open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Астра вярбовая

**Астра вярбовая** (*Aster salignus*) — кветкавая травяністая расліна сямейства астравых.

Мнагалетнік вышынёй да 2 м, з лінейна-ланцэтным лісцем і лілова-жоўтымі кветкавымі кошыкамі ў шчыткападобных мяцёлках.

На Беларусі адзначана ў Мядзельскім раёне, ваколіцах Мінска. Расце на берагах рэк, у зараніках вярбы, на сырых мясцінах каля балот, паблізу населеных месцаў. Цвіце ў ліпені—верасні.

## Літаратура 
* *Кудрашова М., Луніна Н.* Астра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. Т. 1. — Мн.: БелСЭ, 1983.

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Аспергіл

**Аспергі́л**, **палівачкавы грыб**, **касматая галава** (*Aspergillus*) — род недасканалых грыбоў сямейства .

## Апісанне 
Калоніі аспергіла — налёты плесні роэнага колеру, часцей блакітна-зялёнага і чорнага. Вегетатыўнае цела — шматклетачны, галінасты, бясколерны, светлаафарбаваны або бледна-карычневы міцэлій унутры субстрата. Іншы раз з клетак міцэлія ўтвараюцца склероцыі. Канідыяносцы аднаклетачныя ці з папярочнымі перагародкамі, розных памераў, галоўчатаўздутыя, са стэрыгмамі. Канідыі розных колеру, формы, памераў, гладкія, шурпатыя ці шыпаватыя, у простых ланцужках на вяршыні кожнай стэрыгмы, складаюць радыяльную галоўку або калонку. Некаторым відам уласціва сумчатая стадыя споранашэння, якая належыць да відаў парадку эўрацыяльных. Пладовыя целы (клейстатэцыі) шарападобныя, танкасценныя, звычайна светлага колеру. Сумкі акруглыя або эліптычныя. Сумкаспоры больш-менш дыскападобныя.

## Экалогія 
Аптымальная тэмпература для развіцця большасці відаў і рас аспергіла вышэй 30&nbsp;°C і нярэдка каля 38&nbsp;°C.

Большасць — сапратрофы. Развіваюцца ў глебе, на розных субстратах, асабліва на раслінных прадуктах. Некаторыя віды — паразіты чалавека, жывёл і раслін, узбуджальнікі аспергілёзу.

## Віды 
Вядома каля 100 відаў пашыраных па ўсім зямным шары.

Некаторыя віды:

* 
** 
* 
* 
* 
* 

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эўрацыяльныя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Аспергіл чорны

**Аспергіл чорны** (*Aspergillus niger*) — від недасканалых грыбоў з роду .

## Апісанне 
Утварае буйныя, плоскія, хуткарослыя калоніі, спачатку аксамітныя, белаватыя, пазней мучністыя, цёмна-карычневыя, чарнаватыя або цёмна-фіялетавыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эўрацыяльныя
Андрэй Рыгоравіч Шкуро

**Андрэ́й Рыго́равіч Шкуро́** (; , Станіца Пашкоўская , Расійская імперыя — 16 студзеня 1947, Масква) — рускі ваенны дзеяч, кубанскі казак, афіцэр, генерал-лейтэнант, групенфюрэр СС. Удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Падчас Другой сусветнай вайны займаўся падрыхтоўкай рэзерву для 15-га казацкага корпуса фон Панвіца. Пасля выдачы СССР быў асуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне. Пакараны смерцю ў Маскве.

Катэгорыя:Казакі ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Генералы-лейтэнанты (Белы рух)
Катэгорыя:Рускія калабарацыяністы ў Другой сусветнай вайне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Краснадары
Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры (Масква)

**Мемарыял белым ваярам у Маскве на тэрыторыі Данскога манастыра** быў адкрыты 24 мая 2009 года. У мемарыяле пахаваны кіраўнік Белага руху на Поўдні Расіі генерал А. І. Дзянікін з жонкай, адзін з кіраўнікоў Белага руху у Сібіры генерал В. О. Капель і рускі філосаф І. А. Ільін з жонкай.

## Літаратура 
* Листвин Г. В. Следуя долгу чести. Хроника Великого Сибирского Ледяного похода белых армий адмирала Колчака в Красноярском и Канском уездах Енисейской губернии (январь 1920 г). — Зеленогорск, 2010. — С. 77-83.

## Спасылкі 
* Путин возложил цветы к надгробиям Деникина, Ильина и Шмелева // Вести.ру. Видеорепортаж. 24 мая 2009 года
* Владимир Путин возложил цветы к могилам Деникина и Солженицына // Первый канал. Видеорепортаж. 24 мая 2009 года
* Патриарх освятил надгробия А. И. Деникина, И. А. Ильина, И. С. Шмелева на кладбище Донского монастыря // Видеопортал телеканала Союз
* А. Алекаев, В. Цветков, Р. Гагкуев. Белое движение: понимание и признание. К установке в Донском монастыре мемориала белым воинам // Русская линия. 29 июня 2009 года
* А. Алекаев: «Эти слова оказались пророческими». В Москве помянули легендарного генерала В. О. Каппеля. // Русская линия. 28 июля 2009 года
* Г. Листвин. Памятные кресты. 24 мая исполняется два года со дня освящения Патриархом Кириллом мемориала белым воинам в Донском монастыре // Русская линия. 24 мая 2011 года

Катэгорыя:Помнікі Масквы
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе
Катэгорыя:2009 год у Маскве
Дамейкіт

**Дамекіт́** — мінерал класа арсенідаў, прыродны арсенід медзі Cu3As. Дамешкі серы і волава. Адкрыты ў 1845 годзе Вільгельмам Гайдынгерам (). Названы ў гонар геолага і мінеролага І. І. Дамейкі.

Мінерал гідратэрмальнага паходжання. Крышталізуецца ў кубічнай і гексаганальнай сінгоніях. Утварае шчыльныя зярністыя і пупышкападобныя агрэгаты. Колер серабрыста-белы, шэры, з металічным бляскам. Непразрысты. Колер рысы чорны. Крохкі. Цвёрдасць 3—3,5 па шкале Моаса. Шчыльнасць 7,2—7,9 г/см³. Раствараецца ў канцэнтраванай азотнай кіслаце.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце КаталогМинералов.RU
* Российский государственный геологоразведочный университет им. Серго Орджоникидзе 
* Класс Сульфиды // Кристаллов.net
* Project of the Hudson Institute of Mineralogy

Катэгорыя:Мінералы медзі
Катэгорыя:Мінералы мыш’яку
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Аркадзь Цімафеевіч Караткоў

**Аркадзь Цімафеевіч Караткоў** (нар. , г. , Віцебская вобласць, БССР) — беларускі архітэктар. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі 1984 года за планіроўку і забудову Наваполацка.

## Біяграфія 
Скончыў БПІ ў 1967 годзе. Працаваў У 1961—1962 гадах працаваў у інстытуце «Мінскпраект» тэхнікам-архітэктарам, у 1967—1970 гадах Віцебскім філіяле Белдзяржпраекта (кіраўнік групы), у 1971—1988 гадах БелНДІгорадабудаўніцтва (кіраўнік групы, галоўны архітэктар праектаў, галоўны архітэктар майстэрні), у 1988—1990 кіраўнік архітэктурна-планіровачнага бюро пры аддзеле архітэктуры і горадабудаўніцтва Наваполацкага гарвыканкама, з 1990 — галоўны архітэктар г. Наваполацка.

## Творчасць 
Асноўныя работы ў Наваполацку: забудова мікрараёнаў № 5 (1969—1975) і 7 (1980—1990),  ў мікрараёне № З (1977—1980), 5—6-павярховыя жылыя дамы па вул. Маладзёжнай (1968—1979); работы, выкананыя сумесна з Ю. Шпітам — школа са спартыўным ухілам (1977—1985),  нафтаправода «Дружба» (1981—1983), 13-павярховы інтэрнат (1975) і інш. Дзяржаўная прэмія БССР 1984 за планіроўку і забудову Наваполацка.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Наваполацка
Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскпраекта
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Наваполацка
Сяргей Георгіевіч Улагай

**Сярге́й Гео́ргіевіч Улага́й** (; , станіца Ключавая , па іншых звестках — г. Абаянь Харкаўскай губерні, Расійская імперыя — 20 сакавіка 1944, Марсель) — кубанскі казак чаркескага паходжання, з шапсугскага княскага роду. Удзельнік Руска-японскай, Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў.

Адзін з найвыдатнейшых кавалерыйскіх военачальнікаў Белага руху. .

## Спасылкі 
* Біяграфія 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курскай вобласці
Франчэска Андрэіні

**Франчэска Андрэіні** (); 1548, — 1624,— італьянскі пісьменнік і акцёр камедыі дэль артэ.

У маладосці служыў на тасканскіх галерах. Падчас марскога плавання быў захоплены ў турэцкі палон, з якога збег праз восем гадоў. У тэатры стварыў постаць капітана Capitan Spavento della Val d'Inferno, аднаго з галоўных герояў камедыі дэль артэ. Належаў да групы актораў, запрошаных у Парыж каралём Генрыхам IV. Акторскай справай і пісьменніцтвам займаліся таксама яго жонка Ізабэла Андрэіні, з якой ён ажаніўся ў 1578 годзе, і іх сын Джавані Батыста Андрэіні.
Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Alexander Lukomsky.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1898—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 32-я пяхотная дывізія1-ы армейскі корпус
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
-
     
-
     
}
 |Commons        = Alexander Lukomsky
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Алякса́ндр Сярге́евіч Луко́мскі** (; , Палтаўская губерня, Расійская імперыя — , Парыж, Францыя) — рускі военачальнік, генерал-лейтэнант. Удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Вядомы дзеяч Белага руху. Адзін з арганізатараў Добраахвотніцкай арміі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Лапо

**Лапо** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Пятровіч Лапо (нар. 1963) — старшыня Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь (2016—2023).
* Аркадзь Іванавіч Лапо (1904—1983) — беларускі вучоны-раслінавод, селекцыянер. Акадэмік АН БССР (1950).
* Вольга Аляксандраўна Лапо (нар. 1948) — беларуская артыстка балета.
* Ганна Лапо (нар. 1997) — беларуская баскетбалістка.
* Георгій Міхайлавіч Лапо (1923—2020) — савецкі і расійскі гісторык-урбаніст.
* Іван Іванавіч Лапо (1869—1944) — беларускі гісторык, даследчык гісторыі ВКЛ.
* Пётр Міхайлавіч Лапо (нар. 1958) — беларускі бібліятэказнавец, дырэктар фундаментальнай бібліятэкі БДУ (1999—2015).

## Гл. таксама 
* Лапа
Перапахаванне рэшткаў Дзянікіна і Ільіна ў Расіі

**Перанос рэшткаў Дзянікіна і Ільіна у Расіі** — перапахаванне ў кастрычніку 2005 года ў Маскве у некропалі Данскога манастыра аднаго з кіраўнікоў Белага руху А. І. Дзянікіна з жонкай Ксеніяй Васільеўнай і рускага філосафа І. А. Ільіна з жонкай Наталляй Мікалаеўнай, пахаваных спачатку за межамі Расіі (у ЗША, Францыі і Швейцарыі). Упершыню ў навейшай гісторыі Расійскай дзяржавы дзеячы Белага руху былі пахаваны з ушанаваннямі дзяржаўных улад Расіі.

## Тэстамент Дзянікіна 
Генерал А. І. Дзянікін, які знаходзіўся з 1920 года ў эміграцыі, перад смерцю адпісваў быць пахаваным у Расіі. Яго апошнімі словамі былі: «Шкада, так і не ўбачу, як Расія выратуецца». Доўгі час выкананне апошняй волі генерала не магло быць рэалізавана. Толькі пасля краху савецкай улады дачыненне да дзеячаў Белага руху у Расіі стала паляпшацца, і з'явіліся рэальныя магчымасці выканаць апошнюю волю генерала.

## Гл. таксама 
* Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры, Масква

## Спасылкі 
*
*

Катэгорыя:Белы рух
Пётр Сямёнавіч Махроў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Пётр Сямёнавіч Махроў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      =
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1893—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
      
- 
     
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Пётр Сямё́навіч Махро́ў** (; 1 верасня 1876 года, Тамбоў, Расійская імперыя — 29 лютага 1964 года, горад Каны, Францыя) — рускі военачальнік, удзельнік Руска-японскай, Першай сусветнай і Грамадзянскай вайны, генерал-лейтэнант.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Начальнікі штабоў у Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)
Уладзімір Зянонавіч Май-Маеўскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Уладзімір Зянонавіч Май-Маеўскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = May-Maevski.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1885—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
     
- 
     
- 
     
}
 |Commons        = Vladimir Mai Maevsky
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Уладзі́мір Зяно́навіч Май-Мае́ўскі** (; 15 верасня 1867 года, Магілёўская губерня, Расійская імперыя — 13 лістапада 1920 года, Севастопаль, УСПР) — военачальнік Рускай арміі і Белага руху, Генеральнага штаба генерал-лейтэнант (9 (22) сакавіка 1919).

## Сямейныя сувязі 
Яго стрыечная сястра Вера Валяр’янаўна Май-Маеўская была жонкай палярнага даследчыка Георгія Сядова.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Даманаўскае вадасховішча

**Дама́наўскае** — вадасховішча ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, у басейне ракі Шчара і яе прытока Грыўды, каля перакрыжавання аўтамабільных дарог  () і .

Вадасховішча створана ў 1954 годзе ў мэтах энергетыкі і рыбагадоўлі. Знаходзіцца за 16 км у напрамку на паўночны ўсход ад Івацэвічаў, прыкладна за 0,5 км на паўднёвы ўсход аграгарадка Даманава, за 1,4 км уверх па цячэнню ад месца ўпадзення Грыўды ў Шчару.

Плошча паверхні вадасховішча 1,82 км². Даўжыня 2 км, найбольшая шырыня 1,5 км. Найбольшая глыбіня 3,5 м. Аб'ём вады ў вадасховішчы 1,82 млн м³. Плошча вадазбору 4160 км². Ваганні ўзроўню на працягу года 1,1 м. Сярэдні шматгадовы сцёк 523 млн м³. Чаша вадасховішча займае частку поймы рэк Шчара і Грыўда, агароджана дамбай даўжынёй 6,75 км. Напаўняецца вадой са Шчары праз сістэму шлюзаў з Чамялоўскага вадасховішча.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994. // Сайт «Белорусский Посейдон» 

Катэгорыя:Вадасховішчы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Шчара
Дабрасень

**Да́брасень**, **Дабро́сень** — возера ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Бярэзіна, за 40 км у напрамку на паўночны захад ад Светлагорска, за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Каралёва Слабада 2, прыкладна за 0,8 км на паўночны ўсход ад вёскі Васілёўка.

Возера старычнае. Плошча паверхні каля 0,26 км², даўжыня 2,4 (2,43) км, найбольшая шырыня 0,1 км, даўжыня берагавой лініі каля 5 (4,9) км. Берагі возера пясчаныя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 2.

Катэгорыя:Азёры Светлагорскага раёна
Катэгорыя:Басейн Бярэзіны
Уяўныя супольнасці

**Уяўныя супольнасці** — канцэпцыя ў межах тэорыі нацыі, распрацаваная Бенедыктам Андэрсэнам у аднайменнай кнізе, у якой той разглядае нацыю як сацыяльна сканструяваную грамаду, уяўляемую людзьмі, якія ўспрымаюць сябе яе часткай. Першае выданне кнігі Андэрсана «Уяўныя супольнасці» было выдадзена ў 1983 годзе. Другое выданне — у 1991 годзе.

## Агляд 
Андэрсан азначае нацыю як «уяўную палітычную супольнасць, і ўяўляецца яна як нешта непазбежна абмежаванае, але ў адначассе суверэннае».

Уяўная супольнасць адрозніваецца ад рэальнай супольнасці, таму што яна не можа быць заснаваная на штодзённых зносінах «твар у твар» яе ўдзельнікаў. Заместа гэтага, яе ўдзельнікі ўтрымліваюць у сваёй свядомасці ментальны вобраз свайго падабенства. Нацыя з’яўляецца *ўяўнай*, «таму што члены нават самай маленькай нацыі ніколі не будуць ведаць большасці сваіх сваякоў-па-нацыі, сустракацца з імі ці нават чуць аб іх, але ў той жа час ва ўяўленні кожнага з іх жыве вобраз іхняй еднасці», — адзначае Андэрсан.

Гэтыя супольнасці з’яўляюцца ўяўнымі як нешта абмежаванае і разам з тым суверэннае. *Абмежаванае* — таму што нацыя заўсёды падумаўляе існаванне іншых нацый. Нацыя — гэта не ўсё чалавецтва, і спецыфіка яе феномена менавіта ў супрацьпастаўленні іншым нацыям. *Суверэннае* — таму што нацыі заўсёды імкнуцца да аўтаноміі. Задатак гэтай аўтаноміі — суверэнная дзяржава.

Апрача гэтага, нацыі з’яўляюцца *супольнасцю*, таму што «незалежна ад фактычнае няроўнасці і эксплуатацыі, якія ў кожнай нацыі могуць існаваць, нацыя заўсёды падумаўляецца як глыбокае, гарызантальнае таварыства. Урэшце, менавіта гэтае братэрства з цягам двух апошніх стагоддзяў дае шматлікім мільёнам людзей магчымасць хутчэй не забіваць, а добрахвотна паміраць за такія абмежаваныя прадукты ўяўлення».

На думку Андэрсана, узнікненне нацый стала магчымым у выніку змененага ўспрымання часу і з’яўлення *друкаванага капіталізму*.

## Кантэкст 
Распрацоўка тэорыі нацыяналізму Андэрсана звязаная з яго ўяўленнем аб тым, што ні марксісцкая, ні ліберальная тэорыі не здольныя даць адэкватнае тлумачэнне гэтай з’яве.

Катэгорыя:Нацыяналізм
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Сацыялогія
Ветраны млын (Клецк)

**Ветраны млын** — колішні вятрак у Клецку. Помнік народнага драўлянага дойлідства.

## Гісторыя 
Пабудаваны ў 1920-я гады ў в. Заляшаны. У 1980 годзе перанесены ў Клецк, дзе быў пастаўлены на беразе вадасховішча і адрэстаўрыраваны. У будынку размяшчаўся філіял Клецкага гісторыка-этнаграфічнага музея.

Згарэў у канцы 1990-х гг. Цяпер на яго месцы размешчана кафэ з сілікатнай цэглы, якое па форме аддалена нагадвае млын.

## Архітэктура 
Ветраны млын уяўляў сабой вежападобную цыліндрычную пабудову, пакрытую гонтай. Быў завершаны шатровым ярусам з чатырохлопасцевым вінтом. У якасці механізма выкарыстана драўляная сістэма перадаючых колаў і шасцерняў. Аснова стацыянарная, верхні ярус паваротны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ветраныя млыны Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920-я гады
Катэгорыя:Зніклі ў 1990-я гады
Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка
Катэгорыя:Заляшаны (Клецкі раён)
Гадаба

**Гада́ба** — аўстраазіяцкі народ у Паўднёвай Азіі. Жывуць пераважна ў індыйскіх штатах Андхра-Прадэш і Арыса. Агульная колькасць (2022 г.) — 156000 чал.

## Паходжанне 
Гадаба — нашчадкі старажытнага аўстраазіяцкага насельніцтва, якое з’явілася на паўвостраве Індастан яшчэ ў каменным веку. У мінулым яны насялялі берагі ракі Гадавары, адкуль перасяліліся на поўнач. Назва гадаба на адным з дыялектаў літаральна значыць «з вялікай вады». У наш час падзяляюцца на чатыры буйныя моўна-тэрытарыяльныя групы — *бада гадаба*, *сана гадаба*, *парэнга* і *алара*.

## Культура 
Асноўны гаспадарчы занятак — земляробства. Вырошчваюць рыс, проса, манга, гародніну. Рыс складае асноўны рацыён. З проса робяць лёгкі алкагольны напой, які п’юць нават дзеці. Распаўсюджана жывёлагадоўля. У адрозненне ад некаторых суседніх народаў, што спавядаюць індуізм, гадаба ядуць мяса, у тым ліку змяінае і ялавічыну. У мінулым важную ролю адыгрывалі збіральніцтва і паляванне. Традыцыйныя рамёствы — пляценне і апрацоўка драўніны.

Гадаба жывуць у вёсках, якія налічваюць да 80 хацін. Пераважаюць вялікія пашыраныя сем’і, што тлумачыцца раннімі шлюбамі для прыцягнення ў гаспадарку большай колькасці працоўных рук. Шлюбы арганізуюцца шляхам перагавораў з бацькамі нявесты, магчымы гвалтоўны захоп або сумеснае бегства. У першым выпадку сваякі нявесты атрымліваюць выкуп і падарункі. У выпадку адмовы нявесты выкуп вяртаецца да бацькоў жаніха. Паколькі вясельныя цырымоніі патрабуюць значных выдаткаў, іх часцяком адкладаюць на нявызначаны тэрмін, але жаніх з нявестай жывуць разам у яго доме. Падчас вяселля нявеста сядзіць на каленах сваёй маці, жаніх — свайго бацькі. Госці абавязаны прынесці падарункі і грашовую дапамогу маладым. Дазволены разводы і паўторныя шлюбы. Сустракаецца палігінія.

Сем’і аб’ядноўваюцца ў экзагамныя патрылакальныя роды і групы родаў. Апошнія могуць мець правадыроў. На чале вясковых абшчын стаяць старэйшыны. Яны займаюцца зборам падаткаў, арганізуюць рамонт ірыгацыйных збудаванняў.

Распаўсюджаны рэлігійныя святы. Асабліва ярка святкуецца ахвярапрынашэнне духам *пуджа*. Шырока вядомы маляўнічыя пахавальныя цырымоніі.

## Мова 
Кожная з этналінгвістычных груп гадаба размаўляе на асобнай мове. Усе яны не маюць афіцыйнай пісьменнасці. Адукацыя магчыма толькі на іншых мовах.

## Рэлігія 
Большасць вернікаў-гадаба прытрымліваецца традыцыйных культаў, якія спалучаюць анімістычныя ўяўленні пра існаванне шматлікіх духаў, культ продкаў і веру ў кола сансары. Гадаба не маюць выяў багоў, але ў вёсках ёсць невялікія алтары для ахвярапрынашэнняў. У кожнай хаціне частку памяшкання прысвячаюць духам продкаў. Цырымоніі арганізуюцца вясковымі святарамі *дысары* і першасвятарамі *гунья*.

## Спасылкі 
* Other Tribes — Focus on People 
* Tribal People of Andhra Pradesh 
* MUDHILI GADABA PEOPLE OF ANDHRA PRADESH 
* Soubhagya Ranjan Padhi, The Incredible Cultural Heritage of Gadaba Tribe of Koraput District
* Suresh Chandra Pradhan, CELEBRATION OF DEATH AMONG THE GADABAS OF ORISSA 
* Soubhagya Ranjan Padhi, Institution of Marriage Among Gadaba Tribe: Continuity and Change

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Народы мунда
Пётр Каханоўскі

**Пётр Каханоўскі** (1566, — , , Польшча) — польскі паэт, перакладчык, кавалер Мальтыйскага ордэна.

## Біяграфія 
Сын Мікалая Каханоўскага, пляменніка паэта Яна Каханоўскага і стрыечнага брата Ежы Каханоўскага, кашталяна Малагоскага. У 1583 годзе разам з братамі Янам і Пшэмыславам паступіў у Кёнігсбергскі ўніверсітэт, а ў 1588 пачаў вучобу ў Падуі. У чэрвені 1595 года прыехаў у Неапаль. На пачатку 1600 года вярнуўся ў Польшчу. Пачынаючы з 1602 года выконваў розныя місіі ў Польшчы ў якасці каралеўскага сакратара. У 1610 годзе адправіўся ў Італію ў трэці раз (дзеля лячэння). Пасля чарговага вяртання ў 1611 годзе пасяліўся ў Кракаве. У 1613 годзе зноў выехаў у Італію, да курортаў Абано каля Падуі, дзе правёў тры гады. У 1616 годзе вярнуўся ў Кракаў, пачаўшы там інтэнсіўную літаратурную работу пры дапамозе свайго сябра і апекуна Яна Тэнчынскага, які пазней стаў губернатарам Кракова.

Памёр 2 жніўня 1620 года ў Кракаве, пахаваны ў царкве францысканцаў, дзе захавалася яго надмагілле.

## Творчасць 
Быў выбітным перакладчыкам літаратуры эпохі Адраджэння. У 1618 годзе ў Кракаве выдаў пераклад Готфрыд альбо «Вызвалены Ерусалім» Тарквата Таса. Таксама пераклаў «Неўтаймаванга Раланда» Лудовіка Арыёста. Сын Пятра Каханоўскага, Самуэл, быў мастаком і гравёрам.

## Літаратура 
**Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut*, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 371-374

## Спасылкі 
* *Goffred abo Jeruzalem wyzwolona Torquada Tassa przekładania Piotra Kochanowskiego*: format PDF  (17,3 MB), format DjVu (3,4 MB)
* Ci wielcy Polacy to nasza rodzina

Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Адраджэння
Барыс Ільіч Казановіч

**Бары́с Ільі́ч Казано́віч** (; 10 ліпеня 1871, Магілёў, Расійская імперыя — 2 чэрвеня 1943, Панчава, Югаславія) — генерал-лейтэнант, удзельнік Белага руху падчас грамадзянскай вайны, .

 ў ліпені-жніўні 1918 года.
Сядзяць злева направа: палкоўнік А. М. Траццякоў, камандзір 1-й брыгады палкоўнік А. П. Куцепаў, начальнік дывізіі генерал-маёр Б. І. Казановіч, начштаба дывізіі палкоўнік В. І. Гейдземан.]]

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Барыс Ільіч
Клецкае гарадзішча

**Гарадзішча** — гарадзішча ў Клецку, размешчанае на паўночна-заходняй ускраіне горада, на левым карэнным беразе р. Лань. Адносіцца да эпохі Кіеўскай Русі, датуецца XI—XIII стагоддзямі.

## Апісанне 
Складаецца з дзядзінца і вакольнага горада, раздзеленых ровам шырынёй 30 м, глыбінёй 6—7,5 м.

Дзядзінец займае прыроднае ўзвышша, якое аддзелена ад берага шырокім і глыбокім ярам, мае форму круга дыяметрам 80 м, узвышаецца над поймай ракі на 9—10 м. На краях пляцоўкі, з боку поля выяўлены рэшткі вала вышынёй 0,6—1,2 м. Пляцоўка і яе схілы здзірванелыя.

Вакольны горад эліпсоіднай формы, памерам 400x100 м, прымыкае да дзядзінца з усходняга боку. 3 паўночна-ўсходняга боку захаваліся рэшткі абарончага вала вышынёй каля 1 м і рова глыбінёй 1,2—1,4 м шырынёй 10 м (у паўднёва-ўсходняй частцы вакольнага горада вал і роў разараны).

## Даследаванне 
Даследаваў у 1964, 1965, 1967 гг. П. Ф. Лысенка на плошчы 116 м². Культурны пласт дзядзінца каля 1 м. Знойдзены фрагменты шкляных бранзалетаў, шыферныя прасліцы, прадметы ўзбраення, прылады працы і быту, збожжа, косці свойскіх і дзікіх жывёл.

У культурным пласце (0,7—1,2 м) вакольнага горада выяўлены рэчы, адначасовыя знаходкам ніжняга гарызонта дзядзінца.

Матэрыялы раскопак захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі НАНБ.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Клецка
Катэгорыя:Гісторыя Клецка
Катэгорыя:З’явіліся ў XI стагоддзі
Катэгорыя:Гарадзішчы Клецкага раёна
Казармы (Клецк)

**Казармы** — будынкі пачатку XX стагоддзя ў Клецку, размешчаныя па вул. Казарменная, 4-8. Помнікі архітэктуры стылю мадэрн.

## Гісторыя 
Пабудаваны ў пачатку XX стагоддзя з дрэва, цэглы і бутавага каменю для кавалерыйскага гарнізона. Тры тыпавыя будынкі казарм і стайні складалі ансамбль сіметрычна-восевай планіроўкі. Цяпер казармы выкарыстоўваюцца пад жыллё.

## Архітэктура 
Казармы — П-падобныя ў плане аднапавярховыя будынкі, накрытыя вальмавымі дахамі. У цэнтры манументальныя двухпавярховыя мураваныя аб’ёмы з скразнымі праездамі ў выглядзе шырокіх арак (перакрыцці плоскія па бэльках). Сцены цэнтральных аб’ёмаў завершаны фігурнымі ўвагнута-выпуклымі шчытамі. Вуглы ўмацаваны буйнымі контрфорсамі. Элементы архітэктурнага дэкору — ліштвы квадратных аконных праёмаў, профілі з чырвонай цэглы, вылучаюцца на фоне бутавых сцен. Галоўны фасад фланкіраваны рызалітамі бакавых крылаў. Планіроўка памяшканняў калідорная.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка
Катэгорыя:Славутасці Клецка
Катэгорыя:З’явіліся ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі мадэрн
Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь
Аляксандр Паўлавіч Куцепаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Паўлавіч Куцепаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Alexander P. Kutepov.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1904—1924
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
       
- 
 
}
 |Commons        = Alexander Kutepov
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 170пкс
}}

**Алякса́ндр Па́ўлавіч Куце́паў** (; 28 верасня 1882 года, Чарапавец Наўгародская губерні, Расійская імперыя — 26 студзеня 1930 года) — рускі ваенны дзеяч, генерал ад інфантэрыі (1920), , актыўны ўдзельнік Белага руху. У 1928—1930 гадах — старшыня Рускага агульнавоінскага саюза (РАВС) . 26 студзеня 1930 года быў выкрадзены ў Парыжы савецкімі агентамі. Дакументы пра абставіны, месцы і часу смерці да гэтага часу з’яўляюцца сакрэтнымі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Уладзімір Канстанцінавіч Віткоўскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Уладзімір Канстанцінавіч Віткоўскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Vitkovsky VK.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1905—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
     
- 
      
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Уладзі́мір Канстанці́навіч Вітко́ўскі** (; 21 красавіка 1885 года, Пскоў, Расійская імперыя — 18 студзеня 1978 года, горад Сан-Францыска, ЗША) — генерал-лейтэнант (1920).

Удзельнік Першай сусветнай вайны і Белага руху на Поўдні Расіі. Георгіеўскі кавалер, драздовец, камандзір Драздоўскай дывізіі. Эмігрант.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Dolce stil novo

***Dolce stil novo*** (італ. салодкі новы стыль) — назва групы італьянскіх паэтаў, якія працавалі ў канцы XIII і ў XIV стагоддзі ў Фларэнцыі (Дантэ Аліг'еры, Чына да Пістоя, Лапа Джанні, Гвіда Кавальканці, Гвіда Гвініцэлі), альбо стыль гэтых паэтаў. Яны пісалі лірычныя творы пра ідэальнае каханне, якія характарызаваліся моўнай вытанчанасцю. Спасылаліся да правансальскай лірыкі. Пераважна сярод жанраў «*dolce stil novo*» былі санэт, канцона і балада. Тэрмін быў упершыню выкарыстаны Дантэ ў «La Vita Nuova» (італ. *«*Новае жыццё*»*).

Катэгорыя:Літаратура Італіі
Катэгорыя:Паэты XIV стагоддзя
Катэгорыя:Паэзія Італіі
Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Паэты XIII стагоддзя
Міхаіл Мікалаевіч Промтаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Міхаіл Мікалаевіч Промтаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 12.06.1857
 |месца нараджэння = , Расійская імперыя
 |дата смерці      =  або 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Промтов Михаил Николаевич.JPG
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1877—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = артылерыя
 |камандаваў       = 82-я пяхотная дывізія,23-і армейскі корпус11-я армія
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-турэцкая вайна, 1877—1878, Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
      
- 
     
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Міхаі́л Мікала́евіч Про́мтаў** (; 12 чэрвеня 1857 года, Палтава, Расійская імперыя — 1950 або 1951 год, горад Бялград, Югаславія) — генерал-лейтэнант, артылерыст, адзін з доўгажыхароў Рускай Імператарскай арміі, удзельнік Руска-турэцкай вайны 1877-1878 гадоў, Руска-японскай вайны, военачальнік Першай сусветнай вайны і ўдзельнік Белага руху на Поўдні Расіі. Эмігрант.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1877—1878
Штэфан Крыкль

**Штэфан Крыкль** (; нар. ) — аўстрыйскі футбаліст, паўабаронца клуба «Протэс».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Профіль на *weltfussball.de* 

Катэгорыя:Футбалісты Аўстрыі
Катэгорыя:Ігракі ФК Швехат
Катэгорыя:Ігракі ФК Фларыдсдорфер
Якаў Аляксандравіч Слашчоў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Якаў Аляксандравіч Слашчоў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 10.01.1886 (29.12.1885)
 |месца нараджэння = горад , Расійская імперыя
 |дата смерці      = 10.01.1929
 |месца смерці     = горад , СССР
 |партрэт          = Yakov Aleksandrovich Slashchov.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1905—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
      
- 
    
}
 |Commons        = Yakov Aleksandrovich Slashchov
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Я́каў Алякса́ндравіч Слашчо́ў** (;  года, Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя — 11 студзеня 1929 года, горад Масква, СССР) — рускі военачальнік, генерал-лейтэнант, актыўны ўдзельнік Белага руху на поўдні Расіі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Мэры Сміт Джонс

**Мэры Сміт Джонс** (;  — ) — апошняя з прадстаўнікоў амерыканскіх індзейцаў паўднёвай Аляскі, якія гаварылі на мове эяк. Яна была ганаровай правадыркай племені эяк і апошняй чыстакроўнай іх прадстаўніцай .

## Біяграфія 
Мэры нарадзілася ў невялікім горадзе Кардова на Алясцы. 5 мая 1948 года яна выйшла замуж за рыбака Уільяма Ф. Сміта. Хаця яны мелі дзевяць дзяцей, яны так і не навучылісь размаўляць на гэтай мове, таму што гэта ў тыя часы лічылася ганебным. У 1970-я гады яна пераехала ў Анкарыдж. Для таго каб захаваць мову эяк, Сміт Джонс працавала з лінгвістам Майклам Краусам, які склаў слоўнік і граматыку. У 1990-я гады памёр яе апошні брат, і яна засталася адзіным носьбітам гэтай мовы.

Пазней Мэры стала палітычным актывістам і двойчы вытупала ў ААН па праблеме рэдкіх і знікаючых моў. Яна таксама займалася пытаннямі якія тычыліся індзейцаў і іх навакольнага асяроддзя. У раннім узросце яна пакутавала з-за алкагалізму, але ў пачатку 1950-ых гадоў кінула піць у сувязі з тым, што абзавелася сям’ёй і дзецьмі. Але іншую сваю шкодную звычку — паленне — яна не кінула аж да смерці.

Мэры Сміт Джонс памерла 21 студзеня 2008 года ва ўзросце 89 гадоў у сваім доме ў Анкарыдж .

## Спасылкі 
* Некралог Мэры Сміт Джонс на сайце часопіса *The Economist*, 7 студзеня 2008

Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Правадыры плямёнаў
Катэгорыя:Апошнія носьбіты моў
Матэа Сальвіні

**Матэа Сальвіні** (; нар. , , Італія) — італьянскі палітык і журналіст, дэпутат Еўрапарламента, лідар Лігі Поўначы.

## Біяграфія 
Атрымаў (няпоўную) адукацыю на гістарычным факультэце Міланскага ўніверсітэта. У 1990 далучыўся да Лігі Поўначы. Працаваў у медыях, звязаных з гэтай групоўкай, у тым ліку ў якасці рэдактара радыё Свабодная Паданія і газеты La Padania. З 1993 года працягваў выконваць функцыі дарадцы ў Мілане. У 2004 годзе стаў членам Еўрапарламента, склаў мандат у палове тэрміну. У 2008 годзе быў выбраны ў Палату дэпутатаў Італіі XVI склікання.

У 2009 годзе на выбарах у Еўрапейскі Парламент VII склікання зноў атрымаў дэпутацкі мандат. Стаў членам групы Еўропа свабоды і дэмакратыі і Камітэта па пытаннях унутранага рынку і абароны правоў спажыўцоў. У 2013 стаў федэральным сакратаром Лігі Поўначы, тым самым прымаючы лідарства ў гэтай партыі. У 2014 годзе паспяхова балатаваўся на перавыбранне ў Еўрапарламент.

Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Італіі
Іван Паўлавіч Раманоўскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Іван Паўлавіч Раманоўскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 16.04.1877 
 |месца нараджэння = , Расійская імперыя
 |дата смерці      = 5.04.1920 
 |месца смерці     = , Асманская імперыя
 |партрэт          = Romanovski IP.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1897—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
- 
      
-
  
}
 |Commons        = Ivan Romanovsky
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Іва́н Па́ўлавіч Рамано́ўскі** (; 16 красавіка 1877 года — 18 красавіка 1920 года, Канстанцінопаль, Асманская імперыя) — рускі военачальнік, удзельнік Руска-японскай, Першай сусветнай і Грамадзянскай вайны. Генерал-лейтэнант (1919), вядомы дзеяч Белага руху на Поўдні Расіі.

Адзін з арганізатараў Добраахвотніцкай арміі, . Намеснік Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Узброенымі сіламі Поўдня Расіі і начальнік яго штаба, член Асаблівай нарады. 5 красавіка 1920 года быў забіты ў Канстанцінопалі былым супрацоўнікам контрразведкі дзянікінскай арміі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Іван Іванавіч Лапо

**Іван Іванавіч Лапо** () — расійскі гісторык, даследчык гісторыі ВКЛ.

## Біяграфія 
У 1892 годзе скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт. Прафесар Тартускага (1905—1919), Ковенскага (1933—1940), Віленскага (1941) універсітэтаў. Акадэмік Расійскай акадэміі навук (1912). У 1921—1933 гадах жыў у Празе. Памёр 23 снежня 1944 года.

## Навуковая дзейнасць 
Асноўныя працы прысвечаны гісторыі Вялікага княства Літоўскага, беларуска-літоўска-рускім і беларуска-літоўска-польскім дзяржаўна-палітычным і этнакультурным сувязям у XIV—XVIII стст.

Распрацоўваў пытанні этнагенезу і этнічнай гісторыі ўсходніх славян (у тым ліку беларусаў) і іншых народаў Усходняй Еўропы. Складванне беларускай народнасці, на яго думку, праходзіла ў XIV—XVI стст., калі актывізаваліся працэсы этнічнай кансалідацыі нашчадкаў старажытных крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Сярод прыкмет, якія характарызавалі этнічныя асаблівасці беларусаў у эпоху феадалізму і больш позні час, выдзяляў мову, побыт і культуру, гістарычныя і этнаграфічныя традыцыі.

Значную ўвагу аддаваў міжэтнічным адносінам у Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Распрацоўваў пытанні паходжання і гісторыі шляхты, дзяржаўна-прававога становішча Вялікага княства Літоўскага пасля Люблінскай уніі 1569 года.

## Працы 
* «Заходняя Расія і яе злучэнне з Польшчай»
* Великое Княжество Литовское от заключения унии до смерти Стефана Батория (1569—1586) Т.1 СПб, 1901.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Айсрызенвельт

**Айсрызенвельт** () — карставая пячора ва Усходніх Альпах, у Аўстрыі, на поўдзень ад Зальцбурга. Буйнейшая ў Еўропе. Даўжыня 42 км. Глыбіня 407 м. Шматлікія залы са сталактытамі і сталагмітамі. Турызм.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пячоры Аўстрыі
Пераходныя балоты

**Пераходныя балоты** — балоты, галоўным чынам грунтавога жыўлення, якія развіваюцца на бедным мінеральным субстраце.

Звычайна размяшчаюцца шырокай паласой па ўскраінах вярховых балот або ў выглядзе асобных участкаў на пясчаных грунтах у суправаджэнні нізінных.

## Беларусь 
Пераходныя балоты складаюць 4,2 % плошчы ўсіх балот Беларусі. Буйныя масівы — Паддубічы, Асобіны, Смалярня і інш. Для іх характэрны мезатрофныя расліны: звычайныя бяроза пушыстая, хвоя, асокі, буякі, багун, журавіны, сфагнавыя і гіпнавыя імхі. Фаўна мяшаная ад нізінных і вярховых балот.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Балоты паводле тыпаў
Ай-Тадор

**Ай-Тадор** (, ) — мыс на паўднёвым беразе Крыма, за 8,5 км на паўднёвы захад ад Ялты. Замыкае з захаду Ялцінскую бухту. Вышыня каля 90 м. Вапняковае адгор'е гары Магабі, якое падае да Чорнага мора стромкімі абрывамі. На адным з іх замак «Ластаўчына гняздо». Рэшткі рымскага лагера Харакс (1-3 ст. н.э.).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Берагі Чорнага мора
Катэгорыя:Геаграфія Крыма
Катэгорыя:Мысы Украіны
Баркі (курганны могільнік)

**Баркі́** — курганны могільнік крывічоў VIII—IX стст., гарадзішча жалезнага веку і селішча XI—XII стст. каля в. Баркі Полацкага раёна. На могільніку даследавана 9 курганоў, у тым ліку доўгі. Пахавальны абрад — трупаспаленне пад насыпам на грунце. У шэрагу выпадкаў рэшткі крэмацыі змешчаны ў ямцы, накрытай гаршком. Знойдзены ўпрыгожанні — бронзавыя падвескі, грыўня, бранзалеты, шкляныя пацеркі і інш.; ляпныя гаршкі. Доўгі курган — пусты (кенатаф).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Баркі (Полацкі раён)
Катэгорыя:Крывічы
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Полацкага раёна
Катэгорыя:Гарадзішчы Полацкага раёна
Катэгорыя:Селішчы Полацкага раёна
Акаба (горад)

**Ака́ба**, **Эль-Акаба** — горад на поўдні Іарданіі. Насельніцтва 140 тысяч чалавек (2014). Порт у заліве Акаба Чырвонага мора. Міжнародны аэрапорт. Вузел шашэйных дарог. Вытворчасць мінеральных угнаенняў. Рамесная вытворчасць. Марскія промыслы, рыбалоўства. Марскі курорт.

27 чэрвеня 2022 года здарылася масавае атручэнне хлорам у Акабе, пасля таго як у порце адбылася ўцечка атрутнага газу.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Іарданіі
Акімаў

**Акімаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Барыс Барысавіч Акімаў — рускі артыст балета.
* Георгій Уладзіміравіч Акімаў — савецкі фізікахімік.
* Іван Акімавіч Акімаў — рускі жывапісец.
* Мікалай Паўлавіч Акімаў (1897—1985) — савецкі военачальнік, генерал-маёр войскаў сувязі (1944).
* Мікалай Паўлавіч Акімаў — савецкі рэжысёр.
* Сергій (Акімаў) (нар. 1973) — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі.
Акран (Агая)

**Акран** () — горад на паўночным усходзе штата Агая ЗША. Насельніцтва 217074 чалавек (2000). Транспартны вузел. Сусветны цэнтр гумавай прамысловасці. Металаапрацоўка, машынабудаванне (станкі, аўтамабілі, дарожна-будаўнічыя машыны, падшыпнікі, ракетныя рухавікі, сілавыя рухавікі да атамных падводных лодак). Універсітэт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Джудзіт Арлен Рэзнік, амерыканскі астранаўт
* Рычард Смелі, амерыканскі фізік
* Дру Джойс (нар. 1985) — амерыканскі баскетбаліст.

## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Агая
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1825 годзе
Аксакаў

**Аксакаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Іван Сяргеевіч Аксакаў, расійскі паэт, публіцыст
* Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў, расійскі гісторык, філолаг, паэт
* Сяргей Сяргеевіч Аксакаў, беларускі кампазітар
* Сяргей Цімафеевіч Аксакаў, рускі пісьменнік
Зялёныя паўстанцы

**Зялёныя паўстанцы**, ці **«зялёна-вайскоўцы»** (таксама «зялёныя партызаны», «Зялёны рух», «трэцяя сіла») — абагульненая назва нерэгулярных, пераважна сялянскіх і казачых узброеных фармаванняў, што супрацьстаялі замежным інтэрвентам, бальшавікам і белагвардзейцам у гады Грамадзянскай вайны ў Расіі. У шырэйшым сэнсе, «зялёныя» — вызначэнне для «трэцяй сілы» ў Грамадзянскай вайне. Мелі нацыянальна-дэмакратычныя, анархічныя, а таксама, часам, блізкія ранняму бальшавізму мэты. Першыя патрабавалі склікання Устаноўчага сходу, іншыя былі прыхільнікамі безуладдзя і свабодных Саветаў. Ва ўжытку існавалі паняткі «чырвона-зялёныя» (больш якія імкліся да чырвоных) і «бела-зялёныя». Нацыянальна-дэмакратычнае крыло паўстанцкага руху паўстала ў Краснадарскім краі. Да «зялёных» часцяком адносяць паўстанцкую армію Махно, Тамбоўскіх паўстанцаў, Іжэўска-Воткінскую рэспубліку на Каме і інш. Лідарам расійскага «зялёнага» руху спрабаваў уявіць сябе Б. В. Савінкаў, які падтрымваў партызанскі атрад С. Н. Булак-Балаховіча.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі
Аксакал

**Аксакал** — у цюркскіх народаў пры першабытнаабшчынным ладзе галава роду, старэйшына; з развіццём феадалізму — прадстаўнік патрыярхальна-феадальнай знаці. Пазней аксакал — выбарны стараста, паважаны чалавек.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Каўказ
Данская армія

**Данская армія** — назва ўзброеных сіл Усевялікага войска Данскога, пазней таксама складніка Узброеных Сіл Поўдня Расіі (УСПР). Складалася з рэгулярнага войска (на грунце станічнага ўзбраення) і сталай ці, так званага Маладога войска, тэхнічных, бранецягніковых, бранявых і авіяцыйных частак.

## Спасылкі 
* *Краснов П. Н.* Всевеликое Войско Донское. Архив русской революции . — Берлин, 1922. — Т. 5. — С. 190—321; : «Терра», 1991.)
* *Волков С. В.* Белое движение в России: организационная структура .

Катэгорыя:Белы рух
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі
Нізінныя балоты

**Нізі́нныя бало́ты** — травяныя або гіпнава-травяныя эўтрофныя балоты грунтавога сілкавання, найбольш багатыя мінеральнымі солямі.

Нізінныя балоты ўтвараюцца ў далінах рэк, па берагах азёр, у месцах выхаду крыніц.

## Апісанне 
Сярэдняя частка гэтых балот ляжыць на адным узроўні з ускраінамі або ніжэй за іх, зрэдку паверхня нахіленая. Для нізінных балот характэрны эўтрофныя расліны, патрабавальныя да мінеральных элементаў.

### Флора 
Ва ўмераным клімаце гэта лясныя балоты з вольхай, бярозай, вярбой, хвояй, елкай, лазой або травяныя ці мохавыя балоты з асокамі, трыснягом, чаротам, рагозамі, разнатраўем, гіпнавымі і сфагнавымі імхамі.

### Фаўна 
Фаўна разнастайная: , , , зрэдку  і , асабліва шмат птушак — , , , , , , , , .

## Беларусь 
На Беларусі пашыраны на поўдні і паўднёвым захадзе, асабліва на Палессі і Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Складаюць 82,7 % плошчы ўсіх балотаў. Найбольшыя балоты — Аброўскае, Выганашчанскае балота, Вялікі Лес, Грычын, Паганянскае балота, Хольча, Старобінскае і інш.

Многія нізінныя балоты міліяруюцца і выкарыстоўваюцца пад сельскагаспадарчыя ўгоддзі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Балоты паводле тыпаў
Якаў Пінхусавіч Громер

**Якаў Пінхусавіч Громер** (,  — , ) — вучоны ў галіне аналітычнай матэматыкі і рэлятывісцкай фізікі. Доктар філасофскіх навук (1912). Прафесар.

## Біяграфія 
Я. П. Громер нарадзіўся ў Брэст-Літоўску. Атрымаў рэлігійную адукацыю. Да 1905 года займаўся вывучэннем Талмуда. У 1905—1907 гг. працаваў у Бернскім і Марбургскім універсітэтах. У 1907—1913 гг. вучыўся ў Гётынгенскім універсітэце, вывучаў матэматыку, фізіку і філасофію. У 1914 годзе пад кіраўніцтвам Д. Гілберта абараніў доктарскую дысертацыю. У 1915—1927 гг. працаваў у Берліне асістэнтам у Альберта Эйнштэйна, узначальваў кафедру матэматыкі ў Берлінскім універсітэце. З 1928 года па рэкамендацыі Эйнштэйна прыняты прафесарам педагагічнага факультэта ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Адначасова з 1931 года вядучы навуковы супрацоўнік у Фізіка-тэхнічным інстытуце Акадэміі навук БССР.

Хварэў на акрамегалію. Памёр 11 красавіка 1933 года ў Мінску.

## Навуковая дзейнасць 
Я. П. Громеру належаць навуковыя працы ў галіне матэматыкі (алгебра, тэорыя трансцэндэнтных функцый), агульнай тэорыі адноснасці, рэлятывісцкай механікі. Знайшоў неабходныя і дастатковыя ўмовы справядлівасці гіпотэзы Рымана ў аналітычнай тэорыі лікаў (няроўнасці Громера). У час працы ў Берліне Я. П. Громер прымаў удзел у падрыхтоўцы падручнікаў па фізіцы і матэматыцы для школ Палесціны, дапамагаў А. Эйнштэйну ў распрацоўцы тэорыі адноснасці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Громмер Яков Пинхусович // Сотрудничество Беларусь — ЕС: наука и культура 
* *Гостев А. П.* Известные личности Гродно: Vive La Гродно: Монография / А. П. Гостев. — Херсон: ОЛДИ-ПЛЮС, 2015. — С. 199. — 252 с. — ISBN 978-966-289-054-9
* *Д. Шыфярштэйн* Распрацоўваць тэорыю адноснасці вялікаму вучонаму дапамагаў берасцеец Якаў Громер // Грамадска-палітычная газета Брэсцкай вобласці «Народная Трыбуна»

Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Гётынгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Сотнік

**Со́тнік** — начальнік ваеннага падраздзялення («сотні»), пазней афіцэрскі чын, а таксама службовая асоба, начальнік адміністрацыйных і тэрытарыяльных адзінак розных (у асноўным, усходнеславянскіх) дзяржаў і часоў:

* Асоба, якая ўзначальвала сотню ў войску Кіеўскай Русі 9—11 ст. і іншых княствах усходніх славян, а таксама ў стралецкім войску Расійскай дзяржавы ў 16—17 ст.

* Службовая асоба гарадскога самакіравання Беларусі ў 16—18 ст., якая ўзначальвала сотню. Сотнік выбіраўся з заможных мяшчан і падпарадкоўваўся войту. Сачыў, у т.л. праз падначаленых яму дзесятнікаў, за выкананнем мяшчанамі павіннасцей, выплатай падаткаў і іншым. Сотнік абавязаны быў з'яўляцца на чале сотні на замкавыя работы і для абароны замка ад непрыяцеля; прымаў удзел у пасяджэннях гарадской рады, хоць не ўваходзіў у склад магістрата, без згоды сотніка войт не меў права прымаць важныя рашэнні.

* Начальнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сотні на Украіне ў 16—18 ст. Меў шырокія ваенныя, адміністрацыйныя, судовыя і фінансавыя паўнамоцтвы. Напачатку выбіраўся казакамі, пазней прызначаўся гетманам ці палкоўнікамі з ліку старшыны, пасля 1764 — прэзідэнтам маларасійскай калегіі. Пасля ліквідацыі аўтаномнасці (1765—80) пасада сотніка была скасавана.

* Воінскае званне ў рэестравым казацкім войску (частка ўкраінскага казацкага войска, якое знаходзілася ў 16—17 ст. на ваеннай службе ў Рэчы Паспалітай і было ўнесена ў асобы спіс-рэестр).

* Обер-афіцэрскі чын у казацкіх войсках Расійскай імперыі, адпавядаў чыну паручніка ў рэгулярных войсках.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Воінскія званні
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Казацкія чыны
Аркадзь Пятровіч Сталыпін

**Аркадзь Пятровіч Сталыпін** (20 ліпеня 1903, Ковенская губерня — 11 снежня 1990, Парыж) — французскі пісьменнік і публіцыст рускага паходжання. Займаўся рускай і французскай журналістыкай. Сын прэм’ер-міністра Расійскай імперыі П. А. Сталыпіна.

## Спасылкі 
* Упоминание А. П. Столыпина как члена Владимирского братства
* А. П. Столыпин рассказывает на радио Свобода о революции и Гучкове

Катэгорыя:Журналісты Францыі
Катэгорыя:Журналісты Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні