open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хжонхаў

**Хжонхаў** () — вёска на паўднёвым усходзе  Польшчы, ў гміне Каньскаволя, Пулаўскага павета, Люблінскага ваяводства. Хжонхаў стаіць на рацэ Кураўцы, непадалёк ад вёскі Кураў. Насельніцтва вёскі Хжонхаў складае 736 жыхароў (2005).

Паводле легенды, назва вёскі паходзіць ад рохкання дзікаў.

Вёска была ўпершыню згадана ў 1430. У 1795, пасля Трэцяга падзела Рэчы Паспалітай, Хжонхаў перайшоў пад кіраўніцтва Аўстрыі; з 1815 увайшоў у склад Царства Польскага. Падчас Першай Сусветнай вайны быў знішчаны аўстрыйскімі войскамі. Падчас Другой Сусветнай вайны (10 верасня 1939) стаў ахвярай нямецкай бамбардыроўкі.

Цяпер у вёсцы знаходзяцца 160 невялікіх фермаў і хат, невялікі каталіцкі касцёл, пачатковая школа, пошта і дзве крамы.
Рэнэ Хаўсман

**Рэнэ Арланда Хаўсман** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Экскурсіяністас
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК АмаЗулу
Катэгорыя:Ігракі ФК Кола-Кола
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэфенсорэс дэ Бельграна
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Рыхард Херман

**Рыхард Херман** (;  — ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Франкфурт
Катэгорыя:Ігракі ФК Катавіц
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Хрысціян Швейгард Станг

**Хрысціян Швейгард Станг** або **Крыстыян Сквейгар Станг** (; ,  — ) — нарвежскі лінгвіст. Прафесар славістыкі (1938). Даследаваў балцкія, старыя ўсходнеславянскія мовы.

## Працы 
* Die Sprache des litauischen Katechismus von Mazvydas. — Oslo: Dybwad, 1929.
* Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen. — Oslo: Dybwad, 1935.
** Заходняруская канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага // Arche. Пачатак. 2010. № 6.
* Über die obligatorische Possessivsuffigierung in den melanesischen Sprachen. — Oslo, 1937.
* Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: Dybwad, 1939.
* Das slavische und baltische Verbum. — Solo : I kommisjon hos J. Dybwad, 1942.
* La langue du livre «Uchenie i khitrost ratnago stroeniia piekhotnykh liudei», 1647: une monographie lingustique. — I kommisjon hos J. Dybwad, Oslo, 1952.
* Slavonic accentuation. — Oslo: Universitetsforlaget, 1965.
* Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo: Universitetsforlaget, 1966.
** Ergänzungsband : Register, Addenda und Corrigenda zur Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen. — 1975.
* Forelesninger over russisk språkhistorie. — Oslo: Universitetsforlaget, 1969.
* Opuscula linguistica. Ausgewahlte Aufsätze und Abhandlugen. — Oslo : Universitetsforlaget, 1970.
* Lexikalische Sonderübereinstimmungen zwischen dem Slawischen, Baltischen und Germanischen. — Oslo: Universitetsforlaget, 1972.
* Litauish kliáutis. — Altnordisch hljóta.

## У суаўтарстве 
* Stang, Christian S., , . Festskrift til professor Olaf Broch på hans 80-årsdag fra venner og elever. — Oslo : I kommisjon hos J. Dybwad, 1947.
* Stang, Christian S., Broch, Olaf. Russiske aktstykker fra det 17de århundrede til Finnmarks og Kolahalvøens historie. — Oslo, 1961.
* Stang, Christian S., Ruke-Dravina, Velta. Donum Balticum. To professor Christian S. Stang on the occasion of his seventieth birthday, 15 March 1970. — Stockholm : Almqvist & Wiksell, 1970.

## Станг і Беларусь 
З кнігі наведнікаў Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча вядома, што Станг наведваў музей двойчы: 25 і 29 жніўня 1932 года. У другім запісе ён пакінуў свой адрас: Kristinelundvei 14, Oslo.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Нарвегіі
Катэгорыя:Славісты
Хэншань

**Хэншань** (кіт. 恒山, 恆山, *hengshan*), таксама **Паўночныя горы**, горы на тэрыторыі Паўночнага Кітаю. 

Даўжыня горнага ланцуга складае 150 кіламетраў. Горы Хэншань цягнуцца праз паўднёвы захад правінцыі  Шаньсі. Самая высокая вяршыня Сюаньвуфэн (2017 m).

Катэгорыя:Горы Кітая
Катэгорыя:Шаньсі
Зеп Хербергер

**Ёзэф «Зеп» Хербергер** (; , , Германская імперыя — , , ФРГ) — нямецкі футбольны трэнер, які прывёў зборную ФРГ да перамогі ў чэмпіянаце свету 1954.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэніс Барусія Берлін
Катэгорыя:Ігракі ФК Мангейм
Катэгорыя:Ігракі ФК Вальдгоф
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тэніс Барусія Берлін
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Улі Хёнес

**Ульрых (Улі) Хёнес** (; нар. , , Германія) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

Пасля завяршэння кар’еры працаваў генеральным менеджарам мюнхенскай «Баварыі».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Катэгорыя:Футбольныя функцыянеры
Хімічная фізіка

**Хімічная фізіка** — навука, сумежная з хіміяй і фізікай мікраскапічных з'яў, якая вывучае будову і ператварэнне рэчываў на аснове выкарыстання тэарэтычных і эксперыментальных метадаў квантавай фізікі. Тэарэтычная аснова дысцыпліны — квантавая механіка. Эксперыментальныя метады — спектраскапічныя, рэнтгенаграфічныя, электронаграфічныя, нейтронаграфічныя, мас-спектраскапічныя і інш.

Раздзелы хімічнай фізікі:
* будова электронных абалонак атамаў і фізічная тэорыя перыядычнага закону Мендзялеева;
* квантавая тэорыя валентнасці, хімічных сіл і сіл міжмалекулярнага ўзаемадзеяння;
* будова і якасці малекул, крышталёў, вадкасцей, раствораў;
* элементарныя працэсы ўзаемадзеяння атамаў, малекул і хімічная кінетыка;
* тэорыя рэакцыйнай здольнасці;
* фотахімія;
* плазмахімія;
* тэорыя гарэння і выбухаў.

## Гісторыя 
Хімічная фізіка ўзнікла ў 1920 — 1930-я гг. у выніку развіцця квантавых уяўленняў пра будову рэчыва.

## Гл. таксама 
* Фізічная хімія
* Фізічная кінетыка


Катэгорыя:Раздзелы фізікі
Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Джэфры Херст

**Джэфры Чарлз (Джэф) Херст** (; нар. ) — англійскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэлфард Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Сіэтл Саўндэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Корк Сэлтык
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Бромвіч Альбіён
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Кейптаўн Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эль-Кувейт
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэлсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тэлфард Юнайтэд
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Эдвард Хіт

**Эдуард Рычард Джордж ХІТ** (; , Бродстэрс, Вялікабрытанія — ) — брытанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. 69-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да Кансерватыўнай партыі.

Скончыў Оксфардскі ўніверсітэт. 3 1950 дэпутат парламента ад Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі, у 1965—75 яе лідар. У 1959—64 неаднаразова міністр, у 1970—74 прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.

Урад Э. Xіта імкнуўся абмежаваць правы рабочых на забастоўкі, падпісаў Дагавор аб забароне размяшчэння ядзернай зброі на марскім дне (1971), увёў прамое кіраванне Паўночнай Ірландыяй з Лондана (1972), дамогся ўступлення Вялікабрытаніі ў Еўрапейскую эканамічную супольнасць (1973).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі імя Карла Вялікага
Рыкарда Джусці

**Рыкарда Амар Джусці** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Уніян Санта-Фэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Ліліян Цюрам

{{Футбаліст
|імя                         = Ліліян Цюрам
|поўнае імя                  = Рудзі Ліліян Цюрам-Юльен
|выява                       = 
|дата нараджэння             = 
|мянушкі                     = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = 
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = абаронца
|цяперашні клуб              = 
|пасада                      = 
|моладзевыя клубы            = 
|клубы                       = 
|нацыянальная зборная        = 
|медалі                      = 
 
  
  
 
  
 
  
  
 
{
   
}
}}
**Ліліян Цюрам** (; нар. , , Гвадэлупа) — французскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Манака
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Катэгорыя:ФІФА 100
Ціхаакіянская пліта

thumb|300px|Велічыня і месцазнаходжанне Ціхаакіянскай пліты
**Ціхаакіянская пліта** — самая вялікая тэктанічная пліта (таксама *літасферная пліта*) Зямлі. За выключэннем некаторых частак па яе ўскрайку, Ціхаакіянская пліта ўтварае фундамент амаль што ўсяго Ціхага акіяну; паводле меркаванняў экспертаў, плошча літасфернай пліты складае каля 108 млн км². Ціхаакіянская пліта ўтворана зямной карой пераважна акеанічнага тыпу — цяжкімі, базальтавымі пародамі.

Ціхаакеанская пліта мяжуе з Паўночнаамерыканскай плітой, плітамі Хуана дэ Фука, Кокас, Наска, Антарктычнай, Аўстралійскай і Філіпінскай плітамі. Магчыма, што ў пераходных зонах паміж плітамі існуюць некаторыя меншыя пліты, але грунтоўных доказаў альбо несумненных тэорый іх існавання на сённяшні дзень няма.

У выніку тэктонікі пліт — няспыннага руху пліт, якія ўтвараюць зямную кару — Ціхаакіянскія пліта рухаецца ў паўночна-заходнім напрамку з хуткасцю каля 10 см ў год. У залежнасці ад напрамку руху ў пераходных зонах адбываюцца разнастайныя геалагічныя працэсы. Так, напрыклад, межы пліты на паўночным усходзе дывергентныя (межы да Паўночнаамерыканскай і пліты Хуана дэ Фука) — пліты расходзяцца ў супрацьлеглыя напрамкі. У выніку руху пліт тут узнікае так званая зона рыфтынгу (альбо лінейны праём, разрыў).

Значныя часткі зямной кары ўздоўж знешняй мяжы Ціхаакіянскай пліты адносяцца да Ціхаакіянскага вогненнага кола, зоны якога характарызуюцца высокай тэктанічнай актыўнасцю, менавіта тут засяроджана большасць усіх актыўных вулканаў планеты Зямля.

Катэгорыя:Тэктанічныя пліты
Катэгорыя:Геалогія Акіяніі
Катэгорыя:Геалогія Ціхага акіяна
Цэнтральны раён (Мінск)

**Цэнтральны раён** — адміністрацыйны раён Мінска. Размешчаны ў цэнтральнай частцы горада. Плошча: 4,1 тыс. га. Насельніцтва: 115 тыс. чалавек.

## Гісторыя 
Створаны ў 1969. У 2000 да Цэнтральнага раёна далучана частка тэрыторыі Фрунзенскага раёна.

## Гісторыя 
У 1894—1905 гг. у в. Ржавец, якая потым увайшла ў склад раёна, дзейнічаў Ржавецкі цагельны завод. У 1895 г. меў лакамабіль, паравы кацёл і 2 конныя рухавікі. У 1895—1898 гг. працавала 55 рабочых.

## Эканоміка 
26 прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку ЗАТ «Атлант», ААТ «Гарызонт», СП ЗАТ «Мілавіца», КУП «Мінскхлебпрам». 37 будаўнічых арганізацый. усяго больш за 7 тыс. суб’ектаў гаспадарання.

Каля 400 магазінаў, у тым ліку два вялікія ўнівермагі «ГУМ» і «Гандлёвы дом на Нямізе».

## Культура 
У Цэнтральным раёне знаходзяцца 25 устаноў культуры, у тым ліку Палац Рэспублікі, 4 бібліятэкі, 5 тэатраў, 3 кінатэатры, 7 музеяў, 4 клубныя ўстановы, дзіцячая музычная школа.

## Адукацыя 
У 20 навучальных установах раёна навучаюцца 15,5 тыс. чалавек. Тры ВНУ: Акадэмія музыкі, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры, Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва. Два ССУ: Мінскае сувораўскае вучылішча і Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі.

## Медыцына 
На тэрыторыі раёна размешчаны 2-я і 7-я клінічныя бальніцы, 2-я дзіцячая клінічная бальніца, эндакрыналагічны і наркалагічны дыспансеры.

## Кіраўнікі адміністрацыі 
* 16 сакавіка 2015 — 14 сакавіка 2017 — Ганна Мар’янаўна Мацельская
* 14 сакавіка 2017 — 26 чэрвеня 2018 — Ігар Іванавіч Бузоўскі
* з 28 чэрвеня 2018 — 29 ліпеня 2021 — Дзмітрый Віктаравіч Пятруша
* з 29 ліпеня 2021 — Мікалай Аляксандравіч Палякоў

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Мінска
Чэмпіянат свету па футболе 1930

**I чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 13 па 30 ліпеня 1930 года ва Уругваі. Уругвай стаў не толькі арэнай правядзення першага чэмпіянату свету, але і яго пераможцам. У фінальным матчы гаспадары перамаглі суседзяў з Аргенціны з лікам 4:2.

## Падрыхтоўка да чэмпіянату 
Уругвай стаў месцам правядзення чэмпіянату свету як адна з вядучых футбольных дзяржаў 1920-х гадоў: уругвайцам былі пераможцамі Алімпійскіх Гульняў 1924 і 1928 гадоў. Другім сур’ёзным аргументам на карысць Уругвая стала стагоддзе незалежнасці краіны, якое прыйшло як раз на лета 1930 года.

Галоўнай праблемай у падрыхтоўцы да правядзення чэмпіянату было нежаданне еўрапейскіх федэрацый пасылаць свае каманды на турнір. Прычынай таму было марское падарожжа ва Уругвай праз Атлантычны акіян. Нягледзячы на тое, што прымаючы бок у выніку ўзяўся кампенсаваць выдаткі на такое падарожжа, ахвотнікаў усё роўна не знаходзілася: дзеля ўдзелу ў чэмпіянаце свету федэрацыі, адправіўшы каманду ва Уругвай, прыйшлося б перапыніць на працяглы тэрмін свой унутраны чэмпіянат. У выніку, у першым чэмпіянаце свету прымалі ўдзел толькі 4 еўрапейскія зборныя, прычым ні адна з іх не адносілася да ліку вядучых каманд кантынента.

## Удзельнікі фінальнага турніру 
Чэмпіянат свету 1930 — адзіны з сусветных футбольных чэмпіянатаў, перад якім не праводзіліся адборачныя спаборніцтвы. Зборныя траплялі на турнір па запрашэнні, прычым з-за фактычнага байкоту чэмпіянату вядучымі еўрапейскімі камандамі набралася ўсяго 13 каманд. З гэтых 13 каманд 4 прадстаўлялі Еўропу, 7 — Паўднёвую Амерыку і 2 — Паўночную і Цэнтральную Амерыку. Футбольныя зборныя, якія прыехалі ва Уругвай з Еўропы, не ўваходзілі ў склад лідараў еўрапейскага футбола, і таму яшчэ да пачатку турніру было відавочна, што званне першага чэмпіёна свету дастанецца камусьці з паўднёваамерыканцаў.

## Спасылкі 
* FIFA — Уругвай 1930 
* Статыстыка на RSSSF 


Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы ва Уругваі
Чэмпіянат свету па футболе 1950

**IV чэмпіянат свету па футболе** — 4-ы чэмпіянат свету па футболе. Праводзіўся з 24 чэрвеня па 16 ліпеня 1950 года на палях Бразіліі.
 
Гэта быў першы Кубак свету з 1938 года (плануемыя ў 1942 і 1946 гадах спаборніцтвы былі адмененыя з-за Другой сусветнай вайны). Яго выйграла зборная Уругвая па футболе, паўтарыўшы тым самым свой вынік, паказаны на Чэмпіянаце свету па футболе 1930, за кошт перамогі над гаспадарамі - Зборнай Бразіліі па футболе — 2:1 у вырашальным матчы ў групе, якая складаецца з чатырох каманд. Гэта быў адзіны турнір, на якім лёс чэмпіёнства не вырашаўся ў фінале. Гэта быў таксама першы турнір, дзе трафей быў названы як Трафей Жуля Рымэ, каб адзначыць 25-годдзе Рымэ ў якасці прэзідэнта «ФІФА».

## Спасылкі 
* Вынікі і фота на сайце ФІФА
* Дэталі на RSSSF
* ЧС-1950
Чэмпіянат свету па футболе 1938

**III чэмпіянат свету па футболе** (4 чэрвеня — 19 чэрвеня 1938, Францыя) — трэці па ліку чэмпіянат сярод зборных, які праводзіцца пад эгідай ФІФА. Турнір праходзіў у Францыі, а чэмпіёнам стала ў другі раз запар зборная каманда Італіі.

## Турнір 
Нягледзячы на тое, што ФІФА вырашыла праводзіць турніры па чарзе ў Еўропе і Паўднёвай Амерыцы, кангрэс 1936 года ў Берліне абраў у якасці гаспадара трэцяга розыгрышу Францыю замест Аргенціны. Паўднёваамерыканцы ў знак пратэсту прынялі рашэнне не пасылаць свае каманды ў Еўропу на працягу 20 гадоў.
 
Да таго часу ў Еўропе было ўжо вельмі неспакойна. У Іспаніі ішла грамадзянская вайна, а Аўстрыя была далучаная да Германіі, якая ўключыла ў сваю зборную лепшых аўстрыйскіх гульцоў. Паколькі Аўстрыя да «аншлюсу» паспела заваяваць месца ў фінальным турніры, яно апынулася вакантным. Яго прапанавалі заняць Англіі, а калі тая адмовілася, месца ў чвэрцьфінале без гульні атрымала Швецыя.
 
Лацінскую Амерыку прадстаўлялі толькі Куба і Бразілія, прычым толькі апошняя разглядалася як прэтэндэнт на медалі. Гэта быў найменш прадстаўнічы чэмпіянат з усіх.
 
Сістэма розыгрышу па-ранейшаму была алімпійскай. Германія нечакана «вылецела» ўжо ў першым раўндзе, саступіўшы
Швейцарыі. У іншай пары першага круга Бразілія і Польшча правялі адзін з самых драматычных паядынкаў ва ўсёй гісторыі. Леанідас, празваны Чорным Брыльянтам, забіў тры галы за Бразілію. У палякаў столькі ж правёў Эрнест Вілімоўскі, але яго намаганні апынуліся дарэмныя: Бразілія перамагла ў дадатковы час з вельмі рэдкім лікам 6:5.
 
Італія перамагла ў чвэрцьфінале гаспадароў турніру — французаў, а Бразілія ў дадатковым матчы зламала супраціўленне Чэхаславакіі. У першай сустрэчы, якая атрымала назву «Бітва пры Бардо», былі выдаленыя 2 бразільцы і адзін чэх. Неедлы зламаў нагу, а брамнік чэхаў Францішак Планічка — руку.
 
А затым Бразілія стала ахвярай уласнай самазаспакоенасці. Вырашыўшы, што выхад у фінал ім забяспечаны, бразільцы далі ў паўфінале адпачыць Леанідасу і паплаціліся за гэта, прайграўшы Італіі (1:2). У другім паўфінале Венгрыя знішчыла Швецыю (5:1).
 
Венгры глядзеліся ў вырашальным матчы лепш, але ім не хапала рашучасці пры завяршэнні нападаў. Італія скончыла першы тайм на сваю карысць (3:1) і давяла матч да перамогі (4:2) дзякуючы двум галам свайго новага цэнтрфорварда Сільвіа Піёлы і двум галам — крайняга нападніка Джына Калаўсі.

## Спасылкі 
* Вынікі і фота на сайце ФІФА
* Статыстыка на RSSSF
* ЧС-1938
Чэмпіянат свету па футболе 1954

**V чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 16 чэрвеня па 4 ліпеня 1954 года ў Швейцарыі.

Чэмпіянат стаў найлепшым для каманды Венгрыі, якая ў гэты час мела залатое пакаленне ігракоў (так званая Залатая каманда). Найлепшы яе бамбардзір Шандар Кочыш забіў ажно 11 мячоў у пяці матчах, і ўвогуле чэмпіянат меў рэкордную рэзультатыўнасць (5.38 галоў за матч). Венгрыя прабілася ў фінал, дзе нечакана саступіла зборнай ФРГ (2:3). Апошняя, такім чынам, упершыню стала чэмпіёнам свету.

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF
Чэмпіянат свету па футболе 1962

**VII чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 30 мая па 17 чэрвеня 1962 года ў Чылі.

Адкрыццё папярэдняга чэмпіянату свету, бразілец Пеле, атрымаў траўму ў другім матчы супраць Чэхаславакіі і выбыў да канца турніру. Але замест яго выдвінуліся іншыя лідары бразільскай зборнай: Гарынча, Амарылду і  іншыя. У выніку бразільцы ўпэўнена выйшлі ў фінал, дзе паўторна сустракаліся з Чэхаславакіяй. Нягледзячы на тое, што бразільцы прапусцілі першымі, яны змаглі адквітацца (3:1) і другі раз запар сталі чэмпіёнамі свету.

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF
Чэмпіянат свету па футболе 1966

**VIII чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 11 па 30 ліпеня 1966 года ў Англіі.

Зборная Партугаліі, якая ўпершыню прымала ўдзел у фінальнай стадыі, дзякую свайму лідару Эйсэбіа, здолела адразу атрымаць бронзавыя медалі. Зборная Бразіліі, папярэдні чэмпіён, не выйшла з групы, атрмыўшы паражэнні ад Венгрыі і Партугаліі. Самі ж партугальцы саступілі ў паўфінале гаспадарам. У фінале Англія ў дадатковы час была мацней за ФРГ (4:2) і ўпершыню стала чэмпіёнам свету (адзінае на дадзены момант чэмпіёнства англічан).

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF


Катэгорыя:1966 год у Вялікабрытаніі
Чэмпіянат свету па футболе 1958

**VI чэмпіянат свету па футболе** праводзіўся 8 чэрвеня — 29 чэрвеня 1958 г. у Швецыі пад эгідай ФІФА. Чэмпіён — зборная каманда Бразіліі.

## Падрыхтоўка 
Сярод краін-прэтэндэнтаў на правядзенне VI чэмпіяната свету па футболе вылучыліся Швецыя, Аргенціна, Чылі, Мексіка. Канчатковае рашэнне аб правядзенні чэмпіяната ў Швецыі было прынята на заканчэнні IV чэмпіянату ў Берне.

Пад час кваліфікацыі зборная краіны-арганізатара і дзеючы чэмпіён (зборная ФРГ) траплялі на чэмпіянат аўтаматычна. Астатнія 14 месц размяркоўваліся наступным чынам: 9 — краіны Еўропы, 3 — Паўднёвай Амерыкі, 1 — Паўночнай Амерыкі, 1 — Азіі. Упершыню кваліфікацыю праходзіла зборная СССР. Вынікі кваліфікацыі былі прадстаўлены 8 лютага 1958 г. Удзельнікамі фінальнага турніру сталі:

* Аргенціна
* Англія
* Аўстрыя
* Бразілія
* Венгрыя
* Мексіка
* Парагвай
* Паўночная Ірландыя
* СССР
* Уэльс
* Францыя
* ФРГ
* Чэхаславакія
* Шатландыя
* Швецыя
* Югаславія

Упершыню ў фінальным турніры ўдзельнічала зборная каманда Вялікабрытаніі.

## Фінал 
У фінальнай гульні паміж зборнымі Бразіліі і Швецыі перамогу атрымала каманда Бразіліі з лікам 5:2.

## Спасылкі 
* Чэмпіянат свету па футболе 1958 на сайце ФІФА
Чэмпіянат свету па футболе 1970

**IX чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 31 мая па 21 чэрвеня 1970 года ў Мексіцы.

Зборная Бразіліі, якая на той момант мела выбітны склад (Пеле, Жаірзіньё, Тастаа, Кладаалда, Жэрсон і іншыя) у паўфінале і фінале перайграла двух іншых двухразовых чэмпіёнаў свету (Уругвай і Італію адпаведна) і ў трэці раз стала чэмпіёнам свету. У сувязі з гэтым Трафей Жуля Рымэ быў аддадзены ёй назаўсёды.

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF


Катэгорыя:1970 год у Мексіцы
Катэгорыя:Май 1970 года
Катэгорыя:Чэрвень 1970 года
Чэмпіянат свету па футболе 1978

**XI чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 1 па 25 чэрвеня 1978 года ў Аргенціне.

Аргенціна, якая праводзіла хатні чэмпіянат, на першым групавым саступіла Італіі, але выйшла ў другі этап, дзе апынулася вышэй за Бразілію і трапіла ў фінал. У дадатковы час гаспадары атрымалі перамогу над Нідэрландамі (3:1) і ўпершыню сталі чэмпіёнамі свету.

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF


Катэгорыя:Чэрвень 1978 года
Катэгорыя:1978 год у Аргенціне
Чэмпіянат свету па футболе 1982

**XII чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 13 чэрвеня па 11 ліпеня 1982 года ў Іспаніі.

У 1982 чэмпіянат быў пашыраны, у ім сталі прымаць удзел 24 каманды замест 16. Турнір стаў найбольш паспяховым для еўрапейскіх каманд: з 12 каманд, якія прайшлі ў другі групавы этап, было толькі 2 нееўрапейскіх (Аргенціна і Бразілія). Але і яны ў другім групавым этапе саступілі Італіі, і ў паўфіналы вышлі толькі еўрапейскія каманды. Італія прайшла ў фінал, дзе перамагла ФРГ (3:1) і ў трэці раз стала чэмпіёнам свету.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF


Катэгорыя:1982 год у Іспаніі
Чэмпіянат свету па футболе 1986

**XIII чэмпіянат свету па футболе** (31 мая–29 чэрвеня 1986, Мексіка) — другі раз праходзіў у Мексіцы і прыняў 24 зборных, якія і разыгралі паміж сабой Кубак свету.
 
Мексіка стала першай краінай, якой давялося прыняць у сябе чэмпіянат свету ў другі раз (1-ы - у 1970 г.). Першапачаткова правядзенне гэтага турніру планавалася ў Калумбіі, але пасля таго як калумбійскі ўрад заявіў, што краіна не гатовая прыняць Чэмпіянат свету, месцам правядзення выбралі Мексіку. Рашэнне было прынята ў Стакгольме 20 мая 1983 г. У барацьбе за права правядзення турніру Мексіка апярэдзіла Канаду і ЗША.

Чэмпіён — зборная каманда Аргенціны.

## Спасылкі 
* ЧС-1986 


Катэгорыя:1986 год у Мексіцы
Чэмпіянат свету па футболе 1990

**XIV чэмпіянат свету па футболе** (8 чэрвеня — 8 ліпеня 1990, Італія). Чэмпіён — зборная каманда ФРГ. У чэмпіянаце прымалі ўдзел 24 каманды, якія спачатку сустракаліся ў групавых матчах, каб вызначыць 16 лепшых, яны адыгралі адзін супраць аднаго ў стыкавых матчах да фіналу. Усяго адбылося 52 сустрэчы.

## Турнір 
Фармат спаборніцтва застаўся той жа, што і ў 1986 годзе: 24 каманды кваліфікуюцца, падзеленыя на 6 груп, па 4 каманды ў кожнай. У стадыю плэй-оф выходзяць 16 каманд: 6 пераможцаў груп, 6 каманд, якія занялі другое месца, і 4 лепшыя каманды, якія занялі трэцяе месца. Тры краіны ўпершыню выйшлі ў фінальную частку: Коста-Рыка, Ірландыя і Аб’яднаныя Арабскія Эміраты.

## Спасылкі 
* Чэмпіянат свету ў Італіі на сайце ФІФА


Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы ў Італіі
Катэгорыя:1990 год у Італіі
Чэмпіянат свету па футболе 1994

**XV чэмпіянат свету па футболе** праходзіў з 17 чэрвеня па 17 ліпеня 1994 года ў ЗША. Чэмпіёнам, чацвёрты раз у сваёй гісторыі, стала зборная Бразіліі. Другое месца заняла зборная Італіі. Трэцяй сенсацыйна стала зборная Швецыі, якая паказала свой найлепшы футбол з 1958 года. Чацвёртае месца таксама сенсацыйна заняла Балгарыя, якая ў 1/4 фіналу выбіла са спаборніцтваў дзейснага на той момант чэмпіёна свету — зборную Германіі.
 
Упершыню ў фінальным матчы чэмпіянату свету не было забіта ніводнага мяча; таксама ўпершыню фінал завяршыўся ўнічыю, і для вызначэння чэмпіёна былі выкарыстаныя пасляматчавыя пенальці.

## Спасылкі 
* 1994 FIFA World Cup on FIFA.com
* Дэталі на RSSSF
* ЧС-1994 
* 1994 FIFA World Cup USA ™ 
* Зборная Калумбіі на ЧС-1994  


Катэгорыя:1994 год у спорце
Катэгорыя:1994 год у ЗША
Катэгорыя:Чэрвень 1994 года
Катэгорыя:Ліпень 1994 года
Чэмпіянат свету па футболе 1998

**XVI чэмпіянат свету па футболе** (10.6–12.7.1998, Францыя). Чэмпіён — зборная каманда Францыя, якая абыграўла ў фінале бразільцаў з лікам 3:0. Францыя стала сёмай краінай, якая завалодала Кубкам Свету (пасля Уругвая, Італіі, ФРГ, Бразіліі, Англіі і Аргенціны). Афіцыйным мячом чэмпіянату стаў «Адыдас Трыкалор».
 
Гэта быў першы чэмпіянат свету, у якім у фінальнай стадыі ўдзельнічалі 32 каманды. Такая колькасць каманд захоўваецца да гэтага часу.

## Спасылкі 
* 1998 FIFA World Cup on FIFA.com
* RSSSF Архіў
* ЧС-1998 


Катэгорыя:1998 год у Францыі
Чэмпіянат свету па футболе 1974

**X чэмпіянат свету па футболе** сярод мужчын праходзіў з 13 чэрвеня па 7 ліпеня 1974 года ў ФРГ і Заходнім Берліне.

Чэмпіянат 1974 быў першым, які трансліраваўся па тэлебачанню.

Турнір праходзіў у новам фармаце: замест чвэрцьфіналаў і паўфіналаў праводзіўся другі групавы этап. У выніку ў фінал трапілі Нідэрланды і ФРГ. Гаспадары чэмпіянату перамаглі (2:1) і сталі двухразовымі чэмпіёнамі свету.

Чэмпіянат стаў лепшым для зборнай Польшчы, якая ў матчы за трэцяе месца перамагла дзейных чэмпіёнаў свету бразільцаў (1:0), а нападнік палякаў Гжэгаж Лята стаў лепшым бамбардзірам турніру.

## Спасылкі 
* Дэталі на RSSSF


Катэгорыя:1974 год у Германіі
Чэмпіянат свету па футболе 2002

**XVII чэмпіянат свету па футболе** праходзіў з 31 мая па 30 чэрвеня 2002 года ў Паўднёвай Карэі і Японіі. Чэмпіёнам у пяты раз стала зборная Бразіліі.

Упершыню спаборніцтва такога маштабу праходзіла ў Азіі і ўпершыню адначасова ў двух краінах. Рашэнне аб выбары месца правядзення чэмпіянату свету было прынята міжнароднай федэрацыяй футбола ФІФА у Цюрыху ў маі 1996 года (папярэдне, і ў лістападзе таго ж года — канчаткова). Першапачаткова на права правядзення турніру прэтэндавалі ўсяго 2 краіны — Карэя і Японія, паасобку. Але 31 мая 1996, каб не абвастраць і без таго напружаныя адносіны паміж дзвюма краінамі, кангрэс ФІФА прыняў сапраўды «саламонава рашэнне», аб’яднаўшы заяўкі, хоць былі і праціўнікі такога выбару, у прыватнасці тагачасны прэзідэнт ФІФА Жаао Авеланж. Нягледзячы на якасную арганізацыю чэмпіянату свету 2002, у далейшым ФІФА мае намер не практыкаваць сумеснага правядзення турніраў пад сваёй эгідай.

Афіцыйны мяч турніру — Adidas Fevernova.

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Падрабязныя звесткі пра Чэмпіянат свету па футболе 2002 года
* Пра чэмпіянат свету па футболе 2002 года на англійскай мове 


Катэгорыя:2002 год у Японіі
Катэгорыя:2002 год у Паўднёвай Карэі
Катэгорыя:Май 2002 года
Катэгорыя:Чэрвень 2002 года
Чэмпіянат свету па футболе 2006

**XVIII чэмпіянат свету па футболе** (9.6–9.7.2006, Германія). У фінальнай стадыі прымалі ўдзел 32 каманды, якія спачатку сустракаліся ў групавых матчах, каб вызначыць 16 лепшых, а потым адыгралі адзін супраць аднаго ў стыкавых матчах да фіналу. Усяго адбылося 64 сустрэчы. Чэмпіён — зборная каманда Італіі.

Германія выйграла права на правядзенне фінальнага турніру чэмпіянату свету 6 ліпеня 2000 года, апярэдзіўшы Бразілію, Марока, Англію і, нарэшце, у фінале, 12 галасамі супраць 11 - Паўднёвую Афрыку.

## Адборачны турнір 
У адборачным турніры да 18-га чэмпіянату свету прымалі ўдзел 197 каманд, якія былі падзеленыя на 6 геаграфічных зон:
* Еўропа (УЕФА) - 51 каманда, з іх у фінальны турнір выйшла 13 каманд
* Азія (АФК) - 39 каманд, з іх у фінальны турнір выйшла 4 каманды
* Афрыка (КАК) - 51 каманда, з іх у фінальны турнір выйшла 5 каманд
* Паўночная Амерыка (КАНКАКАФ) - 34 каманды, з іх у фінальны турнір выйшла 4 каманды
* Паўднёвая Амерыка (КОНМЕБОЛ) - 10 каманд, з іх у фінальны турнір выйшла 4 каманды
* Акіянія (АФК) - 10 каманд, з іх у фінальны турнір выйшла 1 каманда
## Удзельнікі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт германскага ўрада да ЧС 2006  
* Чэмпіянат свету 2006 на сайце ФІФА


Катэгорыя:2006 год у Германіі
Катэгорыя:2006 год у спорце
Чагары

**Чагары́** — гара ў горнай сістэме Каракарум. Вышыня 8611 м. Найвышэйшы пункт Каракарума. Уваходзіць у пералік гор-васьмітысячнікаў.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Каракарум
Катэгорыя:Горы Пакістана
Катэгорыя:Горы Кітая
Чарлз Рыхтэр

**Чарлз Фрэнсіс Рыхтэр** (; —) — амерыканскі сейсмолаг.

Доктар тэарэтычнай фізікі (пад кіраўніцтвам др. Роберта Мілікена, 1928) і прафесар сейсмалогіі (да 1970) у Каліфарнійскім тэхналагічным універсітэце. Стваральнік шкалы сілы землятрасенняў (1935), аўтар кніг і прац па сейсмалогіі.

## У навуцы 
Праціўнік распрацоўкі метадаў прадказання землятрусаў, прыхільнік лепшага вывучэння механізмаў землетрасенняў і пазбягання рызыкі наступстваў. Шырока супрацоўнічаў з др. Б. Гутэнбергам.

## Кнігі 
* Charles F. Richter, B. Gutenberg. Seismicity of the Earth, 1954.
* Charles F. Richter. Elementary Seismology, 1958.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інтэрв'ю з Рыхтэрам у 1971 годзе  
* Месцазнаходжанне магілы Рыхтэра 

Катэгорыя:Сейсмолагі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Джэк Чарльтан

**Джон (Джэк) Чарльтан** (; нар. ) — англійскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Біяграфія 
Джон Чарльтан нарадзіўся ў футбольнай сям'і — чацвёра яго дзядзькаў Мілбарнаў былі прафесійнымі футбалістамі, таксама, як і Джэкі Мілбарн, стрыечны брат маці. У Джэка ёсць малодшы брат Бобі Чарльтан, легенда клуба «Манчэстэр Юнайтэд». Джэк стаў легендай іншага англійскага клуба «Лідс Юнайтэд». У гэтай камандзе Джэк выступаў на працягу ўсёй кар’еры гульца.

Першым значным поспехам у футбольнай кар’еры Чарльтана стала кваліфікацыя на ўдзел у еўрапейскім чэмпіянаце па футболе 1988 у Германіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лідс Юнайтэд
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Ірландыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ньюкасл Юнайтэд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мідлсбра
Катэгорыя:Трэнеры ФК Шэфілд Уэнсдэй
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Бобі Чарльтан

{{Футбаліст
|імя                         = Бобі Чарльтан
|поўнае імя                  = Роберт Чарльтан
|выява                       = 
|дата нараджэння             = 
|месца нараджэння            =  
|грамадзянства               = 
|рост                        = 
|пазіцыя                     = паўабаронца, нападнік
|цяперашні клуб              = 
|пасада                      = 
|моладзевыя клубы            = 
|клубы                       = 
|нацыянальная зборная        = 
|трэнерскія клубы            = 
|медалі                      = 
 
  
 
  
 
  { style="background:transparent"
  
  }
}}
**Роберт (Бобі) Чарльтан** (;  — ) — англійскі футбаліст, паўабаронца і нападнік. Чэмпіён свету ў складзе нацыянальнай зборнай Англіі і ўладальнік «Залатога мяча» 1966 года. Большую частку кар’еры правёў за «Манчэстэр Юнайтэд», у якім быў капітанам. Чарльтан быў атакуючым паўабаронцам, валодаў адпрацаваным дрыблінгам, дакладным пасам і пастаўленым далёкім ударам. Ён прызнаецца многімі адным з найвялікшых футбалістаў Англіі ўсіх часоў.

Чарльтан пачаў выступаць за асноўны склад «Манчэстэр Юнайтэд» у 1956 годзе, а на працягу наступных двух сезонаў трывала заваяваў сабе месца ў аснове. Ён выжыў у мюнхенскай авіякатастрофе 1958 года, пасля чаго дапамог «Юнайтэд» выйграць Першы дывізіён у сезонах 1964/65 і 1966/67. У 1966 годзе Чарльтан разам са зборнай Англіі стаў чэмпіёнам свету. У 1968 годзе «Юнайтэд», у складзе якога Чарльтан быў капітанам, стаў першым англійскім клубам, які выйграў Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў. Ён забіў за «Манчэстэр Юнайтэд» і зборную Англіі больш галоў, чым любы іншы гулец за ўсю гісторыю. Яму таксама доўгі час належаў рэкорд па колькасці матчаў, праведзеных за «Юнайтэд» (758), які пабіў Раян Гігз у фінале Лігі чэмпіёнаў УЕФА ў Маскве 21 мая 2008 года.

На момант завяршэння кар’еры за зборную Англіі ў 1970 годзе яму належаў рэкорд па найбольшай колькасці гульняў за зборную (106 матчаў). Пазней гэты рэкорд быў пабіты Бобі Мурам, а затым Пітэрам Шылтанам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Юнайтэд» 
* Профіль у міжнароднай зале футбольнай славы 
* Бобі Чарльтан — легенда «Юнайтэд» 

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Прэстан Норт Энд
Катэгорыя:Ігракі ФК Уотэрфард
Катэгорыя:Ігракі ФК Аркадыя Шэпердз
Катэгорыя:Ігракі ФК Бангар Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюкасл КБ Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Блэктаўн Сіці
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Прэстан Норт Энд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Уіган Атлетык
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Чарнігаўскае княства

**Чарнігаўскае княства** — у XI стагоддзі адна з найбольш буйных і моцных зямель Русі, у XII—XIV стагоддзях галоўны ўдзел Чарнігаўскай зямлі. Сталіца — Чарнігаў.

Значныя гарады: Ноўгарад-Северскі, Старадуб, Бранск, Пуціўль, Курск, Любеч, Глухаў, Слуцк, Клецк, Чачэрск і Гомель.

Як асобная адміністрацыйная адзінка, Чарнігаўская зямля вылучылася ўжо ў X стагоддзі, але кіравалася кіеўскімі ваяводамі. Утварылася на землях севяранскага засялення (пераважна), на левым беразе Дняпра у басейне рэк Дзясна і Сейм, пазней пашырылася на землі радзімічаў, вяцічаў і дрыгавічоў. У 1024—1036 гадах, пасля падзелу Русі паміж Яраславам і Мсціславам Уладзіміравічамі, ператворана ў асобны ўдзел, які ўключаў усю левабярэжную Русь, акрамя Пераяслаўля, у т.л. Мурамска-Разанскую зямлю, Смаленск і Тмутаракань. У 1036—1054 гадах у валоданні Яраслава, пасля яго смерці перайшло ва ўдзел да яго сына Святаслава, хоць і ў значна паменшаным памеры. Пасля смерці Святаслава некаторы час была ў валоданні розных князёў, у т.л. Уладзіміра Манамаха. Межы Чарнігаўскай зямлі ў гэтыя часы пачыналіся ад берагоў Дзясны і на паўночным усходзе дасягалі меж сучаснага Падмаскоўя, а на поўдні Кубані.

Пастановай Любецкага з’езду (1097) перайшла ў валоданне сыноў Святаслава — Алега і Даніла, далей была ў валаданні іх нашчадкаў — Ольгавічаў. З гэтага ж часу пачынаецца драбленне Чарнігаўскай зямлі на ўдзелы. Напачатку выдзяліліся ўласна Чарнігаўскае княства як галоўны ўдзел і Ноўгарад-Северскае і Мурамска-Разанскае княствы, якія ў сваю чаргу драбіліся далей.

У 1345—1346 гадах вялікі князь літоўскі Альгерд далучыў Чарнігаўскае княства і іншыя ўдзелы Чарнігаўскай зямлі да Вялікага Княства Літоўскага, пасадзіў у розных удзелах сваіх сыноў ці іншых асоб.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Kuczyński S.М.* Ziemie Czernihowsko-Siewierskie pod rzadami Litwy. — Warsz., 1936;
* *Зайцев А. К.* Черниговское княжество // Древнерусские княжества X—XIII вв. — М., 1975.


Катэгорыя:Гісторыя Чарнігава
Катэгорыя:Княствы Русі
Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі
Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага
Часопісь

**«Часопісь»** — ілюстраваны часопіс, орган Міністэрства беларускіх спраў у Літве. Выдаваўся на беларускай мове, у Коўне (верасень 1919—1920 гг.). Пад рэдакцыяй міністра беларускіх спраў у Літве Я. Варонкі. Вядома пра 6 нумароў. Друкаваў дакументы і матэрыялы ўрада БНР, матэрыялы па беларускай вайсковай справе, гісторыі, культуры, мове і інш.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Архіў нумароў  на сайце Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх

Катэгорыя:Часопісы Каўнаса на беларускай мове
Катэгорыя:Міністэрства беларускіх спраў Літвы
Катэгорыя:1919 год у Каўнасе
Цэрэра (карлікавая планета)

**Цэрэра** (**1 Ceres**, сімвал: ) — карлікавая планета ў Сонечнай сістэме.

Назва паходзіць ад імя багіні ўрадлівасці ў старажытна-рымскай міфалогіі.

Дыяметр: ~1000 км. Маса: 1/4400 зямной. Перыяд вярчэння: —. Арбітальны перыяд: —. Адлегласць ад Сонца: 2,77 а.а., эксцэнтрысітэт арбіты: 0,080.

Цэрэра стала першым адкрытым аб’ектам такога кшталту. Пасля апублікавання правіла Тыцыуса-Бодэ ў канцы XVIII стагоддзя. пачаліся пошукі «пятай планеты» між Марсам і Юпітэрам. Нарэшце, Джузэпэ П’яцы заўважыў аб’ект 7-й зорнай велічыні, які павольна рухаўся па сузор’і Цяльца (1 студзеня 1801 года). Вылічаная К. Гаусам арбіта аб’екта выявілася планетнай і адпаведнай правілу.

Пасля ўдакладнення памераў доўгі час Цэрэра класіфікавалася як астэроід, а пасля 2006 года яна была перакласіфікавана ў карлікавыя планеты.

Маса Цэрэры складае прыкладна траціну (32 %) ад агульнай масы ўсіх аб’ектаў пояса астэроідаў, у якім пралягае яе арбіта. Гэта самая блізкая да Сонца карлікавая планета і найменшая з вядомых на сёняшні дзень. Памеры яе перавышаюць многія спадарожнікі планет-гігантаў.

Мяркуючы па шчыльнасці, на 20—30 % планета складаецца з вадзянога льду і найімаверней яна мае дыферэнцыяваныя на каменнае ядро і ледзяную мантыю нетры.

На паверхні планеты, акрамя вадзянога льду, выяўлены розныя гідратыўныя рэчывы, такія карбанаты як даламіт і сідэрыт, гідракарбанат натрыю, а таксама багатыя жалезам гліністыя мінералы. У 2014 годзе з дапамогай тэлескопа «Гершэль» над паверхней планеты былі выяўлены аблокі вадзянога пара. Такім чынам, Цэрэра стала чацвёртым астранамічным аб’ектам сонечнай сістэмы, на якім зафіксавана водная актыўнасць (пасля Зямлі, Энцэлада і Еўропы).

З Зямлі бачны бляск Цэрэры вагаецца ад 6.7 да 9.3 зорнай вялічыні.

У 2015 годзе карлікавая планета была даследвана касмічным апаратам NASA Dawn, які праводзіў даследванні Цэрэры каля 16 месяцаў і які ў некіруемым стане варочаецца па арбіце вакол гэтай карлікавай планеты дагэтуль.

Адным з адкрыццяў, зробленых апаратам Dawn, сталі яркія белыя плямы ўнутры кратара Аккатор, прырода якіх была патлумачана высокай канцэнтрацыяй карбанату натрыю (соды). Гэтыя плямы ў выглядзе мутнай кропкі на паверхні дыска Цэрэры былі заўважны і раней, аднак місія дазволіла разглядзець іх больш дэталёва.

Таксама з дапамогай апарата Dawn на паверхні карлікавай планеты быў знойдзены крыявулкан Ахуна, які з’яўляецца найбольш высокай гарой на Цэрэры і найбольш блізкім да Сонца вядомым крыявулканам.

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў (1—100)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астэроіды
Катэгорыя:Карлікавыя планеты
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1801 годзе
Чо-Айю

**Чо-Айю** — гара ў горнай сістэме Гімалаяў. Вышыня 8201 м. Знаходзіцца на мяжы Непала з Кітаем (Тыбецкі аўтаномны раён).
Адносіцца да горнага хрыбта Махалангур-Хімал. Уваходзіць у склад горнага масіва Эверэст.

За некалькі кіламетраў на захад ад Чо-Айю ляжыць перавал Нангпа-Ла вышынёй 5716 м, пакрыты лёдам. Праз гэты перавал праходзіць асноўная гандлёвая сцяжына, пракладзеная шэрпамі з Непала ў Тыбет. Уваходзіць у склад нацыянальнага парку Сагарматха (Непал).

Катэгорыя:Горы Кітая
Катэгорыя:Горы Непала
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Чорны грыф

**Чорны грыф** (*Aegypius monachus*) — драпежная птушка з атраду сокалападобных (*Falconiformes*) сямейства ястрабіных (*Accipitridae*). З’яўляецца другой па велічыні драпежнай птушкай Еўропы пасля барадача (*Gypaetus barbatus*).

## Апісанне 
Птушка даўжынёй звыш аднаго метра, некалькі большая за белагаловага сіпа (*Gyps fulvus*). Маса цела чорнага грыфа дасягае 7-12 кілаграмаў. Размах крылаў — ад 250 да 295 сантыметраў. Пер’е манатоннага цемна-карычневага колеру, якое здалечыні здаецца чорным. Вакол кароткай, голай, карычневата-ружовай шыі цёмная пер’евая манішка. Крылы шырокія, хвост мае лёгкую клінападобную форму.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ў Паўднёвай Еўропе і Цэнтральнай Азіі. Сёння сустракаецца ад Іспаніі праз Балеарскія астравы, Балканы, Пярэднюю Азію і Паўночную Індыю да Паўднёвай Сібіры, Паўночнага Кітаю і Манголіі. У тым ліку сустракаецца і ў Беларусі.

Гняздзіцца пераважна ў дзікіх горных лясах, у Еўропе сустракаецца амаль выключна на Іберыйскім паўвостраве, на Маёрцы і ў паўднёвай частцы Балканаў. Таксама ўпадабаныя месцы чорных грыфаў берагі азёраў і рэк, бо там заўсёды ёсць пажытак.

Паўднёва-заходнія папуляцыі аселыя, качуюць, а паўночна-ўсходнія — пералётныя. Пад час качовак залятаюць на поўнач ад межаў арэала (у Вялікабрытанію, Бельгію, Данію, Фінляндыю, Францыю, Галандыю, Германію, Польшчу, Латвію, Эстонію, Чэхію, Славакію, Венгрыю, Аўстрыю, Швейцарыю, Румынію, Беларусь, Малдову).

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо часцей на дрэвах, радзей на скальных выступах, адзіночна (пара ад пары на адлегласці ў 750—1500 м), радзей у свабодных калоніях (гняздо ад гнязда на адлегласці каля 100 м), часцей за ўсё, каля верхняй мяжы лясоў; з тоўстых і сухіх галін (пераважна хвойных дрэў); высцілка з галінак, кары, моху, каранёў і травы (часта з прымессю шэрсці). Новае гняздо мае дыяметр 130—150 см, старое — 150—250 см.

Яйка звычайна 1 (вельмі рэдка 2), асіметрычнае, з мноствам нерэгулярных, іржавых мазкоў (на тупым канцы) на брудна-белым або светла-бурым фоне. Памеры: 88,5 х 66,5 мм.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
* Сайт Мінскага заапарку: Чорны грыф 
* Сяргей Харэўскі: Звяры-суайчыннікі 

Катэгорыя:Грыфавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Чымбараса

**Чымбара́са** () — вулкан у цэнтральных Андах у аднайменнай правінцыі, прыблізна за 150 км ад сталіцы Эквадора Кіта, найвышэйшая гара краіны (6268,2 м).

Катэгорыя:Горы Эквадора
Катэгорыя:Вулканы Эквадора
Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Анды
Сцяг Беларускай ССР

**Сцяг БССР** — дзяржаўны сімвал БССР, зацверджаны 25 снежня 1951, аўтар мастак Мікалай Гусеў. Сцяг Беларусі ўзору 1995 года ёсць мадыфікацыяй сцяга БССР.
## Арнамент на сцягу ўзору 1951 
У канцы 1940-х з’явілася палітычная патрэба ў візуальна розных дызайнах сцягоў саюзных рэспублік СССР, асабліва тых, якія былі членамі ААН. Для сцяга БССР у якасці адметнасці выбралі беларускі народны арнамент. Тады ў даваенных архівах Белпрамсавета быў знойдзены малюнак вышыўкі на ручніку, вышытым у 1917 сялянкай Матронай Маркевіч з в. Клімавічы Сенненскага раёна. Вышыўка называлася «Узыходзячае сонца». Мастак Мікалай Гусеў падрыхтаваў праект на аснове малюнка, з пэўнымі сімвалічнымі дадаткамі.

Арнамент сцяга сімвалічна расшыфроўваецца так (паласа з арнаментам павернутая *гарызантальна*):
* цэнтральная рамбавідная фігура сімвалізуе ўзыходзячае сонца;
* рагавідныя фігуры злева і справа ад яе сімвалізуюць багацце і дабрабыт;
* фігура ўнутры ромба гэта «ключ да шчасця»;
* прамавугольная фігура з меншымі прамавугольнікамі, далучанымі злева і справа, гэта «вотыўны знак», які выражае жаданне здзяйснення мар;
* арнаментальная фігура сімвалізуе хлеб (гэтага не было на арыгінальнай вышыўцы, дададзена пасля пэўнай дыскусіі).

## Гл. таксама 
* Герб Беларускай ССР
* Гімн Беларускай ССР
* Сцяг Беларусі
* Герб Беларусі
* Гімн Беларусі

## Літаратура 
* Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. ISBN 5-345-00730-6.

Катэгорыя:БССР
Катэгорыя:Сцягі Беларусі
Чырвоная Беларусь (часопіс)

**«Чырвоная Беларусь»** — грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс. Выдаваўся на беларускай мове, у Менску (студзень 1930 — сакавік 1933). Заснаваны Саюзам пісьменнікаў Беларусі. Рэдактары Міхась Чарот (1930 — 1932), Мікола Хведаровіч (1932—1933). Выйшла 79 нумароў. Лічыцца, што часопіс быў адноўлены ў 1944 годзе пад назвай «Беларусь».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Красны Бор (жылы раён, Мінск)

**Красны Бор** — жылы раён у заходняй частцы Мінска паміж пасёлкам Кунцаўшчына і вуліцамі Лабанка, Мазурава і Прытыцкага. Забудоўваецца з канца 1980-х гадоў.

Мае развітую дарожную сетку, транспартнае злучэнне забяспечваецца непасрэднай блізкасцю да гарадскіх радыусаў (вуліцы Прытыцкага, Адзінцова), 4-га гарадскога кальца (вуліца Лабанка), другой лініі метрапалітэна (станцыя «Каменная Горка», пазней да яе плануеца дадаць і станцыю «Красны Бор»).

Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Невіл Чэмберлен

**Невіл Чэмберлен** (; , Эджбастан, Бірмінгем — , Хекфілд пад Рыдынгам) — 60-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да Кансерватыўнай партыі

## Біяграфічныя звесткі 
Сын Джозефа Чэмберлена, брат Осціна Чэмберлена. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і Бірмінгемскім універсітэце.

Даволі працяглы час прысвяціў прадпрымальніцкай дзейнасці. У 1915—1916 гг. займаў пасаду лорда-мэра горада Бірмінгем.

З 1918 года дэпутат парламента ад Кансерватыўнай партыі. У 1922—1929 і 1931 на розных міністэрскіх пасадах, у 1931—1937 міністр фінансаў. У 1930—1931 старшыня Кансерватыўнай партыі, у 1937—1940 яе лідар і Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.

Невіл Чэмберлен — 60-ы Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі, прыхільнік палітыкі ўступак гітлераўскай Германіі. У 1938 годзе падпісаў Мюнхенскае пагадненне з Гітлерам, Мусаліні і Даладзье. Вярнуўшыся ў Лондан, Чэмберлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненне са словамі: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаення не прынесла Еўропе міру: пачалася Другая сусветная вайна. Няўдалы для Вялікабрытаніі пачатак вайны прымусіў яго ў маі 1940 пайсці ў адстаўку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Нікіцін М. Г.* Чэмберлены // 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Хрыбет Чэрскага (Паўночна-Усходняя Сібір)

**Хрыбет Чэрскага** — горная сістэма ў Паўночна-Усходняй Сібіры. Найвышэйшы пункт — гара Перамога (3147 м).

Распасціраецца ад ніжняга цячэння ракі Яна да вярхоўяў р. Калыма на 1500 км, шырыня да 400 км. Галоўныя хрыбты: Хадаранья, Тас-Хаяхтах, Чэмалгінскі, Курундзя, Чыбагалахскі, Баронг і інш. Утвораны сістэмай асобных хрыбтоў, масіваў, пласкагор’яў і міжгорных упадзін-грабенаў. Пераважаюць сярэдневышынныя горы. Найбольшыя ўпадзіны Мома-Селеняхская, Туастахская. Горная сістэма складзена з метамарфічных парод пратэразою і ніжняга палеазою, сланцаў і пясчанікаў мезазою, прарваных інтрузіямі юрскіх гранітаў. Больш за 350 ледавікоў, агульная плошча 157 км². Характэрныя формы мярзлотнага рэльефу. Радовішчы золата, волава, каменнага вугалю. Схілы гор укрыты лістоўнічнай тайгой. Вышэй мяжы лесу (650 м на поўдні, 250—400 м на поўначы) пояс кедравага сланіку, хмызняковай вольхі, горнай тундры; на вяршынях найбольш высокіх хрыбтоў камяністыя пустыні. У далінах рэк гаі з таполі і чазеніі.

Адкрыты ў 1926 годзе С. В. Обручавым і названы ў гонар даследчыка Сібіры Яна Чэрскага.

Катэгорыя:Горы Расіі
Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Сібір