Гарадзея

**Гарадзе́я**

Назва Гарадзея паходзіць ад рачной назвы, адпачатная форма якой — **Gardēja*.

 (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — *Vedēja,* Мярэйка *— Merēja,* Рыпейка — *Rupēja*).

Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах *Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis*, латышскіх *Gard-upe, Gardena, Gardauņa*. На Верхнім Павоччы той жа корань *Gard*- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам *-at-*) Гараднічанка), ад якога назва Гродна.

 з індаеўрапейскім **gherd*- "ахопліваць; агароджваць" (ад карацейшага **gher*- "хапаць, абдымаць"). Ад яго таксама і праславянскае **gordъ* "горад (агароджанае месца)", літоўскае *gardas* "загарода (для свойскай жывёлы)".

 Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Упершыню згадваецца ў 1530 годзе ў сувязі са скаргай Васіля і Льва Чыжоў разам з Бейнаровічамі і Пратасовічамі на пана С. Ільініча, які чыніў разбой на тэрыторыі іх маёнткаў Гарадзея і Астраўкі. З 1575 года ўласнасць Радзівілаў.

### У складзе Расійскай імперыі 
У XIX ст. вёска пад назвай **Горная Гарадзея**, цэнтр воласці Навагрудскага павета. З пабудовай Маскоўска-Брэсцкай чыгункі (1871) — станцыя.

У 1-ю сусветную вайну з 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе, называлася **Замір’е** (ад імя маёнтка князя Вітгенштэйна, які знаходзіўся на поўнач, уздоўж шляху на Мір). У маі-чэрвені 1917 года ў Замір’і адбыліся мітынгі і маніфестацыі працоўных і салдат з патрабаваннем роспуску Дзяржаўнай Думы і ўлады Саветам. Дзейнічалі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў і арганізацыя РСДРП(б), якая ў верасні 1917 года налічвала 135 чал.

### Найноўшы час 
Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў лістападзе 1917 года. З лютага да снежня 1918 года Гарадзея акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Члены падпольнай бальшавіцкай арганізацыі займаліся агітацыяй, перашкаджалі вывозіць у Германію нарабаваную маёмасць і прадукты. Летам і восенню 1918 года ў раёне Гарадзеі дзейнічалі партызанскія атрады. У канцы 1918 года станцыя і паселішчы вакол яе заняты Чырвонай Арміяй. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б у складзе БССР, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР.

У ходзе Польска-савецкай вайны са жніўня 1919 да 6 жніўня 1920 года, а затым з кастрычніка 1920 года Гарадзея занята польскімі войскамі. З 1921 года мястэчка ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Нясвіжскага павета Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года гарадскі пасёлак у Нясвіжскім раёне, зліўся з чыгуначнай станцыяй. У перадваенныя гады ў гарадскім пасёлку Гарадзея жылі 796 яўрэяў.

26 чэрвеня 1941 года Гарадзея захоплена вермахтам, акупацыя доўжылася да пачатку ліпеня 1944 года. Нацысты арганізавалі гета ў Гарадзеі, у ліпені 1942 года ўсе вязні гета былі забітыя.

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:130 barincrement:50
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:4900
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:10
  bar:1969 from:0 till:4200
  bar:1995 from:0 till:4900
  bar:2001 from:0 till:4447
  bar:2006 from:0 till:4200
  bar:2016 from:0 till:3802
  bar:2017 from:0 till:3777
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:

* 1969 — 4200 чал.
* 1995 — 4,9 тыс. чал.
* 2001 — 4447 чал.
* 2006 — 4,2 тыс. чал.
* 2016 — 3&nbsp;802 чал.

Гарадзея. Капліца (01).jpg|Капліца
Гарадзея. Царква.jpg|царква
Гарадзея. Дом для рабочых чыгункі.jpg|Дом для рабочых чыгункі
Haradzieja, Brachocki. Гарадзея, Брахоцкі (1894).jpg
Haradzieja, Brachocki. Гарадзея, Брахоцкі (1910-14).jpg

## Вядомыя асобы 
* Юрый Мікалаевіч Абрамовіч (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
* Арон Львовіч Астроўскі (; 1905—1985, Ленінград) — савецкі музыказнавец. Заслужаны дзеяч мастацтва Узбекскай ССР (1944).
* Уладзімір Дзмітрыевіч Бруй (нар. 1948) — беларускі пісьменнік, перакладчык.
* Вера Сямёнаўна Касмовіч (1928) — удзельніца пасляваеннага антысавецкага падпольнага руху, сябра Саюза змагання за незалежнасць Беларусі.
* Аляксандр Надсан (1926—2015) — беларускі грэка-каталіцкі святар, апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў у замежжы.
* Міхаіл Аляксеевіч Маталыцкі (нар. 1957) — беларускі матэматык
* Міхась Маскалік (1903—1965) — беларускі рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч у Заходняй Германіі.
* Мардэхай Перэльман (; 1901—1955, Парыж) — французскі скульптар.
* Аляксандр Вікенцьевіч Скачко (нар. 1933) — беларускі ўрач. Народны ўрач Беларусі (1994).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі