Гана (гістарычная дзяржава)

**Гана** (ад ), або **Вагаду** (ад санінкэ: *Ouagadou*) — буйная гістарычная дзяржава ў Заходняй Афрыцы. Існавала прыкладна ў VIII — сярэдзіне XIV стагоддзяў.

## Гісторыя 
Дакладны час заснавання Ганы не вядомы. Арабы ўпершыню згадваюць яе пад 830 г. Аль-Ідрысі паведамляў, што да хіджры краінай кіравала 18 манархаў. Лічыцца, што арабскае слова **Гана** () паходзіць ад назвы тытула вярхоўнага валадара *кая маган* («уладальнік золата»). Санінкэ, якіх французскія этнолагі ўспрынялі як прамых нашчадкаў заснавальнікаў дзяржавы, называюць яе ў сваіх паданнях **Вагаду** (*Ouagadou*). 

Сучасныя даследчыкі адносяць перыяд фарміравання Ганы да IV — VIII стст. Непасрэдным стымулам для яе ўзнікнення магло быць з'яўленне ў Заходняй Афрыцы вярблюда (першая палова 1 тысячагоддзя), які палепшыў умовы вандровак праз Сахару і такім чынам спрыяў развіццю гандлёвых зносін з поўначу. 

У запісах з Тамбукту (XVII стагоддзе) першым *кая маган* названы Кісэ Тункара, заснавальнік асобнай дынастыі Тункара, а цэнтрам яго валоданняў — Кумбі. Раскопкі ў Кумбі-Салех на тэрыторыі сучаснай Маўрытаніі, што арганізоўваліся ў 1913 — 1950 гг., сапраўды выявілі буйны старажытны горад канца V — сярэдзіны XIV стст. Санінкэ паведамлялі, што дынастыя заснавальнікаў паходзіла з усходу. Арабскія аўтары лічылі, што яна была арабскай або берберскай.  

Арабы наведвалі Гану з гандлёвымі мэтамі. Асноўным таварам, што прыцягваў іх было золата. Валадары Ганы славіліся сваім багаццем. Аднак арабскія аўтары не пералічвалі важных унутрыпалітычных падзей. Хаця *кая маган* добра адносіліся да мусульман, яны адмаўляліся прымаць іслам. Таму ў 1076 г. Гана была заваявана Альмаравідамі. Праз кароткі час яна ўзнавіла незалежнасць. Ібн Хальдун паведамляў, што апошнімі кіраўнікамі былі прадстаўнікі мусульманскай дынастыі Сусі. У 1235 г. яны былі вымушаны прыняць саюз з болей магутнай дзяржавай Малі. У 40-х гг. XIV ст. валадары Ганы ўсё яшчэ фармальна лічыліся самастойнымі і нават мелі права на валадарскі тытул *малік*. Відавочна, Гана была канчаткова інкарпаравана ў склад Малі толькі ў другой палове XIV ст.

## Унутраны лад 
Гана месцілася ў рэгіёне, які ахопліваў вярхоўі рэк Нігер і Сенегал, дзе за некалькі тысяч гадоў да ўзнікнення дзяржавы ўжо развіваліся сельская гаспадарка, апрацоўка металаў, выраб тканін і керамікі. Галоўным багаццем краіны было золата, якое вывозілі па гандлёвым шляху праз Сахару. Гандляры, якія наведвалі краіну, павінны былі двойчы плаціць падатак за ўвоз і вываз тавараў. 

На чале дзяржавы стаяў манарх *кая маган*, які кіраваў у горадзе Кумбі. Сучасныя даследчыкі атаесамляюць яго з Кумбі-Салех. Паводле арабскіх крыніц, сталіца падзялялася на 2 часткі. Адна была населена мусульманамі, у ёй дзейнічала 12 мячэцяў. Другая была населеная чарнаскурымі афрыканцамі, у ёй знаходзіўся палац манарха і свяшчэнны гай. Яна месцілася ў 9,5 км ад мусульманскай часткі. Прастора паміж дзвюмя часткамі была населена. Аднак гэта апісанне не супадае са знаходкамі археолагаў ў Кумбі-Салех. 

У ранніх крыніцах паведамляецца, што манарх Ганы кіраваў іншымі манархамі. Такім чынам, ранняя Гана магла ўяўляць сабою аб'яднанне розных дзяржаўных утварэнняў, дзе *кая маган* адыгрываў ролю вярхоўнага сюзерэна. Разам з гэтым, у Кумбі меўся штат мясцовых чыноўнікаў. Штодня *кая маган* збіраў свой двор і дазваляў падданым публічна выказаць свае скаргі. Найбольш цяжкімі злачынствамі былі адмова ад выплаты доўгу і праліццё крыві. Насельніцтва сталіцы падзялялася ў адпаведнасці з заняткамі. Вылучалася кола высакародных прадстаўнікоў. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаялі рабы.

У XI ст. *кая маган* мог сабраць войска з 200 тысяч воінаў. У ім мелася конніца, а таксама лучнікі.

## Спасылкі 
* Ghana Empire
* Ghana
* Kingdom of Ghana
* The Empire of Ghana

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі
Катэгорыя:Гісторыя Маўрытаніі
Катэгорыя:Гісторыя Сенегала