Луіза Маўнтбетэн

**Лэдзі Луіза Аляксандра Мары Ірэн Маўнтбетэн** народжаная **прынцэса Луіза Батэнбергская**, таксама вядомая як **Луіза Шведская** (; 13 ліпеня 1889 — 7 сакавіка 1965) — каралева Швецыі, як жонка караля Густава VI Адольфа. Як прадстаўніца дыстыі Батэнбергаў Луіза была цесна звязана з кіруючымі сем’ямі Вялікабрытаніі і Расіі. Падчас Першай сусветнай вайны Луіза служыла медсястрой у Чырвоным Крыжы. У 1923 годзе яна выйшла замуж за аўдавелага Густава Адольфа і прыняла на сябе ролю першай лэдзі Швецыі, але каралевай стала толькі ў 1950 годзе. Каралева Луіза была адзначана сваёй эксцэнтрычнасцю і прагрэсіўнымі поглядамі.

## Ранні перыяд жыцця 
Луіза нарадзілася прынцэсай Батэнберга ў замку Хейлігенберг, Зейхейм-Югенхайм, у Вялікім герцагстве Гесэн. Яе бацька, прынц Луі Батэнбергскі, які быў адміралам брытанскага каралеўскага флоту, у час Першай сусветнай вайны адмовіўся ад свайго тытула Германіі і па загаду Георгія V назваў сваё прозвішча «Маўнтбетэн». Тады ён быў створаны першым маркізам з Мілфард-Хейвена ў п’еры Злучанага Каралеўства . Такім чынам, з 1917 года яго дачка была вядомая як «Лэдзі Луіза Маўтбетэн». Яе маці была прынцэсай Вікторыяй Гесэнскай, а Рэйн — унучкай каралевы Вікторыі. Луіза была сястрой Луі Маўтбетэна, 1-га графа Маўтбетэна з Бірмы, і прынцэсы Алісы Батэнбергскай, якая была маці прынца Філіпа, герцага Эдынбургскага. Яна таксама была пляменніцай імператрыцы Расіі Аляксандры Фёдараўны.

З-за працы яе бацькі сям’я перамяшчалася паміж рознымі тэрыторыямі Брытанскай імперыі, напрыклад Мальтай, але яны часта вярталіся ў Хайлігенберг за межамі Дармштадта, які лічылі сваім домам адпачынку, заўсёды захоўваючы рэзідэнцыю ў Англіі. У дзяцінстве Луіза часта наведвала прабабулю каралеву Вікторыю на востраве Уайт. Сям’я апісваецца як гарманічная; бацькі Луізы жылі ў шчаслівых любоўных адносінах, а не ў дамоўленым шлюбе, і Луіза была асабліва блізкая са сваім братам, з якім яна ліставалася да самой смерці. Луіза і яе сястра атрымалі адукацыю ў гувернанткі, за выключэннем кароткага перыяду ў жаночай школе Тэкстэра ў Дармштаце.

У 1914 годзе Луіза і яе маці наведалі Расійскую імперыю і былі запрошаны ў падарожжа па Волзе разам са сваімі імператарскімі сваякамі. Падчас свайго візіту Луіза з занепакоенасцю адзначыла ўплыў Распуціна. Паездка была перарвана раптоўным пачаткам Першай сусветнай вайны, і бацька Луізы адправіў тэлеграму, каб яны неадкладна вярнуліся. Маці Луізы перадала ювелірныя вырабы імператрыцы для бяспечнага захоўвання, і яны выехалі з Расіі на лодцы з Гапсаля ў Эстоніі і паехалі ў нейтральную Швецыю, заплаціўшы за дарогу золатам, бо іх грошы раптам не былі прымальнай валютай у Расіі. Яны спыніліся ў Швецыі ў якасці гасцей наследнага прынца Густава Адольфа і кронпрынцэсы Маргарэт, яе першай стрыечнай сястры, у палацы Дротнінгхольм, усяго на адну ноч да вяртання ў Вялікабрытанію.

Падчас Першай сусветнай вайны Луіза ўпершыню актыўна дзейнічала ў «Асацыяцыі сем’яў салдат і матросаў» і ў «Дымах для салдат і маракоў», але неўзабаве яна паступіла ў Чырвоны Крыж на службу медсястрой. З сакавіка 1915 года па ліпень 1917 года яна працавала ў французскім ваенным шпіталі ў Неверы, а затым у ваенным шпіталі ў Палавесе каля Манпелье Яна была ўзнагароджана за карпатлівую працу і была ўзнагароджана брытанскімі медалямі за вайну і перамогу, медалём Брытанскага Чырвонага Крыжа, а таксама Медалём французскай падзякі. Пасля вайны яна актыўна займалася сацыяльнай працай дзяцей у трушчобах Батэрсі ў Лондане.

## Заляцанні 
У 1909 годзе Луіза атрымала прапанову ад Мануэла II Партугальскага. Яе дзядуля, Эдвард VII, брытанскі манарх, быў за шлюб, але Луіза адмовілася, бо хацела выйсці замуж па каханні. У дваццаць гадоў Луіза таемна заручылася з грэчаскім прынцам Крыстаферам, але яны былі вымушаныя адмовіцца ад сваіх адносін па фінансавых прычынах. Незадоўга да пачатку Першай сусветнай вайны Луіза закахалася ў чалавека, бацькі якога ўхвалялі шлюб, але ён быў забіты ў першыя дні вайны. Пазней падчас вайны, калі яна добраахвотна стала медсястрой у Неверсе, яна пачала адносіны з Аляксандрам Сцюарт-Хілам, шатландскім мастаком, які жыве ў Парыжы. Прадчуваючы, што бацькі будуць расчараваны ў яе выбары, Луіза трымала іх заручыны ў сакрэце. У рэшце рэшт, яна даверылася бацькам, якія першапачаткова разумелі, і двойчы запрашала Сцюарта-Хіла для наведвання Кент Хаўса. На самай справе яе сям’я, называла яго «Шэкспірам» з-за яго дзіўнага выгляду, палічыла яго «дзіваком» і «пацярпелым». Не хапаючы рэсурсаў, заручаная пара пагадзілася адкласці шлюб да вайны. Але ў 1918 годзе бацька Луізы растлумачыў ёй, што Сцюарт-Хіл хутчэй за ўсё гомасэксуаліст і што шлюб з ім немагчымы.

У 1923 годзе наследны прынц Швецыі Густаў VI Адольф, які тры гады быў удаўцом стрыечнай сястры маці Луізы, прынцэсы Маргарэт Конат, наведаў Лондан і, на здзіўленне Луізы, пачаў сватацца да яе. Хоць маладая жанчына Луіза сказала, што ніколі не выйдзе замуж за караля ці ўдаўца, яна прыняла прапанову мужчыны, які з’яўляўця і тым, і другім. Аднак у адпаведнасці з § 5 *Закона* аб спадчыннасці 1810 года (Закон 1810:0926) князь шведскага каралеўскага дома пазбавіўся права наследавання трона, калі «з ведама і згоды караля ажаніўся з прыватнай шведкай альбо дачкой замежнага чалавека». Пасля абвяшчэння пары пра заручыны ў СМІ адбыліся ажыўленыя дыскусіі пра тое, ці мае будучая нявеста па канстытуцыі права стаць будучай каралевай Швецыі. У адказ на гэта Міністэрства замежных спраў Швецыі, спасылаючыся на адпаведны закон, удакладніла тэрмін «прыватная дачка шведа альбо замежніка», які азначае «таго, хто не належыць да суверэннай сям’і ці сям’і, якая, паводле міжнароднай практыкі, былі б прыраўнаваны да яе», і абвясціў, што ўрад Швецыі «запытаў тлумачэнні брытанскага ўрада адносна пазіцыі лэдзі Луізы Маўтбетэн у гэтым плане». Акрамя таго, міністэрства абвясціла, што пасля адказу брытанскага ўрада на запыт і наступнага расследавання па гэтым пытанні было ўстаноўлена, што выбар наследнага прынца будучай жонкі адпавядаў закону аб спадчыннасці, тым самым завяршыўшы дыскусію пра маючы адбыцца шлюб.

27 кастрычніка 1923 года Швецыя і адпаведныя паўнамоцныя прадстаўнікі Вялікабрытаніі падпісалі «Дагавор паміж Вялікабрытаніяй і Швецыяй аб шлюбе лэдзі Луізы Маўнтбетэн з Яго Каралеўскім Высоцтвам прынцам Густавам Адольфам, наследным прынцам Швецыі». У дагаворы, збольшага, гаварылася, што каралі Злучанага Каралеўства і Швецыі «палічыўшы правільным, каб саюз зноў заключыў шлюб паміж адпаведнымі Каралеўскімі дамамі… дамовіліся і заключылі наступныя артыкулы», у артыкулах было заяўлена, што шлюб будзе адзначацца ў Лондане і належным чынам завераны, што фінансавыя разлікі мужа і жонкі будуць выказаны ў асобным шлюбным кантракце, які быў абвешчаны «неад’емнай часткай гэтага Дагавора», і што краіны, якія ратыфікавалі дагавор абмяняюцца ў Стакгольме, што фармальна адбылося 12 лістапада 1923 года.

3 лістапада 1923 года ва ўзросце 34 гадоў Луіза выйшла замуж за наследнага прынца Густава Адольфа ў Каралеўскай капліцы ў палацы Сент-Джэймса ў прысутнасці Георгія V і членаў абедзвюх каралеўскіх сем’яў.

## Кронпрынцэса 
Шлюб паміж Луізай і Густавам Адольфам, па ўсіх меркаваннях, быў па каханню і быў апісаны як вельмі шчаслівы. Яна таксама падабалася цешчы з-за добразычлівага характару, хаця яны рэдка бачыліся, бо каралева Вікторыя праводзіла большую частку часу ў Італіі. Той факт, што каралева праводзіла большую частку часу за мяжой, азначаў, што Луіза з самага пачатку брала на сябе мноства каралеўскіх абавязкаў, што першапачаткова ёй было цяжка, бо ў гэты момант яе апісвалі як сарамлівую.

Пасля смерці каралевы ў 1930 годзе Луіза была афіцыйна першай лэдзі нацыі, якая павінна была выконваць усе абавязкі каралевы за дваццаць гадоў да таго, як яна фактычна стала каралевай. Гэта азначала, што Луіза павінна была ўзяць на сябе абарону ўсіх арганізацый і аб’яднанняў, традыцыйна прызначаных каралеве. Яна стала абаронцай Шведскага Чырвонага Крыжа, Дзіцячай бальніцы кронпрынцэсы Луізы, дома Яўгеніі, *Drottningens centralkommitté* («Камітэт па надзвычайнай дапамозе каралевы»), *Arbetsflitens Befrämjande* («Садзейнічанне стараннасці»), *Svenska Hemslöjdsföreningarns Riksförbund* («Таварыства шведскага рамяства»). У сувязі з гэтым Луіза заўважыла: «Мне цяжка быць абаронцам розных устаноў, бо я прывыкла да практычнай працы, як звычайны чалавек, да свайго шлюбу». Як былая медсястра, чым яна ганарылася, Луіза была зацікаўлена ў паляпшэнні ўмоў працы медсясцёр.

Адзінае дзіця Луізы, дачка, нарадзілася мёртвай 30 мая 1925 года.

У 1926—1927 гадах кронпрынцовая пара здзейсніла міжнароднае падарожжа па свеце ў інтарэсах Швецыі, што было апісана як вялікі поспех, асабліва паездка ў ЗША, падчас якой яны падарожнічалі па ўсёй краіне ад Нью-Ёрка да Сан Францыска. Грамадскі інтарэс быў высокі, і пара набыла рэпутацыю «дэмакратычнай», адмовіўшыся ад такіх фармальнасцей, як прывітанне гасцей на прыёме, седзячы на тронах, на што іх запрасілі на прыёме ў амерыканскага мільянера. У інтэрв’ю ў Солт-Лэйк-Сіці Луіза заявіла, што верыць у гендэрную роўнасць і што жанчыны цалкам здольныя быць актыўнымі ва ўсіх прафесіях і ў дзелавым свеце, а таксама ў палітыцы: «Жанчыны цалкам інтэлектуальна роўныя мужчынам і, пры ўмове, што яны атрымаюць дастатковую адукацыю, яны здольныя заслужыць павагу і захапленне, як і мужчыны ў гэтай галіне». У 1934-35 гадах яна здзейсніла аналагічную паездку з Густавам Адольфам у Грэцыю, а таксама па Блізкім Усходзе і Афрыцы, якая атрымала назву «Усходні тур». У 1936 годзе Луіза прысутнічала на пахаванні Джорджа V з Вялікабрытаніі.

Падчас Другой сусветнай вайны Луіза актыўна дапамагала Чырвонаму Крыжу. Яна збірала свечкі і іншыя неэлектрычныя крыніцы святла для бедных падчас кампаніі «Vinterljus» (Зімовыя агні). Іншым укладам была Kronprinsessans Gåvokommitté för Neutralitetsvakten (Асацыяцыя падарункаў кронпрынцэсы для нейтральных сіл абароны), якая забяспечвала салдат, мабілізаваных для аховы межаў нейтральнай Швецыі, падарункамі: звычайна шкарпэткамі, шалікамі і шапкамі, звязанымі ўдзельнікамі з усёй краіны. Як грамадзянка нейтральнай краіны, Луіза таксама змагла выступаць у ролі пасярэдніка паміж сваякамі і сябрамі праз ваенныя межы. Такім чынам яна забяспечвала пастаўкі шматлікім прыватным грамадзянам, напрыклад, «дзвюм бабулькам у Мюніху» і высланай прынцэсе Таццяне ў Палестыне. Кажуць, шмат хто памёр бы, калі б не дапамога Луізы. Напрыклад, у 1940 годзе яна адправіла пастаўкі брытанскаму маёру Майклу Смайлі ў стралковай брыгадзе, які быў схоплены і змешчаны ў лагер ваеннапалонных пасля таго, як яго цешча Алісія Пірсан папрасіла яе дапамогі. Падчас зімовай вайны ў Фінляндыі Луіза стварыла дом для сірот-фінляндцаў у палацы Улрыксдаль.

## Каралева 
У 1950 годзе Луіза стала каралевай пасля ўступлення на трон мужа. Луізу апісваюць як сапраўдную дэмакратыю ў глыбіні душы, і таму яе непакоіла тое, што яе адзначалі проста ў якасці каралевы. У сувязі са сваёй увагай яна адзначыла: «Людзі глядзяць на мяне так, быццам я нешта асаблівае. Напэўна, сёння я не выглядаю інакш, чым учора!»

Луіза не любіла строгі пратакол да Першай сусветнай вайны пры двары, які захоўваўся ў эпоху яе свякрухі, і рэфармавала яго, калі стала каралевай, усталяваўшы новыя рэкамендацыі ў 1954 годзе, якія дэмакратызавалі многія старыя звычаі. У 1962 годзе яна адмяніла дваравыя прэзентацыі і замяніла іх «абедамі для дэмакратычных дам», на якія запрашала прафесійных кар’ерыстак, звычай, які працягваўся пры княгіні Сібіле і пасля яе смерці. Луіза таксама адрамантавала інтэр’ер Каралеўскага палаца ў Стакгольме.

Луізу апісвалі як эксцэнтрычную для каралеўскіх і тэмпераментных людзей; яна магла моцна раззлавацца, але, як кажуць, валодала добрым сэрцам, выдатным пачуццём гумару, пачуццём самаіроніі і ўмела адрозніваць сябе ад сваёй царскай ролі. Яна магла адкрыта праяўляць свае сімпатыі, і гэта было прынята як знак яе сумленнасці. Адзін прыдворны пракаментаваў: «Я б апісаў каралеву як „джэнтэльмэна“. Яна ніколі не пазбегне прызнання ўласных памылак». Луізу апісваюць як вялікую аматарку і патрыётку сваёй новай краіны, і яе часта шакавалі шведскія непатрыятычныя звычаі. Яна была прыхільнікам палітычнай сістэмы і дэмакратыі ў тым выглядзе, які яна развіла ў Швецыі і выказвала сваё меркаванне сваякам, што ні адна іншая палітычная сістэма, акрамя шведскай, не стварыла такога шчаслівага развіцця для любой нацыі. Каралева Луіза таксама захаплялася шведскай прыродай і, у прыватнасці, шведскімі жанчынамі, з-за таго, што яна лічыла іх натуральнай годнасцю незалежна ад класа і адзначыла, што ніколі не бачыла краіны з меншай пошласцю, чым Швецыя.

У каралевы Луізы было некалькі паміранскіх сабак, якіх яна хавала пры сабе пры наведванні замежжа, што выклікала праблемы пры мытні (што звычайна рабілася пад псеўданімам «Графіня Грыпсхольмская» або «Місіс Олсан»). Пасля таго, як яна штогод адпачывала з мужам у Італіі, яна заўсёды адпраўлялася да яго ў Англію да вяртання ў Швецыю. Папулярная гісторыя, у якой распавядаецца, што Луіза пасля таго, як яе амаль не збіў аўтобус у Лондане (бо яна часта бывала на прагулцы), узяла з сабой невялікую паштоўку з надпісам «Я — каралева Швецыі», каб людзі ведалі, хто яна ў выпадку, калі яе збіў транспартны сродак. У Лондане яна часта спынялася ў гатэлі «Гайд-Парк», часта пераходзячы там вуліцу з інтэнсіўным рухам па пакупкі, што і падштурхнула яе напісаць запіску.

У 1963 годзе Луіза суправаджала мужа з дзяржаўным візітам у Францыі, дзе зрабіла вялікае ўражанне на прэзідэнта Шарля дэ Голя. За абедам яна сказала яму: «Я павінна папрасіць вас прабачыць маю брыдкую французскую мову. На маёй французскай мове размаўлялі ў акопах 1914 года». Пазней Дэ Голь прысутнічаў на яе памінальнай службе ў Парыжы, што стала першай нагодай для французскага прэзідэнта наведаць там шведскую царкву, а таксама адным з двух выпадкаў, калі Дэ Голь наведаў падобную памінальную службу. Апошнім афіцыйным запрашэннем каралевы Луізы стала вячэра Нобелеўскай прэміі 1964 года, падчас якой ніхто не заўважыў, што яна на самой справе ўжо хворая.

## Смерць і пахаванне 
Каралева Луіза памерла 7 сакавіка 1965 года ў бальніцы Святога Герана ў Стакгольме, Швецыя, пасля экстранай аперацыі пасля перыяду цяжкай хваробы. Апошні раз яна выступіла на цырымоніі ўручэння Нобелеўскай прэміі ў снежні 1964 года. Каралева Луіза пахавана побач з мужам і яго першай жонкай, наследнай прынцэсай Маргарытай, на каралеўскіх могілках у Сольне на поўнач ад Стакгольма.

## Тытулы, узнагароды і гербы 
### Тытулы 
* 13 ліпеня 1889 — 14 ліпеня 1917: *Яе светлая высокасць* прынцэса Луіза Батэнбергская
* 14 ліпеня — 7 лістапада 1917: *міс* Луіза Маўтбетэн
* 7 лістапада 1917 — 3 лістапада 1923: *лэдзі* Луіза Маўтбетэн
* 3 лістапада 1923 — 29 кастрычніка 1950: *Яе Каралеўская Высокасць* кронпрынцэса Швецыі, герцагіня Сканія
* 29 кастрычніка 1950 — 7 сакавіка 1965: *Яе Вялікасць* Каралева Швецыі

### Узнагароды 
*  Вялікабрытанія: Каралеўскі чырвоны крыж
*  Вялікабрытанія: Брытанскі медаль за вайну
*  Вялікабрытанія: Медаль Перамогі
*  Вялікабрытанія: Медаль добраахвотнага медыцынскага абслугоўвання
*  Швецыя: Член Ордэн Серафімаў
*  Швецыя: Ордэн каралеўскай сям’і караля Густава V
*  Швецыя: Ордэн каралеўскай сям’і караля Густава VI Адольфа
*  Швецыя: Медаль 90-годдзя з дня нараджэння караля Густава V
*  Швецыя: Медаль70-годдзя з дня нараджэння караля Густава V
*  Аўстрыя: Вялікая зорка Ганаровага знака «За заслугі перад Аўстрыйскай Рэспублікай»
*  Данія: Кавалер Ордэна Слана
*  Фінляндыя: Вялікі крыж Ордэна Белай ружы Фінляндыі
*  Францыя: Вялікі крыж Ордэна Ганаровага легіёна
*  Францыя: Медаль французскай удзячнасці
*  Германія: Вялікі крыж Ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»
*  Нідэрланды: Кавалер Вялікага крыжа Ордэна Нідэрландскага льва
*  Нідэрланды: Медаль Каралевы Джуліяны Інвестытуры

### Гербы і манаграма 

Файл:Blason de la Princesse Louise de Suède.svg|Герб Луізы як Кронпрынцэсы Швецыі
Файл:Royal Monogram of Queen Louise of Sweden.svg|Каралеўская манаграма Каралевы Швецыі Луізы
Файл:Greater coat of arms of Queen Louise (Sweden).svg|Герб Луізы як Каралевы Швецыі

 

## Літаратура 
* Fjellman, Margit: *Drottning Louise — En biografi* (Queen Louise — A Biography), Bonniers, 1965; 232 старонкі (Швецыя)
* Фельман, Маргіт: Луіза Маўбетэн, каралева Швецыі, Лондан, Ален Унвін, 1968;
* Фрыд, К’ел: *Gamle kungen Густаў VI Адольф.* *En biografi* (Стары кароль Густаў VI Адольф. Біяграфія). Wahlström & Widstrand (W&W), Стакгольм, 1995; 368 старонак (Швецыя)
* Севярын, дзіця: *Vår Drottning* (Наша каралева), Åhlén & Åkerlunds Förlags AB, Стакгольм, 1963; 64 старонкі (Швецыя)
* Ulfsäter-Troell, Agnetha: *Drottningar är också människor: Sex kvinnoöden på Stockholms slott*, Förlaget Ulfsäter, 1996, 479 старонак (кап. Кідаючы Луізу / раздзел. Каралева Луіза). Таксама тэлепраграма: *Drottning av Sverige* (каралева Швецыі), гістарычная праграма пра шэсць сужэнцаў каралеў Бернадоты, ад каралевы Дэзірэ да каралевы Луізы (адаптавана па кнізе), падрыхтаваная Агнетай Ульфстэр-Троэл і Марыянай Сёдэрберг для шведскага тэлебачання SVT, 1996-97 (Швецыя)

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Мяча
Катэгорыя:Кавалеры Вялікай Зоркі Пашаны за Заслугі перад Аўстрыйскай Рэспублікай
Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Батэнбергі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі