open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палёўка звычайная

**Палёўка звычайная** (*Microtus arvalis*) — млекакормячая жывёла сямейства хамяковых.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 13 см, хваста да 4,5 см. Вонкава падобная да мышэй, але з кароткімі вушамі і хвастом. Поўсць на спіне бураватая або карычнявата-вохрыстая, брушка брудна-белае, зрэдку трапляюцца асобіны з буравата-шэрай спіной, белаватым і жаўтаватым адценнем брушка.

## Пашырэнне 
Пашырана ў Еўразіі. Арэал уключае Еўропу, Каўказ, Казахстан, поўдзень Сібіры. На Беларусі гэта найбольш шматлікая і пашыраная з палёвак.

Насяляе пасевы сельскагаспадарчых культур, сухадольныя лугі, высечкі, лясныя паляны, збіраецца пад сціртамі саломы, збажыны, зімой трапляецца ў садах, гумнах, жылых памяшканнях.

## Біялогія і экалогія 
Жыве ў норах. Гнездавыя камеры на глыбіні 20-30 см. Часта селіцца калоніямі. Актыўная пераважна на змярканні і ноччу.

Полавая спеласць на 2-м месяцы жыцця. Цяжарнасць каля 3 тыдняў. Дае да 5 прыплодаў за год па 4-6 дзіцянят у кожным. Працягласць жыцця 8-9 месяцаў.

Корміцца пераважна зялёнымі часткамі раслін, іх насеннем, каранямі, зімой абгрызае кару дрэў і кустоў. Зрэдку робіць кармавыя запасы на зіму. Шкодзіць сельскагаспадарчым раслінам. Палёўкі — корм для шэрагу наземных і птушыных драпежнікаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палёўкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1778 годзе
Лябеднік раскідзісты

**Лябеднік раскідзісты** (*Atriplex patula*) — від аднагадовых травяністых раслін роду лябеднік (Atriplex) сямейства Chenopodiaceae.

## Апісанне 
Расліна вышынёй 30-90 см. Сцябло пераважна галінастае і прамое.

Ніжняе лісце няроўна-рамбічнае, шырока клінаватае і пераважна дзідападобнае з коса ўверх накіраванымі вушкамі. Сцябловае лісце — чаргавальнае, суцэльнае або зубчастае, аднакаляровае без налёту, пераважна зялёнае.

Кветкі сабраны ў шчыльныя, коласападобныя суквецці.

Насенне або выпуклае, чарнабурае, дыяметрам 1-2 мм, або крыху плоскае, больш светлыя дыяметрам 2-3 мм.

Катэгорыя:Лябеднік
Іаган Фрыдрых Гербарт

**Іаган Фрыдрых Гербарт** (;  , Ольдэнбург, Свяшчэнная Рымская імперыя - , Гётынген, каралеўства Гановер) — нямецкі філосаф, псіхолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў навуковай педагогікі.

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у Іенскім універсітэце. Прафесар Гётынгенскага (з 1805), Кёнігсбергскага ўніверсітэта (1809—1833), дзе заснаваў пры універсітэце педагагічную семінарыю з доследнай школай, зноў у Гётынгене (з 1833). Гербарт супрацьстаяў нямецкаму класічнаму ідэалізму паслякантаўскаму перыяду — філасофіі І. Г. Фіхтэ, Ф. Шэлінга, Г. Гегеля; адмаўляў творчы і спантанны характар свядомасці. Паводле Гербарта, асновай філасофіі з’яўляецца вопыт, а сама яна павінна займацца «апрацоўкай паняццяў вопыту» для іх высвятлення і выпраўлення. Пры гэтым логіка імкнецца да яснасці паняццяў, выкрываючы іх непрыдатнасць для вопыту ў выпадку супярэчлівасці (Гербарт адмаўляў рэальнасць супярэчнасцяў), метафізіка ліквідуе гэтую супярэчлівасць, а эстэтыка, якая ў Гербарта ўключае ў сябе і этыку, дапаўняе паняцці азначэннямі каштоўнасцяў. Адштурхоўваючыся ад кантаўскага паняцця «рэчы ў сабе» і вучэнні Лейбніца аб манадах, Гербарт сцвярджаў існаванне т. зв. «рэалаў» — мноства простых і нязменных сутнасцяў, дзякуючы розным ўзаемаадносінам якіх узнікае вобласць з’яў або адзінкавых рэчаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Святога Альбана
Катэгорыя:Псіхолагі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Вялікі разрыў

thumb|справа|Разбурэнне Сусвету згодна з тэорыяй Вялікага разрыву

**Вялікі разрыў** () — касмалагічныя гіпотэза пра лёс Сусвету, якая прадказвае развал (разрыў) усёй матэрыі за канечны час.

## Апісанне 
Справядлівасць гэтай гіпотэзы моцна залежыць ад прыроды цёмнай энергіі, а менавіта, ад параметра *w*, роўнага адносінам ціску цёмнай энергіі да яе шчыльнасці (гл. ураўненне стану). Калі *wt_{rip} - t_0 \approx \frac{2}{3|1+w|H_0\sqrt{1-\Omega_m}},

дзе w — адносіны ціску цёмнай энергіі да яе шчыльнасці, w — пастаянная Хабла і Ωm — бягучае значэнне шчыльнасці ўсёй матэрыі ў Сусвеце.

У сваёй працы аўтары разгледзелі прыклад, дзе w&nbsp;=&nbsp;−1.5, H0&nbsp;=&nbsp;70&nbsp;(км/с)/Мпк и Ωm&nbsp;=&nbsp;0.3, і ў гэтым выпадку канец Сусвету (Вялікі разрыў) наступіць прыблізна праз 22 млрд гадоў.

* За мільярд гадоў да Вялікага разрыву распадуцца сукупнасці галактык.
* Прыкладна за 60 млн гадоў да Вялікага разрыву гравітацыя стане вельмі слабай, каб утрымліваць галактыкі. Распадзецца і наша галактыка.
* За 3 месяцы да Вялікага разрыву Сонечная сістэма стане гравітацыйна незвязанай.
* За 30 хвілін да Вялікага разрыву разбурыцца Зямля.
* За 10−9 с да канца — разбурацца атамы.

У гэты момант, як і ў момант Вялікага выбуху, перастаюць працаваць вядомыя нам законы фізікі і далейшы лёс Сусвету прадказаць немагчыма.

На сённяшні дзень невядома, ці валодае цёмная энергія такімі ўласцівасцямі, пры якіх можа рэалізавацца гэты сцэнарый.

### Эксперыментальныя дадзеныя 
Паводле апошніх касмалагічных дадзеных, імавернасць памылкі ўсё яшчэ ёсць, і невядома, які з трох выпадкаў з'яўляецца верным w&nbsp;w&nbsp;=&nbsp;−1, и w&nbsp;>&nbsp;−1.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Phantom Energy and Cosmic Doomsday. Robert R. Caldwell, Marc Kamionkowski, Nevin N. Weinberg.
* Разрыв Вселенной

Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы
Лявонаў

**Лявонаў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Архіпавіч Лявонаў, савецкі касманаўт
* Андрэй Яўгенавіч Лявонаў, расійскі акцёр тэатра і кіно
* Васіль Антонавіч Лявонаў, адзін з пачынальнікаў педыятрыі ў Беларусі, акадэмік АН БССР
* Васіль Севасцьянавіч Лявонаў, дзяржаўны дзеяч Беларусі
* Леанід Максімавіч Лявонаў, савецкі драматург
* Мікіта Лявонаў, беларускі гандбаліст
* Міхаіл Васільевіч Лявонаў, дырэктар Мінскага Трактарнага завода
* Яўген Паўлавіч Лявонаў, савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст СССР

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Шэлінг

**Шэлінг** () — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Томас Шэлінг, амерыканскі эканаміст
* Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг, нямецкі філосаф
Чарнаўчыцкі сельсавет

**Чарна́ўчыцкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2007 года вёска) Чарнаўчыцы.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 3 чэрвеня 1957 года ў склад сельсавета з Чэрнеўскага сельсавета перададзены вёскі Малая Курніца, Несвіло, Скорбічы і Чарнакі. 8 верасня 1959 года ў склад сельсавета з Матыкальскага сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў (Вістычы, Вулька, Вялікія Сухарэвічы, Казловічы і Смуга). 4 верасня 1972 года скасавана вёска Лісовічы (злілася з вёскай Чарнаўчыцы). На 1 студзеня 1974 года ў складзе Чарнаўчыцкага сельсавета было 18 населеных пунктаў.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 19 населеных пунктаў:

У 1976 годзе скасавана вёска Стоўпы (злілася з вёскай Смуга).

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4582 чалавекі, з іх 81,4 % — беларусы, 8,2 % — рускія, 6,7 % — украінцы, 2,5 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 5237 чалавек.

## Эканоміка 
* МТФ «Чарнаўчыцы»

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Герб Самоа

Сучасны **герб Самоа** быў прыняты ў 1962 годзе, у год атрымання Заходнім Самоа незалежнасці ад Новай Зеландыі.

Пярэдні план гербавага шчыта ўяўляе сабой стылізаваную выяву сузор’я Паўднёвы Крыж. На шчыце, які мае серабрыстую аснову, таксама намаляваны зялёна-белыя марскія хвалі, серабрыстае неба і какосавая пальма з залатымі какосамі. Борт шчыта мае цёмна-сінюю і белую афарбоўку. На заднім фоне шчыта намаляваны радыяльныя ўзоры, звязаныя чырвонымі канцэнтрычнымі акружнасцямі, абапал якіх намаляваны галіны аліўкавага дрэва. Над шчытом — цёмна-сіні і чырвона-белы лацінскі крыж з чырвонымі прамянямі. У ніжняй частцы герба размешчаны дэвіз: «*FA’AVAE I LE ATUA SAMOA*» (у перакладзе з самаанскай мовы — «*Бог — аснова Самоа*»).

Какосавая пальма і мора сімвалізуюць прыроднае размяшчэнне астравоў у Ціхім акіяне, крыж — хрысціянскія традыцыі краіны. Кругі і ўзоры сімвалізуюць геаграфічную шырату і даўгату і аналагічныя сцягу ААН, чыёй падапечнай тэрыторыяй было Самоа з 1946 па 1962 гг.

Першы герб Заходняга Самоа быў прыняты яшчэ ў 1914 годзе падчас панавання на астравах Германіі. На ім былі намаляваны тры сярэбраныя какосавыя пальмы на чырвоным фоне, якія ўзвышаюцца над бела-сінімі марскімі хвалямі. У верхняй частцы шчыта быў намаляваны чорны прускі арол на серабрыстым фоне. Гэты герб выкарыстоўваўся вельмі кароткі час, з прычыны таго, што праз некалькі месяцаў пасля яго прыняцця астравы былі заняты новазеландскімі войскамі.

Падчас новазеландскага панавання быў прыняты новы герб, які выкарыстоўваўся аж да 1951 года. На ім былі намаляваны тры какосавыя пальмы ў натуральных кветках на прыродным фоне.

У 1951 годзе быў прыняты новы герб, які паслужыў прататыпам сучаснаму гербу. У адрозненне ад цяперашняга варыянту на ім замест крыжа было намалявана залатое сонца.

## Гістарычныя гербы 

Image:Coat_of_arms_of_German_Samoa.svg|Герб Германскага Самоа
Image:Coat of arms of Western Samoa (1951-1962).svg|Герб Заходняга Самоа (1951-1962)

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра герб 
* Герб на сайце ўрада Самоа  

## Гл. таксама 
* Сцяг Самоа

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Самоа
Урублеўскі

**Урублеўскі** — беларускае і польскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Браніслаў Іванавіч Урублеўскі (1935—2022) — беларускі спецыяліст у галіне машын, механізмаў і тэхналогіі лесараспрацовак, лесанарыхтовак і лясной гаспадаркі, эканаміст.
* Вадзім Валер’евіч Урублеўскі — беларускі гісторык, генеалог, архівіст.
* Валерый Антонавіч Урублеўскі (1836—1908) — адзін з кіраўнікоў Паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі.
* Вітольд Урублеўскі (1924—2008) — удзельнік польскага антысавецкага падполля на Гродзеншчыне, грамадскі дзеяч.
* Зыгмунт Урублеўскі — польскі фізік.
* Ігнат Урублеўскі — беларускі жывапісец.
* Тадэвуш Урублеўскі — польскі адвакат, грамадскі дзеяч.
* Уладзіслаў Урублеўскі — прэм’ер-міністр Каралеўства Польскага.
* Яўген Паўлавіч Урублеўскі (нар. 1952) — беларускі педагог.
Тэарэма Эрэнфеста

**Тэарэма Эрэнфеста** (**Ураўненні Эрэнфеста**) — сцвярджэнне аб выглядзе ўраўненняў квантавай механікі для сярэдніх значэнняў назіраных велічынь гамільтанавых сістэм. Гэтыя ураўненні ўпершыню атрыманы П. Эрэнфестам ў 1927 годзе.

Фармулёўка тэарэмы:

У квантавай механіцы сярэднія значэнні каардынат і імпульсаў часціцы, а таксама сілы, якая дзейнічае на яе, звязаныя паміж сабой ураўненнямі, аналагічнымі адпаведным ураўненнямі класічнай механікі, гэта значыць пры руху часціцы сярэднія значэнні гэтых велічынь у квантавай механіцы змяняюцца так, як змяняюцца значэння гэтых велічынь у класічнай механіцы.

Ураўненне Эрэнфеста для сярэдняга значэння квантавай назіранай гамільтанавай сістэмы мае выгляд

: \frac{d}{dt}\langle A\rangle = \frac{1}{i\hbar}\langle [A,H] \rangle + \left\langle \frac{\partial A}{\partial t}\right\rangle , 

дзе \ A — квантавая назіраная, \ H — аператар Гамільтана сістэмы, вуглавымі дужкамі пазначана ўзяцце сярэдняга значэння. Гэтае ўраўненне можа быць выведзена з ураўнення Гейзенберга.

У прыватным выпадку, сярэднія значэнні каардынаты \ q і імпульсу \ p часціцы апісваюцца ураўненнямі

:  \frac{d}{dt}\langle q\rangle = \frac{1}{m}\langle p\rangle , 

:  \frac{d}{dt}\langle p\rangle = - \left\langle \frac{\partial U}{\partial q}\right\rangle ,

дзе \ m  — маса часціцы, \ U(q)  — аператар патэнцыяльнай энергіі часціцы.

Ураўненні Эрэнфеста для сярэдніх каардынат і імпульсаў з'яўляюцца квантавымі аналагамі сістэмы кананічных ураўненняў Гамільтана і задаюць квантавае абагульненне закона Ньютана.

## Літаратура 
* *Эренфест П.* Относительность. Кванты. Статистика. Сборник статей, — : Наука, 1972. (Статья «Замечание о приближенной справедливости классической механики в рамках квантовой механики» стр. 82-84)
* *Блохинцев Д. И.* Основы квантовой механики. 5-ое изд. — : Наука, 1976. — 664 с (параграф 32, стр. 130—133)
* *Матвеев А. Н.* Атомная физика, — : Высшая школа, 1989. — 439 с (стр. 124—126)
*  (VI.2. стр.214-216)
* *Борисов А. В.* Основы квантовой механики , — Физический факультет МГУ, 1998 г. (Теоремы Эренфеста )

Катэгорыя:Квантавая механіка
Катэгорыя:Фізічныя тэарэмы
Наяды

[thumb|right|300px|*Наяда*, карціна [Джон Уільям Уотэрхаўс|Джона Уільяма Уотэрхаўса, 1893]]
**Наяды** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дочкі Зеўса, якія з'яўляліся німфамі рэк, крыніц, фантанаў, калодзежаў, ручаёў і азёр. Роднасныя нерэідам, але ў адрозненне ад іх асацыяваліся з прэснай вадой. Згаданы ў «Адысеі» (XIII 104).

[thumb|left|200px|Фантан Наядаў на [Плошча Рэспублікі, Рым|плошчы Рэспублікі ў Рыме, Італія]]
Як Зеўс — бог аблокаў і дажджу, гэтак жа і наяды — багіні той самай стыхіі. Акрамя Зеўса наяды суправаджаюць таксама Пасейдона, Дыяніса, Апалона, Афрыдыту, Дэметру, Персефону. Наяды прыхільны да людзей, якім дораць дастатак, урадлівасць і здароўе, з'яўляюцца апякункамі шлюбу. Яны лічыліся даўгавечнымі, але не бессмяротнымі.

Вядомыя наяды:
Каліядна, Лара, Нікея, Праксіфея, Зеўксіпа.

Катэгорыя:Німфы
Клейнікі

**Кле́йнікі** (, ) — аграгарадок у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 8 км на паўночны захад ад Брэста, побач з вёскай цячэ р. Лясная. Цэнтр Клейнікаўскага сельсавета. Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па аўтадарогах, якія адыходзяць ад Брэста.

Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік».

## Гісторыя 
Вядома як сяло ў Берасцейскім павеце Троцкага, з 1566 года Берасцейскага ваяводстваў ВКЛ. Належала Яраславу Солтану, які ў 1604 годзе перадаў яго свайму сыну Гераніму Солтану.

У 19 стагоддзі вёска — цэнтр маёнтка ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Знаходзілася за 2 вярсты ад паштовага тракту. У вайну 1812 года пры пераправе цераз р. Лясная каля вёсак Клейнікі, Вістычы і Церабунь адбылася бітва, у выніку якой загінулі 2 тыс. французскіх і 1 тыс. рускіх салдат. У 1844 годзе ўласнасць паноў Нямцэвічаў, якім належала 535 дзес. зямлі. У 1897 годзе вёска ў Матыкальскай воласці, працаваў хлебазапасны магазін, кузня.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну 77 вяскоўцаў загінулі.

У 1951 годзе арганізаваны калгас «Пагранічнік», які аб’яднаў 97 гаспадарак.

## Інфраструктура 
Сярэдняя школа, Палац культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, магазін, міжгаспадарчы пункт пажарнай аховы, вучэбны камбінат.

## Насельніцтва 
* 126 сялянскіх душ (1833)
* 17 двароў, 135 жыхароў (1844)
* 31 двор, 252 жыхары (1897)
* 364 жыхары (вёска) і 13 жыхароў (маёнтак) (1905)
* 65 двароў, 350 жыхароў (30.9.1921)
* 85 гаспадарак, 335 жыхароў (1940)
* 148 двароў, 433 жыхары (1970)
* 512 гаспадарак, 430 жыхароў (2005)

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Станіслаў Урсын Нямцэвіч (1753—1817) — дзяржаўны дзеяч.

## Славутасці 
* Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых»

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Паралелепіпед

міні|240px|Паралелепіпед
**Паралелепі́пед** (ад  — паралельны і  — плоскасць) — прызма, асновай якой служыць паралелаграм, ці (раўнасільна) мнагаграннік, у якога шэсць граняў і кожная з іх — паралелаграм.

## Тыпы паралелепіпеда 
міні|266x266px|Прамавугольны паралелепіпед
Адрозніваецца некалькі тыпаў паралелепіпедаў:
* Прамавугольны паралелепіпед — гэта паралелепіпед, у якога ўсе грані — прамавугольнікі;
* Прамы паралелепіпед — гэта паралелепіпед, у якога 4 бакавыя грані — прамавугольнікі;
* Нахілены паралелепіпед — гэта паралелепіпед, бакавыя грані якога не перпендыкулярныя асновам.

## Асноўныя элементы 
Дзве грані паралелепіпеда, якія не маюць агульнага рабра, завуцца процілеглымі, а тыя, што маюць агульнае рабро — сумежнымі. Дзве вяршыні паралелепіпеда, не якія належаць адной грані, завуцца процілеглымі. Адрэзак, які злучае процілеглыя вяршыні, завецца дыяганаллю паралелепіпеда. Даўжыні трох рэбраў прамавугольнага паралелепіпеда, якія маюць агульную вяршыню, завуць яго вымярэннямі.

## Уласцівасці 
* Паралелепіпед сіметрычны адносна сярэдзіны яго дыяганалі.
* Любы адрэзак з канцамі, якія належаць паверхні паралелепіпеда і праходзяць праз сярэдзіну яго дыяганалі, падзяляецца ёю напалам; у прыватнасці, усе дыяганалі паралелепіпеда перасякаюцца ў адным пункце і падзяляюцца ёю напалам.
* Процілеглыя грані паралелепіпеда паралельныя і роўныя.
* Квадрат даўжыні дыяганалі прамавугольнага паралелепіпеда роўны суме квадратаў трох яго вымярэнняў.

## Асноўныя формулы 
### Прамы паралелепіпед 
*Плошча бакавой паверхні*
Sб=Ро*h, дзе Ро — перыметр заснавання, h — вышыня

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=Sб+2Sо, дзе Sо — плошча асновы

*Аб’ём*
V=Sо*h

### Прамавугольны паралелепіпед 
*Плошча бакавой паверхні*
Sб=2c(a+b), дзе a, b — бакі асновы, c — бакавое рабро прамавугольнага паралелепіпеда

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=2(ab+bc+ac)

*Аб’ём*
V=abc, дзе a, b, c — вымярэнні прамавугольнага паралелепіпеда.

### Куб 
*Плошча бакавой паверхні*
Sб=4a², дзе а — рабро куба

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=6a²

*Аб’ём*
V=a³

### Адвольны паралелепіпед 
Аб’ём і суадносіны ў нахіленым паралелепіпедзе часта вызначаюцца з дапамогай вектарнай алгебры. Аб’ём паралелепіпеда роўны абсалютнай велічыні змяшанага здабытку трох вектараў, вызначаных трыма бакамі паралелепіпеда, якія выходзяць з адной вяршыні. Суадносіны паміж даўжынямі бакоў паралелепіпеда і вугламі паміж імі дае сцвярджэнне, што вызначальнік Грама трох вызначаных вектараў роўны квадрату іх змяшанага здабытку.

## У матэматычным аналізе 
У матэматычным аналізе пад n-вымерным прамавугольным паралелепіпедам B разумеюць мноства пунктаў x = (x_1,\ldots,x_n) віду B = \{x|a_1\leqslant x_1\leqslant b_1,\ldots,a_n\leqslant x_n\leqslant b_n\}

## Спасылкі 
Прамавугольны паралелепіпед 

Катэгорыя:Шматграннікі
Танганьіка (значэнні)

**Танганьіка:**

* Танганьіка — возера ва Усходняй Афрыцы.
* Танганьіка — былы брытанскі мандат.
* Рэспубліка Танганьіка — дзяржава на тэрыторыі былога дамініёна Танганьіка, якая існавала з 1961 па 1964 год.
* Цяпер малаўжытна — кантынентальная частка сучаснай Танзаніі ў межах гэтай дзяржавы.
* Танганьіка — правінцыя ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга.
Тэрыторыя Танганьіка

**Танганьі́ка** () — ўсходнеафрыканская тэрыторыя (і з 9 снежня 1961 года да 26 красавіка 1964 года незалежнай дзяржавы), якая размяшчалася паміж найбольшымі з афрыканскіх Вялікіх азёр: возерам Вікторыя, возерам Малаві і возерам Танганьіка, і была названай у гонар апошняга. Раней частка калоніі Германская Усходняя Афрыка, цяпер мацерыковая частка Танзаніі.

Падчас Першай сусветнай вайны тэрыторыя Танганьікі заваявана Вялікабрытаніяй і адышла да яе паводле Версальскага мірнага дагавора. З 22 ліпеня 1922 года мандатная тэрыторыя Лігі Нацый пад кіраваннем Вялікабрытаніі; з 11 снежня 1946 года падапечная тэрыторыя ААН пад тым жа кіраваннем.

9 снежня 1961 года Танганьіка стала незалежнай дзяржавай як канстытуцыйная манархія, а 9 снежня 1962 года абвешчана Рэспубліка Танганьіка ў складзе Садружнасці Нацый. 26 красавіка 1964 года Танганьіка і Занзібар утварылі Аб’яднаную Рэспубліку Танганьіка і Занзібар, пераназваную 29 кастрычніка 1964 года ў Аб’яднаную Рэспубліку Танзанія.

Хоць Танганьіка існуе ў межах Танзаніі, гэту назву больш не выкарыстоўваюць для абазначэння тэрыторыі. Яе выкарыстанне можа быць палітычна некарэктным, не толькі як зварот да каланіяльных часоў, але таксама як намёк на апазіцыю саюза з Занзібарам. У нашы дні назва Танганьіка выкарыстоўваецца галоўным чынам для абазначэння аднайменнага возера.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Танзаніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Брытанскае Тога

**Брытанскае Тога** — мандатная тэрыторыя Лігі Нацый пад кіраваннем Вялікабрытаніі. Фактычна ўзнікла ў 1916 годзе. Афіцыйна аформлена ў 1922 годзе; з 13 снежня 1946 года падапечная тэрыторыя ААН пад тым жа кіраваннем. У 1956 годзе па выніках рэферэндуму Брытанскае Тога было ўключана ў склад калоніі Залаты Бераг (якая праз некалькі месяцаў стала незалежнай дзяржавай Гана).

Брытанскае Тога было ўтворана 27 снежня 1916 года на заходняй частцы тэрыторыі Германскай калоніі Тогаленд, занятай англійскімі войскамі падчас Першай сусветнай вайны. 20 ліпеня 1922 года Вялікабрытанія атрымала мандат Лігі Нацый на кіраванне заходняй часткай Тога.

9 мая 1956 года, незадоўга да падавання Брытаніяй незалежнасці Залатому Берагу, пад эгідай ААН быў праведзены рэферэндум аб будучыні Брытанскага Тога. 58% выбаршчыкаў прагаласавала за далучэнне да Залатога Берага. Брытанскае Тога афіцыйна было далучана да Залатога Берага 13 снежня 1956 года, а 6 сакавіка 1957 года Залаты Бераг атрымаў незалежнасць і стаў называцца Ганай.

У наш час (2010) тэрыторыя былога Брытанскага Тога ўваходзіць у склад ганскіх абласцей Вольта, Паўночная і Верхняя Усходняя.

Катэгорыя:Гісторыя Ганы
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Французскае Тога

**Французскае Тога**, **Французскі Тагаленд** () — французская падмандатная тэрыторыя ў Заходняй Афрыцы, пасля абвяшчэння незалежнасці пераназвана ў Тагалезскую Рэспубліку.

## Гісторыя 
26 жніўня 1914 года ў нямецкі пратэктарат Тогаленд увайшлі французскія і брытанскія войскі і акупавалі яго праз пяць дзён пасля кароткага супраціўлення. У 1916 годзе Тога было падзелена на французскую і брытанскую адміністрацыйныя зоны, а пасля вайны афіцыйна перададзена Лігай Нацый як мандатная тэрыторыя пад кіраваннем Францыі і Вялікабрытаніі. быў зменены статус — краіна ператварылася ў аўтаномную рэспубліку ў складзе Французскага Саюза, хоць і захавала статус апекі ААН. Заканадаўчы сход абіраўся агульным галасаваннем дарослага насельніцтва, мела значную ўладу над унутранымі справамі. Гэтыя змены былі адлюстраваны ў Канстытуцыі, зацверджанай рэферэндумам у 1956 годзе. 10 верасня 1956 года Нікаля Груніцкі стаў прэм'ер-міністрам Аўтаномнай Рэспублікі Тога. Аднак з-за парушэнняў падчас плебісцыту і некантралюемых усеагульных выбараў, праведзеных у 1958 годзе, на іх перамог Сільванус Алімпіа. 27 красавіка 1960 года Тога разарвала свае канстытуцыйныя сувязі з Францыяй, пазбавілася апекі ААН і стала цалкам незалежнай дзяржавай, якая жыла па часовай канстытуцыі.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Тога
* Калоніі Францыі
* Французская Заходняя Афрыка

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Зніклі ў 1960 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Тога
Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Дзяржава Самаліленд

**Дзяржава Самаліленд** () — дзяржава, якая нядоўга праіснавала ў 1960 годзе ў паўночнай частцы сучаснага Самалі.

У красавіку 1960 года Заканадаўчая асамблея пратэктарата Брытанскае Самалі прыняла рэзалюцыю, якая патрабавала прадастаўлення незалежнасці і аб'яднання з падапечнай тэрыторыяй Самалі у адзіную дзяржаву. У маі 1960 года Брытанскі ўрад пачаў падрыхтоўку да прадастаўлення незалежнасці пратэктарату. 26 чэрвеня 1960 года была абвешчана незалежнасць Дзяржавы Самаліленд, прэм'ер-міністрам якой стаў Мухамед Хаджы Ібрагім Эгаль. На наступны дзень Заканадаўчая асамблея Самаліленда прыняла біль, які фармальна дазваляў аб'яднанне з Падапечнай тэрыторыяй Самалі.

1 ліпеня 1960 года Дзяржава Самаліленд аб'ядналася з былой падапечнай тэрыторыяй Самалі ў адзіную дзяржаву Самалі.

## Міжнародна-прававое прызнанне 
Нягледзячы на кароткі тэрмін існавання, Дзяржава Самаліленд атрымала міжнародна-прававое прызнанне з боку 35 дзяржаў (уключаючы Кітайскую Рэспубліку, Егіпет, Эфіопію, Францыю, Гану, Ізраіль, Лівію, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, Вялікабрытанію і ЗША)

## Гл. таксама 
* Самаліленд

## Спасылкі 
* Канстытуцыя дзяржавы Самаліленд

Катэгорыя:Гісторыя Самалі
Італьянскае Самалі

**Італьянскае Самалі** () — каланіяльныя ўладанні Італьянскага каралеўства на ўсходзе Афрыкі, якія былі закліканы, па задуме італьянскага ўрада, стаць ядром шырэйшай зоны Італьянскай Усходняй Афрыкі. На поўдні Італьянскае Самалі межавала з брытанскай Кеніяй, на поўначы — з Брытанскім Самалі, на захадзе — з незалежнай Эфіопіяй.

Берлінская канферэнцыя паскорыла каланізацыю Афрыканскага кантынента еўрапейскімі дзяржавамі — працэс набыў рысы «бойкі за Афрыку». Новаўтворанае Італьянскае каралеўства, якое яшчэ не мела калоній, выказала цікавасць да бедных рэсурсамі, маларазвітых тэрыторый на Афрыканскім Рогу. Блізкасць гэтых земляў да Чырвонага мора дазваляла разлічваць на паспяховую гандлёвую будучыню пабудаваных тут портаў.

На працягу 1880-х гадоў італьянцы паводле пагаднення з мясцовымі султанамі атрымалі ў свае рукі землі ўздоўж узбярэжжа Індыйскага акіяна, названыя Італьянскім Самалі. Спробы прасунуцца ўглыб кантынента на захад атрымалі адпор эфіопскага ўрада (гл. Першая італа-эфіопская вайна). У 1908 годзе, з мэтай парадкавання кіравання калоніяй, была праведзена адміністрацыйная рэформа.

Эканамічнае засваенне тэрыторыі ішло павольна, хоць у 1920 годзе да развіцця сельскай гаспадаркі ў Самалі падключыўся асабіста прынц Луіджы Амедэа. Італія і сама ў той час выпрабоўвала цяжкасці, якія падахвочвалі мільёны італьянцаў эміграваць у Новы Свет.

У 1923 г. у Італьянскае Самалі быў прызначаны губернатар фашысцкіх поглядаў, які разглядаў гэтыя землі як плацдарм для новага наступу на Эфіопію (гл. Другая італа-эфіопская вайна). У 1925 годзе фашыстам атрымалася дамовіцца з англічанамі аб перадачы ім прыгранічнай тэрыторыі з поўдня — Джубаленда. Самалійскі губернатар Радольфа Грацыяні ў 1935 г. аднавіў вайну з Эфіопіяй, а праз год калонія ўвайшла ў склад Італьянскай Усходняй Афрыкі.

Скарыстаўшыся пачаткам Другой сусветнай вайны, італьянцы ў 1940 годзе акупавалі Брытанскае Самалі. Праз два гады падчас аперацыі саюзнікаў «З'яўленне» яны былі выцеснены не толькі з брытанскай, але і з італьянскай часткі Афрыканскага Рога. Італьянскі партызанскі рух існаваў у рэгіёне да восені 1943 года. У 1949 годзе Італьянскае Самалі было перададзена саюзнікамі пад апеку ААН (Падапечная тэрыторыя Самалі), а ў 1960 г. Італія пагадзілася падаць калоніі поўную незалежнасць.

Катэгорыя:Былыя калоніі Італіі
Катэгорыя:Гісторыя Самалі
Падапечная тэрыторыя Самалі

**Падапечная тэрыторыя Самалі пад кіраваннем італьянскай адміністрацыі** () — Падапечная тэрыторыя ААН, якая існавала на тэрыторыі былой калоніі Італьянскае Самалі ў 1949—1960 гадах.

У Другой сусветнай вайны Італьянскае Самалі было ў 1941 годзе падчас Усходнеафрыканскай кампаніі акупавана брытанскімі і паўднёваафрыканскімі войскамі, і на гэтай тэрыторыі стала дзейнічаць брытанская адміністрацыя. У лістападзе 1949 года па рашэнні ААН тэрыторыя была на 10 гадоў перададзена пад кіраванне Італіі, якая павінна была падрыхтаваць яе да незалежнасці. З 1 студзеня 1950 года Італія атрымала кантроль над сваёй былой калоніяй.

Афіцыйнымі мовамі тэрыторыі былі італьянская і самалійская (з арабскім алфавітам). Да 21 кастрычніка 1954 года афіцыйнымі сцягамі былі сцяг Італіі і сцяг ААН, у якасці герба таксама выкарыстоўваўся італьянскі; з 21 кастрычніка 1954 года ў афіцыйных мэтах сталі выкарыстоўвацца самалійскі герб, сцяг ААН і самалійскі сцяг.

1 ліпеня 1960 года Падапечная тэрыторыя Самалі, і Дзяржава Самаліленд (былое Брытанскае Самалі) аб'ядналіся ў Рэспубліку Самалі.

Катэгорыя:Гісторыя Самалі
Пастаянная Хабла

**Пастаянная Хабла** — каэфіцыент, які ўваходзіць у закон Хабла, які звязвае адлегласць да пазагалактычнага аб’екта (галактыкі, квазара) з хуткасцю яго аддалення. Звычайна пазначаецца літарай *H*. Мае размернасць, зваротную часу (H = 2,3·10−18 с−1), але выяўляецца звычайна ў км/с на мегапарсек.

Найбольш надзейная ацэнка пастаяннай Хабла на 2010 год складае 70,4&nbsp;(км/с)/Мпк, такім чынам, у сучасную эпоху дзве галактыкі, падзеленыя адлегласцю ў 1 Мпк, у сярэднім разлятаюцца з хуткасцю ~ 70 км/с. У мадэлях з пашырэннем Сусвету пастаянная Хабла змяняецца з часам, але тэрмін «пастаянная» апраўданы тым, што ў кожны дадзены момант часу ва ўсіх пунктах Сусвету пастаянная Хабла аднолькавая. Велічыня, зваротная пастаяннай Хабла, мае сэнс характэрнага часу пашырэння Сусвету на бягучы момант. Для значэння пастаяннай Хабла, роўнага 70,4&nbsp;(км/с)/Мпк (ці 2,28&nbsp;c−1), час жыцця Сусвету складае каля 4,38 с ці 13,9&nbsp;гадоў.

## Гл. таксама 
* Закон Хабла

## Спасылкі 
* Ю. Н. Ефремов, Постоянная Хаббла
* G. A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G. A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Планкаўская часціца

У фізіцы, **планкаўская часціца** - гэта гіпатэтычная элементарная часціца, пэўная як чорная дзірка, у якой комптанаўская даўжыня хвалі супадае з радыусам Шварцшыльда. Маса часціцы роўная (па азначэнні) планкаўской масе, а комптанаўская даўжыня хвалі і радыус Шварцшыльда роўныя (па азначэнні) планкаўскай даўжыні.

Катэгорыя:Гіпатэтычныя элементарныя часціцы
Падапечная тэрыторыя Ціхаакіянскія астравы

**Падапечная тэрыторыя Ціхаакіянскія астравы** — у мінулым падапечная тэрыторыя ААН у Мікранезіі, якая знаходзілася пад кіраваннем ЗША з 18 ліпеня 1947 года і ўключала Паўднёваціхаакіянскую мандатную тэрыторыю Лігі Нацый, што знаходзілася пад кіраваннем Японіі да 1944 года. Адміністрацыйным цэнтрам спачатку быў горад Ганалулу, затым Гуам і ўрэшце — Сайпан. У адміністрацыйным плане тэрыторыя падзялялася на 6 акруг: Маршалавы астравы, Панапэ, Трук, Марыянскія астравы, Яп і Палау. Пасля да гэтага спісу далучыўся Касраэ. Адзіная з тэрыторый у сістэме апекі ААН, у дачыненні да якой дзяржава-апякун агаварыла стратэгічны характар апекі (што абмяжоўвала ўмяшанне ААН у дзеянні ЗША ў адносінах да падапечнай тэрыторыі).

21 кастрычніка 1986 года з-пад кіравання ЗША выйшлі Маршалавы Астравы, а 3 лістапада 1986 года Чуўк (раней Трук), Яп, Касраэ, Панпеі (раней Панапэ) і Марыянскія астравы. Фармальна перыяд апекі Чуўк, Яп, Касраэ, Панпеі, Марыянскіх астравоў і Маршалавых астравоў скончыўся 22 снежня 1990 года пасля рашэння ААН. 25 мая 1994 года была спынена апека над Палау, пасля дасягнення дамоўленасцей паміж ЗША і Палау, паводле якіх Палау станавілася незалежнай дзяржавай 1 кастрычніка 1994 года.

Падапечная тэрыторыя Ціхаакіянскія астравы была падзелена на 4 тэрыторыі:
# Рэспубліку Маршалавы Астравы;
# Федэратыўныя Штаты Мікранезіі;
# Рэспубліку Палау;
# Садружнасць Паўночных Марыянскіх астравоў.

Першыя тры краіны знаходзяцца ў свабоднай асацыяцыі са ЗША, што азначае поўную самакіравальнасць, акрамя пытанняў абароны, якімі займаецца ЗША. Садружнасць Паўночных Марыянскіх Астравоў знаходзіцца ў садружнасці са ЗША, а яго жыхары з'яўляюцца грамадзянамі ЗША.

## Спасылкі 
* Фота падапечнай тэрыторыі 
* Інфармацыя пра тэрыторыю 

Катэгорыя:Мікранезія
Костычы

**Ко́стычы** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 12 км на паўночны захад ад Брэста, 6 км ад чыгуначнай станцыі Скокі.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — аг. Клейнікі).

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 16 стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і ваяводстве ВКЛ. У 1566 годзе пазначана ў актах Слонімскага земскага суда.

У 19 стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў маёнтак Церабунь. У 1858 годзе ўласнасць графоў Грабоўскіх. У 1897 годзе вёска ў Матыкальскай воласці Брэсцкага павета, працаваў ветраны млын.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР.

## Насельніцтва 
* 105 сялянскіх душ (1858)
* 28 двароў, 209 жыхароў (1897)
* 282 жыхары (1905)
* 18 наспадарак, 90 жыхароў (30.9.1921)
* 400 жыхароў (1959)
* 461 жыхар (1970)
* 40 гаспадарак, 66 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
* Костычы на Wikimapiа

Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Геатэктоніка

**Геатэктоніка** — раздзел геалогіі, які вывучае структуру, рух, дэфармацыю і развіццё верхніх цвёрдых абалонак Зямлі - зямной кары і верхняй мантыі (тэктанасферы) у сувязі з развіццём Зямлі ў цэлым.

## Літаратура 
* Hohl, Rudolf (Hrsg.): Die Entwicklungsgeschichte der Erde, 6. Auflage. VEB F.A.Brockhaus Verlag, Leipzig 1981, ISBN 3-325-00100-9

Катэгорыя:Тэктоніка
Нэплі

**Нэ́плі** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 12 км на паўночны захад ад Брэста.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — аг. Клейнікі).

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 16 стагоддзя як маёнтак — шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце Троцкага ваяводства ВКЛ. У 1510 годзе кароль Жыгімонт I Стары зацвердзіў с. Нэпле за магнатам Львом Багавіцінавічам. З 1566 года ў Берасцейскім ваяводстве ВКЛ. У 1769 годзе ўласнасць Нямцэвічаў.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. З 1868 года вёска ў складзе маёнтка, якім валодаў пан Пуслоўскі. У 1890 годзе цэнтр Нэплінскай сельскай грамады, якой належала 171 дзес. зямлі. Уладальнікам фальварка быў барон Таўбе. Працавала школа граматы.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. Матэрыяльнае становішча сялян было цяжкім. У сувязі з тым, што вяскоўцы не маглі выплаціць усе падаткі за зямлю, у 1931 годзе была апісана маёмасць 37 гаспадарак.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 20 вяскоўцаў.

## Насельніцтва 
* 173 сялянскія душы (1858)
* 85 мужчын, 88 жанчын (1868)
* 503 жыхары (1905)
* 38 двароў, 227 жыхароў (30.9.1921)
* 17 двароў, 461 жыхар (1940)
* 130 жыхароў (1970)
* 27 гаспадарак, 31 жыхар (1997)
* 25 гаспадарак, 47 жыхароў (2005)

## Вядомыя асобы 
* Рыгор Рыгоравіч Бысюк (нар. 1954) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Пуслоўскія
Максімон

**Максімон** (ці *планкеон*) — гіпатэтычная часціца, маса якой роўная (магчыма, з дакладнасцю да безразмернага каэфіцыента парадку адзінкі) планкаўскай масе — як мяркуецца, максімальна магчымай масе ў спектры мас элементарных часціц,

: MP ≈ 1,2209·1019 ГэВ/c² = 2,176·10−5 г.

Максімоны могуць быць электрычна зараджанымі і нейтральнымі, з унутранай гранічна вялікай тэмпературай або быць абсалютна халоднымі, быць чорнай дзіркай 1-га ці 2-га роду, валодаць спінам.

Здагадка аб існаванні часціцы выказана ў 1966 годзе акадэмікам М. А. Маркавым.

## Гл. таксама 
* Магнітны манаполь
* Планкаўская чорная дзірка

## Літаратура 
* Марков М. А. Элементарные частицы максимально больших масс (кварки, максимоны). «ЖЭТФ», 1966, т.51, с 878.
* Новиков И. Д. Фролов В. П. Физика черных дыр. М. 1986.
* Rosen N. General relativity cosmological models without the big bang. «Astrophys. J» 1985, v.297, p.347.

* Максимон М. А. Маркова и чёрные дыры
* Ю. К. Земцов, Курс лекций по атомной физике, анализ размерностей

Катэгорыя:Гіпатэтычныя элементарныя часціцы
Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Геймплэй

**Геймплэ́й** (), **гейм-плэй** — гульнявы працэс камп’ютарнай гульні з пункту гледжання іграка. Геймплэй складаецца з розных аспектаў камп'ютарнай гульні, у тым ліку тэхнічныя, такія як нутрагульнявая механіка, сукупнасць пэўных метадаў узаемадзеяння гульні з іграком і інш. Само паняцце геймплэя вельмі абагульнена і звычайна выкарыстоўваецца для выразу атрыманых адчуванняў падчас праходжання гульні, пад уплывам такіх фактараў, як графіка, гук і сюжэт.

Шматлікія сучасныя тэарэтыкі гульнявога дызайну, прыхільнікі тэорыі мастацтва, сцвярджаюць, што «геймплэй» — у значнай ступені бессэнсоўны ці пусты тэрмін, выцеснены іншымі паняццямі з вобласці ўспрымання, антрапалогіі і псіхалогіі. Іншыя адзначаюць, што кіно не патрабуе «moviewatch», а раманы — «bookread», каб іх фармальна апісалі. Сучасныя навуковыя дыскусіі імкнуцца ўвесці больш практычныя тэрміны, такія, як «гульнявая механіка».

Нягледзячы на крытыку, тэрмін «геймплэй» увайшоў у агульнараспаўсюджаную гульнявую тэрміналогію, паколькі ён коратка пазначае вобласць тэорыі ўспрымання, якую складана пазначыць іншымі фразамі. Некаторыя гульнявыя агляды ацэньваюць геймплэй нароўні з графікай, гукам і працягласцю. Шмат хто лічаць «геймплэй» самым важным паказчыкам якасці гульні. Шматлікія гульнявыя крытыкі мяркуюць, што геймплэй у гульнях з'яўляецца аналагам апавядання ў мастацкім творы і служыць асновай, да якога дадаюцца іншыя элементы (напрыклад, сюжэт). 
Праціўнікі тэорыі art theory of game (літар. *мастацкая тэорыя гульні*) зазначаюць, што ў сутнасці у гульні гуляюць. У гісторыі чалавецтва гульня, як дзейнасць, такая ж старая ці нават старэйшая за мастацтва. Таму можа быць няправільным вызначаць ці ацэньваць гульні ў тым жа кантэксце, што і мастацтва. 
Таксама тэорыя гульні і яе сувязь з правіламі і гульнявым дызайнам шырока абмяркоўваецца Кэці Сален і Эрыкам Зімерманам у іх кнізе «Правілы гульні: асновы гульнявога дызайну» ().

## Гл. таксама 
* Сетынг
* Часопіс Gameplay

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
* Геймплэй чэмпіёнаў League of Legends
* Сакрэты гейм-дэвелапменту: 47 гульнявых механік 

Катэгорыя:Гульнявы жаргон
Катэгорыя:Механізмы камп’ютарных гульняў
Пяскі (Брэсцкі раён)

**Пя́скі** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 10 км на паўночны захад ад Брэста, 3 км ад чыгуначнай станцыі Скокі.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — аг. Клейнікі).

## Гісторыя 
У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў маёнтак Клейнікі, якім валодаў пан Міхневіч. У 1870 годзе — цэнтр сялянскай грамады. Адносілася да Матыкальскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 2 вяскоўцы.

## Насельніцтва 
* 143 сялянскія душы (1858)
* 14 двароў, 83 жыхары (30.9.1921)
* 250 жыхароў (1959)
* 215 жыхароў (1970)
* 56 гаспадарак, 113 жыхароў (2005)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Мелізм

**Мелізма** ( — песня, мелодыя) — меладычнае ўпрыгажэнне гуку, якое не змяняе тэмп і рытмічны малюнак мелодыі. Пазначаецца ў нотным пісьме спецыяльнымі знакамі ці дробнымі нотамі.

## Разнавіднасці 
Агульнаўжытныя сёння:
* фаршлаг
* мардэнт
* групета
* трэль
* трэмала
* вібрата
* акцэнт

Іншыя мелізмы:
* ачакатура () — від фаршлагу
* шлейфер
* аспіляцыя

Мелізмы для пэўных інструментаў:
* *для клавікорда*: бебунг, — клавішнае вібрата (да мелізмаў можа быць аднесены ўмоўна)
* *для арфы*: тэльман ( — «тэльман»), — паўтор аднаго тону на адной і той жа ці на дзвюх струнах.

[center|500px|thumb|Навучальная табліца расшыфроўкі ўпрыгажэнняў (мелізмаў), складзеная [Іаган Себасцьян Бах|І.&nbsp;С.&nbsp;Бахам для В.&nbsp;Ф.&nbsp;Баха («Клавірная кніжачка В.&nbsp;Ф.&nbsp;Баха», 1720)]]

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Катэгорыя:Сучасная музычная натацыя
Катэгорыя:Музычныя тэхнікі
Z

* Z — 26-я літара лацінскага алфавіта
* Z — камп'ютарная гульня
* Z shell — камандны інтэрпрэтатар
* Z — фармат сціскання выяў.
* **Тыпаразмер Z** (маштаб 1:220), які выкарыстоўваецца ў чыгуначным мадэлізме.
* \mathbb{Z} — агульнапрынятае абазначэнне мноства цэлых лікаў. 
* **Z** — у папуляцыйнай генетыцы абазначэнне гаплагрупы Z (мтДНК)
Чарніла

thumb|right|200px|Рознакаляровае чарніла і ручка з устаўным пяром
[thumb|right|200px| [Гель|Гелевае чарніла]]
**Чарніла** — водны раствор якога-небудзь каляровага рэчыва, прызначанага для пісання.

Доўгі час (з найстаражытнейшых часоў да сярэдзіны XIX стагоддзя) чарніла было асобным ад пісчага інструмента матэрыялам для пісьма — яно захоўвалася ў спецыяльнай ёмістасці, чарніліцы, куды той, хто пісаў, мачаў кончык пяра ці расшчэпленай трысціны.

У наш час з чарнілам часцей за ўсё сутыкаюцца пры працы з пячаткамі і штампамі, механічнымі самапісцамі, пры пісьме аўтаручкамі. Асобна варта згадаць выяўленчае мастацтва і дызайнерскія працы, дзе чарніла можна выкарыстоўваць для многіх тэхнік рысунку і адціскання штампаў.

Да нашага часу таксама выкарыстоўваецца пры афармленні асабліва важных дакументаў, напрыклад, у органах улады і ў натарыяце, чарніла для пісьма пяром, прыгатаванае па адмысловых рэцэптах.

У беларускай мове слова *чарніла* паходзіць ад слова *чорны* (як і ў шэрагу іншых моў: , , ), але гэта слова вельмі рана падверглася дээтымалагізацыі: з даўніх часоў вядома чарніла розных колераў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьмовыя прылады
Аргус

[250px|thumb|Меркурый усыпляе Аргуса, каб выкрасці німфу Іо. Карціна [Мікалай Андрэевіч Кошалеў|Мікалая Кошалева. 1864 год.]]
[250px|thumb|[Гера і Аргус. Карціна Якопа Амігоні. XVIII стагоддзе. *Гермес прыносіць Геры галаву забітага Аргуса, каб яна змясціла вочы Аргуса на паўлінавы хвост.*]]
**А́ргус** (дакладней **Аргас** ці **Арг** ), празваны **Панаптэс**, гэта значыць усёвідушчы — у старажытнагрэчаскай міфалогіі шматвокі волат; у пераносным сэнсе — пільны вартавы.

Сын Арэстара (паводле Ферэкіда), або (паводле Асклепіяда) сын Інаха, або (паводле Керкопа) сын Аргаса і Ісмены, або (паводле Акусілая і Эсхіла) сын Геі, або сын Агенора (гл. артыкул пра іншы варыянт падання).

## Адданне 
Паводле падання, ён падужаў жахлівага быка, які спусташаў Аркадзію. Ён задушыў таксама змяю Эхідну, дачку Зямлі і Тартара.

Паводле Гесіёда і Ферэкіда, у яго было чатыры вока і ён ніколі не спаў. Паводле Авідзія, у яго было 100 вачэй (паводле Нона, 1000). Гера паставіла яго вартавым ператворанай у карову Іо.

Аргас прывязаў ператвораную ў карову Іо да алівы ў гаі Мікен. Гермес забіў яго ўдарам каменя, ці, усыпіўшы яго ігрой на флейце, адсек яму галаву. З тых часоў Гермеса звалі Аргазабойцай.

Гера ператварыла яго ў паўліна, або размалявала яго вачамі паўлінавы хвост.

## Літаратура 
* Я. Э. Голосовкер «Сказания о Титанах». М.: «Нива России», 1993 г. (59)
* Сайт «Mythical Creatures and Monsters» http://bestiary.us/argus.php

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Міфічныя істоты ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Міфы Аргаліды
Франсіска Хіменес дэ Сіснерас

Кардынал **Франсі́ска Хімéнес дэ Сіснéрас** (;  — ) — глава іспанскай царквы, вялікі інквізітар, давераны саветнік Фердынанда Каталіка.

## Біяграфія 
Юрыст, ён атрымаў адукацыю ў адным з лепшых цэнтраў юрыдычнай думкі Еўропы — у Саламанкскім універсітэце, доўгі час жыл у Рыме. Вярнуўшыся на радзіму, прыняў сан святара, уступіў у ордэн францысканцаў.

Адукаванасць і рэлігійная стараннасць адкрылі яму шлях да пасады духоўніка Ізабелы, кафедры Таледскага архібіскупа — прымаса іспанскай царквы і пасады канцлера Кастыльскага каралеўства, а з 1507 года — сану кардынала.

Разумеючы неабходнасць умацавання аўтарытэту царквы, ён правёў расследаванні паводзінаў кліру і манахаў, бязлітасна выганяючы тых, хто не выконваў зарокаў, парушаў запаведзі і не быў «узорам святога жыцця».

Кіруючыся ўвагай да ўнутранай рэлігійнасці, Сіснерас патрабаваў не фармальнага, а шчырага і сапраўднага служэння Богу і царкве. У рэчышчы павеваў эпохі ён аддаўся навуковаму вывучэнню Бібліі, і ў 1514—1517 гадах была завершана арганізаваная ім праца над Камплютэнскай паліглотай — тэкстам Свяшчэннага Пісання на старажытнаяўрэйскай, грэчаскай і лацінскай мовах, над якімі працавалі лепшыя знаўцы старажытнасцей, гуманісты Х. дэ Вергара, Антоніа дэ Небрыха, П. Каранель і іншыя, што дазволіла ўбачыць біблейскія тэксты без пазнейшых скажэнняў.

У 1499 годзе кардынал Сіснeрас заснаваў універсітэт (лат. Praeclarissima Complutensi Universitate) у горадзе Алькалa-дэ-Энaрэс, які насіў назва Камплутум (лат. Complutum) у часы Рымскай імперыі. Універсітэт быў перакладзены ў Мадрыд у 1836 годзе, а ў 1970 яму было прысвоена назва Мадрыдскі ўніверсітэт Камплутэнсэ (). У гонар яго заснавальніка на эмблеме ўніверсітэта намаляваны лебедзь ().

У 1500—1502 гадах выдаў перакладзеныя на латынь набажэнскія кнігі старажытнага масарабскага абраду і дамогся яго захавання ці ўвядзенні ў Таледа, Саламанцы і Вальядалідзе.

Рэлігійная няцерпнасць Сіснераса прыводзіла шмат людзей на касцёр інквізіцыі, тым больш, што з 1507 года ён займаў пасаду вялікага інквізітара. Ужо ў Гранадзе ён звярнуўся да гвалтоўнай хрысціянізацыі мусульман, а пазней у Паўночнай Афрыцы мячом звяртаў маўраў у каталіцтва, асабіста ўдзельнічаючы ў арганізаваным ім паходзе. Гл. Марыскі.

Дзейнасць Сіснераса не прайшла дарма. Магутная іспанская царква, узмоцненая інквізіцыяй, надоўга стала непарушнай апорай абсалютысцкага дзяржавы, якая складвалася ў Іспаніі, і каталіцтва ў Еўропе. Іспанскія тэолагі мелі ролю ідэолагаў на Трыдэнцкім саборы.

## Спасылкі 
* Інфармацыя 

Катэгорыя:Кардыналы Іспаніі
Катэгорыя:Інквізіцыя
Катэгорыя:Францысканцы
Катэгорыя:Архібіскупы Таледа
Катэгорыя:Выпускнікі Саламанкскага ўніверсітэта
Манаскі ордэн

**Манаскі ордэн** — у каталіцтве, а з пэўнага часу і ў некаторых пратэстантаў — супольнасць манахаў, члены якой выконваюць агульны статут манастыра і прыносяць урачыстыя абяцанні (у адрозненне ад манаскай кангрэгацыі, у якой прыносяцца толькі простыя абяцанні). У залежнасці ад спецыфікі адрозніваюцца:

* Ордэны бенедыктынскага статуту
* Жабрацкія ордэны
* Ордэны рэгулярных канонікаў
* Ордэны рэгулярных клірыкаў

Ва Усходніх каталіцкіх цэрквах таксама існуюць манаскія ордэны, званыя па-славянску чынамі (базыльяне — Чын святога Васіля Вялікага, і г.д.).

## Гл. таксама 
* Спіс каталіцкіх ордэнаў і кангрэгацый
* Ордэн, арганізацыя
* Ваенны ордэн
* Мальтыйскі ордэн

## Бібліяграфія 
* Joachim Schmiedl, *Orden als transnationale Netzwerke der katholischen Kirche*, EGO – European History Online, Майнц: Institute of European History , 2011, проверено 16 юния 2011.

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі
Катэгорыя:Рэлігійныя ордэны
Бернарда дэльі Уберці

**Бернарда дэльі Уберці ** (, каля 1060 г., Фларэнцыя, Італія —  г., Парма, Італія) — святы Рымска-Каталіцкай Царквы, біскуп Пармы, папскі легат, кардынал, член манаскага ордэна бенедыкцінаў.

## Біяграфія 
, Святы Бернард дэльі Уберці]]

Бернарда нарадзіўся каля 1060 года ў Фларэнцыі ў вядомай фларэнційскай сям’і з роду дэльі Уберці. Па жаданні бацькі Бернарда стаў манахам-бенедыкцінам абацтва Валамброза. Праз некаторы час быў абраны абатам кляштара Сан-Сальві ў Фларэнцыі. У 1097 годзе Папа Рымскі Урбан II абраў Бернарда кардыналам-святаром царквы Сан-Крызагона, аднак ужо на кансісторыі 1110 года гэты тытул атрымаў яго пераемнік Берарда дэі Марсі. З 1106 года Бернарда дэльі Уберці выконваў служэнне біскупа Пармы. Бернарда дэльі Уберці не падтрымаў антыпапу Сільвестра IV і таму з 1104 года да 1106 года, пакінуўшы сваю кафедру ў Парме, знаходзіўся ў выгнанні.

Бернарда дэльі Уберці памёр 4 снежня 1133 года.

## Праслаўленне 
21 лістапада 1665 года Папа Рымскі Аляксандр VII выдаў дэкрэт, у якім дазваляецца шанаванне Бернарда дэльі Уберці як святога. Члены манаскага ордэн бенедыкцінаў валамбразіяне шануюць Бернарда дэльі Уберці сваім заснавальнікам нароўні са святымі Бенедыктам Нурсійскім і Янам Гуальбертам.

Дзень памяці ў Каталіцкай Царкве — 4 снежня.

## У мастацтве 
Імя Святога Бернарда дэльі Уберці было папулярна сярод італьянскіх мастакоў. Яго малявалі Карэджа, П’етра Перуджына, Андрэа дэль Сарта.

## Літаратура 
* Ganzer, Klaus: Die Entwicklung des auswärtigen Kardinalats im hohen Mittelalter. Ein Beitrag zur Geschichte des Kardinalkollegiums vom 11. bis 13. Jahrhundert. Bibliothek des Deutschen Historischen Instituts in Rom. Max Niemeyer Verlag. Tybinga 1963, ISBN 978-3-484-80025-0
* Hüls, Rudolf: Kardinäle, Klerus und Kirchen Roms: 1049—1130. Bibliothek des Deutschen Historischen Instituts in Rom. Max Niemeyer Verlag. Tybinga 1977, ISBN 978-3-484-80071-7

## Спасылкі 
* Індэкс святых 

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Італіі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XII стагоддзя
Катэгорыя:Кардыналы Італіі
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVII стагоддзі
Катэгорыя:Біскупы Пармы