open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жазеф Гаспар Ламбер дэ Герэн

**Жазеф Гаспар Ламбер дэ Герэн** () — расійскі інжынер-генерал французскага паходжання, які карыстаўся добразычлівасцю і даверам цара Пятра I.

## Біяграфія 
Ведаючы інжынернае мастацтва, ён у 1701 годзе паступіў на рускую службу па дагаворы, заключанаму з ім у Варшаве князем Р. Ф. Далгарукавым, які быў рускім паслом пры польскім каралі Аўгусце II.

19 снежня 1701 года прыбыў у Расію, у наступным годзе суправаджаў Пятра ў Архангельск, затым удзельнічаў у аблозе Нотэбурга. У 1703 годзе кіраваў аблогай Ніеншанца на пасадзе інжынер-генерала (з чынам палкоўніка), пазней разам з Пятром I выбіраў месца для будаўніцтва Санкт-Пецярбурга, начарціў план Петрапаўлаўскай крэпасці, якая і была пабудавана паводле гэтага плана амаль без зменаў. У прызнанне заслуг зроблены кавалерам ордэна Святога Андрэя Першазванага (1703).

У 1704 годзе камандаваў пры аблозе і ўзяцці Нарвы. У 1706 годзе, суправаджаючы рускага цара ў Польшчу, застаўся ў Гродне, затым атрымаў дазвол паехаць у Данцыг, Берлін і Капенгаген з мэтай пошуку для рускіх войскаў інжынерных афіцэраў. Вярнуцца ў Расію ён адмовіўся, апраўдваючыся непрыязнасцю да яго некаторых вяльможаў. Раззлаваны ўцёкамі Ламбера, Пётр забараніў яму насіць падараваны ордэн Св. Андрэя Першазванага і загадаў яго затрымаць.

У 1711 годзе Ламбер быў арыштаваны ў Прусіі рускім пасольствам як дэзертыр, але здолеў бегчы і схаваўся ў Італіі, адкуль неаднаразова, але беспаспяхова прасіў Пятра вярнуць яго на рускую службу на працягу 5 гадоў, прычым Пётр не раз паказваў на яго, як на прыклад бесхарактарнасці і няўдзячнасці. Далейшы лёс Ламбера невядомы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Паўночнай вайны
Катэгорыя:Інжынеры Францыі
Катэгорыя:Постаці Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Петрапаўлаўская крэпасць
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Зялёная (Баранавіцкі раён)

**Зялёная** (, ) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзішчанскага сельсавета. Размешчана за 29 км на поўнач ад Баранавічаў, на шашы Баранавічы — Навагрудак.

## Гісторыя 
У 1897 годзе вёска ў Гарадзішчанскай воласці Навагрудскага павета.

З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Гарадзішчанскай гміне Навагрудскага павета.

У Вялікую Айчынную вайну загінулі 54 землякі.

З 16 лістапада 1970 года па 6 жніўня 1979 года вёска Зялёная з’яўлялася цэнтрам Зялёнаўскага сельсавета.

## Інфраструктура 
* Сядзібы выканкома сельсавета і калгаса
* Механічныя майстэрні
* Ветэрынарны ўчастак
* Базавая школа
* Клуб, бібліятэка
* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Аддзяленне сувязі, магазін

## Насельніцтва 
* 2 двары, 8 жыхароў (1897)
* 2 двары, 16 жыхароў (1921)
* 36 двароў, 116 жыхароў (1971)
* 77 двароў, 116 жыхароў (1998)
* 75 гаспадарак, 217 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарадзішчанскі сельсавет (Баранавіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна
Тартак

Назву **Тарта́к** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Тартак — вёска ў Лельчыцкім раёне
* Гродзенская вобласць
** Тартак — вёска ў Астравецкім раёне
** Тартак — вёска ў Гродзенскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Тартак — пасёлак у Быхаўскім раёне
* Мінская вобласць
** Тартак — вёска ў Барысаўскім раёне

## Азёры 
* Тартак — возера ва Ушацкім раёне, у басеейне ракі Ушача
Брэсцкая абласная філармонія

**Брэсцкая абласная філармонія** — філармонія створана ў 1986 годзе ў горадзе Брэст на базе гастрольна-канцэртнага аддзялення Беларускай дзяржаўнай філармоніi.

У складзе філармоніі працуюць камерны аркестр, які створаны ў 1991 г. (мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Аляксандр Мартыненка), камерна-інструментальны ансамбль «Эвергрын», вакальны ансамбль «Крэсіва», канцэртна-лекцыйная група. Да 1995 г. існаваў дзіцячы музычны тэатр «Трам» (мастацкі кіраўнік Уладзімір Яшчук).

Сярод салістаў былі заслужаны артыст Расіі Барыс Пяцюк, заслужаны артыст Украіны Фёдар Богдан, баяніст, лаўрэат міжнародных конкурсаў А. Пылік і іншыя.

Філармонія праводзіць штогадовыя регіянальныя фестывалі «Музычнае Палессе» (з 1995 г.), «Майстры мастацтваў — працаўнікам сяла» (з 2000 г.), цыкл канцэртаў для дзяцей «Музыканты — дзецям» (з 2000 г.).

Філармоніi перадалі будынак былога гарнізоннага Дома афіцэраў на вул. Арджанікідзэ, дзе будзе зроблена камерная канцэртная зала.
Дырэктарам філармоніi быў А. А. Мартыненка, цяпер яе ўзначальвае Зоя Iванаўна Шусцікава.

## Літаратура 
* Брэсцкая абласная філармонія // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 289.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Філармоніі Беларусі
Катэгорыя:Культура Брэста
Катэгорыя:Вуліца Арджанікідзэ (Брэст)
Пераменны рэзістар

**Пераменны рэзістар** — рэзістар, электрычнае супраціўленне якога паміж яго рухомым кантактам і вывадамі рэзістыўнага элемента можна змяніць механічным спосабам.  Электрычны апарат, вынайдзены Ёганам Хрысціянам Погендорфам. У найпрасцейшым выпадку складаецца з рэзістыўнага элемента з двума вывадамі і рухомага кантакта, перасоўванага па паверхні рэзістыўнага элемента.

**Рэгулявальны рэзістар** — пераменны рэзістар, прызначаны для шматразовага рэгулявання параметраў электрычнага контуру. .

## Рэзістыўныя датчыкі вугла павароту 
У прынцыпе, амаль любы пераменны рэзістор можна ўжываць у такой якасці. Нармуецца толькі функцыя вугла, лінейная альбо экспаненцыйнай. Акрамя таго, існуюць прэцызійныя рэзістыўныя датчыкі вугла павароту з разрозненнем лепш за вуглавую хвіліну.

## Гл. таксама 
* Рэахорд

## Спасылкі 
* Рэастаты і патэнцыяметры — даведнік

Катэгорыя:Электронныя кампаненты
Катэгорыя:Пасіўныя кампаненты
Катэгорыя:Датчыкі
Вячаслаў Іванавіч Пакумейка

**Вячаслаў Іванавіч Пакумейка** (, в.Шашкі, , Брэсцкая вобласць) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, Заслужаны работнік культуры БССР (1980).

## Біяграфія 
Пасля заканчэння Гродзенскага культурна-асветніцкага вучылішча ў 1972 годзе працаваў хармайстрам у Верцялішкаўскім СДК Гродзенскага раёна, дзе стварыў самадзейны калектыў «Ніва». Праз чатыры гады за творчыя поспехі і актыўную канцэртную дзейнасць ансамблю песні і танца «Ніва» было прысвоена званне «народны».

У рэпертуары больш за 40 твораў. Гэта вакальныя, вакальна-харэаграфічныя, харэаграфічныя, інструментальныя кампазіцыі, беларускія народныя песні і танцы, творы на вершы і музыку гродзенскіх і мясцовых паэтаў і кампазітараў.

## Узнагароды 
Гран-пры Міжнароднага фестывалю фальклора ў г. Зелена Гура (Польшча).

## Літаратура 
* Пакумейка Вячаслаў Іванавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1986. Т. 4. С. 146.

Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Хормайстары Беларусі
Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй

thumb|right|Расійска-эстонская мяжа па дагаворы
thumb|Даверанасць, выдадзеная У. І. Леніным А. Ёфэ на прадстаўленне інтарэсаў РСФСР па падпісанні дагавора
'''Тартускі (Юр'еўскі) мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй'* (), — дагавор, заключаны паміж Савецкай Расіяй і Эстоніяй 2 лютага 1920 года ў эстонскім горадзе Тарту (у рускім тэксце дагавора — *Юр'еў''), пасля заканчэння баявых дзеянняў Эстонскай вайны за незалежнасць, у якім узброеныя сілы самаабвешчанай Эстонскай Рэспублікі пры садзейнічанні Паўночна-Заходняй арміі, Брытанскага ваенна-марскога флоту, фінскіх, шведскіх і дацкіх добраахвотнікаў супрацьстаялі на паўночна-заходняй тэрыторыі былой Расійскай імперыі узброеным сілам Савецкай Расіі (з лістапада 1918 па снежань 1919 года).

2 лютага 1920 года на мірнай канферэнцыі ў горадзе Тарту главы дэлегацый Эстоніі — Яан Поска і Расіі — Адольф Ёфэ падпісалі дагавор, паводле якога Савецкая Расія адмовілася ад якіх-небудзь правоў на Эстонію і першай прызнала дэ-юрэ Эстонскую Рэспубліку. Першы міжнародны мірны дагавор, зняволены Савецкай Расіяй падчас Грамадзянскай вайны. Успрымаўся як «прарыў» міжнароднай блакады Савецкай Расіі.

Дагавор быў ратыфікаваны УЦВК Савецкай Расіі ўжо 5 лютага 1920 года, Устаноўчым сходам Эстонскай Рэспублікі — 13 лютага 1920 года.

## Гісторыя дагавора 
13 красавіка 1919 года ЦК РКП(б) прыняў рашэнне звярнуцца да Эстоніі з мірнымі прапановамі. 15 і 25 красавіка савецкія мірныя прапановы пры пасродніцтве венгерскага ўрада былі перададзены Эстоніі, але яны засталіся без адказу. 20 чэрвеня 1919 года на пасяджэнні эстонскай дэлегацыі ў Парыжы (дзе тым часам праходзіла Парыжская мірная канферэнцыя) пераважала меркаванне, што для дасягнення прызнання сваёй самастойнасці Эстонія павінна пайсці іншым шляхам, а менавіта — заключыць мір з Савецкай Расіяй. 31 жніўня 1919 года Наркамзамспраў Савецкай Расіі зноў звярнуўся да ўрада Эстоніі з прапановай мірных перамоў. 5 верасня Эстонія пагадзілася пачаць мірныя перамовы з РСФСР. Перамовы пачаліся 17 верасня 1919 г. у Пскове і неўзабаве былі перапынены Эстоніяй (з-за наступу арміі Дзянікіна на Маскву). 5 снежня ў горадзе Тарту адкрылася савецка-эстонская мірная канферэнцыя, дзе перамовы былі зноў адноўлены. 31 снежня было падпісана перамір'е паміж Савецкай Рэспублікай і Эстоніяй.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* «Дагавор на сайце пасольства Эстоніі ў Расіі» 
* Тартускі дагавор: Новы выклік для Эстоніі і Расіі // Novosti ERR, 02.02.2010

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Эстоніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы РСФСР
Катэгорыя:Расійска-эстонскія адносіны
Катэгорыя:Мірныя дагаворы
1920
02
Катэгорыя:1920 год у Расіі
Катэгорыя:Стварэнне Эстонскай Рэспублікі
Васіль Васілевіч Кандрасюк

**Васіль Васілевіч Кандрасюк** (,  — ) — беларускі кампазітар, лаўрэат прэміі Прэзідэнта РБ «За духоўнае адраджэнне» (2005).

## Біяграфія 
У чатырнаццаць год прыняты ў спецыяльную школу пры Мінскай кансерваторыі, потым паступіў на тэарэтычнае аддзяленне Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі імя П. І. Чайкоўскага, якую скончыў ў 1979 годзе. У 1983 годзе — асістэнтуру-стажыроўку пры кансерваторыі.

З 1983 года працаваў загадчыкам музычнай часткі Брэсцкага акадэмічнага тэатра драмы. У 1980-я напісаў музыку да спектакляў «Дзень цудоўных падманаў», «Дон Сезар дэ Базан» і інш.

Важнае месца у творчасці В. Кандрасюка займаў песенны жанр. Найбольшай папулярнасцю карыстаюцца песні «Край мой крынічны», «Села сонца за клёнамі», «Новы год». Да 60-годдзя Вялікай Перамогі напісаў: «Эпитафия героям Брестской крепости» для сімфанічнага аркестра і цыкл песняў «Память войны», вакальныя сачыненні «А где-то живет надежда в вышине», «Молитва», «Ангел-заступник», «Удивляйтесь, люди!». Напісаў музыку да Гімна горада Брэста (2007).

## Узнагароды 
* пераможца конкурсу Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь на стварэнне лепшай песні пра Беларусь (песня «Край мой крынічны»),
* лаўрэат прэміі «Берасцейская зорка — 1998»,
* лаўрэат ІІ Нацыянальнага кінафестывалю за музыку да фільма «Желание жить» (1999),
* лаўрэат спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» (2005).

## Літаратура 
* Кандрасюк Васіль Васілевіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя: у 2 т. — Мінск, 2002. — Т. 1. — С. 486—487.
* Кондрасюк Василий Васильевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Люди дела. — Минск : Энциклопедикс, 1999. — С. 118—119.

Катэгорыя:Кампазітары Беларусі
Пяскі

Назву **Пяскі** маюць:

* Пяскі — зярністая асадкавая горная парода.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Пяскі — вёска ў Брэсцкім раёне.
** Пяскі — вёска ў Камянецкім раёне.
* Віцебская вобласць:
** Пяскі — былы хутар у Глыбоцкім раёне.
** Пяскі — вёска ў Лепельскім раёне.
** Пяскі — вёска ва Ушацкім раёне.
* Гродзенская вобласць:
** Пяскі — вёска ў Бераставіцкім раёне.
** Пяскі — былая вёска ў Лідскім раёне.
** Пяскі — вёска ў Шчучынскім раёне.
* Мінская вобласць:
** Пяскі — вёска ў Узлянскім сельсавеце Пухавіцкага раёна.
** Пяскі — вёска ў Голацкім сельсавеце Пухавіцкага раёна.
* Магілёўская вобласць:
** Пяскі — вёска ў Дрыбінскім раёне.

### Польшча 
* Пяскі — горад у Люблінскім ваяводстве.

## Гл. таксама 
* Пескі
Хваёвыя лясы

[thumb|Верасовы бор на пясчанай грыве ([Ліпічанская пушча, Дзятлаўскі раён)]]
**Хваёвыя лясы** (**сасновыя лясы**) — светлаіглічныя лясы з перавагай хвоі ў дрэвавым ярусе. Распаўсюджаныя ў лясной і лесастэпавай зонах умеранага і субтрапічных паясоў, а таксама ў горна-лясным поясе. Растуць на супесках, пясках, вапняках, даламітах, тарфяных балотах. Распаўсюджаны хвойнікі мохавыя, чарнічныя, даўгамошныя, верасовыя, арляковыя, бруснічныя, асакова-сфагнавыя, сфагнавыя і інш.

## Беларусь 
У межах Беларусі займаюць каля 48 тыс. км² і з'яўляюцца дамінуючай у краіне лясной фармацыяй. Большасць хваёвых лясоў краіны мае век ад 50 да 55 гадоў. Па адносінах да экалагічных асаблівасцей хваёвыя лясы Беларусі можна раздзяліць на тры групы: 
* бары, якія займаюць тэрыторыі, што складзены марэннымі, флювіягляцыяльнымі і старажытнаалювіяльнымі пяскамі;
* субары, якія развіваюцца на больш багатых супескавых і суглінкавых пародах; 
* хвойнікі на пераходных і верхавых балотах. 

У якасці дамешку ў хваёвых лясах могуць прысутнічаць такія віды, як бяроза павіслая, бяроза пушыстая, елка еўрапейская, а на поўдні — дуб чарэшчаты. Хваёвыя лясы паўночнай часткі Беларусі істотна адрозніваюцца ад хваёвых лясоў Палесся. Напрыклад, у Паазер'і ў падлеску шырока прадстаўлены ядловец звычайны, а ў Палессі — ляшчына і крушына.

## Літаратура 
* Фізічная геаграфія Беларусі: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Б. М. Гурскага, К. К. Кудло. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 181 с. ISBN 985-09-0058-x

Катэгорыя:Лясы
Яловыя лясы

**Яло́выя лясы́**, **е́льнікі** — фармацыя карэнных хвойных лясоў, у дрэвастоі якіх пераважае елка. Адносяцца да прыродна-прагрэсіўных эдыфікатараў, здольных укараняцца ў іншыя фітацэнозы і выцясняць іх. Пашыраны ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар’я), дзе займаюць тэрыторыі, складзеныя гліністымі і суглінкавымі горнымі пародамі. 

Узрост тэхнічнай спеласці 81—90 гадоў. У выніку павышанай эксплуатацыі ў яловых лясах пераважаюць маладнякі. Прадукцыйнасць высокая, насаджэнні вышэйшых банітэтаў (Іа—II) складаюць каля 96 %. Ценевынослівасць елкі спрыяе фарміраванню насаджэнняў з высокай паўнатой, самкнутым полагам. 

Вылучаюць 12 тыпаў яловых лясоў: імшыстыя, кіслічньм, чарнічныя, арляковыя, даўгамошныя і інш. У напрамку з поўначы на поўдзень яловыя лясы істотна адрозніваюцца. Найбольш устойлівыя фітацэнозы характэрны для Паазер'я. Цёмнахваёвым ельнікам паўночнай часткі Беларусі ўласцівыя ў першым і другім ярусах бяроза і асіна, у падлеску — ядловец, бружмель. У больш паўднёвых раёнах краіны ў першым і другім ярусах яловых лясоў з’яўляецца дуб, ясень і граб, а ў падлеску — ляшчына, брызгліна, жаўтазель, ракітнік.

Па ўскраінах нізінных і пераходных балотаў растуць своеасаблівыя травяна-асотавыя і асотава-сфагнавыя яловыя лясы, якія выконваюць важную водарэгулюючую функцыю — садзейнічаюць устойліваму пераводу павярхоўных водаў у грунтавыя падземныя воды. У падлеску і ў наглебавым полазе гэтых лясоў пераважаюць расліны — гіграфіты.

## Значэнне 
Яловыя лясы маюць вялікае прыродаахоўнае і гаспадарчае значэнне. Даюць высакаякасны будаўнічны матэрыял, сыравіну для цэлюлозна-папяровай прамысловасці, атрымання віскознага валакна, кармавых дражджэй, спірту, каніфолі і інш.

## Літаратура 
* Фізічная геаграфія Беларусі: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Б. М. Гурскага, К. К. Кудло. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 181 с. ISBN 985-09-0058-x
* 

Катэгорыя:Лясы
Катэгорыя:Хваёвыя
Свіслацкая пушча

**Свіслацкая пушча** — паўночная частка Белавежскай пушчы на правым беразе ракі Нараў, у Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Плошча 25 тыс. га. 

Паўночную ўскраіну займаюць чарнічныя і мшыстыя боры і суборы. У цэнтральнай частцы ў даліне ракі Рудаўка і ўздоўж Нарава на нізінных праточных балотах растуць чорнаалешнікі з дзялянкамі ельнікаў і шыракалістых лясоў. У паўднёвай частцы масівы верхавых (хваёвых), пераходных і нізінных (пухнатабярозавых), а таксама бязлесных гіпнава-асотавых балатоў.

## Літаратура 
* Свислочская пуща // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г.П. Пашков [и др.] ; под общ. ред. И.И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Белавежская пушча
Катэгорыя:Геаграфія Свіслацкага раёна
Старая пушча

**Старая пушча** — лясны масіў у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці, на паўночным усходзе ад вёскі Даўгінава. Плошча 0,9 тыс. га.

Пераважаюць кіслічныя ельнікі і вытворныя ад іх бярэзнікі і асіннікі. Шэраалешнікавыя лясы займаюць ускраіны пушчы. У дрэвастоях сустракаецца дуб звычайны. У падлеску ляшчына, брызгліна барадаўчатая, бружмель лясны. На захад ад пушчы працякае рака Волта, усходняя частка ляснога масіва ў складзе вадаахоўнай зоны Заходняй Дзвіны.

Папулярнае месца турызму і адпачынку.

## Літаратура 
* Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн. : БелЭн, 2007. — 648 с. — ISBN 978-985-11-0384-9

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёна
Аляксандр Аляксандравіч Козак

**Аляксандр Аляксандравіч Козак** (, вёска Цыбкі, , Брэсцкая вобласць) — беларускі акцёр, тэатральны дзеяч, Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь, дырэктар і мастацкага кіраўнік Брэсцкага акадэмічнага тэатра драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі, дырэктар Міжнароднага тэатральнага фестывалю «Белая Вежа» (Брэст).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1973, курс В. Рэдліх; 1990, аддзяленне арганізацыі планавання і кіравання тэатральнай справай). З 1973 года акцёр, з 1988 года дырэктар, з 1994 года генеральны дырэктар і мастацкі кіраўнік Брэсцкага акадэмічнага тэатра драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі, з 2017 года мастацкі кіраўнік тэатра.

## Творчасць 
Яркія знешнія даныя акцёра Аляксандра Козака спрыялі стварэнню пераканаўчых вобразаў маладых герояў. Сярод найбольш значных у нацыянальным рэпертуары: Наганаў («Брэсцкая крэпасць» К. Губарэвіча), Якаў («Пакажыце пропуск» (Я. Шабана), Кірыл («І змоўклі птушкі» І. Шамякіна), Масей («Апраўданне крыві» паводле І. Чыгрынава). Значным дасягненнем стала роля Фердынанда («Дзень цудоўных падманаў» Р. Шэрыдана). Сярод іншых роляў: Колесаў («Развітанне ў чэрвені» А. Вампілава), Навуковец («Раён пасадкі невядомы» В. Губарава), Сітнік («Бярозавая галіна» Ю. Візбара), Коба («Дзеці Арбата» А. Рыбакова).

## Літаратура 
* Козак Аляксандр Аляксандравіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя: у 2 т. Мінск: БелЭн, 2002. Т. 1. С. 530.

## Зноскі 
Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Постаці Брэсцкага акадэмічнага тэатра драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Цёмная пушча

**Цёмная пушча** — лясны масіў у Сенненскім раёне Віцебскай вобласці, за 5 км на поўдзень ад г.п. Багушэўск. Плошча 1 тыс. га.

У мінулым на 90 % складалася з ельнікаў, якія надавалі масіву выгляд дрымучых цёмнахваёвых лясоў тайговага тыпу (захаваліся на 15 % тэрыторыі, астатнія змяніліся асіннікамі, часткова бярэзнікамі і шэраалешнікамі). Месцамі сустракаюцца чорнаалешнікі.

Зона адпачынку і турызму.

## Літаратура 
*  

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Сенненскага раёна
Шарашоўская пушча

**Шарашоўская пушча** — лясны масіў у міжрэччы ракі Левая Лясная і яе прытока Вішні ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, за 2—3 км ад гарадскога пасёлка Шарашова. На захадзе прымыкае да Белавежскай пушчы. Плошча 11 тыс. га. Пераважаюць хвойнікі (91 %), сустракаюцца яловыя, бярозавыя, дубовыя, грабавыя лясы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Пружанскі раён
Бярозавыя лясы

**Бярозавыя лясы** (бярэзнікі) — драбналістыя лясы, у якіх пераважае бяроза.

У Беларусі бярозавыя лясы складаюць 18,1 % (16,2 % — 1978; 16,5 — 1994) плошчы лясоў, пашыраны па ўсёй тэрыторыі. З іх бародаўчатабярозавыя лясы складаюць 11,9 % і пушыстабярозавыя лясы — 6,2 %. Бярозавыя лясы растуць на добра асветленых участках. На забалочаных тэрыторыях Палесся растуць карэнныя бярозавыя лясы, пераважна пушыстабярозавыя. Бярозавыя лясы самыя маладыя: сярэдні ўзрост складае 35—40 гадоў.

Прадукцыйнасць бярозавых лясоў: сярэдняя паўната 0,70, банітэт 1,9, запас спелага дрэвастою (50—60 гадовага) 154 м³/га. Даюць драўніну для фанернай, мэблевай, тарнай вытворчасці, сыравіну для дзёгцекурэння, бярозавы сок. Маюць рэкрэацыйнае значэнне.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Лясы
Катэгорыя:Бярозавыя
Драбналістыя лясы

у Белавежскай пушчы.]]
**Драбналістыя лясы** — лясы, прадстаўленыя галоўным чынам бярозай і асінай, г. зн. дрэвамі з дробным лісцем (у адрозненне ад шыракалістых лясоў). Драбналістыя лясы шырока распаўсюджаныя ў лясной зоне Усходне-Еўрапейскай і Заходне-Сібірскай раўнін, у горах і на раўнінах Далёкага Усходу.

## Беларусь 
У Беларусі драбналістыя лясы распаўсюджаныя ў асноўным на месцы зведзеных хваёвых і шыракаліста-хваёвых лясоў. Такім чынам, большасць драбналістых лясоў краіны належыць да другасных фармацый. Карэннымі драбналістымі лясамі з’яўляюцца толькі тыя, якія растуць на балотах. Найбольшую плошчу займаюць бярэзнікі — каля 11,6 тыс. км² (16,2 % лесапакрытай плошчы Беларусі). Іх сярэдні ўзрост складае 35—40 гадоў. Агульная плошча асінавых лясоў каля 2 тыс. км² (2,5 % лесапакрытай плошчы краіны). Чорнаальховыя лясы займаюць каля 6,2 тыс. км², або 8,7 % усіх лясоў Беларусі.

## Літаратура 
* Фізічная геаграфія Беларусі: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Б. М. Гурскага, К. К. Кудло. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 181 с. ISBN 985-09-0058-x

Катэгорыя:Лясы
Сяргей Краўчанка

**Сярге́й Уладзіміравіч Кра́ўчанка** (нарадзіўся 9 снежня 1963 года, Мінск) — беларускі рок-музыкант. Скончыў Мінскі радыётэхнічны інстытут.

## Біяграфія 
У 1983-1989 гадах граў на бас-гітары ў гурце Бонда, з якога ў 1989 годзе сышоў разам з Вячаславам Коранем і Валерам Цініцкім і заснаваў гурт ULIS. У 1993 годзе сышоў з ULIS.

Цяпер узначальвае мінскую кампанію Muztech, якая займаецца гандлем музычнымі інструментамі, прафесійным музычным абсталяваннем і аўдыё-праграмамі.

Жанаты, мае дачку.

Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі БДУІР
Катэгорыя:Рок-музыканты Беларусі
Мероэ

**Ме́раэ**, **Мероэ** (, ) — старажытны горад, цэнтр старажытнай цывілізацыі ў Афрыцы. Знаходзіцца на тэрыторыі сучаснага Судана, на поўдзень ад 5-га парога Ніла (паміж вёскамі Кігейк, Дэркаб і Бегаравія).

Сталіца Мераіцкага царства ў IX—VIII ст. да н.э. — VIII—IX ст. н.э. Зручнае геаграфічнае размяшчэнне (караванныя шляхі ад Ніла і Чырвонага мора да Міжземнамор’я), радовішча жалезнай руды садзейнічалі ўзвышэнню горада. У Мероэ ўзнік першы ў Афрыцы алфавіт. Каля 330—340 н.э. заваявана Аксумскім царствам. 3 пачатку 20 ст. вядуцца археалагічныя раскопкі. Захаваліся руіны замкаў, рымскіх лазняў, абсерваторыі, храмаў Амона, Ісіды і інш. Асноўная тэрыторыя Мероэ занята жылымі кварталамі і вытворчымі майстэрнямі. На ўсход ад Мероэ некропалі: адзін царскі і 2 агульныя.

Рэшткі Мероэ плошчай 24 км² ўключаны ў 2011 г. у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Літаратура 
* 
* Кацнельсон И. С. Напата и Мероэ — древние царства Судана. — М.: Наука, 1970. — 452 с.

## Спасылкі 
* whc.unesco.org
* Ancient History: Meroe
* Kush, Meroe, and Nubia 
* Ancient Sudan 
* Miniature Pyramids of Sudan

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Судане
Катэгорыя:Археалогія ў Судане
Катэгорыя:Нубія
Катэгорыя:Колішнія гарады Афрыкі
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Населеныя пункты на Ніле
Карта Віда-Ляцкага

**Ка́рта Віда-Ляцкага** — першая вядомая геаграфічная карта, створаная і выдадзеная на тэрыторыі ВКЛ (першае выданне — Антверпен, 1542 (?), другое — Вільня, 1555).

Паказвае ўсходнія раёны Маскоўскай дзяржавы і частку тэрыторыі ВКЛ, прызначалася для інфармавання заходнееўрапейскай аўдыторыі пра малавядомую Масковію. Гравёр і картограф Антоній Від разам з аселым у Літве былым акольнічым Васіля III Іванам Ляцкім працавалі над ёй у 1537—1542 гадах, скарыстаўшыся картаграфічнымі матэрыяламі, вывезенымі Ляцкім з Масквы ў 1534 годзе. Яшчэ да апублікавання Ляцкі рассылаў чарнавыя варыянты карты вядомым еўрапейскім вучоным, у тым ліку Себасціяну Мюнстэру (1540) і Сігізмунду Герберштэйну (1541).

На карце нанесеныя стратэгічныя замкі памежжа ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы — Веліж, Віцебск, Гомель, Кіеў, Крычаў, Орша, Полацк, Смаленск, — на думку Міхася Ткачова, выявы замкаў добра стасуюцца з археалагічнымі і інвентарнымі звесткамі і зробленыя з натуры. Пададзеная інфармацыя пра Аршанскую бітву 1514 года з сімвалічным малюнкам. Некалькі дзесяцігоддзяў лічылася адной з самых верагодных карт Масковіі. У 1570 годзе яе перагравіраваў Франц Хогенберг, адзін з рэдактараў энцыклапедычнай серыі «Гарады зямнога шара».

Карта з'яўляецца найбольш раннім вядомым помнікам старабеларускага свецкага кнігадрукавання, змяшчаючы тлумачальны тэкст на старабеларускай мове з вялікай колькасцю паланізмаў. Белая Русь, паводле карты Віда-Ляцкага — іншая назва Маскоўскай дзяржавы.

## Гл. таксама 
* Эбсторфская карта
*Ля вытокаў картаграфічнага апісання Маскоўскай Русі: карта Антонія Віда і Івана Ляцкага

## Літаратура 
* Алесь Белы // 
* Zwoliński P. Pierwsza drukowana transkrypcja ruskiej cyrylicy na lacinkę // Slavia Orientalis. R. XVI, z. 4. Warszawa, 1967.
* Idem. Naistarszy świecki druk białoruski (Antwerpia 1542) // Slavia Orientalis. R. XVII, z. 3. Warszawa, 1968.
* Каpта России Антония Вида // Атлас геогpафических откpытий в Сибиpи и в Севеpо-Западной Амеpике XVII—XVIII вв. М., 1964.
* Белы, А. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Мн., 2000.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул

Віда-Ляцкага, карта
Эбсторфская карта

**Эбсторфская ка́рта** — створаная каля 1284 года (паводле іншых звестак, у 1240 годзе) круглая (дыяметр каля 3,5 м) каляровая карта вядомага свету на пергаментным аркушы агульнай плошчай 13 м².

Аўтарства прыпісваюць ці то англійскаму схаласту Гервасію Тыльберыйскаму (памёр у 1235 годзе), ці то Гервасію фон Тыльбурну — высокаадукаванаму нямецкаму рыцару, які шмат падарожнічаў па розных краінах, а ў канцы жыцця прыняў манаства і атрымаў у валоданне бенедыкцінскі кляштар у ніжнесаксонскім горадзе Эбсторфе на поўдзень ад Гамбурга (адкуль назва), дзе з дапамогай манахаў пачаў ствараць Эбсторфскую карту. Знаходзілася ў алтары царквы кляштара, у XVI стагоддзі закінутая, знойдзена і ўведзена ў навуковы абарот у 1830-х гадах. У 1943 годзе арыгінал загінуў, захаваліся 4 копіі XIX—XX стагоддзяў.

Такія тыповыя для Сярэднявечча карты, арыентаваныя, у адрозненне ад сучасных, не на поўнач, а на ўсход, служылі ілюстрацыяй да біблейскага апавядання аб рассяленні сыноў Ноя пасля патопу. Традыцыйна мелі выгляд круга, у які ўпісвалася літара «T», утвараючы манаграму «O-T», што расшыфроўвалася як *Orbis Terrarum* (круг зямны). Верхні сектар круга адпавядаў Азіі, заселенай нашчадкамі Сіма; левы ніжні — Еўропе (Яфета); правы ніжні — Афрыцы (Хама). Вертыкальнай рысай «T» служыла Міжземнае мора, гарызантальнай — Дон, Чорнае, Мармуровае, Эгейскае мора і Ніл (ці Чырвонае мора). У цэнтры знаходзіўся Іерусалім.

Эбсторфская карта — самая славутая з карт гэтага тыпу і першая з вядомых еўрапейскіх карт, на якой адлюстравана тэрыторыя Беларусі: рэкі Нёман (*Memela*) і Дзвіна (*Duna*); над апошняй размешчаны Смаленск (*Smalentike*) і Полацк (*Plosceke civitas*), апошні далей ад вусця Дзвіны, чым першы. Выдуманая выява Полацка — адна з першых у заходнееўрапейскай іканаграфіі. Эбсторфская карта сведчыць пра важнасць гандлёвага шляху па Дзвіне і разнастайныя сувязі, якія існавалі паміж Полацкам, Віцебскам, Смаленскам і нямецкімі гарадамі Інфлянтаў і Готланда ў XIII стагоддзі.

## Літаратура 
* 
* Journeys to the Promised Land: maps, diaries, and journals of travellers to Israel in ancient days and the present. London, 1989.
* Alexandrowicz S. Rozwoj kartografii Wielkiego Ksiestwa Litewskiego od XV do polowy XVIII w. Poznan, 1989.
* Дитмар А. Б. От Птолемея до Колумба. М., 1989.
* 

## Спасылкі 
* Старонка, прысвечаная Эбсторфскай карце з магчымасцю прагляду фрагментаў і пошуку  

Катэгорыя:Гістарычныя карты
Канадскі шчыт

міні|Канадскі шчыт (пазначаны чырвоным на карце)
**Канадскі шчыт** — выступ дакембрыйскага складкавага падмурка, які займае паўночную палову Паўночна-Амерыканскай (Канадскай) платформы, уключаючы Грэнландыю. Складаецца з абмежаваных разломамі пліт, утвораных метамарфіраванымі і гранітызаванымі складкавымі ўчасткамі архейскай і пратэразойскай эпохі, з якімі звязаны паклады руд жалеза, золата, медзі, нікелю, кобальту, урану, свінцу, цынку і інш.

Катэгорыя:Кратоны
Катэгорыя:Геалогія Грэнландыі
Катэгорыя:Геалогія Канады
Мушынская

* Тамара Фёдараўна Мушынская
* Таццяна Міхайлаўна Мушынская
Сяргей Усеваладавіч Краўчанка

**Сярге́й Усе́валадавіч Кра́ўчанка** (, Мінск — , Мінск) — беларускі . Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (2001). Акцёр Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 13 мая 1949 года ў Мінску. У 1971 годзе скончыў тэатральны факультэт Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута па спецыяльнасці «Акцёр драмы і кіно» (курс У. А. Маланкіна). Працаваў у Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы з 1971 па 2014 год.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1973 года.

Памёр 30 чэрвеня 2014 года ў Мінску. Пахаваны на Усходніх могілках.

## Творчасць 
Сярод найлепшых роляў Краўчанкі: Федзя («Стары Новы Год» М. Рошчына), Пецька («Характары» В. Шукшына), Данілка («Раскіданае гняздо» Я. Купалы), Драгун («Парог» А. Дударава), Арнольд («Шрамы» Я. Шабана), Люнгстран («Жанчына з мора» Г. Ібсена), Машу («Месье Амількар, альбо Чалавек, які плаціць» І.Жаміяка), Бачана («Закон вечнасці» Н. Думбадзэ), Гайдук («Ідылія» В. Дуніна-Марцінкевіча), Захар («Апошні шанц» В. Быкава), Мядзведзенка («» А. Чэхава), Карыцын («Жыццё Карыцына» А. Паповай), Парадаксаліст («З нагоды мокрага снегу» Ф. Дастаеўскага), Нешчасліўцаў («» А. Астроўскага), Дамаш («Князь Вітаўт» А. Дударава), Тэзей («Сон у чарадзейную ноч пасярэдзіне лета» У. Шэкспіра), Растанёў («Вечны Фама» У. Бутрамеева паводле Ф. Дастаеўскага), Монс / Нільс Юленшэрн («» А. Стрындберга), Дункан («» У. Шэкспіра), Панталоне дэі Бізаньёзі («Слуга двух гаспадароў» К. Гальдоні), Бацька («Прыгоды Заранкі і Янкі» В. Бяловай).

## Спасылкі 
*
Брыцалавіцкая пушча

**Брыцалавіцкая пушча** — лясны масіў у Асіповіцкім і Клічаўскім раёнах Магілёўскай вобласці. Плошча 68 тыс. га. Назва пушчы паходзіць ад вёскі Брыцалавічы.

## Рэльеф
Знаходзіцца на Цэнтральнабярэзінскай раўніне і ўяўляе сабой лясны масіў, падзелены на тры часткі ракой Бярэзінай і яе прытокам Свіслаччу. Рэльеф тэрыторыі плоска-хвалісты, з ухілам да поўдня, ускладнёны шматлікімі эолавымі дзюнамі і марэнавымі ўзгоркамі.

## Гідраграфія
Аснову гідралагічнай сеткі пушчы складаюць рэкі Бярэзіна і Свіслач са шматлікімі старыцамі і абалонавымі азёрамі. Лясны масіў прарэзаны ручаямі, якія моцна разліваюцца ў паводку і перасыхаюць улетку. Частка масіву застаецца забалочанай на працягу ўсяго цёплага часу года.

## Расліннасць
У складзе дрэвавай расліннасці паўночна-заходняй часткі пушчы (левы бераг Свіслачы) пераважаюць ельнікі з прымешкай асіны і грабава-дубовыя лясы. Тут ёсць дзве невялікія дзялянкі верхавых балотаў. Паўднёва-заходнюю частку займаюць старыя шыракалістыя лясы з перавагай дуба і граба і з прымешкай ліпы, клёна, елкі і асіны. Асобныя дзялянкі дуброў і ліпнякоў маюць век больш за 100 гадоў. У абалонах лясных ручаёў растуць чорнаалешнікі. Уздоўж левага берага Бярэзіны працягнуліся старыя дубровы, якія перамяжоўваюцца з забалочанымі алешнікамі. Берагі Свіслачы больш сухія, але тут таксама сустракаюцца фрагменты старых дуброў. Дзюны і марэнавыя ўзгоркі звычайна пакрытыя хваёвымі лясамі.

На тэрыторыі пушчы выяўленыя больш за 750 відаў сасудзістых раслін, 15 з якіх занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь: баранец звычайны, мнаганожка звычайная, цыбуля медзвядзіная, зубніца клубняносная, плюшч звычайны, званочак шыракалісты, шпажнік чарапіцавы, касач сібірскі, пальчатакарнявік балтыйскі, ядрушка камарнікавая, тайнікі сэрдцападобны і яйцападобны, чараўнік зяленакветкавы, мурожніца высокая, фіялка багнавая, пустапялеснік зялены, асот карэнішчавы.

## Жывёльны свет 
У пушчы водзяцца: заяц-бяляк, заяц-русак, дзік, алень, сустракаюцца казуля, лось, лісіца звычайная, воўк, куніца лясная, ласка, гарнастай, вавёрка звычайная. Па берагах рэчак і лясных ручаёў жывуць бабёр рачны і норка амерыканская. З рэдкіх і экалагічна ўразлівых відаў тут сустракаецца барсук. У паўднёва-заходняй частцы ляснога масіву былі выпушчаны і зараз жывуць некалькі зубраў.

Арніталагічная каштоўнасць тэрыторыі вызначаецца, перш за ўсё, наяўнасцю тут такоў і выдатных гнездавых угоддзяў для рэдкага вілу — дупеля. Усяго ў межах ТВП выяўленыя гнездаванні 127 відаў птушак, 17 з якіх занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, 32 аднесены да катэгорый 1—3 Спісу відаў Еўрапейскага Ахоўнага Статуса (SPEC). У іх ліку чорны бусел, малы падорлік, чорны каршун.

## Гаспадарчая дзейнасць
Асноўнай формай выкарыстання тэрыторыі з'яўляецца лесагаспадарчая дзейнасць. Пушча выкарыстоўваецца таксама ў паляўнічых мэтах і для рыбнай лоўлі, мясцовае насельніцтва збірае тут ягады і грыбы, пасе жывёлу, нарыхтоўвае дровы і косіць сена.

## Спасылкі 
* Экспедиция за неуловимым 

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Асіповіцкага раёна
Катэгорыя:Клічаўскі раён
Эйселмер

**Э́йселмер** ( ) — штучнае прэснае возера ў Нідэрландах, створанае на месцы былога заліва Зёйдэрзэ.
злева|thumb|возера Эйселмер пазначана сінім

Возера мяжуе з правінцыямі Фрысландыяй на паўночным усходзе, Флеваландам на поўдні і ўсходзе, Паўночнай Галандыяй на захадзе. Эйселмер аддзелены ад Паўночнага мора 32 кіламетровай дамбай Афслёйтдэйк (*Afsluitdijk*) шырынёй каля 60 метраў. Вадаём атрымаў сваю назву ад ракі Эйсел, якая ўпадае ў яго праз невялічкае возера Кетэлмер. Эйселмер з’яўляецца найбуйнейшым па плошчы прэснаводным вадаёмам Заходняй Еўропы.

У 1975 годзе Эйселмер быў падзелены на дзве часткі дамбай Маркервардэйк (*Markerwaarddijk*), у выніку чаго ўтварылася возера Маркермер.

Пазней, у 1986 годзе на месцы асушаных полдэрамі тэрыторыях была ўтворана новая нідэрландская правінцыя Флеваланд.

## Прызначэнне 
[злева|thumb|Заход сонца па-над возерам ля горада [Лелістад]]
Сёння возера служыць важным сховішчам прэснае вады і выкарыстоўваецца для патрэб сельскай гаспадаркі, водазабеспячэння гарадоў. Магчымасці возера шырока выкарыстоўваюцца для рэкрэацыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Азёры Нідэрландаў
Катэгорыя:Штучныя азёры
Вадамёт

thumb|Вадамётныя пажарныя машыны
**Вадамёт** — шматфункцыянальная прылада, прызначаная для выкіду струменю вады пад вялікім ціскам на пэўную адлегласць. Існуюць розныя спосабы яго выкарыстання.

## Проціпажарная абарона 
злева|thumb|Вадамётны пажарны катар
Водныя гарматы, называныя **лафетнымі стваламі** (звычайна ўсталёўваюцца на пажарных аўтамабілях, цягніках, катарах) выкарыстоўваюць для тушэння пажараў у цяжкадаступных месцах, у шматпавярховых будынках.

## Паліцыя 
thumb|Вадамёт украінскага Міністэрства ўнутраных спраў
Паліцыя выкарыстоўвае вадамёты (звычайна ўсталёўваныя на адмысловых аўтамабілях) для разгону натоўпу падчас масавых хваляванняў. Упершыню такія аўтамабілі былі ўжыты ў Германіі на пачатку 1930-х.

## Горная справа 
Водныя гарматы, называныя гідраманіторамі, ужываюць для здабычы карысных выкапняў шляхам разбурэння і змыву горных парод.

## Гл. таксама 
* Вадамётны рухач

## Зноскі
## Спасылкі 
Катэгорыя:Паліцыя
Катэгорыя:Пажарная бяспека
Катэгорыя:Гідратэхніка
Катэгорыя:Зброя несмяротнага дзеяння
Фра Маўра

**Фра Маўра** (*Fra Mauro*; памёр у 1459 або 1460) — манах ордэну камальдулаў з кляштара Сан-Мікеле на венецыянскім востраве Мурана, картограф.

У 1457—1459 гадах на замову партугальскага караля Афонсу V стварыў круглую карту свету (*Mappamondo*). Згубленая пазней, яна вядомая па аўтарскай копіі, зробленай для сената Венецыі (захоўваецца ў венецыянскай Нацыянальнай бібліятэцы Св. Марка).
thumb|злева|«Фра Маўра, непараўнальны касмограф», на медалі выбітым неўзабаве пасля яго смерці

*Mappamondo* — сапраўдны шэдэўр сярэднявечнай картаграфіі, адна з прызнаных сімвалічных вехаў, якія падзяляюць сярэднія вякі ад эпохі Адраджэння. Яе дакладнасць і эстэтычная вартасць значна пераўзыходзіць усе папярэднія аналагі, невыпадкова ў гонар заканчэння працы Фра Маўра венецыянскі сенат загадаў выбіць медаль з надпісам «непараўнальны касмограф». Гэта і першая з вядомых карт, на якіх адзначана Белая Русь. Але з прычыны асабістага незнаёмства з усходнеславянскімі землямі, Фра Маўра дапусціў у гэтым рэгіёне шэраг грубых памылак. Напрыклад, Волга ў сваім сярэднім цячэнні разгаліноўваецца на два рукавы, утвараючы велізарны… «востраў Амазонія». Белая Русь (*Rossia biancha*) знаходзіцца побач з Ноўгарадам Вялікім, паміж Волгай і Белым возерам, і ўсе гэтыя аб'екты аднесеныя не на захад, а на ўсход ад ракі Камы. Карта Фра Маўра — адна з першых гістарычных крыніц, у якой згадваецца Чорная Русь, і выдзяляюцца тры «каляровыя» часткі Русі. Паводле надпісу на карце, «Белая Русь ляжыць па той бок Белага мора, Чорная Русь — па той бок Чорнай ракі, а Чырвоная — па той бок Чырвонай ракі».

Усходнеславянскія землі ВКЛ вядомы Фра Маўра пад назвай не Белай, а Чырвонай Русі (*Rossia Rossa*), у якую ўваходзяць і Кіеў, і Разань. У сваю чаргу, Чорная Русь (*Rossia Negra*) паказаная на правабярэжжы Акі. Белая Русь у Фра Маўра, як і ў большасці заходнееўрапейскіх аўтараў XIII—XVI стагоддзяў — гэта сінонім ці Вялікага Ноўгарада ці яго часткі, заселенай калісьці народнасцю вепсаў.

У гонар Фра Маўра названыя кратар і фармацыя на Месяцы, якія былі наведаны астранаўтамі з Apollo 14.

## Выявы карты Фра Маўра 

Выява:FraMauroDetailedMapInverted.jpg|Агульны выгляд
Выява:FraMauroMapAfrica.jpg|Частка Афрыкі
Выява:FraMauroMapSpainPortugalNorthenAfrica.jpg|Іспанія, Партугалія і паўночная Афрыка
Выява:FraMauroMapEurope.jpg|Еўропа
Выява:FraMauroMapMiddleEast.jpg|Сярэдні Усход
Выява:FraMauroMapChataio.jpg|Частка Кітаю

## Літаратура 
* Алесь Белы // 
* Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974.
* Il Mappamondo di Fra Mauro. A cura di Tullio Gasparini Leporace. Presentazione di Roberto Almagia. Venezia, 1956.
* Harvey P. D. A. Medieval maps. London, 1991.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул
* Манаграфія прысвечаная карце Фра Маўра 

Катэгорыя:Постаці Венецыі
Катэгорыя:Картографы Італіі
Катэгорыя:Камедулы
Шэйх Мансур

**Шэйх Мансу́р** (, сапраўднае імя — Ушурма; 1765, паводле іншых звестак 1760, Алды, Чачня — ) — ваенны, рэлігійны і палітычны лідар каўказскіх горцаў пад канец 18 стагоддзя. Адзін з выбітных дзеячаў Каўказскай вайны 1785—1791. Нацыянальны герой чачэнскага народа.

## Дзяцінства і юнацтва 
Належыў да тайпа Элістанжхой. Бацька Шаабаз быў родам з сяла Элістанжы. Некаторы час сям’я жыла ў сяле Хатуні, затым — у сяле Алды. У дзяцінстве вывучаў Каран у дагестанскага мулы.

Паводле версіі Васіля Пота нарадзіўся ў 1743 ці 1732 у італьянскім П’емонце і насіў імя Джавані Батыста Баэці. Як дамініканскі манах быў пасланы прапаведваць хрысціянства ў Ірак у горад Масул, дзе, аднак прыняў іслам.

## Правадыр антырасійскага паўстання 
Пад канец 18 стагоддзя пачаў прапаведаваць сваё рэлігійнае вучэнне сярод чачэнцаў і падбухторыў іх супраць Расіі. Аддзел колькасцю ў 2000 чалавек з 2 гарматамі на чале з палкоўнікам Дэ П'еры, пасланы для захопу Мансура і яго аднадумцаў, быў разбіты 6 ліпеня 1785 ля паселішча Алды. Сам П’еры загінуў. У ліку палонных апынуўся ад’ютант Пётр Баграціён.

Поспех у гэтай бітве заахвоціў Мансура распачаць шэраг наступальных дзеянняў супраць расійскіх умацаванняў і станіцаў Каўказскай лініі. Гарнізоны, што займалі ўмацаванні ад Маздоку да Уладзікаўказа, не былі ў стане засцерагчы дарогу ў Грузію ад нападаў з боку чачэнцаў. З прычыны гэтага ў 1786 годзе толькі што збудаваныя ўмацаванні (Пацёмкіна, Грыгарыпаль, Уладзікаўказ) былі пакінуты і гарнізоны выведзеныя на лінію.

Асноўнымі сваімі мэтамі Мансур ставіў змаганне з рабствам, феадаламі, кроўнай помстай, і ў цэлым, замену горскіх адатаў на мусульманскія законы шарыяту.

Рух Мансура, які распаўсюдзіўся сярод кабардзінцаў і закубанцаў, хутка ахапіў увесь Паўночны Каўказ. Змаганне з Мансурам і туркамі, якія з’явіліся да яго на дапамогу, падчас вайны 1787—1791 запатрабавала вялікіх высілкаў і каштавала Расіі шматлікіх ахвяр.

Пасля некалькіх удалых паходаў, а галоўнае — пасля перамогі 30 верасня 1790 генерала Германа над турэцка-горскім аддзелам турэцкага ары Батал-бея на беразе Кубані, сілы Мансура былі знясілены і ён з апошнімі аддзеламі адышоў у занятую туркамі Анапу. 22 чэрвеня 1791, падчас штурму і ўзяцця расійскімі войскамі Анапы, Мансур быў паранены і патрапіў у палон.

Памёр у ссылцы ў Шлісельбургскай крэпасці (паводле іншых дадзеных — у Салавецкім манастыры).

Катэгорыя:Гісторыя Чачні
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Катэгорыя:Гісторыя Адыгеі
Катэгорыя:Імамы Каўказа
Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн
Катэгорыя:Постаці Чачні
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1787—1791
Катэгорыя:Памерлі ў Ленінградскай вобласці
Сіпа

**Сіпа**:

## Гідронім 
* Рака Сіпа — рака ў Зэльвенскім і Мастоўскім раёнах Гродзенскай вобласці

## Прозвішча 
* Тээму Сіпа — каталіцкі біскуп Хельсінкі
Газі-Мухамад

**Газі-Мухама́д Гімрынскі (Газі-Магамед, Казі-Мула)** (1795, аул Гімры, унутраны Дагестан — , аул Гімры, унутраны Дагестан) — мула, мусульманскі навуковец-багаслоў, пераемнік Мулы-Магамета Ярагі, заснавальніка і распаўсюдніка на ўсходнім Каўказе вучэння мюрыдызму. Першы імам Паўночна-Каўказскага імамата ў 1829—1832 гадах.

## Біяграфія 
thumb|злева|Гімрынская вежа

Паводле паходжання аварац. Спачатку быў мулом у сваім ауле, затым стаў прапаведаваць іслам і заклікаць да шарыяту ў горных аулах Дагестана. Да 1829 значна распаўсюдзіў свае погляды на тэрыторыі сучаснае Чачні і Дагестана. Марыў пра стварэнне ўсемусульманскага халіфата. Абвясціў сябе імамам Каўказа і абвясціў газават Расійскай імперыі. У 1831 няўдала спрабаваў захапіць аварскую сталіцу Хунжу, а ў 1832 здзейсніў паход на Дагестан.

Быў забіты падчас штурму расійскімі войскамі аула Гімры. Пры ўзяцці аула баронам Розенам, замкнуўся ў вежы з 15-ю найбольш набліжанымі, сярод якіх быў будучы імам Шаміль, спрабаваў прабіцца з боем, але быў забіты. Паводле легенды, з усіх 15-і выпадкова выжыў толькі Шаміль.

## Гл. таксама 
* Байсангур Бенойскі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Імамы Каўказа
Катэгорыя:Постаці Дагестана
Катэгорыя:Гісторыя Дагестана
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн
Катэгорыя:Постаці ісламскага багаслоўя
Семянюк

**Семянюк** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Семянюк (нар. 1993) — беларускі баскетбаліст.
* Іван Іванавіч Семянюк (1917—1973) — Герой Савецкага Саюза.
* Кацярына Дзям’янаўна Семянюк (1922 — ?) — беларускі педагог, удзельніца партызанскага руху. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР.
* Сяргей Уладзіміравіч Семянюк (нар. 1991) — украінскі футбаліст.
* Трафім Трафімавіч Семянюк (нар. 1937) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Андрэевіч Семянюк (нар. 1940) - беларускі філосаф, палітолаг. Доктар філасофскіх навук, прафесар.
Гамзат-бек

**Гамзат-бек** (1789, аул Гацатль — ) — імам Дагестана і Чачні (1832—1834).

Паводле паходжання чанка. Сын нашчадка Мухаммад-хана Казыкумухскага, Аліскандзір-бека, везыра Разуму-хан-нуцала Аварскага (1775—1801). Найбліжэйшы паплечнік і паслядоўнік імама Газы-Магамеда. Падпарадкаваўшы шэраг аварскіх паселішчаў па берагах Аварскага і Андыйскага Койсу (Гімры, Ашыльта, Ірганай, Унцукуль, Аракані), накіраваў галоўны ўдар супраць рэзідэнцыі ханаў Аварыі — крэпасці Хунзах. Гамзат-бек запатрабаваў ад ханкі Баху-біке ўвядзення законаў шарыяту ў Аварыі, прызнання імамства Гамзат-бека і ўдзелу Аварыі ў газаваце супраць Расіі. Перамовы з ханкай не далі жаданых вынікаў, пасля чаго войскі Гамзат-бека захапілі Хунзах і вынішчылі ўсіх спадчыннікаў ханскага дому. Помсцячы за зробленае, падчас пятніцкае малітвы ў Хунзахе Гамзат-бек быў забіты сваякамі ханскай сям’і братамі Асманам і Хаджы-Муратам.

Катэгорыя:Постаці Дагестана
Катэгорыя:Гісторыя Дагестана
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Катэгорыя:Імамы Каўказа
Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн
Пякарскі

**Пякарскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Антонавіч Пякарскі — беларускі матэматык.
* Павел Антонавіч Пякарскі — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч.
* Эдвард Пякарскі — беларускі этнограф, географ, фалькларыст.
Хлебасолаў

**Хлебасолаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў (нар. 1965) — беларускі футбаліст і трэнер.
* Дзмітрый Андрэевіч Хлебасолаў (нар. 1990) — беларускі футбаліст.
* Міраслаў Андрэевіч Хлебасолаў (нар. 1999) — беларускі футбаліст.
Краіны Злучанага Каралеўства

[thumb|250px|Карта [Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]]

**Краіны Злучанага Каралеўства** — паняцце, якое ўжываецца для азначэння Англіі, Паўночнай Ірландыі, Шатландыі і Уэльса. Гэтыя чатыры краіны ўтвараюць Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, якое з'яўляецца суверэннай дзяржавай.

## Склад 
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікабрытанія
Новыя Нідэрланды

**Новыя Нідэрланды** (, , ) (1614—1674) — рэгіён на тэрыторыі ўсходняй часткі ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі ў XVII стагоддзі, які распасціраўся ад 38 да 45 градусаў паўночнай шыраты.

## Гісторыя 
Востраў Манхэтэн быў адкрыты галандскай Ост-Індскай кампаніяй з яхты «Паўмесяц» () пад камандаваннем Генры Гудзона у 1609 годзе і вывучаны Адрыянам Блокам (Adriaen Block) і  Хендрыкам Крыстыянсам (Christiaensz) у 1611—1614 гады. Па іх карце ў 1614 годзе Генеральныя штаты ўключылі гэту тэрыторыю як Новыя Нідэрланды ў складзе Галандскай Рэспублікі.

Паводле міжнароднага права, прэтэнзіі на тэрыторыю неабходна было замацаваць не толькі іх выяўленнем і прадастаўленнем карт, але таксама іх засяленнем. У маі 1624 года нідэрландцы завяршылі свае прэтэнзіі дастаўкай і пасяленнем 30 нідэрландскіх сем'яў на *Noten Eylant*, сучасны Губернатарскі востраў (). Галоўным горадам калоніі служыў Новы Амстэрдам. У 1664 годзе губернатар Пітэр Стэйвесант перадаў Новыя Нідэрланды англічанам.

## Гл. таксама 
* Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі
* Новая Францыя
* Новы Амстэрдам

## Літаратура 

* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Былыя калоніі Нідэрландаў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1614 годзе
Халва

[300px|thumb|Халва на аснове [тахіні з фісташкамі]]
**Халва́** — цукрысты кандытарскі выраб слаіста-валакністай будовы; від усходніх прысмакаў.

Вырабляюць вымешваннем гарачай карамелістай масы, узбітай з пенаўтваральнікам (адвар мыльнага кораня ці салодкі), з масай абсмажаных і расцёртых ядзер алейных зерняў ці арэхаў.

У залежнасці ад выкарыстаных алейных зерняў бывае *кунжутная, арахісавая, арэхавая, сланечнікавая* і інш. Выпускаюць халву з дабаўкамі ваніліну, какосавай стружкі, какава-парашку, разынак, глазураваную шакаладам.

Мае вялікую колькасць тлушчу (25—30 %), цукру (25—45 %), бялку (8—10 %) і нізкую вільготнасць. Энергетычная каштоўнасць 100 г халвы — 545 ккал.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Катэгорыя:Вегетарыянская кухня
Катэгорыя:Арабская кухня
Войцех Косак

**Войцех Гарацый Косак** (; , Парыж — ) — польскі жывапісец.

## Біяграфічныя звесткі 
Сын Ю. Косака. Вучыўся жывапісу ў Кракаве (1871—73), Мюнхене (1874), Парыжы (1877—83). Служыў у Кракаўскім палку аўстра-венгерскай арміі (1876—77). У 1894—1902 у Германіі, працаваў па заказах імператара Вільгельма II. Падарожнічаў па Іспаніі, Егіпце, Англіі, ЗША. 3 1916 прафесар школы прыгожых мастацтваў у Варшаве, потым жыў у Кракаве. Аўтар «Успамінаў».

## Творчасць 
Галоўнае месца ў творчасці займае гістарычны і батальны жанры, найбольшую ўвагу аддаваў напалеонаўскім войнам, паўстанню 1830—31 гг. Паўстанню 1863—64 гг. прысвечана карціна «Успаміны з дзяцінства» (1891), рэвалюцыі 1905—07 гг. — «Крывавая нядзеля ў Пецярбургу» (1905). Сааўтар батальных панарам на тэму паўстання 1794 года «Рацлавіцы» (1892—94) і вайны 1812 года «Пераход цераз Бярэзіну» (1895—96).

## Спадчына 
Творы В. Косака зберагаюцца ў Нацыянальным музеі і Музеі Войска Польскага ў Варшаве і інш.

## Літаратура 
* Варатнікова А. Косак // ЭГБ ў 6 т. Т. 4. Мн., 1997.

## Спасылкі 
* Інтэрнэт-галерэя

Катэгорыя:Мастакі Польшчы