Н (кірыліца)

**Н**, **н** (назва: **эн**) — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (14-я ў балгарскім, 15-я ў беларускім і рускім, 16-я ў сербскім, 17-я ў македонскім і 18-я ва ўкраінскім і русінскім); выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах некаторых неславянскіх моў. У стара- і царкоўнаславянскай азбуках называецца «нашь» (ст.-сл.) або «на́шъ» (ц.-сл.). У ранняй кірыліцы з’яўляецца 16-й па чарзе, выглядае як  і мае лічбавае значэнне 50; у глаголіцы па чарзе 16-я, выглядае як Ⱀ і мае лічбавае значэнне 70. Паходжанне кірылічнай літары — вялікая ўстаўная грэчаская літара ню (Ν, ν); глагалічную звычайна выводзяць ад аднаго з варыянтаў малой курсіўнай формы той жа літары. Да XIV стагоддзя (хоць і не паўсюдна) перакладзіна ў N-падобнай кірылічнай форме літары **Н** некалькі павярнулася супраць гадзіннікавай стрэлкі, і літара атрымала сённяшні выгляд (з якім і ўвайшла ў грамадзянскі шрыфт, стаўшы падобнай да лацінскай **H**); зрэшты, часам у царкоўнаславянскіх выданнях (асабліва ў вязі загалоўкаў) і ў паўднёвых славян (у стандартным рукапісным шрыфце сербаў і чарнагорцаў) стары N-падобны абрыс захоўваецца. Паварот перакладзіны N → Н адбываўся адначасова з пераўтварэннем H → И, таму канфлікту з-за супадзення дзвюх літар ніколі не было; тым часам, у некаторых почырках і нават тыпаграфічных шрыфтах розніца паміж імі амаль незаўважная. Ва ўсім іншым форма літары **Н** была дастаткова ўстойлівай, толькі ў басанчыцы N-падобны стары абрыс «выпрастаўся», атрымаўшы прамыя вуглы замест вострых, і стаў выглядаць падобна на **ґ** з верхняй дзюбай такой жа велічыні, як і ніжняя рыса ().

## Гісторыя 
У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Абазначала зычныя гукі [н], [н’] (*назвати*, *небо*). У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным.

## Вымова 
а.]]

У стараславянскай мове літара **Н** магла вымаўляцца цвёрда і мякка; у апошнім выпадку магла забяспечвацца дужкай зверху або кручком зверху справа (што выглядала падобна на пазнейшую літару **Ҥ**, якая з’яўляецца лігатурай з **Н** і **Г**, якая мае іншы сэнс: не мяккай [нʼ], а гука накшталт англійскага *ng*). Гэта жа ўласцівасць дваякага вымаўлення [н]/[нʼ] захавалася ў большасці славянскіх моў, у тым ліку і ў беларускай; у сербскай жа для мяккага варыянта Вук Караджыч увёў спецыяльны абрыс *Њ*, які пазней увайшоў і ў македонскі алфавіт.

У сучаснай беларускай мове абазначае санорныя змычна-праходныя насавыя пярэднеязычныя зычныя гукі [н], [н’] (*нага*, *назоўнік* — [назоўн’ік], *ніва* — [н’іва]).

## Ужыванне 
Вялікая «Н» — умоўнае абазначэнне ньютана (адзінкі вымярэння сілы ў сістэме СІ).

Маленькая «н» — скарачэнне для прыстаўкі *нана-* (напрыклад: нВ — нанавольт, 10−9 вольта).

Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*НЗ*, *НТР*), як умоўнае скарачэнне (н. э. — новая эра). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *чатырнаццаты* (*група «Н»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*пункт № 9н*).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Македонскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Катэгорыя:Вукавіца