Брачыслаў Ізяславіч

**Брачыслаў Ізяславіч** (ст.-рус. *Брѧчиславъ сн҃ъ Изѧславль*; 990-я — ) — князь полацкі (1003—1044).

Першы полацкі князь, які пэўна атрымаў уладу як спадчыну бацькі, што замацоўвала Полацк за яго нашчадкамі — полацкім княжацкім родам. Пашырыў тэрыторыю княства, далучыў землі паміж Дзвіной і Дзіснай, паміж Дзвіной і Дняпром (з Віцебскам), і вакол возера Усвят (з Усвятам), заснаваў шэраг «гарадоў».

## Біяграфія 
### Паходжанне і імя 
Сын полацкага князя Ізяслава Уладзіміравіча. Названы паводле схемы створанай дзедам — Уладзімірам Святаславічам, для называння ўласных сыноў — двухасноўным імем, дзе другая аснова -слаў, напэўна, адсылала да імя кіеўскага князя Святаслава Ігаравіча. Магчыма, ад *брачы-* (ст.-рус. *бряцати* — бразгаць) і -*слаў-* (параўн.: слава) і мае сэнс «той, хто бразгае (гучыць) славай». Такога імя не было сярод сыноў Уладзіміра і пазней яно ўжывалася ў асноўным сярод Ізяславічаў Полацкіх. Хроснае імя невядома.

### Пачатак княжання 
Заняў полацкі сталец малалетнім, магчыма, па смерці свайго брата Усяслава Ізяславіча (990-я — 1003), але парадак іх старшынства цяпер невядомы і дыскусійны. Атрыманне княжання адбылося пры жыцці дзеда — Уладзіміра Святаславіча. Пачаў самастойнае княжанне з дасягненнем дарослага ўзросту.

Да 1020 года пра дзейнасць Брачыслава нічога не вядома, магчыма, яна не выходзіла за межы Полацкай зямлі. Напэўна, да 1015 года, калі памёр вялікі князь кіеўскі Уладзімір, якому было падпарадкавана Полацкая княства, асноўная дзейнасць тым часам падлетка князя Брачыслава была скіравана на ўнутраныя задачы.

Пасля смерці Уладзіміра стабільнасць Кіеўскай дзяржавы была парушана, разгарнулася барацьба за ўладу, у 1015—1019 гадах сыны Уладзіміра аспрэчвалі паміж сабою бацькаў сталец. Напэўна тады маглі скласціся умовы для рашэння Брачыславам пра захоп поўнага кантролю над дзвінскімі адгалінаванні шляху «з варагаў у грэкі».

### Паход на Ноўгарад 
У 1020 годзе, паводле ісландскай «Сагі аб Эймундзе», Яраслаў замацаваўся ўжо на кіеўскім стальцы і запатрабаваў ад Брачыслава перадачы памежных валасцей. Брачыслаў, па радзе Эймунда Хрынгсана, кіраўніка варажскай дружыны на службе ў Полацку, не чакаючы нападу Яраслава, пайшоў на Ноўгарад, разрабаваў горад і вывеў у Полацк шмат палонных.

Адносна таго, што адбылося далей, у крыніцах даюцца розныя звесткі. Паводле «Аповесці мінулых часоў» (XII ст.), Брачыслаў разрабаваў Ноўгарад і з палоннымі вярнуўся ў Полацк, а *ўжо потым* Яраслаў сустрэў Брачыслава на шляху з Ноўгарада на рацэ Судаміры З таго часу Яраслаў пачаў жыць у Кіеве, але Брачыслаў, магчыма, атрымаў нейкую кампенсацыю, бо яны захоўвалі саюз.

За часам Брачыслава пашырыўся Полацк, дасягнуўшы 40 гектараў агульнай плошчы; каля 1030-х гадоў быў пабудаваны вялікі вакольны горад, сцяна якога была знойдзена падчас археалагічных раскопак. Таксама пашырылася межы Полацкай зямлі, не толькі дарамі Яраслава, але і за кошт зямель балтаў — латгалаў і літоўцаў. Імаверна, з Брачыславам звязана будаўніцтва памежных умацаванняў — гарадзішчаў у Браславе, але паходжанне назвы горада ад імя заснавальніка — князя Брачыслава выглядае пераканаўчым, хоць застаецца магчымасць сувязі з латышскім *brasla* «брод».

Няма звесткі пра ўдзел Брачыслава ў гэты час у кіеўскіх справах. Задаволіўшы свае памкненні на ўсходзе княства, Брачыслаў развівае заходні напрамак дзейнасці — падтрымку крывіцкай каланізацыі і пашырэнне сваёй улады на балцкія плямёны.

Пра маштабы гэтай дзейнасці Брачыслава таксама казаць цяжка, але, заснаваннем Браслава як крэпасці на балта-славянскім памежжы мог быць пакладзены пачатак умацавання Полацкім княствам сваёй заходняй мяжы. Пра неабходнасць гэтых мерапрыемстваў могуць сведчыць сляды пажарышча першай паловы XI ст. на гарадзішчы Браслава і перапыненне жыццядзейнасці на ўмацаваным паселішчы Гарадзец на Мнюце, датаванае тым жа часам, што можа сведчыць пра ваенныя сутыкненні з балцкімі плямёнамі на захадзе. Далейшыя мерапрыемствы ў гэтым кірунку звязваюць з абарончай лініяй на мяжы з балцкімі плямёнамі — заснаваннем умацаваных пунктаў Маскавічы, Рацюнкі, Дрысвяты.

Адным са спрэчных ёсць пытанне пра далучэнне Менскай воласці да Полацкага княства. Адны навукоўцы выказвалі думку, што Полацк распаўсюдзіў даніну на паўночных дрыгавічоў (асноўнае насельніцтва Менскай воласці) ужо ў канцы X ст., іншыя, наадварот, лічылі, гэтыя зямлі былі спрэчнымі паміж Тураўскім і Полацкім княствамі, і да часу княжання Усяслава Брачыславіча тураўскія князі не збіралі тут даніну, таму канчаткова далучыў да Полацкага княства землі на поўнач ад Менска толькі Усяслаў да 1063 года.

Найбольш абгрунтавана гэта пытанне выклаў Юрый Заяц, ён паказваў, што ваенная прысутнасць крывічоў у вярхоўях Свіслачы назіраецца ўжо ў першай палове — сярэдзіне X ст.. Уключэнне Менскай воласці ў склад Полацкага княства, напэўна, адбылося ў час княжання Брачыслава, але з роўнай імавернасцю як ў 1024 годзе, так і ў 1026, і ў 1038—1044 гадах. Калі лічыцца з тэзісам Міколы Ермаловіча, што паходы Яраслава супярэчылі інтарэсам Полацка на Панямонні, то як паплечнік Яраслава па барацьбе з балцкімі плямёнамі Брачыслаў мог атрымаць Менскую воласць як ўзнагароду за ўдзел у паходах, або перадача Менскай воласці выглядае як жаданне пазбегнуць вайны з Полацкім княствам ва ўмовах узнікнення супярэчнасцей на Панямонні.

## Княжацкі знак 
Княжацкі знак Брачыслава Ізяславіча не вядома. На думку Сяргея Бялецкага, Брачыслаў ужываў знак трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і ножкай, якая абапіраецца на крыж. То-бок мадыфікаваным княжацкім знакам, які прыпісваюць яго бацьку Ізяславу Уладзіміравічу, праз дапоўнене ножні крыжом. Падобны знак захаваўся на сцяне Кіеўскага Сафійскага сабора (графіці XI ст.) і на рукаятцы з археалагічных раскопак Ізмерскага паселішча X—XI ст. (Спаскі раён, Татарстан, Расія).

## У культуры і памяці 
.]]

Файл:Камень заснавання Браслава.jpg|Памятны знак заснаванню горада на гарадзішчы ў Браславе.

*  () — у 1784—1804 гадах фрэгат Балтыйскага флоту ваенна-марскіх сіл Расіі.
* «Меч Брачыслава» — з 2010 года дні сярэдневяковай культуры ў Браславе Віцебскай вобласці.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*  
* *Алексеев, Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества X—XIII вв. — Москва, 1975. 
* Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад першапачатковага эасялення да сярэдзіны XIII ст. / Радкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. — Мн., 2007. — 351 с.
* *Загарульскі, Э. М.* Заходняя Русь: IX—XIII ст.: Вучэб. дапам. — Мінск, 1998. — 260 с.
* *Рапов, О. М.* Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. — Москва, 1977. — 261 с. 
* *Тарасаў, С.* Брачыслаў Ізяславіч, князь Полацкі, і яго роля ў станаўленні раннефеадальнай беларускай дзяржаўнасці // Браслаўскія чытанні. Матэрыялы 11-й навукова-краязнаўчай канферэнцыі. — Браслаў, 1991. — С. 67—69.
* *Baumgarten N.* Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du X-е au XIII-е siècle // Orientalia Christiana. — Roma. — 1927. — N 35. — 95 p. 

## Спасылкі 
* «Час Брачыслава»  // jurnal.by

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя