open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палтаўская бітва

**Палтаўская бітва** — найбуйнейшае бітва Паўночнай вайны паміж рускімі войскамі пад камандаваннем Пятра I і шведскай арміяй Карла XII. Адбылася раніцай  года у 6 вярстах ад горада Палтава на рускіх землях (Левабярэжжа Дняпра). Рашучая перамога рускай арміі прывяла да пералому ў Паўночнай вайне на карысць Расіі і спыніла панаванне Швецыі як адной з вядучых ваенных сіл у Еўропе.

Пасля Бітвы пры Нарве 1700 года Карл XII уварваўся ў Еўропу і развязалася працяглая вайна з удзелам шматлікіх дзяржаў, у якой армія Карла XII змагла прасунуцца далёка на поўдзень, атрымліваючы перамогі.

Пасля таго, як Пётр I адваяваў у Карла XII частку Лівоніі і заснаваў у вусце Нявы новы горад-крэпасць Санкт-Пецярбург, Карл прыняў рашэнне атакаваць цэнтральную Расію з захопам Масквы. Падчас паходу ім было прынята рашэнне весці сваю армію на Украіну, гетман якой — Мазепа — перайшоў на бок Карла, але не быў падтрыманы асноўнай масай казацтва. Да таго моманту, калі армія Карла падышла да Палтавы, ён страціў да траціны арміі, яго тылы былі атакаваны лёгкай конніцай Пятра — казакамі і калмыкамі, перад самай бітвай быў паранены. Бітва Карлам была прайграна, і ён бег у Асманскую імперыю.

## Літаратура 
* Кротов П. А. Битва при Полтаве: к 300-летней годовщине. — СПб.: Историческая иллюстрация, 2009. — 416 с.
* Кротов П. А. Пётр I и Карл XII на полях под Полтавой (сравнительный анализ полководческого искусства) // Проблемы войны и мира в эпоху Нового и Новейшего времени (к 200-летию подписания Тильзитского договора): Материалы международной научной конференции. С.-Петербург, декабрь 2007 г. — СПб.: Издательский дом СПбГУ, 2008. — С. 48-57.
* Кротов П. А. Полководческое искусство Петра I и А. Д. Меншикова в Полтавской битве (К 300-летию Полтавской победы) // Меншиковские чтения — 2007 / Отв. ред. П. А. Кротов. — СПб.: Историческая иллюстрация, 2007. — С. 37-92.
* Молтусов В. А. Полтавская битва: Уроки военной истории. — М.: ОР МВД РФ; Кучково поле, 2009. — 512 с. ISBN 978-5-9950-0054-9
* Полтава: К 300-летию Полтавского сражения. Сборник статей. — М.: Кучково поле, 2009. — 400 с. ISBN 978-5-9950-0055-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Палтава
Катэгорыя:Бітвы ва Украіне
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы Швецыі
1709
Катэгорыя:Ліпень 1709 года
Катэгорыя:Бітвы Паўночнай вайны
Катэгорыя:Гісторыя Палтаўскай вобласці
Катэгорыя:Канфлікты 1709 года
Катэгорыя:1709 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ва Украіне
Юджын Вігнер

**Юджын Вігнер** (; 17 лістапада 1902, Будапешт — 1 студзеня 1995, Прынстан, ЗША) — амерыканскі фізік і матэматык вугорскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1963) «за ўклад у тэорыю атамнага ядра і элементарных часціц, асабліва з дапамогай адкрыцця і прыкладання фундаментальных прынцыпаў сіметрыі» (сумесна з Марыяй Гёперт-Маер і Гансам Енсенам). Часам Вігнера называюць ціхім геніем, бо некаторыя яго сучаснікі лічылі яго роўным Эйнштэйну, але не такім знакамітым. Вігнер знакаміты тым, што паклаў асновы тэорыі сіметрыі ў квантавай механіцы, сваімі даследаваннямі атамнага ядра, а таксама некаторымі сваімі тэарэмамі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта (англ.)

Катэгорыя:Фізікі Венгрыі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі Венгрыі
Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Іўдзеі, якія прынялі хрысціянства
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Кубак Беларусі па футболе 1996/1997

**Кубак Беларусі па футболе 1996/1997** — шосты розыгрыш Кубка Беларусі. 
Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб «Белшына» з Бабруйска, 
які ў фінале ў перамог мінскае «Дынама-93» з лікам 2:0.

## Каляндар 
## 1/16 фіналу 
Усе 32 клубы-ўдзельнікі пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх:
* 3 клубы Другой Лігі (Д3) (з 29);
* 13 клубаў Першай Лігі (Д2) (усе).
* 16 клубаў Вышэйшай Лігі (усе).

Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі.

Гульні прайшлі з 20 па 24 ліпеня 1996.
*Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

## 1/8 фіналу 
Гульні прайшлі з 1 па 4 жніўня 1996.
*Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

## Чвэрцьфіналы 
Гульні прайшлі 7 і 8 мая 1997.
*Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

## Паўфіналы 
Гульні прайшлі 16 мая 1997.
*Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

## Фінал 

## Спасылкі 
* wildstat.ru
* kick-off.by

1997
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1996 годзе
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1997 годзе
Катэгорыя:1996 год у футболе
Катэгорыя:1997 год у футболе
Forum Marinum

**Forum Marinum** — размешчаны ў Турку музей мараплаўства і караблебудавання.

## Гісторыя 
thumb|220px|Барк Sigyn
Музей быў заснаваны ў 1977 годзе на беразе ракі Аўра ў памяшканнях былых складоў і кааператыўнага таварыства, а ў 1999 годзе адбылося яго аб’яднанне з музеефікаванымі судамі, якія экспанаваліся з 1936 года і належалі кафедры марской гісторыі Акадэміі Аба.

У 2006 годзе музей наведала 55 864 наведвальнікаў, што зрабіла яго ў паўднёва-заходняй Фінляндыі восьмым па папулярнасці турыстычным аб’ектам.

## Аб’екты Forum Marinum 
* Суамен Ёўтсен
* Sigyn

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Forum Marinum   

Катэгорыя:Музеі Турцы
Нацыянальны музей у Кракаве

**Нацыянальны музей у Кракаве** () — музей мастацтва, заснаваны 7 кастрычніка 1879 года рашэннем гарадскога савета горада Кракава.

Спачатку музей змяшчаўся ў дзвюх залах на другім паверсе кракаўскіх суконных радоў на цэнтральнай плошчы Рынак.

Калекцыі музея памнажаліся дзякуючы шчодрым ахвяраванням грамадзян Кракава, якія ўключалі творы жывапісу, скульптуры, гравюры і мастацкага рамяства.

Да музея далучаліся новыя аддзяленні ў гістарычных будынках, у прыватнасці ў кватэрах памерлых кракаўскіх мастакоў.

У 1934 годзе было распачата будаўніцтва новага, сучаснага будынка музея. Першыя памяшканні былі перададзены ў карыстанне толькі ў 1970 годзе, будынак быў цалкам скончаны ў 1990 годзе.
 
Да кракаўскага нацыянальнага музея належаць акрамя галоўнага будынка (Алея 3-га Мая, 1) наступныя філіялы:

# Галерэя польскага мастацтва XIX стагоддзя ў кракаўскіх суконных радах
# Музей Эмерыка Гутэн-Чапскага ()
# Музей Яна Матэйка ()
# Музей Станіслава Выспянскага ()
# Музей Чартарыйскіх ()
# Бібліятэка Чартарыйскіх ()
# Музей Караля Шыманоўскага ў г. Закапане ()
# Музей Юзафа Мехофера ()
# Палац біскупа Эразма Цыёлека ()

## Спасылкі 
* Сайт музея

Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Польшчы
Катэгорыя:Мастацкія музеі Польшчы
Катэгорыя:Музеі Кракава

Катэгорыя:З’явіліся ў 1879 годзе
Катэгорыя:1879 год у Кракаве
Музей Чартарыйскіх

**Музей Чартарыйскіх** — мастацкі збор у складзе Нацыянальнага музея ў Кракаве. Заснаваны ў 1796 годзе княгіняй Ізабелай Чартарыйскай, жонкай Адама Казіміра Чартарыйскага. Яшчэ раней, у 1778 годзе, яна заснавала першы ў Польшчы мастацкі музей на плошчах палаца Чартарыйскіх у Пулавах.

Найбольш значныя прадметы збору былі прывезены з Італіі сынам Ізабелы, Адамам Ежы Чартарыйскім, у 1798 годзе. Да іх колькасці адносяцца, апроч рымскіх старажытнасцяў, «Дама з гарнастаем» Леанарда да Вінчы і «Партрэт маладога чалавека» пэндзля Рафаэля (страчаны ў часы Другой сусветнай вайны).

Пасля эміграцыі Чартарыйскага ў Парыж яго мастацкі збор знайшоў прыстанак у гатэлі Ламбер. Франка-пруская вайна вымусіла яго сына Уладзіслава пакінуць Парыж і шукаць сховішчы ў Аўстра-Венгрыі. Тады ж мастацкі збор і пасяліўся ў старадаўнім будынку кракаўскага арсенала.

## Спасылкі 
* Сайт музея Чартарыйскіх 

Катэгорыя:Музеі Кракава
Катэгорыя:Мастацкія музеі і галерэі
Катэгорыя:Мастацкія музеі Польшчы
Катэгорыя:Чартарыйскія
Катэгорыя:З’явіліся ў 1796 годзе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Кракаве
Катэгорыя:Нацыянальны музей у Кракаве
Катэгорыя:1796 год у Еўропе
Les Arts Décoratifs (арганізацыя)

'*Арганізацыя *Les Arts Décoratifs'''* была створана ў Парыжы ў 1882 годзе пад уплывам Сусветных выставак, што праводзіліся ў горадзе, з мэтай захавання твораў дэкаратыўных мастацтваў, а таксама ўмацавання сувязяў паміж аўтарамі-дызайнерамі і фабрыкантамі-вытворцамі.

У 2004 годзе арганізацыя цалкам пераглядае сваю структуру, застаючыся тым не менш вернай сваім першапачатковым мэтам: захаванне калекцыі, распаўсюджанне ведаў, мастацкая і прафесійная адукацыя, падтрымка артыстаў.

У наш час у парыжскую арганізацыю *Les Arts Décoratifs* уваходзяць:

* Музей дэкаратыўнага мастацтва
* Музей моды і тэкстылю
* Музей рэкламы
* Бібліятэка дэкаратыўнага мастацтва
* Музей Нісім-дэ-Камандо
* Школа Камандо (вышэйшая школа архітэктуры і дызайну інтэр’еру); з 1988 года яна знаходзіцца ў Парыжы па адрасе *266, bd Raspail''.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт арганізацыі 

Катэгорыя:Арганізацыі Францыі
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Дызайн
Катэгорыя:Музеі Парыжа
Фонд Ле Карбюзье

**Фонд Ле Карбюзье** () — фонд, музей і архіў заснаваны ў гонар архітэктара Шарля Эдуара Жанерэ-Гры (1887—1965). Фонд уключае будынак Дому Ля Рашэ (), музей на плошчы д-ра Бланша, 8-10, кватэра, дзе Ле Карбюзье пражываў з 1933 года па 1965 год (на вуліцы Нюнжэсэ э Калі (), дом «Маленькі дом» пабудаваны для яго бацькоў у Карсо () на беразе Жэнеўскага возера () (у 1924 годзе).

У 2002 годзе Фонд Ле Карбюзье і Міністэрства культуры Францыі высунулі ініцыятыву ўнесці творы Ле Карбюзье ў спіс помнікаў спадчыны ЮНЕСКА. Фонд засноўвае ўзнагароды

## Спасылкі 
* Фонд Ле Карбюзье 
* Paris : réouverture de La Maison La Roche de Le Corbusier 
* Ле Карбюзье (Шарль Эдуард Жанерэ-Гры). Le Corbusier (Charles Édouard Jeanneret-Gris)

Катэгорыя:Музеі Францыі
Стыпендыя

**Стыпендыя** — штомесячная грашовая дапамога, якая выдаецца студэнтам ВНУ (дзённая форма навучання), навучэнцам сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў, аспірантам і г.д. Студэнтам, аспірантам, якія дасягнулі асаблівых поспехаў у вучобе і навукова-даследчай рабоце, назначаюцца павышаныя імянныя стыпендыі (устанаўліваюцца ў памяць выбітных дзеячаў дзяржавы, навукі, культуры).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вышэйшая адукацыя
Катэгорыя:Сярэдняя прафесійная адукацыя
Катэгорыя:Студэнцтва
KStars

**KStars** — віртуальны планетарый, уваходны ў пакет адукацыйных праграм KDE Education Project. Распаўсюджваецца паводле GNU General Public License.

KStars паказвае начное неба з любой кропкі нашай планеты. Можна назіраць зорнае неба не толькі ў рэальным часе, але і якім яно было ці будзе, указаўшы пажаданую дату і час. Праграма адлюстроўвае 130&nbsp;000 зорак, 8 планет Сонечнай сістэмы, Сонца, Месяц, тысячы астэроідаў і камет.

## Магчымасці праграмы 
* Інфармацыя пра назвы зорак, сузор’яў, планет і іх спадарожнікаў.
* Інфармацыйная даведка пра кожны адлюстроўваны нябесным целе.
* Магчымасць вядзення дзённікаў назірання.
* Кіраванне падлучальным да камп'ютара тэлескопам.
* Зорны калькулятар для навуковых разлікаў.
* Генератар светлавых крывых AAVSO.
* Пабудоўнік скрыптоў.

## Гл. таксама 
* Celestia
* Stellarium
* RedShift
* Google Sky
* WorldWide Telescope
* Space Engine

## Спасылкі 
* KStars  — афіцыйны сайт KStars.

Катэгорыя:KDE
Катэгорыя:Віртуальныя атласы
Катэгорыя:Віртуальныя планетарыі
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL
Паруснік (карціна)

**«Паруснік»** () — карціна, напісаная нямецкім мастаком Каспарам Давідам Фрыдрыхам у 1815 годзе. Уяўляе сабой выяву невялікага трохмачтавага карабля, размешчанага ў адкрытым моры. Карціна выканана ў рамках рамантызму.

Твор знаходзіцца ў музеі Kunstsammlungen нямецкага горада Хемніца.

## Спасылкі 
* Старонка, прысвечаная карціне

Катэгорыя:Карціны Каспара Давіда Фрыдрыха
Катэгорыя:Карціны 1815 года
Фарнарына (карціна)

**«Фарнарына»** () — карціна Рафаэля, якая адлюстроўвае, як мяркуюць, яго каханую Фарнарыну.

Мадэль намалявана напаўаголенай, у напаўпразрыстым адзенні, якое затуляе грудзі ў сарамлівым руху скульптуры «Venus Pudica» («Сарамлівая Венера»). Яе руку ўпрыгожвае бранзалет з подпісам мастака «RAPHAEL URBINAS».

Ачысткі XXI стагоддзя дазволілі высветліць, што раней існаваў пейзажны фон, заменены Рафаэлем на міртавае дрэва. Акрамя таго, руку мадэлі ўпрыгожвала кольца, пазней запісанае, што паслужыла глебай да ўзнікнення розных гіпотэз пра сапраўдныя адносіны паміж намаляванай жанчынай, меркавана, каханай майстра Фарнарынай і мастаком. Лічыцца, што гэта ж жанчына намалявана на іншай карціне Рафаэля — «Жанчына з вэлюмам» (La velata).

[thumb|left|[Донна Велата|Жанчына з вэлюмам]]

## Цікавыя факты 
То, як Рафаэль напісаў грудзі натуршчыцы (з плямай скуры блакітнага адцення), служыць прыкладам розных навуковых спекуляцый на тэму, ці быў у яе рак (гл. тую ж тэму з творамі Рубенса).

## Спасылкі 
* Пра расчыстку 2000 года 

Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта
Катэгорыя:Карціны Рафаэля
Катэгорыя:Карціны 1519 года
Катэгорыя:Карціны з аголенымі жанчынамі
Катэгорыя:Карціны са збораў Палацца Барберыні
Фінская нацыянальная галерэя

**Дзяржаўны мастацкі музей Фінляндыі** (, ) — музейны комплекс, які аб'ядноўвае Мастацкі музей Атэнеум, Музей сучаснага мастацтва Кіясма і Мастацкі музей Сінябрухава, а таксама Цэнтральны мастацкі архіў. 

Галерэя, заснаваная ў 1990 годзе, з'яўляецца найбуйнейшым у Еўропе музейным комплексам.

## Склад комплексу 
## Спасылкі 
* Дзяржаўны мастацкі музей Фінляндыі   
** Мастацкі музей Атэнеум
** Музей сучаснага мастацтва Кіязма
** Мастацкі музей Сінябрухава
** Цэнтральны мастацкі архіў 

* Фінская Нацыянальная галерэя на сайце «Отдых.ру»

Катэгорыя:Мастацкія музеі Фінляндыі
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Фінляндыі
Катэгорыя:Музеі Хельсінкі
Тры грацыі (Рафаэль)

**«Тры грацыі»** — адзін з ранніх твораў італьянскага мастака эпохі Адраджэння Рафаэля, як мяркуюць, напісаны каля 1504 года.

## Апісанне і інтэрпрэтацыя 
На карціне намаляваны тры Грацыі, — Нявіннасць, Прыгажосць і Каханне, — кожная трымае ў руцэ дасканалы залаты шар, сімвал дасканаласці. Часам шары інтэрпрэтуюцца як залатыя яблыкі, якія Геракл у сваім 11 подзвігу павінен быў атрымаць з саду Гесперыд.

Група фігур трох Грацый заснавана на рымскай скульптуры сям’і Пікаламіні, якая ў 1502 годзе перавезла статую са свайго рымскага палаца ў Сіену. Прыкладна ў гэты ж час у Сіене знаходзіўся Рафаэль, дапамагаючы Пінтурык'ё з афармленнем бібліятэкі Пікаламіні, дзе скульптура была выстаўлена.

## Спасылкі 
* «Тры грацыі» на сайце музея Кандэ  

Катэгорыя:Карціны Рафаэля
Катэгорыя:Карціны 1504 года
Катэгорыя:Карціны са збораў музея Кандэ
Раніца ў гарах

**«Раніца ў гарах»** () — карціна, напісаная нямецкім мастаком Каспарам Давідам Фрыдрыхам у перыяд з 1822 па 1823 год у горадзе Дрэздэн, у Саксоніі. Твор выканана ў рамках рамантызму.

Карціна ўяўляе сабой пейзаж з відам на горы, зроблены са значнай вышыні.

Выстаўлена карціна ў пецярбургскім Дзяржаўным Эрмітажы, у галерэі нямецкага мастацтва. У музей яна паступіла з Цэнтральнага сховішча музейных фондаў у Паўлаўску ў 1945 годзе.

## Спасылкі 
* «Раніца ў гарах»

Катэгорыя:Карціны Каспара Давіда Фрыдрыха
Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа
Катэгорыя:Карціны 1823 года
Стэарынавая кіслата

**Стэары́навая кіслата́**, **октадэканавая кіслата** — вышэйшая насычаная аднаасноўная карбонавая кіслата аліфатычнага шэрагу, якая мае формулу C18H36O2, або CH3(CH2)16COOH.

Белыя крышталі без паху і смаку, нерастваральныя ў вадзе і растваральныя ў дыэтылавым эфіры. Тлустая навобмацак.

Стэарынавая кіслата была адкрыта ў свіным сале ў 1816 годзе французскім хімікам М. Шэўролем. Атрымліваюць стэарынавую кіслату пры гідролізе тлушчаў і каталітычным акісленні вышэйшых алканаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Стеариновая кислота // ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Аднаасноўныя насычаныя карбонавыя кіслоты
Катэгорыя:Тлустыя кіслоты
Стэарын

**Стэары́н** (, ад  — тлушч) — арганічны прадукт, што атрымліваецца з тлушчаў. Складаецца са стэарынавай кіслаты з дамешкам пальміцінавай, алеінавай і іншых насычаных і ненасычаных тлустых кіслот.

## Уласцівасці 
Стэарын — цвёрдая, паўпразрыстая маса, тлустая на навобмацак. Тэмпература плаўлення 53—65&nbsp;°C (у залежнасці ад гатунку), шчыльнасць 0,92 г/см³ (пры 20&nbsp;°C).

## Атрыманне 
Атрымліваюць дыстыляцыяй гідралізатаў жывёльных тлушчаў (з наступнай крышталізацыяй і адцісканнем) або гідраваннем ненасычаных кіслот раслінных алеяў.
 
Ва ўмовах лабараторыі стэарын можа быць атрыманы узаемадзеяннем растваральнага стэарата і кіслаты. Прыклад рэакцыі стэарату натрыю і воцатнай кіслаты:
CH_{3}(CH_{2})_{16}COONa + CH_{3}COOH = CH_{3}COONa + CH_{3}(CH_{2})_{16}COOH{\downarrow}

## Выкарыстанне 
Стэарын выкарыстоўваецца у вытворчасці мыла, папяровай, гумавай, тэкстыльнай прамысловасці, пры вырабе свечак і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Воскі
Катэгорыя:Тлустыя кіслоты
Катэгорыя:Антыфрыкцыйныя матэрыялы
Стырол

**Стыро́л** C8H8 (фенілэтылен, вінілбензол, этыленбензол) — арганічнае злучэнне, араматычны алкен.

## Уласцівасці 
Бескаляровая вадкасць са спецыфічным пахам. Стырол практычна нерастваральны ў вадзе, добра раствараецца ў арганічных растваральніках, добры растваральнік палімераў.
Лёгка акісляецца, далучае галагены, палімерызуецца (утварае цвёрдую шклопадобную масу — полістырол) і супалімерызуецца з рознымі монамерамі. Полімерызацыя адбываецца ўжо пры пакаёвай тэмпературы (часам з выбухам), таму пры захоўванні стырол стабілізуюць антыаксідантамі (напрыклад, трэтбутылпіракатэхінам, гідрахінонам). Галагенаванне, напрыклад, у рэакцыі з бромам, у адрозненне ад аніліну ідзе не па бензольным кольцы, а па вінілавай групе з утварэннем 1,2-дыбромэтылфенілу.

## Ужыванне 
Стырол ўжываюць амаль выключна для вытворчасці палімераў. Шматлікія віды палімераў на аснове стыролу ўключаюць полістырол, пенапласт, мадыфікаваныя стыролам поліэфіры, пластыкі АБС (акрыланітрыл-бутадыен-стырол) і САН (стырол-акрыланітрыл). Таксама стырол ўваходзіць у склад напалму.

Таксічны. Пашкоджвае слізістыя абалонкі верхніх дыхальных шляхоў і вачэй, выклікае галаўны боль і пашкоджанне цэнтральнай нервовай сістэмы. Адносіцца да другога класу небяспекі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Стыро́л // 
* 

Катэгорыя:Араматычныя вуглевадароды
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Хрысціян Хрысціянавіч Стэвен

**Хрысціян Хрысціянавіч Стэвен** (; 19 [30] студзеня 1781, Фрыдрыхсгам, Выбаргская губерня (цяпер Хаміна, Фінляндыя) — 18 (30) красавіка 1863, Сімферопаль) — расійскі батанік шведскага паходжання, доктар медыцыны, садоўнік і энтамолаг, заснавальнік і першы дырэктар Нікіцкага сада ў Крыме, сапраўдны стацкі саветнік.

З 1849 года ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, з 1815 года — член-карэспандэнт. Стэвен апісаў мноства раслін поўдня Расійскай імперыі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Christian von Steven  

Катэгорыя:Батанікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Этналагічны музей (Вена)

**Этналагічны музей** () — найбуйнейшы антрапалагічны і этнаграфічны музей Аўстрыі. Заснаваны ў 1876 годзе. У наш час займае частку былога імператарскага палаца Гофбург. Змяшчае каля 250 тыс. экспанатаў з Азіі, Афрыкі, Акіяніі і Амерыкі. Сярод важных калекцый увагі заслугоўваюць мексіканскія артэфакты, у тым ліку ўнікальныя ацтэкскія вырабы з пер'я (напрыклад, галаўны ўбор Мантэсумы); частка калекцыі Джэймса Кука (набыта ў 1806 годзе); шматлікія бронзавыя вырабы з Беніна; калекцыя К. фон Хюгеля, сабраная ў вандраваннях па Індыі, Паўднёва-Усходняй Азіі і Кітаю, і іншае.

Мае выдатную калекцыю еўрапейскай зброі, у тым ліку належалай рыцарству з Рэчы Паспалітай (даспехі Радзівіла Сіроткі, Стэфана Баторыя і іншых).

Музей не варта блытаць з  (Österreichisches Museum für Volkskunde), назва якога гучыць вельмі падобна па-нямецку, які, аднак, змяшчае галоўным чынам матэрыялы па культурах Еўропы.

## Спасылкі 
* http://www.ethno-museum.ac.at/en/frameset.html 

Катэгорыя:Музеі Вены
Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе
Прызма Сінахерыба

**Прызма Тэйлара**, ці **цыліндр Тэйлара**, ці **аналы Сенахірыба** — шасцігранная гліняная прызма, знойдзеная сярод руін Ніневіі, сталіцы Асірыі. Вышыня — 38 см, шырыня — 14 см. Створана падчас кіравання асірыйскага цара Сенахірыба. Датавана 691 (па некаторых даных: 689) годам да н.э.

Клінапісны акадскі надпіс на шасці баках прызмы апавядае пра кіраванне асірыйскага цара Сенахірыба, які ў 701 г. да н.э., гэта значыць у часы іўдзейскага цара Езекіі, аблажыў Іерусалім. Прызма Тэйлара з’яўляецца адным з трох знойдзеных дагэтуль сведчанняў, якія засталіся ад цара Сенахірыба, пра яго паход супраць Іўдзеі.

У наш час прызма Тэйлара знаходзіцца ў Брытанскім Музеі ў Лондане.

## Гл. таксама 
* Цыліндр Кіра

## Спасылкі 
* Рускі пераклад тэксту Прызмы Тэйлара 

Катэгорыя:Асірыя
Катэгорыя:Надпісы
Катэгорыя:Брытанскі музей
Павільён Канады і міру

right|thumb|250px|Павільён Канады і міру
**Павільён Канады і міру**,  — былы невялікі музей у горадзе Атава, Канада. Экспазіцыя была прысвечана дасягненням Канады ў спорце, мастацтве, культуры, міратворчых аперацыях, эканоміцы і навуцы. Таксама ў музеі і на адкрытым паветры праводзіліся інтэрактыўныя выстаўкі і мерапрыемствы.

На поўнач ад будынка музея размяшчаюцца вадаспады Рыда і рака Атава. Побач, у доме 50 па Сасэкс-драйв, размяшчаецца пасольства Францыі ў Канадзе.

Наведвальнасць музея была нізкай, і музей зачыніўся ўвосень 2005 г.

## Спасылкі 
* Canada and the World Pavilion 

Катэгорыя:Музеі Атавы
Катэгорыя:Былыя музеі
Стэгазаўры

**Стэгаза́ўры** (*Stegosaurus*) — род познеюрскіх раслінаедных дыназаўраў, які існаваў 155—145 млн гадоў таму. У яго складзе выдзелена тры віды.

## Апісанне 
thumb|left|Параўнанне памераў стэгазаўра і чалавека

Даўжыня да 10 метраў, вышыня да 2,5 метраў. Тулава масіўнае. Пярэднія канечнасці карацейшыя за заднія. Чэрап нізкі і доўгі. Удоўж спіны і хваста ў два шэрагі буйныя парныя панцырныя пласціны і шыпы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Stegosauria
Катэгорыя:Дыназаўры юрскага перыяду
Катэгорыя:Дыназаўры Еўропы
Катэгорыя:Дыназаўры Паўночнай Амерыкі
Стэгацэфалы

**Стэгацэфа́лы**, **панцырнагаловыя**, **покрыўначарапныя** (*Stegocephalia* — «панцырнагаловыя») — выкапнёвыя земнаводныя, адны з першых пазваночных, якія выйшлі ў канцы дэвону на сушу. 

Продкамі іх з’яўляліся касцявыя рыбы. Найбольш блізкія да стэгацэфалаў кісцяпёрыя рыбы, шкілет якіх мае шмат падобных рыс са шкілетам стэгацэфалаў і якія мелі дадатковыя органы дыхання ў выглядзе лёгачных мяшкоў і моцныя плаўнікі-лапы.

Жылі ў балотах, лагунах, забалочаных лясах. Драпежнікі. Даўжыня складала ад 10 см да 3—4 м. Тулава ўкрыта касцянымі шчыткамі, чэрап зверху — масіўнай касцяной пласцінай.

Да сцэгацэфалаў адносяць батрахазаўраў, вымерлыя атрады падкласу лепаспандыльных і лабірынтадонтаў. Стэгацэфалы вымерлі ў пачатку мезазою.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Michel Laurin Phylogeny of stegocephalians  
* http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Labyrinthodon.htm
* http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Reptilomorpha.htm

Катэгорыя:Вымерлыя амфібіі
Катэгорыя:Лопасцевапёрыя рыбы
Джэк Стэйнбергер

**Джэк Стэ́йнбергер** (**Штэйнбергер**) (; нар. 25 мая 1921, Бад-Кісінген, Германія) — амерыканскі фізік, прафесар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1988) за адкрыццё і даследаванне нейтрына і антынейтрына.

Нарадзіўся ў Германіі ў яўрэйскай сям’і. У 1935 годзе сям’я Стэйнбергера эмігруе ў ЗША. У Амерыцы скончыў Чыкагскі ўніверсітэт, ступень бакалаўра (1942). Затым да 1945 года працуе ў радыяцыйнай лабараторыі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, займаючыся даследаваннем фізікі элементарных часціц. У 1948 годзе абараняе доктарскую дысертацыю па тэме даследавання мюонаў (мю-мезонаў) у касмічных промнях і адкрыццё з’явы распаду мюонаў на электроны, пазітроны, нейтрына і антынейтрына. У 1949—1950 гадах Джэк Стэйнбергер на пасадзе прафесара Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі. У 1950—1968 гадах — прафесар Калумбійскага ўніверсітэта. У 1962 годзе Стэйнбергер сумесна з Леонам Ледэрманам і Мелвінам Шварцам ўпершыню ідэнтыфікаваў нейтрына не ў касмічных прамянях, а ў атрыманых у лабараторных умовах прамяні высокай энергіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Санкт-Пецярбургская губерня

**Санкт-Пецярбургская (Санктпецярбургская) губерня** (са жніўня 1914 года — **Петраградская**, з 1924 года — **Ленінградская**) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі і РСФСР, якая існавала ў 1710—1927 гадах. Губернскі горад — Санкт-Пецярбург (затым *Петраград* і *Ленінград* адпаведна).

## Геаграфія 
**Санкт-Пецярбургская губерня** размяшчалася на паўночным захадзе Расійскай імперыі, займаючы тэрыторыю ў выглядзе неаднолькавых лопасцей, якія раскінуліся на берагах Фінскага заліва, Ладажскага і Чудскога азёр.

Губерня межавала з Наўгародскай і Пскоўскай губернямі на поўдні, Аланецкой губерняй на ўсходзе, Эстляндскай губерняй на захадзе і з Выбаргскай губерняй Вялікага Княства Фінляндскага на поўначы. Да далучэння Фінляндыі ў 1809 годзе паўночная мяжа губерні была таксама і мяжой Расійскай імперыі.

Плошча губерні складала 482&nbsp;500 км² у 1710 годзе, 53&nbsp;363 км² — у 1847 годзе, 44&nbsp;613 км² — у 1905 годзе, 66&nbsp;160 км² — у 1926 годзе.

У выніку аддзялення пасля 1917 года ад Расіі Эстоніі і Фінляндыі губерня зноў стала памежным рэгіёнам.

## Насельніцтва 
### Колькасць насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Нацыянальны склад у 1897 годзе:

Нацыянальны склад Петраградскай губерні (без Петраграда) у 1920 годзе:

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:З’явіліся ў 1710 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе
Вільгельм Стэйніц

**Вільгельм Стэ́йніц** (Штайніц; , , 14 мая 1836, Прага — , Нью-Ёрк) — першы афіцыйны чэмпіён свету па шахматах (1886—1894), найбольш выбітны шахматны тэарэтык XIX стагоддзя, заснавальнік пазіцыйнай школы шахматнай гульні.

Вучыўся ў Венскім політэхнічным інстытуце, які не скончыў. З 1862 года жыў у Вялікабрытаніі, з 1883 года — у ЗША.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 30 шахматных задач, заснаваных на партыях Стэйніца
* 

Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шахматах
Катэгорыя:Шахматысты Аўстрыі
Катэгорыя:Шахматысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Шахматысты ЗША
Катэгорыя:Шахматныя кампазітары
Катэгорыя:Шахматныя тэарэтыкі
Штандар вайны і міру

thumb|400px|«Вайна»
thumb|400px|«Мір»
**Штандар вайны і міру** — пары інкруставаных дэкаратыўных панэляў, выяўленая экспедыцыяй Л. Вулі пры раскопках шумерскага горада Ур. На кожнай з пласцін на лазурытавым фоне ў тры шэрагі выкладзены перламутравымі пласцінкамі сцэны з жыцця шумераў. Артэфакт датуецца сярэдзінай 3-га тысячагоддзя да н.э. Памеры 21,59 на 49,53 гл.

Штандар з Ура — жамчужына экспазіцыі Брытанскага музея. На панэлі з выявай вайны паказана прыгранічная сутычка з удзелам шумерскага войска. Пад коламі вабленых куланамі цяжкіх калясніц гінуць праціўнікі. Зраненых і зняважаных палонных прыводзяць да цара. На іншай панэлі намалявана сцэна балявання. Тых, хто балюе вяселяць гульнёй на арфе.

Прызначэнне панэляў не зусім ясна. Вулі меркаваў, што іх выносілі на поле бою ў якасці своеасаблівага сцяга. Некаторыя вучоныя, падкрэсліваючы мірны характар адной са сцэн, мяркуюць, што гэта былі сценкі кладкі для арфы.

## Гл. таксама 
* Урскія арфы

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ур
Катэгорыя:Брытанскі музей
Элвін Рот

**Элвін Эліёт Рот** () — амерыканскі эканаміст, прафесар Гарвардскага ўніверсітэта, выкладае ў Гарвардскай школе бізнесу. Унёс значны ўклад у тэорыю гульняў, тэорыю ўладкавання рынку і эксперыментальную эканоміку. У 2012 годзе быў удастоены сумесна з Лойдам Шэплі Прэміі Шведскага дзяржаўнага банка па эканамічных навуках памяці Альфрэда Нобеля за «тэорыю стабільнага размеркавання і практыкі ўладкавання рынкаў».

## Біяграфія 
Элвін Эліёт Рот нарадзіўся ў Нью-Ёрку, у яўрэйскай сям'і; яго бацькі былі настаўнікамі. Вучыўся ў сярэдняй школе імя Марціна Ван Бюрэна ў Квінсе, але кінуў яе ў пятнаццацігадовым узросце. Наведваў курсы інжынераў пры Калумбійскім універсітэце і ў рэшце рэшт быў залічаны на інжынернае аддзяленне ўніверсітэта, пасля заканчэння якога (1971) прайшоў магістратуру і аспірантуру пры Стэнфардскім універсітэце (1974), спецыялізуючыся на даследаванні аперацый.

## Асноўныя працы па «Нобелеўскай» тэме 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Alvin E. Roth  на сайце Гарвардскай школы бізнесу
* Кампіляцыя даследаванняў Элвіна Рота 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Уладзімір Мацвеевіч Стэльмах

**Уладзі́мір Мацве́евіч Стэ́льмах** (, вёска Бушмічы, , Брэсцкая вобласць — ) — беларускі тэатральны дзеяч, пісьменнік. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1961).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. З 1927 года вучыўся ў Мінскім беларускім педагагічным тэхнікуме, у 1929 годзе паступіў у драматычную студыю Беларускага дзяржаўнага тэатра ў Віцебску. Пасля заканчэння студыі (1931) працаваў у тэатрах рабочай моладзі і юнага гледача ў Мінску акцёрам, дырэктарам, загадчыкам літаратурнай часткі.

На пачатку Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баях пад Смаленскам, з 1942 года — загадчык ваеннага аддзела і аддзела прапаганды і агітацыі Рудаўскага райкама партыі Тамбоўскай вобласці. З 1943 года — дырэктар БДТ-2 у Віцебску, з 1945 года — Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР, з 1947 года — Беларускага тэатра імя Янкі Купалы, у 1955—1966 гадах — Беларускага рэспубліканскага тэатра юнага гледача, у 1952—1955 гадах — начальнік аддзела тэатраў Міністэрства культуры БССР. Скончыў завочна Маскоўскі дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1954). У 1966—1971 гадах — намеснік старшыні прэзідыума Беларускага тэатральнага аб’яднання. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1965 года.

## Узнагароды 
Узнагароджаны дзвюма ордэнамі «Знак Пашаны» і медалямі.

## Творчасць 
Першая п’еса «Шляхі» апублікавана ў 1930 годзе (пастаўлена ў 1931). Аўтар п’ес «Крушэнне рэнегатаў» (1931), «Фантан» (1932, пастаўлена ў 1933), «Тры крыжы» (1932, пастаўлена ў 1933), «Канец маскараду» (сумесна з Ю. Рудзько, пастаўлена ў 1938). Выдаў нарыс «Народны артыст СССР Г. П. Глебаў» (1954) і кнігі пра тэатр «Шляхі беларускага тэатра» (на ўкраінскай мове, Кіеў, 1964), «Кранаючы чуткія струны душы» (1966), «Вечна жывая крыніца» (1970), «Тэатр і час: Запіскі дырэктара тэатра» (1973).

Пераклаў на беларускую мову «Хітрыкі Скапэна» Мальера (пастаўлена ў 1940 годзе).

## Сям’я 
Меў дачку Дзіяну (нар. 1939), якая стала тэатразнаўцам.

## Літаратура 
* 
* 
* *Пятровіч С.* Уладзімір Стэльмах // Майстры беларускай сцэны — Мн., 1986.

## Спасылкі 
* Стэльмах Уладзімір Мацвеевіч // Камянецкая цэнтральная раённая бібліятэка імя У. М. Ігнатоўскага

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Музей прыродазнаўства (Берлін)

**Музей прыродазнаўства** () — адзін з найбуйнейшых музеяў прыродазнаўства ў Германіі.

Яго шырокія калекцыі налічваюць больш за 30 млн. аб'ектаў. Першапачаткова з'яўляўся часткай Універсітэта імя Гумбальта ў Берліне, аднак з 1 студзеня 2009 года з'яўляецца самастойнай установай. Уваходзіць у .

## Калекцыі 
Музей вядомы першым чынам шкілетам жырафатытана — самага вялікага ва ўсім свеце адноўленага шкілета дыназаўра.

Катэгорыя:Музеі Берліна
Катэгорыя:Прыродазнаўчыя музеі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1810 годзе
Катэгорыя:1810 год у Берліне
Стэльмах

**Стэльмах** — прозвішча нямецкага паходжання (, першапачаткова — рамеснік, які рабіў колы). Распаўсюджана сярод палякаў, беларусаў, украінцаў і яўрэяў; арэал распаўсюджання — абшар колішняй Рэчы Паспалітай: Польшча, Беларусь, Украіна.

## Выбітныя носьбіты 
* Адольф Фаміч Стэльмах (нар. 1941) — беларускі і ўкраінскі вучоны, доктар біялагічных навук, прафесар.
* Вячаслаў Фаміч Стэльмах (1939—2021) — беларускі вучоны, фізік.
* Георгій Фаміч Стэльмах (нар. 1954) — кандыдат фізіка-матэматычных навук, фізік.
* Дзіяна Уладзіміраўна Стэльмах (нар. 1939) — беларускі тэатразнавец.
* Ірына Стэльмах (нар. 1993) — украінская гандбалістка.
* Міхаіл Апанасавіч Стэльмах — украінскі пісьменнік, драматург.
* Уладзімір Мацвеевіч Стэльмах — беларускі тэатральны дзеяч, пісьменнік.
* Уладзімір Сямёнавіч Стэльмах — украінскі банкір, дзяржаўны дзеяч.
* Эдуард Стэльмах (нар. 1951) — канадскі палітык, прэм’ер-міністр правінцыі Альберта (Канада).
* Яўген Міхайлавіч Стэльмах — Герой Савецкага Саюза, ураджэнец Беларусі.
Чапля белая малая

**Чапля белая малая** (*Egretta garzetta*) — сярэдняга памеру балотная птушка сямейства чаплевых, шырока распаўсюджаная ў цёплым клімаце ўсходняга паўшар'я. Пачынаючы з другой паловы XX стагоддзя актыўна засяляе Паўночную і Цэнтральную Амерыку.  

Знешне падобная да вялікай белай чаплі, адрозніваецца ад яе меншымі памерамі, падоўжаным пер'ем на патыліцы і грудзях, і дэталямі афарбоўкі дзюбы і ног. Трымаецца паблізу розных вадаёмаў са стаячай або праточнай вадой; засяляе пойменныя лясы ў далінах рэк, плыткія азёры з зарослымі берагамі, балоты, заліўныя рысавыя палі. Не баіцца чалавека і часта сустракаецца каля жылля і на пашах. Гняздуе  калоніямі, часта сумесна з бакланамі або іншымі чаплямі. Сілкуецца ў асноўным дробнай рыбай, а таксама казуркамі, жабамі, слімакамі і да т.п. У Еўропе пералётная птушка, зімуе на берагах Міжземнага мора, у Афрыцы і ў трапічнай Азіі.

## Гл.таксама 
* Спіс птушак Беларусі

## Спасылкі 
* Відэакліпы малой белай чаплі 
* Карта распаўсюджвання і маркі з выявай малой белай чаплі 

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Катэгорыя:Птушкі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Міхаіл Апанасавіч Стэльмах

**Міхаіл Апанасавіч Стэ́льмах** (;  — ) — украінскі , , , лаўрэат Сталінскай прэміі (1951), Герой Сацыялістычнай Працы (1972). Акадэмік Акадэміі навук УССР (1978). Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР з 1962 года.

## Біяграфія 
Міхаіл Стэльмах нарадзіўся 11(24) мая 1912 года ў вёсцы Дзякіўці (цяпер Літынскі раён Вінніцкай вобласці Украіны ў беднай сялянскай сям’і). У 1929 годзе пасля заканчэння школы паступіў у Вінніцкі педагагічны тэхнікум, затым на літаратурны факультэт Вінніцкага педагагічнага інстытута, які скончыў у 1933 годзе. У 1933—1939 гадах працаваў настаўнікам. У 1939—1945 гадах служыў у Чырвонай Арміі, спачатку радавым артылерыстам, а з 1944 года пасля двух цяжкіх раненняў і лячэння ў горадзе Уфа — карэспандэнтам Першага Украінскага фронту «За гонар Айчыны». Падчас вайны ў Варонежы і Уфе былі апублікаваныя зборнікі вершаў Міхаіла Стэльмаха. Пасля заканчэння вайны прыйшоў на працу ў Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі Акадэміі навук УССР, дзе прапрацаваў да 1953 года.
 
М. А. Стэльмах памёр 27 верасня 1983 года. Пахаваны ў Кіеве на Байкавых могілках.

## Творчасць 
Друкавацца пачаў у 1936 годзе. Проза Міхаіла Стэльмаха вызначаецца выразнасцю мовы, псіхалагізмам, багаццем фальклорных дэталей. Аўтар вершаў, п’ес, навел, раманаў, твораў для дзяцей. Пераклаў на ўкраінскую мовы асобныя вершы Я. Купалы, П. Пестрака, А. Астрэйкі, М. Танка.

На беларускую мову творы Міхаіла Стэльмаха перакладалі А. Васілевіч, В. Вітка, М. Маляўка, С. Грахоўскі, Р. Ряхай, Х. Жычка, В. Зуёнак, П. Сушко.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Драматургі Украіны
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты
Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Ваенныя карэспандэнты
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны
Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Асобы на марках
Уладзімір Сямёнавіч Стэльмах

**Уладзімір Сямёнавіч Стэльмах** (нар. ) — украінскі банкір, эканаміст.
 
Дзяржаўны служачы Украіны 1-га рангу (1999). З 3 снежня 2008 года па 23 снежня 2010 года — старшыня Нацыянальнага банка Украіны. З 23 снежня 2010 года — дарадца Прэзідэнта Украіны.

Катэгорыя:Старшыні Нацыянальнага банка Украіны
Катэгорыя:Члены СНБА Украіны
Пунш

**Пунш** (ад ) — зборная назва кактэйляў, у першую чаргу алкагольных, якія звычайна ўтрымоўваюць садавіну ці фруктовы сок. Падаецца традыцыйна на вечарынках у вялікіх шырокіх чашах, з плаваючымі ў іх кавалачкамі садавіны. Напой быў завезены з Індыі ў Англію напачатку XVII стагоддзя і распаўсюдзіўся ў Еўропе.

## Гісторыя 
Пунш упершыню з’явіўся ў Індыі, назва паходзіць ад  («пяць») (і ўзыходзіць да санскрыцкага *panchan-s*). Гэта быў гарачы напой з пяці кампанентаў: рому, цукру, лімоннага соку, гарачай вады і чаю.

З Індыі маракамі Брытанскай Ост-Індскай кампаніі напачатку XVII стагоддзя пунш быў завезены ў Англію, і адсюль распаўсюдзіўся па Еўропе. Перш ён рабіўся на аснове брэндзі і віна, з прычыны таго, што ром стаў вядомы толькі ў канцы XVII стагоддзя.
Упершыню тэрмін «пунш» () быў зарэгістраваны ў брытанскіх дакументах у 1632 годзе.

З часам варыянтаў прыгатавання пуншу стала вялікае мноства: агульным для іх з’яўляецца фруктовы сок у складзе напою. Пунш часам падаюць халодным, ці нават робяць безалкагольны кактэйль з розных фруктовых сокаў, свежых і кансерваваных ягад і садавіны, які таксама завецца пуншам.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Кактэйлі
Лойд Шэплі

**Лойд Стаўэл Шэплі** (; нар. 2 чэрвеня 1923, Кембрыдж, штат Масачусетс) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2012).
 
Служыў у Ваенна-паветраных сілах ЗША (1943—1945). Бакалаўр (1948) Гарвардскага ўніверсітэта; доктар філасофіі (1953) Прынстанскага ўніверсітэта. Працаваў у карпарацыі RAND (1948—1949; 1954—1981), з 1981 г. выкладае ў Каліфарнійскім універсітэце (Лос-Анджэлес).
 
Узнагароджаны баявым медалём «Бронзавая зорка» (1944). Акадэмік Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (з 1974) і Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (з 1979). Ганаровы член Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі (з 2007).
 
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы 2012 сумесна з амерыканскім эканамістам Элвінам Ротам.

## Асноўныя творы 
* 
* «Канцэпцыі і тэорыі чыстай канкурэнцыі» (Concepts and Theories of Pure Competition, 1967);
* 

## Спасылкі 
* Старонка Л. Шэплі на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта (захаваная версія з archive.org) 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Яўген Міхайлавіч Стэльмах

**Яўген Міхайлавіч Стэ́льмах** (, вёска Вязаўніца, Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць — ) — ваенны лётчык, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, карэйскай вайны 1950—1953 гадоў, Герой Савецкага Саюза (1951).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі аэраклуб у 1941 годзе, Чарнігаўскую ваенную авіяшколу лётчыкаў у 1943 годзе. Лётчык-знішчальнік старшы лейтэнант Я. Стэльмах удзельнічаў у паветраных баях на Курскай дузе, суправаджаў караблі на Белым моры, Паўночным Ледавітым акіяне. У час карэйскай вайны 1950—1953 гг. камандзір звяна старшы лейтэнант Стэльмах у складзе савецкага 64-га знішчальна-авіяцыйнага корпуса ўдзельнічаў у паветраных баях. 1 чэрвеня 1951 года Яўген Стэльмах збіў бамбардзіроўшчыка праціўніка В-29 і падбіў другі, аднак сам быў збіты варожым знішчальнікам. Прызямліўшыся на парашуце, уступіў у бой з дыверсійнай групай праціўніка і, каб не трапіць у палон, застрэліўся. Пахаваны на Рускіх вайсковых могілках у горадзе Люйшунь (Кітай).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* О Герое Советского Союза Евгении Стельмахе // СБ. Беларусь сегодня, № 208 (24345). Субота, 2 лістапада 2013 года.
* 100 лет со дня рождения Героя Советского Союза Евгения Михайловича Стельмаха  // Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны
* Стельмах Евгений Михайлович // Советские асы Корейской войны 1950—1953 гг. (Из книги И. Сейдова — «Красные дьяволы» в небе Кореи". — Москва: «ЯУЗА—ЭКСМО», 2007. год.)

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Выпускнікі Чарнігаўскага вышэйшага ваеннага авіяцыйнага вучылішча лётчыкаў
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Лётчыкі Карэйскай вайны
Катэгорыя:Старшыя лейтэнанты СССР
Катэгорыя:Пахаваныя ў Люйшуне
Катэгорыя:Застрэліліся
Медавуха

, каля 1910 г.]]
**Медаву́ха** — алкагольны напой, прыгатаваны з выкарыстаннем мёду.

Звычайна мацунак ад 5 да 16 працэнтаў (мацунак алкагольнай прадукцыі вымяраецца па працэнтным утрыманні этылавага спірту), але можа быць і больш. Утрыманне цукру часцей 8 — 10 працэнтаў, але можа быць і менш. У смаку тушаныя і мядовыя тоны.

## Спасылкі 
* Медавуха , chrab.chel.su 

Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Ферментаваныя напоі
Катэгорыя:Рускія напоі
Катэгорыя:Мёд
Лікавая прамая

**Лікавая прамая**, **лікавая вось**, **лікавая простая** — прамая, на якой адлюстраваны рэчаісныя (сапраўдныя) лікі. Кожны такі лік адлюстроўваецца пунктам на лікавай прамой і тым самым устанаўліваецца ўзаемна адназначная адпаведнасць паміж мноствам рэчаісных (сапраўдных) лікаў і мноствам пунктаў на прамой.

На прамой выбіраюць пункт 0 (пачатак адліку) і з правага боку ад яго — адзінкавы пункт, адрэзак паміж імі называюць маштабным (адзінкавым) адрэзкам. Яго даўжыня прымаецца за адзінку вымярэння даўжынь усіх адрэзкаў лікавай прамой. Напрамак ад 0 да 1 лічыцца дадатным, ад -1 да 0 — адмоўным. Дадатны сапраўдны лік *а* адлюстроўваецца адрэзкам, узятым у дадатным напрамку, даўжыня якога роўная пэўнай колькасці адзінкавых адрэзкаў.

Калі пункт *A* з'яўляецца адлюстраваннем ліку *a*, то лік *a* называецца дэкартавай каардынатай (ці каардынатай) пункта *A*.

Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Ігнацій Смалянін

**Ігнацій (Ігнат) Смалянін** — усходнеславянскі падарожнік, пісьменнік-белетрыст XIV ст.

Паходзіў са Смаленскага княства. У 1389 суправаджаў мітрапаліта Пімена ў час падарожжа ў Царград. Быў там да 1393 г., пасля жыў у Іерусаліме, у манастыры на Афоне (Грэцыя), дзе і памёр.

Вядомы як аўтар «Хаджэння», у якім адлюстраваны падзеі, што адбыліся падчас паездкі ў Канстанцінопаль у 1389—93 гады. У храналагічнай паслядоўнасці аўтар распавядае аб прыгодах, дзіўных здарэннях і шматлікіх сустрэчах з выдатнымі людзьмі. У творы шмат разгорнутых дыялогаў. Аўтар дае каштоўныя звесткі аб прыездзе ў ВКЛ мітрапаліта Кіпрыяна. У творы шмат увагі ўдзяляецца апісанню краявідаў Прычарнамор'я, асабістым уражанням ад плавання на караблі, разважанням аб палітычным палажэнні ў Візантыі (распавядае аб каранацыі імператара Мануіла) і ўсхваленні прыгажосці ўбачаных палацаў і храмаў. Сцэна каранацыі цара Мануіла ў творы паказана вельмі каларытна, што пацвярджае літаратурнае майстэрства Ігната Смаляніна. Твор вядомы ў дзвюх рэдакцыях і 24 спісах.

## Літаратура 
* Старажытная беларуская літаратура (XII-XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5

Катэгорыя:Пісьменнікі-падарожнікі
Катэгорыя:Старажытнабеларускія пісьменнікі
Катэгорыя:Дыяканы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага
Сон на кургане

**«Сон на кургане»** — драматычная паэма Янкі Купалы, завершаная 8 жніўня 1910 года ў Санкт-Пецярбургу. Упершыню надрукавана ў літаратурным альманаху «Маладая Беларусь» (серыя 1, сшытак 1) у 1912 годзе. Мае аўтарскае прысвячэнне: «Памяці свайго бацькі і брата». Чарнавы аўтограф паэмы захоўваецца ў Літаратурным музеі Янкі Купалы. Паэма стала новым па жанры творам у беларускай літаратуры, якая дагэтуль развівалася пераважна ў рэчышчы канкрэтнага, рэальна-прадметнага адлюстравання жыцця. Паэма адметна сваім маштабным рамантычным мысленнем, умоўна—фантастычнымі вобразамі.

## Апісанне 
Гісторыка-філасофская рамантычная паэма. Своеасаблівы працяг паэмы «Адвечная песня», але шырэй за яе зместам і са значна больш складанымі сімвалічна-алегарычнымі карцінамі, сюжэтна-кампазіцыйнай структурай.

Змест твора складаецца з некалькіх асноўных тэматычных лініяў: роздум паэта пра лёс беларускага вызваленчага руху, пра шляхі народнай барацьбы; узаемаадносіны рэвалюцыйнага правадыра і народнай масы; імкненне рэакцыйных сіл настроіць народ супраць яго лепшых сыноў, рэвалюцыйных кіраўнікоў. У мастацтве лялек паэма знайшла сваё ўвасабленне ў спектаклі Гродзенскага абласнога тэатра лялек «Паэма без словаў» (2002 г., рэжысёр — А.Жугжда). Урыўкі з паэмы выкарыстаны ў пастаноўцы Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы «Сны аб Беларусі» (2007 г., рэжысёр — Ул.Савіцкі).

## Літаратура 
*Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Сон на кургане (драматычная паэма)» / Аўтар — І.Навуменка — C. 569—570.
*Лазарук М. Беларуская паэма ў другой палавіне ХІХ—пачатку ХХ стагоддзя. — Мн., 1970. — С.106—107, 167—173.
*Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С.150—160.
*Навуменка І. Янка Купала. — Мн., 1980. — С.55—66.
*Ярош М. Янка Купала і беларуская паэзія. - Мн., 1971. — С.76—79.

## Спасылкі 
* Паэмы Янкі Купалы на сайце Янка Купала
* Вобразы духаў прыроды ў паэзіі Янкі Купалы нашаніўскага перыяду / Ганна Мятліцкая
* Матывы трагізму ў драматычных паэмах Янкі Купалы «Адвечная песня» і «Сон на кургане»
* Путеводитель по литературным снам  на сайце Белоруссккий журнал 
* «Сон...» у сістэме каардынат  на сайце Газэта «Культура» 
* «Сон на кургане» (Тэатр імя Горкага) / запіс тэлетрансляцыі
* Янка Купала і Гродна / Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні, Гродна, 2010 г.

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1912 годзе
Катэгорыя:Кнігі 1912 года
Апакаліптыка

**Апакаліптыка** — жанр навуковай фантастыкі, у якім расказваецца пра наступленне якой-небудзь глабальнай катастрофы.

Першыя творы гэтага жанру з'явіліся яшчэ ў эпоху рамантызму ў самым пачатку XIX стагоддзя, але сапраўдны росквіт жанру прыпаў на «халодную вайну», у сувязі з чым класічны сюжэт гэтага жанру апавядае пра тэрмаядзерную вайну.

Дзеянне адбываецца ў час катастрофы: нашэсці іншапланецянаў, паўстанні робатаў, пандэміі, вывяржэнні вулканаў і інш.

## Гісторыя 
Ужо ў 1805 годзе з'явілася паэма ў прозе «Апошні чалавек», напісаная Жан-Батыстам Кузэнам дэ Грэнвілем, у якой тэхнічны прагрэс спрычыняе гібель чалавецтва. Тэма была працягнута ў рамане Мэры Шэлі «Апошні чалавек» (1826), першым у доўгім шэрагу раманаў, прысвечаных гібелі чалавецтва ад эпідэміі. У Расіі тэма «Апошняга чалавека» (магчыма, не без уплыву Шэлі) атрымала ўвасабленне ў вершах Баратынскага («Апошняя смерць», 1827) і Фета («Ніколі», 1879).

У 1816 годзе выйшла паэма Байрана «Цемра», якую пазней сталі лічыць прафетычным апісаннем ядзернай зімы.

На 1832 год газетамі было прызначана сутыкненне Зямлі з каметай Галея — першая «навукова-прадказаная» касмічная катастрофа. Гэтыя толкі адгукнуліся ў апавяданнях Эдгара По «Размова Эйраса і Гарміёны» (1839), Уладзіміра Адаеўскага «Два дні ў жыцці зямнога шара» (1828 — камета мінае, але праз тысячы гадоў састарэлая Зямля падае ў Сонца), Міхаіла Пагодзіна «Галеева камета» (1833), ува ўрыўку Івана Гур'янава «Камета 1832 года» (1832). Імавернае сутыкненне з каметай папулярызаваў у артыкулах і ў рамане канец свету Каміль Флямарыён. Пад яго ўплывам напісаны раман Джорджа Грыфіта  «Вольга Раманава» і апавяданне Герберта Уэлса «Зорка».

## Гл. таксама 
* Постапакаліптыка

Катэгорыя:Жанры фантастыкі
Грог

**Грог** () — гарачы алкагольны напой. У найбольш агульным варыянце, уяўляе сабой ром, моцна разведзены вадой з цукрам. Часам выкарыстоўваецца гарачы чай.

Назва напою паходзіць ад мянушкі брытанскага віцэ-адмірала Эдварда Вернона (Edward Vernon; 1684—1757) — «Олд грог» (Old Grog). У тыя часы ў штодзённы рацыён маракоў Брытанскага Каралеўскага флоту ўваходзіла порцыя паўпінты 80%-га рому (каля 240 грамаў), што перыядычна выклікала дысцыплінарныя праблемы і п’янства матросаў. Каб паменшыць уплыў алкаголю на маракоў, адмірал Вернон загадаў раздаваць ром толькі разведзены вадой, халоднай ці гарачай, у залежнасці ад сітуацыі і лімонным сокам. Спачатку гэта новаўвядзенне не спадабалася матросам, бо колькасць напою пакінулі ранейшым — паўпінты, — а самога рому ў ім утрымліваўся ўжо ўдвая менш. Напой пачалі называць «ром на трох водах», або «грог» — па мянушцы Стары грог, якую далі Вернону за яго звычку шпацыраваць па палубе ў непагадзь у старой непрамакальнай накідцы, якая звалася grogram cloak. Ром уваходзіў у штодзённы рацыён маракоў каралеўскага флоту як прафілактычны сродак ад цынгі і іншых хвароб да скасавання гэтага правіла 31 ліпеня 1970 года.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Кухня Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Ежа і напоі піратаў