Фінскі заліў

**Фі́нскі залі́ў** (, , , ) — заліў ва ўсходняй частцы Балтыйскага мора, абмывае берагі Фінляндыі, Расіі і Эстоніі. Заходняй мяжой заліва лічыцца ўяўная лінія паміж паўвостравам Ханка і мысам Пыызаспэа (знаходзіцца каля вострава Осмуссаар).

Плошча Фінскага заліва — 29,5 тыс. км², даўжыня — 420 км, шырыня — ад 70 км у горле да 130 км у самай шырокай частцы, сярэдняя глыбіня — 38 м (максімальная 121 м).

На берагах заліва размешчаны некалькі гарадоў:
* У Расіі: Санкт-Пецярбург (уключаючы Кранштат, Сестрарэцк, Зеленагорск, Ламаносаў, Пецяргоф), Прыморск, Сасновы Бор, Выбарг, Высоцк, Усць-Луга;
* У Фінляндыі: Хельсінкі, Котка, Ханка;
* У Эстоніі: Талін, Тойла, Сіламяэ, Нарва-Йыэсуу, Палдыскі;

## Паходжанне назвы 
Назва вядомая з 1730-х гадоў, паходзіць, напэўна, ад народа, які насяляў паўночнае ўзбярэжжа заліва.

У 1737—1793 гадах адначасова называўся **Кранштадскім залівам**.

З 1-й чвэрці XIX ст. частка заліва на ўсход ад вострава Котлін іранічна-грэбліва назвалася «*Маркізавай лужынай*». Паводле распаўсюджанай версіі, гэта назва была дадзена маракамі Балтыйскага флоту і паходзіла ад тытула расійскага марскога міністра 1811—1828 гадоў маркіза І. І. Траверсэ, які абмежаваў плаванне флоту толькі гэтым раёнам.

## Фізіка-геаграфічная характарыстыка 
### Гісторыя фарміравання заліва 
У палеазоі 300—400 мільёнаў гадоў таму ўся тэрыторыя сучаснага басейна Фінскага заліва была пакрыта морам. Асадкавыя адкладанні таго часу — пясчанікі, пяскі, гліны, вапнякі — пакрываюць магутнай тоўчшай (звыш 200 м) крышталічны фундамент, які складаецца з гранітаў, гнейсаў і дыябазаў. Сучасны рэльеф стварыўся ў выніку дзейнасці ледніковага покрыва (апошняе, Валдайскае абледзяненне, было 12 тысяч гадоў таму). Пасля адступлення ледавіка стварылася Літарынавае мора, узровень якога быў на 7—9 м вышэй за сучасны. Узроўні ледавіковых вадаёмаў паступова зніжаліся, а іх плошча памяншалася. У сувязі з гэтым, на былым дне вадаёмаў утварыліся тэрасы, якія ступенямі спускаліся да Фінскага заліва. 4 тысячы гадоў таму мора адступіла і мелі Фінскага заліва ператварыліся ў астравы. Сучаснае больш моцнае ўздыманне Скандынаўскага шчыта прывяло да перакосу паверхні Фінскага заліва. Па гэтай прычыне паўночныя берагі заліва — узвышаныя і скалістыя, а паўднёвыя — падтопленыя.

### Берагі, рэльеф дна і гідраграфія заліва 
Плошча Фінскага заліва — 29,5 тыс. км². Даўжыня заліва ад паўвострава Ханка да Санкт-Пецярбурга — 420 км, шырыня — ад 70 км у горле да 130 км у самай шырокай частцы (на мерыдыяне вострава Магутны), а ў Неўскай губе яна памяншаецца да 12 км. Фінскі заліў мелкаводны. Профіль дна памяншаецца паводле скіроўвання ад горла да вяршыні. Асабліва рэзкая змена ўтвараецца каля Нарва-Йыэсуу, з-за чаго гэтае месца называюць Нарвскай сценкай. Сярэдняя глыбіня — 38 м, максімальная — 121 м, глыбіня Неўскай губы — 6 м і менш, а ў берагавой паласе — да 1 м. Па дне Неўскай губы для праходу судоў пракладзены марскі канал. У сувязі з вялікім прытокам прэснай вады з рэк, асабліва з Нявы (2/3 усяго сцёку), вада заліва мае вельмі невялікую салёнасць (ад 0,2 да 9,2 ‰ у паверхні). Сярэдняя тэмпература вады зімой каля 0&nbsp;°C, летам — 15—17&nbsp;°C на паверхні і 2—3&nbsp;°C ля дна. Заліў замярзае з канца лістапада да канца красавіка (у цёплыя зімы можа не замярзаць увесь год). Замярзанне пачынаецца ва ўсходняй частцы заліва і паступова распаўсюджваецца на захад. Характэрны моцныя ветравыя ўсхваляванні і нагоны вады пры заходніх вятрах, якія прыводзяць да паводак.

Паўночныя берагі Фінскага заліва — узвышаныя і ізвілістыя, фіёрдна-шхерныя з рэдкімі буйнымі залівамі (Выбаргскі) і паўастравамі (Ханка, Поркала). Бераг заліва пераважна адхоністы з пясчанымі дзюнамі і берагавымі валамі. Ля самога берага дробныя пяскі, тут можна ўбачыць «*белыя дзюны*», якія параслі хвоямі. Паўднёвей за глінт распаўсюджваецца ардовіцкае плато. Заходняя, узвышаная яго частка, якая носіць назву Іжорскага ўзвышша (да 168 м), абмяжоўвае з поўдня басейн Фінскага заліва. Адметная яе рыса — амаль поўная адсутнасць рэк і азёраў. У межах Кургальскага паўвострава сфарміраваны асаблівы рэльеф, абумоўлены Кургалаўскім плато, якое сыходзіць да мора ўступамі, якія таксама служаць берагамі старажытнаму Літарынаваму мору. Паўднёвыя берагі з аднаго боку адносна выраўнаваныя, слаба ізвілістыя (як ва ўсходняй Эстоніі), з другога боку — больш ізрэзаныя (як у заходняй Эстоніі і ў Расіі, дзе ёсць глыбокія залівы — Нарвскі, Капорскі, Лужская губа, падзеленыя Кургальскім, Сойкінскім і Каравалдайскім паўастравамі)

### Басейн і астравы 
Фінскі заліў багаты на мелі, банкі, шхеры і астравы. Найбуйнейшыя астравы: Котлін з горадам Кранштат, Бярозавыя астравы (Вялікі Бярозавы, Паўночны Бярозавы і Заходні Бярозавы), Лісіны, Высоцкі з горадам Высоцк, Гогланд, Буйны, Вялікі і Малы Цютэрс, Сомерс, Найссаар, Кіміта, Какор, Оле, Нерва, Сескар, Ронда, архіпелаг Вялікі Фіскар і іншыя.

У Фінскім заліве ў абарончых мэтах пабудаваны штучныя астравы — форты. Першыя форты пачалі будаваць у перыяд Паўночнай вайны паміж Расіяй і Швецыяй (1700—1721 гг.) для аховы ад шведскіх войскаў з боку Балтыйскага мора. Некалькі фартоў былі ўзведзены ў ХIX стагоддзі. Усяго ў Фінскім заліве 19 фартоў: «*Краншлот*», «*Цытадэль*» («*Імператар Пётр I*»), «*Рысбанк*» («*Імператар Павел I*»), «*Імператар Аляксандр I*» («*Чумны*»), «*Князь Меншыкаў*», «*Обручаў*», «*Тотлебен*», «*Рыф*», «*Шанец*», «*Дзен*», «*Чырвоная горка*», «*Іна*».

З усходу ў Фінскі заліў упадае рака Нява. З поўдня — Рака Кейла, Пірыта, Ягала, Валгейыкі, Кунда, Пылтсамаа, Нарва, Луга, Сіста, Кавашы, Варонка, Чорная, Лебядзіная, Стрэлка, Кікенка. З поўначы — Порванйокі, Сайменскі канал, які злучае заліў з возерам Сайма, Хаміна, Вантанйокі, Сястра.

На паўднёвым беразе Фінскага заліва знаходзяцца некалькі асабліва ахоўных прыродных тэрыторый — арніталагічны заказнік Лебядзіны, Кургальскі, Гасціліцкі і Кацельскі заказнікі.

У апошнія гады на берагах Фінскага заліва часта знаходзяць дзіцянятаў шэрага цюленя і балтыйскай кольчатай нерпы. Гэтыя віды занесены ў Чырвоную кнігу Расіі як рэдкія і ўразлівыя.

У водах заліва водзяцца сёмга, бычок звычайны, бычок чатырохрогі, аўсянка, уюн, галавень, гальян, гусцяра, ялец, джгір, камбала, карась, корушка, колюшка дзевяцііголкавая, колюшка трохіголкавая, краснапёрка, кумжа, лінь, мянтуз, акунь, пячкур, плотка, ручаёвая мінога, сялява, салака, сарган, сінец, сом, судак, сырць, траска, вугор, укляя, чахонь, шпрот, шчыпоўка, шчупак, язь. У заліве абітаюць два эндэмікі — балтыйскі селядзец (салака) і балтыйская траска.

Экалагічны стан Фінскага заліва з'яўляецца адной з галоўных тэм міжнародных сімпозіумаў па экалогіі Балтыкі ў сувязі з ключавой роллю Фінскага заліва ў экалагічным стане ўсходнай частцы басейна Балтыйскага мора. Вялікую насцярожанасць ў вучоных Фінляндыі, Швецыі, Эстоніі і іншых дзяржаў у сувязі з гэтым выклікаюць праекты будаўніцтва нафтаналіўных партоў у Фінскім заліве.

У 2013 годзе эпідэміялагічны нагляд Пецярбурга з 24 пляжаў на тэрыторыі горада прызнаў прыдатнымі для купання толькі адзін.

Порт Усць-Луга ў Фінскім заліве будзе абслугоўваць імпарт у Расію радыеактыўных і ядзерных адходаў праз Балтыйскае мора. Палітычнае рашэнне аб гэтым было прынята Урадам Расіі ў 2003 годзе (Распараджэнне № 1491-р ад 14 кастрычніка 2003 года). Калі праект у Лужскай губе будзе рэалізаваны, то паток тысяч тон ядзерных адходаў (гексафтарыду ўрану), які зараз ідзе з Германіі і Францыі праз Кранштацкі порт Санкт-Пецярбурга, будзе перанакіраваны праз гэтую закрытую прыгранічную зону. Далей гэты небяспечны груз будзе накіроўвацца праз Санкт-Пецярбург у Новаўральск, Ангарск і іншыя гарады на ўсходзе Расіі.

З 1979 года ў Пецярбургу пачалася ачыстка сцёкавых вод. Найбуйнешымі каналізацыйнымі ачышчальнымі збудаваннямі Пецярбурга з'яўляюцца: Цэнтральная станцыя аэрацыі, Паўночная станцыя аэрацыі, Паўднёва-Заходнія ачышчальныя збудаванні. У 1997 годзе ачышчаліся каля 74 % сцёкавых вод, а ў 2005 — ужо 85 %. На канец 2008 года Пецярбург ачышчае 91,7 % сцёкавых вод, а да 2011 года, з завяршэннем будаўніцтва працягу паўночнай часткі галоўнага каналізацыйнага калектара будзе ачышчаць амаль усе 100 %.

На кастрычнік 2013 г. узровень забруджвання Фінскага заліва значна большы за гэткі ў Няве.

## Найважнейшыя гістарычныя падзеі 
### Да 1700 года 
На берагах Фінскага заліва знойдзена мноства стаянак старажытных людзей, узрост якіх налічвае да дзевяці тысячагоддзяў. Чалавек пачаў асвойваць гэтыя месцы па пятах адыходзячага ледавіка і ўслед за тым, як землі сталі вызваляцца ад вод пасляледавіковых азёраў і мораў, якія разліваліся тут. Прыкладна 3000—3500 год таму у вусце ракі Сястры з'явіўся дагістарычны чалавек. Аб гэтым сведчаць археалагічныя знаходкі ў заснаваннях выдмаў каля заходняга берага возера Разліў, упершыню знойдзеныя ў 1905 годзе. Зараз у гэтым раёне знойдзены адзінаццаць стаянак старажытнага чалавека часу неаліту (новакаменнага стагоддзя). Інвентар стаянак прадстаўлены прыладамі, зробленымі з кварцу — наканечнікі стрэл, скрабалкі для апрацоўкі скур. Сустракаецца мноства чарапкоў ад старажытнага посуду, упрыгожаных ямачна-грабенчатым арнаментам, характэрным для неалітычных плямёнаў, якія жылі ў III—II тысячагоддзе да нашай эры па ўсёй лясной палосцы Усходняй Еўропы. Побач з бітым посудам знаходзяць рэшткі ачагоў. Навукоўцы лічаць, што гэтыя стаянкі прыналежалі вандроўным абшчынам паляўнічых. Яны не ведалі земляробства і не мелі свойскіх жывёл.

У VIII—IX стагоддзях берагі Нявы і Фінскага заліва засялілі ўсходнія славяне (ільменскія славене і крывічы). Тут яны займаліся падсечна-агнявым земляробствам, жывёлагадоўляй, паляваннем і рыбалкай.

У VIII—стагоддзях па Фінскім заліве і Няве праходзіў водны шлях «З варагаў у грэкі» са Скандынавіі праз Усходнюю Еўропу ў Візантыю.

З IX стагоддзя ўсходнія берагі Фінскага заліва прыналежалі Вялікаму Ноўгараду і ўваходзілі ў склад Водскай пяціны. У выніку дацкага крыжовага паходу 1219 года, паўночная Эстонія была захоплена Даніяй. У ХІІ стагоддзі на месцы засялення эстаў узнік горад Рэвель, на месцы сучаснага Таліна (у рускіх летапісах Калывань). У 1346 годзе Паўночная Эстонія была прададзена Лівонскаму ордэну. У 1561 годзе шведская армія высадзілася ў Рэвеле і ўзяла пад кантроль паўночную частку сярэдневяковай Лівоніі.

У 1323 годзе паміж Швецыяй і Вялікім Ноўгарадам быў заключаны Арэхаўскі мір, паводле якога мяжа праходзіла па рацэ Сястры.

У XV стагоддзі Іжорская зямля ў складзе Наўгародскай дзяржавы была далучана да Вялікага княства Маскоўскага. У 1550 годзе шведскім каралём Густавам Вазам быў заснаваны горад на месцы сучаснага Хельсінкі.

У 1710 годзе на паўднёвым беразе Фінскага заліва былі заснаваныя гарады Пецяргоф і Араніенбаум. 27 ліпеня (7 жніўня) 1714 года каля мыса Гангут (паўвостраў Ханка) паміж рускім і шведскім флатамі адбылася бітва, якая стала першай у гісторыі Расіі марской перамогай рускага флоту. 6 (17) ліпеня 1788 года ў раёне вострава Гогланд, у час руска-шведскай вайны 1788—1790 адбылася Гогландская бітва.

У 1978 годзе было прынята рашэнне з мэтай абароны Ленінграда ад паводак узвесці комплекс спецыяльных ахоўных будынкаў. Будаўніцтва гідратэхнічнага комплексу, які ўзводзіўся на мяжы Неўскай губы і Фінскага заліва для прадухілення нагонных паводак, пачалося восенню 1979 года; у Фінляндыі — Хельсінкі (кантэйнеры), Котка (кантэйнеры, лес, сельгаспрадукцыя, галоўны перавалачны порт грузаў для Расіі), Ханка (кантэйнеры, аўтамабілі), Турку (кантэйнеры, чыгуначны паром); у Эстоніі — Талін (зерне, рэфрыжэратары, нафта), Сіламяэ. Фінскі заліў з'яўляецца буйнай воднай магістраллю, якая ўваходзіць у склад Волга-Балтыйскага воднага шляху і Беламорска-Балтыйскага канала. Найважнейшыя грузы: з Кольскага паўвострава — хібінскі апатыт, апатытавы канцэнтрат, карэльскія граніт і дыябаз у розныя раёны краіны; лес і піламатэрыялы з Архангельскай і Валагодскай абласцей у Прыбалтыку, Санкт-Пецярбург і на экспарт; чорны метал з Чарапаўца, данецкі і кузнецкі вугаль, уральскі серны калчадан, салікамскія калійныя солі — для паўночнага захаду, Прыбалтыкі і на экспарт; зерне. У танкерах з Волгі ідуць нафтагрузы для паўночнага захаду, Прыбалтыкі і на экспарт.

У сучасны час у Фінскім заліве дзейнічаюць наступныя паромныя лініі:
* «*Silja Line*». Маршруты: Хельсінкі (Фінляндыя) — Марыехамн (Аландскія астравы) — Стакгольм (Швецыя), Хельсінкі (Фінляндыя) — Талін (Эстонія).
* «*Viking Line*». Маршруты: Хельсінкі (Фінляндыя) — Марыехамн (Аландскія астравы) — Стакгольм (Швецыя), Хельсінкі (Фінляндыя) — Талін (Эстонія).
* «*Tallink*». Маршрут — Хельсінкі (Фінляндыя) — Талін (Эстонія), Талін (Эстонія) — Марыехамн (Аландскія астравы) — Стакгольм (Швецыя), Палдыскі (Эстонія) — Капельшэр (Швецыя).
* «*Finnlines*». Адна з самых вялікіх еўрапейскіх паромных кампаній. Ажыццяўляе перавозкі між Бельгіяй, Германіяй, Нарвегіяй, Швецыяй, Фінляндыяй і Расіяй.
* «*Superfast Ferries*» праз «*Tallink*». Маршрут — Талін (Эстонія) — Ханка (Фінляндыя) — Ростак (Германія).
* «*Eckeroline*». Маршрут — Хельсінкі (Фінляндыя) — Талін (Эстонія).
* «*SuperSeaCat*». Маршрут — Хельсінкі (Фінляндыя) — Талін (Эстонія).
* «*Георг Отс*». Маршрут — Калінінград (Расія) — Санкт-Пецярбург (Расія).
* Летам 2008 года кампаніяй «*Stella Lines»* была прадпрынята спроба адкрыць пасажырскі рух (паром «*Julia»*) на маршруце Хельсінкі — Санкт-Пецярбург. Чакалася, што ў красавіку 2010 года паромныя зносіны паміж Хельсінкі і Санкт-Пецярбургам будуць адноўлены.

У Фінскім заліве развіта рыбалоўства. Найважнейшымі месцамі лову ў заліве з'яўляюцца яго паўночнае ўзбярэжжа ў раёне Выбарга-Прыморска і паўднёвы бераг у раёне Усць-Лугі. У 2005 годзе рыбалоўчыя прадпрыемствы Пецярбурга і Ленінградскай вобласці вылавілі з Фінскага заліва каля 2000 тон рыбы.

У верасні 2005 года было падпісана пагадненне аб будаўніцтве газаправода «*Паўночны паток»* па дне Балтыйскага мора ад Выбарга да нямецкага горада Грайфсвальду. Пракладка трубаправода была пачата ў красавіку 2010 года. У верасні 2011 года пачата запаўненне тэхналагічным газам першай з дзвюх нітак. 8 лістапада 2011 года пачаліся пастаўкі газу. 18 красавіка 2012 года была завершана другая нітка. 8 кастрычніка 2012 года пачаліся пастаўкі газу па дзвюх нітках газаправода ў камерцыйнам рэжыме.

28 лютага 2014 года Фінляндыя і Эстонія заключылі дагавор аб пракладцы газаправода «*»*, які павінен прайсці па дне Фінскага заліва і злучыць Фінляндыю з газавымі сеткамі балтыйскіх краін. Акрамя таго, быў заключаны мемарандум аб намерах па будаўніцтве тэрміналаў звадкаванага газу на фінскім і эстонскім берагах заліва.

## Археалогія заліва 
Дно Фінскага заліва — адно з найбуйнейшых у свеце могілак загінуўшых караблёў, якія дзякуючы халодным і адносна прэсным водам выдатна захаваліся. Праз Фінскі заліў з VI стагоддзя праходзіць марскі гандлёвы шлях, па ім у Паўночную Еўропу паступалі 100 % срэбра (каля 3000 тон у VIII—Х стагоддзях). Пазней гэты шлях быў найважнейшым у гандлі Рускага царства з гарадамі Ганзы. У XVII стагоддзі ён амаль вызначаў эканоміку Шведскага каралеўства, а з пачатку XVIII стагоддзя — стаў галоўным каналам міжнароднага гандлю для Расійскай імперыі.

Кожны год тут гінулі дзясяткі судоў. Вядомыя выпадкі, калі ў шторм загіналі цэлыя флатыліі за некалькі гадзін. Восенню 1743 года за 7 гадзін загінулі 17 рускіх ваенных судоў, якія вярталіся з Фінляндыі, а летам 1747 года ўсяго за 4 гадзіны на рэйдзе Нарвы загінулі 26 гандлёвых судоў. Рэкорд быў пастаўлены ў 1721 годзе, калі пры эвакуацыі рускіх войскаў з Фінляндыі за 3 месяцы загінулі больш за 100 караблёў (прычым 64 — за адну ноч).

На канец 1996 года ў расійскім сектары Фінскага заліва налічваліся больш за 5000 затопленых аб'ектаў. З іх каля 2500 — гэта караблі і суды, амаль 1500 — самалёты, а астатнія — усялякія дробныя аб'екты — якары, лодкі, сухапутныя транспартныя прыстасаванні, якія праваліліся пад лёд (танкі, трактары, аўтамашыны, гарматы і іншае) і падводныя кабелі. Паводле нацыянальнай прыналежнасці загінуўшыя караблі адносіліся да рускага флоту (25 %), нямецкага (19 %), англійскага (17 %), шведскага (15 %), галандскага (8 %) і фінскага (7 %). Астатнія 9 % уключаюць нарвежскія, дацкія, французскія, амерыканскія, італьянскія, эстонскія і латвійскія суды.

Дно Фінскага заліва, і асабліва яго ўсходняя частка, багатае на аб'екты, якія ўяўляюць патэнцыяльную небяспеку для мараплавання, рыбалоўства, прыбярэжнага будаўніцтва, пракладкі падводных трубаправодаў ці кабеляў, а таксама ствараюць пагрозу экалагічных бядотаў і катастроф. Актыўныя і шырокамаштабныя мінныя ўстаноўкі ажыццяўляліся ў Фінскім заліве яшчэ ў час Першай сусветнай вайны, Грамадзянскай вайны і інтэрвенцыі, Зімняй вайны. Аналіз наяўнай няпоўнай інфармацыі дазваляе ацаніць маштабы пастаноўкі ў 60 000 адзінак (толькі пастаноўкі Расійскага імператарскага флоту ў 1914—1917 гадах склалі 38 932 міны). Пры гэтым пасляваенным траленнем, паводле ацэнак спецыялістаў, знішчаны не больш за 25 % выстаўленых мін.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Фінскі заліў Балтыйскага мора 
* Фотаздымкі берагоў Фінскага заліва 
* Зялёны свет. Фінскі заліў 
* Некалькі растравых карт глыбінь Фінскага заліва
* Карта глыбінь Фінскага заліва


Катэгорыя:Залівы Эстоніі
Катэгорыя:Залівы Фінляндыі
Катэгорыя:Залівы Расіі