Тэра Нова (экспедыцыя)

**Брыта́нская антаркты́чная экспеды́цыя 1910—1913 гадоў** () на барцы «*Тэра Нова*», якую ўзначальваў Роберт Скот, мела палітычную мэту: «*дасягненне Паўднёвага полюса, з тым, каб гонар гэтага здзяйснення даставіць Брытанскай імперыі*». З самага пачатку экспедыцыя аказалася ўцягнутая ў палярную гонку з канкуруючай камандай Руаля Амундсена. Скот з чатырма спадарожнікамі дасягнулі Паўднёвага полюса 17 студзеня 1912 года, на 34 дні пазней Амундсена, і загінулі на зваротным шляху, правёўшы на антарктычным ледавіку 144 дні. Выяўленыя праз 8 месяцаў пасля гібелі экспедыцыі дзённікі зрабілі Скота «*архетыпічным брытанскім героем*» (паводле выразу Р. Хантфарда), яго слава зацямніла славу Амундсена-першаадкрывальніка. Толькі ў апошняй чвэрці XX стагоддзя досвед экспедыцыі Скота прыцягнуў увагу даследчыкаў, якія выказалі немалы лік крытычных заўваг з нагоды асабістых якасцей лідара і рыштунку экспедыцыі. Дыскусіі працягваюцца па гэты дзень.

## Мэты і вынікі 
Экспедыцыя на барцы «*Тэра Нова*» была прыватным прадпрыемствам з дзяржаўнай фінансавай падтрымкай пад патранатам Брытанскага Адміралцейства і Каралеўскага геаграфічнага таварыства. У навуковым плане была прамым працягам Брытанскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі 1901—1904 гадоў на караблі «*Дыскаверы*». Галоўнай мэтай экспедыцыі былі навуковыя даследаванні Зямлі Вікторыі, а таксама заходніх адгор'яў Трансантарктычнага хрыбта і Зямлі Эдуарда VII. Поспех Шэклтана ў 1908 годзе (ён не дайшоў да Паўднёвага полюса ўсяго 180 км) і заявы Кука і Піры аб пакарэнні імі Паўночнага полюса паставілі перад Скотам у першую чаргу палітычную задачу — забеспячэнне першынства Вялікабрытаніі на крайнім Поўдні Зямлі.

### План экспедыцыі 
**1. Снежань 1910 — красавік 1911 года**

Заснаванне базы для зімоўкі і навуковых даследаванняў на востраве Роса ў праліве Мак-Мёрда. Адпраўка аўтаномнай даследчай групы да Зямлі Эдуарда VII або, па лядовай абстаноўцы, да Зямлі Вікторыі. Геалагічныя пошукі ў горных адгор'ях блізу базы. Большая частка каманды ўдзельнічае ў закладцы складоў для паходу наступнай антарктычнай вясной.

**2. Кастрычнік 1911 — красавік 1912 года**

Галоўная задача другога сезона — паход да Паўднёвага полюса па трасе Шэклтана. У яго падрыхтоўцы ўдзельнічае ўвесь персанал, непасрэдна ў полі працуюць 12 чалавек, з іх чацвёра дасягаюць полюса і вяртаюцца назад, выкарыстоўваючы прамежкавыя склады. Комплексныя кліматычныя, гляцыялагічныя, геалагічныя і геаграфічныя даследаванні.

**3. Кастрычнік 1912 — студзень 1913 года**

Завяршэнне навуковых даследаванняў, пачатых раней. У выпадку няўдалага паходу да полюса ў папярэдні сезон — паўторная спроба яго дасягнення па старым плане. У інтэрв'ю газеце Daily Mail Р. Скот заявіў, што «''калі мы не дасягнем мэты пры першай спробе, то вернемся на базу і паўторым яе на наступны год.  Словам, не пойдзем адтуль, пакуль не даб'емся свайго*».

### Каманда 
Экспедыцыя была падзелена на два атрады: навуковы — для зімоўкі ў Антарктыцы — і суднавы. Падборам персаналу навуковага атрада кіравалі Скот і Уілсан, падбор суднавага экіпажа быў ускладзены на лейтэнанта Эванса. Усяго былі адабраны 65 чалавек з больш чым васьмі тысяч кандыдатаў. З іх шасцёра ўдзельнічалі ў экспедыцыі Скота на «*Дыскаверы*» і сямёра — у экспедыцыі Шэклтана.

Навуковы атрад уключаў дванаццаць навукоўцаў і спецыялістаў. Навуковай каманды такога тыпу ніколі яшчэ не было ў палярных экспедыцыях. Зрэшты, Скот, як і ў паходзе 1902 года, больш усяго спадзяваўся на мускульную сілу і сілу духу чалавека. Мотасані даволі дрэнна зарэкамендавалі сябе на выпрабаваннях у Нарвегіі і Швейцарскіх Альпах: пастаянна ламаўся рухавік, а ўласная вага праціскала снег на глыбіню не меней фута.

Фірма «*British and Colonial Airplane Company*» прапанавала экспедыцыі самалёт, аднак Скот адмовіўся ад гэтага вопыту, заявіўшы, што сумняваецца ў прыдатнасці авіяцыі ў палярных даследаваннях.

Паход аказаўся надзвычай цяжкім: каб пераадолець 97 км у амаль поўнай цемры і на экстрэмальным холадзе, спатрэбілася 19 дзён. 5 ліпеня тэмпература ўпала да  .

Асістэнт Уілсана — Эпслі Чэры-Гарард назваў зімовы паход «*самым жахлівым падарожжам на свеце*» (; потым гэты выраз стаў назвай яго мемуараў, якія выйшлі ў 1922 годзе). Скот пісаў пасля іх вяртання:

### Другі этап: паход Скота да полюса. 1911—1912 гады 
#### Пачатак вясны 
13 верасня 1911 года Скот абвясціў камандзе свае планы: да полюса адпраўляюцца дванаццаць чалавек, але непасрэдна на Полюс павінны былі прыбыць чацвёра, астатнія — аказваць ім падтрымку па шляху. У складзе палярнай групы павінны былі быць два навігатары (Скот і Отс), лекар (Уілсан) і дасведчаны марак (). Скот пісаў:

Складзены план, відаць, набыў агульны давер. Застаецца выпрабаваць яго на справе.

18 лютага 1911 года была праведзена высадка, прычым малалікі атрад за 22½ гадзіны перанёс на сушу 30 тон неабходнага рыштунку.

Асістэнт Э. Уілсана — Э. Чэры-Гарард яшчэ ў 1922 годзе (у кнізе «*Самае жудаснае падарожжа на свеце''») абвінаваціў свайго былога камандзіра ў няправільным рыштунку экспедыцыі, у прыватнасці, адмове ад метадаў Нансена, памылковым выбары поні як транспарту і свядомым заніжэнні харчовага пайка. Спасылаючыся на даследаванні доктара Аткінсана, ён пісаў, што для нармальнай працаздольнасці чалавека пры -10&nbsp;°F (-12&nbsp;°C) патрабуецца 8500 кілакалорый, у той час як рацыён каманды Скота пры ўздыме на ледавік Бірдмара фактычна складаў 4003 кілакалорыі:

# Складанасць транспартнай сістэмы. Скот меркаваў выкарыстоўваць поні, мотасані і сабак. У выніку тры чвэрці шляху людзі цягнулі ўвесь рыштунак на сабе.
# Стаўка на поні як на галоўную цяглавую сілу. З дастаўленых у Антарктыку 19 жывёл 9 загінулі яшчэ да пачатку полюснаг паходу. Іх адчувальнасць да халадоў вызначыла пазнейшыя тэрміны пачатку паходу да Паўднёвага полюса, а неабходнасць цягнуць аб'ёмны корм (сена і макуха) — і масу рыштунку, якая магла быць закладзена ў склады.
# Склад Адной Тоны меркавалася закласці на 80° пд. ш. З-за таго, што лейтэнанту Эвансу прыйшлося цягнуць увесь рыштунак на сабе, ён быў закладзены ў 31 мілі ад меркаванага загадзя месца. Каманда Скота ў сакавіку 1912 года не змагла пераадолець 18 км (11 міль) да склада.
# У апошні момант полюсная каманда з 4 чалавек была дапоўненая пятым (Генры Баўэрс), прычым колькасць правіянту і іншага рыштунку было разлічана толькі на чацвярых.
# Рацыён харчавання быў моцна заніжаны ў плане каларыйнасці, і не ўтрымоўваў вітаміна C. Члены полюснай групы захварэлі цынгай яшчэ да дасягнення полюса.
# Бітоны для газы былі негерметычнымі, у выніку паліва выцякала або выпаралася, каманда Скота ў апошнія месяцы паходу была абмежаваная ў магчымасці распальваць лёд для пітва і гатаваць гарачую ежу.
# Надвор'е ў сезон 1911—1912 гадоў была анамальна халоднай, ранняя зіма паскорыла гібель членаў экспедыцыі.

У 1979 годзе гісторык палярных экспедыцый Роланд Хантфард апублікаваў кнігу «*Scott and Amundsen*» («*Скот і Амундсен*»), перавыданую ў 1985 годзе пад назвай «*The Last Place On Earth*» («*Апошняе месца на Зямлі*»), па матэрыялах якой быў зроблены тэлесерыял з той жа назвай. Хантфорд рэзка раскрытыкаваў ўсе дзеянні Скота, у тым ліку яго аўтарытарны стыль кіравання, няправільны падбор рыштунку і г. д.

Аргументы Хантфарда былі падвергнуты крытыцы ў даследаваннях вядомага палярнікі сэра  (у 1979—1982 гадах правёў Трансглабальную экспедыцыю праз Паўночны і Паўднёвы полюсы, з перасячэннем на мотасанях ўсёй Арктыкі і Антарктычнага кантынента), а таксама метэаролага Сьюзан Саламон. Тым не менш, ніхто з пералічаных не адмаўляў, што метад, выкарыстаны Амундсенам, — ездавыя сабакі прымаюць на сябе ўвесь цяжар перавозак і скормліваюцца сваім субратам і людзям, — членам экспедыцыі, апынуўся нашмат больш эфектыўным пешых пераходаў Скота. Хантфард, па сутнасці, давёў да канца аргументацыю Чэры-Гарарда, які заявіў у свой час, што Скот не прадугледзеў ўсяго, што варта было, да пачатку экспедыцыі. Гэтыя меры, накіраваныя на ахову эндэмічных біяразнастайнасці Антарктыкі, не дазволілі правесці палярную гонку ва ўмовах, максімальна набліжаных да арыгіналу. У Грэнландыі была абраная траса, якая праходзіць як па ледавіку, так і ў гарах. Кансультантамі праекта выступілі вядомыя даследчыкі Арктыкі і дзейнасці Скота і Амундсена: біёграф Роланд Хантфард (Вялікабрытанія), метэаролаг Сьюзан Саламон (ЗША), палярнік сэр Ранульф Файнс (Вялікабрытанія) і іншыя. Экспедыцыя ўяўляла сабой разнавіднасць рэаліці-шоў: уся штодзённае жыццё фіксавалася камандай аператараў.

Былі падабраныя дзве каманды з брытанцаў і нарвежцаў. Ім трэба было прайсці каля  за 99 дзён, выкарыстоўваючы тэхніку і рыштунак, аналагічныя якія былі ў Амундсена і Скота. Абедзве каманды суправаджалі здымачнай групы і брыгады медыкаў на снегоходах, у выпадку неабходнасці можна было выклікаць самалёт. У абедзвюх камандах былі прафесійныя вандроўцы і альпіністы. Брытанскую групу ўзначаліў былы спецназавец Брус Пара, нарвежскі — Руне Эльднес, лейтэнант у адстаўцы ВМФ Нарвегіі (на 2010 год адзіны чалавек, у адзіночку які дасягнуў і Паўночнага, і Паўднёвага полюса без суправаджэння звонку). У складзе брытанскай каманды быў і Артур Джэфс — унук Кэтлін Скот (у яе другім шлюбе).

Нарвежская каманда мела 48 сабак і ўключала 5 чалавек. Ім удалося прайсці ўсю дыстанцыю ў 2500 км (праз горы да ўмоўнага полюса і назад) за 75 сутак, прычым «*полюса*» яны дасягнулі на 48 дзень. Брытанская група спачатку выступіла ў складзе 8 чалавек і 20 сабак (коней не выкарыстоўвалі), якімі можна было карыстацца да 40-га дня. Члены групы і сабакі здымаліся з дыстанцыі ў прыкладным адпаведнасці з графікам Скота 1911 года. З-за траўмы аднаго з удзельнікаў у горы і да ўмоўнага полюса брытанская каманда рушыла ў складзе 4 чалавек. З-за крытычнай страты вагі цела (ад 15 да 25%) і рэзкага пагаршэння самаадчування членаў каманды прадзюсары прынялі рашэнне зняць брытанскую каманду з маршруту на 91-ы дзень экспедыцыі (каманда Скота правяла на ледавіку 144 дні). Брытанская каманда 2006 года адчувала ў дакладнасці тыя ж праблемы, што былі апісаны ў дзённіках Скота, гэта паказвала недахопы ў метадзе перамяшчэння і планаванні экспедыцыі. Рацыёны Скота не ўтрымлівалі вітамінаў С і В12. Гэта прыводзіла да зніжэння інтэлектуальных якасцей чалавека і аказвала прыгнятальнае дзеянне на псіхіку. У той жа час прадуўка нарвежскіх і англійскіх касцюмаў у аэрадынамічнай трубе і іх выпрабаванні ў полі паказалі, што іх ўласцівасці былі прыкладна аднолькавымі.

Удзельнікі экспедыцыі лічаць даказаным, што падрыхтоўка і тактыка экспедыцыі Р. Скота не адпавядалі ўзятым на сябе задачам і гібель яго і спадарожнікаў была непазбежная нават пры больш мяккіх умовах надвор'я, чым былых ў 1911—1912 гадах у Антарктыцы. Высветлілася, што пры фізічных нагрузках, якія выпалі на іх долю, члены каманды Скота выдаткоўвалі энергіі ў 3—4 разы больш, чым атрымлівалі са сваіх рацыёнаў, прычым ва ўмовах палярных краін арганізм пачынаў «*спальваць*» мышачную масу. У выніку было высветлена, што Амундсен прыняў найбольш аптымальную стратэгію і тактыку, імкнучыся максімальна скараціць час знаходжання членаў экспедыцыі ў экстрэмальных умовах, пакуль чалавечы арганізм не пачынае «*здаваць*».

Шасцісерыйны фільм аб экспедыцыі, які атрымаў назву «*Blizzard: Race to the Pole*» («*Буран: Гонка да полюса*»), неаднаразова дэманстраваўся на розных тэлеканалах. Выпушчаная кніга.

## Экспедыцыі па маршруту Скота 
У 1984—1987 гадах праходзіла экспедыцыя «*Па слядах Скота*» брытанца Роберта Свона. У Новай Зеландыі члены экспедыцыі наведалі 96-гадовага Біла Бартана, — адзінага на той момант жывога ўдзельніка экспедыцыі Скота. Члены каманды Свона прайшлі 900 міль (1400 км), дасягнуўшы Паўднёвага полюса 11 студзеня 1986 года, на 70-ы дзень паходу, без выкарыстання радыёсувязі і якой-небудзь падтрымкі звонку. У экспедыцыі было шмат рызыкоўных эпізодаў, уключаючы гібель экспедыцыйнага судна, раздушанага льдамі. Пасля паспяховага завяршэння паходу, Р. Свон вярнуўся ў Антарктыду ў 1987 годзе, каб прыбраць сляды свайго знаходжання на мацерыку, уключаючы смецце, і недавыкарыстаны харчы.

У студзені—лютым 2012 года паспяхова прайшла *Экспедыцыя брытанскай арміі* ў памяць стагоддзя паходу Скота. Антарктычная частка экспедыцыі ўключала пераход на 75-футавай (23 м) яхце, і меркавала даследаванне малавывучаных абласцей Антарктычнага паўвострава

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Русский перевод дневников Скотта и оригинальный текст 
* Фотаздымкі, зробленыя членамі экспедыцыі — Scott Polar Research Institute

Катэгорыя:Антарктычныя экспедыцыі