Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага

**Адміністрацы́йны падзе́л ВКЛ** — комплекс палітычных захадаў, якія вызначалі палітыка-адміністрацыйнае размеркаванне тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага яго ўладамі падчас усяго існавання дзяржавы між XIII і XVIII стст.

## Гісторыя 
Палітыка ўнутранага падзелу ВКЛ у адміністрацыйных мэтах азначылася ў першыя гады існавання дзяржавы ў XIII ст., на перыяд чаго прыпадаюць першыя крыніцы пра існаванне ў дзяржаве такіх адміністрацыйных тэрыторый як княства і воласць.

### Утварэнне 
Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ змянялася з пачаткам пашырэння яго тэрыторыі пры першых князёх літоўскіх. Так, ужо ў часы княжання Войшалка былі аб'яднаныя Навагародская, Пінская, Полацкая і Віцебская землі, захопленыя Нальшчаны і Дзяволтва. У 1307 годзе пры Віценю было далучана Полацкае княства, з 1320-х па 1330-я гады (Гедзімін) ВКЛ атрымала кантроль над Віцебскай, Турава-Пінскай, Брэсцкай землямі, а таксама Менскім княствам. Ужо пры Гедзіміне яго сыны атрымалі кантроль над рознымі часткамі дзяржавы: так, у спадчыну Манівіду засталіся Кернаў і Слонім, Карыяту — часткі Панямоння ўключна з Навагрудкам, Альгерду — Крэва і рэгіён Беразіны, Кейстуту — амаль увесь захад сучаснае Беларусі (Трокі, Брэсцкая, Гродзенская землі), Нарымонту — Пінская зямля; рэгіён Вільні, якая на той час ужо атрымала статус сталіцы, атрымаў Яўнут.

Пасля прыходу на велікакняжацкі пасад Альгерда ў ВКЛ фактычна аформіўся падзел на дзве часткі, калі заходняй часткай ВКЛ стаў кіраваць адзін з братоў Альгерда, Кейстут. З іншага боку, пры панаванні Альгерда ў складзе ВКЛ апынуліся беларускае Падняпроўе, Бранскае княства, крыху пазней — Мазырская і Брагінская воласці, а таксама землі сучаснай Украіны: Падолле, Валынь і Чарнігава-Северская зямля, яшчэ трохі пазней былі далучаны Смаленскае княства і Жамойць.

### Рэформа Жыгімонта Аўгуста 
З 1548 года трон атрымлівае Жыгімонт Аўгуст, падчас кіравання якога ў 1565—1566 гадах уводзіліся сістэмы павятовых соймікаў і судоў, у выніку чаго адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура наблізілася да досведу суседняй Польшчы, а ў практыку краіны ўводзіліся межы паветаў. Павет уяўляў сабой адміністрацыйную тэрыторыю, якая структурна ўваходзіла ў склад ваяводства. Былі ўтвораныя новыя ваяводствы — Берасцейскае, Мсціслаўскае, Менскае, Валынскае і Брацлаўскае. Быў упарадкаваны падзел ваяводстваў на паветы: у выніку рэформы ў складзе Віленскага ваяводства былі зацверджаны Ашмянскі, Браслаўскі, Віленскі, Вількамірскі і Лідскі паветы; у складзе Троцкага — Гарадзенскі, Ковенскі, Троцкі і Упіцкі; Новагародскага — Ваўкавыскі, Новагародскі, Слонімскі; Падляшскага — Бельскі, Дарагічынскі, Мельніцкі; Кіеўскага — Кіеўскі і Мазырскі; Віцебскага — Аршанскі і Віцебскі; Берасцейскага — Берасцейскі і Пінскі; Менскага — Менскі і Рэчыцкі, Валынскага — Крамянецкі, Луцкі, Уладзімірскі; Брацлаўскага — Брацлаўскі, Вінніцкі і Звянігарадскі. Асобна вылучаліся Полацкае і Мсціслаўскае ваяводствы, што не мелі паветаў у сваім складзе, а таксама Новагародскае, якое апрача паветаў захавала ў якасці асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі Слуцкае княства. Такім чынам, тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага стала размеркаванай паміж 13 адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі першага ўзроўню і 30 адзінкамі другога. Статус тэрыторыі аспрэчваўся на вальных соймах 1582 і 1585 гадоў, але нарэшце ў 1589 годзе статус тэрыторыі як сумеснага ўладання (кандамініуму) між Літвой і Польшчай быў пацверджаны.

У адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры ВКЛ захоўваліся пасады ваяводаў ваяводстваў, якія дэ-факта страчваліся дзяржавай. Так, у перыяд страты княствам Смаленшчыны між 1514 і 1611 гадамі фармальна існавала Смаленскае ваяводства. Пазней ваяводства было падзеленае на два паветы — Смаленскі і Старадубскі, соймікі якіх працягвалі працу нават пасля канчатковага пераходу рэгіёна ў склад Расіі ў 1654 годзе.

У 1793 годзе, пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай статус ваяводства быў нададзены Гродзенскаму і Браслаўскаму паветам. У гэты ж год ліквідаваны Менскае, Мсціслаўскае, Віцебскае, Полацкае і Смаленскае ваяводствы, тэрыторыі якіх поўнасцю або ў вялікай меры перайшлі ў склад Расіі праз Першы падзел Рэчы Паспалітай. Астатнія ваяводствы былі скасаваны па Трэцім падзеле краіны.

Выява:Litwa1430.png|Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ на 1430 г.
Выява:VKL-1462-ru.png|ВКЛ у 1462 годзе.
Выява:Lithuania in the 17th century.png|Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ у XVII ст.
Выява:Administrative division of the Polish-Lithuanian Commonwealth in 1764.png|Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ у 1764 годзе (разам з Польшчай).
Выява:Administrative division of the Polish-Lithuanian Commonwealth in 1789.PNG|Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ у 1789 годзе (разам з Польшчай).
Выява:Rpon1793wojew.png|Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура ВКЛ пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (разам з Польшчай).

## Сімволіка 
Ваяводства ВКЛ як правіла мела ўласны герб і харугву (штандар). Звычайна на штандары і гербе размяшчалася выява Пагоні, якая мела статус афіцыйнай сімволікі дзяржавы, аднак з гэта заканамернасці існавалі пэўныя выключэнні.

## Гл. таксама 

* Ваяводы брацлаўскія
* Ваяводы валынскія
* Ваяводы віленскія
* Ваяводы віцебскія
* Ваяводы інфлянцкія
* Ваяводы кіеўскія
* Ваяводы наваградскія
* Ваяводы менскія
* Ваяводы мсціслаўскія
* Ваяводы падляшскія
* Ваяводы полацкія
* Ваяводы смаленскія
* Старосты жамойцкія


Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі