open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фрыдлант-на-Остравіцы

**Фрыдлант-над-Остравіцы** () — невялікі горад на паўночным усходзе Чэхіі. Размешчаны ў Мараўскасілезскім краі, у раёне Фрыдэк-Містэк.

Горад стаіць на беразе ракі Остравіцэ. Насельніцтва — 9824 чал. (па дадзеных перапісу 2004 года).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Мараўскасілезскага края
Луі Пуансо

**Луі Пуансо** (;  — ) — французскі матэматык і механік, акадэмік Парыжскай Акадэміі навук (1813); Пэр Францыі (1846), сенатар (1852). Вядомы сваімі працамі ў галіне геаметрыі і механікі. Менавіта Пуансо ўпершыню ўвёў паняцце эліпсоіда кручэння.

## Біяграфія 
У 1797 годзе Пуансо скончыў ліцэй Людовіка Вялікага і Політэхнічную школу ў Парыжы, неўзабаве заняў пасаду прафесара матэматыкі ў Ліцэі Банапарта. Праз некаторы час вярнуўся ў політэхнічную школу — займаў тут пасаду экзаменатара, а ў 1809 годзе быў прызначаны на пасаду прафесара аналізу і механікі гэтай навучальнай установы. У перыяд Ліпеньскай манархіі працаваў у Міністэрстве народнай адукацыі.

Самыя першыя навуковыя працы Пуансо прысвечаны тэорыі правільных зорчатых шматграннікаў.

У 1803 годзе Пуансо апублікаваў працу «Элементы статыкі», у якой ім былі ўжыты геаметрычныя метады даследавання да вучэння аб раўнавазе цвёрдых цел і іх сістэм; гэтая кніга шмат разоў перавыдавалася, прычым аўтар неаднаразова дапаўняў яе сваімі новымі артыкуламі. Доўгі час праца лічылася ўзорным кіраўніцтвам для першапачатковага выкладання механікі.

У 1834 годзе Пуансо пабудаваў тэорыю кручэння цвёрдага цела вакол нерухомай кропкі.

## Навуковыя працы 
* Éléments de statique , Paris, 1803.
* Mémoire sur la composition des moments et des aires dans la Mécanique, 1804.
* Mémoire sur la théorie générale de l'équilibre et du mouvement des systèmes, 1806.
* Sur les polygones et les polyèdres, 1809.
* Mémoire sur les polygones et les polyédres réguliers, 1810.
* Mém. sur l'application de l'algèbre à la thé orie des nombres, 1810.
* Théorie et détermination de l'équateur du système solaire, 1828.
* Theórie nouvelle de la rotations des corps, 1834.
* Sur une certaine d émonstration du principe des vitesses virtuelles, 1838.
* Mémoire sur les cônes circulaires roulantes, 1853.
* Questions dynamiques. Sur la percussion des corps, 1857, 1859.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Спіс вучоных і інжынераў на Эйфелевай вежы
Майсей Лейвікавіч Співак

**Майсей Лейвікавіч Співа́к** (—) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
## Біяграфія 
Яўрэй. Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў мястэчку Нароўля Рэчыцкага павета Гомельскай губерні (зараз горад Нароўля). 

Скончыў сямігодку, працаваў бухгалтарам. 

У Чырвонай Арміі з 1939 года. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг. Пасля сканчэння вайны працягваў ваенную службу ў раёне горада Гродна. У 1940 годзе скончыў палкавую школу.
Падчас Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года на Заходнім, Бранскім і Цэнтральным франтах. Удзельнічаў ў абароне Беластока, Гомеля, на Смаленскім напрамку, бітве пад Масквой і Курскай бітве.

Ад’ютант камандзіра 409-га стралковага палка (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, Цэнтральны фронт) лейтэнант Співак вызначыўся 23 ліпеня 1943 года ў баях у раёне сяла Сцяпанаўскае (Свярдлоўскі раён, Арлоўская вобласць). У крытычны момант бою ўзначаліў батальён другога эшалону, павёў яго ў атаку, фарсіраваў раку Неруч, захапіў плацдарм і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл палка.
Лейтэнант М. Л. Співак загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў брацкай магіле на станцыі Зміёўка (Свярдлоўскі раён Арлоўскай вобласці).

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 жніўня 1943 года лейтэнанту Співаку Майсею Лейвікавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна).

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна

## Памяць 
 (2010). Фота 2017 г.]]
Імем Героя названы вуліцы ў гарадах Нароўлі, Гомелі, Арле.

Імя і фатаграфія Майсея Співака ў Нароўлі былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у Алеі Славы Нараўлянскага раёна.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Спивак Моисей Лейвикович  // Праект «Память народа»

Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Арлоўскай вобласці
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Лейтэнанты СССР
Таксаномія

, які ўпершыню прапанаваў слова «таксаномія» у 1813 годзе]]
**Таксано́мія** (ад  — лад, парадак і νόμος — закон) — навука, якая займаецца класіфікацыяй і сістэматызацыяй (напрыклад, відаў жывых арганізмаў).

## Гісторыя 
Слова «таксаномія» ўпершыню прапанаваў Агюстэн Дэкандоль у 1813 годзе. Ён займаўся класіфікацыяй раслін і аднёс гэтае паняцце да біялогіі. Пазней з’явіліся таксаномія ў лінгвістыцы, геаграфіі і геалогіі.

## Сучасныя погляды на таксаномію 
З пункту погляду матэматыкі, таксаномія займаецца пабудовай дрэвападобнай структуры класіфікацыі пэўных аб’ектаў. Уверсе гэтай структуры агульная класіфікацыя (карнявы таксон). Ён уключае ўсе аб’екты пэўнай таксаноміі. Таксоны больш нізкага ўзроўню класіфікуюць аб’екты больш спецыфічна. Яны адносяцца да падмностваў гэтых аб’ектаў. Сучасная біялагічная класіфікацыя, напрыклад, з’яўляецца іерархічнай сістэмай, у падмурку якой знаходзяцца асобныя арганізмы (індывідуумы). На розных узроўнях іерархіі гэтай сістэмы знаходзяцца таксоны, кожны з якіх падпарадкаваны аднаму і толькі аднаму таксону больш высокага рангу. Адна з найбольш фундаментальных праблем таксаноміі заключаецца ў вызначэнні спосабу існавання таксону.

Словы «таксаномія» і «сістэматыка» часта выкарыстоўваюць як сінонімы, але строга кажучы, таксаномія з’яўляецца часткай сістэматыкі.

## Гл. таксама 
* Сістэматыка

## Літаратура 
* 
* Таксано́мія // 
* 
* 

## Спасылкі 
* Tree of Life
* Падборка электронных рэсурсаў па біялагічнай таксанаміі на сайце Нацыянальнага цэнтра біятэхналагічнай інфармацыі (*NCBI*) 

Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі
Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)

**Акця́брскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) Акцябрская.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Кабыльнікаўскі (Кабыльніцкі) сельсавет** у складзе Высачанскага раёна Віцебскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Кабыльнікі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Высачанскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Лёзненскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 лістапада 1938 года вёска Кабыльнікі перайменавана ў Акцябр, а сельсавет — у Акцябрскі. З 24 жніўня 1951 года сельсавет у складзе Віцебскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сялюцкага сельсавета, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Папоўка. 14 красавіка 1962 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шапуры. 10 красавіка 1965 года ў склад сельсавета з Варонаўскага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Бандары, Лужына і Селівоўшчына). У 1972 годзе ў склад Бабініцкага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Білева, Селівоўшчына і Янапаль). У 1975 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Акцябрская. 16 лютага 1987 года ў склад Шапечынскага сельсавета перададзены 8 населеных пунктаў: пасёлак пры чыгуначнай станцыі Дыманова, вёскі Дыманова, Зазыбы 1, Макарава, Мяклава, Навікі, Ражнова і Старынцы. У 2011 годзе скасаваны вёскі Васюты і Шпілі (увайшлі ў склад Віцебска), 13 верасня 2016 года — вёска Лабаны.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 4486 чалавек, з іх 82,1 % — беларусы, 14,5 % — рускія, 1,9 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 4813 чалавек.

## Склад 
На 1 студзеня 1974 года ў складзе Акцябрскага сельсавета знаходзіўся 31 населены пункт.

## Іншае 
На тэрыторыі сельсавета знаходзяцца аб’екты гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь: курганны могільнік VI—XIII стст. каля вёскі Лятохі, курганны могільнік IX—XIII стст. каля вёскі Сакольнікі і гарадзішча ранняга жалезнага веку (V ст. да н.э. — V ст.н.э.) каля вёскі Шапуры (усе 3-й катэгорыі каштоўнасці).

## Вядомыя людзі 
* Мастыка Рыгор Сцяпанавіч (8.11.1912, в. Істоміна, Сялюцкая воласць — 1992) — доктар ветэрынарных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР.
* Міхась Лынькоў (18(30).11.1899, в. Зазыбы — 21.9.1975) — беларускі пісьменнік, літаратуразнавец, грамадскі дзеяч.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Высачанскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лёзненскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Мікалай Абрамовіч

**Мікалай Абрамовіч** (; ? — люты 1651) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

З шляхецкага роду Абрамовічаў, сын Яна.

У 1603 аддадзены на выхаванне на двор біржанскіх Радзівілаў. Каралеўскі палкоўнік, генерал літоўскай артылерыі з 1634, адначасова вялікі чашнік літоўскі ў 1638—1640, кашталян мсціслаўскі ў 1640—1643, ваявода мсціслаўскі ў 1643 — 1647 і троцкі з 1647; стараста старадубскі ў 1636—1647, мядзельскі і курклійскі; неаднаразова выбіраўся паслом на соймы і дэпутатам Літоўскага Трыбунала.

У 1-й палове 1620-х гадоў ваяваў супраць шведаў у Курляндыі і Інфлянтах у войску Крыштафа Радзівіла, дзе выконваў абавязкі старшага над гарматай. У 1626—1627 ваяваў супраць шведаў на Памор'і і ў Прусіі. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 са студзеня 1633 камандаваў палком пяхоты групоўкі Радзівіла, а з 1634 старшы над гарматай (з 1640 называўся генерал літоўскай артылерыі), камандзір калоны ў маршы на горад Белы. Камісар пры заключэнні Палянаўскага міру 1634.

У 1646 прызначаны камісарам на перагаворах з Масквой і па даручэнні караля перадаў Расіі Трубчэўскую воласць, за што трыбунальскім судом прыгавораны да штрафу 60 тыс. злотых і смяротнага пакарання. У 1648 прызначаны камісарам для перагавораў са Швецыяй.

Адзін з кіраўнікоў кальвіністаў Вялікага Княства Літоўскага. У 1631 падараваў Літоўскаму сіноду двор у Слуцку пад канквіт для вучняў гімназіі. Старшыня правінцыяльнага сінода 1644. Акрамя бацькавых маёнткаў меў Мглін і Дрокаў у Старадубскім павеце, Лебедзева ў Ашмянскім павеце, Холмеч у Рэчыцкім павеце, маёнткі ў Кіеўскім ваяводстве, сярод якіх ад сярэдзіны 1620-х да пачатку 1640-х гадоў — Астраглядавічы і Хвойнікі.

## Літаратура 
* 

Мікалай
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Кашталяны мсціслаўскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Генералы літоўскай артылерыі
Катэгорыя:Старосты старадубскія
Катэгорыя:Старосты мядзельскія
Катэгорыя:Старосты курклійскія
Факультэт інфармацыйна-дакументных камунікацый БДУКМ

**Факультэт інфармацыйна-дакументных камунікацый ** з’яўляецца найстарэйшым факультэтам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў.

## Гісторыя 
Cтвораны ў 1944 годзе на базе Мінскага педагагічнага інстытута імя Максіма Горкага як бібліятэчны факультэт. З 1975 года — факультэт бібліятэказнаўства і бібліяграфіі Мінскага інстытута культуры. З 1993 года — факультэт бібліятэчна-інфармацыйных сістэм Беларускага ўніверсітэта культуры, з 2003 года — факультэт інфармацыйна-дакументных камунікацый. На цяперашні час факультэт з’яўляецца другім па колькасці студэнтаў ва ўніверсітэце.

## Кафедры 
На факультэце дзейнічаюць **6 кафедр**:
* Кафедра інфармацыйна-аналітычнай дзейнасці (загадчык — Надзея Юр’еўна Вайцяховіч).
* Кафедра інфармацыйных рэсурсаў і камунікацый (загадчык — Жанна Леанідаўна Раманава).
* Кафедра гісторыка-культурнай спадчыны (загадчык — Дзмітрый Васілевіч Герасімёнак).
* Кафедра рускай мовы як замежнай (загадчык — Алена Адольфаўна Жалудовіч).
* Кафедра беларускай і замежнай філалогіі (загадчык — Алена Міхалаўна Пісарэнка).
* Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін (загадчык — Віктар Робертавіч Языковіч).

## Спецыяльнасці 
* Бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць (аўтаматызацыя)
* Бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць (менеджмент)
* Музейная справа і ахова гісторыка-культурнай спадчыны (культурная спадчына і турызм)
* Бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць (кірунак «Лічбавізацыя»)

## Дэканы 
* Уладзімір Аўрамавіч Фамін (1979—1985)
* Раіса Аўрамаўна Ровіна (1985—1995)
* Алег Анатолевіч Трусаў (1996—1998)
* Мікалай Аляксандравіч Яцэвіч (2003—2018)
* Юлія Мікалаеўна Галкоўская (з 2018 г.)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Факультэт інфармацыйна-дакументных камунікацый 
* https://buk.by/be/ 


Катэгорыя:1944 год у Мінску
Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе
Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі

**Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі (КПЧМ)** () — палітычная арганізацыя, парламенцкая партыя ў Чэхіі. 

## Гісторыя
Камуністычная партыя Чэхаславакіі (КПЧ) была заснавана ў 1921 г. і ў міжваенны перыяд з'яўлялася адной з самых масавых камуністычных партый у Еўропе. Яна падтрымлівала шчыльныя адносіны з КПСС, выступала супраць фашызму і Мюнхенскага дагавора 1938 г., а ў гады II Сусветнай вайны арганізавала рух супраціву супраць нямецкай акупацыі. У канцлагерах і засценках загінула каля 30 тыс. камуністаў. 

У лютым 1948 г. камуністы фактычна поўнасцю захапілі ўладу ў Чэхаславакіі. Спробы рэфармавання ў 1960-ых гг. скончыліся ўвядзеннем войскаў краін Варшаўскага дагавору і паразай рэфарматараў. Але ў выніку Аксамітнай рэвалюцыі 1989 г. КПЧ фактычна згубіла ўладу. 20 снежня 1989 г. было прынята рашэнне аб нечарговым з'ездзе, па выніках якога 31 сакавіка 1990 г. была сфарміравана Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі.

У нашы дні КПЧМ - адна з найбуйнейшых палітычных партый Чэшскай Рэспублікі па колькасці членаў. У 2007 г. яна налічвала 77 тыс. чал. Аднак большасці членаў было за 70 гадоў. Іх колькасць стала скарачаецца. КПЧМ прадстаўлена ў Палаце дэпутатаў парламента Чэшскай Рэспублікі, сенаце парламента Чэшскай Рэспублікі, а таксама ў Еўрапарламенце. Уваходзіць у Аб'яднанне еўрапейскіх левых і паўночных левых зялёных.

## Ідэалогія
Асновай ідэалогіі КПЧМ застаецца марксізм. Аднак ўнутры партыі назіраецца рознагалосіца. Значная частка чэшскіх камуністаў спавядае ідэі еўракамунізму, выступае за дэмакратычныя інстытуты ўлады і далейшую інтэграцыю Чэхіі ў ЕС. Аднак маецца адносна невялікая, але ўсё яшчэ ўплывовая крайне левая група. Яна падтрымлівае традыцыі, закладзеныя ў мінулым, заклікае змагацца з неалібералізмам і глабальным капіталізмам.

## Спасылкі
*Афіцыйная старонка
*Партыйная газета 
*Інтэрв'ю з В. Філіпам 

Чэхія
Катэгорыя:Палітычныя партыі Чэхіі
Катэгорыя:Палітыка Чэхіі
Віцебскі рабочы

**«Віцебскі рабочы»** — адна са старэйшых газет на Беларусі. Выходзіла з 11 лістапада 1917 па ліпень 2013 года. У розныя гады яна выходзіла пад рознымі лагатыпамі, а з красавіка 1938 года пачала насіць назву, якая захоўвалася да 2013 года. Выходзіла ў Віцебску 3 разы на тыдзень на беларускай і рускай мовах.

За 90 гадоў свайго існавання выйшла больш за 21,5 тысячы нумароў газеты.

## Рэдактары 
* Уладзімір Раманоўскі
* Аляксей Сцяпанавіч Крушынскі
* Мікалай Ільіч Пахомаў
* Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў (1969)
* Уладзімір Рыгоравіч Скапа (1983—1995)

## Літаратура 
* 
* 
* «Віцебскі рабочы» 80 год / рэд.-склад. У. Р. Скапа. — Віцебск : Рэд. абл. газеты «Вiцебскi рабочы», 1997. — 224 с. — ISBN 985-6323-25-8.

Катэгорыя:Газеты Віцебска  на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты Віцебска  на рускай мове
Катэгорыя:Газеты паводле алфавіта
Катэгорыя:1917 год у Віцебску
Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну
Франц Верфель

**Франц Ве́рфель** (, 10 верасня 1890, Прага, Аўстра-Венгрыя — , Беверлі-Хілз, ЗША) — аўстрыйскі паэт, раманіст і драматург.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў заможнай яўрэйскай сям'і.

У ліцэі пазнаёміўся з Францам Кафкай і Максам Бродам.

У 1911—1912 адбываў вайсковую павіннасць. Адзін з заснавальнікаў венскага экспрэсіянізму, пазнаёміўся з Карлам Краусам і Рыльке. Напярэдадні Першай сусветнай вайны арганізаваў таварыства пацыфістаў разам з Марцінам Буберам і Максам Шэлерам.

У 1915—1917 ваяваў у шэрагах аўстрыйскай арміі на рускім фронце.

У 1929 ажаніўся з Альмай Малер, вельмі вядомай асобы ў культурных кругах Аўстрыі таго часу. У 1938 годзе, пасля аншлюса, перабраўся ў Францыю (Санары-сюр-Мер), затым, у 1940, з жонкай, Генрыхам Манам, яго жонкай і сынам Томаса Мана — з Францыі праз Пірэнеі ў Іспанію і Партугалію, а адтуль — у ЗША.

У 1941 годзе атрымаў амерыканскае грамадзянства.

## Творы 
thumb|Надмагілле Франца Верфеля

### Раманы 
* Nicht der Mörder, der Ermordete ist schuldig/ Не забойца, а забіты вінаваты (1920)
* Verdi/ Вердзі (1924)
* Paulus unter den Juden/ Павел сярод іўдзеяў (1926)
* Der Abituriententag. Die Geschichte einer Jugendschuld/ Аднакашнікі (1928)
* Barbara oder die Frömmigkeit/ Барбара, ці Набожнасць (1929)
* Die Vierzieg Tage des Musa Dagh/ Сорак дзён Муса-Дага (1933)
* Das Lied von Bernadett/ Песня Бернадэце (1941)
* Der Stern der Ungeborenen/ Зорка ненароджаных (1946)

### Драмы 
* Die Troerinnen/ Траянкі (1914, па Еўрыпіду)
* Spiegelmensch/ Чалавек з люстэрка (1920)
* Bocksgesang/ Казліная песня (1921)
* Juarez und Maximilian/ Хуарэс і Максіміліян (1925)
* In einer Nacht/ Аднойчы ўначы (1937)
* 1944 Jacobowsky und der Oberst/ Якабоўскі і палкоўнік (1944)

### Вершы 
* Der Weltfreund/ Сябар свету (1911)
* Wir sind/ Мы існуём (1913)
* Einander/ Адзін для аднаго (1915)
* Der Gerichtstag/ Судны дзень (1919)
* Neue Gedichte / Новыя вершы (1928)

## Зборныя выданні 
200px|thumb|Верфель і герой яго рамана «Муса Даг» на марцы Арменіі 1995 года
* Gesammelte Werke in Einzelbänden/ Hrsg. v. Knut Beck. Frankfurt/Main, 1989—1993.

## Прызнанне 
* Лаўрэат прэмій Франца Грыльпарцэра (1926), Дзяржаўнай прэміі Чэхаславакіі (1927), прэміі Шылера (1930).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Паэты Аўстрыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстрыі
Катэгорыя:Драматургі Аўстрыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Ян Вацлаў Антанін Стаміц

**Ян Вацлаў Антанін Ста́міц (Іаган Венцэль Антон)** (; ; , Гаўлічкаў-Брод — , ) — чэшскі кампазітар і скрыпач, дырыжор, педагог; заснавальнік мангеймскай школы, новага канцэртнага стылю аркестравага выканання. Бацька Карала Стаміца і Антаніна Стаміца.

Нарадзіўся ў сям’і арганіста. Вучыўся ў бацькі Антаніна Ігнаца Стаміца, у 1728—1734 гадах у гімназіі ў Йіглаве, затым у Карлавым універсітэце ў Празе. Як скрыпач-віртуоз шмат канцэртаваў. Прыдворны музыкант у Пфальцы і Мангейме, кіраваў прыдворнай капэлай у Штутгарце. З 1744 года 1-ы скрыпач, з 1748 года кіраўнік Мангеймскай капэлы.

Стаміц лічыцца заснавальнікам мангеймскай музычнай (кампазітарскай і аркестравай) школы, для якой характэрны, у прыватнасці, беспрэцэдэнтная самастойнасць партый духавых інструментаў і інтэнсіўнае выкарыстанне крэшчэнда ўсяго аркестра ў процівагу стрыманай дынаміцы барочнай музыкі.

## Творчасць 
Спрыяў станаўленню класічнага тыпу 4-часткавай сімфоніі, узмацніў тэматычныя і дынамічныя кантрасты ў санатна-сімфанічным цыкле, рэфарматар аркестра (уключыў у яго склад валторны і кларнеты). Сярод твораў: больш за 70 сімфоній, 10 аркестравых трыа, 16 канцэртаў для скрыпкі з аркестрам, канцэрт для кларнета з аркестрам (першы ў гісторыі музыкі), камерна-інструментальныя ансамблі, культавая харавая музыка і інш.

Паўплываў на творчасць еўрапейскіх кампазітараў XVIII стагоддзя. Сярод вучняў яго сыны Карал Стаміц і Антанін Стаміц і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кампазітары Чэхіі
Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Скрыпачы Чэхіі
Катэгорыя:Скрыпачы Германіі
Катэгорыя:Дырыжоры Чэхіі
Катэгорыя:Дырыжоры Германіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Германіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Гаўлічкаў-Брод
Нарвежскае цячэнне

**Нарвежскае цячэнне** - цёплае паверхневае цячэнне ў паўночнай частцы Нарвежскага мора, галіна Паўночна-Атлантычнага цячэння. Накіравана на поўнач уздоўж берагоў Нарвегіі. Каля 67° паўночнай шыраты ад яго адгаліноўваецца Нардкапскае цячэнне, якое цячэ ў Баранцава мора. Нарвежскае цячэнне далей на поўнач працягваецца як Шпіцбергенскае цячэнне.
 
Тэмпература вады 5-7°С зімой, 10-12°С летам. Скорасць 0,9-1,8 км/гадз. Салёнасць 34-35%. Аказвае змякчальны ўплыў на клімат Скандынаўскага паўвострава і на гідралагічныя ўмовы ўсходняй часткі Нарвежскага мора.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір - Паліклініка / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2000. - 560 с.: іл.

Катэгорыя:Нарвежскае мора
Катэгорыя:Цячэнні Паўночнага Ледавітага акіяна
Нардкапскае цячэнне

**Нардкапскае цячэнне** — цёплае паверхневае цячэнне каля паўночных берагоў Скандынаўскага і Кольскага паўастравоў, адгалінаванне Нарвежскага цячэння.
 
Тэмпература вады 2—5 °С зімой, 5—8 °С летам. Хуткасць цячэння 0,9—1,8 км/гадз. (1,0—2,5 см/с). Салёнасць 34—35 г/л. Абумоўлівае незамярзальнасць паўднёва-заходняй часткі Баранцава мора.

Гэта цячэнне было адкрыта ў 1870 годзе расійскім даследчыкам А. Ф. Мідэндорфам.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — 560 с.: іл.

## Спасылкі 
* Нордкапское течение // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Баранцава мора
Катэгорыя:Цячэнні Паўночнага Ледавітага акіяна
Петршынская вежа

**Пе́тршынская ве́жа** ()&nbsp;— вежа ў сталіцы Чэхіі горадзе Празе, адна з самых вядомых дамінант пражскага пейзажу.

Прататыпам для Петршынскай вежы стала знакамітая парыжская Эйфелева вежа. 

## Размяшчэнне і апісанне 
Петршынская вежа размешчана на вяршыні пагорка Петршын на вышыні 324 метра над узроўнем мора ў гістарычным раёне Мала Страна (адміністрацыйна адносіцца да раёна Прага-1).

Вежа мае суцэльны сталёвы каркас, у яе ядры&nbsp;— васьмігранная труба, усярэдзіне якой змяшчаецца ліфт. Вышыня (сучасная) Петршынскай вежы складае 63,5 метра, вага першаснай канструкцыі дасягае 170 тон.

Дабрацца да вежы можна пешшу&nbsp;— падняўшыся на Петршын па лесвіцы, якая мае 299 ступеней, для людзей з абмежаванымі магчымасцямі прадугледжана выкарыстанне фунікулёра. 

Петршынская вежа мае 2 назіральныя пляцоўкі, верхняя з іх&nbsp;— на вышыні 55 метраў, адкуль адкрываецца цудоўная панарама на Прагу і яе галоўныя славутасці, маляўнічыя ўзгоркі і наваколлі.

Цяпер на ніжнім узроўні вежы размешчаны сувенірныя лавачкі і невялікая кавярня, а на падземным узроўні&nbsp;— камерны музей літаратурнага персанажа Яры Цімрмана (*Jára Cimrman*).

## Гісторыя 
[міні|злева | 177пкс | Праект вежы на [Петршыне, 1891]]
Петршынская вежа была збудаваная на аднайменным узгорку Прагі па прапанове Клуба чэшскіх турыстаў () пасля наведвання Сусветнай выстаўкі ў Парыжы 1889 года, і падобна на Эйфелеву вежу. 

Уласна ў 1890 годзе чэшскі вучоны і грамадскі дзеяч Вілем Курц выступіў у артыкуле «назіральная вежа на Петршынскім узгорку&nbsp;— абразок з найбліжэйшай будучыні Прагі» () з ініцыятывай будаўніцтва ў пражскім раёне Петршын на Мала Стране агляднай вежы. Яе канструктарамі выступілі чэшскія інжынеры Францішак Прашыл () і Юліус Соўчэк ().

Будаўнічыя працы былі распачаты 16 сакавіка 1891 года, а ўжо 20 жніўня адбылося ўрачыстае адкрыццё вежы на Петршыне.

Падчас нямецкай акупацыі Чэхаславакіі ў сакавіку 1939 года Адольф Гітлер выказаў жаданне, каб Петршынская вежа была разбурана, таму што быццам пагаршала краявід з Пражскага Граду, але, на шчасце, гэта задума так ніколі і не была ўвасоблена ў жыццё.

Пасля Другой сусветнай вайны ў 1953 годзе на Петршынскай вежы была ўсталяваная тэлевізійная антэна, і вышыня вежы, такім чынам, вырасла яшчэ прыкладна на 20 метраў. Гэта быў першы тэлевізійны рэтранслятар у Чэхіі. Тэлекамунікацыйныя функцыі Петршынская вежа выконвала да 1998 года, пакуль не была адкрыта новая тэлевежа ў Жыжкаве. 

У 1999 годзе на Петршынскай вежы былі праведзены рэстаўрацыйна-будаўнічыя працы.

У цяперашні час (2000-я) Петршынская вежа з'яўляецца значным турыстычным аб'ектам чэшскай сталіцы.

## Спасылкі 
* Петршинська вежа  на Празька інформаційна служба (офіційна веб-сторінка)  
* Петршинська вежа  на *www.rozhlednyunas.cz* («Башти Чехії»)  
* KURZ Vilém. Lanová dráha a rozhledna na Petříně : Vzpomínka na jejich vznik a stavbu za příležitosti jich slavnostního otevření dne 20. srpna 1891. Praha : Klub českých turistů, [1891] 

Катэгорыя:Славутасці Прагі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Прагі
Катэгорыя:Вежы Чэхіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1891 годзе
Катэгорыя:1891 год у Празе
Сабор Святога Стэфана (Літамержыцы)

**Сабор Святога Стэфана** () — рымска-каталіцкі сабор, які размяшчаецца на Домскім узгорку ў горадзе Літамержыцы на поўначы Чэхіі. Храм Святога Стэфана з'яўляецца кафедральным саборам дыяцэзіі Літамержыцы. Храм асвячоны ў гонар святога Стэфана.

## Гісторыя 
У 1057 годзе чэшскі князь Спытыгнеў II стаў фундатарам капітула з раманскай базілікай на Домскім узгорку, якая пазней была перабудаваны ў стылі готыкі. Для патрэб заснаванай у 1655 годзе дыяцэзіі стары храм у 1664-1668 гг. быў перабудаваны ў трохнефны барочны сабор Св. Стэфана, а капітул пад рэзідэнцыю біскупа. Храм злучаны з неарэнесанснай вежай-званіцай (пабудавана ў 1711-1720 гг.) пры дапамозе вісячай аркі.

## Спасылкі 
* Старонка пра сабор

Катэгорыя:Саборы Чэхіі
Катэгорыя:Храмы Святога Стэфана
Катэгорыя:Храмы Літамержыц
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Чэхіі
Адольф Лоас

thumb|Кафэ-музей у Вене
**Адольф Лоас** (; ,  — , , цяпер у складзе Вены) — выбітны аўстрыйскі і чэхаславацкі архітэктар і тэарэтык архітэктуры, крытык стылю мадэрн у еўрапейскай архітэктуры XX стагоддзя.
праца «арнамент і злачынства» — крытыка мадэрну, яго арнаментальнасці, і ў прыватнасці юнгендстылю. Адыграў значную ролю ў станаўленні інтэрнацыянальнага стылю.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Брно ў сям'і скульптара. З 1890 па 1893 вучыўся ў дрэздэнскай Вышэйшай тэхнічнай школе. Тры гады правёў у ЗША. З 1897 пачаў выступаць як тэарэтык і публіцыст па пытаннях сучаснай архітэктуры. У 1912 годзе арганізоўвае сваю школу архітэктуры, якая закрываецца з пачаткам Першай сусветнай вайны.

## Працы 
* Інтэр'еры кафэ ў Вене (1904).
* Віла Беера на возеры Жэнфер (1904).
* Віла Карма каля Мантро на Жэнеўскім возеры (1904—1906).
* Інтэр'еры амерыканскага бара «Кертнер-бар» у Кертнердурхгангэ (1908).
*  у Вене (1909).
* Дом Штэйнера, Вена (1910).
* Конкурсны праект будынка для газеты «Трыб'юн Таўэр» Чыкага (1910-я).
* Дом Мюлера, Прага 6, Над Градным вадаёмам, 14/642 (1928—1930). Віла была пабудавана, як жылы дом для спадара Фрэнсіса Мюлера. Цяпер музей, экспазіцыя прысвечана творчасці Адольфа Лоаса. 
* Тэарэтычная праца «Арнамент і злачынства» (1908).

## Гл. таксама 
* 19129 Лоас — астэроід, названы ў гонар архітэктара.

## Літаратура 
* Горюнов В. С, Тубли М. П. Архитектура эпохи модерна. Концепции. Направления. Мастера. — 2-е изд. — С.-Перербург: Стройиздат СПб, 1994. — С. 340. — ISBN 5-87897-004-X
* Loos Adolf // Osterreichisches Biographisches Lexikon.&nbsp;— VÖAW, 1993.&nbsp;— Т. 5.&nbsp;— S. 308—309.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Аўстрыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Вены
Ёзэф Гофман

**Ё́зэф Го́фман** (*Josef Hoffmann*, 1870—1956) — аўстрыйскі архітэктар, вучань Ота Вагнера, адзін з заснавальнікаў венскага сецэсіёну — прадвесніка функцыяналізму. Імкнуўся да рацыянальных, геаметрычных форм. Вялікую ўвагу надаваў афармленню інтэр'ераў. З 1899 г. выкладаў у Венскай школе прыкладных мастацтваў. Стаяў каля вытокаў і кіраваў Венскімі майстэрнямі. З 1920 г. — галоўны архітэктар Вены. Яго цэнтральны твор — брусельскі палац Стокле (1905-11 гг.) — прылічаны да помнікаў Сусветнай спадчыны.

## Біяграфія 
міні|злева | 200пкс | Музей Ёзэфа Гофмана ў Бртніцах

Вучыўся ў венскай Мастацка-прамысловай школе ў Карла Хазенаўэра. У 1895 г. атрымаўшы Рымскую прэмію, атрымаў магчымасць паехаць у Італію для далейшага навучання. Пасля паездкі ў Італію стаў памочнікам дызайнера ў студыі Вагнера ў Вене. Зведаў моцны ўплыў архітэктара Чарлза Войсі і «чацвёркі з Глазга». У красавіку 1897 г. разам з Ёзэфам Ольбрыхам, Густавам Клімтам і Каламан Мозерам заснаваў Венскі сецэсіён. Першая выстаўка сецэсіёна адбылася ў 1898 г. На ёй ён прадставіў афармлення пакоя, распрацаванае пад уплывам ідэй аб сінтэзе мастацтваў. У 1899 г. пачаў выкладчыцкую дзейнасць у школе прыкладнога мастацтва пры Аўстрыйскім музеі мастацтва і прамысловасці ў Вене. У 1900 г. змяніў Ольбрыха на пасадзе галоўнага праекціроўшчыка фешэнебельнага прыгарада Вены Хоэ-Вартэ. У прыгарадзе ім былі пабудаваны чатыры вілы (1901 — 1905). У 1900 г., пасля другой выстаўкі сецэсіёна, у якой прымалі ўдзел вядучыя майстры англійскага мадэрну, быў запрошаны ў Англіі, дзе супрацоўнічаў з Макінтошам і пазнаёміўся з працамі Эшбі і яго «Гільдыяй рамёстваў». У 1902 г. ён выпрацаваў свой уласны стыль, для якога характэрны акцэнт на контур і прапорцыі. У 1903 г. разам з Мозерам стварыў «Венскія майстэрні» з праектаваннем, вытворчасцю і продажам высакаякасных прадметаў хатняга быту (з 1933), якія атрымалі сусветную вядомасць. Яго першым важным будынкам стаў санаторый у Пуркерсдорфе (1903-1905), у якім дойлід наблізіўся да стылю свайго настаўніка Вагнера. Пасля сустрэчы ў 1905 г. з буйным бельгійскім прамыслоўцам Стокле пачаў працу над адным з найважнейшых для архітэктуры пачатку ХХ стагоддзя збудаваннем — палацам Стокле (Брусель), цяпер унесены ў Сусветную спадчыну ЮНЕСКА. У 1907&nbsp;г. разам з Петэрам Берэнсам, Ёзэфам Ольбрыхам і іншымі заснаваў «нямецкі Веркбунд», які ставіў сваёй мэтай паляпшэнне рамеснага навучання. Зноў вярнуўся да ідэй сецэсіёна толькі ў 1939 г., але арганізацыя была зачыненая нацыстамі.

## Літаратура 
* Veronesi G., Josef Hoffmann, Mil., 1956.

Катэгорыя:Архітэктары Аўстрыі
Катэгорыя:Архітэктары мадэрну
Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Вены
Катэгорыя:Члены «Нямецкага Веркбунда»
Марскія цячэнні

thumb|350px|Карта цячэнняў сусветнага акіяна 1943 года

**Марскія цячэнні** — акіянічныя цячэнні, паступальныя рухі водных мас у акіянах і морах. Абумоўлены дзеяннем сілы трэння, градыентамі ціску, прыліваўтваральнымі сіламі Месяца і Сонца, адхіляючай сілай вярчэння Зямлі і інш.

Адны з першых звестак пра цячэнні апісаны старажытнымі грэкамі. Арыстоцель адзначаў цячэнні ў пралівах Керчанскі, Басфор і Дарданэлы, Тэафраст — у Гібралтарскім праліве. Карфагеняне ведалі марскія цячэнні ў паўночнай частцы Атлантычнага акіяна. Назіранні за цячэннямі ў адкрытым акіяне праводзіў Хрыстафор Калумб у час плавання ў Амерыку.

Марскія цячэнні класіфікуюцца:
* *паводле паходжання:*
** дрэйфавыя цячэнні
** градыентныя цячэнні (уласна-градыентныя, якія ўзнікаюць у выніку нагонаў і згонаў вады каля берага, а таксама канвергенцыі і дывергенцыі марскіх плыней у адкрытым акіяне, і барыградыентныя - ад рэзкай змены атмасфернага ціску)
** суспензійныя цячэнні, якія ўзнікаюць у выніку дзеяння прыліваўтваральных сіл
** кампенсацыйныя цячэнні
** сцёкавыя цячэнні, якія ўнікаюць ад сцёку рэк
** сейшавыя цячэнні, якія ўзнікаюць пры сейшавых ваганнях узроўню вады
* *паводле ўстойлівасці цячэння:*
** пастаянныя
** перыядычныя (прыліўна-адліўныя)
** часовыя'*
* *паводле глыбіні размяшчэння:*
** паверхневыя (да глыбіні 10-15 м)
** глыбінныя
** прыдонныя (магутнасць да некалькіх дзясяткаў метраў)
* *паводле характару руху:''
** меандруючыя (бесперапынныя хвалепадобныя выгіны, якія звязаны з рэльефам дна)
** просталінейныя (пасатныя, якія звязаны з пастаяннымі вятрамі)
** цыкланічныя (кругавыя, у Паўночным паўшар'і рухаюцца супраць гадзіннікавай стрэлкі, у Паўднёвым паўшар'і — па гадзіннікавай стрэлцы)
** антыцыкланічныя (кругавыя, у Паўночным паўшар'і рухаюцца па гадзіннікавай стрэлцы, у Паўднёвым паўшар'і — супраць)
* *паводле фізіка-хімічных уласцівасцей:*
** цёплыя, тэмпература вады ў якіх вышэйшая за тэмпературу вод, якія іх акружаюць
** халодныя, тэмпература вады ў якіх ніжэйшая за тэмпературу вод, якія іх акружаюць
** салёныя
** распрэсненыя (падзел умоўны).

Самыя вялікія марскія цячэнні:

у Атлантычным акіяне:
* Гальфстрым
* Паўночна-Атлантычнае цячэнне
* Антыльскае цячэнне
* Канарскае цячэнне
* Бразільскае цячэнне
* Бенгельскае цячэнне
у Ціхім акіяне:
* Курасіа
* Паўночна-Ціхаакіянскае цячэнне
* Каліфарнійскае цячэнне
* Усходне-Аўстралійскае цячэнне

Сярод пастаянных  марскіх цячэнняў добра выяўлены таксама Паўночныя Пасатныя цячэнні, Паўднёвае пасатнае цячэнне і Заходніх Вятроў цячэнне, або Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне.

Марскія цячэнні садзейнічаюць абмену водных мас, змене берагоў (разбурэнне, намыванне новай сушы), пераносу льдоў, моцна ўздзейнічаюць на клімат у розных частках зямнога шара і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Акіяналогія
Народнае слова

**«Народнае слова»** — абласная газета, заснавана ў жніўні 1990 года Віцебскім абласным Саветам дэпутатаў. 3 чэрвеня 1995 года яе заснавальнікам стаў і Віцебскі аблвыканкам. Выдавалася на беларускай і рускай мовах 3 разы на тыдзень.

3 чэрвеня 2006 года газета выдавалася ў поўнакаляровым выкананні. У 2013 годзе разам з газетай «Віцебскі рабочы» рэарганізавана ў «Витебские вести». Рэдакцыя знаходзілася па адрасе: 210601, г. Віцебск, вул. Гогаля, 17.

## Галоўныя рэдактары 
* Сяргей Рублеўскі (1990—2008)
* Вера Мурашкіна (2008—2013)

## Літаратура 
* 
* «Народнае слова» // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 472—473.

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Маравы

**Мара́вы, марава́не** (, разм. Moraváci) — этнічная група чэхаў, галоўным чынам пражываюць у Маравіі, а таксама ў Славакіі.

## Этымалогія 
Назва, верагодна, пайшла ад ракі Моравы. Аналагічна мянушку атрымалі ганакі, якія пражываюць па рацэ Гане з цэнтрам у Оламаўцы.

## Колькасць 
Па даных 2001 года агульная колькасць народа складае 380,474 чалавек.

## Рэлігія 
Мараване — каталікі.

## Мова 
Мова — мараўскія гаворкі чэшскай мовы, якія адносяцца да заходнеславянскай групы моў. Алфавіт — лацінскі.

## Гісторыя 
[thumb|[Маравія на тэрыторыі цяперашняй Чэхіі]]
У старажытнасці тэрыторыю Маравіі засялілі славянскія плямёны. Затым землі Багеміі, Маравіі і Славакіі (тады Венгрыі) аб'ядналіся пад уладай аўстрыйскіх Габсбургаў (1526). 

У XX стагоддзі тэрыторыя Маравіі ўвайшла ў склад Чэхаславакіі. У 1993 годзе адзіная дзяржава распалася на Чэхію і Славакію, і Маравія стала часткай тэрыторыі Чэхіі.

## Гл. таксама 
* Маравія
* Чэхія
* Славакія
* Чэхаславакія
* Чэхі
* Славакі
* Аўстрыйская імперыя
* Заходнія славяне

## Літаратура 
* HAVLÍK, Lubomír Emil, Morava. K státoprávnímu postavení země v průběhu věků. Brno 1990.
* GRAUS, František: Die Nationenbildung der Westslawen im Mittelalter. Sigmaringen 1980.
* MEZNÍK, Jaroslav. Dějiny národu českého v Moravě (Nárys vývoje národního vědomí na Moravě do poloviny 19. století). Český časopis historický 88, 1990, s. 34-62.
* PERNES, Jiří. Pod moravskou orlicí aneb Dějiny moravanství. Brno : Barriester & Principal, 1996. 288 s. ISBN 80-85947-12-9. (Od středověku až po začátek 90. let 20. století)
* ŘEPA, Milan. Moravané nebo Češi? Vývoj českého národního vědomí na Moravě v 19. století. 1. vyd. Brno : Doplněk, 2001. 221 s. ISBN 80-7239-084-8.
* TYRŠOVÁ, Renáta. Lidový kroj v Čechách, na Moravě, ve Slezsku a na Slovensku. Praha : Topič, 1918. Dostupné online.
* VÁLKA, Josef. Dějiny Moravy. Díl 1. Středověká Morava. Brno : Muzejní a vlastivědná společnost, 1991. 231 s.
* VĚRNOSTI A ZRADY MORAVANŮ (soubor článků). In: Dějiny a současnost 3, 2003, s. 1-26.

Катэгорыя:Заходнія славяне
Катэгорыя:Славянскія плямёны
Катэгорыя:Народы Чэхіі
Катэгорыя:Народы Славакіі
Ян Маржак

**Ян Маржак** (; 2 мая 1870, Дунакесі — 21 кастрычніка 1932, Кралаўске Вінаграды, каля Прагі) — чэшскі скрыпач і музычны педагог. Брат спевака Отакара Маржака, пляменнік мастака Юліуса Маржака.

Прафесар Пражскай кансерваторыі з 1897 г. да канца жыцця. Сярод найбольш вядомых яго вучняў — Вацлаў Таліх і Ваша Пржыгада. Аўтар падручніка «Скрыпка, яе развіццё, гісторыя скрыпкі і гульні на скрыпцы» (; 1923).

Катэгорыя:Скрыпачы Чэхіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі
Катэгорыя:Музычныя педагогі Чэхіі
Юліус Маржак

**Юліус Маржак** (; ,  — , ) — чэшскі -пейзажыст. Прадстаўнік рамантычнага і рэалістычнага кірункаў у жывапісе.

## Жыццё і творчасць 
Нарадзіўся ў сям'і бухгалтара і фінансавага інспектара. Атрымаў цудоўную адукацыю; ужо ў гады навучання ў гімназіі Ю. Маржак пачаў браць урокі партрэтнага і пейзажнага жывапісу. У 1852 годзе паступіў у клас пейзажнага жывапісу Макса Хаўсхофера ў Пражскай акадэміі мастацтваў. А 1853 годзе пакінуў Прагу, з'ехаўшы ў Мюнхен, дзе вучыўся ў мясцовай Акадэміі ў Леапольда Ротмана і Эдуарда Шлейха Старэйшага. У 1855 годзе пачаліся яго — як Маржак іх зваў — гады падарожжаў: па паўночнай і паўднёвай Чэхіі, горныя ланцугі якой натхнялі мастака і пастаўлялі візуальны матэрыял для яго палотнаў.

Пэўны час Ю. Маржак жыў у Вене, дзе ён вывучаў графічнае мастацтва. У 1860 годзе ён выкладаў у Вене маляванне, а таксама працаваў ілюстратарам у некалькіх мясцовых часопісах. У гэты перыяд у творах мастака выразна бачны ўплыў барбізонскай школы. У 1869 годзе мастак здзейсніў падарожжа па Балканах, з 1872 па 1875 год жыў у Ціролі. У 1882 годзе, нароўні з некаторымі іншымі чэшскімі мастакамі, атрымліваў замовы на маляўнічыя працы ў пражскім Нацыянальным тэатры. З 1887 года Ю. Маржак — прафесар пражскай Акадэміі мастацтваў, кіраўнік класа пейзажнага жывапісу.

Сярод вучняў Маржака былі такія вядомыя пасля чэшскія мастакі як Антанін Славічэк, Францішак Каван Багуслаў Дворжак.

## Галерэя 

Выява:Julius Mařák - Návrat z pastvy.jpg|Пастараль
Выява:Marak web1.jpg|Ранняя песня (1877)
Выява:22 big.jpg|Зацішша ў лесе (каля 1885)
Выява:Marak037.jpg|На ўскрайку лесу
Выява:Julius Mařák - les.jpg|Лес
Богуслаў Дворжак

**Богуслаў Дворжак** (; ,  — , Левінске Олешніцы) — чэшскі .

## Жыццё і творчасць 
Вывучаў жывапіс у класе пейзажу Юліуса Маржака пражскай Акадэміі мастацтваў у перыяд паміж 1889 і 1897 гадамі. З задавальненнем удзельнічаў у плэнерах, выездах на прыроду «на эскізы», якія арганізоўваліся яго настаўнікам. У мастацкім стаўленні найбольш блізка да яго стаялі яго аднакашнікі-студэнты Антанін Славічак і Францішак Каван, з якімі Дворжака звязвалі таксама сяброўскія адносіны.

Найбольш значныя працы Б. Дворжака складаліся ў афармленні будынка пражскага Нацыянальнага музея на мяжы XIX—XX стагоддзяў — замову на яго атрымаў яшчэ Юліус Маржак у 1895 годзе, аднак з прычыны цяжкай хваробы не змог яго самастойна выканаць. Сумесна з дачкой Маржака, Жазэфінай (Пепай) Маржаковай, Б. Дворжак ствараў насценны жывапіс на тэмы з чэшскай гісторыі. Мастак быў адным з выбітных вучняў Ю. Маржака, пісаў у рэалістычным стылі. Вядомы таксама сваімі выявамі раслін і грыбоў.

## Літаратура 
* Julius Mařák and his Pupils, National Galerie Prag, 1999
Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне

**Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне (Цячэнне Заходніх вятроў)** — паверхневае цячэнне ў Паўднёвым паўшар’і. Напрамак цячэння з захаду на ўсход паміж 40° і 55° паўднёвай шыраты, абкружае зямны шар, перасякаючы Атлантычны, Індыйскі і Ціхі акіяны, у якіх адпаведна адгаліноўваюцца халодныя цячэнні Бенгельскае, Заходне-Аўстралійскае і Перуанскае. Працягласць да 30 тысяч км, шырыня каля 1000 км. Утвараецца ў паверхневым слоі пад уздзеяннем пераважных у гэтых шыротах заходніх вятроў. Стрыжань цячэння супадае з паўднёвым палярным фронтам, які аддзяляе адносна цёплыя воды паўднёвай часткі Атлантычнага, Індыйскага і Ціхага акіянаў ад халодных антарктычных вод.
 
Скорасць 0,4-0,9 км/гадз. Тэмпература вады паверхневага слоя 12-15 °C у паўночнай частцы цячэння і 1-2 °C у паўднёвай. Салёнасць адпаведна ад 35 % да 34 %.

Зону цячэння Заходніх Вятроў з-за частых і моцных штормаў называюць «равучымі саракавымі» шыротамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Марскія цячэнні
Катэгорыя:Антарктыка
Катэгорыя:Паўднёвы акіян
Гаўлічкаў-Брод

**Га́ўлічкаў-Брод** (, старая назва *Německý Brod*, ) — горад у Краі Высачына Чэхіі. Размешчаны на рацэ Сазаве, у межах Чэшска-Мараўскага ўзвышша.

Насельніцтва 24,3 тыс. жыхароў (2003). Плошча складае 64,9 км².

Развіты машынабудаванне, тэкстыльная і харчовая прамысловасць.
thumb

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў XII стагоддзі. Атрымаў развіццё ў выніку адкрыцця сярэбраных радовішчаў на Сазаве. Правамі горада валодае з 1257. Насельніцтва горада ў XIII — пачатку XX стст. было пераважна нямецкім (і з 1310 горад быў вядомы як *Нямецкі Брод*). Падчас Гусіцкіх войнаў насельніцтва горада падтрымала Жыгімонта, таму 22 студзеня 1422 горад быў разбураны Янам Жыжкам (адбудаваны ў 1429). На працягу XVI—XVII з'яўляўся культурным цэнтрам; прамысловасць (галоўным чынам — тэкстыльная) атрымала развіццё ў XIX стагоддзі. Тады ж горад стаў буйным чыгуначным вузлом. Усё нямецкае насельніцтва горада было выселена ў 1945. У тым жа годзе горад атрымаў сваю сучасную назву ў гонар пісьменніка XIX стагоддзя Карэла Гаўлічка-Бораўскага.

У горадзе — навукова-даследчы і селекцыйны інстытут бульбаводства.

## Гарады-пабрацімы 
*  Брыэль, Нідэрланды — з 1985.
*  Брыксен, Італія — з 1992.
*  Спішка-Нова-Вес, Славакія — з 1995.

## Людзі, звязаныя з горадам 
* Ян Вацлаў Антанін Стаміц — чэшскі кампазітар (1717—1757), нарадзіўся ў Нямецкім Бродзе.
* Вацлаў Яраслаў Клофач (1868—1942) — чэшскі палітычны дзеяч, нарадзіўся ў Гаўлічкаве Бродзе.
* Вілем Курц-малодшы (; 23 снежня 1872 Нямецкі Брод — 25 мая 1945, Прага) — чэшскі піяніст і музычны педагог. Сын педагога і грамадскага дзеяча Вілема Курца (старэйшага). Жонка Курца Ружэна Курцава, дачка Ілана Курцава і ўнук Павел Штэпан таксама былі прыкметнымі музыкантамі.

## Спасылкі 
* Сайт адміністрацыі горада 

Катэгорыя:Гарады края Высачына
Каліфарнійскае цячэнне

**Каліфарнійскае цячэнне** (, ) — халоднае паверхневае цячэнне на ўсходзе паўночнай часткі Ціхага акіяна; паўднёвае адгалінаванне Паўночна-Ціхаакіянскага цячэння. З'яўляецца ўсходняй перыферыяй паўночнага субтрапічнага антыцыкланальнага кругавароту паверхневых вод, накіравана з поўначы на поўдзень, уздоўж Каліфорніі. На поўдні пераходзіць у Паўночнае Пасатнае цячэнне.
 
Шырыня 550—650 км. Скорасць 0,9 км/гадз. Сярэдняя тэмпература вады ў лютым ад 12 °C на поўначы да 25 °C на поўдні, у жніўні адпаведна ад 17 °C да 26 °C. Салёнасць на поўначы 33-34 %.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка - Кантата/Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1998. - 608 с.: іл.

Катэгорыя:Цячэнні Ціхага акіяна
Край Высачына

**Край Высачы́на** () — адміністрацыйная адзінка (край) Чэшскай рэспублікі, размешчаны на паўднёвым усходзе гістарычнай вобласці Багемія і часткова на паўднёвым захадзе Маравіі, да мая 2001 года называўся *Іглаўскі край*, а з мая 2001 да жніўня 2011 проста Высачына. Адміністрацыйны цэнтр края - горад Іглава.

На снежань 2009 года ў краі пражывала 515 411, сярод іншых чэшскіх рэгіёнаў ён знаходзіўся па гэтым паказчыку на 10 месцы (з 14). У краі размешчана 704 населеных пункта, у тым ліку 34 гарады. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва на населены пункт 732 чалавека, большасць населеных пунктаў налічваюць не больш за  500 жыхароў.

## Адміністрацыйны падзел 
Край Высачына складаецца з 5 раёнаў, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 15  муніцыпалітэтаў з пашыранай паўнамоцтвамі і  26 муніцыпалітэтаў.
thumb|300px|Раёны края Высачына:1) Гаўлічкуў-Брод  2) Ждзяр-на-Сазавай3) Пельгржымаў 4) Йіглава5) Тршэбіч

## Населеныя пункты 
### Гарады 
## Спасылкі 
* Bernard — мясцовая марка піва.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі края
Канарскае цячэнне

**Канарскае цячэнне** — халоднае паверхневае цячэнне на ўсходзе паўночнай часткі Атлантычнага акіяна.

Шырыня 400—600 км. З'яўляецца ўсходняй перыферыяй паўночнага субтрапічнага антыцыкланальнага кругавароту паверхневых вод. Накіравана з поўначы на поўдзень, уздоўж берагоў Пірэнейскага паўвострава і паўночна-заходняга ўзбярэжжа Афрыкі як адгалінаванне Паўночна-Атлантычнага цячэння.
 
Тэмпература вады ў лютым ад 12 да 26 °С, у жніўні ад 19 °С да 26 °С Салёнасць 36—36,8 %. Скорасць 0,9—1,8 км/гадз. Расход каля 16 мільёнаў м³/с. На поўдні пераходзіць у Паўночнае Пасатнае цячэнне, часткова адхіляецца ў Гвінейскі заліў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Цячэнні Атлантычнага акіяна
Евангелічная царква чэшскіх братоў

**Евангелічная царква чэшскіх братоў** () — найбуйнейшая кальвінісцка-лютэранская абшчына Чэхіі. Юрыдычна зарэгістравана ў 1918 годзе, пасля распаду Аўстра-Венгрыі, аднак чэшская Рэфармацыя вядзе сваю гісторыю з часоў Яна Гуса.thumb|Касцёл Святога Збавіцеля ў Празе
## Гісторыя 
Як і ў іншых славянскіх народаў, гісторыя хрысціянства ў Чэхіі пачынаецца з пропаведзі святых Кірыла і Мяфодзія. У XV стагоддзі Чэхія стала радзімай перад-Рэфармацыі, якая ўлілася ў агульны паток еўрапейскай Рэфармацыі XVI стагоддзя. У 1588 годзе чэшскія браты пераклалі Біблію на чэшскую мову. Моцны ўдар па чэшскім пратэстантызме быў нанесены ў гады Трыццацігадовай вайны. Калі ў XVIII стагоддзі пратэстанцтва было легалізавана, у яго засталася невялікая колькасць прыхільнікаў.

Пасля абвяшчэння незалежнай Чэхаславацкай рэспублікі ў 1918 годзе гэтыя плыні заключылі унію, што паклала пачатак Евангельскую царкву чэшскіх братоў. Акрамя аўгсбургскай і гельвецкай традыцый, новы саюз выкарыстоўваў таксама традыцыі чэшскай Рэфармацыі, гусіцкага руху, ультракўістаў і чэшскіх братоў.

## Структура 
Царква мае сходы на трох узроўнях:
* парафіяльны сход
* сеньяратны сход
* усеагульны сход

Царква падзеленая на 14 сеньяратаў: Пражскі, Подэбрадскі, Паўднёвачэшскі, Заходнечэшскі, Усцецкі, Ліберацкі, Кралёўградскі, Хрудзімскі, Поліцкі, Горацкі, Брненскі, Усходнемараўскі, Мараўскасілезскі і Охранаўскі.

З'яўляецца членам Сусветнага савета цэркваў, Канферэнцыі еўрапейскіх цэркваў, Сусветнай лютэранскай федэрацыі, Сусветнага альянсу рэфармаваных цэркваў і Супольнасці евангельскіх цэркваў Еўропы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Гадавая справаздача Лютэранскай Сусветнай Федэрацыі

Катэгорыя:Лютэранскія дэнамінацыі
Катэгорыя:Лютэранства ў Еўропе
Катэгорыя:Лютэранства ў Чэхіі
Курасіа (цячэнне)

і Курасіа]]

**Курасі́а** ( «*цёмнае цячэнне*», «*чорнае цячэнне*»), або **Япо́нскае цячэ́нне** — цёплае паверхневае цячэнне Ціхага акіяна, каля паўднёвага і ўсходняга берагоў Японіі, працяг Паўночнага Пасатнага цячэння.
 
Паўднёвая частка шырынёй каля 170 км, глыбіня пранікнення да 700 м. Скорасць ад 0,9 да 2,9 км/гадз. Перанос вады каля Японіі 40—50 мільёнаў м³/с, на поўдні да 20—30 мільёнаў м³/с. 

Утварае ў паўночнай частцы Ціхага акіяна сістэму цёплых цячэнняў. Каля 36° паўночнай шыраты і 150° усходняй даўгаты пераходзіць у Паўночна-Ціхаакіянскае цячэнне. Галіны Курасіа пранікаюць у паўночным напрамку (вышэй за 40 ° паўночнай шыраты), сустракаюцца з халодным Курыльскім цячэннем і ўтвараюць шматлікія кругавароты. На ўсходзе яго працягам з'яўляецца цёплае Аляскінскае цячэнне. Аказвае вялікі ўплыў на клімат, гідралагічныя і біялагічныя ўмовы паўночнай часткі Ціхага акіяна.

## Гл. таксама 
* Цусімскае цячэнне

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цячэнні Ціхага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Японіі
Сабор Святога Вацлава (Оламаўц)

**Сабор Святога Вацлава ** () — каталіцкі храм, размешчаны ў горадзе Оламаўц, Чэхія. Храм Святога Вацлава з’яўляецца кафедральным саборам архідыяцэзіі Оламаўца. Царква асвячона ў гонар святога Вацлава.

## Гісторыя 
Сабор Святога Вацлава пабудаваны ў 1140 годзе ў раманскім стылі. Будаўніцтва храма было распачата 1130 годзе біскупам Індржыхам Здікам. У XIII і XIV стагоддзях сабор перабудавалі ў гатычным стылі.

4 жніўня 1306 года ў суседнім будынку дэкана царквы быў забіты чэшскі кароль Вацлаў III.

У 1883—1892 гг. архітэктарам Густавам Мерэтай былі ўнесены неагатычныя дэталі ў аздабленне цэнтральнай вежы. Вышыня галоўнай вежы царквы складае 100,65 метраў. У лютым 2004 года была распачата рэканструкцыя сабора, якая была скончана ў 2007 годзе.

## Літаратура 
* Musil J. V. (1992) Dóm sv. Václava Metropolitní katedrála v Olomouci. — M. O. I. S., Olomouc, 72 pp.
* Pojsl M. & Hyhlík V. (2000) OLOMOUC Katedrála sv. Václava. — Historická společnost Starý Velehrad se sídlem na Velehradě, Velehrad, 32 pp.

## Спасылкі 
* Гісторыя сабора  

Катэгорыя:Саборы Чэхіі
Катэгорыя:Храмы Оламаўца
О
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Чэхіі