Бітва за Вільню (1918—1919)

**Бітва за Вільню (1918—1919)** — барацьба за горад паміж польскімі добраахвотніцкімі атрадамі віленскай Самаабароны супраць адступаючых нямецкіх войскаў, мясцовых камуністаў (31 снежня — 3 студзеня 1919 года) і наступаючай Чырвонай арміі (4 студзеня — 5 студзеня 1919 года). На некаторы час большая частка Вільні апынулася пад кантролем палякаў, але пад ударамі колькасна большых сіл бальшавікоў абаронцы былі вымушаны пакінуць горад. Некаторыя гісторыкі лічаць гэтыя падзеі пачаткам польска-савецкай вайны.

## Гістарычны кантэкст 
У пачатку XX стагоддзя Вільня знаходзілася ў складзе Расійскай імперыі. У 1914 годзе пачалася Першая сусветная вайна, у якой Расія ваявала на баку Антанты супраць Цэнтральных дзяржаў. У выніку наступу Германскай імперыі ў 1915 годзе горад быў заняты нямецкімі войскамі. З-за паражэння ў Першай сусветнай пад канец 1918 года немцы пачалі паступова адступаць з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Пакінутыя імі тэрыторыі спяшаліся заняць рэгулярныя часткі РСЧА і атрады прарасійскіх бальшавікоў. У той час Вільня стала аб’ектам тэрытарыяльных спрэчак паміж краінамі, якія пачалі стварацца на абшарах колішняй Расійскай імперыі — Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР), а таксама Літоўскай і Польскай рэспублікамі. У горадзе з сакавіка 1918 года працаваў урад Літвы, а ад пачатку снежня і ўрад БНР. 15 снежня ў горадзе сфармаваўся прарасійскі камуністычны (бальшавіцкі) Віленскі гарадскі савет рабочых дэпутатаў.

Найбольш шматлікай нацыянальнай групай у Вільні, апроч яўрэяў, былі палякі. Яшчэ да аднаўлення незалежнасці Польшчы дзеячы часткі насельніцтва Віленшчыны, якое лічыла сябе часткай польскага народа, вялі падрыхтоўчую працу, каб пазней далучыць гэтыя зямлі да адроджанай польскай дзяржавы. Фармаванне польскіх ваенных атрадаў у Вільні пачалося 10 верасня 1918 года пры падтрымцы Саюза польскіх вайскоўцаў (СПВ). Быў створаны Грамадскі камітэт, які, у сваю чаргу, стварыў Камітэт грамадскай бяспекі. У яго складзе, з дазволу СПВ у Вільні, удзельнічаў капітан Станіслаў Бабятынскі. Ва ўмовах наступлення бальшавікоў была праведзеная спроба аб’яднаць польскае, беларускае, яўрэйскае і літоўскае насельніцтва для супольнай абароны горада, якая, аднак, скончылася няўдала. Абарону горада ўзяла на сябе нядаўна створаная польская Краёвая самаабарона Літвы і Беларусі, якую з 8 снежня узначальваў генерал Уладзіслаў Вэйтка. У склад Краёвай самаабароны ўваходзіла Самаабарона Віленскай зямлі на чале з генералам Еўгеніюшам Канткоўскім.

29 снежня 1918 года польскія ўлады ў Варшаве загадалі распусціць Краёвую самаабарону Літвы і Беларусі, прапанаваўшы яе апалчэнцам уступіць у Войска польскае. Генерал Вэйтка быў прызначаны кіраўніком Ваеннай акругі Літвы і Беларусі, генерал Адам Макрэцкі — ваенным камендантам Вільні, яго намеснікам — маёр Станіслаў Бабятынскі, капітан Зыгмунт Клінгер — начальнікам штаба Вітольд Шчэрбіцкі);
* 2-і батальён (камандзір падкапітан Мікалай Зуевіч);
* 3-і батальён (камандзір паручык Эдвард Качкоўскі; батальён быў сфарміраваны з палякаў — былых ваеннаслужачых нямецкай кайзэраўскай арміі);
* 4-ы батальён ПВА (камандзір паручык Ян Галамбёўскі);
* 5-ы батальён навабранцаў (камандзір капітан Уладзіслаў Пяцэскі).

## Ход баявых дзеянняў 
### Заняцце палякамі Вільні 
Да канца 1918 года рэгулярныя часткі Войска Польскага не здолелі дайсці да Вільні. Прычынай былі цяжкасці, створаныя немцамі на акупаванай тэрыторыі, якая аддзяляла Вільню ад Польшчы. Камандаванне польскай самаабароны ў Вільні, лічачы, што 5 студзеня немцы здадуць Вільню бальшавікам, прымае рашэнне самастойна заняць горад і выціснуць з яго нямецкія войскі. 31 снежня 1918 года камандзір Ваеннай акругі Літвы і Беларусі генерал Уладзіслаў Вэйтка выдаў загад аб мабілізацыі, у якім паведамлялася. На пачатку снежня ў Вільню прыехалі таксама ўрад і Рада Народных Міністраў БНР на чале з Антонам Луцкевічам, якія пакінулі Мінск з-за наступлення бальшавікоў. Калі бальшавікі пачалі падыходзіць да Вільні, літоўцы і беларусы паспрабавалі сфарміраваць узброеныя сілы для абароны горада. Літоўскі ўрад прызначыў генерала Кіпрыяна Кандратовіча на пасаду намесніка міністра краёвай абароны, даўшы яму задачу стварыць літоўскую армію з беларускімі атрадамі ў яе складзе. З пачатку снежня ў Вільні пачалося фарміраванне 1-га Беларускага пяхотнага палка, камандзірам якога стаў палкоўнік М. Лаўрэнцьеў. Камандзірамі батальёнаў палка былі прызначаныя палкоўнік Леніваў (праз некалькі дзён быў звольнены) і падпалкоўнік Успенскі, ротнымі камандзірамі — капітан Яўген Гайдукевіч, а таксама паручнікі Пятка, Жываткевіч і Талькоўскі. Пад канец снежня да палка далучыліся афіцэры Сяткоўскі, Гасан Канапацкі, Давід Якубоўскі, Рэмішэўскі і Лукашэвіч. Аначасова пачалося фарміраванне 2-га Беларускага пяхотнага палка. Аднак гэтых захадаў было замала для абароны Вільні ад бальшавікоў. Пад канец снежня літоўская армія яшчэ толькі знаходзілася ў стадыі фарміравання, а яе асобныя часткі фарміраваліся ў Коўне, Аліце і Кейданах. Беларускія атрады мелі толькі афіцэраў, бо не хапала салдат. 27 снежня беларускія атрады разам з большай часткай урада БНР пакінулі Вільню і пераехалі ў Гродна, якое яшчэ заставалася пад нямецкай акупацыяй. Пасля сімвалічнага ўзняцця літоўскага флага над віленскай Замкавай гарой літоўскі ўрад 1 студзеня разам з немцамі пераехаў на цягніку ў Коўна. Літоўцы баяліся набліжэння бальшавікоў да горада, а ўзмацненне палякаў магло зрабіць далейшую працу літоўскага ўрада цяжкай або нават немагчымай.

Мабілізацыя ў Вільні генералам Вэйткам мясцовых беларусаў выклікала незадаволенасць ураду БНР. 3 студзеня прэм’ер-міністр БНР Антон Луцкевіч перадаў польскаму міністру замежных спраў Леону Васілеўскаму ноту пратэсту, імкнучыся такім чынам паказаць, што Віленшчына з’яўляецца часткай БНР, а таму ніякая іншая краіна не можа ажыццяўляць там свае дзеянні. На думку гісторыка беларускага паходжання Дароты Міхалюк, ва ўмовах аблогі Вільні бальшавікамі такі пратэст мог быць вельмі негатыўна успрыняты значнай часткай яе жыхароў, бо яго можна было памылкова зразумець як сімпатыю да бальшавікоў або як заклік адмовіцца ад абароны горада.

## Гістарычная дыскусія 
Бітва за Вільню паміж польскімі і бальшавіцкімі сіламі 4 студзеня 1919 года была першай сутычкай, у якой выступілі адна супраць другой сілы, якія фармальна ўваходзілі ў склад Войска Польскага і Чырвонай арміі. Таму некаторыя гісторыкі, напрыклад, Вальдэмар Рэзмер, прымаюць гэтую дату як пачатак польска-бальшавіцкай вайны. Аднак наспех сабраныя атрады польскай самаабароны ў Вільні дзейнічалі без канкрэтных загадаў з боку камандавання Войска Польскага. Гэта дазваляе большасці гісторыкаў не лічыць гэтыя сутыкненні афіцыйным пачаткам польска-бальшавіцкай вайны, хоць і прызнаюць, што гэта прадвызначыла вайну ў недалёкай будучыні.

## Літаратура 
*  
*  
*  

Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Катэгорыя:Бітвы ў Літве