Кракаў

**Кракаў** — горад на правах павета ў Польшчы. Знаходзіцца на поўдні краіны, на левым беразе Віслы, якая становіцца адсюль суднаходнай. Другі (пасля Варшавы) па колькасці насельніцтва горад краіны. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам Малапольскага ваяводства. Адлегласць па прамой паміж гарадамі Кракаў — Мінск 657 км, да Варшавы — 252 км.

## Назва 
Магчыма, назва кальцкага паходжання, кельцкія плямёны раней засялялі гэты рэгіён. Ёсць некалькі легенд пра заснаванне і наданне імені гораду, большасць польскіх і чэшскіх паданняў кажуць пра гераічнага князя Крака, які заснаваў горад і даў яму сваё імя.

Неафіцыйная ўрачыстая назва — **Каралеўскі сталічны горад Кракаў**, яна ўжываецца ў тым ліку на пячатках і гербе, тым часам як заканадаўча вызначаная поўная назва — **Горад Кракаў**.

## Адміністрацыйны падзел 
У XIV стагоддзі ў Кракаве было 22 вуліцы, у 1866 годзе ў горадзе і прыгарадах — 113, у 1880 годзе — 135, у 1909 годзе — 161, у 1926 годзе — 457 вуліц. Самая старая вуліца ў Кракаве, гэта вуліца Канонікаў, якая вядзе да замкавай гары.

З 27 сакавіка 1991 года Кракаў падзелены на 18 муніцыпальных раёнаў. Да гэтага выкарыстоўваўся падзел 1951—1973 гадоў, які дзяліў горад на 6 адміністрацыйных раёнаў: Стары горад, Звежынец, Клепаж, Грэгускі, Падружэ, Новая Гута.

Назвы раёнаў паходзяць ад назваў фальваркаў і вёсак, якія сёння ўвайшлі ў склад горада.

## Гісторыя 
### У складзе Польшчы 
Гарадзішча на Вавельскім узвышшы вядома з Х ст. Першае згадванне ў гістарычных крыніцах датуецца 965. Спачатку горад уваходзіў у склад дзяржавы Пшэмыслаў, затым дзяржавы Пястаў. У 1000 тут засядае епіскап. Падчас панавання Казіміра I, горад стаў галоўнай княжаскай рэзідэнцыяй. У 1241 амаль цалкам разбураны татарскім нашэсцем, але выгаднае геаграфічнае становішча дапамагло гораду хутка аднавіцца, і ўжо ў 1257 горад атрымаў Магдэбургскае права.

У 1320 у вавельскай базіліцы адбылася каранацыя Уладыслава Лакетыка. Такім чынам аж да 1734 Кракаў стаў месцам каранацыі ўсіх польскіх каралёў. У якасці сталіцы адной з мацнейшых еўрапейскіх дзяржаў горад разбудоўваўся ў розных напрамках.

Пасля заключэння Люблінскай уніі і ўтварэння Рэчы Паспалітай на некаторы час горад страціў сталічны статус. Пераемніццай стала Варшава, якая знаходзілася прыкладна ў геаграфічным цэнтры новаўтворанай краіны.

З заняпадам Рэчы Паспалітай пачаўся заняпад і Кракава. З-за недахопу грошаў моцна цярпелі абарончыя фартыфікацыі, што дазволіла з лёгкасцью захапіць і зруйнаваць горад шведам, падчас «шведскага патопу». Цалкам у XVIII ст. горад захоплівалі шведы, аўстрыйцы, прусы і рускія.

### Аўстрыйская імперыя 
У 1794 горад стаў цэнтрам вызваленчага паўстання Т. Касцюшкі, паражэнне якога прывяло да Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай. Такім чынам горад апынуўся ў складзе Аўстрыі і ўваходзіў у склад Варшаўскага княства, як цэнтр дэпартамента.

У 1815—1846 Кракаў быў маленькай, але фармальна незалежнай дзяржавай. Апошнім месцам прытулку польскай дзяржаўнасці. Менавіта тады пачынаецца маштабная перабудова горада, якая моцна паўплывала на яго сучасны выгляд. Узброеннае паўстанне ў 1846 прывяло да ўводу ў горад аўстрыйскіх войск і ўсталявання тут аўстрыйскай улады аж да 1918.

### Польская Рэспубліка 
Пасля здабыцця палякамі незалежнасці і ўтварэння Польскай Рэспублікі ў 1918 Кракаў стаў адным з галоўных гарадоў краіны. Тут у Вавельскім замку размясцілася рэзідэнцыя прэзідэнта. З пачаткам Другой Сусветнай вайны, горадам авалодалі нямецкія акупанты, якія вывезлі за час акупацыі (1939—1945) вялікае мноства помнікаў мастацтва, якія захоўваліся ў горадзе на працягу многіх стагоддзяў. За час вайны, яўрэйскае насельніцтва было амаль поўнасцю знішчана, але Кракаў заставаўся адным з нямногіх гарадоў, насельніцтва якога моцна не зменшылася з адыходам немцаў.

Пасля вайны Кракаў пачаў хутка адбудоўваца і рэканструявацца. Вялікая колькасць помнікаў архітэктуры дазволіла гораду звацца адным з найпрыгажэйшых мест свету. У 2000 гораду наданы тытул «Культурная сталіца Еўропы», у 2007 — «Наймоднейшы горад свету» і г.д.

## Клімат 

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва горада на працягу апошніх трох стагоддзяў.

ImageSize  = width:630 height:300
PlotArea   = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = late
Colors = 
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:760000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1791 from:0 till:23591
  bar:1835 from:0 till:36000
  bar:1870 from:0 till:49800
  bar:1900 from:0 till:85300
  bar:1910 from:0 till:137592
  bar:1921 from:0 till:184300
  bar:1931 from:0 till:219300
  bar:1939 from:0 till:259000
  bar:1945 from:0 till:298500
  bar:1955 from:0 till:428231
  bar:1965 from:0 till:520145
  bar:1975 from:0 till:684600
  bar:1985 from:0 till:740120
  bar:1995 from:0 till:744987
  bar:2003 color:cobar2 from:0 till:757685
  bar:2007 from:0 till:756583 
  bar:2008 from:0 till:754624
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1791 at: 23591 text: 23.591 shift:(-14,5) 
  bar:1835 at: 36000 text: 36.000 shift:(-14,5)
  bar:1870 at: 49800 text: 49.800 shift:(-14,5)
  bar:1900 at: 85300 text: 85.300 shift:(-14,5)
  bar:1910 at: 137592 text: 137.592 shift:(-17,5)
  bar:1921 at: 184300 text: 184.300 shift:(-17,5)
  bar:1931 at: 219300 text: 219.300 shift:(-17,5)
  bar:1939 at: 259000 text: 259.000 shift:(-17,5)
  bar:1945 at: 298500 text: 298.500 shift:(-17,5)
  bar:1955 at: 428231 text: 428.231 shift:(-17,5)
  bar:1965 at: 520145 text: 520.145 shift:(-17,5)
  bar:1975 at: 684600 text: 684.600 shift:(-17,5)
  bar:1985 at: 740120 text: 740.120 shift:(-23,5)
  bar:1995 at: 744987 text: 744.987 shift:(-17,5)
  bar:2003 at: 757685 text: 757.685 shift:(-12,5)
  bar:2007 at: 756583 text: 756.583 shift:(-7,5)
  bar:2008 at: 754624 text: 754.624 shift:(-6,0)

Максімальная колькасць насельніцтва была дасягнута ў 2003 і складала 757 685 жыхароў.

## Культура 
### Тэатры 
* Кракаўскі тэатр сцэны STU
* Кракаўскі тэатр ляляк
* Стары тэатр імя Мадзяеўскай
* Кракаўскі тэатр імя Славацкага
* Народны кракаўскі тэатр

### Музеі 
* Нацыянальны музей у Кракаве
* Музей Чартарыйскіх
* Музей польскай авіяцыі
* Дом Яна Матэйкі
* Цэнтр японскага мастацтва і тэхнікі «Manggha»
* Каралеўскі замак — Вавель
* Археалагічны музей у Кракаве
* Гістарычны музей у Кракаве
* Музей Ягелонскага ўніверсітэта
* Этнаграфічны музей у Кракаве
* Музей гісторыі фатаграфіі ў Кракаве
* Кракаўскі Музей Польскай Авіяцыі

### Гістарычны цэнтр 
Гістарычны цэнтр Кракава (Стары горад, Вавель і Казімеж) быў уключаны ў 1978 у першы спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Размешчаны ў падножжа каралеўскага замка Вавель. Амаль адразу тут знаходзяцца самая вялікая ў Еўропе рынкавая плошча і мноства гістарычных жылых дамоў, палацаў і цэркваў з пышнымі інтэр’ерамі. Дадатковым сведчаннем цікавай гісторыі горада з’яўляюцца рэшткі ўмацаванняў XIV ст., сярэднявечнае селішча Казімеж са старажытнымі сінагогамі ў паўднёвай частцы горада, Ягелонскі ўніверсітэт і гатычны кафедральны сабор з магільным склепам польскіх каралёў.

Асноўныя культурна-гістарычныя помнікі:
* Галоўны Рынак
* Каралеўскі замак і Кафедральны сабор (Вавель)
* Касцёл св. Марыі (13 стагоддзе)
* Касцёл св. Ганны (з магілай Каперніка)
* Каралеўскі шлях
* Базіліка Божага Цела
* Базіліка Святога Арханёла Міхаіла
* Дом Ландау

## Вядомыя асобы 
* Стэфан Банах
* Алег Арсеневіч Вараб’ёў (нар. 1947) — беларускі архітэктар.
* Тадэвуш Голуй — польскі пісьменнік
* Генрык Гросман (1881—1950) — польскі эканаміст
* Марцін Залескі
* Тадэвуш Касцюшка (1746—1817) — палітычны і ваенны дзеяч, кіраўнік нацыянальна-вызваленчага паўстання 1794
* Ян Матэйка (1838—1893) — польскі мастак.
* Анджэй Мунк (1921—1961) — польскі кінарэжысёр.
* Ежы Штур — акцёр тэатра і кіно
* Віслава Шымборска (1923—2012) — паэтэса, эсэістка, літаратурны крытык, перакладчыца. Лаўрэатка Нобелеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1996)
* Казімір Гадлоўскі (1934—1995) — польскі археолаг-славіст.
* Адам Улодак (1922—1986) — польскі паэт, рэдактар, перакладчык.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
 — найвялікшая сярэднявечная плошча Еўропы]]
* Вольны горад Кракаў
* Кракаўскае княства
* Гарады Польшчы
* Культурныя сталіцы Еўропы

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
**Манаграфіі**
* Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki i Józef Mitkowski (red.) «Dzieje Krakowa», 1979, Wyd. Literackie, Kraków ISBN 83-08-00115-7 (całość); тамы:
** «Kraków do schyłku wieków średnich» tom 1, ISBN 83-08-02057-7
** «Kraków w wiekach XVI—XVIII» tom 2, ISBN 83-08-00663-9
** «Kraków w latach 1796—1918» tom 3, ISBN 83-08-00116-5
** «Kraków w latach 1918—1939» tom 4, ISBN 83-08-02764-4
** «Kraków w latach 1939—1945» tom 5, ISBN 83-08-03289-3
** «Kraków w latach 1945—1989» tom 6, ISBN 83-08-03636-8

**Часопісы**
* Miesięcznik «Kraków» 2005-, ISSN 1733-0459
* Rocznik «Małopolska» 1999-, ISSN 1641—1105

## Спасылкі 
* Магічны Кракаў 
* www.e-krakow.pl

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Польшчы