open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бакінгемскі палац

**Бакінгемскі палац** () — афіцыйная лонданская рэзідэнцыя брытанскіх манархаў і самы вялікі дзеючы каралеўскі палац у свеце. Сёння Бакінгемскі палац з’яўляецца рэзідэнцыяй караля Карла III.

Спачатку Бакінгемскі палац быў вядомы пад назвай дом Бакінгема, вялікі гарадскі палац, пабудаваны герцагу Бакінгемскаму ў 1703 годзе. У 1762 годзе кароль Георг III набыў палац для сваёй прыватнай рэзідэнцыі. На працягу наступных 75 год архітэктары Джон Нэш і Эдвард Блор пабудавалі тры флігеля вакол цэнтральнага двара. Палац канчаткова стаў афіцыйным каралеўскім палацам брытанскіх манархаў пры ўступленні на прыстол каралевы Вікторыі ў 1837 годзе. Пры яе праўленні былі здзейснены апошнія вялікія дадаткі, пабудова яшчэ аднаго флігеля і перанос былога параднага ўвахода, Мармуровай Аркі (*Marble Arch*), на цяперашняе месца каля Аратарскага вугалку ў Гайд-парку.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Бакінгемскі палац — афіцыйная старонка. 
* Сяргей Рак: Бабуля брытанскай нацыі 

Катэгорыя:Палацы Лондана
Катэгорыя:Афіцыйныя рэзідэнцыі кіраўнікоў дзяржавы
Катэгорыя:Вэстмінстэр

Катэгорыя:З’явіліся ў 1703 годзе
Катэгорыя:1703 год у Еўропе
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Джона Нэша
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Лондане
Джанлуіджы Буфон

{{Футбаліст
|імя                          = Джанлуіджы Буфон
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|дата смерці                  = 
|месца смерці                 = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = брамнік
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная        = 
|медалі                      =
 
  
 
  
 
  
 
  

{ style="background:transparent"

}
|абнаўленне даных пра клуб = 3 жніўня 2023
|абнаўленне даных пра зборную = 1 ліпеня 2018
}}
**Джанлуіджы Буфон** (, ) — італьянскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Джанлуіджы Буфона 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Гвіда Бухвальд

**Гвіда Ульрых Бухвальд** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Карлсруэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Урава Рэд Даймандс
Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгарт
Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгартэр Кікерс
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Штутгартэр Кікерс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алеманія Ахен
Катэгорыя:Трэнеры ФК Урава Рэд Даймандс
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Артур Бэлфар

**Артур Джэймс Бэлфар/Бальфур** (; –) – брытанскі дзяржаўны дзеяч і дыпламат.

## Біяграфія 
Дэпутат Палаты абшчын Вялікабрытаніі з 1874 года. У 1886 годзе – статс-сакратар па справах Шатландыі, у 1887–1891 гады – міністр па справах Ірландыі; праводзіў курс на падаўленне ірландскага нацыянальнага руху.

У 1891–1892 і 1895–1902 гады – міністр фінансаў, у 1902–1905 гады – прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.

Абвастрэнне англа-германскіх супярэчнасцяў вымусіла кабінет Бальфура ўзяць курс на заключэнне ваенна-палітычных саюзаў (з Японіяй 1902–1921 гг., пагадненне з Францыяй 1904 г.), каб падрыхтавацца да вайны.

У кааліцыйных кабінетах перыяду Первойй сусветнай вайны займаў пасады марскога міністра (1915–1916 гг.) і міністра замежных спраў (1916–1919 гг.).

У лістападзе 1917 года выступіў за стварэнне яўрэйскага «нацыянальнага ачага» ў Палесціне (Першая дэкларацыя Бальфура).

У 1918 годзе – адзін з арганізатараў ваеннай інтэрвенцыі ў Савецкую Расію.

У 1919–1922 і 1925–1929 гады – лорд-старшыня Савета ў кабінетах Дэвіда Лойда Джорджа і Стэнлі Болдуіна.

Кіраўнік брытанскай дэлегацыі ў Лізе Нацый (1920 г.) і на Вашынгтонскай канферэнцыі (1921–1922 гг.).

У 1922 годзе яму прысвоены тытул графа; член Палаты лордаў Вялікабрытаніі.

У 1926 годзе ўзначальваў камісію, якая распрацавала прапановы па новых прынцыпах арганізацыі Брытанскай Садружнасці нацый (Другая дэкларацыя Бальфура).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Першыя лорды Адміралцейства
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мемуарысты Вялікабрытаніі
Гордан Бэнкс

**Гордан Бэнкс** (;  — ) — англійскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Дасягненні 
### Камандныя 
* Чэмпіён свету 1966
* 3-е месца на чэмпіянаце Еўропы 1968
* Фіналіст Кубка Англіі 1961, 1963 гадоў
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі 1964, 1972 гадоў
* Фіналіст Кубка футбольнай лігі 1965

### Асабістыя 
* 2-і брамнік свету ў XX стагоддзі па версіі IFFHS.
* Футбаліст года па версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў: 1972
* У сакавіку 2004 года быў названы Пеле ў спісе «ФІФА 100».
* Рэкорд 1966 - сем матчаў зборнай «на нуль» запар - ён захоўвае да гэтага часу: ніхто з яго калег за ўсю гісторыю зборнай Англіі не трымаў вароты «сухмі» так доўга
* У 40 гадоў з адным вокам ён быў названы лепшым гульцом NASL.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Форт Лодэрдэйл Страйкерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Сент-Патрыкс Атлетык
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Хеленік
Катэгорыя:Ігракі ФК Кліўленд Стокерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Лестэр Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэстэрфілд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тэлфард Юнайтэд
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Джэймс Б’юкэнан

**Джэймс Б’юкэнан** (, ) — 15-ы прэзідэнт ЗША, які быў на пасадзе непасрэдна перад амерыканскай грамадзянскай вайной.

## Біяграфія 
Джэймс Б’юкенен прадстаўляў Пенсільванію ў Палаце прадстаўнікоў ЗША, а затым у Сенаце, пасля служыў у якасці пасла ў Расіі пры прэзідэнце Эндру Джэксане. Ён быў дзяржсакратаром пры прэзідэнце Джэймсе Ноксе Полку і з’яўляецца на сённяшні дзень апошнім былым дзяржсакратаром, які стаў прэзідэнтам Злучаных Штатаў. Пасля адмовы Б’юкенена заняць месца ў Вярхоўным Судзе прэзідэнт Франклін Пірс прызначыў яго паслом у Вялікабрытанію, у гэтай якасці ён удзельнічаў у распрацоўцы Маніфеста Остэнда.

Б’юкенен быў вылучаны ў 1856 годзе кандыдатам Дэмакратычнай партыяй на пасаду прэзідэнта. На працягу большай часткі тэрміну Пірса ён знаходзіўся ў Лондане ў якасці амбасадара ў Сент-Джэймскім двары і таму не ўдзельнічаў ў дэбатах аб сепаратысцкай палітыцы, якія дамінавалі ў той час у краіне. Як прэзідэнта яго часта называлі «*слабахарактарным чалавекам*»; ураджэнец Поўначы з сімпатыяй да Поўдня, ён змагаўся са Стывенам Дугласам за кіраванне Дэмакратычнай партыяй. Намаганні Б’юкенена для падтрымання міру паміж Поўначчу і Поўднем адмовілі абодва бакі, і паўднёвыя штаты аб’явілі пра сваё аддзяленне перад пачаткам грамадзянскай вайны. Б’юкенен лічыў, што такое аддзяленне незаконна, але весці вайну супраць сепаратыстаў таксама незаконна. Б’юкенен быў вядомы сваёй фразай: «*Я не прызнаю ніякага гаспадара, акрамя закона*».

Да таго часу, як ён пакінуў сваю пасаду, грамадская думка была супраць яго, і Дэмакратычная партыя раскалолася. Б’юкенен некалі імкнуўся заняць у гісторыі такое ж самае месца, што займаў Джордж Вашынгтон. Аднак яго няздольнасць вызначыць сваю пазіцыю наконт рабства, вайны і міру, калі краіна стала на краю грамадзянскай вайны, прывяла гісторыкаў да ацэнкі яго прэзідэнцтва як аднаго з найгоршых у амерыканскай гісторыі. У наш час гісторыкі лічаць, што яго няздольнасць справіцца з сепаратызмам была самай горшай памылкай, калі-небудзь зробленай прэзідэнтам ЗША.

Б’юкенен на сённяшні дзень з’яўляецца адзіным прэзідэнтам з Пенсільваніі і адзіным прэзідэнтам, які ўсё сваё жыццё быў халасцяком. Ён быў апошнім прэзідэнтам, які нарадзіўся ў XVIII стагоддзі.

## Крыніцы 
*

Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Пенсільванія
Бязважкасць

**Бязважкасць**&nbsp;— стан цела, пры якім адсутнічае ўнутранае напружанне, абумоўленае сілай прыцягнення. Хоць тэрмін нулявая гравітацыя часта выкарыстоўваецца як сінонім, бязважкасць на арбіце не з'яўляецца вынікам адсутнасці сілы цяжару ці нават яе значнага змяншэння (фактычна сіла прыцягнення Зямлі на вышыні 100 км толькі на 3% менш, чым на паверхні).
Прычына бязважкасці заключаецца ў тым, што сіла цяжару надае целу і яго апоры аднолькавае паскарэнне. Гэты вывад справядлівы для ўсіх цел, якія рухаюцца толькі пад уздзеяннем сілы прыцягнення, то бок знаходзяцца ў свабодным падзенні.

Катэгорыя:Гравітацыя
Бялінскэ

**Бялінскэ** () — сяло ў Лэнінскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Бялінскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)
Бэрэзіўка (Раздольнэнскі раён)

**Бэрэзіўка** () — вёска ў Раздольнэнскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Бярозаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Раздольнэнскага раёна
Амедэа Б’яваці

**Амедэа Б’яваці** (;  — ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

Вынаходнік дрыблінга пад назвай «двайны крок», якім пазней карысталіся такія гульцы, як Пеле, Раналду, Раналдынью і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Белуна
Катэгорыя:Ігракі ФК Мальфета
Катэгорыя:Ігракі ФК Мандурыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Маджэнта
Катэгорыя:Ігракі ФК Імалезэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэджына
Катэгорыя:Ігракі ФК Балоння
Катэгорыя:Ігракі ФК Катанія
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Раверэта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бока П'етры
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фана
Катэгорыя:Трэнеры ФК Белуна
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мальфета
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мандурыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Маджэнта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Імалезэ
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Карлас Біларда

**Карлас Сальвадор Біларда** (; нар. ) — аргенцінскі футбольны трэнер, які прывёў зборную Аргенціны да перамогі ў чэмпіянаце свету 1986.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: "Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі ФК Эстудыянтэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Эспаньёль
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Ларэнса
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эстудыянтэс
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Лівіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Гватэмалы па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Севілья
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Калумбіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сан-Ларэнса
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дэпартыва Калі
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Бірманскі кот

**Бірманскі кот** — парода даўгашэрсных катоў, выведзеная ў Бірманскіх будысцкіх храмах. У 1919 годзе вывезеная ў Францыю.

## Вонкавы выгляд 
Бірманскі кот — вынік скрыжавання сіямскіх і персідскіх катоў. Аднак, у адрозненне ад калар-пойнтаў, плямы ў бірманскіх катоў ёсць толькі на пысе і на хвасце. Хвост у бірманскіх катоў заўжды крыху прыпадняты.

## Нораў 
Любіць гаспадароў і дзяцей, цікаўны, але троху ўпарты, калі хоча зрабіць нешта, а яму не дазваляюць. Не любіць сцюжу, хаваецца ад яе туды, дзе цяплей. Палохаецца незнаёмцаў.

## Спасылкі 
* Парода бірманскі кот

Катэгорыя:Пароды катоў
Бітва пад Чыпавай

**Бітва пад Чыпавай** — бітва між войскамі Вялікабрытаніі і ЗША ў англа-амерыканскай вайне каля Чыпавы (Верхняя Канада), якая адбылася 5 ліпеня 1814 года. Перамогу ўзялі войскі ЗША, што мела вялікае палітычнае і маральнае значэнне для амерыканцаў пасля іх дагэтуль амаль бясконцых паразаў на гэтым тэатры ваенных дзеянняў. Вырашальную ролю зайграла амерыканская пяхотная брыгада Уінфілда Скота, якая атакавала пад моцным агнём артылерыі і збіла брытанцаў з пазіцыі.

Катэгорыя:Англа-амерыканская вайна (1812—1814)
Катэгорыя:Канфлікты 1814 года
Катэгорыя:Бітвы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы ЗША
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Ліпень 1814 года
Франц Бекенбаўэр

**Франц Бекенбаўэр** (;  — ) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ. У якасці трэнера — чэмпіён свету 1990.

Двойчы абраны футбалістам года ў Еўропе, 103 разы прызываўся ў шэрагі гульцоў зборнай ФРГ, адыграўшы на палях трох чэмпіянатаў свету. У якасці капітана каманды падняў над сваёй галавой Кубак свету па футболе ў 1974 годзе. З мюнхенскай «Баварыяй» тройчы запар заваёўваў Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў у 1974—1976 гадах; Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА ў 1967 годзе. Адзіны футбаліст, які ў якасці капітана гуляў у трох розных камандах.

У клубным футболе выступаў за мюнхенскую «Баварыю». У якасці галоўнага трэнера выйграў са зборнай ФРГ чэмпіянат свету 1990 года. З 1994 года — прэзідэнт «Баварыі», з лютага 2002 года — старшыня праўлення АТ «ФК Баварыя».

Памёр 7 студзеня 2024 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нью-Ёрк Космас
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:ФІФА 100
Бітва пры Майпу

, (1837)]]

**Бітва пры Майпу**, апошняя вялікая бітва ў вайне за незалежнасць Чылі. Адбылася 5 красавіка 1818 года. Чылійцы на чале з Хасэ дэ Сан Марцінам і Бернарда O'Хігінсам перамаглі іспанскіх раялістаў.

Перайшоўшы Анды ў 1817 годзе, арміі Хасэ дэ Сан Марціна і Бернарда O’Хігінса разбілі іспанцаў у бітве пры Чакабука і ў бітве пры Чалчуапа. Неўзабаве чылійцы занялі Санцьяга. Іспанскі віцэ-кароль паслаў новую армію пад кіраўніцтвам генерала Марыяна Асорыя, якая перамагла чылійцаў у бітве пры Канча Раяда. У выніку працэс набыцця незалежнасці зацягнуўся. Пасля паразы чылійцы пачалі збіраць новую армію і рыхтавацца да далейшай барацьбы.

У красавіку 1818 года армія Сан Марціна вырушыла з Санцьяга ў кірунку Андаў. Пераадолеўшы горы на вышынях да 4000 метраў, у скалістых мясцінах армія наблізілася да іспанскага войска на чале з генералам Асорыя. Іспанская кавалерыя апынулася ў неспрыяльным для вядзення бітвы месцы. Сан Марцін падзяліў сваё войска на две часткі, атачыў іспанцаў. Праз 6 гадзін бітвы, дзякуючы выкарыстанню сучаснай зброі і тактычнай перавазе ў размяшчэнні войска, чылійцы ўзялі перамогу над іспанскай арміяй.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бітвы ў Чылі
Катэгорыя:Бітвы Чылі
Катэгорыя:Бітвы Аргенціны
Катэгорыя:Бітвы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 5 красавіка
Катэгорыя:1818
Біялагічная зброя

[thumb|left|190px|[Біялагічная небяспека|Міжнародны сімвал біялагічнай пагрозы]]

**Біялагічная зброя** — адзін з відаў зброі масавага знішчэння, які карыстаецца паражальнымі фактарамі біялагічных агентаў і рэчываў. У нефармальным скароце англійскіх назваў відаў зброі масавага паражэння (англ. «ABC») азначаецца літарай «B».

## Гісторыя 
Выкарыстанне небяспечных хвароб і біялагічных атрутных рэчываў у вайсковых мэтах вядомае ад старажытнасці. У навейшыя часы, такое выкарыстанне было пастаўлена на арганізаваную, потым на навуковую аснову ў 18 ст., найперш Вялікабрытаніяй на ТВД Паўночнай Амерыкі. (Гл. Воспа, Канадскія войны, Паўстанне Панціяка, Генры Буке, Джэфры Амхерст, Амерыканская рэвалюцыя#Квебек).

У 20 ст. распрацоўка біялагічных відаў зброі вялася ўсімі вялікімі дзяржавамі. (Гл. Атрад 701).

У лістападзе 1969 прэзідэнт Ніксан афіцыйна спыніў працу амерыканскай праграмы наступальных біялагічных узбраенняў. У 1972 Вялікабрытанія, ЗША, СССР падпісалі Канвенцыю па біялагічных узбраеннях. Аднак, пазней выявілася (1989, 1992), што СССР патаемна працягваў працу сваёй праграмы біялагічных узбраенняў. (Гл. Уладзімір Пасечнік, «Біяпрэпарат», Свярдлоўская аварыя 1979, Канатжан Алібекаў (*Кен Алібек*)).

Лічыцца, што на працягу 1990 — 2000-х, і пасля распаду СССР, тэхнічныя магчымасці весці біялагічную вайну захаваліся ў Расіі і з’явіліся ў Паўночнай Карэі і Ірака. Ускосныя меркаванні пра патэнцыйную здольнасць весці біялагічную вайну (найперш, праз штамы віруса воспы) маюцца адносна Кітая, Кубы, Індыі, Ірану, Ізраілю, Пакістану, Югаславіі (Сербіі).

## Гл. таксама 
* Ацэнка біялагічнага становішча
* Востраў Адраджэння
* Этнамалагічная зброя
* Атрад 731
Бітва ў бухце Пакоча

**Марская бітва пры Пакоча 1877**, марская бітва (29.5.1877), якая адбылася ў паўднёвай бухце Пакоча, каля г. Макега, між перуанскім (рэвалюцыйных сіл) маніторам «Гуаскар» (кап. Г. Астэтэ) — 4 гарматы, 1 меншая гармата, ~100 ч., і брытанскім Паўднёваамерыканскім атрадам (контр-адм. А. дэ Хорсі), які складаўся з двух караблёў, жалезнага фрыгата «Шах» (кап. Ф. Бедфард) і карвета «Аметыст» (кап. А. Чатфілд) — 40 гармат, тарпеды, шастовыя міны, 800 ч.

Пасля ўльтыматуму дэ Хорсі (16.5.1877), які быў пастаўлены ў адказ на ранейшае затрыманне і агляд маніторам двух брытанскіх параходаў, і які быў адкінуты Астэтэ (22.5.1877), брытанскі атрад рабіў спробы перахапіць манітор. Тым часам, перуанскія ўрадавыя сілы безвынікова спрабавалі захапіць «Гуаскар» у марской бітве пры Пачола (27.5.1877). Брытанцам удалося знайсці манітор 29.5.1877. На борце «Гуаскара» у гэты час таксама знаходзіўся кіраўнік перуанскай рэвалюцыі Н. дэ П'ерола. Пачынаючы з 15 гадз., брытанскі атрад спрабаваў манёўрам заблакаваць рух манітора і артылерыйскім агнём прымусіць яго паддацца, або ўзяць на абардаж. Але значная перавага брытанцаў у артылерыі і людзях ураўнаважвалася малою асадкай і панцырам манітора. У сваю чаргу, артылерысты перуанскага карабля стралялі вельмі няцэльна. Абодва бакі неаднаразова і безвынікова спрабавалі ісці на таран. Нарэшце, каля 17 гадз. дэ Хорсі загадаў патапіць перуанскі карабель самаходнай мінай Уайтхеда (тарпедай). Каля 21 гадз. быў зроблены першы ў гісторыі стрэл самаходнай тарпедай у баі, безвынікова. Пасля прыходу змроку англійскі атрад выйшаў з бою. Страты бакоў склалі з перуанскага боку — забіты 1 афіцэр, з брытанскага боку — некалькі параненых матросаў.

## Пасля падзей 
Пасля бітвы пры Пакоча, брытанскі флот больш ніколі не пасылаў у бой драўляных караблёў. «Гуаскар» стаў першым у гісторыі караблём, які быў атакаваны тарпедай у баі ў адкрытым моры, і які ўхіліўся ад такой атакі, а таксама першым і апошнім жалезным караблём, які калі-небудзь біўся з брытанскімі драўлянымі караблямі («Аметыст»).

## Спасылкі 
* Juan del Campo. Britons and peruvians fight at sea .

Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Марскія бітвы Перу
Катэгорыя:Падзеі 29 мая
Катэгорыя:Май 1877 года
Катэгорыя:Канфлікты 1877 года
Вага

**Вага́** **(сіла вагі)** — сіла, з якой цела ўздзейнічае на нерухомыя адносна яго апору ці падвес.

Вага цела залежыць ад характару руху цела і руху апоры ці падвеса, а таксама ад іх узаемнага размяшчэння ў прасторы.

Як любая сіла, вага ў сістэме СІ вымяраецца ў ньютанах, СГС&nbsp;— дына. Аднак у многіх галінах тэхнікі яшчэ захавалася выкарыстання кілаграм-сілы. Вага вымяраецца таксама ў пазасістэмных адзінках&nbsp;— фунтах, унцыях, гранах. Паколькі гэтыя гістарычныя адзінкі ўсталяваліся даўно, яны прымяняюцца ў роўнай ступені як да масы так і вагі.

## Залежнасць вагі ад паскарэння 
Вага таксама залежыць ад стану руху цела ад яго паскарэння. Пры руху цела з паскарэннем адносна Зямлі вага мяняецца. Падчас вольнага падзення, руху з паскарэннем роўным паскарэнню прыцягнення Зямлі вага роўны нулю, стан без важкасці. Падчас раўнамернага руху па выпуклай або выгнутай паверхні вага памяншаецца (павялічваецца) на велічыню адпаведнай цэнтраімклівый сілы. Напрыклад, у ліфце, што ідзе ўверх, вага цела павялічваецца на велічыню паскарэння ліфта, а ў ліфце, які спускаецца ўніз, вага цела памяншаецца на велічыню паскарэння. Адпаведна, вага залежыць ад значэння паскарэння вольнага падзення. Ваганні паскарэння вольнага падзення ў межах Зямлі невялікія, але на іншых нябесных целах, вага цела з аднолькавай масай можа моцна мяняцца. Напрыклад, на Месяцы вага цел памяншаецца прыкладна ў шэсць разоў. Вага цела, пагружанага ў вадкасць, памяншаецца на вагу выцесненай вадкасці (закон Архімеда).

## Вымярэнне 
Для вымярэння вагі выкарыстоўваюцца шалі. Гэтыя прыборы вымераюць непасрэдна вагу. Калі трэба вызначыць масу цела, то яе трэба пералічыць з значэння вагі.

Катэгорыя:Механіка
Вава

**Эдва́лду Ізі́дыу Не́ту** (; ,  — , Рыа-дэ-Жанэйра), больш вядомы як **Вава́** () — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1958 і 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Біяграфія 
Гуляў за такія вядомыя бразільскія клубы, як «Васка да Гама» і «Палмейрас», за іспанскі клуб «Атлетыка Мадрыд», а таксама за нацыянальную зборную Бразіліі.

За зборную Бразіліі Вава правёў 23 матчы, і ў яе складзе два разы станавіўся чэмпіёнам свету — у 1958 і 1962 гадах (забіў 5 і 4 гола за турнір адпаведна). Разам з яшчэ пяццю ігракамі ён стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату свету 1962 у Чылі.

Вава — адзін з чатырох футбалістаў, якія забівалі ў двух фінальных матчах чэмпіянатаў свету. Разам з ім гэтага дамагліся Пеле (1958 і 1970), Паўль Брайтнер (1974 і 1982) і Зінедзін Зідан (1998 і 2006).

## Тытулы 
* Чэмпіён свету (2): 1958, 1962
* Чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра: 1952, 1956, 1958
* Чэмпіён штата Сан-Паўлу: 1963
* Чэмпіён штата Пернамбуку: 1949
* Чэмпіён турніру Рыа-Сан-Паўлу: 1958

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 
* Подаривший два кубка!

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Дыега Торас
Катэгорыя:Ігракі ФК Торас Неса
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мехіка
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Спорт Рэсіфі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аль-Раян
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гранада
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кордава
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Вайката

Назву **Вайката** маюць:

* Вайката — рака на Паўночным востраве ў Новай Зеландыі
* Вайката — адміністрацыйны рэгіён Новай Зеландыі
Вайката (рака)

**Вайката** — найдаўжэйшая рака Новай Зеландыі. Працякае праз цэнтральную частку Паўночнага вострава, пераважна праз рэгіён Вайката, даўжыня — 425 кіламетраў. Бярэ свой пачатак на ўсходніх схілах Руапеху; злучыўшыся з ракой Тангарыра, выцякае ў возера Таупа, самае вялікае па плошчы новазеландскае возера. Перад утокам у Таупа ў яго паўночна-ўсходняй частцы, рака ўтварае каскад вадаспадаў — вадаспады Хука, а выцякаючы з Таупа, бярэ шлях на паўночны захад праз раўніну Вайката. Нясе свае воды ў Тасманава мора, у вусці ракі, на поўдзень ад Окленда, размешчаны Порт Вайката. Ад назвы ракі паходзіць назва рэгіёна Вайката.

Катэгорыя:Рэкі Новай Зеландыі
Вайката (рэгіён)

**Вайката** — адміністрацыйны рэгіён на Паўночным востраве Новай Зеландыі. Назва паходзіць ад ракі Вайката. Сталіцай з’яўляецца горад Гамільтан.

Плошча рэгіёна 25.000 км². На захадзе мяжуе з Тасманавым морам, на паўночным усходзе з Ціхім акіянам. На поўначы да Вайката прымыкае рэгіён Окленд.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэгіёны Новай Зеландыі
Вайтангі

**Вайтангі** або **Ваітангі** — раён новазеландскага горада Пайхія, які знаходзіцца ў рэгіёне Нортленд непадалёку ад Бухты астравоў. Агульная колькасць жыхароў Вайтангі і Пайхія складае каля 7250 чалавек. Насельніцтва жыве пераважна дзякуючы турызму, некаторыя жыхары горада займаюцца рыбалоўствам, а таксама будаўніцтвам лодак.

## Гісторыя 
6 лютага 1840 года ў часова раскінутым шатры з назвай «будынак пагаднення» (гл. здымак злева) адбылася сумесная ратыфікацыя пагаднення Вайтангі прадстаўнікамі Вялікабрытаніі і кіраўнікамі маары з саюзу аб’яднаных плямён Новай Зеландыі. Па дзяржаўнаму пагадненню Новая Зеландыя афіцыйна набыла статус калоніі і, такім чынам, увайшла ў склад Брытанскай Імперыі. Гэтая дата лічыцца «днём нараджэння» сучаснай Новай Зеландыі, а 6 лютага адзначана як нацыянальнае свята краіны — Дзень Вайтангі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Waitangi.net.nz Інфармацыя пра горад (на англійскай мове)

Катэгорыя:Гарады Новай Зеландыі
Вакольны горад

**Вакольны горад** — фартыфікацыйны тэрмін раннефеадальнага перыяду, частка ўсходнеславянскага горада, якая размяшчалася вакол дзядзінца і перавышала плошчу апошняга ў 1,5—3 разы, мела ўмацаванні (валы, равы, вежы, сцены). 

Вакольны горад звычайна фарміраваўся ў выніку ўмацавання гандлёва-рамеснага пасада, утвараючы другую лінію абароны горада. Пазней вакольным горадам сталі называць не абарончую агароджу, а частку горада, якую яна абараняла, на ўзор як горадам напачатку звалі толькі дзядзінец, а пасля ўсё паселішча разам. Вакольны горад быў месцам сканцэнтравання свабодных рамёстваў і гандлю. Знаходкі з археалагічных раскопак вакольных гарадоў у большай ступені, чым матэрыялы з раскопак дзядзінцаў, звязаны з рамяством і гандлем.

Знешнія прыкметы вакольнага горада (рэшткі валоў і равоў) захаваліся ў Ваўкавыску, Друцку, Капылі, Клецку, Тураве. Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі вакольных гарадоў праводзіліся ў Віцебску, Полацку, Пінску, Тураве, Друцку, Наваградку, Капылі, Клецку, Мсціславе.

## Літаратура 
* *Калядзінскі Л.У.* Вакольны горад // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1 / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 2009. — С. 141.

## Гл. таксама 
* Вакольны горад, Полацк
* Вакольны горад, Пінск
* Вакольны горад, Тураў
* Вакольны горад, Гродна
* Вакольны горад, Брэст


Катэгорыя:Горадабудаўніцтва
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Валэнтынавэ

**Валэнтынавэ** () — вёска ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Крымскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Валыняне

**Валыня́не** (гіст. *велыня́не*) — усходнеславянскае этнапалітычнае аб’яднанне перыяду ранняга Сярэднявечча.

У час славянскай каланізацыі занялі значныя землі на поўдні і паўднёвым захадзе сучаснай Беларусі.

Лічыцца, што дамінуючага культурнага ўплыву ў Беларусі не мелі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Славянскія плямёны
Катэгорыя:Славянскія плямёны ў Беларусі
Катэгорыя:Сярэдневяковая Украіна
Хорхэ Вальдана

**Хорхэ Альберта Франсіска Вальдана** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сарагоса
Катэгорыя:Ігракі ФК Алавес
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Валенсія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тэнэрыфэ
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Отмар Вальтэр

**Отмар Вальтэр** (;  — ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кайзерслаўтэрн
Катэгорыя:Ігракі ФК Гальштайн Кіль
Катэгорыя:Ігракі ФК Куксгафен
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Вампета

**Вампе́та** (), сапраўднае імя **Ма́ркус Андрэ́ Баты́ста дус Са́нтус** (; , Назарэ, штат Баія) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Абаронца, паўабаронца. Чэмпіён свету 2002.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ
Катэгорыя:Ігракі ФК ВВВ-Венла
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Бразільенсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гаяс
Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентус Сан-Паўлу
Бітва пры Чакабука

**Бітва пры Чакабука** (12 лютага — 14 лютага 1817) — бітва вайны за незалежнасць Чылі, адбылася паблізу чылійскага горада Каліна. Аргенцінскія і чылійскія патрыёты перамаглі армію іспанскіх раялістаў.

## Перадгісторыя 
Пасля бітвы пры Ранкагуа 1814 года Чылі становіцца падкантрольным іспанскай кароне. Перыяд з 1814 па 1818 гады называюць перыядам рэканкістадораў.

Правадыры руху за незалежнасць Бернарда О'Хігінс і Хасэ Мігель Карэра прымушаны бегчы з краіны. За мяжой у аргенцінскім горадзе Мендоза Хасэ дэ Сан Марцін і Бернарда O’Хігінс плануюць наступны ваенны паход супраць Іспаніі.

## Пераход праз Анды 
У студзені 1817 года 4-тысячнае войска Хасэ дэ Сан Марціна пераходзіць праз Анды з мэтай нечаканага нападу на сілы супраціўніка. Але ў экстрэмальных умовах на высокіх андыйскіх перавалах не абышлося без значных страт: палова коней загінула ў час пераходу, армія страціла вялікую колькасць салдат. Большасць арміі складалі аргенцінцы, астатнюю частку — пераважна чылійцы.

## Бітва 
Бернарда О’Хігінс узначальваў асобную дывізію. Адважыўшыся на рэзыкоўны манеўр, О’Хігінс напаў на іспанскую армію на чале з Рафаэлем Марота непадалёку ад Чакабука. Іспанская армія налічвала каля 1.500 салдат, якія змаглі паспяхова адбіць першую атаку. Пасля гэтага О’Хігінс і генерал Салер накіравалі на сілы іспанцаў кавалерыю і інфантэрыю з багнетамі.

Іспанцы не змаглі супрацьстаяць колькасна пераважнай арміі патрыётаў і атрымалі паразу ў бітве. Шлях да Санцьяга дэ Чылі быў цяпер свабодным, і 14 лютага армія Хасэ дэ Сан Марціна ўвайшла ў горад.

## Далейшыя падзеі 
Пасля бітвы пры Чакабука іспанская армія заставалася даволі моцнай. Былы іспанскі губернатар Марыяна Асорыя набірае новых рэкрутаў і перамагае Бернарда О’Хігінса ў бітве пры Канча Раяда (1818). У О’Хігінса ў гэтай бітве была цяжка паранена рука. У бітве пры Майпу (5 красавіка 1818) чылійскія патрыёты ўзялі канчатковую перамогу ў вайне за незалежнасць Чылі.

Катэгорыя:Гісторыя Чылі
Катэгорыя:1817
Варта (часопіс)

**«Варта»** — літаратурна-грамадскі, навукова-гістарычны і эканамамічны часопіс. Выдадзены на беларускай мове, у Мінску (кастрычнік 1918). Выйшаў адзін нумар

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Варварыўка (Крым)

**Варварыўка** () — вёска ў Савецкім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Чырвонафлоцкаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Савецкага раёна (Крым)
Варта Бацькаўшчыны

**«Варта Бацькаўшчыны»** — двухтыднёвы часопіс на беларускай і рускай мовах, выдаваўся ў Коўне з 9 студзеня  да 30 чэрвеня 1920 г. для распаўсюду ў беларускіх частках у літоўскім войску. Рэдактар — Аляксандр Ружанцоў.

## Літаратура 
* Блянк бюлетэня «Варта Бацькаўшчыны» // Lietuvos centrinis valstybės archyvas. — Fondo 582. — Aprašas 2. — S. 50. — L. 24
* Smaleniec, А. Gudų knygos ir laikraščiai Lietuvos nepriklausomoj dalyjeišėję 1919-1921 / А. Smaleniec // Knygos. — 1922. — № 1. — С. 93 — 96.
* Белы, К. Беларускія часопісы за час. З 1864 да 1920 г. / К. Белы // Часопісь. — 1920. — № 2(6). — С. 10.
* В. Т. Аляксандра Ружанец-Ружанцоў. Да 60-годзьдзя жыцьця / В. Т. // Запісы БІНІМ. — 1954. — № 1 (5). — С. 41 — 43.
* Ружанцоў, А. Беларускія войскі ў Літве 1918 — 1920. Кароткі вайскова-гістарычны абгляд / А. Ружанцоў // Спадчына. — 1993. — № 4. — С. 23 — 36.

Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы Каўнаса на беларускай мове
Катэгорыя:1920 год у Каўнасе
(20000) Варуна

thumb|Арбіты Варуна (сіняя) і Плутона (чырвоная)
**(20000) Варуна** (; ) — транснептунавы аб’ект у поясе Койпера Сонечнай сістэмы.

Дыяметр: ~.. Альбеда: 7 %.

Аб’ект быў адкрыты ў лістападзе 2000 года астраномамі, якія працавалі з тэлескопам «Касмічная варта» ў Арызоне, ЗША.

## Адметнасці 
Адбівальная здольнасць Варуны амаль удвая вышэйшая за тую, якая звычайна прыймаецца для аб’ектаў поясу Койпера.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пояс Койпера
Абдуліа Хасінта Варэла

**Абдуліа Хасінта Варэла** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэвідэа Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Хувентуд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Васылькавэ (Крым)

**Васылькавэ** () — сяло ў Кіраўскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Сыныцынскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)
Васыліўка (Білагірскі раён)

**Васыліўка** () — сяло ў Білагірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Васілёўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)
Васкоўнік звычайны

**Васкоўнік звычайны** (*Myrica gale*), таксама **мірт балотны**, **свечная ягада**, **верас духмяны**, **верас ягадны**, **верас воскавы**, **пахучка**, **васкоўнік**, **васкоўніца балотная**, **мірта**  — расліна з сямейства васкоўнікавых (*Myricaceae*). Занесены ў спіс ахоўных відаў. Адзіны прадстаўнік сямейства ў Еўропе.

## Назва 
Лацінскай назве «*Myrica*» (*Myríke*) адпавядае грэчаская назва тамарыску.

## Батанічнае апісанне 
Куст вышынёй 1-1,5 м, галінасты, шарападобнай формы. Галіны цёмна-бурыя, густа пакрыты лісцем.

Карані доўгія, паўзучыя.

Лісце ад падоўжана-зваротнаяйкападобных да зваротнаяйкападобных, даўжынёй 2-6 см, шырынёй 0,8-1,5 см, з клінаватым аснаваннем, уверсе завостраныя або закругленыя, на кароткіх хвосціках, зверху цёмна-зялёнае, цьмянае, знізу бялейшае.

Расліна двухдомная. Шышкі з тычынкавымі кветкамі шматлікія, сядзячыя, цыліндрычныя, даўжынёй 0,7-1,6 см, светла-бурыя, сабраны на канцах галін. Песцікавыя шышачкі развіваюцца некалькі пазней тычынкавых, больш кароткія, даўжынёй 0,3-0,5 см падчас цвіцення і 0,6-1,5 см падчас плоданашэння, шчыльныя, авальналанцэтныя, вострыя. Песцікі ніткападобныя, пурпурныя.

Плады — зборныя касцянкі авальна-яйкападобныя, жаўтлявыя, слізістыя, каля 4 мм у дыяметры.

Куст густа пакрыты залозамі. Залозы выдзяляюць эфірныя алеі з α-піненам, ліманенам. Лісце з духмяным, горкім пахам.

Цвіце да распускання лісця ў Еўропе ў красавіку — маі, у Паўночнай Амерыцы ў сакавіку — красавіку. Плоданашэнне ў ліпені — верасні (Еўропа), чэрвені — верасні (Паўночная Амерыка).

## Распаўсюджанне 
Сустракаецца практычна на ўсёй тэрыторыі Еўропы, у Японіі, Карэі і ў Паўночнай Амерыцы (ад Аляскі і арктычных раёнаў Канады да ЗША). У Еўропе сустракаецца ўздоўж прыбярэжных раёнаў Вялікабрытаніі, Бельгіі, Нідэрландаў, Польшчы і Даніі, у Германіі па ніжняй даліне Рэйна, у Вестфальскай бухце (Мюнстэрланд, Сэна), усходнім Шлезвігу-Гальштэйну, Нідэрлаўзітцы, Мекленбургу — Пярэдняй Памераніі.

На тэрыторыі Расіі расце на паўночным захадзе еўрапейскай часткі і на Далёкім Усходзе.

Васкоўнік звычайны расце пераважна на балотах і вільготных лугах у рэгіёнах з атлантычным кліматам.

## Культурнае ўжыванне 
У Даніі, асабліва ў Ютландыі, дзе васкоўнік звычайны пакуль што дастаткова распаўсюджаны, парасткі расліны з'яўляюцца асноўным кампанентам пры вырабе васкоўнікавага шнапсу (*Porsesnaps*), упадабанага дзякуючы свайму мяккаму прысмаку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
*  — С. 420.

## Спасылкі 
* Восковник болотный  

Катэгорыя:Васкоўнікавыя
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Варагі

**Варагі** (ад познегрэч.: *Βάραγγοι* са стар.-паўн.: *vaeringi* — верныя) — найменне вікінгаў у Візантыйскай Імперыі і пазней на Русі. Спачатку азначыла звязаных клятвай таварышаў збройных супольнасцяў (напэўна, адтуль «*верныя [клятве]*»), якія ўтвараліся ў Скандынавіі дзеля сумеснага гандлю, вайны або рабаўніцтва.

У VIII—XII ст. частка гэтых гандлёва-ваенных супольнасцей актыўна дзейнічала ў Прыбалтыцы і агулам ва Усходняй Еўропе. Падчас гандлёвых і ваенных экспедыцый варагі дасягалі Чорнага і Каспійскага мораў і нават Багдада, у Канстанцінопалі наймаліся на службу да візантыйскіх імператараў.

## Гл. таксама 
* Вікінгі
*Варажская варта
*Бітва пад Манцыкертам (1071)

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
Васіль I Яраславіч

**Васіль I Яраславіч «Квашня»** (**«Мізінны»**) (1236—1276) — князь кастрамскі (1247-1276), вялікі князь уладзімірскі (1272-1276), князь наўгародскі (1273-1276). Сын Яраслава II Усеваладавіча і смаленскай княжны Расціславы Мсціслаўны, нарадзіўся ва Уладзіміры-на-Клязьме. У 1266 пабраўся шлюбам з дачкой літоўскага князя Віда.

У 1271 разгарнуўся канфлікт паміж вял.кн. Яраславам III Яраславічам і наўгародцамі. Васіль Яраславіч, з-за суперніцтва са старэйшым братам, узяў бок наўгародцаў, паехаў у Арду і давёў хану, што праўда за наўгародцамі, а вінаваты Яраслаў. У выніку хан вярнуў з дарогі татарскае войска, якое ішло на дапамогу Яраславу супраць наўгародцаў, а Яраслаў быў вымушаны мірыцца з наўгародцамі і самому паехаць у Арду. Вяртаючыся адтуль, Яраслаў памёр (1272).
thumb|злева|Васіль I Яраславіч

Вялікае княства Уладзімірскае перайшло да Васіля Яраславіча, але ў Ноўгарадзе сеў яго пляменнік Дзмітрый Аляксандравіч. Тацішчаў піша, што Васіль Яраславіч патрабаваў знішчэння грамат, дадзеных ноўгародцам Яраславам, а Дзмітрый пагадзіўся княжыць па ўсёй волі наўгародскай. Тады Васіль Яраславіч разам з татарамі і цвярычамі паваяваў наўгародскія воласці, узяў Таржок, спаліў яго і пасадзіў свайго цівуна. Гандаль з Суздальскай зямлёй спыніўся, наўгародскіх купцоў перахоплівалі, і хлеб у Ноўгарадзе моцна падаражэў. Узімку 1273 наўгародцы пачалі выказваць незадаволенасць бяздзейнасцю Дзмітрыя, і ён, не чакаючы выгнання, добраахвотна паехаў з Ноўгарада у свой Пераяслаўль, а Васіль Яраславіч заняў наўгародскі сталец. Мяркуючы па акалічнасцях, можна думаць, што ўсё патрабаванні Васіля наўгародцамі былі выкананыя.

Пры Васілі Яраславічы ў 1274 быў скліканы сабор епіскапаў для аднаўлення царкоўных статутаў, а ў 1275 прайшоў трэці перапіс падуладнай татарам часткі Русі, праведзены па загадзе хана Менгу-Цімура. Тым годам Васіль ездзіў у Арду, неўзабаве па вяртанні памёр і быў пахаваны ў Кастраме, у царкве св. Феадора Страцілата, прыдзеле Успенскага сабора. Тацішчаў паведамляе, што Васіль вазіў Менгу-Цімуру даніну, а хан, незадаволены ёю, загадаў зрабіць новы перапіс.

Пасля смерці Васіля Яраславіча Вялікае княства Уладзімірскае перайшло да Дзмітрыя Аляксандравіча.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Мир русской истории. Энциклопедический справочник. — : Вече, 1999
* 

Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія
Катэгорыя:Князі кастрамскія
Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Манамахавічы
Вектарная велічыня

**Вектарная велічыня** — фізічная велічыня, якая па форме ўяўляе сабой (аднамерны) вектар.

Супрацьпастаўляецца з аднаго боку скалярнай (0-мерная), з другога — тэнзарнымі велічынямі (2- і больш мерныя матрыцы). Прыклады вектарных фізічных велічынь: скорасць, сіла, паток цяпла.

Катэгорыя:Вектары
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Велярызацыя

**Велярыза́цыя** (ад  — мяккае паднябенне) — від дадатковай артыкуляцыі зычных, пры якім адбываецца пад’ём задняй часткі языка да мяккага паднябення, у выніку зычным надаецца нізкатанальная [ы]-падобная тэмбравая афарбоўка.

Гукі, якія маюць такую дадатковую артыкуляцыю — **велярызаваныя**.

У беларускай мове велярызаванымі з’яўляюцца ўсе цвёрдыя зычныя апроч велярных (асноўны фокус артыкуляцыі — на мяккім паднябенні) [г], [к], [х], [г´]. Велярызаванасць беларускіх зычных спецыяльна не азначаецца, бо ўласцівая ўсім гукам, якія яе могуць мець.

Катэгорыя:Фанетыка
Вэлыкасілля (Крым)

**Вэлыкасілля** () — вёска ў Ныжнягірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Чкалаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Ныжнягірскага раёна
Везувій

**Везувій** (, ) — дзеючы вулкан на поўдні Італіі у рэгіёне Кампанія непадалёку ад Неапаля. Вышыня — 1281 метраў (1944). Адзін з трох дзеючых вулканаў Італіі, адзіны дзеючы вулкан на ўласна Еўрапейскім кантыненце. Вядомы тым, што пры вывяржэнні 79 г. былі знішчаны рымскія гарады Пампеі і Геркуланум. Лічыцца адным з самых небяспечных вулканаў свету.

У кратары і на свежых лававых патоках час ад часу вырываюцца вадзяныя пары і газы тэмпературай да 400 °C. Лава і туфы у працэсе вывятрэння стварылі ўрадлівыя глебы схілаў Везувія. На ніжняй частцы схілаў знаходзяцца фруктовыя сады і вінаграднікі, прыблізна да вышыні 800 метраў — сасновы гай.

Першае *дакументальна* зафіксаванае вывяржэнне вулкана адбылося 24 жніўня ў 79 годзе н. э.

## Авелінскае вывяржэнне каля 1740 года да н.э 
Шэраг новых археалагічных знаходак на сённяшні дзень несумненна сцвярджае факт існавання Авелінскага вывяржэння Везувія. Яно адбылося прыкладна ў 1740 годзе да н.э (± 150 гадоў), і праходзіла ў паўночна-заходнім кірунку праз сённяшнія мястэчкі Авеліна *Avellino*, Нола *Nola* і вёску Сан Паола Бел Сіта *San Paolo Bel Sito*. Наваколле Авеліна у адлегласці 35 кіламетраў ад вулкана было пакрыта 50-сантыметравым слоем попелу. У непасрэднай блізасці вулкана таўшчыня слою попелу дасягала некалькіх метраў. У час закладкі фундаменту новага аўтабана каля Авеліна ў 1972 г. былі знойдзены прадметы керамікі бронзавага перыяду пад узніклымі ў выніку вывяржэння вулкана старымі слаямі попелу.

## Іншыя звесткі 
На схілах Везувія Спартак нагалаву разбіў войска аднаго з легатаў прэтора Варынія, знішчыў войскі двух іншых легатаў, а пасля гэтага і войска самога прэтора ў час Трэцяй вайны рабоў.

## Цікавыя факты 
У гонар вулкана названы мінерал везувіян.

## Спасылкі 
* 
* 
*  
*  
*  

Катэгорыя:Вулканы Італіі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў
Веліты

**Велі́ты** () — від лёгкай пяхоты ў Старажытнай Грэцыі, потым у Старажытным Рыме ў 4 — 3 ст. д. н. э. Зброя — лук, прашча, дроцік. Засцерагальнага ўзбраення не мелі.

У табары неслі вартавую службу, у паходзе забяспечвалі ахову. У бітве намагаліся зблізіцца з праціўнікам, завязаць бой, даць магчымасць разгарнуцца асноўным сілам.

## Гл. таксама 
* Эквіты
* Трыярыі
* Прынцыпы
* Гастаты

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пяхота
Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Капейшчыкі
Катэгорыя:Войска Старажытнай Грэцыі
Вера Рыгораўна Тарасік

**Вера Рыгораўна Тара́сік** (па мужу **Рынковіч**;  — ) — беларуская актрыса, настаўніца.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Мінску. Скончыла Мінскае гарадское вучылішча (1916). Удзельніца Першага беларускага таварыства драмы і камедыі (1917—1920), Беларускага савецкага тэатра. У 1920—1956 гадах В. Тарасік працавала настаўніцай.
. Унізе ў цэнтры сядзяць маладыя артысты трупы: Мікола Міцкевіч, Вера Тарасік. У 2-м радзе ў цэнтры сядзяць (злева направа): Усевалад Фальскі, Язэп Варонка (старшыня Народнага акратарыята Беларусі), Фларыян Ждановіч. У 3-м радзе: Міхась Гурскі, Уладзіслаў Галубок. Менск, красавік 1918 года]]

## Творчасць 
Як актрыса, В. Р. Тарасік сфарміравалася па уплывам Ф. Ждановіча. Вызначылася пераважна ў беларускім нацыянальным рэпертуары. Стварыла на сцэне каларытныя народныя характары: Агата і Марыля («Паўлінка» і «Раскіданае гняздо», Я. Купала), Ганна («Модны шляхцюк», К. Каганец), Ульяна («Хам», Э. Ажэшка), Дарота і Мар’я («Бязвінная кроў» і «Пісаравы імяніны», У. Галубок) і іншыя.

Пра самабытны талент Веры Тарасік пісаў Змітрок Бядуля.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Актрысы Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі СССР
Вэрэсаевэ

**Вэрэсаевэ** () — сяло ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Верасаеўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Верацяно

thumb|250px
 айнахоі, каля 490 да н.э., з , Італія. Брытанскі музей, Лондан]]
**Верацяно́** — прылада для ручнога прадзення лёну, воўны, пянькі. У старажытнасці верацяном была драўляная, крыху завостраная палачка, пазней — конусавідная палачка даўжынёй 20 — 30 см з завостраным верхам, патоўшчаным нізам, на які дзеля павялічання вагі насаджвалі прасліца, і вострай пяткай. Верацёны выстругвалі або выточвалі з драўніны бярозы, ясеню, грушы і пад. На вытачаных верацёнах дзеля зручнасці і аздобы нарэзвалі кольцы-паглыбленні.

## Гл. таксама 
* Калаўрот
## Крыніцы 
Катэгорыя:Абсталяванне і прылады для працы з тэкстылем
Катэгорыя:Інструменты
Катэгорыя:Прадзенне
Жуль Верн

{{Пісьменнік
 | Імя              = Жуль Верн
 | Арыгінал імя   = Jules Verne
 | Выява      = Jules Verne 05.jpg
 | Шырыня           =
 | Апісанне выявы = Жуль Верн. Фатограф — Фелікс Надар.
 | Імя пры нараджэнні = Jules Gabriel Verne
 | Псеўданімы       =
 | Род дзейнасці = , 
 | Гады актыўнасці  = 1850—1905
 | Кірунак      =
 | Жанр             = Навуковая фантастыка, прыгоды, навукова-папулярная літаратура, даследаванні ў вобласці геаграфічных адкрыццяў
 | Дэбют            = «Пяць тыдняў на паветраным шары»
 | Прэміі           =
 | Роспіс          = Firma de Julio Verne.svg
 | Вікікрыніца         = 
 | Узнагароды          = {

}
}}
**Жуль Верн** (;  — ) — французскі пісьменнік-фантаст.

Жуль Верн быў адным з вынаходнікаў і стваральнікаў новага літаратурнага жанру — навуковай фантастыкі. Сам сябе Жуль Верн лічыў аўтарам «навукова-павучальных раманаў», ён казаў, што ўважлівы чытач даведваецца шмат чаго пра фаўну, флору, геаграфію і гісторыю ў час падарожжаў па розных краінах і мясцінах. Часам цэлыя раздзелы яго раманаў прысвечаны інфарматыўным экскурсам, як напрыклад першы раздзел «Гандаль рабамі» у другой частцы «Афрыка» рамана «Пятнаццацігадовы капітан».

Шматлікія вынаходствы аўтара — не прадукты фантазіі, а дасканала даследаваныя Жуль Вернам магчымасці. Некаторыя транспартныя сродкі з яго твораў праз некаторы час сталі рэчаіснасцю. Некаторыя з іх былі ўжо на самай справе пабудаваны, да таго як Верн апісаў іх, але заставаліся малавядомымі — сам Верн паведамляў, што падводныя лодкі будавалі італьянцы за 60 гадоў да напісання капітана Нэма.

## Бібліяграфія 
* Парыж у XX стагоддзі (1860, 1999), *Paris au 20e siécle* (неапублікаваны рукапіс на доўгі час  зніклым, але потым знойдзены)
* Дзеці капітана Гранта (1868), *Les enfants du capitaine Grant*
* Таямнічы востраў (1875), *L’Ile mystérieuse*
* Пятнаццацігадовы капітан (1878), *Un capitaine de quinze ans*
* Другая айчына (1900), *Seconde patrie*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Памерлі ад цукровага дыябету
Катэгорыя:Географы Францыі
Катэгорыя:Драматургі Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Вэрхарычча

**Вэрхарычча** () — вёска ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Верхарычанскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Вэрхнёзаморскэ

**Вэрхнёзаморскэ** () — сяло ў Лэнінскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Бялінскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)
Вэрхнёкурганнэ

**Вэрхнёкурганнэ** () — вёска ў Сімферопальскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Данскому сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна
Вэрхня-Кутузаўка

**Вэрхня-Кутузаўка** () — вёска ў Алушце (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Ізабільненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Алушцінскаму гарсавету