Арахаў

**Ара́хаў** ([ara'xau]; ) — апрыёрная штучная мова, якую распрацаваў расійскі пісьменнік Іван Карасёў (2006). 

Мова збудаваная на полісінтэтычнай аснове з выкарыстаннем актыўнай тыпалогіі ў адрозненне ад большасці іншых штучных моваў. Спецыфічны лад гэтай мовы і фанемазначымы характар дазваляюць у некалькі разоў скарачаць аб'ём маўлення. Кожны галосны азначае назоўнік, а зычныя ўдакладняюць сэнс і служаць для перадачы граматычных фармантаў. 

Адзначаецца, што словы мовы арахаў і спосабы іх будовы з'яўляюць шэраг аналогій з басконскай і нахска-дагестанскімі, у прыватнасці, з  гадаберынскай мовамі.

## Алфавіт і чытанне
Алфавіт арахаў пабудаваны на аснове лацінскага. У алфавіце 27 літар: **A, Ä, B, C, D, E, Ë, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, Ö, P, R, S, T, U, Ü, V, Y, Z,** якія адпавядаюць 27 гукам - 10 галосным і 17 зычным.

Кожнай літары адпавядае адзін выразны гук (фанематычнае пісьмо). Чытанне літары не залежыць ад яе месца ў слове (у прыватнасці, звонкія зычныя ў канцы слова не аглушаюцца, а галосныя ні ў якім разе не скажаюцца).

Націск не замацаваны, і падае, пераважна, на дзеяслоўны корань.

Вымаўленне практычна ўсіх літар даўнімаецца амаль без спецыяльнай падрыхтоўкі (M, N, K і інш.), вымаўленне іншых трэба запомніць:
* **Ä, Ö, Ü** вымаўляецца, як нямецкія аналогі або як у беларускіх словах "м**я**са", "м**ё**д", "л**ю**к".
* **Y** вымаўляецца, як беларускае “ы”.
* **Ë** заўсёды чытаецца як “е”, як у беларускіх словах "мел", "печ".
* **Е** вымаўляецца, як "э" у слове "мэр".
* **H** вымаўляецца як беларускае "х".
* **J** чытаецца, падобна беларускай "й".
* **С** чытаецца, падобна беларускай "ц".

Выкарыстоўваецца гемінацыя зычных, у тым ліку і ў пачатку слова. Структура словаў нераўнамерная: могуць сустракацца збегі зычных, як у пачатку, так і ў канцы (звычайна *сссVссс* — максімальны кластар).

### Дыфтонгі 
Фаналагічная сістэма, акрамя 10 галосных, уключае 10 дыфтонгаў, якія, гэтаксама як галосныя, азначаюць назоўнікі:
*au, ao, ae, ai, ou, oe, oi, oa, ei, ea*.

10 доўгіх дыфтонгаў (трыфтонгаў) служаць для ўтварэння множнага ліку:
*uau, uao, uae, uai, uou, uoe, uoi, uoa, uei, uea*.

Чатыры лабіяльныя дыфтонгі — факультатыўныя, і служаць для ўдакладнення сэнсу:
*ua, uo, ue, ui*.

### Дыякрытыка
Дыякрытыка (*á, é, í, ó, ú, ý*) служыць дзеля азначэння напружаных галосных пры ўтварэнні катэгорый часу ў дзеясловах. Літары (*ă, ŏ*) азначаюць неабавязковыя галосныя, устаўленыя дзеля мілагучнасці.Літары (*â, ê, î, ô, û*)  звычайна выкарыстоўваюцца ў слоўніках дзеля маркіроўкі каранёў і таксама з'яўляюцца факультатыўнымі.

## Слоўнікавы склад
У мовы арахаў ёсць вялікі патэнцыял канструявання спецыялізаванай лексікі. Досыць добра і лагічна прадуманая базавая лексіка, але маюцца некаторыя лакуны з прычыны нядоўгага часу існавання гэтай мовы.

## Граматыка
Граматыку арахаў можна выкласці ў аб'ёме каля 10 простых правіл, зведзеных у табліцы.

Мова мае лагічную структуру: кожная галосная літара (або іх спалучэнне) перадае назоўнік (*а* - чалавек, *o* - імя, *u* - жывёла, *ai* - камень і г.д.), а кожная зычная ўдакладняе сэнс, выступаючы ў ролі прыназоўнікаў, дзеяслоўных аспектаў і г.д. Скланенні, склоны і спражэнні адсутнічаюць. У арахаў ўсяго дзве часціны мовы — назоўнік і дзеяслоў, дзве катэгорыі часу (сапраўдны і меркаваны), дзве асобы – першая (уласная) і другая (старонняя).

## Прыклад
О́йча наш — малітва, якой Ісус Хрыстос навучаў у Мацвей 6.9-13:

:*Ойча наш, які ёсць у небе!*
:*Свяціся Імя Тваё.*
:*Прыйдзі Валадарства Тваё.*
:*Будзь воля Твая*
:*Як у небе, так і на зямлі.*
:*Хлеба нашага штодзённага*
:*дай нам сёння.*
:*І адпусці нам грахі нашы,*
:*як і мы адпускаем*
:*вінаватым нашым.*
:*І не ўводзь нас у спакусу,*
:*але збаў нас ад ліхога.*

Пераклад малітвы на арахаў:
:*Ëttange msuohusoer*
:*Msfarfésarkv músgausaskecö*
:*Soisiragsaguastaa coezetlo cosareasguoastaa*
:*Ctaarë’skuoastaa. Coslavadorfaat*
:*Nsaulsyrtaakl marcozusfarfsopl.*

## Зноскі 
## У Сеціве 
* Сайт вывучэння мовы Арахаў
* http://www.rbardalzo.narod.ru/2.html
* http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-arahau.html
* http://www.omniglot.com/conscripts/arahauvarf.php
* Textbook of Arahau
* http://www.garshin.ru/linguistics/model/fanlangs.html
* Слепошаров С., За двумя зайцами // Новая газета Кубани, 1 (1704) от 13.01.2011
* Шарафутдинова Н. С., Лингвистическая типология и языковые ареалы, Ульяновск, 2011
* Каталог онлайн-словарей дагестанских языков пополнен чеченским языком // РИА Дагестан 
* Cláudio Rinaldi, Minihistoria del linguas philosophic: De Aristoteles al Toki Pona. Le Almanac de Interlingua, 2011 (Гісторыя філасофскіх моў ад Арыстоцеля да токипоны)
* Трубникова В., О новом языке арахау, микролитературе и гибели цивилизации // Юга, 14.12.2011 (Аб новай мове арахау, мiкролітаратуры і згубы цывілізацыі)

## Глядзі таксама
* Эсперанта
* Ларымін

Катэгорыя:Штучныя мовы