open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карл Тэадор Дальберг

**Карл Тэадор фон Дальберг** (; , Мангейм — , Рэгенсбург) — апошні князь-біскуп і дзяржаўны дзеяч Свяшчэннай Рымскай імперыі. Прадстаўнік баронскага роду Дальбергаў. Першы і апошні архібіскуп Рэгенсбурга, адзіны вялікі герцаг Франкфурта.

## Біяграфія 
Дальберг, кіруючы з 1772 года эрфуртскай епархіяй, прыцягваў туды лепшых пісьменнікаў, мастакоў, вучоных і рамеснікаў; быў сябрам Віланда і Гётэ; шмат клапаціўся пра народную асвету і дабрабыт насельніцтва. У 1787 годзе ён блізка сышоўся з імператарам Іосіфам II і вёў з ім перапіску; дзякуючы яго заступніцтву атрымаў месца каад’ютара архібіскупа майнцкага.

У 1800 годзе Дальберг заняў месца біскупа ў Канстанцы, а праз два гады стаў архібіскупам і курфюрстам майнцкім. Спрабаваў па меры сіл спрыяць аб’яднанню Германіі калі не ў палітычным, то, прынамсі, у рэлігійным стаўленні, ускладаючы ў гэтым плане надзеі спачатку на прускую карону, а потым на Напалеона. У 1802—1803 гг. займаў вормсскую кафедру.

Калі зарэйнская частка яго ўладанняў адышла да Францыі, а астатняя была секулярызавана (1803), Дальберг захаваў званне архіканцлера і мітрапаліта ўсёй Германіі за выключэннем Прусіі і Аўстрыі. У 1804 годзе Дальберг ездзіў у Парыж, каб абмеркаваць з Папам Піем VII справы германскай царквы.

Калі Свяшчэнная імперыя была скасавана, Дальберг у якасці архібіскупа рэгенсбургскага далучыўся да Рэйнскага саюза з тытулам князя-прымаса і прэзідэнта. У 1810 годзе яму прыйшлося саступіць Рэгенсбург Баварыі, наўзамен чаго ён атрымаў графствы Ганау і Фульду. Напалеон I зрабіў яго вялікім герцагам франкфурцкім.

Калі Напалеон паў, прэлат выдаліўся ў Рэгенсбург, дзе і памёр. Частку яго ўладанняў атрымаў у спадчыну пляменнік — герцаг Эмерых Іозеф фон Дальберг.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Біскупы рэгенсбургскія
Катэгорыя:Герцагі Германіі
Доўгае (возера, басейн Начы)

**До́ўгае** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нача, за 25 км на паўднёвы захад ад горада Полацк і за 4 км на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Ветрына, каля вёскі Слабада.

Плошча паверхні возера 0,23 км², даўжыня 0,98 км, найбольшая шырыня 0,27 км. Плошча вадазбору 1,75 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 10 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая.

Каля возера праходзіць аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-21. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1984 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Начы (прыток Заходняй Дзвіны)
Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1960

Спаборніцтвы па фехтаванню на летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года праводзіліся сярод мужчын і жанчын. Мужчыны спаборнічалі на шпагах, рапірах і шаблях (у асабістым і камандным першынстве), жанчыны — толькі на рапірах.

## Агульны медальны залік 
## Медалісты 
### Мужчыны 
### Жанчыны 
## Спасылкі 
* Вынікі спаборніцтваў  на сайце sports-reference.com

Катэгорыя:Спаборніцтвы на летніх Алімпійскіх гульнях 1960
Катэгорыя:Фехтаванне на Алімпійскіх гульнях
Доўгае (возера, басейн Крашанкі)

**До́ўгае** — бяссцёкавае возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Крашанка, за 20 км на поўдзень ад Полацка.

Плошча паверхні возера 0,3 км², даўжыня 0,78 км, найбольшая шырыня 0,4 км, даўжыня берагавой лініі 2,82 км. Плошча вадазбору каля 4 км².
Катлавіна Доўгага возера лопасцевай формы. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 5 м, пад лесам. Берагавая лінія звілістая. Дно возера выслана сапрапелем. У сярэдзіне возера востраў плошчай 0,4 га.

Возера Доўгае бяссцёкавае, злучана ручаём з возерам Уклеенка. Бліжэйшыя населеныя пункты — вёскі Гаравыя і Саламір'е.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Доўгае (возера, Расонскі раён)

**До́ўгае** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нешчарда, за 16 км у напрамку на ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны.

Плошча паверхні возера 0,48 км². Даўжыня 1,2 км, найбольшая шырыня 0,5 км, даўжыня берагавой лініі 3,1 км. Найбольшая глыбіня дасягае 5,6 м, сярэдняя 3,3 м. Плошча вадазбору  1,9 км². Аб'ём вады ў возеры 1,6 млн. м³.
Катлавіна Доўгага возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 2—4 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі ў асобных месцах забалочаныя. Мелкаводдзе да глыбіні 2 м пясчанае, глыбей дно возера выслана сапрапелем (магутнасць слою да 8 метраў).
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Злучана пратокамі з азёрамі Нешчарда і Круглае. Зарастае слаба. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 15—30 м ад берага.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, гусцяра, акунь, краснапёрка, лінь і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* *Рачэўскі А. М.* Доўгае возера // 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Доўгае (возера, Ушацкі раён, каля вёскі Шалапечына)

**До́ўгае возера** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка, за 25 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, паміж вёскамі Шалапечына і Асінаўка.

Плошча паверхні 0,21 км². Даўжыня 1,32 км, найбольшая шырыня 0,24 км. Даўжыня берагавой лініі 3 км. Найбольшая глыбіня 5 м. Аб’ём вады 0,58 млн м³. Плошча вадазбору 5,79 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 8—10 м, ў заходняй частцы да 6 м. Берагі высокія, на ўсходзе зліваюцца са схіламі катлавіны, на поўдні і захадзе ў асобных месцах сплавінныя.
 
У Доўгае ўпадае ручай з возера Рукшанскае, злучана ручаём з возерам Плацішна.

## Літаратура 
* Доўгае возера // 
* Доўгае возера // 
* 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае возера 

Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Тураўлянкі
Канстанта раўнавагі

**Канстанта раўнавагі** — велічыня, якая вызначае для дадзенай хімічнай рэакцыі суадносіны паміж тэрмадынамічнымі актыўнасцямі (альбо, у залежнасці ад умоў праходжання рэакцыі, парцыяльнымі ціскамі, канцэнтрацыямі або фугітыўнасцямі) зыходных рэчываў і прадуктаў у стане хімічнай раўнавагі (у адпаведнасці з законам дзеючых мас). Ведаючы канстанту раўнавагі рэакцыі, можна разлічыць раўнаважны састаў сумесі, якая рэагуе, лімітны выхад прадуктаў, вызначыць кірунак праходжання рэакцыі.

## Спосабы выражэння канстанты раўнавагі 
Для рэакцыі ў сумесі ідэальных газаў канстанта раўнавагі можа быць выражана праз раўнаважныя парцыяльныя ціскі кампанентаў *pi* па формуле :

: K_p = \prod p_i^{{\nu}_i}

дзе *νi* — стэхіяметрычны каэфіцыент (для зыходных рэчываў прымаецца адмоўным, для прадуктаў — дадатным). *Kp* не залежыць ад агульнага ціску, ад зыходных колькасцей рэчываў або ад таго, якія ўдзельнікі рэакцыі былі ўзятыя ў якасці зыходных, але залежыць ад тэмпературы.

Напрыклад, для рэакцыі акіслення монааксіду вугляроду:

: 2CO + O2 = 2CO2

канстанта раўнавагі можа быць разлічана па ўраўненні:

: ~K_p=\frac {p_{CO_2}^2}{p_{CO}^2 \cdot p_{O_2}}

Калі рэакцыя працякае ў ідэальным растворы і канцэнтрацыя кампанентаў выражана праз малярнасць *ci*, канстанта раўнавагі прымае выгляд:

: ~K_c = \prod c_i^{{\nu}_i}

Для рэакцый у сумесі рэальных газаў або ў рэальным растворы замест парцыяльнага ціску і канцэнтрацыі выкарыстоўваюць адпаведна фугітыўнасць *fi* і актыўнасць *ai*:

: ~K_f = \prod f_i^{{\nu}_i}
: ~K_a = \prod a_i^{{\nu}_i}

У некаторых выпадках (у залежнасці ад спосабу выражэння) канстанта раўнавагі можа з'яўляцца функцыяй не толькі тэмпературы, але і ціску. Так, для рэакцыі ў сумесі ідэальных газаў парцыяльны ціск кампанента можа быць выражана па закону Дальтана праз сумарны ціск і мольную долю кампанента (p_i=P\cdot x_i), тады лёгка паказаць:

: ~S_{298}^0 = A\ln M + B
: дзе A і B — таблічныя канстанты, якія залежаць ад тыпу разгляданага злучэння, M — малекулярная маса.

Такім чынам, калі вядомыя \Delta H_{298}^0, \Delta S_{298}^0 і тэмпературныя залежнасці цеплаёмістасці, \Delta G_T^0 можа быць разлічана па формуле:

: \Delta G_T^0=\Delta H_{298}^0-T\Delta S_{298}^0+ \int_{298}^T \Delta C_pdT-T\int_{298}^T \Delta C_p \frac{dT}{T}

Некалькі спрошчаны варыянт гэтай формулы атрымліваюць, лічачы суму цеплаёмістасцей рэчываў незалежнай ад тэмпературы і роўнай суме цеплаёмістасцей пры 298 K:

: \Delta G_T^0=\Delta H_{298}^0-T\Delta S_{298}^0+ \Delta C_{p~298}(T - 298-T\ln \frac{T}{298})

І яшчэ больш спрошчаны разлік праводзяць, прыраўноўваючы суму цеплаёмістасцей да нуля:

: \Delta G_T^0=\Delta H_{298}^0-T\Delta S_{298}^0

Пераход ад \Delta G_T^0 да канстанты раўнавагі ажыццяўляецца па прыведзенай вышэй формуле.

### Разлік канстанты раўнавагі метадамі статыстычнай тэрмадынамікі 
### Эксперыментальнае вызначэнне канстанты раўнавагі 
## Гл. таксама 
* Канстанта дысацыяцыі

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Доўгае (возера, Віцебскі раён)

**До́ўгае** — возера ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лучоса, за 20 км на поўдзень ад Віцебска, каля вёскі Зазыбы 1-я (Зазыбы-Любашкоўскія).

Плошча паверхні возера 0,12 км2. Даўжыня 0,85 км, найбольшая шырыня 0,12 км, даўжыня берагавой лініі 1,85 км. Плошча вадазбору 3,95 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 10 м, у паўднёвай частцы да 4 м, спадзістыя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі высокія, на поўначы возера зліваюцца са схіламі катлавіны.
Злучана ручаём з Дыманоўскім возерам, на паўночным захадзе выцякае ручай у Лучосу.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Віцебскага раёна
Цепларод

**Цепларод** - паводле распаўсюджаных ў XVIII - пачатку XIX стагоддзя поглядах, бязважкі флюід, які прысутнічае ў кожным целе і з'яўляецца прычынай цеплавых з'яў. Уведзены ў 1783 годзе Лавуазье. Гіпотэза цеплароду была адпрэчана ў выніку выпрабаванняў, што паслужыла падставай для прыняцця малекулярна-кінетычнай тэорыі ў сярэдзіне XIX стагоддзя.

## Уласцівасці 
Прыток цеплароду ў цела павінен выклікаць яго нагрэў, змяншэнне - астуджэнне. Колькасць цеплароду ва ўсіх цеплавых працэсах павінна заставацца нязменнай. Тэорыя цеплароду тлумачыла на той момант шматлікія вядомыя ў той час цеплавыя з'явы і была прызнана большасцю навукоўцаў.

## Абвяржэнне тэорыі цеплароду 
Першым буйным навукоўцам, хто кінуў выклік тэорыі цеплароду, быў М. В. Ламаносаў. Ён лічыў, што прырода цеплыні складаецца ў руху малекул цела, якія ён называў карпускулы. Ламаносаў лічыў, што карпускулы здзяйсняюць вярчальны рух. На аснове сваіх уяўленняў Ламаносаў тлумачыў такія цеплавыя з'явы, як цеплаправоднасць, плаўленне і г. д. Працэс цеплаправоднасці Ламаносаў тлумачыў наступным чынам: пры сутыкненні нагрэтага цела з халодным першае астуджаецца, а другое награваецца. Гэта адбываецца таму, што карпускулы нагрэтага цела круцяцца хутчэй, чым карпускулы халоднага. Пры сутыкненні цел рух «хуткіх» карпускул будзе перадавацца карпускулам халоднага цела, якія верцяцца павольна. У выніку перадачы свайго руху карпускулы гарачага цела запаволяць рух, і цела астудзіцца, а вярчэнне карпускул халоднага цела паскорыцца, і яно нагрэецца. Аднак Ламаносаву не наканавана было даказаць справядлівасць сваіх поглядаў.

У 1798 г. англійскі навуковец Бенджамін Томсан (граф Румфард) назіраў за свідраваннем каналаў у гарматных ствалах. Ён быў уражаны вылучэннем вялікай колькасці цеплыні пры гэтай аперацыі. Пачаўшы сумнявацца ў існаванні цеплароду, Румфард вырашыў паставіць шэраг спецыяльных вопытаў. Пры адным з іх у металічнай даўбешцы, змешчанай пад ваду, высвідроўваюць адтуліну з дапамогай тупога свердзела, прыводнага ў рух сілай двух коней. Праз два з паловай гадзіны вада закіпела. «Здзіўленне навакольных, якія ўбачылі, што такая маса вады закіпае без агню, было неапісальна» - успамінаў Румфард. З сваіх вопытаў ён зрабіў выснову, што ніякага цеплароду не існуе, а прычына цеплыні заключаецца ў руху.

У 1799 г. англійскій фізік і хімік Хемфры Дэйві вырабіў новы эксперымент, які таксама сведчыў супраць тэорыі цеплароду. Вопыт Дэйві складаўся ў наступным: пад звон паветранай помпы, адкуль папярэдне было выпампавана паветра, змяшчаліся два кавалкі лёду пры тэмпературы 0 °С. Абодва кавалкі можна было церці адзін пра аднаго пры дапамозе адмысловага гадзіннікавага механізму. Пры трэнні лёд раставаў, прычым тэмпература атрыманай вады апынулася на некалькі градусаў вышэй за 0 °С. З пункту гледжання тэорыі цеплароду гэты вопыт зусім невытлумачальны, паколькі удзельная цеплаёмістасць лёду менш, чым у вады. Адсюль Дэйві заключыў, што цеплыня магла з'явіцца толькі ў выніку руху.

Вопыты Румфарда і Дэйві нанеслі тэорыі цеплароду сакрушальны ўдар.

## Гл. таксама 
* Флагістон

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Гісторыя хіміі
Катэгорыя:Гіпатэтычныя матэрыі
Піўная паводка

**Піўная паводка** адбылася 17 кастрычніка 1814 года ў Вялікабрытаніі ў лонданскім прыходзе св. Эгідыя (). На бровары «Мё і кампанія» () на вуліцы Тотэнхэм-Корт-Роўд () выбухнула цыстэрна з півам аб'ёмам 610 тысяч літраў і выклікала разбурэнне астатніх бакаў у будынку. У выніку амаль 1,5 мільёна літраў піва лінула на вуліцу. Піўная хваля разбурыла два дамы і прабіла сцяну паба «Tavistock Arms», заваліўшы абломкамі маладую бармэнку Элеанор Купер.

Бровар быў размешчаны сярод бядняцкіх дамоў у трушчобах Сэнт-Джайлза, дзе цэлыя сем'і жылі ў сутарэннях, якія хутка запоўніліся півам. У выніку загінула дзевяць чалавек: восем захлынулася, адзін сканаў праз алкагольнае атручванне.

## Ахвяры, пра якіх захаваліся звесткі
## Заўвагі 
## Спасылкі 
* «Beer Flood Claims Nine Souls» by Alan Bellows, Damninteresting.com (28 сентября 2005)
* «A Brew to a Kill» by Barbara Mikkelson at Snopes.com 

Катэгорыя:Тэхнагенныя катастрофы
Катэгорыя:Гісторыя Лондана
Катэгорыя:Піва
Катэгорыя:Кастрычнік 1814 года
Катэгорыя:Падзеі 17 кастрычніка
Катэгорыя:Падзеі ў Лондане
Металічны вадарод

(напрыклад, Юпітэр) могуць утрымліваць вялікія запасы металічнага вадароду (шэры пласт)]]

**Металічны вадарод** - сукупнасць фазавых станаў вадароду, які знаходзіцца пры высокім ціску і пацярпеў фазавы пераход. Металічны вадарод ўяўляе сабой выраджаны стан рэчывы і валодае некаторымі выдатнымі уласцівасцямі - высокатэмпературнай звышправоднасцю і высокай удзельнай цеплынёй фазавага пераходу. Магчыма існаванне цвёрдай крышталічнай і вадкай фазы металічнага вадароду, у якой адсутнічае далёкі парадак.

## Гісторыя даследаванняў 
У 1935 Ю. Вігнер і X. Б. Хантынгтан прадказалі пераход вадароду ў металічны стан пад дзеяннем высокага ціску (каля 25 гПа) і страту валентных электронаў ядром . У далейшым ацэнка ціску, якая патрабуецца для фазавага пераходу, была падвышаная, але ўмовы пераходу ўсё ж лічацца патэнцыйна дасягальнымі. Прадказанне уласцівасцяў металічнага вадароду вядзецца тэарэтычна. Спробы атрымання, пачатыя ў 1970-х гадах, прывялі да серыі вопытаў М. Еремец у 2008 і таксама Еремец і Траян у 2011 гадах . Аднак маюцца сумненні ў атрыманні металічнага вадароду.

## Тэарэтычныя ўласцівасці 
### Цвёрды металічны вадарод 
Крышталічная рашотка цвёрдага металічнага вадароду фармуецца ядрамі вадароду (пратонамі), якія знаходзяцца адзін ад аднаго істотна бліжэй бораўскага радыусу, на адлегласці, параўнальнай з даўжынёй хвалі дэ Бройля электронаў. Такім чынам, электроны слаба звязаныя з пратонамі і фармуюць свабодны электронны газ так жа, як у металах.

### Вадкі металічны вадарод 
Вадкі металічны вадарод утворыцца пры плаўленьня цвёрдага металічнага вадароду. У адрозненне ад гелія-4, вадкага пры нармальным ціску і тэмпературы ніжэй 2,17 K, існаванне вадкага металічнага вадароду ў такіх умовах ставіцца пад сумнеў. Энергія нулявых ваганняў у масіве шчыльна упакаваных пратонаў вялікая, і пераход ад крышталічнай фазы чакаецца пры высокіх цісках. Даследаванне максімальнай пункту плаўлення на дыяграме станаў вадароду, праведзенае Н. Ашкрофтам, дапускае вобласць ціскаў каля 400 гПа, пры якіх вадарод з'яўляецца вадкім металам пры нізкіх тэмпературах . Ягорам Бабаевым было прадказана, што металічны вадарод можа прадстаўляць сабой новы агрэгатны стан: металічную звышцякучую вадкасць. 

### Звышправоднасць 
Металічны вадарод валодае звышправоднасцю пры тэмпературах, аж да пакаёвай, што значна вышэй, чым у іншых матэрыялах.

## Эксперыментальныя спробы атрымання 
Ударны сціск: W. Nellis Меркавана атрымаў металічны вадарод у эксперыментах па ўдарнаму сціску 

## Сувязь з іншымі абласцямі фізікі 
Металічны вадарод можа існаваць у ядрах планет-гігантаў.

## Прымяненне 
Прапануюцца паліўныя ячэйкі, якія выкарыстоўваюць аддачу энергіі фазавага пераходу металічнага вадароду ў дыэлектрычны стан пры зняцці ціску.

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Вадарод
Катэгорыя:Алатропія
Катэгорыя:Звышправоднасць
Катэгорыя:Металы
Алеф

א א

**А́леф** (, сімвал **א**) — першая літара алфавітаў семіцкіх моў (іўрыта, фінікійскай мовы і інш.). У старажытнаяўрэйскай мове літара алеф абазначала гартанную змычку, а ў сучасным іўрыце звычайна не перадае гука. Назва літары паходзіць ад заходне-семіцкага слова, якое абазначала быка. Абрысы літары паходзяць ад пратасінайскай выявы, заснаванай на іерогліфе, што адлюстроўваў галаву быка. 

Катэгорыя:Яўрэйскі алфавіт
Эфект Вентуры

плыні вадкасці вышэй, а ціск менш, чым на ўчастку трубы большага дыяметра, у выніку чаго назіраецца розніца вышынь слупоў вадкасці \Delta h; вялікая частка гэтага перападу ціскаў абумоўлена зменай хуткасці плыні вадкасці, і можа быць вылічаная па ураўненні Бярнулі]]

**Эфект Вентуры** заключаецца ў падзенні ціску, калі паток вадкасці або газу працякае праз звужаную частку трубы. Гэты эфект названы ў гонар італьянскага фізіка Джавані Вентуры (1746-1822).

## Абгрунтаванне 
Эфект Вентуры з'яўляецца следствам ўраўнення Бернулі, якое вызначае сувязь паміж хуткасцю *v* вадкасці, ціскам *p* ў ёй і вышынёй *h* часціц над плошчай адліку:

: h+\frac{v^{2}}{2g}+\frac{p}{\rho g}=\text{const},

дзе

: *ρ* - шчыльнасць вадкасці;
: *g* - паскарэнне вольнага падзення;
:  \frac{p}{\rho g} - пьезаметрычны напор;
:  \frac{v^{2}}{2g} - дынамічны напор.

Калі ураўненне Бярнулі запісаць для двух сячэнняў патоку, то будзем мець:

: \frac{v_{1}^{2}}{2}+g h_{1}+\frac{p_{1}}{\rho}=\frac{v_{2}^{2}}{2}+g h_{2}+\frac{p_{2}}{\rho}

Для гарызантальнага патоку сярэднія члены ў левай і правай частках ураўнення роўныя паміж сабой, і таму скарачаюцца, і роўнасць прымае выгляд:

: \frac{v_{1}^{2}}{2}+\frac{p_{1}}{\rho}=\frac{v_{2}^{2}}{2}+\frac{p_{2}}{\rho},

гэта значыць пры гарызантальным плыні ідэальнай нясціскаемай вадкасці ў кожным яе сячэнні сума пьезаметрычнага і дынамічнага напору будзе пастаяннай. Для выканання гэтай умовы ў тых месцах патоку, дзе сярэдняя хуткасць вадкасці вышэй (гэта значыць, у вузкіх сячэнняў), яе дынамічны напор павялічваецца, а гідрастатычны напор памяншаецца (і значыць, памяншаецца ціск).

## Прымяненне 
Эфект Вентуры назіраецца або выкарыстоўваецца ў наступных аб'ектах:

* у гідраструйных помпах, у прыватнасці, у танкерах для прадуктаў нафтавай і хімічнай прамысловасці;
* у гарэлках, якія змешваюць паветра і гаручыя газы ў грылі, газавай пліце, гарэлцы Бунзена і аэрографы;
* У вадзяных аспіратарах эжектарнага тыпу, якія ствараюць невялікія разраджэнні з выкарыстаннем кінетычнай энергіі вадаправоднай вады;
* пульверызатарах (апырсквальніках) для распылення фарбы, вады або араматызацыі паветра.
* карбюратарах, дзе эфект Вентуры выкарыстоўваецца для ўсмоктвання бензіну ва ўваходны паветраны струмень рухавіка унутранага згарання;
* у аўтаматызаваных ачышчальніках плавальных басейнаў, якія выкарыстоўваюць ціск вады для збірання асадка і смецця;
* у кіслародных масках для кіслароднай тэрапіі і інш.

### Вымярэнне расходу 
Эфект Вентуры можа быць выкарыстаны для вымярэння аб'ёмнага расходу  Q .

Так як
: 
 \begin{cases}
 Q = v_1A_1 = v_2A_2\\
 p_1 - p_2 = \frac{\rho}{2}(v_2^2 - v_1^2) \text{,}
 \end{cases}

то
: 
 Q =
A_1\sqrt{\frac{2\left(p_1 - p_2\right)}{\rho\left(\left(\frac{A_1}{A_2}\right)^2-1\right)}} =
A_2\sqrt{\frac{2\left(p_1 - p_2\right)}{\rho\left(1-\left(\frac{A_2}{A_1}\right)^2\right)}} \text{.}

дзе
:A_1 и A_2 — плошчы папярочнага сячэння патокаў, адпаведна, у шырокай і вузкай частках патоку;
:p_1 и p_2 — ціскі, адпаведна, у шырокай і вузкай частках патоку.

## Спасылкі 
* Дэманстрацыя эфекту Вентуры на вопыце (відэа)

Катэгорыя:Гідраўліка
Катэгорыя:Гідрадынамічныя з’явы
Гіпотэза матэматычнага сусвету

**Гіпотэза матэматычнага сусвету** (**ГМС**, таксама вядома як *Канчатковы Ансамбль*) - у фізіцы і касмалогіі, адна з гіпотэз "тэорыі ўсяго", прапанаваная тэарэтычным фізікам Максам Тэгмаркам.

## Апісанне 
Згодна з гіпотэзай, ''Наша знешняя фізічная рэальнасць з'яўляецца матэматычнай структурай''. То бок, фізічны сусвет з'яўляецца матэматычным ў пэўным сэнсе, і "тыя светы дастаткова складаныя, каб ўтрымліваць самадасведчаныя падструктуры, якія будуць суб'ектыўна ўспрымаць сябе як існуючыя ў фізічна "рэальным" свеце". Гіпотэза мяркуе, што светы, якія адпавядаюць розным наборам пачатковых станаў, фізічных канстант, або зусім іншых ураўненняў, можна разглядаць як аднолькава рэальныя. Тэгмарк распрацоўвае ГМС унутры **Гіпотэзы Вылічваемага Сусвету** (**ГВС**), якая сцвярждае, што ўсе матэматычныя структуры, якія можна вылічыць, існуюць.

Тэорыю можна разглядаць як:
* від піфагарызму ці платанізму, таму што яна сцвярджае існаванне матэматычных аб'ектаў;
* від матэматычнага манізму, таму што яна адмаўляе існаванне чаго-небудзь акрамя матэматычных аб'ектаў;
* фармальны выраз струткурнага рэалізму

Тегмарк сцвярджае, што гіпотэза не мае вольных параметраў і магчыма эксперыментальная. Такім чынам, ён аддае ёй большую первагу адносна іншых "тэорый усяго" па прынцыпу ашчаднасці. Ён мяркуе, што свядомы вопыт будзе праходзіць у форме матэматычных "самасвядомых падструктур", якія існуюць у фізічна "рэальным" свеце.

Гіпотэза звязана з антропным прынцыпам і катэгарызацыяй Тэгмарка аб чатырох узроўнях мультысусвета.

Андрэас Альбрэхт з лонданскага Імперскага Коледжа назваў тэорыю "правакацыйным" рашэннем адной з цэнтральных праблем, якія стаяць перад фізікай. Нягледзячы на тое, што ён "не асмеліцца" ісці так далёка, каб сказаць, ва што ён верыць, ён адзначыў, што "на самой справе даволі цяжка пабудаваць тэорыю, дзе ўсё, што мы бачым, з'яўляецца ўсім, што ёсць".

## Гл. таксама 
* Касмалогія
* Лічбавая фізіка
* Немагчымы свет
* Мадальны рэалізм
* Мультысусвет
* Анталогія
* Тэорыя струн
* Тэорыя ўсяго
* Неабгрунтаваная эфектыўнасць матэматыкі ў натуральных навуках

## Спасылкі 
* Computable Universes & Algorithmic Theory of Everything
* The Level IV mathematical multiverse
* Wei Dai's ``everything'' mailing list
* Is the Universe Actually Made of Math?

Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Анталогія
Сіняе зрушэнне

а) ці іншай элементарнай часціцы (такой, як электрон або пратон) пры яе падзенні ў гравітацыйнае поле (якое ствараецца жоўтай зоркай у ніжняй частцы малюнка).]]

**Сіняе зрушэнне** () - гэта павышэнне частаты кванта (такога як фатон, электрон або пратон).

* Гравітацыйнае сіняе зрушэнне з'яўляецца абсалютным (падвышэнне частоты самага кванта пры яго трапленні ў больш моцнае гравітацыйнае поле).
* Доплераўскага сіняе зрушэнне з'яўляецца адносным (вытворным ад руху назіральніка адносна кванта).

## У масавай культуры 
Тэрмін «сіняе зрушэнне» выкарыстоўваецца ў назве кампутарнай гульні Half-Life: Blue Shift.

## Гл. таксама 
* Чырвонае зрушэнне

## Літаратура 
* *Ives H., Stilwell C.,* An Experimental Study of the Rate of a Moving Atomic Clock // J. Opt. Soc. Am. 28 pg 215—226 (1938); JOSA 31 pg 369—374 (1941).
* *Mac-Arthur D.,* Test of the Special-Relativist Doppler Formula …// Phys. Lett., 1986, V.56. No. 4

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Оптыка
Белае Возера

**Бе́лае Во́зера** (, ) — пасёлак у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета.

Пасёлак размешчаны за 25 км у напрамку на поўдзень ад Брэста, за 7 км на ўсход ад мяжы з Польшчай, на беразе возера Белае.

У пасёлку створаны буйны рэкрэацыйны комплекс: турыстычна-аздараўленчы комплекс «Белае возера», базы адпачынку «Белае возера», «Элма». Непадалёк на паўночны ўсход ад пасёлка і возера на беразе возера Рагазнянскае ў пасёлку Бярэсце размешчаны санаторый «Бярэсце».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Бярэсце (пасёлак)

**Бярэ́сце** (, ) — пасёлак у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчана 40 км ад Брэста, на беразе возера Рагазнянскае.

У масіве хваёва-лісцянага лесу на беразе возера размяшчаецца камунальная санаторна-курортнае ўнітарнае прадпрыемства «Брэстаграздраўніца» (санаторый «Бярэсце»), разлічанае на 430 месцаў.

На паўднёвы-захад ад пасёлка і возера на беразе возера Белае ў пасёлку Белае Возера размешчаны турысцка-аздараўленчы комплекс і база адпачынку «Белае возера».

## Спасылкі 
* Камунальнае санаторна-курортнае ўнітарнае прадпрыемства «Бярэсцеаграздраўніца» 

Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Лясны (Брэсцкі раён)

**Лясны́** (, ) — пасёлак у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчаны 26 км на поўдзень ад Брэста, 2 км на ўсход ад мяжы з Польшчай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Доўгае (возера, Полацкі раён, басейн Дзвіны)

**До́ўгае** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 21 км у напрамку на паўночны захад ад Полацка, за 2,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Мікуліна, за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Навінне.

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны
Доўгае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Росіцы)

**До́ўгае** — возера ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Росіцы, за 20 км на паўночны захад ад Верхнядзвінска, за 6 км на захад ад аграгарадка Бігосава, на мяжы з Латвіяй. На латвійскім баку мяжы завецца **Гараіс** () або **Ілгэзэрс** ().

Плошча паверхні возера 0,1 км², даўжыня 1,12 км, найбольшая шырыня 0,12 км. Даўжыня берагавой лініі 2,25 км. Плошча вадазбору 0,98 км².

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, стужкападобнай формы, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй да 20 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі пераважна зліваюцца са схіламі катлавіны. Паўночна-ўсходнія берагі забалочаныя. З Доўгага выцякае ручай у возера Чорнае.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае возера 

Катэгорыя:Басейн Росіцы
Катэгорыя:Азёры Верхнядзвінскага раёна
Доўгае (возера, Мёрскі раён)

**До́ўгае** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Бярэжа, у межах ландшафтнага заказніка «Ельня», за 16 км на паўднёвы ўсход ад горада Мёры.

Плошча паверхні возера 0,15 км². Даўжыня 0,55 км, найбольшая шырыня 0,32 км, даўжыня берагавой лініі 1,4 км. Плошча вадазбору 5 км².
Катлавіна рэшткавага тыпу. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі возера забалочаныя.

Каналамі Доўгае злучана з азёрамі Бярэжа і Плоскае.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае возера 

Катэгорыя:Басейн Дзісны
Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёна
Штучнае ахаладжэнне

**Штучнае ахаладжэнне** - працэс паніжэння тэмпературы цела або асяроддзя з дапамогай спецыяльнай тэхнікі і прылад, процілеглы нагрэву.

У прыкладных мэтах (атрыманне штучнага холаду) дасягаецца адводам пэўнага колькасці цеплыні. У прамысловасці і тэхніцы штучны холад атрымліваюць у асноўным выкарыстоўваючы халадзільныя машыны і астуджальныя сумесі.

Для адносна кароткачасовага штучнага холаду ва ўмовах адсутнасці крыніцы энергіі ўжываюць акумулятары холаду альбо сухі лёд.

Устаноўкі для стварэння штучнага холаду - халадзільнікі і кандыцыянеры вырабляюць адбор цяпла альбо проста перамяшчэннем цепланосьбіта (напрыклад, паветра) з менш нагрэтых месцаў у ахалоджваныя, альбо па прынцыпе цеплавой помпы, шляхам стварэння каля ахалоджванай вобласці разрэджання для выпарэння вадкасці-цепланосьбіта, напрыклад, перапампоўваннем фрэона па трубках, альбо (радзей) пры дапамозе эфекту Пельтье.

## Гл. таксама 
* Замарозка
* Замярзанне
* Сістэма ахаладжэння
* Паветранае ахаладжэнне
* Вадкаснае ахаладжэнне
* Лазернае ахаладжэнне

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Тэмпература
Доўгае (возера, Шчучынскі раён)

**До́ўгае возера** — возера ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці у басейне ракі Бярвенка, за 34 км у напрамку на паўночны захад ад Шчучына, каля вёскі Арлова Гара.

Плошча паверхні возера 0,5 км², даўжыня 1,1 км, найбольшая шырыня 0,68 км, даўжыня берагавой лініі каля 3 км. Вышыня схілаў катлавіны да 10 м. Берагі нізкія, забалочаныя, месцамі сплавінныя. Дно возера выслана сапрапелем. З Доўгага выцякае рака Бярвенка (прыток Пыранкі).

## Літаратура 
* Доўгае возера // 

Катэгорыя:Азёры Шчучынскага раёна
Пасілінгва

**Пасілінгва** (ад  «весь, усякі» +  «мова») — праект міжнароднай штучнай мовы, распрацаваны прафесарам Паўлем Штэйнерам у Нойвідзе ў 1885 годзе. Адзін час мова лічылася сур’ёзным канкурэнтам валапюка, але з-за складанай граматыкі распаўсюджання так і не атрымала.

## Алфавіт 
У алфавіце 31 літара:
* 10 галосных: a, ä, é, e, i, y, o, u, ü
* 21 зычная: b, c, ç, (/s/), d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, v, w, x, z
Таксама ёсць два дыграфы: ch i sch.

## Граматыка 
### Артыкль 
Няпэўны артыкль: *unu* (м.), *une* (ж), *una* (н.).

Пэўны артыкль: *to* (м.), *te* (ж.), *ta* (н.).

Артыклі могуць скланяцца. Напрыклад: *to* (назоўны), *tode* (родны), *toby* (давальны), *ton* (вінавальны). Таксама яны могуць мець форму адзіночнага і множнага ліку.

### Назоўнікі 
Назоўнікі змяняюцца паводле склонаў, лікаў і родаў. Склонаў усяго 4, як у нямецкай мове.

Канчаткі:
* мужчынскі род — *-o* (*homino* — мужчына);
* жаночы род — *-e* (*femine* — жанчына);
* ніякі род — *-a* (у канкрэтных назоўнікаў: *cita* — горад) ці *-u* (у абстрактных назоўнікаў: *modestiu* — сціпласць);
* назоўны склон — няма, родны склон — *-de*, давальны склон — *-by*, вінавальны склон — *-n*;
* множны лік — *-s*.

### Прыметнікі 
Прыметнікі ўтвараюцца часцей за ўсё пры дапамозе суфікса *-blo-*.

### Лічэбнікі 
Лічэбнікі першага дзясятка: 1 — *una*, 2 — *dua*, 3 — *quadra*, 5 — *quinqua*, 6 — *sexa*, 7 — *septa*, 8 — *octa*, 9 — *nova*, 10 — *deka*.

### Дзеясловы 
Дзеясловы маюць чатыры формы спражэння і тры формы часу: *mi morter* — я паміраю, *mi mortefer* — я памёр, *mi morterer* — я памру.

## Слоўнікавы склад 
Большая частка словаў запазычана з нямецкай, англійскай, французскай і лацінскай моў. Многія паняцці мелі сінонімы з асновамі з дзвюх розных моў, напрыклад, *bono* i *guto* у сэнсе «добра», *deo* i *gotto* у сэнсе «бог».

## Літаратура 
* F. Bodmer. *The Loom of Language*. New York, 1943.
* H. Moser. *Zur Universal-Sprache: Kritishe Studie über Volapük und Pasilingua*. Berlin [Neuwied]: Heuser, 1887. 32 p. 408.9 M853u.
* M. Pei. *One Language for the World*. New York: The Devin-Adair Company, 1958.
* P. Steiner. *Elementargrammatik nebst Übungsstücken zur Gemein- oder Weltsprache Pasilingua*. Neuwied, 1885. 80 p.
* P. Steiner. *Summary of the Universal Language Pasilingua*. Neuwied, 1900. 35 p.
* L. Couturat, L. Leau. *Histoire de la langue universelle*. Paris, 1903. (Апісанне мовы пасілінгва гл. на с. 280—289.)

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Плазмон

У фізіцы, **плазмон** — квазічасціца, якая адпавядае квантаванню плазменных ваганняў, якія прадстаўляюць сабой калектыўныя ваганні свабоднага электроннага газу.

## Тлумачэнне 
Плазмоны адыгрываюць вялікую ролю ў аптычных уласцівасцях металаў. Святло з частатой ніжэй плазменнай частаты адлюстроўваецца, таму што электроны ў метале экрануюць электрычнае поле светлавой электрамагнітнай хвалі. Святло з частатой вышэй плазменнай частаты праходзіць, таму што электроны не могуць дастаткова хутка адказаць, каб экраніраваць яго. У большасці металаў плазменная частата знаходзіцца ў ультрафіялетавай вобласці спектра, што робіць іх бліскучымі ў бачным дыяпазоне. У легіраваных паўправадніках плазменная частата знаходзіцца звычайна ў ультрафіялетавай вобласці.

Энергію плазмонаў можна ацаніць у мадэлі амаль свабодных электронаў як:

: 
E_{p} = \hbar \omega_p = \hbar e \sqrt{\frac{n}{m\varepsilon_0}},

дзе  — шчыльнасць валентных электронаў,  — элементарны зарад,  — маса электрона і  — электрычная пастаянная.

Паверхневыя плазмоны (плазмоны, абмежаваныя паверхнямі) моцна ўзаемадзейнічаюць са святлом, прыводзячы да ўтварэння палярытонаў. Яны гуляюць ролю ў паверхневым ўзмацненні раманаўскага рассейвання святла і ў тлумачэнні анамалій у дыфракцыі металаў. Паверхневы плазмонны рэзананс выкарыстоўваецца ў біяхіміі, каб вызначаць прысутнасць малекул на паверхні.

Лакалізаваны паверхневы плазмон прысутнічае ў дробных металічных часціцах (наначасціцах), такіх як золата або серабро. Пры досыць малых памерах часціц (дыяметр часціцы меншы чым даўжыня хвалі электрамагнітнага выпраменьвання), іх можна разглядаць як вагальныя дыполі. Паглынутая энергія электрамагнітнага выпраменьвання можа істотна награваць наначасціцы.

## Магчымае выкарыстанне 
Плазмоны разглядаюцца як сродак перадачы інфармацыі ў камп'ютарных чыпах, бо правады для плазмонаў могуць быць нашмат танчэйшыя, чым звычайныя правады, і могуць падтрымліваць нашмат вышэйшыя частоты (у рэжыме 100 ТГц, у той час як звычайным правадам уласцівыя вялікія страты пры 10 ГГц). Яны былі таксама прапанаваны як сродак для літаграфіі і мікраскапіі высокага разрознення з-за іх надзвычай малых даўжынь хваль. Абодва гэтыя прымяненні з поспехам былі прадэманстраваны ў лабараторыях.

Таксама плазмоны можна выкарыстоўваць для генерацыі выпраменьвання ў структурах, якія называюцца спазерамі.

## Спасылкі 
* http://home.hccnet.nl/ja.marquart/BasicSPR/BasicSpr01.htm 
* http://www.qub.ac.uk/mp/con/plasmon/sp1.html 
* http://www.photonics.com/spectra/research/XQ/ASP/preaid.101/QX/read.htm 
* Plasmonic computer chips move closer
* Progress at Stanford for use in computers 
* Slashdot: A Plasmonic Revolution for Computer Chips?
* A Microscope from Flatland *Physical Review Focus*, January 24 2005
* n:en:Invisibility shield gets blueprint

Катэгорыя:Квазічасціцы
Катэгорыя:Калектыўныя з’явы ў кандэнсаваных асяроддзях
Тэарэма Жукоўскага

**Тэарэма Жукоўскага** — тэарэма аб пад'ёмнай сіле цела, якое абцякаецца плоскапаралельным патокам ідэальнай вадкасці або газу. Была сфармулявана М. Я. Жукоўскім у 1904 годзе.

Фармулёўка тэарэмы:

Пад'ёмная сіла крыла бясконцага размаху роўная здабытку шчыльнасці газу (вадкасці), хуткасці газу (вадкасці), цыркуляцыі хуткасці патоку і даўжыні выдзеленага адрэзка крыла. Напрамак дзеяння пад'ёмнай сілы атрымліваецца паваротам вектара хуткасці набягаючага патоку на прамы вугал супраць цыркуляцыі.

У формульнам выглядзе:

: \vec{F}=-\rho\vec{u}_\infty\times\vec{\Gamma}l,
дзе
* \vec{F} — пад'ёмная сіла,
* \rho — шчыльнасць вадкасці,
* \vec{u}_\infty — хуткасць патоку вадкасці на бесканечнасці,
* \vec{\Gamma} — цыркуляцыя хуткасці (вектар накіраваны перпендыкулярна плоскасці профілю, кірунак вектара залежыць ад кірунку цыркуляцыі),
* l — даўжыня адрэзка крыла (перпендыкулярна плоскасці профілю).

Дадзеная тэарэма стала асновай для пабудовы сучаснай тэорыі крыла і грабнога вінта. Яна дае магчымасць разлічыць пад'ёмную сілу крыла канечнага памеру, цягу грабнога вінта, нагрузку на лапаткі турбіны і гэтак далей.

Для вызначэння цыркуляцыі хуткасці крылавага профілю з вострым заднім краем зручна скарыстаць эмпірычны пастулат Жукоўскага - Чаплыгіна.

*Заўвага*. Можна вывесці з прынцыпу Бернулі і з формулы для сіл ціску
:\vec{R}=\oint p\vec{n} dS.

## Гісторыя 
Да Жукоўскага узнікненне пад'ёмнай сілы тлумачылася ўдарнай тэорыяй Ньютана, якая апісвае не звязаныя адна з адной часціцы паветра, якія б'юцца аб абцякаемае цела. Дадзеная тэорыя дае заніжанае значэнне пад'ёмнай сілы крыла.

Жукоўскі ўпершыню прадставіў адкрыты ім восенню 1904 механізм утварэння пад'ёмнай сілы крыла на пасяджэнні Матэматычнага грамадства 15 лістапада 1905 г.

Палажэнні тэарэмы былі апублікаваны ў працах «Аб падзенні ў паветры лёгкіх прадаўгаватых цел, якія круцяцца каля сваёй падоўжнай восі» (1906) і «Аб далучаных віхурах» (1906).

Даследаваннямі ў дадзенай галіне займаўся таксама нямецкі навуковец Марцін Вільгельм Кута, ў замежнай літаратуры тэарэма Жукоўскага вядомая пад назвай Kutta-Joukowski.

## Гл. таксама 
* Эфект Магнуса

Катэгорыя:Гідрааэрамеханіка
Катэгорыя:Фізічныя тэарэмы
Бык (прыток Днястра)

**Бык** () — рака ў Малдове, правы прыток Днястра.

На рацэ Бык размешчана сталіца Малдовы - Кішынёў. У верхнім цячэнні працякае па ўзвышшы Кодра. Сярэднегадавы расход вады ля Кішынёва - 1 м³/сек, найбольшы ў паводкі - 220 м³/сек.

На рацэ знаходзіцца Гідыгіцкае вадасховішча. Найбуйнейшыя прытокі: Быкавец і Ішнавец.

## Літаратура 
* Dimitrie Cantemir, Descrierea Moldovei, București, Ed. Librăriei SOCEC & Co., 1909, pag. 49

Катэгорыя:Рэкі Малдовы
Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Прытокі Днястра
Альберт Аляксеевіч Міхайлаў

**Альбе́рт Аляксе́евіч Міха́йлаў** (, г. Старыя Дарогі — ) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут і Кіеўскі інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання (завочна, 1992). Спецыяльнасці па адукацыі — «Выкладчык чарчэння, малявання і працы; палітолаг», «Выкладчык палітычных навук у вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных установах». Працаваць пачынаў настаўнікам Старадарожскай СШ № 1. Служыў у танкавых войсках Савецкай арміі. Пасля службы ў арміі, 6 гадоў працаваў інжынерам райсельгастэхнікі, затым 6 гадоў загадчыкам агульнага аддзела РК КПБ і 22 гады намеснікам старшыні Старадарожскага райвыканкама па пытаннях сацыяльнай сферы і інфармаванні. Актыўна вырашаў пытанні будаўніцтва, рэканструкцыі, мастацкага аздаблення аб’ектаў сацыяльнай сферы, развіцця музейнай справы, народных рамёстваў, падтрымкі таленавітай моладзі. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі і Беларускага саюза журналістаў. Жыў у Старых Дарогах.

## Творчасць 
Друкаваўся ў газетах «Звязда», «Белорусская нива», «Літаратура і мастацтва», «Мінская праўда», «Навіны Старадарожчыны», часопісах «Беларуская думка», «Беларусь», «Вожык» і інш.

Аўтар зборнікаў паэзіі «Спявай, труба!» (2004), «Пакланюся сваёй Беларусі» (2007). Шэраг вершаў А. Міхайлава пакладзены на музыку, песні ўключаны ў рэпертуар ансамбляў «Песняры», «Сузор’е», «Бяседа», «Алюр». Аўтар слоў гімна Старадарожскага раёна.

Як мастак-графік афармляў кнігу паэта-земляка Алеся Усені «Я хачу на сваю планету», кнігі вершаў старадарожскіх паэтаў «Расінка», «Арэскія вытокі», «Росныя далі».

## Творы 
* Ах, дзяўчына-беларуска: [верш] / Альберт Міхайлаў // Белорусская нива. — 2007. — №. — 3 марта. — С. 14.
* Беларусь — мая песня: [верш] / Альберт Міхайлаў // Белорусская нива. — 2011. — №. — 15 января. — С. 1.
* «Беларусь, ты шмат пакут спазнала…»: [верш] / Альберт Міхайлаў // Белорусская нива. — 2010. — №. — 11 ноября. — С. 1.
* Велічальная: [верш] / Альберт Міхайлаў // Белорусская нива. — 2006. — №. — 27 января. — С..
* Дарагі для Айчыны хлеб: [верш] / Альберт Міхайлаў // Белорусская нива. — 2006. — №. — 17 ноября. — С..

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Постаці Старых Дарог
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза журналістаў
Адміністрацыйны падзел Лівана

Ліван падзяляецца на 6 правінцый (*махафаза* ), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 25 раёнаў (*када* ). Раёны падзяляюцца на акругі.
Кішынёўскі міжнародны аэрапорт імя Яўгена Догі

**Кішынёўскі міжнародны аэрапорт імя Яўгена Догі** ()— асноўны аэрапорт Малдовы.

## Новы аэравакзал 
У 1974 годзе ў Кішынёўскім аэрапорце быў пабудаваны новы будынак аэравакзала. Праект быў зроблены спецыялістамі арганізацыі «Ленаэрапраект». З моманту здачы новага будынка прапускная здольнасць аэрапорта была значна павялічана - да 400 пасажыраў у гадзіну, пазней яна дасягнула 700 пасажыраў у гадзіну. У сярэдзіне 1970-х гадоў выконваліся рэгулярныя рэйсы ў 40 гарадоў Малдовы і 40 іншых гарадоў СССР. Аб'ём пасажыраперавозак склаў ў 1976 годзе каля 800000 чалавек.

У 1980-х гадах у аэрапорце Кішынёва базавалася 35 самалётаў і 98 верталётаў. Узлётна-пасадачная паласа аэрапорта была павялічана да 3590 метраў. У 1987 годзе з аэрапорта праводзіліся рэйсы ў больш за 80 гарадоў Савецкага Саюза. Рэйсы па Малдове звязвалі больш  20 населеных пунктаў (Бельцы, Чадыр-Лунга, Кагул, Каменка і інш.) Пачалася эксплуатацыя самалётаў Ту-154Б, у аэрапорце Кішынёва базаваліся 9 самалётаў гэтага тыпу.  

13 верасня 1990 г. адбыўся першы міжнародны рэйс на самалёце Ту-134 па маршруце Кішынёў - Франкфурт. Пазней былі адкрыты і іншыя міжнародныя рэйсы.

## Кішынёўскі аэрапорт у цяперашні час 
У 2000 годзе была завершана рэканструкцыя аэрапорта Кішынёва. Рэканструкцыя была ажыццёўлена на грошы ўрада Малдовы (3 мільёны долараў) і на крэдыт Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця (9 мільёнаў долараў). Для вяртання крэдыту быў уведзены мэтавай збор у памеры 10 долараў з пасажыра. 

За 2007 год на рэгулярных і чартэрных рэйсах з аэрапорта Кішынёва 15 авіякампаній перавезлі больш за 689.000 пасажыраў у 27 гарадоў 18 краін свету. За 2009 год праз аэрапорт прайшло больш  808.000 пасажыраў і больш за 800 тон грузаў.

У цяперашні час аэрапорт можа абслугоўваць 425 пасажыраў у гадзіну, але яго прапускная здольнасць рэдка выкарыстоўваецца ў поўнай меры. З кішынёўскага аэрапорта ў сярэднім выконваецца 15-17 рэйсаў у дзень. У аэрапорце працуюць 17 авіякампаній, здзяйсняюцца рэйсы ў 23 гарады Еўропы, Блізкага Усходу і Азіі.

## Гл. таксама 
* Air Moldova

Катэгорыя:Транспарт у Малдове
Катэгорыя:Аэрапорты Малдовы
Цеплавое расшырэнне

**Цеплавое расшырэнне** - змена лінейных памераў і формы цела пры змене яго тэмпературы. Колькасна цеплавое пашырэнне вадкасцяў і газаў пры пастаянным ціску характарызуецца ізабарным каэфіцыентам расшырэння (аб'ёмным каэфіцыентам цеплавога расшырэння). Для характарыстыкі цеплавога расшырэння цвёрдых цел дадаткова ўводзяць каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння.

Раздзел фізікі, які вывучае дадзеную уласцівасць, называецца *ділатаметрыяй*.

Цеплавое пашырэнне цел ўлічваецца пры канструяванні усіх установак, прыбораў і машын, якія працуюць у зменных тэмпературных умовах.

**Асноўны закон цеплавога пашырэння** абвяшчае, што цела з лінейным памерам L ў адпаведным вымярэнні пры павелічэнні яго тэмпературы на \Delta T пашыраецца на велічыню \Delta L, роўную:

:\Delta L = \alpha L \Delta T,

дзе \alpha - так званы каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння. Аналагічныя формулы маюцца для разліку змены плошчы і аб'ёму цела. У прыведзеным найпростым выпадку, калі каэфіцыент цеплавога пашырэння не залежыць ні ад тэмпературы, ні ад кірунку пашырэння, рэчыва будзе раўнамерна пашырацца па ўсіх напрамках у строгай адпаведнасці з вышэйпрыведзенай формулай.

## Гл. таксама 
* Ділатаметр

## Спасылкі 
* Элементы: Тепловое расширение

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Цеплыня
Тэрмадынамічная раўнавага

**Тэрмадынамі́чная раўнава́га** — стан сістэмы, пры якім застаюцца нязменнымі па часе макраскапічныя велічыні гэтай сістэмы (тэмпература, ціск, аб'ём, энтрапія) ва ўмовах ізаляванасці ад навакольнага асяроддзя. Увогуле, гэтыя велічыні не з’яўляюцца пастаяннымі, яны толькі флуктуіруюць (вагаюцца) каля сваіх сярэдніх значэнняў.

Калі раўнаважнай сістэме адпавядае некалькі станаў, у кожным з якіх сістэма можа знаходзіцца няпэўна доўга, то аб сістэме кажуць, што яна знаходзіцца ў метастабільнай раўнавазе. У стане раўнавагі ў сістэме адсутнічаюць патокі матэрыі або энергii, нераўнаважныя патэнцыялы (або рухаючыя сілы), змены колькасці прысутных фаз.

Адрозніваюць цеплавую, механічную, радыяцыйную (прамяністую) і хімічную раўнавагі. На практыцы ўмова ізаляванасці азначае, што працэсы ўстанаўлення раўнавагі працякаюць значна хутчэй, чым адбываюцца змены на межах сістэмы (гэта значыць змяненні знешніх адносна сістэмы умоў), і ажыццяўляецца абмен сістэмы з асяроддзем рэчывам і энергіяй. Іншымі словамі, тэрмадынамічная раўнавага дасягаецца, калі скорасць рэлаксацыйных працэсаў досыць вялікая (як правіла, гэта характэрна для высокатэмпературных працэсаў) альбо вялікі час для дасягнення раўнавагі (гэты выпадак мае месца ў геалагічных працэсах).

У рэальных працэсах часта рэалізуецца няпоўная раўнавага, аднак ступень гэтай непаўнаты можа быць істотнай і неістотнай. Пры гэтым магчымыя тры варыянты:

* раўнавага дасягаецца ў якой-небудзь частцы (або частках) адносна вялікай па памерах сістэмы — лакальная раўнавага,
* няпоўная раўнавага дасягаецца з прычыны рознасці скарасцей рэлаксацыйных працэсаў, якія праходзяць у сістэме — частковая раўнавага,
* маюць месца як лакальная, так і частковая раўнавага.

У нераўнаважных сістэмах адбываюцца змены патокаў матэрыі або энергii, ці, напрыклад, фаз.

## Устойлівасць тэрмадынамічнай раўнавагі 
Стан тэрмадынамічнай раўнавагі называецца ўстойлівым, калі ў гэтым стане не адбываецца змены макраскапічных параметраў сістэмы.

Крытэрыі тэрмадынамічнай ўстойлівасці розных сістэм:

* Ізаляванасць (абсалютна не ўзаемадзейнічае з навакольным асяроддзем) сістэма — максімум энтрапіі.
* Замкнёная (абменьваецца з тэрмастатам толькі цеплынёй) сістэма — мінімум свабоднай энергіі.
* Сістэма з фіксаванымі тэмпературай і ціскам — мінімум патэнцыялу Гібса.
* Сістэма з фіксаванымі энтрапіяй і аб’ёмам — мінімум унутранай энергіі.
* Сістэма з фіксаванымі энтрапіяй і ціскам — мінімум энтальпіі.

## Гл. таксама 
* Тэрмадынаміка
* Тэмпература
* Эксергія

## Літаратура 
* Раўнавага тэрмадынамічная //  С. 377.

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Мыш лясная

**Лясная мыш** (*Apodemus uralensis*) — млекакормячая жывёла сямейства мышападобных.

Даўжыня цела 8—10, хваста 7—10 см. Поўсць рыжавата-бурая, знізу светлая.

Водзіцца ў лясах, хмызняках, садах і парках, на палях каля лесу. Гнёзды ўладкоўвае ў неглыбокіх норах. Корміцца насеннем, зялёнымі часткамі раслін, карой маладых дрэў, жалудамі, арэхамі, ягадамі, насякомымі. За лета дае да 4 прыплодаў па 3—8 мышанят у кожным.

Шкодзіць садовым і лясным культурам. Пераносіць узбуджальнікаў небяспечных хвароб.

## Літаратура 
* Лясная мыш // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Мышыныя
Пузыр Алькуб’ерэ

**Пузыр Алькуб’ерэ** — ідэя, заснаваная на дакладным рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна, прапанаваная мексіканскім фізікам-тэарэтыкам Мігелем Алькуб’ерэ, у якой касмічны апарат можа дасягнуць звышсветлавой хуткасці. Рух вышэй хуткасці святла немагчымы для аб’ектаў у нармальным прасторы-часу. Аднак замест перамяшчэння вышэй хуткасці святла ў межах лакальнай сістэмы каардынатаў касмічны карабель можа рухацца, сціскаючы прастору перад сабой і пашыраючы яе ззаду, што дазваляе яму фактычна перамяшчацца з любой хуткасцю, у тым ліку хутчэй святла. Такім чынам, карабель рухаецца ў гіпер-рэлятывісцкай лакальна-дынамічнай прасторы.

## Гісторыя 
У 1994 годзе Алькуб’ерэ запрапанаваў метад змены геаметрыі прасторы з дапамогай стварэння хвалі, якая сціскае прастору наперадзе і пашырае яе ззаду.

## Эксперыментальная праверка 
У 2012 годзе гурт Eagleworks пад кіраўніцтвам Гаральда Уайта (APPL JSC NASA) абвясціў аб стварэнні інтэрфераметрыі Уайта-Джудэя, якая, па іх заявах, можа выявіць прасторавыя абурэнні, якія ствараюцца моцнымі электрычнымі палямі. Эксперымент падрабязна апісаны ў працы Гаральда Уайта Warp «Field Mechanics 101».

Стварэнне інтэрфераметрыі фінансавалася касмічным цэнтрам імя Ліндана Джонсана, выдаткі склалі каля 50 тысяч долараў ЗША.

## Цікавыя факты 
Трылогія Сяргея Снегава «Людзі як багі» падрабязна ілюструе падобны спосаб руху.

Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы
Мыш дамавая

**Дамавая мыш** (*Mus musculus*) — млекакормячая жывёла сямейства мышападобных.

Сінантропны від. Шырока распаўсюджана, звычайная па ўсёй Беларусі (у паўночнай частцы форма падобная да тыповай дамавой мышы, у паўднёвай — да курганчыкавай). Жыве ў свірнах, складах, гумнах і іншых пабудовах, летам трапляецца ў садах, на палях і агародах на адлегласці да 1—2 км ад жылля. Корм — фураж, харчовыя прадукты. Дае 8—10 прыплодаў за год, да 9 мышанят у кожным.

Свірнавы і палявы шкоднік, псуе прамысловыя тавары. Пераносіць узбуджальнікаў небяспечных хвароб.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Дамавая мыш // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Мышыныя
Катэгорыя:Сінантропныя віды