрымальнікі, што займаюцца вытворчасцю падакцызнай прадукцыі або яе імпарцёрамі на тэрыторыю краіны. Пасля выплаты акцызу яны ўключаюць суму акцызу ў цану тавару і такім чынам вяртаюць яе сабе. Канчатковы спажывец лічыцца не плацельшчыкам акцызу, хаця цяжар ускладаецца менавіта на яго, а *носьбітам* акцызу.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Падаткаабкладанне
Катэгорыя:Падаткі
Бюджэт

**Бюджэт** () — схема даходаў і расходаў пэўнай асобы (сям’і, бізнесу, арганізацыі, дзяржавы і г. д.), якая ўсталёўваецца на пэўны перыяд часу, звычайна на адзін год. Бюджэт — гэта найважнейшая канцэпцыя як у мікраэканоміцы, так і ў макраэканоміцы (дзяржаўны бюджэт). Вывучэннем бюджэту займаецца навука фінансы.

Катэгорыя:Дзяржаўныя фінансы
Томас Эйкінс

**Томас Каўпертуэйт Эйкінс**, таксама **Ікінс** (;  — ) — амерыканскі мастак, фатограф, педагог, заснавальнік амерыканскага рэалістычнага жывапісу.

## Літаратура 
*  — С. 49.

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты ЗША
Джон Эверэт Міле

**Джон Э́верэт Міле́** (таксама **Міле́с**; ,  — ) — англійскі жывапісец, адзін з заснавальнікаў Брацтва прэрафаэлітаў.

## Біяграфія 
Міле нарадзіўся ў Саўтгемптане і пачаў вучыцца маляванню з дзевяці гадоў. У 1838 годзе, калі сталі відавочнымі яго здольнасці, сям’я перабралася ў Лондан. Ва ўзросце 11 гадоў Міле паступіў у Каралеўскую акадэмію мастацтваў, стаўшы самым маладым студэнтам за ўсю гісторыю Акадэміі, пажаніліся. Жаніцьба змяніла Міле: для падтрымання сям’і ён павінен быў ствараць карціны хутчэй і ў большай колькасці, а таксама дорага прадаваць іх. Міле цалкам адрокся ад поглядаў і ідэй прэрафаэлітызму: у прыватнасці, карціну «» (1857), дзе мастак вельмі адышоў ад прэрафаэліцкай тэхнікі, Раскін назваў «нават не няўдачай, а катастрофай». Наўзамен Міле здабыў велізарную папулярнасць і шалёнае багацце, зарабляючы да 30 тысяч фунтаў у год) і стаў першым англійскім мастаком, які атрымаў тытул баранэта (у 1885). У 1896 годзе ён быў выбраны прэзідэнтам Каралеўскай акадэміі. На партрэтах Міле адлюстроўвае, як правіла, людзей вядомых, якія займаюць высокія грамадскія пасты.

У наш час Міле адносіцца да ліку самых любімых англічанамі мастакоў сярэдзіны XIX стагоддзя.

Найбольш вядомая карціна — «Афелія» , 1851—1852), дзе намалявана каханая Расеці .

## Карціны 
* 1848 — «Смерць Рамеа і Джульеты» / *The Death of Romeo and Juliet* (Мастацкая галерэя Манчэстэра)
* 1848-49 — «» / *Isabella*
* 1850 — «» / *Christ In The House Of His Parents* (Галерэя Тэйт, Лондан)
* 1851 — «» / *Mariana*
* 1852 — «Афелія» ці «Смерць Афеліі» / *Ophelia* (галерэя Тэйт, Лондан)
* 1856 — «» / *Autumn Leaves*
* 1862 — «Вер мне» / *Trust Me*
* 1868 — «» / *Vanessa*
* 1873 — «Дровы на зіму» / *Winter Fuel* (Мастацкая галерэя Манчэстэра)
* 1873 — «Партрэт Эфі Міле» / *Portrait of Effie Millais*
* 1875 — «Кастрычніцкі холад» / *Chill October* (калекцыя Эндру Лойд Уэбера)
* 1886 — «» / *Bubbles* (, [Горад Ліверпуль|Ліверпуль]])

## Спасылкі 
* Sir John Everett Millais — Victorian Art in Britain
* Sir John Everett Millais: An Overview
* Біяграфія і працы на сайце National Museums Liverpool
* Пра карціну «Афелія» (Ophelia) 
* John Everett Millais. Ophelia 

Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Каралеўскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Памерлі ад рака гартані
Катэгорыя:Прэрафаэліты
Ханс Карл Аўгуст Сімон фон Эйлер-Хельпін

**Ханс Карл Аўгуст Сімон фон Эйлер-Хельпін** (; , , Германская імперыя — , , Швецыя) — шведскі біяхімік, член Каралеўскай шведскай акадэміі навук. Нашчадак Леанарда Эйлера. Бацька Ульфа Эйлера.

## Біяграфія 
Скончыў мюнхенскую Акадэмію выяўленчых мастацтваў (1893), затым вывучаў хімію і медыцыну ва ўніверсітэтах Берліна, Страсбурга і Гётынгена. Арганізатар і старшыня (1908—1963) Шведскага хімічнага таварыства. Прафесар Стакгольмскага ўніверсітэта (1906—1929), дырэктар Інстытута арганічнай хіміі і інстытута вітамінаў (з 1929 года).

## Нобелеўская прэмія 
Нобелеўская прэмія па хіміі (1929, сумесна з А. Гардэнам) «за даследаванні па ферментацыі цукру і ферментаў закісання».

## Навуковыя працы 
* Grundlagen und Ergebnisse der Pflanzenchemie, Tl 1—3, Braunschweig, 1908—09;
* Chemie der Enzyme, 3 Aufl., Tl 1—2, Münch., 1925-34.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* ЭЙЛЕР-ХЕЛЬПИН, ХАНС КАРЛ АВГУСТ СИМОН ФОН // Универсальная научно-популярная энциклопедия «Кругосвет»

Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім афіцэрскім крыжам ордэна За заслугі перад ФРГ
Катэгорыя:Хімікі Швецыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Свабодныя матэрыялы

**Свабодныя матэрыялы** (таксама выкарыстоўваюцца тэрміны **свабодны кантэнт**, **свабодная інфармацыя** ці **свабодны змест**) — тэксты, выявы, музыка, праграмнае забеспячэнне і іншыя працы, ліцэнзія якіх дазваляе выкарыстоўваць іх змест для любых мэт (уключаючы камерцыйныя): капіраваць, змяняць і распаўсюджваць змененыя версіі.

Усе творы, якія перайшлі ў грамадскі набытак, з'яўляюцца свабоднымі матэрыяламі. Распаўсюджванне свабодных матэрыялаў, якія не з'яўляюцца грамадскім набыткам, ажыццяўляецца на падставе адмысловых ліцэнзійных дамоў.

## Ліцэнзіі 
Як і ліцэнзіі на свабоднае праграмнае забеспячэнне, ліцэнзіі на свабодны змест могуць быць «copyleft» ці «не copyleft». Ліцэнзіі на праграмнае забеспячэнне часта падыходзяць і для прац іншых відаў.

Прыкладамі ліцэнзіў «copyleft» з'яўляюцца *Design Science License* (DSL) и *GNU Free Documentation License* (GFDL).

*FreeBSD Documentation License* — прыклад ліцэнзіі, якая не падпадае пад статус copyleft.

Свабоднымі матэрыяламі таксама з'яўляюцца публікацыі пад пэўнымі ліцэнзіямі *Creative Commons*, якія не абмяжоўваюць іх
свабоднае выкарыстанне і мадыфікацыю.

## Гл. таксама 
* Грамадскі набытак
* Свабоднае праграмнае забеспячэнне
* Свабодная музыка

## У Сеціве 
* Вызначэнне «свабоднага твору культуры»

Катэгорыя:Свабодныя ліцэнзіі
Катэгорыя:Камп’ютарнае мастацтва
Катэгорыя:Свабодны кантэнт
Катэгорыя:Капірайт-ліцэнзіі
Артур Х’юз

**Артур Х’юз** (, 27 студзеня 1831 — 23 снежня 1915) — англійскі ілюстратар і жывапісец, які пісаў у стылі прэрафаэлітаў.

Самыя вядомыя яго карціны — «Красавіцкае каханне» (, 1855—56, галерэя Тэйт, Лондан) і «Доўгія заручыны» ().

Ён вучыўся ў Каралеўскай акадэміі мастацтваў і адкрыў для сябе прэрафаэлітаў, чытаючы часопіс «Парастак» (*The Germ*). У пачатку творчага шляху Х’юз знаходзіўся пад моцным уплывам Джона Эверэта Міле, і таксама, як і ён, маляваў Афелію (напрыклад, «Ophelia», 1851—53, Мастацкая галерэя Манчэстэра, Манчэстэр) і пісаў карціны, прысвечаныя творам Джона Кітса, у прыватнасці на паэму «Конадзень святой Агнесы». Пазней Артур Х’юз ілюстраваў некаторыя кнігі Джорджа Макдональда. Усяго ён пакінуў пасля сябе каля 700 карцін і эскізаў, а таксама больш за 750 ілюстрацый.

## Галерэя 

Выява:Arthur Hughes 001.jpg|«Красавіцкае каханне», 1855—56
Выява:LongEngagementAHughes.jpg|«Доўгія заручыны», 1854—59
Выява:Arthur Hughes - Ophelia (Second Version).JPG|«Афелія»

## Карціны 
* 1851-53 — *The Death of Romeo and Juliet*
* 1851-53 — *Ophelia*
* 1855-56 — «Красавіцкае каханне» / *April Love*
* 1856-57 — *Home From the Sea*
* 1859 — «Доўгія заручыны» / *The Long Engagement*
* каля 1860 — *Mariana at the window*
* каля 1861 — *Knight of the Sun*
* 1861-63 — *La Belle Dame Sans Merci*
* 1863-64 — *Ophelia and He Will Not Come Again*
* каля 1863 — «Лэдзі Шалот» / *The Lady of Shalott*
* 1863-65 — *Beauty and the Beast*
* 1864 — *A Music Party*
* 1864-65 — *In the Grass*
* 1865-66 — *Good Night*
* 1865-70 — *Sir Galahad*
* 1868-70 — *Endymion*
* каля 1870-74 — *The Enchantress*
* каля 1872-73 — *The Lady of Shalott*
* 1874 — *The Convent Boat*
* 1879 — *The Property Room*
* каля 1887-88 — *The Heavenly Stair*
* каля 1894 — *Sir Galahad*
* 1907-08 — *The Rescue*
* каля 1908 — *Overthrowing of the Rusty Knight*
* 1912 — *Wonderland*

## Літаратура 
* Roberts, L. *Arthur Hughes: His Life and Works*. Woodbridge: Antique Collector's Club, 1997.

## Спасылкі 
* Сайт, прысвечаны Артуру Х’юзу
* Некаторыя карціны 

Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Прэрафаэліты
Гамашы

thumb|right|Гамашы (левая)
**Гамашы** () — вязаныя ці пашытыя з шчыльнага тоўстага матэрыялу чахлы без падэшваў, якія хаваюць шчыкалаткі, часам даходзяць да калена. Апранаюцца на чаравік. Зашпільваюць на гузікі збоку. Прызначаліся раней для абароны абутку, бо ён да пачатку масавай вытворчасці была досыць дарагі. У заходнееўрапейскіх войсках, затым і ў Амерыцы чаравікі з гамашамі замянілі боты.

Таксама гамашы выкарыстоўваюцца ў футболе і хакейным спорце для фіксацыі шчыткоў.

## Гл.таксама 
* Гетры

## Спасылкі 
* Militære leggings, gamasjer og puttees fra tidlig på 1900-tallet 

Катэгорыя:Панчошныя вырабы
Катэгорыя:Турысцкі рыштунак