Ян Баршчэўскі

**Ян Баршчэ́ўскі** (, ; ) — беларускі пісьменнік, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры.

Вядомы сваім найбуйнейшым творам «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» (на польскай мове), выдадзеным у 1844—1846 гадах у чатырох кнігах. Таксама напісаў тры вершы беларускай мовай лацінкай. Яго беларускія творы напісаны ў фальклорным стылі, маюць павучальны ці бурлескна-рэалістычны характар.

## Біяграфія 
### Сям’я 
Баршчэўскія — разгалінаваны святарскі род на поўначы гістарычнай Полаччыны ў канцы XVIII — 1-й палове XIX ст., утваралі роднасную сетку ўніяцкага святарства ў Полацкім, Невельскім і Себежскім паветах. Пачынальнікам роду, магчыма, быў шляхціц, які ў 1-й палове XVIII ст. праз жыццёвыя акалічнасці, магчыма падчас Паўночнай вайны, перайшоў ў святарскі стан.

Месцам нараджэння Яна Баршчэўскага першы біёграф Рамуальд Падбярэзскі даваў фальварак Мурагі Полацкага павета Віцебскай губерні (цяпер Расонскі раён Віцебскай вобласці), што было прынята як факт. У 2018 годзе аналізам архіўных крыніц вызначана, што Ян нарадзіўся ў вёсцы  Себежскага павета Віцебскай губерні (цяпер Пустошкінскі раён Пскоўскай вобласці). У Мурагі сям’я пераехала, калі сыну было каля сямі гадоў, перад гэтым некаторы час жыла ў Сакалішчы.

З часам нараджэння ў крыніцах і літаратуры таксама не было пэўнасці, яго давалі ў межах ад 1780 да 1796 года. З найболей верагодных дакументаў, у іх ліку ўласнаручныя рапарты бацькі, час нараджэння Яна вызначаецца паміж 4 лістапада 1792 і 15 студзеня 1793 года (паводле грыгарыянскага календара — паміж 15 лістапада 1792 і 26 студзеня 1793).

Шляхціц **Фёдар Баршчэўскі**, у 1776 годзе вікарый Няведранскай царквы, магчыма, бацька Івана Фёдаравіча і дзед Яна Іванавіча Баршчэўскіх.

**Іван Фёдаравіч** (каля 1760—1832) таксама пісаўся са шляхецкага стану. Атрымаў адукацыю ў Полацкім езуіцкім калегіуме, дайшоў да другога класу. У 1787 або 1789 годзе рукапакладзены ў святары архіепіскапам Іракліем Лісоўскім. Служыў адміністратарам у Няведранскай царкве (да 1795), затым у Сакалішчанскай (1796—1798) і Мурагоўскай царкве Святога Ільі (з 1799). Характарызаваўся як святар узорных паводзін, дбайны да службовых абавязкаў, з высокім узроўнем адукацыі. Жанаты быў з **Ганнай** (каля 1770 — пасля 1822) з уплывовага ў Себежскім павеце святарскага роду **Ігнатовічаў**, маладзейшай за яго на дзесяць гадоў, згадана ў дакументах 1798, 1809 і 1822 гадоў, і, магчыма, маці ўсіх яго дзяцей, у іх ліку Яна. Вядомыя дзеці Івана і, напэўна, Ганны:

* **Васіль** — першынец, нарадзіўся каля 1790 года. Згаданы сямілетнім ў рапарце бацькі 1798 года. У пазнейшых спісах сям’і (1811, 1822) яго няма, магчыма, памёр у дзяцінстве або рана пачаў самастойнае жыццё.
* **Іван (Ян)** — другі сын, нарадзіўся на мяжы 1792 і 1793 гадоў.
* **Антон** — трэці сын, нарадзіўся каля 1798 года. Таксама стаў уніяцкім святаром. Служыў месцадаглядальнікам у царкве ў Далысе Невельскага павета. Жанаты быў Еўдакіяй і меў трох сыноў — Івана, Паўла і Антона. У 1837 годзе, пасля пераводу яго прыходу ў праваслаўе, перамешчаны на службу ў Копыскі павет.
* **Ганна** — нарадзілася каля 1805 года, жыла пры бацьках у Мурагах.
* **Мікалай** — чацвёрты сын, нарадзіўся каля 1805 года. У 1834 годзе адзначаны як звольнены з духоўнага звання ў штацкую (грамадзянскую) службу.
* **Фёдар** — пяты сын, нарадзіўся 8 красавіка 1809 года ў Мурагах. У 1825—1834 гадах навучаўся ў Полацкай уніяцкай семінарыі на поўным фундушавым утрыманні, паказаў добрыя здольнасці ў навуках. У 1835 годзе падаў прашэнне на залічэнне ў дзяржаўную службу.
* **Дзмітрый** — шосты сын, нарадзіўся каля 1812 года. Па смерці бацькі ў 1832 годзе пераведзены ў Далысы пад апеку старэйшага брата Антона.
Родзічам Яна быў **Францішак Баршчэўскі** (нар. каля 1775), дзячок Мурагоўскай царквы, які мог быць прататыпам *Сляпога Францішка* ў творах пісьменніка. Сваякамі, можа, братамі ці пляменнікамі маці, былі **Іосіф** (нар. 1786) і **Вікенці** (нар. 1790) **Ігнатовічы**, панамары Мурагоўскай царквы.

Ад дзяцінства Ян Баршчэўскі быў уцягнуты ў няпростыя рэлігійныя і сацыяльныя прасцэсы -- дызунію на беларускіх землях, што адбілася на яго светапоглядзе і творчасці. Пісьменнік не губляў сувязі з сям'ёй і калі пераехаў у Пецярбург, дапамагаў малодшым баратам, у 1835 годзе садзейнічаў брату Фёдару ў прашэнні пра залічэнне на дзяржаўную службу.

### Полацкі перыяд 
Вучыўся ў Полацкім езуіцкім калегіуме. Пахаваны ў Чуднаве.

### Пахаванне 
У красавіку 2019 года ў Чудніве была ідэнтыфікаваная магільная пліта Яна Баршчэўскага, яна месцілася на адным з прыватных падворкаў, куды была калісьці перанесеная з разрабаваных за савецкім часам каталіцкіх могілак. На надмагіллі надпіс па-польску: «*Ян Баршчэўскі, які любіў Бога, прыроду і людзей. Пісьменнік натхненняў і пачуцця. Жыў годна 70 гадоў*». Неўзабаве магільная пліта была перанесеная на тэрыторыю мясцовага касцёла Адшукання Крыжа Гасподняга. Месца пахавання Баршчэўскага застаецца невядомым, бо ў Чудніве было некалькі каталіцкіх могілак.

Метрычны запіс, знойдзены пазней у Дзяржаўным архіве Жытомірскай вобласці, пацвярджае, што Ян Баршчэўскі быў пахаваны на парафіяльных могілках касцёла ў Чуднаве, які быў зруйнаваны савецкай уладай у 1935—1936 гадах і стаяў паблізу падворку, дзе і знайшлі надмагільную пліту. У метрычным запісе адзначаецца, што «*дваранін Іаан Баршчэўскі*» памёр ад сухотаў 28 лютага 1851 года ва ўзросце 54 гадоў.

## Творчасць 
Першыя творы, верш «*Дзеванька*» (1809), напісаў за часам навучання ў Полацкай езуіцкай калегіі.

Баршчэўскі як паэт склаўся пад уплывам польскага класіцызму. Захапленне паэзіяй Адама Міцкевіча адбілася на яго польскіх творах (паэма «*Жыццё сіраты*», санеты «*Мелодыі пілігрыма*»).

Асноўным творам аўтара ёсць зборнік фантастычных твораў з жыцця беларускай глыбінкі «*Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях*» у 4-х тамах (1844—1846). Творы напісаныя пад відавочным уплывам беларускага фальклору. Баршчэўскі выкарыстаў сюжэты казак і легенд «дзікага паўночнага краю Беларусі», апаэтызаваў родныя мясціны, у тым ліку і возера Нешчарда, каля якога стаіць вёска Мурагі, дзе прайшло яго дзяцінства.
)]]
Апавяданні Баршчэўскага нагадваюць паводле свайго містычнага настрою творы Мікалая Гогаля. Паэма Яна Баршчэўскага «*Пояс Венеры*» не захавалася.

Большая частка твораў напісана на польскай мове, аднак у іх пісьменнік звяртаўся да беларускіх паданняў, фальклорных сюжэтаў і вобразаў («*Дзве бярозы*», «*Курганы*», «*Зарослае возера*» і інш.). Захавалася толькі тры яго творы напісаныя аўтарам непасрэдна па-беларуску: «*Дзеванька*», «*Гарэліца*», «*Бунт хлопаў*» («*Рабункі мужыкоў*», прысвечаны сялянскім хваляванням на Полаччыне ў 1812.

Паводле кнігі «*Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях*» на Беларусьфільме 1994 годзе быў зняты аднайменны фільм (рэжысёр Віктар Тураў).

## Спадчына 
 «Ян Баршчэўскі — першы беларускі пісьменнік XIX сталецця» (лац. «Jan Barščeŭski — pieršy biełaruski piśmieńnik XIX stalećcia»), выдадзеная беларускай лацінкай у Вільні, 1911 г.]]
Ян Баршчэўскі займае надзвычай важнае месца ў гісторыі мастацкай культуры беларусаў. На працягу ўсёй творчасці ён кіраваўся рамантычна-ўзнёслым пачуццём любові да роднага краю. Як рамантык аддаваў перавагу выключным, святочным і трагічным аспектам вясковага жыцця, чым тлумачацца асобныя праявы старашляхецкага кансерватызму, ідэалізацыі мінулай вольнасці і дабрачыннасці.

Творы Баршчэўскага распаўсюджваліся ў рукапісах або вусным шляхам як народныя. Верш «*Бунт хлопаў*» трапіў у фальклорныя запісы Аляксандра Семянтоўскага і Паўла Шэйна, зробленыя ў канцы XIX стагоддзя. У чытанні і перапісванні гэтага твора абвінавачваўся Паўлюк Багрым.

## Ушанаванне памяці 
* Помнік Яну Баршчэўскаму пастаўлены на беразе возера Нешчарда.
* 12 верасня 2020 года бюст Яну Баршчэўскаму пастаўлены ў цэнтры горада Чудніва — на вуліцы Герояў Майдана, 102 паблізу рыма-каталіцкага касцёла Адшукання Крыжа Гасподняга. З ініцыятывай паставіць помнік выступіў фонд імя Марыі Магдалены Радзівіл пры падтрымцы мясцовай улады. Гарадская рада Чудніва таксама заснавала медаль Яна Баршчэўскага.
* У 2021 годзе надмагільная пліта адрэстаўраваная ў Мінску на сродкі фонду Марыі Магдалены Радзівіл, і ў красавіку 2021 года экспанавалася ў Расонах, Полацку, Віцебску.

## Беларускія пераклады 
У 1916 годзе у віленскай газеце «Гоман» надрукавана некалькі казак з «Шляхціца Завальні», перакладзеных на беларускую мову Янам Станкевічам. У 1917 годзе дзве казкі былі надрукаваны асобнымі брашурамі — «*Начэпнасьць*» і «*Чорнакніжнік і зьмея, што вылупілася с пятушынаго яйца*», — якія, аднак, не атрымалі шырокай вядомасці: згодна з загадам Галоўліта БССР № 33 ад 3 чэрвеня 1937 годзе гэтыя дзве брашуры, у ліку іншых кніг шкоднага зместу, падлягалі адабранню з бібліятэк і навучальных устаноў рэспублікі; прычынай, магчыма, была асоба перакладчыка.

У 1971 годзе казкі «*Пра чарнакніжніка і змяю, што вывелася з яйка, знесенага пеўнем*» у перакладзе Максіма Гарэцкага і «*Белая сарока*» ў перакладзе Вячаслава Рагойшы былі ўключаны ў хрэстаматыю «Беларуская літаратура XIX стагоддзя», а ў 1977 годзе ў дакументальным зборніку «Пачынальнікі: з гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст.» былі прадстаўлены тры ўводныя раздзелы («*Колькі слоў ад аўтара*», «*Нарыс Паўночнай Беларусі*», «*Шляхціц Завальня*») у перакладзе Генадзя Кісялёва. У 1981 годзе за пераклад кнігі ўзяўся Уладзімір Мархель, які сваю працу так і не закончыў. Поўны ж пераклад «Шляхціца Завальні», выкананы Міколам Хаўстовічам, быў апублікаваны толькі ў 1990 годзе. У гэта выданне таксама ўвайшлі пераклады аповесцей Баршчэўскага «*Драўляны Дзядок і кабета Інсекта*» і «*Душа не ў сваім целе*». У 1998 годзе ў серыі «Беларускі кнігазбор» выйшаў том «*Ян Баршчэўскі. Выбраныя творы*», куды, апрача згаданых твораў, увайшлі таксама пераклады п’есы «*Жыццё сіраты*», вершаў і лістоў пісьменніка, выкананыя Рыгорам Барадуліным, Кастусём Цвіркам, Уладзімірам Мархелем, Уладзімірам Дубоўкам і Міколам Хаўстовічам. У 2003 годзе быў надрукаваны зборнік вершаў Баршчэўскага «*Лісты да Юліі*» ў перакладзе Анатоля Канапелькі, а ў 2004 годзе — зборнік лістоў у перакладзе В. Таранеўскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. — Мн., 1989.
* Белорусская ССР: краткая энцикл. Т. 5. — Мн., 1982. — С.43.
* Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пач. XX ст.: Падруч. для філ. фак. пед ВНУ / Т. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубеваі інш; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. — 2-е выд., дапрац. — Мн.: Выш. шк., 1998.
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. давед. — Мн., 1995.
* *Хаўстовіч М.* Паэт і казачнік азёрнага краю // Ян Баршчэўскі. Выбр. тв. — Мн., 1998.
* *Бахарэвіч А.* Курсіў чарнакніжніка (Ян Баршчэўскі) // Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. —  / Радыё Свабода, 2012.

## Спасылкі 
* М. Хаўстовіч. Творчасць Яна Баршчэўскага

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў Жытомірскай вобласці
Катэгорыя:Пахаваныя ў Жытомірскай вобласці