open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Станцыя тэхнічнага абслугоўвання

**Станцыя тэхнічнага абслугоўвання**, **Аўтасервіс** — прадпрыемства для тэхнічнага абслугоўвання і бягучага рамонту аўтамабіляў. Бываюць універсальныя (выконваюць комплексныя работы па абслугоўванні аўтамабіляў розных марак і мадэлей) і спецыялізваваныя (абслугоўваюць пэўныя мадэлі аўтамабіляў).

Аўтамабільныя заводы таксама ствараюць СТА (сервісныя аўтацэнтры), дзе акрамя тэхнічнага абслугоўвання аўтамабіляў дадзенага завода выконваюць іх гарантыйны рамонт, замену агрэгатаў і іншыя работы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аб'екты прыдарожнага сэрвісу
Катэгорыя:Бязрэйкавы транспарт
Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт
Катэгорыя:Аўтамабіль
Катэгорыя:Тэхнічная дыягностыка
Павел Пятровіч Чайка

**Павел Пятровіч Чайка** (, вёска Лютовічы, , Мінская вобласць — ) — беларускі ваенны дзеяч.

## Біяграфія 
Скончыў Іркуцкае ваеннае вучылішча(1912). Удзельнік Першай Сусветнай вайны. Штабс-капітан. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года член партыі эсэраў. У пачатку 1919 года мабілізаваны ў Чырвоную Армію, служыў у ваенным камісарыяце Слуцкага павета. З прыходам польскіх войск вярнуўся ў родную вёску, падтрымліваў сувязі з антыпольскім падполлем. Летам 1920 года зноў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, хутка дэзірціраваў. У лістападзе 1920 года да Слуцкага паўстання 1920, па прапанове Беларускай рады Случчыны ўзначаліў Першы Слуцкі полк і адначасова ўсю Слуцкую брыгаду паўстанцаў.

Быў стаўленнікам беларускіх эсэраў, лічыў, што ў змаганні супраць савецкай улады паўстанцы асуджаны на паражэнне. За вызваленне з палону камісара Слуцкага павета Лебедзя па загадзе Беларускай рады Случчыны арыштаваны, уцёк з-пад варты. 3 снежня 1920 года здаўся Чырвонай Арміі. 7.1.1921 пастановай «тройкі» Асобага аддзела 16-й арміі «за антысавецкую дзейнасць» прыгавораны да расстрэлу. Рэабілітаваны ў 1992 годзе.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Першы Слуцкі полк
Чайка (значэнні)

**Чайка**:

**Чайкі** (*Larus*) — род птушак сямейства чайкавых.

## Прозвішча 
* Аляксандр Леанідавіч Чайка — беларускі футбаліст
* Валерый Паўлавіч Чайка — беларускі мастак
* Вікторыя Уладзіміраўна Чайка — беларуская спартсменка-стралок, шматразовы прызёр Еўропы
* Ксенія Віталеўна Чайка — беларуская плыўчыха
* Марыя Ціханаўна Чайка — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі
* Наталля Уладзіміраўна Чайка (нар. 1967) — беларускі філолаг.
* Павел Пятровіч Чайка — беларускі ваенны дзеяч
* Юрый Якаўлевіч Чайка — Генеральный пракурор РФ

## Тапонім 
* Чайка — рака ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Мажа
* Чайка — пасёлак у Крыме

## Транспарт 
* «Чайка» — назвы савецкіх аўтамабіляў ГАЗ-13 і ГАЗ-14.
* Чайка (човен) — у беларусаў дашчаная пласкадонная лодка. Пашырана ў басейне ракі Нёман. Вядомы канструкцыі 2 тыпаў: з завостранай кармой і носам; з адвеснай кармой і завостраным носам.
Чайны грыб

**Чайны грыб**, **японскі грыб**, **маньчжурскі грыб**, **марскі грыб** — сімбіёз дражджавога грыба (*Saccharomyces ludwigii*) з воцатнакіслай бактэрыяй (часцей *Acetobacter xylinum*).

Мае выгляд тоўстай, слізістай, слаістай плеўкі на паверхні падсалоджанага (звычайна да 10 % цукру) чайнага настою (адсюль назва). Дрожджы зброджваюць цукар з утварэннем невялікай колькасці этылавага спірту і вуглякіслага газу, а воцатнакіслая бактэрыя зброджвае цукар з выдзяленнем воцатнай кіслаты. У выніку вадкасць (чайны квас) набывае кісла-салодкі смак і злёгку газіруецца.

## Літаратура 
* 
*  — С. 311.

Катэгорыя:Дрожджы
Катэгорыя:Ферментаваныя напоі
Катэгорыя:Сімбіёз
Павел Іванавіч Булак

**Павел Іванавіч Булак** (, в. Вострава,  — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, за палітычную дзейнасць падвяргаўся турэмнага зняволення ў Польшчы (1930—1935, 1936—1939). Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны сакратар сельсавета ў Зэльвенскім раёне.

## Спасылкі 
* https://partizany.by/partisans/24392/

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Плацішна (возера, Ушацкі раён)

**Плаці́шна** — возера ў Беларусі, ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка, у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, каля вёсак Асінаўка і Кавалеўшчына.

Плошча паверхні возера 0,1 км², даўжыня 0,71 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Найбольшая глыбіня дасягае 5 м, сярэдняя 2,7 м. Аб’ём вады ў возеры 0,27 млн м³. Плошча вадазбору 5,5 км².
Катлавіна Плацішна лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 8—9 м, складзены з суглінкаў і супяскоў. У паўднёва-заходняй частцы схілы стромкія, вышынёй да 14 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі возера пераважна сплавінныя. Шырыня сплавіны складае 5—10 м. Дно возера плоскае з упадзінамі (4,1 м і 5 м глыбінёй), выслана ілам, месцамі ўздоўж усходняга берага пясчанымі адкладамі. Колернасць вады ад 70 да 150 °.
Возера эўтрофнае. Зарастае каля паловы плошчы возера да глыбіні 2,8 м. Прыбярэжная надводная расліннасць пашыраецца на адлегласці 5—20 м ад берага. У заходняй частцы Плацішна злучана пратокай з возерам Доўгае, на поўдні выцякае ручай у возера Астравіта.

У возеры водзяцца акунь, шчупак, лешч, плотка, краснапёрка, лінь, джгір і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Тураўлянкі
Гірамагнітныя адносіны

**Гірамагнітныя адносіны** (**магнітамеханічныя адносіны**) — адносіны дыпольнага магнітнага моманту элементарнай часціцы (ці сістэмы элементарных часціц) да яе механічнага моманту.

У сістэме СІ адзінкай вымярэння гірамагнітных адносін з'яўляецца с·А·кг−1 = с−1·Тл−1. Часта маецца на ўвазе, што гірамагнітныя адносіны вымяраюцца ў адзінках *q*/2*mc*, дзе *c* — скорасць святла, *q* і *m* — зарад і маса часціцы, адпаведна. У гэтым выпадку яно выражаецца безразмернай велічынёй.

Для розных станаў атамнай сістэмы гірамагнітныя адносіны вызначаюцца формулай:

:\gamma=g\gamma_0\,\!,

дзе *g* — множнік Ландэ, *γ0* — *адзінка гірамагнітных адносін*:

:\gamma_0=\frac{-e}{2m_ec}\,\!,

дзе *e* — элементарны зарад, *me* — маса электрона, *c* — скорасць святла.

У выпадку ядраў, за адзінку гірамагнітных адносін прымаюць велічыню:

:\gamma_0=\frac{e}{2m_pc}\,\!,

дзе *mp* — маса пратона.

Паводле класічнай тэорыі, гірамагнітныя адносіны з'яўляюцца каэфіцыентам прапарцыянальнасці паміж вуглавой скорасцю прэцэсіі магнітнага моманту, змешчанага ў знешняе магнітнае поле, і вектарам магнітнай індукцыі.

:\vec{\Omega}=\gamma\vec{B}.

У квантавай тэорыі гірамагнітнымі адносінамі вызначаецца велічыня расшчаплення ўзроўняў у эфекце Зеемана.

## Гл. таксама 
* Эфект Лармора
* Магнетон Бора
* Ядзерны магнетон
* Спін
* Фундаментальныя фізічныя пастаянныя
* Множнік Ландэ

## Спасылкі 
* Магнітамеханічныя адносіны // ВСЭ
* Прэцэсія магнітнага моманту. Гірамагнітныя адносіны. Магнітны рэзананс. Tutornet.

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Спадарожнік (космас)

[thumb|Спадарожнікі [планета Марс|Марса Фобас і Дэймас]]
**Спадарожнік** — нябеснае цела, якое абарачаецца па вызначанай траекторыі (арбіце) вакол іншага аб’екта (напрыклад планеты) у касмічнай прасторы, пад дзеяннем гравітацыі. Адрозніваюць штучныя і натуральныя спадарожнікі.

Сярод астраномаў ёсць меркаванне, што спадарожнікам неабходна лічыць аб’ект, які абарачаецца вакол цэнтральнага цела (планеты, карлікавай планеты ці астэроіда) так, што барыцэнтр сістэмы, які складаецца з гэтага аб’екта і цэнтральнага цела, знаходзіцца ўнутры цэнтральнага цела. Калі барыцэнтр знаходзіцца па-за цэнтральным целам, аб’ект не павінен лічыцца спадарожнікам, а павінен лічыцца кампанентам сістэмы, якая складаецца з дзвюх ці некалькіх планет (карлікавых планет, астэроідаў). Аднак, Міжнародны астранамічны саюз яшчэ не даў строга вызначэння спадарожніка, заяўляючы, што гэта будзе зроблена пазней. У прыватнасці, МАС працягвае афіцыйна лічыць Харон спадарожнікам Плутона.

Апроч паказанага, існуюць і іншыя магчымыя спосабы фармальнага вызначэння паняцця «спадарожнік».

## Спадарожнікі ў спадарожнікаў 
У спадарожнікаў таксама могуць быць свае спадарожнікі, але ў большасці выпадкаў прыліўныя сілы галоўнага цела зрабілі б такую сістэму няўстойлівай. Былі здагадкі наяўнасці спадарожнікаў у Месяца, Рэі і Япета, але ў наш час спадарожнікі натуральнага паходжання ў спадарожнікаў не выяўлены.

## Цікавыя факты 
З усіх планет Сонечнай сістэмы ніколі не мелі ўласнага штучнага спадарожніка Уран і Нептун.

## Гл. таксама 
thumb|Адносныя памеры з планетамі зямной групы і плутонам
* Штучны спадарожнік Зямлі
* Спадарожнікі планет
* Спіс геастацыянарных спадарожнікаў

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Метр у секунду ў квадраце

**Метр у секунду ў квадраце**, **метр у секунду за секунду** — адзінка вымярэння паскарэння (хуткасці змены скорасці аб’екта) у СІ.

У інерцыяльных сістэмах адліку цела рухаецца без паскарэння, толькі калі на яго не дзейнічае сіла або дзеянне іншых сіл скампенсавана. Аб’ект, які рухаецца з паскарэннем 1 м/с², за секунду павялічвае скорасць на адзін метр у секунду. У СГС асноўная адзінка вымярэння паскарэння — сантыметр у секунду ў квадраце, у 100 раз менш за адзінку СІ.

## Гл. таксама 
* Паскарэнне
* Метр
* Секунда
* Метр у секунду

## Крыніцы 
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння паскарэння
Булат

**Булат**:
* Булат — вугляродзістая сталь, якая вызначаецца высокай цвёрдасцю.
* Булат — украінскі асноўны баявы танк.
* Булат — мужчынскае імя.

## Асобы 
* Барыс Адамавіч Булат (1912—1984) — Герой Савецкага Саюза (1944).
* Сцяпан Герасімавіч Булат (1894—1921) — беларускі палітычны дзеяч, журналіст.

### Імя 
* Булат Шалвавіч Акуджава (1924—1997) — савецкі і расійскі бард, паэт, празаік, кампазітар.
Барыс Адамавіч Булат

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Барыс Адамавіч Булат
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 24.7.1912
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 27.03.1984
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1933-1944
 |званне         = маёр
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = камандзір партызанскай брыгады «Уперад»
 |частка          = 
 |бітвы       = 
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
-
  

-

-
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}

**Барыс Адамавіч Булат** (,  — , ) — камандзір партызанскай брыгады «Уперад» Баранавіцкай і Мінскай абласцей Беларусі. Герой Савецкага Саюза (1944).

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Барыс Адамавіч Булат нарадзіўся 12 ліпеня 1912 года ў г. Тула ў сям’і рускага рабочага. Скончыў 8 класаў школы № 1 Зарэчанскага раёна, Булат працаваў манцёрам-тэлеграфістам. У 1933 годзе ўступіў у шэрагі Чырвонай Арміі. У 1936 годзе Булат скончыў Аб’яднаную ваенную школу імя УЦВК РСФСР. Ганаровы грамадзянін Ліды.

## Спасылкі 
* 
* 
* Булат Борис Адамович // Праект «Партизаны Беларуси» 

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Безразмерная велічыня

**Безразме́рная велічыня́** *(велічыня з размернасцю адзінка)* — фізічная велічыня, у размернасць якой асноўныя фізічныя велічыні ўваходзяць у ступені, роўнай нулю.

Напрыклад, плоскі вугал, вызначаны як адносіна даўжыні дугі акружнасці, што знаходзіцца паміж двума радыусамі, да даўжыні радыуса, у сістэме LMT з’яўляецца безразмернай велічынёй, бо не залежыць ад даўжыні радыуса.

Да безразмерных велічынь адносяцца таксама ўсе адносныя велічыні: адносная шчыльнасць (шчыльнасць цела ў адносінах да шчыльнасці вады), адноснае падаўжэнне, адносныя магнітная і дыэлектрычная пранікальнасці і г.д., а таксама крытэрыі падобнасці (лікі Рэйнальдса, Прантля і іншыя).

Колькасць якіх-небудзь аб’ектаў таксама з’яўляецца безразмернай велічынёй. Напрыклад, колькасць электронаў у даным атаме.

Велічыня, безразмерная ў адной сістэме фізічных велічынь, можа быць размернай у іншай сістэме. Напрыклад, электрычная пастаянная ε0 у электрастатычнай сістэме з’яўляецца безразмернай велічынёй, а ў Міжнароднай сістэме велічынь () мае размернасць dim ε0 = L−3M−1T4I². Велічыні, якія з’яўляюцца адносінамі дзвюх аднародных велічынь, з’яўляюцца безразмернымі ў любой сістэме.

Адзінкамі вымярэння безразмерных велічынь з’яўляюцца лікі. У некаторых выпадках такім адзінкам прысвойваюць спецыяльныя найменні, напрыклад, радыян. Адносныя велічыні выражаюцца таксама ў працэнтах і праміле, лагарыфмічныя — у дэцыбелах (dB, дБ) і неперах (Np, Нп).

## Гл. таксама 
* Найменныя лікі

## Літаратура 
* 
* *РМГ 29-99* Метрология. Основные термины и определения.
* *Г. Д. Бурдун, В. А. Базакуца.* Единицы физических величин. — Харьков: Вища школа, 1984.
Калоідныя сістэмы

**Калоідныя сістэмы**, **калоіды** ( — клей +  — выгляд; «тыя, хто маюць выгляд клею») — дысперсныя сістэмы, прамежкавыя паміж сапраўднымі растворамі і грубадысперснымі сістэмамі — завісь, у якій дыскрэтныя часціцы, кроплі ці бурбалкі дысперснай фазы, якія маюць памер ад 1 да 100 нм, размеркаваныя ў дысперсійным асяроддзі, звычайна бесперапынным, якое адрозніваецца ад першага па складзе або агрэгатным стане. У свабоднадысперсных калоідных сістэмах (дымы, золі) часціцы не выпадаюць у асадак.

## Асноўныя ўласцівасці 
* Калоідныя часціцы не перашкаджаюць праходжанню святла.
* У празрыстых калоідах назіраецца рассейванне светлавога промня (эфект Тындаля).
* Дысперсныя часціцы не выпадаюць у асадак — броўнаўскі рух падтрымлівае іх ва ўзважаным стане, але, ў адрозненні ад броўнаўскага руху часціц, дысперсныя часціцы ў калоідных растворах не могуць сустрэцца, што абумоўлена аднолькавым зарадам часціц.

## Асноўныя віды 
* дым — завісь цвёрдых часціц у газе.
* туман — завісь вадкіх часціц у газе.
* аэразоль — складаецца з дробных цвёрдых або вадкіх часціц, узважаных у газавам асяроддзі
* пена — завісь газу ў вадкасці або цвёрдым целе.
* эмульсія — завісь вадкіх часціц у вадкасці.
* золь — ультрамікрагетэрагенная дысперсная сістэма.
* гель — завісь вадкіх часціц у цвёрдым целе.
* завісь — завісь цвёрдых часціц у вадкасці.

### Калоідныя сістэмы, якія прымяняюцца ў хімічным аналізе 
З калоідных сістэм найбольшае значэнне для хімічнага аналізу маюць гідразолі — двухфазныя мікрагетэрагенныя дысперсныя сістэмы, якія характарызуюцца гранічна высокай дысперснасцю, у якіх дысперсійным асяроддзем з'яўляецца вада — найбольш часта ўжывальны ў аналітычнай практыцы растваральнік. Сустракаюцца таксама арганазолі, у якіх дысперсійным асяроддзем з'яўляюцца няводныя (арганічныя) растваральнікі. У выніку малекулярнага счаплення часціц дысперснай фазы з золяў пры іх каагуляцыі ўтвараюцца гелі. Пры гэтым не адбываецца падзелу фаз; іншымі словамі, пераход золяў у гель не з'яўляецца фазавым ператварэннем.

Пры ўтварэнні гелю ўсё дысперсійнае асяроддзе (напрыклад, вада ў гідразолі) трывала звязваецца паверхняй часціц дысперснай фазы і ў ячэйках прасторавай структуры геля. Гелі здольныя вд аднаўляць сваю прасторавую структуру ў часе, але пасля высушвання надыходзіць разбурэнне іх структуры і яны губляюць гэту здольнасць.

### Аналіз калоідных сістэм 
Існуе некалькі метадаў аналізу калоідных сістэм, сярод іх ёсць хімічныя і фізіка-хімічныя метады: аналіз з дапамогай адсарбцыйных індыкатараў; метады на аснове вымярэння рассейвання святла, якое праходзіць (нефеламетрыя і турбідыметрыя); метады на аснове вымярэння хуткасці седыментацыі, а таксама хуткасці броўнаўскага руху ў калоідных сістэмах (аналіз траекторый наначасціц, дынамічнае і статычнае светарассейванне.)

## Гл. таксама 
* Агрэгацыя
* Сыпкае цела

## Літаратура 
* Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

Катэгорыя:Калоідная хімія
Звышцякучае цвёрдае цела

**Звышцякучае цвёрдае цела** () — тэрмадынамічная фаза квантавай вадкасці, якая прадстаўляе сабой цвёрдае цела са ўласцівасцямі звышцякучай вадкасці.

## Уласцівасці суперсаліда 
Вядома, што пры астуджэнні квантавай вадкасці (кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна) да пэўнай тэмпературы яна набывае звышцякучыя ўласцівасці (напрыклад, нулявую глейкасць, гэта значыць не валодае трэннем). Магчымасць звышцякучасці квантавых крышталёў была прадказана яшчэ ў 1969 годзе Андрэевым і Ліфшыцам, а таксама незалежна Чэстарам і Легетам, аднак эксперыментальна не было выяўлена ніякіх анамалій в уласцівасцях цвёрдага гелія. Толькі ў 2004 годзе Мозэс Чан і Юн Шон Кім з Пенсільванскага ўніверсітэта, праводзячы эксперыменты з вярчальным ківачом, запоўненым сітаватым шклом з цвёрдым геліем, выявілі некласічны момант інерцыі, які інтэрпрэтавалі, як пераход часткі крышталя ў звышцякучі стан .

Дадзеная праца стымулявала разнастайныя эксперыментальныя даследаванні, аднак адназначнага разумення дагэтуль няма. Наяўныя эксперыментальныя дадзеныя сведчаць аб тым, што анамальныя паводзіны цвёрдага гелія выклікана бязладзіцай у крышталі, найбольш верагодныя прычыны якога: вакансіі і дыслакацыі, межзеранныя мяжы, шкляная або вадкая фазы. Далейшыя эксперыменты паказалі, што інтэрпрэтацыя знойдзенага эфекту як пераходу цвёрдага гелія ў звышцякучы стан была памылковай .

У 2009 годзе фізікі з Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі атрымалі газ рубідыю ў стане звышцякучага цвёрдага цела.

У навуковых артыкулах тэрмін «supersolid» апісвае не цвёрдае цела, а хутчэй крышталь, які валодае звышцякучасцю. У дадзеным выпадку газападобны рубідый размеркаваўся па ячэйкам, якія ўтвораныя полем аптычнай рашоткі, гэта значыць атамы былі вымушаны ўтварыць крышталь, па сутнасці застаючыся разрэджаным газам).

Гэта дасягненне з’яўляецца наступным крокам у даследаванні бозэ-статыстыкі і фазавых пераходаў, так як раней існавалі толькі тэарэтычныя працы, якія прадугледжваюць магчымасць такога стану матэрыі. Улічваючы, што параметрамі аптычнай рашоткі ў дадзеным эксперыменце лёгка кіраваць, даследчыкі атрымалі зручны эксперыментальны спосаб вывучэння фазавых станаў бозэ-газу пры розных велічынях многіх параметраў — шчыльнасць газу, пастаянная рашоткі, сіла ўзаемадзеяння паміж атамамі. Гэта можа дапамагчы ў тлумачэнні высокатэмпературнай звышправоднасці і іншых з’яў, дзе дагэтуль няма канчатковага рашэння па механізме, і, хоць прапанавана шмат тэарэтычных здагадак, не было надзейных метадаў прамой праверкі.

## Гл. таксама 
* Цвёрды гелій

## Літаратура 
* *E. Kim, M. H. W. Chan.* Probable observation of a supersolid helium phase // *Nature*. — 2004. — Vol. 427. — P. 225—227.
* *M. Vengalattore, J. Guzman, S. Leslie, F. Serwane, D. M. Stamper-Kurn.* Periodic spin textures in a degenerate F=1 ^{87}Rb spinor Bose gas // *Physical Review A*. — 2010. — Vol. 81. — P. 053612 [6 pages]. Гл. таксама ў архіве прэпрынтаў.
* *A. B. Kuklov, N. V. Prokof’ev, B. V. Svistunov.* Trend: How Solid is Supersolid? // *Physics.* — 2011. — Vol. 4. — P. 109.

Катэгорыя:Фізіка нізкіх тэмператур
Катэгорыя:Агрэгатныя станы
Катэгорыя:Калектыўныя з’явы ў кандэнсаваных асяроддзях
Катэгорыя:Цвёрдае цела
Разак (род раслін)

**Раза́к звычайны**, **Раза́к алоэпадобны**, разак алоэпадобны.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя апушчаныя ў ваду двухдомныя расліны вышынёй 15—45 см. Лісце лінейна-ланцэтнае з зубчастым краем, цвёрдае, сабрана ў разетку. Кветкі аднаполыя, з белымі пялёсткамі. Мужчынскія кветкі часцей за ўсё адзіночныя, жаночыя ў суквеццях. У час цвіцення расліна ўзнімаецца да паверхні вады. Плод — ягадападобны са скурыстым каляплоднікам. Інтэнсіўна размнажаецца вегетатыўна.

## Арэал 
Пашыраны на тэрыторыі Еўразіі (у Еўропе, на Паўночным Каўказе, у Заходняй Сібіры). Расце ў прэсных слабапраточных і стаячых вадаёмах (сажалках, старыцах, затоках, азёрах і інш.).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Жабнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Водныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Манатыпныя роды раслін
Падбярозавік звычайны

**Падбярозавік звычайны** (*Leccinum scabrum*) — шапкавы базідыяльны грыб роду лекцын сямейства . Народныя назвы: *абабак, бабка, бярозаік, чорнагаловік*.

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы.
Шапка дыяметрам 2,5—20 см, гладкая, сухая. Колер шапкі ад светла-шэрага да амаль чорнага. Мякаць белая, без асаблівага паху. Гіменафор амаль свабодны, з доўгімі трубачкамі і дробнымі порамі. Ножка цыліндрычная або крыху патоўшчаная да нізу, даўжынёй да 8—15 см і таўшчынёй да 4 см, з шараватымі або бура-чорнымі лускавінкамі. Споры верацёнападобнай формы, гладкія, вохрыста-карычневыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўразіі, Паўночнай Афрыцы, Паўночнай Амерыцы, Аўстраліі. Расце ў розных лясах і тундравых зонах, утварае мікарызу бярозамі. Пладаносіць у чэрвені—верасні паасобку або групамі.

## Выкарыстанне 
Ядомы. Некаторыя формы падбярозавіка падобныя на *жоўцевы грыб*.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Подберёзовик  // Проект «Вся Биология» 
* 

Катэгорыя:Балетавыя (сямейства)
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Раўнаплоднік пылюшнікавы

**Раўнапло́днік пылюшнікавы** (*Isopyrum thalictroides*) — кветкавыя расліны з роду  сямейства Казяльцовыя *(Ranunculaceae)*.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая карэнішчавая расліна, ранневясновы эфемероід. Карэнішча доўгае і разгалінаванае. Ад карэнішча адходзяць некалькі тонкіх сцёблаў вышынёй да 30 см. Лісце з перапончатымі прылісткамі. Прыкаранёвае лісце з доўгімі чаранкамі, верхняе — сядзячае, трайчастае. Кветкі адзіночныя, белыя, дыяметрам да 1 см. Чашалісцікі белыя або чырванаватыя. Плод — шматлістоўка.

## Распаўсюджванне і экалогія 
Пашыраны ў Паўночным паўшар’і. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца пад аховай з 1964 года. Від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, ахоўваецца ў Літве.

Расце паасобку або невялікімі групамі ў шыракалістых лясах. Цвіце ў красавіку—маі. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна (карэнішчам).

Ядавіты. Меданосная расліна.

## Літаратура 
* 
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 140. 

## Спасылкі 
* 
* Ranunculaceae Isopyrum thalictroides L. // Гербарий ЦБС НАН Беларуси MSKH  
* Равноплодник василистниковый (Isopyrum thalictroides L.) // На сайце «Сельскохозяйственная электронная библиотека знаний» 
* 

Катэгорыя:Казяльцовыя
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Планкаўскі зарад

**Планкаўскі зарад** (абазначаецца q_P) - гэта адна з асноўных адзінак вымярэння планкаўскай сістэмы адзінак, роўная колькасці электрычнага зарада, вызначанага ў тэрмінах фундаментальных канстант. Планкаўскі зарад вызначаецца як 
 :

: q_P = \sqrt{4 \pi\varepsilon_0 \hbar c} = \sqrt{2 c h \varepsilon_0} = \frac{e}{\sqrt{\alpha}},

дзе:

:  c \  — хуткасць святла у вакууме,
:  h \  — пастаянная Планка,
:  \hbar \equiv \frac{h}{2 \pi} \  — рэдукаваная пастаянная Планка ці пастаянная Дзірака,
:  \varepsilon_0 \  — дыэлектрычная пастаянная,
:  e \  — элементарны зарад,
:  \alpha \ \approx 1/137,035999679 — пастаянная тонкай структуры.

У некаторых сістэмах вымярэння (напрыклад, Гаусаўская СГС), дзе 4 \pi\varepsilon_0 = 1, планкаўскі зарад q_P выглядае так:

: q_P = \sqrt{ \hbar c}.

У адзінках СІ

:  q_P \  = 1,8755459 кулон

Планковский зарад прыблізна ў 11,706 разоў больш па модулю, чым элементарны электрычны зарад (зарад электрона).

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха

Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Квены

**Кве́ны** (саманазва *kveeni*) — фінамоўныя жыхары поўначы Скандынаўскага паўвострава. У наш час так называюць народ, нашчадкаў выхадцаў з Фінляндыі і поўначы Швецыі, якія перасяліліся на поўнач Нарвегіі ў XVIII — XIX ст.

Агульная колькасць у Нарвегіі (2012 г.) — 6100 чал.

## Сярэднявечныя квены 
Упершыню квены (*Qwensae*, *Cwenas*) і іх краіна Квенланд (*Cwenland*, *Kænlandi*) узгадваюцца ў англійскіх пісьмовых крыніцах, запісаных са слоў нарвежскіх вандроўнікаў у канцы IX ст. Само паходжанне назвы не вядома. Магчыма, яно з'яўляецца вытворным ад старажытнага скандынаўскага слова *hvein* («балота»).

Сярэднявечныя квены насялялі пераважна берагі Батнічнага заліва, аднак наведвалі і іншыя тэрыторыі, рабілі ўзаемныя напады на скандынаваў, пры гэтым карысталіся малымі лёгкімі караблямі. У ісландскіх сагах таксама ўзгадваюцца каралі Квенланда. Адзін з апошніх запісаў аб нападзе квенаў і карэлаў на нарвежцаў быў зроблены ісландскім храністам пад 1271 г.

У познім сярэднявеччы землі квенаў вакол Батнічнага заліва былі паступова падпарадкаваны шведамі. У 1607 г. шведскі кароль Карл IX афіцыйна прыняў тытул уладара Квенланда. Самі квены былі ў значнай ступені асіміляваны шведскімі перасяленцамі або далучыліся да саамаў. Магчыма, што невялікая частка квенаў мігрыравала ў Нарвегію, дзе на карце 1539 г. паказана паселішча Беркара-Квенар (*Berkara Qvenar*).

## Сучасныя квены 
З XVIII ст. у Нарвегію пачалася міграцыя фінаў з сумежных тэрыторый Фінляндыі і Швецыі. Гэта былі сяляне-каланісты, аленегадоўцы, паляўнічыя на футравых звяроў і рыбакі, якія асвойвалі пераважна рэгіён вакол Тромсё. Паколькі нарвежцы традыцыйна называюць фінамі саамаў, то фінскіх перасяленцаў у перапісах Нарвегіі з 1845 г. да 1930 г. фіксавалі як квенаў. Іх нашчадкі ў канцы XX ст. выступілі за прызнанне сваіх правоў як малога народа. У 1996 г. квены атрымалі ад урада Нарвегіі афіцыйны статус нацыянальнай меншасці. У 2005 г. квенская мова ў Нарвегіі была прызнана як асобная. Дзейнічае буйное грамадскае аб'яднанне Асацыяцыя нарвежскіх квенаў (*Norske Kveners Forbund*). У 2007 г. быў адчынены Квенскі інстытут (*Kainun institutti*) — галоўны цэнтр вывучэння мовы і культуры квенаў.

## Гл. таксама 
* Лясныя фіны

## Спасылкі 
* Norske Kveners Forbund
* Kainun institutti
* The Kven People
* The History of the Kvens — an introduction 
* In Norway one considers Kven people that try to preserve their native language to be radicals 
* JUNE CHUA, Norway's Kven people: A divided history
* Sam Vaknin, Minorities or Immigrants? The Kven and Sami Peoples of Norway
* European Kingdoms: Northern Europe

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Катэгорыя:Народы Нарвегіі
Планкаўская магутнасць

Планкаўская энергія дзеленая на планкаўскі час даюць **Планкаўскую магутнасць** PP, эквівалентную 3,62831×1052 Вт. Гэта экстрэмальна вялікая адзінка вымярэння; кожны з гама-усплёскаў, самых яркіх з вядомых падзей, мае выходную магутнасць у парадку 1×1045 Вт, што менш чым адна мільённая ад планкаўскай магутнасці.

Праз фундаментальныя канстанты фізікі яна вызначаецца так:
P_\text{P} = \frac{c^5}{G}.

Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння магутнасці
Планкаўскі час

**Планкаўскі час** () — адзінка часу ў планкаўскай сістэме адзінак, уяўляе сабой велічыню, якая мае размернасць часу і, як і іншыя планкаўскія адзінкі, утворана як здабытак фундаментальных пастаянных у адпаведных ступенях. Фізічны сэнс гэтай велічыні — час, за які часціца, рухаючыся з хуткасцю святла, пераадолее планкаўскую даўжыню. Планкаўская сістэма адзінак названа ў гонар Макса Планка.

Па азначэнню,
: t_P = \sqrt{\frac{\hbar G}{c^5}} \approx 5{,}39121(40) \times 10^{-44} \,\mathrm{c},
дзе:
: \hbar — пастаянная Дзірака,
: G — гравітацыйная пастаянная,
: c — хуткасць святла у вакууме,
: t_P выражана ў секундах.

## Значэнне 
Паводле тэорыі Вялікага выбуху, мы нічога не можам сказаць пра Сусвет ў пачатковы момант часу, хоць мяркуецца, што ў ім прысутнічаюць усе фундаментальныя ўзаемадзеянні, а таксама ўсе віды матэрыі і энергіі. Прастора-час пачынае пашырацца з адной кропкі. Праз адзін планкаўскі час пасля гэтай падзеі, згодна з сучаснай тэарэтычнай фізікай, гравітацыйныя сілы аддзяляюцца ад астатніх сіл.

Час, які прайшоў з моманту Вялікага выбуху (4,3·1017 с), прыкладна раўняецца 8·1060 планкаўскім часам.

На сённяшні дзень самы маленькі эксперыментальна назіраемы прамежак часу складае каля аттасекунды (10-18 с), што адпавядае 1026 планкаўскім часам.

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха

## Спасылкі 
* Формулы для вычисления планковских единиц. Автор: Косинов Н. В. 
* Лекции по Общей Астрофизике для Физиков. 1.5 Планковские единицы

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Планкаўская тэмпература

**Планкаўская тэмпература** — названая ў гонар нямецкага вучонага-фізіка Макса Планка адзінка тэмпературы, якая пазначаецца TP у планкаўскай сістэме адзінак. Гэта адна з планкаўскіх адзінак, якая ўяўляе фундаментальную мяжу ў квантавай механіцы. Сучасная фізічная тэорыя не здольная апісаць штосьці больш гарачае з-за адсутнасці ў ёй распрацаванай квантавай тэорыі гравітацыі. Вышэй планкаўскай тэмпературы энергія часціц становіцца настолькі вялікі, што гравітацыйныя сілы паміж імі становяцца параўнальныя з астатнімі фундаментальнымі ўзаемадзеяння. Гэта тэмпература Сусвету ў першы момант (Планкаўскі час) Вялікага выбуху ў адпаведнасці з бягучымі ўяўленнямі касмалогіі.

T_P = \frac{m_P c^2}{k} = \sqrt{\frac{\hbar c^5}{G k^2}} =
1,41679(11)  К, 
дзе:
m_P — планкаўская маса,
c — хуткасць у вакууме

\hbar — пастаянная Дзірака

k — пастаянная Больцмана, 
G — гравітацыйная пастаянная

Дзве лічбы ў дужках абазначаюць нявызначанасць (Стандартнае адхіленне) у апошніх двух лічбах значэнні планкаўскай тэмпературы.

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха
* Абсалютны нуль тэмпературы

## Спасылкі 
* NIST: Планкаўская тэмпература (Англ.)
* Якая супрацьлегласць абсалютнага нуля? (Англ.) 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння тэмпературы
Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Квантавая механіка
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Планкаўская маса

**Маса Планка** — адзінка масы ў планкаўскай сістэме, пазначаецца M_P. Часціца з такой масай мае аднолькавыя радыус Шварцшыльда і комптанаўскую даўжыню хвалі  \hat{\lambda} =  r_s..

: M_P = \sqrt{\frac{\hbar c}{G}} ≈ 1,2209 ГэВ/c² = 2,176 г.

На 2010 год рэкамендаванае міжнародным камітэтам CODATA значэнне масы Планка роўна 2,17651(13)·10−8 кг.

У фізіцы элементарных часціц і касмалогіі выкарыстоўваецца велічыня

: \sqrt{\frac{\hbar{}c}{8\pi G}} ≈ 4,340 мкг = 2,43 ГэВ/c²,

якая называецца рэдукаванай масай Планка. Каэфіцыент \sqrt{1/8\pi} дазваляе спрасціць некаторыя формулы.

У адрозненне ад большасці  іншых планковских велічынь, маса Планка блізкая да звыклых для чалавека маштабах: так, блыха мае масу ад 4000 да 5000 .

Гіпатэтычная часціца, маса якой роўная планкаўскай масе, называецца *максімон*.

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха
* Максімон
* Чорная дзірка

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Лекции по Общей Астрофизике для Физиков. 1.5 Планковские единицы

Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння масы
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Уладзімір Георгіевіч Булатаў

**Уладзімір Георгіевіч Булатаў** (, г. Новасібірск — ) — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, скачкі з шастом). Заслужаны майстар спорту СССР (1959), заслужаны трэнер БССР (1975).

## Біяграфія 
Скончыў Кіеўскі інстытут фізічнай культуры ў 1953 годзе. З 1961 года — старшы трэнер па скачках з шастом зборнай юніёраў СССР па лёгкай атлетыцы, у 1967—1968 гадах — старшы трэнер па скачках з шастом Рэспубліканскай школы вышэйшага спартыўнага майстэрства.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Уладзімір Георгіевіч Булатаў у скачку з шастом на міжнародных спаборніцтвах па лёгкай атлетыцы, 1955 год. Фота
* В рамках чемпионата Республики Беларусь состоится международный турнир по прыжкам с шестом памяти Владимира Булатова 

Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Новасібірску
Катэгорыя:Лёгкаатлеты СССР
Катэгорыя:Скакуны з шастом Беларусі
Катэгорыя:Трэнеры па лёгкай атлетыцы
Цяцёрынскае

**Цяцёрынскае** — вадасховішча ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці на рацэ Друць (басейн Дняпра), прыкладна за 6 км на поўдзень ад горада Круглае.

Вадасховішча створана ў 1986 годзе. Плошча паверхні 4,6 км², даўжыня 9,5 км, найбольшая шырыня 0,8 км, даўжыня берагавой лініі 24,6 км. Найбольшая глыбіня вадасховішча 8,8 м, ваганні ўзроўню вады 0,9—1,1 м. Аб'ём вады 8,32 млн. м³. Плошча вадазбору 818 км².
Схілы катлавіны ў верхняй частцы спадзістыя. Берагі нізкія і зліваюцца са схіламі катлавіны. Дно вадасховішча выслана ілам і торфам. Моцна зарастае. Вадасховішча Цяцёрынскае слабапраточнае. Працякае рака Друць, упадаюць рака Бліноўка, ручаі і каналы.

У вадасховішчы водзяцца шчупак, карп, язь, акунь, плотка, карась, лінь і іншыя рыбы. Сустракаюцца лешч і мянтуз.

Каля вадасховішча населеныя пункты Цяцёрына, Зацяцёрка, Улужжа, Шупені, Прыгані 1, пралягаюць аўтамабільныя дарогі  і .

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Цяцёрынскае вадасховішча 

Катэгорыя:Вадасховішчы Круглянскага раёна
Катэгорыя:Друць
Планкаўская шчыльнасць

У фізіцы, **планкаўская шчыльнасць** - гэта адзінка вымярэння шчыльнасці, якая пазначаецца **ρP**, вызначаная ў тэрмінах фундаментальных канстант ў натуральных адзінках, гэтак жа вядомых як планкаўскія адзінкі. Планкаўская шчыльнасць вызначаецца як:

:  \rho_P = \frac{m_P}{l_P^3} = \frac{c^5}{\hbar G^2} ≈ 5,1 кг/м³,
дзе:
: *mP* — Планкаўская маса
: *lP* — Планкаўская даўжыня
: \hbar — пастаянная Планка;
: *G* — гравітацыйная пастаянная;
: *c* — хуткасць святла у вакууме.

Гэта вельмі вялікая шчыльнасць, прыблізна эквівалентная 1023 сонечным масам, сціснутым ў прасторы аднаго атамнага ядра. Шчыльнасць Сусвету была роўная адной адзінцы планкаўскай шчыльнасці па заканчэнні планкаўскай эпохі пасля Вялікага выбуху.

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха
* Шчыльнасць
* Планкаўскія адзінкі

Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Планкаўская сіла

**Планкаўская сіла** - фізічная велічыня, якая колькасна роўная планкаўскаму імпульсу, дзеленаму на планкаўскі час. У натуральнай сістэме адзінак планкаўская сіла з'яўляецца адзінкай вымярэння сілы. Абазначаецца F_P і роўная

: F_P = \frac{m_P c}{t_P} = \frac{c^4}{G} = 1.21027 \times 10^{44} \mbox{H.}

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Максімон
* Чорная дзірка

Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння сілы
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Планкаўская энергія

**Планкаўская энергія** - фізічная канстанта, лікава роўная планкаўскай масе, памножанай на квадрат хуткасці святла. У натуральнай сістэме адзінак планкаўская энергія з'яўляецца адзінкай вымярэння энергіі. Абазначаецца E_P.
: E_p = \sqrt{\frac{\hbar c^5}{G}} \approx 1,956 Дж \approx 1,22 ГэВ \approx 543,3 кВт·г.

Для параўнання, яна пераўзыходзіць дульную энергію наймагутнейшай артылерыйскай прылады ў свеце - 800-мм чыгуначнай гарматы Дора: 
: E_{Dora} = \frac{m v^2}{2} \approx \frac{7100*720^2}{2} \approx  1,840 (Дж)

## Гл. таксама 
* Планкаўская эпоха
* Чорная дзірка

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння энергіі
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Энергія
Планкаўскі ціск

**Планкаўскі ціск** — адзінка ціску ў планкаўскай сістэме адзінак, якая пазначаецца pP, велічыня, якая мае размернасць ціску і, як і іншыя планкаўскія адзінкі, састаўленая са здабытку фундаментальных пастаянных ў адпаведных ступенях.
: p_\text{P} = \frac{F_\text{P}}{l_\text{P}^2} = \frac{c^7}{\hbar G^2} \approx 4,63309 × 10113 Па,
дзе
: F_\text{P} — планкаўская сіла
: c — скорасць святла у вакууме
: \hbar — пастаянная Дзірака
: G — гравітацыйная пастаянная
: l_\text{P} — планкаўская даўжыня

Узровень гукавога ціску — вымеранае па адноснай шкале значэнне гукавога ціску, аднесенае да апорнага ціску ~p_\mathrm{SPL} 20 мкПа, які адпавядае парогу чутнасці сінусоіднай гукавой хвалі частатой 1 кГц:

: \mathrm{SPL} = 20~\mathrm{lg}~{p \over 20~\mu \Pi \mathrm{a}} дБ.

* 467 дБ SPL — 4,63309 × 10113 Па — планкаўскі ціск.

## Гл. таксама 
* Планкаўскія адзінкі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ціску
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Стомленае святло

**Стомленае святло** (таксама *старэнне святла*, ) — клас абвергнутых гіпотэз, вылучаных прыхільнікамі стацыянарнага Сусвету ў якасці альтэрнатыўнага тлумачэння выяўленай залежнасці чырвонага зрушэння ад адлегласці да аб'екта (г.зн. т.зв. закон Хабла). У адрозненне ад тэорый Вялікага выбуху і стацыянарнага Сусвету, гэтыя гіпотэзы не мяркуюць пашырэння Сусвету.

Канцэпцыя ўпершыню была прапанавана Фрыцам Цвікі ў 1929 годзе, які выказаў здагадку, што фатоны губляюць энергію ў сутыкненнях з іншымі часціцамі міжзоркавага асяроддзя. Альтэрнатыўныя мадэлі гравітацыі стацыянарнага Сусвету часцяком выкарыстоўваюць старэнне святла для тлумачэння закона Хабла.

Зараз такія гіпотэзы прадстаўляюць толькі гістарычны інтарэс, так як супярэчаць назіранням і не могуць растлумачыць увесь комплекс наяўных дадзеных, напрыклад, такіх як:

* незалежнасць чырвонага зрушэння ад даўжыні хвалі;
* адсутнасць рассейвання святла ад далёкіх крыніц;
* распаўсюджанасць лёгкіх элементаў

## Гл. таксама 
* Эфект «Піянера»

Катэгорыя:Астраномія
Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Бораўскі радыус

**Бораўскі радыус** — радыус найбліжэйшай да ядра арбіты электрона атама вадароду ў мадэлі атама, якая была прапанавана Нільсам Борам у 1913 г. і стала прадвесніцай квантавай механікі. У мадэлі электроны рухаюцца па кругавых арбітах вакол ядра, пры гэтым арбіты электронаў могуць размяшчацца толькі на пэўных адлегласцях ад ядра, у залежнасці ад іх энергіі.

Бораўскі радыус мае значэнне 5,2917720859(36)·10−11 м  (лічбы ў дужках паказваюць хібнасць у апошніх значных лічбах на ўзроўні 1σ), гэта значыць прыблізна 53 пм або 0,53 Ангстрэма. Гэта значэнне можа быць вылічана ў тэрмінах іншых фізічных канстант

:  ~a_0 = {{4\pi\varepsilon_0\hbar^2} \over {m_e e^2}} = {{\hbar} \over {m_e c \alpha}} = \frac{h}{2 \pi m_e \alpha c},

дзе

:  \varepsilon_0  — электрычная пастаянная;
:  \hbar — пастаянная Дзірака
:  m_e  — маса электрона;
:  e — элементарны электрычны зарад;
:  c — скорасць святла;
:  \alpha — пастаянная тонкай структуры.

Бораўскі радыус часта выкарыстоўваецца ў атамнай фізіцы ў якасці атамнай адзінкі даўжыні. Вызначэнне бораўскага радыуса ўключае не прыведзеную, а звычайную масу электрона і, такім чынам, радыус Бора не дакладна роўны радыусу арбіты электрона ў атаме вадароду. Гэта зроблена для зручнасці: бораўскі радыус у такім выглядзе ўзнікае ва ўраўненнях, якія апісваюць і іншыя атамы, дзе выраз для прыведзенай масы адрозніваецца ад атама вадароду. Калі б вызначэнне бораўскага радыуса ўключала прыведзеную масу вадароду, то ва ўраўненні, якія апісваюць іншыя атамы, неабходна было б уключыць больш складаны выраз.

Парадокс, які не можа вырашыць мадэль Бора, заключаецца ў тым, што, паводле тэорыі Максвела, электрон, які верціцца, пастаянна выпраменьвае энергію і, у рэшце рэшт, павінен зваліцца на ядро, чаго не адбываецца ў рэчаіснасці. Гэтая супярэчнасць была пасля растлумачана квантавай механікай.

Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Дзяніс Рыгоравіч Булахаў

**Дзяніс Рыгоравіч Булахаў** (, в. Альгоўка, ,  — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1958).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1931 года на будаўніцтве . З 1946 года брыгадзір муляраў, у 1949—1965 гг. брыгадзір комлекснай брыгады будаўнікоў будтрэста № 4 Галоўмінскбуда.

Званне Героя прысвоена за дасягненне высокіх вытворчых паказчыкаў. Ганаровы грамадзянін Мінска (1967).

## Спасылкі 
* *Бон Т.* Муляр Дзяніс Булахаў у сацыялістычным Мінску: накід праекта жыцця савецкага чалавека / Перакл. з ням. С. Паўлавіцкага // Беларускі гістарычны агляд. 2009, Т. 16, Сш. 2.

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Энергія Хартры

**Энергія Хартры** (звычайна абазначаецца Eh) — атамная адзінка энергіі, названая ў гонар англійскага матэматыка і фізіка Дугласа Хартры.

Энергія Хартры роўная абсалютнаму значэнню электрычнай патэнцыяльнай энергіі атама вадароду ў асноўным стане.

: E_\mathrm{h} = {\hbar^2 \over {m_e a^2_0}} = m_e\left(\frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0\hbar}\right)^2 = m_ec^2\alpha^2 = {\hbar c \alpha \over {a_0}} 

:: = 4,359 744 17() Дж
:: = 27,211 3845(23) эВ
:: = 2 Ry

дзе:

: \hbar \  — прыведзеная пастаянная Планка,
: m_e \  — маса электрона,
: a_0 \  — бораўскі радыус,
: \epsilon_0  — электрычная пастаянная,
: c \  — скорасць святла в вакууме,
: \alpha \  — пастаянная тонкай структуры,
: e — зарад электрона.

Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння энергіі
Канстанта ўзаемадзеяння

**Канстанта ўзаемадзеяння** або **канстанта сувязі** — параметр у квантавай тэорыі поля, які вызначае сілу (інтэнсіўнасць) узаемадзеяння часціц або палёў. Канстанта ўзаемадзеяння звязана з вяршынямі на дыяграме Фейнмана.

## Канстанта калібравальнага ўзаемадзеяння 
У калібровачнай тэорыі параметр сувязі g уводзіцца як каэфіцыент ў аднаго з членаў шчыльнасці лагранжыяну:

: \frac{1}\,G_{\mu\nu}G^{\mu\nu},

дзе G_{\mu\nu} — тэнзар калібравальнага поля.

Безразмерная канстанта сувязі вызначаецца так:

:  \alpha = \frac{g^2}{4\pi\hbar c}.

## Электрамагнітнае ўзаемадзеянне 
Электрамагнітная канстанта ўзаемадзеяння \alpha вызначае значэнне вяршыні працэсу выпускання віртуальнага фатона:

: e^-\rarr e^-+\gamma.

Гэтая велічыня вядомая як пастаянная тонкай структуры:

: \alpha=\frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0\hbar c}=7{,}2973525698(24)\cdot10^{-3}\approx\frac{1}{137}.

## Моцнае ўзаемадзеянне 
Канстанта ўзаемадзеяння ў квантавай хромадынаміцы \alpha_s вызначае значэнне вяршыні працэсу выпускання кваркам віртуальнага глюона:

: q\rarr q+g.

Гэтая велічыня моцна залежыць ад энергіі часціц, якія ўзаемадзейнічаюць:

* \alpha_s\approx1 — на вялікіх адлегласцях;
* \alpha_s — на малых адлегласцях.

На ядзернаму узроўні асноўным працэсам з’яўляецца выпусканне нуклонаў віртуальнага піёна:

: N\rarr N+\pi.

На гэтым узроўні канстанта ўзаемадзеяння значна больш:

: \frac{g_{\pi N}^2}{4\pi\hbar c}=14{,}6,

дзе g_{\pi N} — канстанта псеўдаскалярнага піён-нуклоннага ўзаемадзеяння.

## Слабае ўзаемадзеянне 
Канстанта слабага ўзаемадзеяння G_F (пастаянная Фермі) вызначае значэнне вяршыні працэсу распаду мюона:

: \mu^-\rarr \nu_\mu+W^-\rarr\nu_\mu + e^-+\tilde{\nu}_e.

Для аднастайнасці з іншымі канстантамі сувязі пададзім пастаянную Фермі у беспамернам выглядзе:

: \alpha_W=\left(G_F\frac{m_p^2 c}{\hbar^3}\right)^2=1{,}04\cdot10^{-10}

## Гравітацыйнае ўзаемадзеянне 
Інтэнсіўнасць гравітацыйнага ўзаемадзеяння вызначаецца гравітацыйнай пастаяннай Ньютана G. Для аднастайнасці з іншымі канстантамі сувязі пададзім яе у беспамерным выглядзе:

: G\frac{m_p^2}{\hbar c}=0{,}53\cdot10^{-38}

## Бягучая канстанта сувязі 
Пры павелічэнні імпульсаў (хвалевых лікаў k) часціц, якія ўзаемадзейнічаюць, значэнне канстанты сувязі мяняецца. Гэтае змяненне характарызуецца бэта-функцыяй \beta(g):
: \beta(g) = \epsilon\,\frac{\partial g}{\partial \epsilon} = \frac{\partial g}{\partial \ln \epsilon},
дзе \epsilon \, — энергетычны маштаб працэсу.

Паводле сучасных уяўленняў ўсё канстанты сувязі ў планкаўскай мяжы сыходзяцца да агульнай мяжы (Вялікае аб’яднанне), у Стандартнай мадэлі канстанты перасякаюцца парамі пры наступных энергіях:

* \alpha_e = \alpha_w при 0,1 ТэВ;
* \alpha_e = \alpha_w = \alpha_s при 1013 ТэВ;
* \alpha_e = \alpha_w = \alpha_s = \alpha_g при 1016 ТэВ.

У тэорыях, якія ўцягваюць суперсіметрыю, скрыжаванне адбываецца ў адной кропцы адразу для некалькіх канстант, што робіць ідэі суперсіметрыі асабліва прывабнымі.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Р. Маршак, Э. Судершан* Введение в физику элементарных частиц, 1962
* *Капитонов* Введение в физику ядра и частиц, 2002

Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Булахаў

**Булахаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Дзмітрый Пятровіч Булахаў (1959—2006) — беларускі палітык.
* Дзяніс Рыгоравіч Булахаў (1905—1984) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Міхаіл Гапеевіч Булахаў (1919—2012) — беларускі мовазнавец.
Планкаўскі імпульс

**Планкаўскі імпульс** — адзінка вымярэння імпульсу ў адной з сістэм натуральных адзінак вымярэння, вядомай як планкаўскія адзінкі. Ён не мае звычайнага ўласнага абазначэння і можа запісвацца як m_\text{P} c, дзе {m_\text{P}} — гэта планкаўская маса, а c — скорасць святла ў вакууме. Тады

: m_\text{P} c = \frac{\hbar}{l_\text{P}} = \sqrt{\frac{\hbar c^3}{G}} \approx 6{,}52485 кг·м/с,
дзе:
: \hbar — пастаянная Дзірака,
: {l_\text{P}} — планкаўская даўжыня,
: G — гравітацыйная пастаянная.

Лікава роўная планкаўскаму імпульсу, дзеленаму на планкаўскі час, фізічная велічыня — планкаўская сіла.

## Гл. таксама 
* Планкаўскія адзінкі

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Планкаўскі ток

**Планкаўскі ток** (абазначаецца як I_p) — адна з вытворных адзінак вымярэння планкаўскай сістэмы адзінак, якая ўжываецца для вымярэння электрычнага току і вызначаная праз фундаментальныя пастаянныя:
: I_p = q_p/t_p = (c^6  4 \pi \varepsilon_0 / G )^ \frac{1}{2}  ≈ 3,479 ампер,
дзе:
:q_p = (c \hbar 4 \pi \varepsilon_0 )^ \frac{1}{2}  — планкаўскі зарад;
:t_p = (\hbar G/c^5)^ \frac{1}{2}  — планкаўскі час;
:\varepsilon_0 = дыэлектрычная пастаянная у вакууме;
:\hbar — пастаянная Дзірака;
: — гравітацыйная пастаянная;
: — хуткасць святла у вакууме.

Планкаўскі ток — гэта ток, які пераносіць адзін планкаўскі зарад за адзін планкаўскі час.

Раўназначнае азначэнне: планкаўскі ток — гэта такі пастаянны ток, які, працякаючы ў двух прамых паралельных правадніках бясконцай даўжыні, размешчаных у вакууме на адлегласці планкаўскай даўжыні адзін ад аднаго, стварае паміж гэтымі праваднікамі сілу, роўную планкаўскай сіле на кожны ўчастак даўжыні праваднікоў, роўны планкаўскай даўжыні.

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Электрычны ток
Планкаўская вуглавая частата

У фізіцы, **планкаўская вуглавая частата** - гэта адзінка вуглавой частаты, якая пазначаецца як ωP, вызначаная ў тэрмінах фундаментальных канстант ў натуральных адзінках, гэтак жа вядомых як планкаўскія адзінкі. Планкаўская вуглавая частата вызначаецца як:

\omega_p = \frac{1}{t_p} = \sqrt{\frac{c^5}{\hbar G}} \approx 1,85487 c−1

дзе:

:  \ c  — хуткасць святла у вакууме,
:  \hbar  — пастаянная Дзірака (пастаянная Планка, дзеленая на 2 \pi),
:  \ G — гравітацыйная пастаянная
:  \ t_p  — планкаўскі час

Некаторыя ўласцівасці планкаўскай вуглавой частоты

* Сувязь з іншымі параметрамі ваганняў:
** Звычайная частата, якая адпавядае планкаўскай вуглавой частаце: f = \frac{1}{2 \pi t_p} = \sqrt{\frac{c^5}{4 \pi^2 \hbar G}} = \sqrt{\frac{c^5}{2 \pi h G}} \approx 2,95212  Гц, где  \ h  - пастаянная Планка.
** Перыяд, які адпавядае планкаўскай вуглавой частаце, роўны 2 \pi t_p, г. зн. планкаўскаму часу, памножанай на 2 \pi.
* Фаза:
** Фаза ваганняў, вуглавая частата якіх роўная планкаўскай, змяняецца на 1 рад за планкаўскі час.
** Пры кручэнні або руху па акружнасці з вуглавой хуткасцю, роўнай планкаўскай вуглавой частаце, вугал павароту змяняецца на 1 рад за планкаўскі час.
* Электрамагнітнае выпраменьванне:
** Даўжыня хвалі, якая распаўсюджваецца ў вакууме ЭМ з планкаўской вуглавой частатой, роўная планкаўскай даўжыні, памножанай на 2 \pi.
** Энергія кванта выпраменьвання такой частаты роўная планкаўскай энергіі.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Планкаўскія канстанты
Планкаўскае напружанне

**Планкаўскае напружанне** - адзінка вымярэння напружання, якая пазначаецца VP, у адной з сістэм натуральных адзінак вымярэння, вядомай як планкаўскія адзінкі.

Праз фундаментальныя канстанты фізікі яно вызначаецца так:

V_\text{P} = \frac{E_\text{P}}{q_\text{P}} = \sqrt{\frac{c^4}{G 4 \pi \epsilon_0}} \approx 1,04295 × 1027 В, дзе:

E_\text{P} — планкаўская энергія

q_\text{P} — планкаўскі зарад

c — хуткасць святла у вакууме

G — гравітацыйная пастаянная

## Гл. таксама 
* Планкаўскія адзінкі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі