open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альдэбаран

**Альдэбара́н** (α Tau / α Цяльца / Альфа Цяльца; назва ад 
'*[*al-dabarān*]*' паслядоўнік, бо рухаецца па небасхіле следам за Плеядамі) — самая яркая зорка ў сузор’і Цяльца і адна з найбольш яркіх зорак на начным небе. З-за свайго становішча ў галаве Цяльца, часта называецца «Вока Цяльца». Візуальна з’яўляецца часткай рассеянага зорнага скопішча Гіады, якое, аднак, бліжэйшае да Зямлі, а Альдэбаран размешчаны на лініі прамой бачнасці паміж Зямлёй і Гіядамі і фактычна з’яўляецца асобнай зоркай.

Альдэбаран з’яўляецца зоркай спектральнага класа K5 III, гэта значыць, што колер зоркі аранжавы, яна належыць да нармальных гігантаў. У яго ёсць зорка-кампаньён (цьмяны чырвоны карлік класа M2 на адлегласці некалькіх сотняў а.а.). У цяперашні час, спальваючы ў асноўным гелій, асноўны кампанент сістэмы пашырыўся да памераў прыблізна 5.3 × 107 км, або каля 38 дыяметраў Сонца. Гіпарх вызначыў адлегласць ад Зямлі да Альдэбарана ў 65,1 светлавы год, яго свяцільнасць у 150 разоў больш, чым сонечная. Прымаючы да ўвагі гэту адлегласць і яркасць, паводле бачнага бляску 0,85 зорн.вел. Альдэбаран займае 14 месца. Гэта пераменная зорка з невялікай амплітудай бляску (каля 0,2m), тып пераменнасці нерэгулярны.

У 1997 годзе паведамлялася аб магчымым існаванні ў яго спадарожніка — буйной планеты (або невялікага карычневага карліка), з масай роўнай 11 масам Юпітэра на адлегласці 1,35 а.а.

Альдэбаран лёгка знайсці на начным небе — з-за яго яркасці і прасторавай прыналежнасці да аднаго з найбольш прыкметных астэрызмаў на небе. Калі працягнуць лінію Пояса Арыёна злева направа (у паўночным паўшар’і) або справа налева (у паўднёвым), то першая яркая зорка, якая працягвае ўяўную лінію, будзе Альдэбаран.

Апошні раз паведамлялася, што непілатуемы касмічны апарат Піянер-10 кіруецца ў бок Альдэбарана, і дасягне ваколіц зоркі праз 2 мільёны гадоў.

## Зноскі 
Катэгорыя:Зоркі
Катэгорыя:Цялец (сузор’е)
Катэгорыя:Падвойныя зоркі
Крыптон

**Крыптон** () **Kr** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 36; атамная маса 8,38. Інертны газ.

Уяўляе сабой газ без колеру і паху. Шчыльнасць: 3,74 кг/м³. Тэмпература кіпення: −153,2&nbsp;°C/

## Прымяненне 
Напаўняльнік электрычных лямпачак (лепшы, у плане ўзаемадзеяння з вальфрамам, за азот ці аргон).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Інертныя газы
Ксенон

**Ксенон** () **Xe** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 54. Інертны газ.

## Хімічныя ўласцівасці 
Узаемадзеянне ксенону з фторам прыводзіць да ўтварэння сумесі фтарыдаў, у якой у залежнасці ад умоў правядзення рэакцыі пераважаюць ды-, тэтра- або гексафтарыды. Зручным метадам сінтэзу дыфтарыду, што дазваляе пазбегнуць прамога фтаравання, з'яўляецца акісленне ксенону фтарыдам срэбра(II) пры кіслаце Люіса:

2AgF2 + 2BF3 + Xe -> XeF2 + 2AgBF4

Фтарыды ксенону ўяўляюць сабою бясколерныя лятучыя крышталічныя рэчывы, якія лёгка гідралізуюцца:

2XeF2 + 2H2O -> 2Xe ^ + 4HF + O2 ^

Тэтра- і гексафтарыд ксенону значна больш адчувальныя да вільгаці паветра — пры трапленні ў ваду яны імгненна гідралізуюцца з утварэннем аксіду ксенону(VI):

XeF6 + 3H2O -> XeO3 + 6HF

6XeF4 + 12H2O -> 2XeO3 + 4Xe ^ + 3O2 ^ + 24HF

## Прыродныя крыніцы 
Паветра — адзіная крыніца ксенону.

## Прымяненне 
Ксенонавая лямпа — адна з самых моцных крыніц святла (фары, пражэктары, праектары) са спектрам выпраменьвання блізкім да сонечнага (лямпы для цяпліц).

XeO3 — выбуховае рэчыва без шкодных газаў.

## Літаратура 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Інертныя газы
Гомельская і Жлобінская епархія

**Гомельская і Жлобінская епархія** — епархія Беларускай Праваслаўнай Царквы. Заснавана 20 ліпеня 1990 як *Гомельская і Мазырская епархія*. Пасля аднаўлення Тураўскай епархіі, да якой адыйшоў Мазыр, атрымала цяперашнюю назву. Раней (1907—1935) існавала Гомельскае вікарыяцтва Магілёўскай епархіі.

## Гісторыя 
У 1907 годзе было створана Гомельскае вікарыяцтва Магілёўскай епархіі (існавала да 1935 года) на чале з вікарным епіскапам, які меў тытул «епіскап Гомельскі». Першым епіскапам быў праасвяшчэннейшы Мітрафан (Краснапольскі), былы рэктар Магілёўскай духоўнай семінарыі.

Пасля рэвалюцыі 1917 года значная частка Гомельшчыны апынулася ў складзе РСФСР. З 1919 года да 1926 год існавала Гомельская губерня, куды ўвайшлі 8 паветаў скасаванай Магілёўскай губерні, Гомельскі і Рэчыцкі паветы. У 1923 годзе была створана Гомельская епархія, якая прымкнула да абнаўленцкай царквы. У 1924 годзе частка духавенства і міран на чале з епіскапам Ціханам далучылася да РПЦ Маскоўскага Патрыярхату і да 1934 года існавалі два епархіяльныя ўпраўленні.

У межах Гомельскай і Жлобінскай епархіі існуе Светлагорскае вікарыяцтва, епіскапам якога з’яўляецца Амвросій (Шаўцоў).

## Сучасны стан 
Епархія аб’ядноўвае прыходы і манастыры на тэрыторыі Буда-Кашалёўскага, Веткаўскага, Гомельскага, Добрушскага, Жлобінскага, Кармянскага, Лоеўскага, Рагачоўскага, Рэчыцкага, Светлагорскага, Чачэрскага раёнаў і г. Гомеля (Гомельская вобласць).

### Благачынні (Дабрачынні) 
* Буда-Кашалёўскае
* Гомельскае гарадское
* Гомельскае раённае
* Добрушскае
* Жлобінскае
* Лоеўскае
* Рагачоўскае
* Рэчыцкае
* Светлагорская
* Чачэрскае

### Манастыры 
* Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)
* Свята-Ціхвінскі жаночы манастыр (Гомель)
* Свята-Іаана-Кармянскі жаночы манастыр
* Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр

## Епіскапы 
; Гомельскае вікарыяцтва Магілёўскай епархіі
* Мітрафан (Краснапольскі) (11 лютага 1907 — 3 лістапада 1912)
* Варлаам (Рашанцаў) (13 студзеня 1913 — 3 верасня 1923)

; Гомельская епархія
* *Нікан (Дзегцярэнка) (1924 — сакавік 1925) ч/к, еп. Магілёўскі*
* Ціхан (Шарапаў) (22 сакавіка 1925 — 17 сакавіка 1934)
* *Варлаам (Пікалаў) (1926) ч/к, еп. Кашырскі
* Стэфан (Адрыяшанка) (1933) ч/к*
* Серафім (Кокатаў) (17 снежня 1934 — 27 мая 1935, не змог уступіць у кіраванне епархіяй)
* *Паўлін (Крошачкін) (1935 — 24 кастрычніка 1936) ч/к*
* Рыгор (Барышкевіч) (24 кастрычніка 1943 — красавік 1946) з 1944 у эміграцыі
* Арыстарх (Станкевіч) (29 ліпеня 1990 — 23 красавіка 2012)
* *Леанід (Філь) (23 красавіка — 7 чэрвеня 2012) ч/к, еп. Рэчыцкі*
* Сцяфан (Нешчарэт) (з 7 чэрвеня 2012 па цяперашні час)

### Дапаможныя епіскапы  
* Амвросій (Шаўцоў) (з 23 жніўня 2019)

## Спасылкі 
* Гомельская епархія // Афіцыйны партал Беларускай праваслаўнай царквы.
* Гомельская і Жлобінская епархія // Руская праваслаўная царква. Афіцыйны сайт Маскоўскага патрыярхата.


Катэгорыя:Рэлігія ў Гомельскай вобласці
Рэзерфордый

**Рэзерфордый** () **Rf** — радыеактыўны хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 104. Атрыманы ў 1964 г. савецкімі і ў 1968 г. амерыканскімі вучонымі, названы ў 1997 ў гонар Э. Рэзерфорда. Да 1997 года называўся таксама курчатовій. Часовая міжнародная назва — unnilquadium.

## Прыродныя крыніцы 
Стабільных ізатопаў не мае, у прыродзе няма і можна атрымаць толькі штучна — пры ядзернай рэакцыі.

## Літаратура 
* 
* Курчатовий // Физическая энциклопедия. В 5-ти томах. / Главный редактор А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1988.
* 

## Спасылкі 
* Резерфордий (курчатовий) // Химия и Химики, № 3, 2012. 
* Резерфордий // Портал «Госстандарт» 
* Резерфордий // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Лантан

**Лантан** () **La** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 57. Рэдказямельны метал. Адкрыты ў 1839 годзе К. Масандэрам у выглядзе лантанавай «зямлі» (La2O3).

Метал серабрыста-белага колеру. Пры пакаёвай тэмпературы ўступае ў рэакцыю з вадой, сернай, азотнай і салянай кіслотамі. Пры награванні рэагуе з галагенамі.

## Прымяненне 
Аптычнае шкло (аб'ектывы і г.д.). У металургіі — дабаўка да сталі, чыгуну, сплаваў каляровых металаў (павышае механічныя ўласцівасці, каразійную ўстойлівасць і гарачатрываласць сплаваў).

## Гл. таксама 
* Лантаноіды

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Лантан // ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Каштан

**Кашта́н** (*Castanea*) — род лістападных дрэў, радзей кустоў сямейства букавых. Аб'ядноўвае 14 блізкароднасных відаў.

Вышыня да 35 м. Кара бранзаватая. Лісце шырокаланцэтнае, цвёрдае, зубчастае. Кветкі дробныя, у агульных коласападобных суквеццях, якія маюць выгляд каташкоў. Мужчынскія суквецці ўяўляюць сабой коласападобныя ўтварэнні. На галоўнай восі размешчаны мужчынскія кветкі па 3-7 у дыхазіях. Жаночыя кветкі сабраны ў 3-кветкавыя дыхазіі, якія сядзяць у па-зухах покрыўных лістоў. Увесь дыхазій акружаны масіўнай плюскай, якая амаль даверху ахоплівае кветкі. Пры выспяванні пладоў плюска расшчапляецца на 2-4 створкі з вострымі вырастамі. Размяшчэнне створак адпавядае размяшчэнню прыкветнікаў дыхазія бакавых кветак. Плюска каштана мае ліставую прыроду. Плод з 1-3 арэшкаў.

Жывуць да 1000 гадоў.

Пашыраны ў Міжземнамор'і, Паўночнай Амерыцы, Усходняй Азіі. На Беларусі, у Цэнтральным батанічным садзе Нацыянальнай АН інтрадукаваны .

Плады каштана ядомыя, выкарыстоўваюцца ў кандытарскай прамысловасці. З драўніны каштана пасяўнога можна вырабляць бочкі, мэблю.

## Гл. таксама 
* Конскі каштан

Катэгорыя:Букавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі
Кюрый

**Кюрый** () **Cm** — радыеактыўны хімічны элемент; атамны нумар 96. Адносіцца да актыноідаў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Крэмній

**Крэмній** () **Si** — хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 14. Адносіцца да неметалаў. Атамная маса 28,0855.

Уяўляе сабой цёмна-шэрае крышталічнае рэчыва з металічным бляскам. Крышталічная рашотка падобная да алмазу. Існуе таксама аморфны крэмній карычневага колеру. Шчыльнасць 2328 кг/м³, тэмпература плаўлення 1415&nbsp;°C, тэмпература кіпення 3250&nbsp;°C, цеплаёмістасць 20,1&nbsp;Дж/моль•К.

Аксід крэмнію SiO2 (пясок, крэмень) — самае распаўсюджанае хімічнае злучэнне на Зямлі.

## Выкарыстанне 
Крэмній з'яўляецца адным з галоўных рэчываў мікраэлектронікі (крэмніевыя фотаэлементы, падложкі, паўправаднікі і інш.). Адмыслова чысты крэмній, легіраваны спецыяльнымі дабаўкамі, выкарыстоўваецца для вырабу транзістараў, дыёдаў, тырыстараў, паўправадніковых лазераў, інтэгральных мікрасхем і іншых паўправадніковых прылад.
Монакрышталі SiO2 выкарыстоўваюцца ў радыётэхніцы і аптычным прыборабудаванні, інфрачырвонай оптыцы.

Крэмній выкарыстоўваецца пры вырабе гарачаўстойлівых дэталей ракетнай тэхнікі, лабараторнага посуду, дадаецца ў сталь і чыгун для паляпшэння механічных уласцівасцей, павышэння ўстойлівасці да дзеяння кіслот.

Крэмнійарганічныя злучэнні ўваходзяць у склад змазачных матэрыялаў, спецыяльных відаў гумы і інш. Крэмневадароды (сіланы) ужываюць ў арганічным сінтэзе, напрыклад у вытворчасці крэмнійарганічных палімераў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Кремний // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Паўметалы
Украінцы

**Украінцы** () — усходнеславянскі народ, які жыве ва Усходняй Еўропе, асноўнае насельніцтва Украіны.

За межамі тэрыторыі Украіны пражываюць: у Польшчы, Славакіі, Славеніі, Чэхіі, Германіі, Вялікабрытаніі, Канадзе, ЗША, Казахстане, Бразіліі, Венгрыі, Расіі і многіх іншых краінах. Агульная колькасць перавышае 46 мільёнаў чалавек. З іх 37 мільёнаў пражывае ва Украіне.

## Мова 
Асноўная мова ўкраінцаў — украінская. Яна адносіцца да ўсходнеславянскай падгрупы славянскіх моў. Існуюць наступныя дыялекты:

* паўночны,
* паўднёва-заходні,
* паўднёва-ўсходні.

Пашырана таксама руская мова (Пераважна сярод гараджан Поўдня і Данбасу). Пісьменнасць — на аснове кірыліцы.

## Колькасць і рассяленне 
Украінцы — адзін з найбуйнейшых еўрапейскіх народаў агульнай колькасцю каля 44 мільёнаў. Большасць украінцаў, прыблізна 37 мільёнаў, жывуць ва Украіне, дзе складаюць больш за тры чвэрці насельніцтва. Найбуйнейшая ўкраінская супольнасць за мяжой Украіны знаходзіцца ў Расіі. Каля 3 мільёнаў расійскіх грамадзян лічаць сябе ўкраінцамі. Каля 2 мільёнаў украінцаў жывуць у Паўночнай Амерыцы (890 тысяч у ЗША і 1 мільён у Канадзе). Вялікая колькасць украінцаў жыве ў такіх краінах, як Бразілія (880,000), Казахстан (500,000), Малдова (450,000), Аргенціна (305,000), Польшча (300,000), Беларусь (250,000) і Славакія (200,000). Украінскія дыяспары існуюць у Германіі, Вялікабрытаніі, Партугаліі, Румыніі і Латвіі.

## Вядомыя асобы 

* Аляксандр Парфір'евіч Архіпенка — скульптар.
* Кацярына Білакур — мастак.
* Дзмітрый Сцяпанавіч Бартнянскі — кампазітар. 
* Мікалай Гогаль
* Міхайла Грушэўскі — гісторык, грамадскі дзеяч, прэзідэнт Украінскай Народнай Рэспублікі.
* Пятро Грыгарэнка — праваабаронца.
* Юрый Драгобыч — мысліцель, рэктар Балонскага ўніверсітэта, першы ўкраінскі аўтар друкаванай кнігі-інкунабулы «Прагностык 1483 года»
* Данііл Забалотны
* Марыя Занькавецкая
* Іван Сямёнавіч Казлоўскі — оперны спявак.
* Сяргей Каралёў — вучоны.
* Юрый Кандрацюк — вучоны.
* Усцім Кармалюк
* Іван Катлярэўскі
* Марка Крапіўніцкі
* Саламея Крушэльніцкая — оперная спявачка.
* Валерый Лабаноўскі
* Серж Ліфар — балетмайстар.
* Дзмітрый Рыгоравіч Лявіцкі — мастак.
* Мікалай Віталевіч Лысенка — кампазітр.
* Пётр Магіла
* Іван Мазепа — гетман, мецэнат.
* Нестар Махно 
* Георгій Нарбут — мастак.
* Іван Паскевіч
* Іван Паддубны
* Марыя Прыймачэнка — мастак.
* Руслана
* Пётр Сагайдачны — гетман, асветнік.
* Ігар Сікорскі — авіяканструктар.
* Рыгор Скаварада — мысліцель, паэт, кампазітар.
* Васіль Стус — паэт.
* Васіль Аляксандравіч Сухамлінскі — педагог.
* Леся Украінка — мысліцель, паэтэса.
* Канстанцін Ушынскі — педагог.
* Іван Франко — мысліцель, пісьменнік, грамадскі дзеяч.
* Багдан Ханенка — мецэнат.
* Варвара Ханенка — мецэнат.
* Сцяпан Цімашэнка
* Багдан Хмяльніцкі
* Андрэй Шаўчэнка
* Тарас Шаўчэнка — мысліцель, паэт, мастак.

## Гл. таксама 
* Хахол

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Украінцы Брэстчыны


Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Украіны
Катэгорыя:Народы Крыма
Фларыян Бохвіц

**Фларыян Бохвіц** (, мястэчка Мір (цяпер Карэліцкі раён Гродзенскай вобласці) — , маёнтак Вашкоўцы, цяпер у складзе в. Ураджайная) — беларуска-польскі асветнік, філосаф-мараліст, пісьменнік.

## Біяграфія 
Паходзіў з сям'і памешчыка. Бацька Рамуальд Бохвіц быў пратэстантам, маці, Анелія Борзабагатая — каталічка, выхавала сына ў духу сваёй веры.

Вучыўся ў канвінкце дамініканцаў у Нясвіжы, на юрыдычным факультэце Кіеўскага, затым Віленскага ўніверсітэтаў. Працаваў адвакатам у Навагрудку. Уваходзіў у Наваградскую асацыяцыю адвакатаў.

Ажаніўся з Паўлінай Маеўскай, стрыечнай пляменніцай  маці Адама Міцкевіча. У 1838 набылі ў Чарнецкіх маёнтак Вошкаўцы (цяпер Фларыянаў, Ляхавіцкі раён), дзе і жыў разам з сям'ёю да сваёй смерці. Займаўся тут гаспадаркай, літаратурнай працай, дабрачыннай дзейнасцю. Яго маёнтак наведвалі знакамітыя літаратары і філосафы.

Пахаваны на старых могілках у вёсцы Дарава. У 1960-70-я магіла Бохвіца была разрабаваная. Помнік з надпісам **Twoj przyklad niech nam pokazuje drogi prawdy** не знойдзены. Знаходзіцца пад аховаю дзяржавы. Нягледзячы на гэта, у 2003 годзе магіла знішчана і ў той самы год на ёй з'явіліся новыя пахаванні.

## Творчасць 
Імкнуўся прымірыць філасофію і «боскае адкрыццё», рэлігію з навукай. Супрацьлегласць зыходных прынцыпаў абумовіла супярэчнасць філасофскіх і этыка-педагагічных поглядаў. Педагагічная праграма Бохвіца грунтавалася на прынцыпах асветы і рэлігійнай маралі. Галоўнай мэтай выхавання лічыў ўдасканаленне розуму і пачуццяў. Выступаў з патрабаваннем прыняць такую сістэму выхавання і адукацыі, якая рыхтавала б людзей, карысных грамадству, высока ацэньваў ролю натуральных навук у працэсе пераўтварэння свету.

У 1838 годзе Вільні на польскай мове выйшла яго кніга «Выява думкі. На памятку маёй жонцы і дзецям» (другое выданне выйшла ў 1839 годзе). Працяг гэтай маральна-філасофскай працы — «Выява маёй думкі пра мэты існавання чалавека» (Вільня, 1841). Першая кніга ў перапрацаваным выглядзе выйшла ў 1842 годзе пад назваю: «Асновы маіх думак і пачуццяў». Выдаў «Думкі пра выхаванне чалавека» (Вільня, 1847).

## Беларускія пераклады 
* Асновы думак і пачуццяў маіх / Фларыян Бохвіц. — Мінск : Раман Цымбераў, 2025. — 139 с. — (Галерэя чалавечай думкі).

## Вонкавыя спасылкі 
* https://flaryjanbochvic.by(https://web.archive.org/web/20250114092530/https://www.flaryjanbochvic.by/) — пераклады ўсіх пяці кніг Флярыяна Бохвіца на беларускую мову і аўдыёкнігі на мове арыгіналу.

Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Фларыян
Катэгорыя:Памерлі ў Ляхавіцкім раёне
Конскі каштан

**Конскі каштан**, горкі каштан (*Aesculus*) — род кветкавых раслін падсямейства конскакаштанавых.

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя дрэвы, радзей кусты, з пірамідальнай кронай, вышыня 25-30 м. Лісце супраціўнае, пальчата-складанае. Кветкі няправільныя ў прамастойных мяцёлкападобных суквеццях. Плод — шыпаватая каробачха з адной буйной насенінай.

## Арэал 
Налічваецца каля 25 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. Радзіма — Балканскі паўвостраў. У Еўропе ў культуры з XVI стагоддзя На Беларусі найбольш пашыраны конскі каштан звычайны.

## Віды 
Секцыя **Aesculus**
*  L.&nbsp;
*  Blume&nbsp;

Секцыя **Calothyrsus**
*  Griffith&nbsp;
*  (Spach) Nutt.&nbsp;
*  Bunge&nbsp;
** *Aesculus chinensis* var. *wilsonii*
*  (Wall. ex Cambess.) Hook.&nbsp;
*  Hu & W.P.Fang
*  Hu & Fang
*  Hu & W.P.Fang
*  Hu & W.P.Fang

Секція **Pavia**
*  Sol.&nbsp;— сінонім *Aesculus octandra*&nbsp;
*  Willd.&nbsp;
** *Aesculus glabra* var. *arguta* (Buckl.) B.L. Robins.&nbsp;
*  L.&nbsp;
** *Aesculus pavia* var. *flavescens*
*  W. Bartram&nbsp;
Секцыя **Macrothyrsus**
*  Walter&nbsp;

Секцыя **Parryanae**
*  А. Gray

**Гібрыды**
*  Zeyh. = *Aesculus pavia × Aesculus hippocastanum*&nbsp;
*  Lindl. = *Aesculus flava × Aesculus sylvatica*&nbsp;— сінонім *Aesculus neglecta*&nbsp;
*  C.K.Schneid.
*  DC.&nbsp;
*  Booth ex Dippel
*  (Spach) Scheele

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.

Катэгорыя:Конскакаштанавыя
Мікола Байкоў

**Мікола (Мікалай Якаўлевіч) Байкоў** (, Бежацк, Цвярская губерня — , Мінск; псеўданім: *Мікола Крывіч*) — беларускі літаратуразнавец, мовазнавец, педагог. Дацэнт філалогіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і святара бежацкай Пакроўскай турэмнай царквы. Браты — святары, свтмч. Іван Байкоў i свтмч. Якаў Байкоў. 

Скончыў Бежацкае духоўнае вучылішча (1903), Цвярскую духоўную семінарыю (1909), Маскоўскую духоўную акадэмію (1913). Савет Акадэміі прысудзіў яму вучоную ступень кандыдата багаслоўя з прылічэннем да першага разраду (1913). Выкладаў філасофскія і педагагічныя дысцыпліны (логіку, псіхалогію, гісторыю філасофіі і дыдактыку) ў Мінскай духоўнай семінарыі, у гімназіі ды прыватных навучальных установах. Да рэвалюцыі жыў на Аляксандраўскай вуліцы, ў доме Кантаровіча, і на Георгіеўскай вуліцы, ў доме Хаецкага.

З 1918 чытаў лекцыі ў Мінскім настаўніцкім інстытуце і на Мінскіх беларускіх настаўніцкіх курсах. З 1921 года выкладчык МБПТ, вучоны сакратар Навукова-тэрміналагічнай камісіі Наркамасветы БССР, у 1922—1928 гадах Слоўнікавай камісіі Інбелкульту, потым Інстытуту мовазнаўства АН БССР.

Рэдактар часопісаў «Школа и культура Советской Белоруссии» (1919, 1921), з 1924 супрацоўнік часопісу «Асвета».

Арыштаваны ДПУ БССР 19 ліпеня 1930 года па абвінавачанні ў прыналежнасці да «Саюзу вызвалення Беларусі». Вызвалены 2 верасня 1930 года. На акадэмічную працу вярнуцца яму не дазволілі.

Па некаторых звестках, падчас нямецкай акупацыі працаваў у Інспектараце беларускіх школ і ў Выдавецтве школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі ў Мінску. Улетку 1944 года выехаў у Германію, працаваў у рэдакцыі часопіса «Малады змагар». Працаваў у прапагандысцкім бюро «Вінета». Арыштаваны савецкай ваеннай контрразведкай «Смерш» у Берліне і перавезены ў Мінск, знаходзіўся ў мінскай турме. Далейшы лёс невядомы.

Памёр, паводле адной з версій, 23 чэрвеня 1945 года ў мінскай турме. Месца пахавання невядомае.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар прац па літаратуразнаўстве, крытыцы і педагогіцы, укладальнік слоўнікаў: «Практычны расійска-беларускі слоўнік» (1924, разам з М. Гарэцкім), «Беларуска-рускі слоўнік» (1925), «Расійска-беларускі слоўнік» (1928, абодва разам са С. Некрашэвічам), «Практычны беларускі вайсковы слоўнік» (1927, разам з А. Бараноўскім).

Аўтар артыкулаў па педагогіцы, беларускай мове і літаратуры, у тым ліку «Паэма „Новая зямля“, як манументальны твор беларускай паэзіі» (1923), «Месца Я. Купалы ў беларускай літаратуры» (1928), «На лiтаратурныя тэмы» (1929). 

## Літаратура 
* 
* 
* БАЙКОЎ (БАЙКОВ, БОЙКОВ) Мікола // 

## Спасылкі 
* Перавыдалі «Расійска-беларускі слоўнік» Некрашэвіча — Байкова
* Святар, які стварыў слоўнік  // Культура, № 7, 2014

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Фундаментальны каталог

**Фундаментальны каталог** (скарочана **FK**) — зорны каталог, які складаецца і суправаджаецца Астранамічным інстытутам у Гайдэльбергу і ўтрымлівае пазіцыі, рухі і іншую інфармацыю для ідэнтыфікацыі гэтак званых фундаментальных зорак.

## FK5 
Пятае выданне Каталогу складаецца з дзвюх частак. Першая частка, актуальнае 5-е выданне каталогу (азначэнне **FK5**), была падрыхтаваная калектывам пад кіраўніцтвам В. Фрыке (1988), утрымлівае даныя на 1535 базавых фундаментальных зорак, і з’яўляе сабой дапрацаванае 4-е выданне (**FK4**, 1963, Фрыке і Копф), у якім папраўлены памылкі і ўлічана ўвядзенне сістэмы канстант Міжнароднага астранамічнага саюза (1976). У каталогу ўлічаныя звесткі з каля 300 іншых аглядных зорных каталогаў (Бонскі, Паўднёвы, Кардоўскі, Капскі фатаграфічны агляды і іншыя).

Другая частка каталогу, называная яго Пашырэннем (азначэнне **FK5E**), падрыхтаваная калектывам пад кіраўніцтвам В. Фрыке (1991), падае пазіцыі і рухі 3117 дадатковых фундаментальных зорак (магнітуды 5,5—9,7), узятых з Дадатку да 4-га выдання (азначэнне **FK4S**; Фрыке, 1963) і з спісу Міжнародных Эталонных Зорак (азначэнне **IRS**; Корбін, 1991). Гэтыя зоркі выдзелены ў асобную частку таму, што дакладнасць вымярэнняў у дачыненні да іх значна горшая за асноўную, першую, частку. Аднак, паводле намеру стваральнікаў, даныя Пашырэння таксама з’яўляюцца часткай 5-га выдання Фундаментальнага каталогу.

## FK6 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Fifth Fundamental Catalogue (FK5) Part I. Fricke W., Schwan H., Lederle T. (in collaboration with Bastian U., Bien R., Burkhardt G., du Mont B., Hering R., Jaehrling R., Jahreiss H., Roeser S., Schwerdtfeger H.M., Walter H.G.). Veroeff. Astron. Rechen-Institut Heidelb. No. 32 (1988)

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Пінская і Лунінецкая епархія

''Гэты артыкул прысвечаны Пінскай і Лунінецкай епархіі РПЦ. Пра каталіцкую епархію з цэнтрам у Пінску глядзіце ў артыкуле Пінская дыяцэзія

**Пінская епархія** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рускай Праваслаўнай Царквы ў Беларусі. Заснавана ў 1328 годзе, адноўлена 6 ліпеня 1989 года. Аб’ядноўвае прыходы і манастыр на тэрыторыі Баранавіцкага, Ганцавіцкага, Іванаўскага, Івацэвіцкага, Лунінецкага, Ляхавіцкага, Пінскага і Столінскага раёнаў Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
3 канца X — пачатаку XI стагоддзя тэрыторыя епархіі ўваходзіла ў склад Тураўскай праваслаўнай епархіі ў падпарадкаванні Кіеўскай мітраполіі. У 1241 годзе кафедра перанесена ў Пінск, што лічыцца пачаткам дзейнасці Пінскай праваслаўнай епархіі. У XIV стагоддзя епархія тройчы знаходзілася ў юрысдыкцыі Галіцкай мітраполіі, пасля яе скасавання — зноў y Кіеўскай. У 1595—1795 пінскай кафедрай валодалі уніяты, аднак y 1620—1632 гадах Пінская праваслаўная епархія адраджалася і існавала адначасова з уніяцкай. У 1795—1839 гадах уніяцкія прыходы епархіі аб’ядналіся з праваслаўнай царквой і іх тэрыторыя была ўключана ў склад Мінскай праваслаўнай епархіі.

У 1920 епархія адноўлена, y 1922—1939 знаходзілася ў складзе Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы.

У 1941 на пінскую кафедру быў прызначаны епіскап Маскоўскага патрыярхату, аднак з-за ваеных дзеянняў ён не змог кіраваць епархіяй. У 1942—1944 епархія знаходзілася ў падпарадкаванні Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы; y 1944 вернута ў юрысдыкдыю Маскоўскага патрыярхату.

У 1839—1840 і 1980—1990 гадах тытул «епіскап пінскі» насілі вікарыі Мінскай епархіі. У 1990 дзейнасць Пінскай праваслаўнай епархіі адноўлена ў складзе Беларускай праваслаўнай царквы, яе тэрыторыя ахоплівае 8 адміністрацыйных раёнаў Брэсцкай вобласці: Пінскі, Баранавіцкі, Ганцавіцкі, Іванаўскі, Івацэвіцкі, Луні нецкі, Ляхавіцкі, Столінскі.

Станам на канец 1999 года ў епархіі 147 прыходаў, 34 капліцы, 128 святароў, 5 дыяканаў, Пінскі Варварынскі манастыр (адноўлены з 1993).

## Архірэі 
* Кірыла Цярлецкі (1576—1585)
* Міхаіл (Галубовіч) (1839—1840)
* Панцялеймон (Ражноўскі) (1920—1922 (1939))
* Мікалай Іназемцаў (1922—1939)
* Панцялеймон (Ражноўскі) (1939—1940)
* Веніямін (Навіцкі) (1941—1942)
* Данііл (Юзьвюк) (1945—1950)
* Паісій (Абразцоў) (1950—1952)
* Канстанцін (Хоміч) (1987—1989)

**Пінская епархія**

* Канстанцін (Хоміч) (1989—1990)
* Сцяфан (Корзун) (1990-2022)
* Георгій (Вайтовіч) (с 2 чэрвеня 2022)

## Благачынні (Дабрачынні) 
* Баранавіцкае
* Ганцавіцкае
* Іванаўскае
* Івацэвіцкае
* Лунінецкае
* Ляхавіцкае
* Пінскае
* Столінскае

## Манастыры 
* Пінскі Варварынскі манастыр

## Літаратура 
* Пінска праваслаўная епархія //  С. 368.
* Пінская епархія // Беларускі праваслаўны каляндар, 2000. Мн., 1999.
* Пінская праваслаўная епархія //  С. 499—500.
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце Беларускага экзархата


Катэгорыя:Рэлігія ў Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Рэлігія ў Пінску
Найвышэйшая рада БНР

**Найвышэйшая рада Беларускай Народнай Рэспублікі** — орган прадстаўнічай улады БНР, створаны 14 снежня 1919 года ў Менску пасля расколу Рады БНР праз супярэчнасці паміж яе дзеячамі па пытанні аб адносінах да Польшчы (: Народная рада БНР).

## Гісторыя 
Прадстаўнікі Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р) і Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў (БПС-Ф) абвінавачвалі сацыял-дэмакратычнае кіраўніцтва Рады БНР у згодніцтве і супрацоўніцтве з польскімі акупацыйнымі ўладамі. У выніку бальшыня Рады (50 чалавек) засталася, стала неафіцыйна звацца Народнай радай Беларускай Народнай Рэспублікі, а меншыня (37 чалавек) выйшла з яе складу і стала называць сябе Найвышэйшай Радай БНР.

Старшынёй Найвышэйшай Рады БНР быў абраны Язэп Лёсік, які дагэтуль узначальваў Раду БНР. У прэзідыум увайшлі Сымон Рак-Міхайлоўскі, Ян Серада, Аляксандр Уласаў, Кузьма Цярэшчанка. Былі пацверджаныя паўнамоцтвы Антона Луцкевіча ў якасці старшыні Рады Міністраў. Польскія ўлады прызналі Найвышэйшую раду, аднак мала лічыліся з ёй. Гэта прымусіла Антона Луцкевіча 28 лютага 1920 года адмовіцца ад пасады старшыні Рады Міністраў. 

Пасля падпісання польска-беларускай дамовы 24 сакавіка 1920 года (афіцыйная назва — «*Прапановы супольнай канферэнцыі прадстаўнікоў Беларусі і прадстаўнікоў польскага ўрада*», падпісаныя з беларускага боку Вацлавам Іваноўскім і Аркадзем Смолічам) Рада атрымала фінансавыя датацыі, што прывяло да істотнага росту яе ўплыву — праз стварэнне апарату і новыя магчымасці працаўладкавання для беларускіх дзеячаў у Менску. У чэрвені 1920 года Найвышэйшая рада БНР патрабавала ад Польшчы прызнаць незалежнасць БНР, мяркуючы што да выбараў Устаноўчага сойма Беларусі будзе знаходзіцца пад пратэктаратам Лігі Нацый.

З пачаткам наступлення бальшавікоў бальшыня сяброў Найвышэйшай рады БНР эвакуявалася ў Польшчу. Сярод іх пачаліся супярэчнасці. Прыхільнікі супрацоўніцтва з польскім урадам падтрымалі «бунт» Люцыяна Жалігоўскага і ўтварэнне Сярэдняй Літвы. У Варшаве быў створаны Беларускі палітычны камітэт пад кіраўніцтвам Паўла Алексюка, які пазней выконваў функцыі «беларускага ўрада» пры Станіславу Булак-Балаховічу ў часе ягонага Палескага паходу. 

Зразумеўшы памылковасць арыентацыі на Польшчу, сацыял-дэмакраты прынялі ўдзел у нацыянальна-палітычнай нарадзе 20 кастрычніка 1920 года ў Рызе, якую праводзілі БПС-Р і БПС-Ф. Сябра прэзідыума Найвышэйшай рады Кузьма Цярэшчанка ад яе імя прызнаў гэтак званую Народную раду БНР (ці проста Раду БНР) адзіным паўнамоцным прадстаўніком беларускага народа. Найвышэйшая рада спыніла сваё існаванне.

## Гл. таксама 
* Народная рада БНР
*Рада Беларускай Народнай Рэспублікі

## Літаратура 
* *Сідарэвіч А.* Найвышэйшая рада Беларускай Нарооднай Рэспублікі //  С. 272—273

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе
Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі

**Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі** (; ) — рускі філолаг-славіст і палеограф.

## Біяграфія 
Скончыў Усць-Мядзведзіцкую гімназію, пазней гістарычна-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта (1889), пачаў працаваць настаўнікам у 5-й Маскоўскай гімназіі, дзе паспеў даць толькі некалікі ўрокаў. У студзені 1889 года выбраны членам-карэпандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Памёр ад сардэчнага прыступу.

Вывучаў праблемы параўнальна-гістарычнага славянскага мовазнаўства. Аўтар некалькіх прац па параўнальным мовазнаўстве і граматыцы славянскіх моў, апублікаваных у міжнародных славісцкіх часопісах. Зрабіў значны ўклад у вывучэнне тэкстаў «Слова пра паход Ігараў».

## Бібліяграфія 
* Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России, 1869, т. IV, кн. 10, отд. II, С. 1-16; кн. 11, С. 45-63; кн. 12. С. 85-111.
** *Тое самае асобным выданнем*: Судьбы народного языка в Литве и на Жмуди / Отд. отт. Вильна, тип. Губ. правл., 1870. 62 с.
* О родительном падеже на «я» // Internationale Zeitschrift fur allgemeine Sprachwissenschaft. T. III, 1887.
* О наречиях: амо, тамо, камо и тогда // Archiv fur slavische Philologie. T. X, 1888;
* (2 артыкулы) // Zur Geschichte des slavischen Consonastismus. T. XI, 1888;
* Zwei syntaktische Eigonthumlichkeiten der russichen Sprache. T. XI, 1889;
* Палеографические особенности погибшей рукописи «Слова о полку Игореве» // Древности: Тр. имп. Моск. Археол. об-ва. М., 1890. Т. 13. С. 1—15.

## Літаратура 
* Русский биографический словарь: Кнаппе — Кюхельбекер. — Изд. под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцова. — Санкт-Петербург: тип. Гл. упр. уделов, 1903 [2]. — Т. 9. — 708 с.
* *Скварчэўскі Д. В.* «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. — Мінск : БДУ, 2020. — С. 46-52. — (датычна часткі зместу артыкула І. Казлоўскага «Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди», у артыкуле даецца памылковае імя аўтара)
* *Творогов О. В.* Козловский Игнатий Игнатьевич // Энциклопедия «Слова о полку Игореве»: В 5 т. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1995. Т. 3. К—О. — 1995. — С. 57—58.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Цэрый

**Цэрый** () **Ce** — хімічны элемент, лантаноід; атамны нумар 58. Названы ў гонар Цэрэры — малой планеты Сонечнай сістэмы.

## Прымяненне 
Дабаўкі да сталі для павышэння яе трываласці. Солі цэрыю — добрыя каталізатары многіх хімічных рэакцый.

## Гл. таксама 
* Бастнезіт

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Празеадым

**Празеадым** () **Pr** — хімічны элемент, лантаноід; атамны нумар 59.

## Прымяненне 
У сумесі з неадымам празеадым выкарыстоўваецца для атрымання бясколернага шкла, якое добра паглынае ультрафіялетавае выпраменьванне.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Народная рада БНР

, Старшыня Народнай Рады БНР, пасля 3-і Старшыня Рады БНР (1920—1928)]]
**Народная рада Беларускай Народнай Рэспублікі** — неафіцыйная назва Рады БНР, органа прадстаўнічай улады Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1919—1920 гадах, у час расколу Рады БНР. Дзейнічае з 13 снежня 1919 года ў Менску пасля выхаду часткі сяброў Рады з яе складу і ўтварэння Найвышэйшай Рады БНР праз супярэчнасці паміж у пытанні аб адносінах да Польшчы. Прадстаўнікі Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р) і Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў (БПС-Ф) выступілі супраць супрацоўніцтва сацыял-дэмакратычнага кіраўніцтва Рады БНР з польскімі ўладамі. Рада БНР падзялілася на 2 часткі: большая яе частка (50 чалавек) засталася ў складзе Рады БНР, якая пачала неафіцыйна звацца Народнай радай, меншая (37 чалавек) — утварыла Найвышэйшую раду БНР.

Старшынёй гэтак званай Народнай рады абраны Пётра Крэчэўскі (БПС-Ф), яго намеснікамі — Палута Бадунова (БПС-Р), Васіль Захарка (БПС-Ф), сакратарамі — Навум Козіч, Язэп Мамонька (БПС-Р). Яны склалі прэзідыум Народнай рады, які ў перыяд паміж сесіямі выконваў яе паўнамоцтвы. Раду міністраў узначаліў Вацлаў Ластоўскі (БПС-Р). Пастановай Рады было прадугледжана, што ўсе дзеянні ўрада ўзгадняюцца з прэзідыумам Рады. 

Польскія акупацыйныя ўлады не прызналі Народную раду, выдалі загад пра яе роспуск, Бадунову, Ластоўскага і Мамоньку зняволілі ў турму. У студзені 1920 года патаемна выехалі з Менска ў Берлін Крачэўскі і Захарка. У траўні 1920 года Бадунова, Грыб, Ластоўскі і Мамонька атрымалі дазвол выехаць у Рыгу, дзе да іх далучыліся Крачэўскі і Захарка. 

4 ліпеня 1920 пачалося паспяховае наступленне Чырвонай Арміі на савецка-польскім фронце. Паводле дагавора РСФСР і Літвы, Літоўскай Рэспубліцы была перададзена значная частка беларускіх зямель. Гэта выклікала абурэнне і Найвышэйшай, і Народнай рады. Захарка ўручыў ноту пратэсту наркаму замежных спраў РСФСР Георгію Чычэрыну. У адказ Чычэрын сарваў перагаворы. Стала зразумела, што РСФСР не прызнае БНР. Беларускія эсэры адмовіліся супрацоўнічаць з бальшавікамі і не падпісалі Дэкларацыю аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Яны патрабавалі абвясціць поўную незалежнасць Беларусі ў яе этнічных межах, стварыць самастойнае беларускае войска і кааліцыйны сацыялістычны ўрад, прызнаць беларускую мову дзяржаўнай. Марнымі аказаліся спадзяванні і Найвышэйшай рады БНР на тое, што беларускую дзяржаву прызнае Польшча. Пасля заключэння 12 кастрычніка 1920 прэлімінарнага міру паміж РСФСР і Польшчай у Рызе 20 кастрычніка адбылася нацыянальна-палітычная нарада з удзелам прадстаўнікоў БПС-Р, БПС-Ф і беларускіх сацыял-дэмакратаў. 

Член прэзідыума Найвышэйшай рады БНР Кузьма Цярэшчанка ад яе імя прызнаў Народную раду адзіным паўнамоцным прадстаўніком беларускага народа. З гэтага часу Народная рада стала ізноў звацца выключна Радай БНР.

## Літаратура 
* Сідарэвіч, А. Народная рада Беларускай Народнай Рэспублікі //  С. 284—285 

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Беларусі
Самарый

**Самарый** () **Sm** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы, лантаноід; атамны нумар 62, атамная маса 150,36.

Прыродны самарый складаецца з 6 стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 144, 148—150, 152, 154 і радыеактыўнага 147Sm. Серабрыста-жоўты метал. Шчыльнасць 7540 кг/м³. Тэмпература плаўлення 1072&nbsp;°C.

Адкрыты французскім хімікам П. Э. Лекокам дэ Буабадранам у 1879 годзе. Вылучаны ў выглядзе аксіду з мінерала сумарскіта (мінерал названы ў гонар расійскага горнага інжынера В. Е. Самарскага-Быхаўца).

## Прымяненне 
Прымяняецца ў атамнай прамысловасці (кіруючыя стрыжні ядзерных рэактараў, матэрыялы для абароны персаналу ад шкоднага нейтроннага выпраменьвання). Складнік магнітных сплаваў з кобальтам. Таксама выкарыстоўваецца ў вытворчасці люмінафораў, пігментаў, каталізатараў і інш.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* САМАРИЙ

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Лантаноіды
Тэрбій

**Тэрбій** () **Tb** — хімічны элемент, лантаноід; атамны нумар 65. У прыродзе 1 стабільны нуклід 159Tb. У зямной кары 4,3*10-4% па масе. Адкрыты ў 1834 годзе шведскім хімікам К.Масандэрам у выглядзе аксіду пры раздзяленні ітрыевых рэдказямельных металаў. 

Мяккі серабрыста-белы метал, тэмпература плаўлення 1357°С, тэмпература кіпення 3227°С, шчыльнасць 8272 кг/м³. У паветры кампактны тэрбій акісляецца. Пры пакаёвай тэмпературы ўзаемадзейнічае з вадой, мінеральнымі кіслотамі, пры награванні - з галагенамі, халькагенамі, азотам, вадародам (утварае вытворныя Tb (ІІІ)). Металічный тэрбій атрымліваюць металатэрмічным аднаўленнем трыхларыду тэрбія або трыфтарыда тэрбія. Выкарыстоўваюць як актыватар крышталефасфораў, а таксама ў вытворчасці спецыяльнага шкла, магнітных сплаваў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Эрбій

**Эрбій** () **Er** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы, лантаноід; атамны нумар 68. Адкрыты ў 1843 годзе шведскім хімікам К. Масандэрам ()).

Адносіцца да рэдказямельных элементаў. Атамная маса 167,26. У прыродзе прысутнічаюць 6 стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 162, 164, 166—168, 170. Мяккі серабрысты метал. Тэмпература плаўлення 1522 °С, тэмпература кіпення 2510 °С. Шчыльнасць 9062 кг/м³. Раствараецца ў мінеральных кіслотах з утварэннем солей. На паветры акісляецца павольна. Пры награванні з кіпеннем узаемадзейнічае з галагенамі, халькагенамі, вадародам і азотам.

## Выкарыстанне 
Атрыманне люмінафорных і лазерных матэрыялаў, выраб спецыяльнага шкла і керамікі з уласцівасцямі высокатэмпературных звышправаднікоў, аптычных валокнаў. Складнік магнітных сплаваў з жалезам, кобальтам, нікелем. Аксід эрбію выкарыстоўваецца ў ядзернай энергетыцы. Злучэнні эрбію выкарыстоўваюць у тэхналогіі раздзялення і грубай ачысткі рэдказямельных элементаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Атамная электрастанцыя

**Атамная электрастанцыя** (АЭС), комплекс тэхнічных збудаванняў, прызначаны для выпрацоўкі электрычнай энергіі праз выкарыстанне энергіі, якая выдзяляецца пры кантраляванай ядзернай рэакцыі.

## Гісторыя 
Першая ў свеце атамная электрастанцыя магутнасцю 5 МВт была пушчана ў дзеянне ў 1954 у СССР (Обнінск, Калужская вобл.).

## Выкарыстанне 
: Ядзерная энергетыка па краінах

У 2004 годзе атамныя электрастанцыі ўсяго свету выраблялі 6,5% ад усёй спажываемай светам энергіі і 15,7% - электраэнергіі. 57% ўсёй вырабляемай на АЭС электраэнергіі даводзіцца на ЗША, Францыю і Японію. На пачатак жніўня 2007 у 31 краіне свету працавалі 439 атамных рэактараў.
Найбольш электрычнасці з дапамогай ядзернай энергетыкі вырабляюць ЗША (кожная пятая кілават-гадзіна ў гэтай краіне мае атамнае паходжнне). У Францыі у 2006 годзе 80% з агульнага балансу электраэнергіі прыпадала на атамныя электрастанцыі. Увогуле ж у Еўрапейскім Саюзе вырабляюць 30% электрычнасці на АЭС (хаця ў некаторых краінах аб'яднанай Еўропы ядзернай энергетыкі ўвогуле няма).

## Прынцып дзеяння 
Існуюць адна-, двух- і трохконтурныя АЭС.

У аднаконтурных АЭС вада падаецца непасрэдна ў рэактар, дзе яна выпарваецца і ў выглядзе пары прыводзіць у рух паравую турбіну, за кошт энергіі якой электрагенератар вырабляе электраэнергію. Пара у турбіне змяншае саю тэмпературу і ціск. Пасля турбіны пара кандэнсуецца у кандэнсатары (каб працэс кандэнсацыі пачаў адбывацца пару ахалоджваюць ахалоджваючай вадой з вадасховішча або градзірні. Кандэнсат сціскаецца да першапачатковага ціску і працэс паўтараецца.

)]]

У двухконтурных станцыях цяплыня ад рэактара перадаецца цепланосьбіту першага контура, які праз цеплаабменнік (парагенератар), у сваю чаргу, выпарвае ваду другога контура. У другім контуры выкарыстоўваецца толькі вада (якая пераходзіць у пару, потым у воду і г.д.), у першым жа контуры могуць выкарыстоўвацца расплаўлены метал, газ або вадкасць (часта выкарыстоўваюць ваду), пры гэтым яе могуць толькі награваць (як, напрыклад, у рэактарах ВВЭР) або і выпарваць.

Трохконтурнымі з'яўляюцца станцыі з рэактарамі на хуткіх нейтронах. Першы і другі контуры натрыявыя, трэці — вадзяны.

## Гл. таксама 
* Чарнобыльская АЭС
* Ядзерная энергетыка

*
Катэгорыя:Ядзерны рэактар
Катэгорыя:Ядзерная хімічная тэхналогія
Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР
Катэгорыя:Віды электрастанцый
Неадым

**Неадым** () **Nd** — хімічны элемент, лантаноід; атамны нумар 60.

Метал светла-шэрага колеру, тэмпература плаўлення 1016 °C, шчыльнасць 6905 кг/м³. У паветры акісляецца. Узаемадзейнічае з кіпнем, мінеральнымі кіслотамі, пры награванні — з галагенамі, азотам, вадародам.

Выкарыстоўваецца ў сумесі з празеадымам для атрымання бясколернага шкла, якое добра паглынае ультрафіялетавыя промні.

Сплавы магнію, алюмінію або тытану з неадымам маюць высокую трываласць і прымяняюцца ў авія- і ракетабудаванні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Антон Мітрафанавіч Кецка

**Антон Мітрафанавіч Кецка** (, в. Замагілле, цяпер в. Рассвет Салігорскага раёна — ) — прэсвітар Мінскай царквы евангельскіх хрысціян-баптыстаў (ЕХБ) у 1942—1945 і 1972—1974 гадах. Праведнік народаў свету (16.11.2005).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, дзе было 6 дзяцей. З 10-гадовага ўзросту працаваў пастухом у заможных сялян, з 1928 — лясніком, пазней кавалём. У 1923 годзе пачуў казанне аднаго з братоў Слуцкай царквы ЕХБ, стаў наведваць супольнасці вернікаў па дамах і ў Слуцкай царкве. Летам 1928 года ахрышчаны ў Старобінскай царкве ЕХБ. Неўзабаве быў абраны членам савета царквы, амаль адразу зведаў варожасць савецкай улады.

У 1930 годзе Кецку арыштавалі разам з 200 іншымі евангельскімі, праваслаўнымі, каталіцкімі святарамі і рабінамі, а таксама заможнымі сялянамі і іх сынамі. Трапіў у лагер на будаўніцтве чыгункі Орша-Лепель. Вызвалены ў 1933 годзе. — быў дыяканам Мінскай царквы ЕХБ, дапамагаў Антону Кецку ў служэнні цэрквам вобласці, а ў 1989 годзе абраны прэсвітарам Віленскай царквы ЕХБ, а затым — біскупам цэркваў ХВЕ Літвы.

Памёр Антон Кецка 29 сакавіка 1978 года. Пахаваны на Чыжоўскіх могілках у Мінску, па помніку выбіты словы з 2 Цім. 4:7-8: «Подвигом добрым я подвизался, течение совершил, веру сохранил; а теперь готовится мне венец правды, который даст мне Господь».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Туронак Ю.* Кецка Антон // Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002.
* *Фирисюк А.* За что?  // «Крыніца жыцця», 25 крас. 2006. — Дата доступа: 12.04.2017.

## Спасылкі 
* Детские дома как убежище: Василий Орлов, Антон Кецко, Мария Воронич, Вера Спарнинг (Беларусь) // Яд Вашем. Мемориальный комплекс истории Холокоста. — Дата доступа: 1.5.2020.

Катэгорыя:Постаці беларускага пратэстанцтва
Катэгорыя:Праведнікі народаў свету
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Вінцэнт Гадлеўскі

**Вінцэнт Гадлеўскі** або **Вікенцій Іванавіч Гадлеўскі** (, в. Шурычы, Ваўкавыскі павет — 24 снежня 1942, урочышча Благаўшчына, канцлагер Трасцянец) — каталіцкі святар, беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст. Актыўны дзеяч беларускага нацыянальнага руху, сябра Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Займаўся беларусізацыяй каталіцкага касцёла на Беларусі, адным з першых перайшоў да казанняў на беларускай мове.

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Паходзіў з сялянскай сям’і, дапамагаў бацькам па гаспадарцы, займаўся сталярнымі работамі. Каб вучыць сына, бацька прадаў маёмасць і пераехаў у Варшаву, дзе Вінцэнт скончыў 3 класы гімназіі. Пасля Вінцэнт за грошы вучыў вясковых дзяцей, каб скончыць Гродзенскую гімназію.

У 1912 годзе скончыў Віленскую каталіцкую духоўную семінарыю, у 1916 годзе Пецярбургскую каталіцкую духоўную акадэмію. Пасвячоны ў святары 3 чэрвеня 1914 года. У гады вучобы ў духоўнай акадэміі быў сябрам культурна-асветнага гуртка беларускіх студэнтаў. Душпастырскую дзейнасць распачаў у 1916 годзе. Служыў вікарыем пры кафедральным касцёле ў Мінску.

### Пачатак палітычнай дзейнасці. БНР 
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года браў удзел у дзейнасці беларускіх культурна-адраджэнскіх, рэлігійных і палітычных арганізацый. У адным з дакументаў значыцца сябрам Беларускай народнай партыі сацыялістаў, аднак на З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый у сакавіку 1917 года ў Мінску выступаў ад імя Каталіцкай дэмакратычнай партыі (папярэдніца БХД). На з’ездзе абраны ў склад Беларускага нацыянальнага камітэта. Адзін з ініцыятараў З’езда беларускага каталіцкага духавенства 24—25 траўня 1917 года.

Удзельнік Усебеларускага з’езда ў снежні 1917 года, чытаў на ім лекцыі па гісторыі Беларусі. З лютага 1918 года ўваходзіў у Менскае беларускае прадстаўніцтва, ад якога ў красавіку кааптаваны ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Да 26 траўня 1918 года працаваў асобаўпаўнаважаным у камісіі па бежанскіх справах пры Радзе БНР.

### Заходняя Беларусь 
У 1919 годзе за актыўную палітычную дзейнасць біскуп Зыгмунт Лазінскі перавёў Вінцэнта Гадлеўскага на пасаду прэфекта Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі. У семінарыі Гадлеўскі выкладаў беларускую мову, а таксама для навучэнцаў-каталікоў выкладаў па-беларуску асновы рэлігіі. Адным з вучняў Гадлеўскага быў Мікалай Раманоўскі (Кузьма Чорны).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3
* Вашкевіч А. Навуковая спадчына ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага // Białoruskie Zeszyty Historyczne, nr 26, 2006, s. 218—235
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавыскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Памерлі ў Трасцянцы
Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы
Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Ліпецкая вобласць

**Ліпецкая вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны ў цэнтральнай частцы Цэнтральнай Расіі. Утворана 6 студзеня 1954 года з часткі тэрыторый Арлоўскай, Тульскай, Разанскай, Тамбоўскай і Варонежскай абласцей. Мяжуе з Курскай, Арлоўскай, Тульскай, Разанскай, Тамбоўскай і Варонежскай абласцямі.

На момант утварэння вобласць складалася з 34 раёнаў. У цяперашні час адміністрацыйна падзелена на 18 раёнаў і 2 гарады абласнога падпарадкавання (Ліпецк і Ялец) (раённыя і гарадскія муніцыпальныя ўтварэнні). Другі ўзровень мясцовага самакіравання складаюць 6 гарадоў раённага падпарадкавання (Гразі, Данкоў, Задонск, Лебядзянь, Усмань), Чаплыгін), 1600 сельскіх населеных пунктаў, аб’яднаных у 304 сельскія адміністрацыі (сельскія муніцыпальныя ўтварэнні), і 4 акругі ў складзе г. Ліпецка (Левабярэжная, Кастрычніцкая, Правабярэжная, Савецкая).

## Прырода 
Карысныя выкапні вобласці прадстаўленыя 300 радовішчамі: вапнякі, даламіты, пясок, гліны, цэментавая сыравіна. Па запасах карбанатнай сыравіны вобласць займае 1-е месца ў РФ. Значныя радовішчы торфу. Вялікай вядомасцю ў краіне карыстаюцца Ліпецкія мінеральныя крыніцы  і лячэбныя гразі, выяўленыя ў 1871 годзе.

Клімат умерана-кантынентальны з умерана халоднай зімой і цёплым летам. Сярэдняя тэмпература студзеня: −7 °C. Сярэдняя тэмпература ліпеня: +20.9 °C.

У вобласці знаходзяцца 2 запаведнікі: Галічча Гара — самы маленькі запаведнік Расіі з даледавіковай флорай, а таксама частка Варонежскага запаведніка.

## Эканоміка 
Прамысловая вытворчасць з’яўляецца асновай эканамічнага патэнцыялу вобласці, на яго долю прыходзіцца каля 66 % валавога рэгіянальнага прадукта. У 2005 годзе выраблена прадукцыі на суму больш 205 млрд. руб. з ростам на 2 %. Прамысловы комплекс вобласці складаецца з 200 буйных прадпрыемстваў, носіць шматгаліновы характар, уключае ў сябе чорную металургію, дзель прадукцыі якой значна павялічылася ў параўнанні з 1991 годам, машынабудаванне і металаапрацоўку, доля прадукцыі якіх прыкметна скарацілася ў параўнанні з 1991 годам (с 23 % до 11,5 %), электраэнергетыку (7 %), харчовую (14 %), хімічную, лёккую прамысловасці і прамысловасць будаўнічых матэрыялаў.

У ліку найбуйных прамысловых прадпрыемстваў  — акцыянерныя грамадствы: ААТ «Наваліпецкі металургічны камбінат», «Індэзіт інтэрнэшнл», ААТ «Ліпецкэнерга», ААТ «Ліпецкхлебмакаронпром», ЗАТ «Ліпчанка», ЗАТ Завод «Расінка», ААТ «Лебядзянскі», ААТ «Ліпецкі холадакамбінат», ААТ «Ліпецкцэмент», АОЗТ СУ-11 «Ліпецкбуд» і інш. Прадпрыемствы вобласці падтрымліваюць адносіны з фірмамі з больш 90 краін свету.

## Насельніцтва 
Насельніцтва практычна монанацыянальнае, абсалютную большасць насельніцтва складаюць рускія:

## Вядомыя асобы 
* Якаў Паўлавіч Зайцаў
* Іван Цярэнцьевіч Кляймёнаў
* Іван Андрэевіч Флёраў
* Васіль Васілевіч Осіпаў — Герой Савецкага Саюза
* Міхаіл Нічыпаравіч Быкаў  (1914—1944) — Герой Савецкага Саюза.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі вобласці