Ордэн «За вайсковыя заслугі» (Балгарыя)

**Ордэн «За вайсковыя заслугі»** () — ордэн Балгарыі, які быў заснаваны наказам князя Фердынанда I 18 траўня 1900 года. Ордэн прызначаўся для ўзнагароджвання вайскоўцаў за бездакорную вайсковую службу (у мірны час) і за асаблівыя заслугі падчас вайны (з вайсковым адрозненнем).

Ордэн «За вайсковыя заслугі» быў адноўлены, з некаторымі зменамі, 13 чэрвеня 2003 года і, на сённяшні дзень, з'яўляецца дзяржаўнай узнагародай Рэспублікі Балгарыя.

## Гісторыя 
Заснаваны княжацкім наказам 18 траўня 1900 года ў знак асаблівай ласкі манарха да адважнага войска. Па сутнасці, гэта ордэн «За грамадзянскія заслугі», але перароблены для вайскоўцаў, тое жа самае тлумачэнне змяшчаецца ў самім наказе. Ордэн уручаецца вайскоўцам за бездакорную службу і выдатныя заслугі. Ён быў створаны ў шэсць ступеняў, а ў 1933 г. была ўведзена ступень Вялікага Крыжа.

Ордэн мае форму схіленага крыжа, плечы якога пакрытыя чырвонай эмаллю. Паміж імі размешчаныя два мячы, лапаткі звернутыя ўверх. У цэнтры на пярэднім баку размешчаная манаграма заснавальніка — князя Фердынанда I, а вакол, у эмалі ў зялёным коле, надпіс **«ЗА ВОЕННА ЗАСЛУГА»**. Аверс паўтараецца як на ордэне «За грамадзянскія заслугі», але з белым пярсцёнкам. Ён вянчае каралеўскую карону з апушчанымі кісцямі.

Падчас вайны вонкавы выгляд падвяргаецца невялікім зменам на плечах паясніцы, устанаўліваецца лаўровы вянок, а пярсцёнак вакол вымпела — у белай эмалі.

Вялікі крыж носіцца на шырокай жоўтай стужцы з чорна-белымі краямі на канцы — колерамі дынастыі Сакс-Кабург-готыкаў. Пры ступені ад чацвёртай да шостай праводзяцца на невялікай трохкутнай стужцы на правай грудзіне.

Пасля 9 верасня 1944 года стужка была заменена стужкай ордэна «За грамадзянскія заслугі», манаграма цара Фердынанда была знята і зменненая на балгарскі трыкалор. У 1950-я гады ён быў адменены. Быў адноўлены ў 2004 годзе ў два этапы.

## Апісанне 
Ордэн меў Вялікі крыж , шэсць ступеней і дзве катэгорыі: з вайсковым адрозненнем (лаўровы вянец), які выдаваўся падчас вайны, і без вайсковага адрознення, які выдаваўся у мірны час. Знак ордэна ўяўляе сабой пізанскі крыж са скрыжованымі мячамі між раменаў. Крыж усіх ступеней, акрамя VI-й,  цёмна-чырвонай эмаллю і мае падвеснае звяно ў выгядзе кароны (крыжы V-й і VI-й ступеней маглі быць гэтаксама і без кароны). Найніжэйшая ступень ордэна - VI-я, эмаллю не пакрывалася і была цалкам срэбнага колеру.

### Вялікі крыж 
### I-я ступень, Вялікі крыж 
Узнагароджваліся найстарэйшыя дзяржаўныя службоўцы і вайскоўцы. Апраналася стужкахустку праз плячо.

### II-я ступень, Вялікі афіцэрскі крыж 
Узнагароджваліся выключна генералы. Нагадвае крыж I-й ступені, але мае памер 63 мм. Насіўся на шыйнай стужцы.

### III-я ступень, Камандзірскі крыж 
Для ўзнагароджвання камандзіраў палкоў (палкоўнікаў і падпалкоўнікаў). Знешне нагадвае крыж II-й ступені і мае дыяметр ад 54 мм да 63 мм. Не мае зорку. Насіўся на шыйнай стужцы.

### IV-я ступень, Афіцэрскі крыж 
Для ўзнагароджвання маёраў, штабных афіцэраў і капітанаў — ротных камандзіраў. Па выгляду падобны да крыжа III-й ступені, але больш маленькі па памеру — ад 48 мм да 51 мм. Насіўся на жоўта-чорна-белай трохвугольнай стужцы з разеткай — у мірны час, а падчас вайны - з ваенным адрозненнем і на стужцы ордэна «За храбрасць» без разеткі.

### V-я ступень, Кавалерскі крыж 
Для ўзнагароджвання ротных і ўзводных камандзіраў да звання капітана, апалчэнцаў, добраахвотнікаў сербска-балгарскай вайны, балканскіх войнаў і інш. мае памеры ад 48 мм да 51 мм. Не адрозніваецца ў гэтым ад крыжа IV-й ступені, але выраблены цалкам з пасрэбранага металу (за выняткам эмаліраваных дэталей). Яшчэ адным адрозненнем ад крыжа IV-й ступені, з'яўляецца адсутнасць разеткі на стужцы. Існуюць эмісіі як з каронай, гэтак і без. У мірны час уручаўся на звычайнай стужцы, а падчас вайны — з вайсковым адрозненнем у выглядзе лаўровага вянка парэдняга боку ордэна і на стужцы ордэна «За храбрасць».

### VI-я ступень, Срэбны крыж 
Для ўзнагароджвання падафіцэраў, апалчэнцаў, добраахвотнікаў сербска-балгарскай вайны, балканскіх войнаў і інш. Выраблены цалкам з пасрэбранага металу, без эмалі, з каронай ці без (сярэдзіна якой таксама не мае эмалі). Дыяметр крыжа 46 мм. Шостая ступень ордэна не мае эмісіі з вайсковым адрозненнем на пярэднім баку крыжа. У мірны час уручаўся на звычайнай стужцы, а падчас вайны  — на стужцы ордэна «За храбрасць».

## Знакі ордэна 

## Гл. таксама 
* Узнагароды Балгарыі
* Ордэн «За храбрасць»
*Ордэн «За грамадзянскія заслугі»

## Літаратура 
* Денков, Ст. (2001) *Български ордени і медаля*, Сафія: Кибела.
* Паўлаў. П. (2003) *Български ордени і медаля*, ????: ????.
* Пётраў, T. (2000) *Ордени і медаля ў България*, Сафія: ????.

## Спасылкі 
* Закон за ордените і медалите на Република България, 21 мая 2004 года  

Катэгорыя:Узнагароды Балгарыі