Каспійскае мора

скі бераг Каспійскага мора.]]

**Каспі́йскае мора** (, , , , ) — найбуйнейшае ў свеце возера на мяжы Еўропы і Азіі, найбуйнейшы ў свеце замкнуты вадаём. Плошча каля 371 тыс. км². Максімальная глыбіня 1025 м. Узровень вады нестабільны, у цяперашні час 27,16 м ніжэй за ўзровень Сусветнага акіяна. Абмывае берагі Азербайджана, Ірана, Казахстана, Расіі, Туркменістана.

## Этымалогія 
Сучасная назва мора — новая, кніжнае імя замест стар.-руск. Хвалынскае мора (Лаўрэнцеўскі летапіс). З лац. Caspium Mare ці Caspium pelagus ад грэчаск. Κασπία θάλασσα, Κάσπιον πέλαγος (Страбон і інш.). Паводле адной з гіпотэз Каспійскае мора атрымала сваю назву ў гонар старажытных плямён конегадоўцаў — каспіяў, якія жылі ў 1-м тысячагоддзі да н.э. на паўднёва-заходнім узбярэжжы Каспійскага мора. За ўсю гісторыю свайго існавання Каспійскае мора мела каля 70 назваў у розных плямён і народаў:
* **Гірканскае мора** — па назве горада (цяпер Гарган) і правінцыі Гірканіі.
* **Джурджанскае мора** — па назве горада Джурджан (цяпер Гарган).
* **Хвалынскае мора** ці **Хваліскае мора** — старажытнаруская назва, што паходзіць ад назвы жыхароў Харэзма, якія гандлявалі на Каспіі — хвалісы;
* **Хазарскае мора** — назва ў арабскай (*Бахр-аль-хазар*), персідскай (*Дар’я-е хэзер*), турэцкай, азербайджанскай, крымскататарскай (*Хазар дэн’ізі*), туркменскай (*Хазар дэнзі*) мовах;
* **Абескунскае мора** — па назве вострава і горада, якія існавалі ў дэльце р. Куры, да іх затаплення морам у XIV стагоддзі.
* **Сарайскае мора**;
* **Дэрбенцкае мора** — па назве горада Дэрбент у Дагестане;
* **Сіхай**
і іншыя назвы.

У Азербайджане і Іране Каспійскае мора і сёння завуць Хазарскім ці **Мазандаранскім** (па назве народа, які насяляе аднайменную ўзбярэжную правінцыю Ірана).

## Геаграфічнае становішча 
Каспійскае мора знаходзіцца на стыку дзвюх частак Еўразійскага кантынента — Еўропы і Азіі. Працягласць Каспійскага мора з поўначы на поўдзень — прыкладна 1200 кіламетраў (36°34'—47°13' з.ш.), з захаду на ўсход — ад 195 да 435 кіламетраў, у сярэднім 310—320 кіламетраў (46°—56° у. д.).

Каспійскае мора ўмоўна падзяляецца па фізіка-геаграфічных умовах на 3 часткі — Паўночны Каспій, Сярэдні Каспій і Паўднёвы Каспій.

Умоўная мяжа паміж Паўночным і Сярэднім Каспіем праходзіць па лініі пра. Чэчань — мыс Цюб-Караганскі, паміж Сярэднім і Паўднёвым Каспіем — па лініі востраў Чылаў — мыс Ган-Гулу. Плошча Паўночнага, Сярэдняга і Паўднёвага Каспія складае адпаведна 25, 36, 39 працэнтаў.

### Узбярэжжа Каспійскага мора 
Працягласць берагавой лініі Каспійскага мора ацэньваецца прыкладна ў 6500—6700 кіламетраў, з астравамі — да 7000 кіламетраў. Берагі Каспійскага мора на большай частцы яго тэрыторыі — нізінныя і гладкія. У паўночнай частцы берагавая лінія зрэзана воднымі пратокамі і астравамі дэльты Волгі і Урала, берагі нізкія і забагненыя, а водная паверхня ў многіх месцах пакрыта зараснікамі. На ўсходнім узбярэжжы пераважаюць вапняковыя берагі, што прылягаюць да паўпустэльняў і пустэльняў. Найболей звілістыя берагі — на заходнім узбярэжжы ў раёне Апшэронскага паўвострава і на ўсходнім узбярэжжы ў раёне Казахскага заліва і Кара-Багаз-Гола.

Прылеглая да Каспійскага мора тэрыторыя завецца Прыкаспіем.

### Паўастравы Каспійскага мора 
Буйныя паўастравы Каспійскага мора:
* Аграханскі паўвостраў
* Апшэронскі паўвостраў, размешчаны на заходнім узбярэжжы Каспія на тэрыторыі Азербайджана, на паўночна-усходнім сканчэнні Вялікага Каўказа, на яго тэрыторыі знаходзяцца гарады Баку і Сумгаіт
* Бузачы
* Мангышлак, знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы Каспія, на тэрыторыі Казахстана, на яго тэрыторыі знаходзіцца горад Актау
* Міянкале
* Цюб-Караган

### Астравы 
Каля 50 тыс. астравоў і некалькі сотняў гразевых вулканаў, у тым ліку:

* Агурджалы
* Ашурадэ
* Бакінскі архіпелаг
* Кур-Дылі
* Піралахі
* Укатны
* Цюленевыя астравы
* Цюленевы
* Чэчэнь
* Чылоў

### Кара-Багаз-Гол 
 у верасні 1995 года.]]
Ва ўсходняга ўзбярэжжа знаходзіцца салёнае возера Кара-Багаз-Гол, якое да 1980 года ўяўляла сабой заліў-лагуну Каспійскага мора, злучанае з ім вузкім пралівам. У 1980 годзе пабудавана дамба, якая адлучыла Кара-Багаз-Гол ад Каспійскага мора, у 1984 годзе пабудавана водапрапускное збудаванне, пасля чаго ўзровень Кара-Багаз-Гола апусціўся на некалькі метраў. У 1992 годзе праліў адноўлены, па ім вада сыходзіць з Каспійскага мора ў Кара-Багаз-Гол і там выпараецца. Штогод з Каспійскага мора ў Кара-Багаз-Гол паступае 8—10 кубічных кіламетраў вады (паводле іншых дадзеных — 25 кубічных кіламетраў) і каля 15 млн тон солі.

### Рэкі, што ўпадаюць у Каспійскае мора 
У Каспійскае мора пускаецца 130 рэк, з іх 9 рэк маюць утоку ў форме дэльты. Буйныя рэкі, што ўпадаюць у Каспійскае мора — Волга, Церак, Сулак, Самур (Расія), Урал, Эмба (Казахстан), Кура (Азербайджан), Атрэк (Туркменістан), Сефідруд (Іран) і іншыя. Найбуйнейшая рака, што ўпадае ў Каспійскае мора — Волга, яе сярэднегадовы вадасцёк складае 215—224 кубічныя кіламетра. Волга, Урал, Церак, Сулак і Эмба даюць да 88—90 % гадавога вадасцёку ў Каспійскае мора.

### Узбярэжныя дзяржавы 
Згодна Міжурадавай эканамічнай канферэнцыі Прыкаспійскіх дзяржаў:

Каспійскае мора абмывае берагі пяці ўзбярэжных дзяржаў:

* Казахстан — на поўначы, паўночным усходзе і ўсходзе, даўжыня берагавой лініі каля 2320 кіламетраў
* Іран — на поўдні, даўжыня берагавой лініі — каля 724 кіламетраў
* Туркменія — на паўднёвым усходзе, даўжыня берагавой лініі каля 1200 кіламетраў
* Расія — на захадзе і паўночным захадзе, даўжыня берагавой лініі каля 695 кіламетраў
* Азербайджан — на паўднёвым захадзе, даўжыня берагавой лініі каля 955 кіламетраў.

Апроч здабычы нафты і газу, на ўзбярэжжа Каспійскага мора і каспійскім шэльфе вядзецца таксама здабыча солі, вапняка, каменя, пяску, гліны.

### Суднаходства 
. Выгляд з Каспійскага мора.]]
У Каспійскам мора развіта суднаходства. На Каспійскам мора дзеюць паромныя пераправы, у прыватнасці, Баку — Туркменбашы, Баку — Актау, Махачкала — Актау. Каспійскае мора мае суднаходную сувязь з Азоўскім морам праз рэкі Волгу, Дон і Валгадонскі канал.

### Рыбацтва і здабыча морапрадуктаў 
Рыбацтва (асятровыя, лешч, сазан, судак, кілька), здабыча ікры, а таксама здабыча цюленя. У Каспійскам мора ўжыццяўляецца больш 90 адсоткаў сусветнага вылаву асятровых. Апроч прамысловай здабычы, у Каспійскам мора квітнее нелегальная здабыча асятровых і іх ікры.

### Рэкрэацыйныя рэсурсы 
Прыроднае асяроддзе Каспійскага ўзбярэжжа з пясчанымі пляжамі, мінеральнымі водамі і лекавымі гразямі ва ўзбярэжнай зоне стварае добрыя ўмовы для адпачынку і лячэнні. У той жа час па ступені развітасці курортаў і турысцкай індустрыі Каспійскае ўзбярэжжа заўважна прайгравае Чарнаморскаму ўзбярэжжу Каўказа. Разам з тым, у апошнія гады турыстычная індустрыя актыўна развіваецца на ўзбярэжжы Азербайджана, Ірана, Туркменістана і расійскага Дагестана.

У Азербайджане актыўна развіваецца курортная зона ў раёне Баку. У цяперашні момант створаны курорт сусветнага ўзроўня ў Амбуране, яшчэ адзін сучасны турыстычны комплекс будуецца ў раёне мястэчка Нардуран, вялікай папулярнасцю карыстаецца адпачынак у санаторыях мястэчак Більгях і Загульба. Таксама развіваецца курортная зона ў Набраны, на поўначы Азербайджана. Аднак высокія цэны, у цэлым нізкі ровень сервісу і адсутнасць рэкламы прыводзяць да таго, што на каспійскіх курортах амаль няма замежных турыстаў. Развіццю турыстычнай індустрыі ў Туркменістане замінае працяглая палітыка ізаляцыі, у Іране — законы шарыята, з-за якіх масавы адпачынак замежных турыстаў на каспійскім узбярэжжы Ірана немагчымы.

## Экалагічныя праблемы 
Экалагічныя праблемы Каспійскага мора злучаны з забруджаннем вод у выніку здабычы і транспартавання нафты на кантынентальным шэльфе, паступленнем забруджвальных рэчываў з Волгі і іншых рэк, што ўпадаюць у Каспійскае мора, жыццядзейнасцю ўзбярэжных гарадоў, а таксама затапленнем асобных аб’ектаў у звязку з падвышэннем роўня Каспійскага мора. Прадажніцкая здабыча асятровых і іх лыткі, разгул браканьерства прыводзяць да зніжэння колькасці асятровых і да змушаных абмежаванняў на іх здабычу і экспарт.

## Праўны статус Каспійскага мора 
Пасля распаду СССР падзел Каспійскага мора доўгі час быў і дагэтуль застаецца прадметам неўрэгуляваных нязгод, злучаных з падзелам рэсурсаў каспійскага шэльфа — нафты і газу, а таксама біялагічных рэсурсаў. Цягам працяглага часу ішлі перамовы паміж прыкаспійскімі дзяржавамі пра статус Каспійскага мора — Азербайджан, Казахстан і Туркменістан настойвалі на падзеле Каспія па сярэдняй лініі, Іран — на падзеле Каспія па адной пятай частцы паміж усімі прыкаспійскімі дзяржавамі.

У дачыненні Каспія ключавым з’яўляецца та фізіка-геаграфічная акалічнасць, што ён уяўляе сабою зачынены ўнутрыкантынентальны вадаём, што не мае натуральнага злучэння з Сусветным акіянам. Адпаведна, да Каспійскага мора не павінны ўжывацца аўтаматычна нормы і паняткі міжнароднага марскога права, у прыватнасці, становішча Канвенцыі ААН па марскім праве 1982 г. Выходзячы з гэтага, у дачыненні Каспія было б неправамерным ужываць такія паняткі, як «тэрытарыяльнае мора», «вылучная эканамічная зона», «кантынентальны шэльф» і г.д.

Цяпер дзейны праўны рэжым Каспія ўсталяваны савецка-іранскімі дагаворамі 1921 і 1940 гг. Гэтыя дамовы агадваюць волю суднаходства па ўсёй акваторыі мора, волю рыбацтва з выняткам дзесяцімільных нацыянальных рыбацкіх зон і забарону на плаванне ў яго акваторыі суднаў пад сцягам некаспийских дзяржаў.

Перамовы пра праўны статус Каспія ў наш час працягваюцца.

### Размежаванні пляцовак дна Каспія з мэтай нетракарыстання 
Расійскай Федэрацыяй складзены пагадненне з Казахстанам пра размежаванне дна паўночнай часткі Каспійскага мора з мэтай ажыццяўлення суверэнных праў на нетракарыстанне (ад 6 ліпеня 1998 г. і Пратакол да яго ад 13 мая 2002 года), пагадненне з Азербайджанам пра размежаванне сумежных пляцовак дна паўночнай часткі Каспійскага мора (ад 23 верасня 2002 года), а таксама трохбаковае расійска-азербайджана-казахстанскае пагадненне пра кропку стыку ліній размежавання сумежных пляцовак дна Каспійскага мора (ад 14 мая 2003 года), якімі ўсталяваны геаграфічныя каардынаты падзяляльных ліній, што абмяжоўваюць пляцоўкі дна, у межах якіх бакі ўжыццяўляюць свае суверэнныя правы ў сферы выведкі і здабычы мінеральных рэсурсаў.

### Рамачная Канвенцыя па абароне марскога асяроддзя Каспійскага мора 
4 лістапада 2003 г. у Тэгеране (Іран) прадстаўнікамі пяці прыкаспійскіх краін: Азербайджанскай Рэспублікі, Ісламскай Рэспублікі Іран, Рэспублікі Казахстан, Расійскай Федэрацыі і Туркменістана была падпісана Рамачная канвенцыя па абароне марскога асяроддзя Каспійскага мора.

Мэтай Канвенцыі з’яўляецца «абарона марскога асяроддзя Каспійскага мора ад забруджання, улучаючы абарону, захаванне, аднаўленне, устойлівае і рацыянальнае выкарыстанне яго біялагічных рэсурсаў». Канвенцыя набыла моц 12 жніўня 2006 года.

### Праблемы бяспекі 
Кіраўнік службы стратэгічнага планавання Асацыяцыі прымежнай супрацы (Масква), расійскі палітычны эксперт Аляксандр Сабянін лічыць, што бяспека на Каспіі і гарантыі нейтральнасці мора будуць выкананы толькі пры ўмове дамінавання ў ім расійскага флота.

Ён адзначыў у інтэрв’ю інфармацыйнаму агенцтву SalamNews: «Далікатная раўнавага і адсутнасць вайны магчыма толькі і вылучна пры пераважнай перавазе адной краіны — Расіі. Любы крок убок набліжэння магчымасцей флатылій астатніх краін да магчымасцей Каспійскай флатыліі будзе парушаць няўстойлівую раўнавагу і ўзмацняць магчымасць вайсковых дзеянняў. Такое заданне пакуль выконваецца — магчымасці Каспійскай вайсковай флатыліі [Расіі] перавышаюць сукупныя магчымасці флатылій астатніх каспійскіх краін».

Узрастаючае значэнне каспійскага рэгіёна для сусветнай энергетыкі, як вынік баланс сіл у дадзеным рэгіёне схільны значным вонкавым уплывам вонкавых сіл, у тым ліку ЗША, Кітая, ЕС. Наяўнасць геапалітычнай цікавасці да прыродных рэсурсаў Каспійскага мора ў такога шырокага дыяпазону глабальных гульцоў ствараюць выклік для нацыянальных інтарэсаў Расіі.

Эксперт у вобласці энергетыкі і міжнароднай бяспекі НІУ ВШЭ Аляксандр Сіманаў у інтэрв’ю Інстытуту каспійскай супрацы назваў рэсурсавы патэнцыял Каспія значным фактарам глабальнай бяспекі.

Каспійскі рэгіён уяўляе сабою засяроджванне вельмі заблытанага клубка як эканамічных, так і геапалітычных інтарэсаў. Апроч нявызначанасці ва ўрэгуляванні статусу Каспійскага мора і спадарожных прыродных рэсурсаў, што ўваходзіць у сферу нацыянальных інтарэсаў прыкаспійскіх дзяржаў, дадзены рэгіён набывае новае значэнне ў глабальным маштабе.

Пры гэтым не апошнюю ролю гуляе патэнцыял дадзенага рэгіёна па ўплыве на энергетычную бяспеку ўсяго мацерыка. Значная цікавасць краін Еўропы і Кітая да паставак нафты і газу з дадзенага рэгіёна, разам з узмацненнем недаверу да традыцыйных для Еўропы маршрутам пастаўкі вуглевадародаў, ужо прывёў да інтэнсіўнай канкурэнцыі за дастаўнікоў і транзіцёраў з гэтага рэгіёна.

Такім чынам, у выпадку скаардынаваных дзеянняў прыкаспійскіх дзяржаў яны змогуць супольна выняць максімум выгады з сітуацыі, якая склалася. І насупраць, калі ўсё ці некаторыя з гэтых краін вырашаць праводзіць аднаасобную палітыку без аглядкі на інтарэсы сваіх «каспійскіх» суседзяў, тое вынік прагназаваць цяжка, бо пры гэтым значная частка патэнцыйнай выгады можа быць атрымана ўжо «некаспійскімі» гульцамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Касымов А. Каспийское море. Л., 1987.
* Клиге Р. Каспийское море: проблемы и прогнозы // Земля и Вселенная. 1992. № 2.

## Спасылкі 
* Структура берегов и острова
* Литосфера Каспийского моря
* Каспийское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* Зарина Габиева. Правовой статус Каспия 
* В. Н. Михайлов, Г. И. Рычагов, Е. С. Повалишникова, «Являются ли недавний подъём уровня Каспийского моря и его последствия природной катастрофой?» 


Катэгорыя:Азёры Азіі
Катэгорыя:Азёры Еўропы
Катэгорыя:Азёры Азербайджана
Катэгорыя:Азёры Ірана
Катэгорыя:Азёры Казахстана
Катэгорыя:Азёры Туркменістана
Катэгорыя:Азёры Расіі
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Салёныя азёры
Катэгорыя:Памежныя азёры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы