open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Моўчадзь (рака)

**Мо́ўчадзь**, **Мо́ўчадка** — рака ў Баранавіцкім, Дзятлаўскім і Лідскім (вусце) раёнах Беларусі, левы прыток ракі Нёман.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 98 км. Плошча вадазбору 1140 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9 ‰.

Пачынаецца каля вёскі Кузевічы Баранавіцкага раёна, працякае пераважна па Навагрудскім узвышшы, упадае ў Нёман за 1,2 км на паўночны захад ад вёскі Нясілавічы Дзятлаўскага раёна.

Шырыня рачной даліны каля 1,5 км. Асноўныя прытокі: Ятранка, Промша, Сваротва, Клішаўка, Паніква (справа), Дзятлаўка (злева).

Даліна трапецападобная, шырынёй каля 1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія, вышынёй ад 10–30 м у верхнім цячэнні і да 8–15 м у ніжнім. На ўсім працягу верхняга і сярэдняга цячэння перарывістыя тэрасы шырынёй да 1,5 км. Пойма двухбаковая, часткова забалочаная, моцна перасечаная меліярацыйнымі каналамі. У час разводдзя затапляецца вадой да глыбіні 0,5⁠–⁠1 м. Рэчышча моцна звілістае, на працягу 9,8 км каналізаванае, паміж вёскамі Дварэц і Агароднікі Дзятлаўскага раёна і ў ніжнім цячэнні сустракаюцца невялікія астравы. Берагі стромкія і абрывістыя.

На перыяд веснавога разводдзя прыпадае каля 25 % аб’ёму гадавога сцёку.

## На рацэ 
На рацэ за 9 км ад вусця Гезгальская ГЭС і Гезгальскае вадасховішча. У сутоках Моўчадзі і Ятранкі, на заходняй ускраіне гарадскога пасёлка Наваельня размяшчаецца курортная зона і санаторый.

Моўчадзь. Рака Моўчадзь.jpg|Рака Моўчадзь у вёсцы Моўчадзь
Выява:Моўчадзь1.JPG|Рака ў Дзятлаўскім раёне
Выява:Гезгальскае вадасховішча.JPG|Гезгальскае вадасховішча
Выява:Гезгальская ГЭС.JPG|Гезгальская ГЭС

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Дзятлаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Тураўская і Мазырская епархія

250px|thumb|Паштовая марка Беларусі да 1000-годдзя епархіі
**Тураўская і Мазырская епархія** — епархія Рускай праваслаўнай царквы ў Беларусі. Заснавана каля 1005 года, адноўлена 18 кастрычніка 1992 года. Аб’ядноўвае прыходы і манастыры на тэрыторыі Акцябрскага, Брагінскага, Ельскага, Жыткавіцкага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага, Мазырскага, Нараўлянскага, Петрыкаўскага і Хойніцкага раёнаў Гомельскай вобласці.

## Гісторыя 
Тураўская епархія заснавана ў 1005 годзе. З’яўляецца адной з найстарэйшых епархій на Беларусі. Аб першых часах хрысціянства на Беларусі дагэтуль сведчаць тураўскія каменныя крыжы, даўжынёю больш за 2 метры. Двое з тураўскіх епіскапаў былі прылічаны Праваслаўнай Царквою да ліку святых — св. Кірыла Тураўскі і св. Лаўрэнцій Тураўскі. Яшчэ адзін святы, якога дала Царкве тураўская зямля, — Святы Марцін. У жыцці ён быў звычайным ўладыкавым кухарам, але яму пашчасціла пабачыць з’яўленне Святых Барыса і Глеба.

У XII стагоддзі жонка Святаполка II Ізяславіча Варвара заснавала ў Тураве першы на Беларусі жаночы Варварын манастыр.

У 1241 годзе кафедра была перанесена ў Пінск.

На 2005 год у епархіі налічвалася 58 прыходаў, 47 святароў, 5 дыяканаў.

30 студзеня 2005 года была здзейснена хіратонія архімандрыта Стэфана ў епіскапа Тураўскага і Мазырскага.

5 лістапада 2009 года Свяцейшы Патрыярх Кірыл благаславіў будаўніцтва кафедральнага сабора ў горадзе Тураве.

## Епіскапы 
* Фама (згад. 1005, 1014)
* Сімяон (з 1072)
* Ігнацій
* Іаакім І
* Георгій
* Кірыл І (1114—1120)
* Ігнацій (? — 1144)
* Іаакім І (I) (1144—1146/1147)
* Іаан (1146)
* Георгій (згад. 1167—1169)
* Св. Кірыл II (1169—1181/1182)
* Лаўрэнцій (1182 — 29 студзеня 1194)
* *1194 — 1328 — імёны не захаваліся*
* Іаан (Пашын) (1923—1926)
* Пётр (Карпусюк) (ліпень 1992 — снежань 2004)
* Сцяфан (Нешчарэт) (30 студзеня 2005 — 7 чэрвеня 2012)
* Леанід (Філь) (з 7 чэрвеня]] 2012 па цяперашні час)

## Благачынні 
* Калінкавіцкае
* Лельчыцкае
* Мазырскае гарадское
* Мазырскае сельскае
* Петрыкаўскае
* Тураўскае
* Хойніцкае

## Манастыры 
* Нараджэння Прасвятой Багародзіцы, мужчынскі манастыр у в. Юравічы.
* Хойніцкі ў гонар Пакрова Прасвятой Богародзіцы, жаночы манастыр у горадзе Хойнікі.

## Сучаснае становішча 
Кафедральны сабор у імя Архістратыга Міхаіла знаходзіцца ў горадзе Мазыры. На працягу 2010—2012 гг. у Тураве быў пабудаваны новы кафедральны сабор у імя святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх.

## Літаратура 
* 
* 
* *Стефан, епископ Туровский и Мозырский* Туровская епархия в начале XXI столетия // Ступени. 2005. — № 2 (18).
* *Antoni Mironowicz*. Biskupstwo turowsko-pińskie w XI—XVI wieku. — Trans Humana, 2011. — 358 с. — ISBN 978-83-61209-55-3.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Тураўскай епархіі
* Інфармацыя на сайце Маскоўскага Патрыярхата
Мерачанка (прыток Нёмана)

**Мерачанка, Мярчанка, Мяркіс** () — рака ў Беларусі і Літве, правы прыток Нёмана. Даўжыня 203 км. Вадазбор 4416 км², у межах Літвы 3781 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 36,2 м³/с.

## Агульнае 
Пачынаецца на Ашмянскім узвышшы за 2 км на поўдзень ад в. Мікулішкі (Ашмянскі раён). Працягласць у межах Беларусі 12 км. Цячэ 2 км на мяжы з Літвой і каля вёскі Гаравыя Грыгі перасякае яе.

Рэчышча ў вярхоўях і нізоўях звілістае, да мяжы з Літвой каналізаванае. Прытокі: Солча, Ула (злева) і інш.

Жыўленне пераважна грунтовае. Веснавое разводдзе з сакавіка па май. Замярзае ў снежні, ледастаў няўстойлівы (да 1,5 мес.). 25% гадавога сцёку прыходзіцца на вясну, 29% — на лета і 46% — на восень і зіму.

Выкарыстоўвалася для сплава лесу.

## Зноскі 
## Літаратура 
*  С. 75.
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Ашмянскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Літвы
Рускае Радыё

«**Ру́скае Ра́дыё**» (па-руску — «*Русское Радио*») — папулярная расійская FM-радыёстанцыя.

«*Русское Радио*» пачало вяшчанне 2 жніўня 1995 года ў Маскве. Першым у эфір выйшаў дыджэй Марсель Гансалес. Ад самога пачатку асноўны фармат перадачаў складаюць папулярныя песні толькі на рускай мове — у адрозненне ад іншых падобных FM радыёстанцый, якія перадаюць шмат заходнееўрапейскай і амерыканскай музыкі. Дэвіз станцыі — *«Всё будет хорошо!»* (*«Усё будзе добра!»*)

На сённяшні дзень «*Русское Радио*» вяшчае ў болей чым 950 гарадах Расіі, а таксама ў Беларусі (у Мінску — на частаце 98.9 FM), Украіне, Казахстане, Малдове, Кыргызстане, Арменіі, і краінах Балтыі. Апроч гэтага, прамы эфір радыёстанцыі транслюецца ў Інтэрнэце, такім чынам даючы магчымасць слухаць яе ў любой краіне свету.

Асноўную частку эфіру складаюць папулярныя на дадзены момант песні, а таксама хіты мінулых гадоў і іншыя песні. Таксама можна пачуць разнастайныя перадачы; раз на гадзіну выходзяць выпускі навінаў, прадстаўленыя Рускай Службай Навінаў. У розных рэгіёнах праграма можа адрознівацца, але асноўныя перадачы з Масквы транслююцца ўсюды. Вяшчанне адбываецца ў кругласутачным рэжыме.

«*Русское Радио*» з’яўляецца заснавальнікам расійскай штогадовай музычнай прэміі «Залаты грамафон».

## Спасылкі 
* «*Русское Радио*» ў Маскве (галоўны сайт кампаніі)
* «*Русское Радио*» ў Беларусі

Катэгорыя:Радыёстанцыі
Квадратны кіламетр

**Квадра́тны кіламе́тр** (скарот: **км²**) — адзінка вымярэння плошчы ў сістэме СІ.

**1 км² роўны:**

* плошчы квадрата з даўжынёй боку 1 кіламетр
* 1.000.000 м²
* 100 гектараў
* 0,386102 квадратных міляў
* 247,105381 акраў

**Адваротны перавод:**

* 1 м² = 0,000001 км²
* 1 гектар = 0,01 км²
* 1 квадратная міля = 2,589988 км²
* 1 акр = 0,004047 км²

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Інданезійская Вікіпедыя

**Інданезійская Вікіпедыя** (па-інданезійску: Wikipedia bahasa Indonesia) — раздзел Вікіпедыі на інданезійскай мове.

Гэта раздзел Вікіпедыі заснаваны 7 лістапада 2003 года. 31 мая 2005 колькасць артыкулаў у інданезійскай Вікіпедыі дасягнула 10 000. Гэта 23-ці па велічыні раздзел Вікіпедыі ў свеце, змяшчае больш за 51 017 артыкулаў (на 16 лютага 2007 года).

## Спасылкі 
* Галоўная старонка інданезійскай Вікіпедыі

Катэгорыя:Інданезійская мова
Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі
Ліцвіны Севершчыны

**Ліцві́ны Се́вершчыны** — назва беларускамоўнага насельніцтва паўночных паветаў былой Чарнігаўскай губерні — Гараднянскага, Мглінскага, Навазыбкаўскага, Старадубскага, Суражскага і некаторых іншых.

У 9 — 12 ст. гэты рэгіён быў сумежжам плямён севяран, радзімічаў і вяцічаў, насіў назву Севершчына і першапачаткова ўваходзіў у склад Чарнігава-Северскага княства. У сяр. 14 ст. Севершчына далучана вялікім князем Альгердам да ВКЛ. Канчаткова перайшла да Расійскай дзяржавы па Андросаўскаму дагавору (1667).

Упершыню ў навуковы ўжытак тэрмін ліцвіны адносна беларускамоўных жыхароў Чарнігаўшчыны ўвёў у канцы 18 ст. Апанас Шафонскі. П. Білецкі-Насенка у сваім «Слоўніку ўкраінскай мовы» (1843) пісаў: *«Литвин. Житель и подданый Вел[икого] Княж[ества] Литвы. Полтавские малороссияне называют литвинами всех жителей задесенских, говорящих белорусским „наречием“»*.

У 19 ст. працы прысвечаныя беларусам-ліцвінам выдалі Г. Есімантоўскі і С. Максімаў, на пачатку 20 ст. — А. Рубец. Адным з галоўных даследчыкаў ліцвінаў з'яўляецца Марыя Косіч. У 1901 годзе ў часопісе «Живая старина» друкуецца яе манаграфія «Литвины-белорусы Черниговской губернии, их быт и песни», якая ў 1902 годзе выйшла асобным выданнем. У савецкі час беларусаў-ліцвінаў вывучалі прафесар П. Растаргуеў і вядомы беларускі этнограф Аляксандр Сержпутоўскі.

Самі сябе ліцвіны называлі «рускімі» і «казакамі». Ліцвіны ўсведамлялі сваё адрозненне ад вялікарускага насельніцтва («маскалі», «кацапы» — у іхняй мове). Этнонім «беларусы» ліцвінамі не ўжываўся, бо на Чарнігаўшчыне ў канцы 19 — пачатку 20 ст. не было элітарнага беларускага нацыянальнага руху. Ліцвіны адрозніваліся ад суседняга вялікарускага і ўкраінскага насельніцтва этнічнымі рысамі адзення (белыя даматканыя світкі, жаночы галаўны ўбор намітка, мужчынскі — магерка), абрадамі і мовай (вельмі блізкая да гаворак Усходняй Гомельшчыны). Моўныя асаблівасці ў сельскай мясцовасці, з-за замкнёнасці сельскага жыцця ў мінулым і аддаленасці ад вялікіх адміністрацыйна-палітычных і прамысловых цэнтраў у новы час, захоўваюцца па сённяшні дзень.

Тэрыторыя былой Чарнігаўскай губерні пасля рэвалюцыі была падзелена паміж РСФСР і УССР і былыя ліцвіны ўсведамляюць сябе зараз адпаведна рускімі і ўкраінцамі. Толькі невялікая частка ліцвінаў Чарнігаўшчыны (жыхары вёскі Казацкія Балсуны былога Суражскага павету і некаторых іншых, што ўвайшлі ў склад БССР) была далучана да працэсаў кансалідацыі беларускай нацыі.

## Літаратура 
* *Казлоў Л., Цітоў А.* Беларусь на сямі рубяжах — Мінск 1993.
* *Катлярчук А.* Беларусы бранскага краю // ARCHE 2(16)-2001.
* *Горленко В.* Литвины півночі України — ймовірний уламок нащадків племені літописних сіверян.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Беларусы
Катэгорыя:Рускія
Катэгорыя:Украінцы
Катэгорыя:Севершчына
Ян II Казімір Ваза

**Ян II Казімір** (; 22 сакавіка 1609 — 16 снежня 1672), кароль польскі і вялікі князь літоўскі (1648—1668). Апошні кароль і вялікі князь з дынастыі Вазаў.

## Біяграфія 
Сын Жыгімонта III Вазы. Намінальна і спадчынна да 1660 насіў тытул караля Швецыі. Удзельнічаў у вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—34, у Трыццацігадовай вайне 1618—48. У 1643—45 член ордэна езуітаў, з 1646 кардынал. Пасля смерці старэйшага брата, караля Уладзіслава IV, вызвалены рымскім папам з духоўнага звання. 20.11.1648 на сойме абраны каралём польскім і вялікім князем ВКЛ пры дапамозе групоўкі магнатаў і шляхты, прыхільнікаў пагаднення з казакамі, што паўсталі на Украіне, каб потым пачаць вайну хрысціянскіх дзяржаў супраць Турцыі і Крымскага ханства. Напачатку вёў памяркоўную палітыку ў дачыненні да казакоў у разліку на пагадненне з Б. Хмяльніцкім, аднак гэта палітыка не дала вынікаў, і вайна на Украіне працягвалася. У 1649 і 1651 узначальваў паходы на Украіну, заключыў Збораўскі і Белацаркоўскі мірныя дагаворы. У час яго панавання адбыліся разбуральныя войны: Казацкая вайна (1648—1651), а таксама Патоп (1654—1667) і вайна са Швецыяй у ходе якіх маскоўскія войскі акупіравалі большую частку ВКЛ, а шведскія значную частку Польшчы, уключаючы Варшаву. Кароль, быў змушаны ўцячы ў Сілезію. У 1657 Рэч Паспалітая адмовілася ад суверэнных правоў на Прусію, а ў выніку Андрусаўскага перамір’я (1667) страціла Смаленскае ваяводства, Кіеў і ўсе тэрыторыі Украіны на ўсход ад Дняпра.

У гэты час Ян II Казімір змяніў палітыку, адмовіўся ад саюза з германскім імператарам, які не дапамагаў Рэчы Паспалітай, і пачаў арыентавацца на Францыю. Каб умацаваць цэнтральную ўладу, Ян II Казімір распрацаваў план рэформы дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай. Ён прапанаваў выбіраць новага караля не пасля смерці папярэдніка, а пры жыцці, каб не было безуладдзя ў час міжкаралеўя. Аднак сойм 1660 і соймікі 1661 выказваліся супраць рэформы. Супраць караля склалася апазіцыйная групоўка на чале з гетманам польным каронным Е. С. Любамірскім, у 1665—66 яна ўзняла рокаш. Напачатку ракашане перамаглі каралеўскае войска, аднак пасля вымушаны былі капітуляваць. Суд прыгаварыў Любамірскага да баніцыі (выгнання з краіны), але спроба рэформ была сарвана. Пасля рокаша зрыванне соймаў і соймікаў стала частай з’явай.

Агульны гаспадарчы заняпад Рэчы Паспалітай, няўдачы ў войнах, аслабленне міжнароднага становішча дзяржавы, напружаныя адносіны з магнатамі і шляхтай, смерць энергічнай і актыўнай у палітыцы каралевы Марыі Людвікі (1667) прывялі да таго, што 16.9.1668 Ян II Казімір адрокся ад трона і назаўсёды выехаў у Францыю.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Грыцкевіч А.* Ян Казімір Ваза // Скрыжалі «Спадчыны» — Мн., 1996.
* *Wasilewski T.* Jan Kazimierz. Warszawa, 1985.

## Спасылкі 
* Jan II Kazimierz (Encyklopedia WIEM) 
* Ян ІІ Казімір Ваза (Беларускі гістарычны партал)

Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Каралі польскія
Катэгорыя:Ваза (дынастыя)
Аршыца

**Аршы́ца** — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток Дняпра.

Даўжыня ракі 33 км. Плошча вадазбору 519 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

## Гідраграфія 
Выцякае з возера Арэхаўскае з поўдня, на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Арэхаўск. Цячэ па Аршанскім узвышшы. Упадае ў Дняпро ў межах горада Орша. 

Даліна Аршыцы добра выражана, у верхнім цячэнні трапецападобная, у ніжнім — карытападобная. Пойма двухбаковая. Рэчышча ў верхнім цячэнні звілістае.

Асноўныя прытокі справа: Пачаліца, Міронаўка; злева: Выдрыца.

## На рацэ 
Уздоўж ракі населеныя пункты Грышаны, Высокае, Хлусава.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Аршыца 

Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёна
Лахва (рака)

)]]
**Лахва́** — рака ў Шклоўскім, Магілёўскім і Быхаўскім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Дняпро.

Даўжыня ракі 90 км. Плошча вадазбору 731 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,4 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Лахвіца, Жыварэзка, Праціўніца.

## На рацэ 
**Зоны адпачынку**: Лахва.

## Агульнае 
Пачынаецца за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Старая Вадва Шклоўскага раёна, вусце на ўсходняй ускраіне вёскі Залахвенне Быхаўскага раёна. Цячэ пераважна на Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем да 2,2 м у ніжнім цячэнні.

Даліна трапецападобная, шырыня яе 0,5—0,8 км у верхнім цячэнні, 1—1,5 км у ніжнім. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія, вышынёй 10—25 м. Пойма двухбаковая (шырыня 0,4—0,6 км), слабаперасечаная.

Рэчышча каналізаванае на 3 участках у Магілёўскім раёне: 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Селішча — 0,8 км на захад ад вёскі Лужкі 2-я (2,2 км); 1,2 км на поўдзень ад вёскі Лахва — вёска Нізкая Вуліца (6 км); 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Ямніца — мост на аўтадарозе  Магілёў—Бабруйск (14 км). На астатнім працягу рэчышча звілістае, шырыня яго 15—20 м, месцамі да 40 м. Берагі вышынёй 0,5—1 м, у ніжнім цячэнні да 2 м. Каля вёскі Старая Вадва на рацэ вадасховішча (сажалка).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Магілёўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна
Нараў

)]]
**На́раў** — рака ў Пружанскім, Свіслацкім раёнах Беларусі і Польшчы, правы прыток Віслы. Да 1962 года лічыўся правым прытокам Буга.

Даўжыня 497 км, у межах Беларусі 44 км. Вадазбор 74,8 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў межах Беларусі (з прытокамі, якія ўпадаюць на тэрыторыі Польшчы) 5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні ў межах Беларусі 0,3 ‰.

## Назва 
Корань *Nar-* у літоўскіх гідронімах *Narantis, Narasa, Nar-upis*, у рачных назвах тыпу Нароўля на Верхнім Падняпроўі, Нара на Верхнім Павоччы. Роднасны яму корань *Ner-* у гідронімах тыпу Няропля, Нярус(с) (прыток Дзясны).

Корань *Nar-* (*Ner-*) звязаны з літоўскім *nerti* «ныраць», *naras* «нырок (у ваду)», далей да індаеўрапейскага **ner-* «ныраць, пагружацца; прытулак, логвішча, нара».

У «Яцвяжскім слоўнічку» зафіксаваны яцвяжскі варыянт назвы Нарава *Naura*. Ён узнік у выніку метатэзы (перастаноўкі гукаў) адпачатнай асновы **nar-ṷ-* у аснову **naṷ-r-*. Таго ж паходжання і назва мазурскага возера *Naury* (цяпер ), а над ім вядомая «Нау́рская гара».

Яцвяжская форма назвы ракі Наўра паказвае на прывязку лакалізацыі дагістарычных неўраў да вобласці цячэння ракі, што рабілі яшчэ да адкрыцця «Яцвяжскага слоўнічка».

## Гідраграфія 
Пачынаецца з вярхоўя Скаронава канала за 6 км на паўночны ўсход ад в. Клепачы Пружанскага раёна, вусце на тэрыторыі Польшчы. У Беларусі цячэ па Прыбужскай раўніне праз Белавежскую пушчу. Шырыня ракі ў межань — 8—10 м.

Даліна ў межах Беларусі амаль на ўсім працягу невыразная. Каналізавана 13 км рэчышча ад вытоку да вусця канала Матылёў Роў; на астатнім працягу яно звілістае, месцамі выраўнаванае.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Мядзянка, Рудаўка, Пчолка, Калонка, Бебжа, Шса, Амулёў, Вкра. **Злева**: Нямержанка, Тушамлянка, Нараўка.

## Гідралагічны рэжым 
На перыяд вясновага разводдзя прыпадае каля 48 % аб’ёму гадавога сцёку. Замярзае ў першай дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства
Катэгорыя:Прытокі Віслы
Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Свіслацкага раёна
Белгародская вобласць

**Белгародская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на поўдні Цэнтральнай Расіі на мяжы з Украінай. Утворана 22 кастрычніка 1932 года. У цяперашніх межах існуе з 6 студзеня 1954 года. У склад вобласці ўваходзіць 21 раён, 6 гарадоў абласнога падпарадкавання і 4 горада раённага падпарадкавання. Адміністрацыйны цэнтр — горад Белгарад (342 тыс. чалавек), які размешчаны за 695 км на поўдзень ад Масквы.

Найбуйнейшыя гарады: Белгарад, Стары Аскол, Губкін, Шабекіна, Аляксееўка, Валуйкі.

Насельніцтва вобласці складае 1511,6 тыс. чалавек (2005), у тым ліку гарадскога — 65,8 % , сельскага — 34,2 % (2005). Шчыльнасць насельніцтва — 55,8 чалавека на 1 км² (2005). Сярэдні ўзрост складае 38,5 года, у тым ліку мужчын — 35,6, жанчын — 41 год.

Колькасць эканамічна актыўнага насельніцтва — 46 %. Вобласць практычна мананацыянальна: 93 % — рускія, 5 % — украінцы, 0,4 % — беларусы.

## Вядомыя асобы 
* Якаў Дзмітрыевіч Васюцін
* Міхаіл Панцялеевіч Краўчанка — Герой Савецкага Саюза
* Іван Антонавіч Плякін — Герой Савецкага Саюза
* Рыгор Іванавіч Спольнік, Герой Савецкага Саюза
* Іосіф Канстанцінавіч Кірылаў — генерал-маёр, удзельнік баёў за вызваленне Магілёва ў 1944 годзе.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт гебернатара і ўрада 
* Абласная дума 
* Навіны вобласці
Зяй

**Зяй** (саманазва *Giáy*, іншыя назвы зянг, нянг) — народ групы таі ў В’етнаме. Колькасць — 58617 чал. (2009 г.) Блізкі да народа нунг. Належыць да паўднёваазіяцкай расы. Размаўляе на мове зяй. Пашырана таксама в’етнамская мова.

Асноўныя заняткі ў далінах — паліўное раллёвае вырошчванне рысу, у гарах — падсечна-агнявое земляробства.

Паселішчы размяшчаюцца ля падножжа гораў, каля невялікіх рэчак. Традыцыйныя дамы драўляныя, свайныя.

Сям’я — патрылакальная, малая нуклеарная. Існуе звычай адпрацоўкі за жонку.

Захоўваецца самабытны фальклор зяй.

Катэгорыя:Народы В’етнама
Катэгорыя:Народы Азіі
Туркана

**Турка́на** (саманазва *Niturkana*) — народ з групы нілотаў у Кеніі і Эфіопіі. Колькасць – 1068 тысяч чалавек. Належыць да эфіопскай пераходнай расы. Размаўляюць на мове туркана. 
 
Асноўны занятак – качавая жывёлагадоўля. Жытло робяць з сухога гною.
 
Сацыяльная арганізацыя – родаплемянныя групы, на чале якіх стаяць правадыры. Характэрныя мужчынскія ўзроставыя групы.

Пашыраныя шматлікія ўпрыгожанні, дзіўныя прычоскі, расфарбоўка цела вохрай. Традыцыйны напой – свежая кроў хатняй жывёлы.

Катэгорыя:Народы Эфіопіі
Катэгорыя:Народы Кеніі
Катэгорыя:Нілоты
Даліна

[right|thumb|320px|Даліна ракі ў [Ісландыя|Ісландыі]]

**Далі́на** — форма рэльефу, звычайна выцягнутай формы і выразна ніжэйшага ўзроўню, чым прылеглыя абшары, часцей за ўсё даліны ўзнікаюць у выніку эрозіі зямной кары рэкамі ці ледавікамі.

Пачатковай формай далін з’яўляюцца яры, што ўтвараюцца перыядычнымі вадатокамі.

У структуры даліны вылучаюць схілы і дно. У маладых далін дно бывае неразвітае і схілы падыходзяць да самай ракі.

Даліны дзеляцца:
* V-падобныя — выгляд нагадвае літару V, сустракаюцца ў горных частках рэк, вынік эрозіі ўніз.
* U-падобныя — выгляд нагадвае літару U, сустракаюцца ў раўнінных частках цячэння рэк, узнікае ў выніку дзеяння эрозіі ў бакі, ці ўздзеяння ледавіка на раўніны.

**Горная даліна** — паніжэнне паміж двума горнымі хрыбтамі.

Даліна, якая падзяляе хрыбет ад аднаго схілу да другога, называецца **папярочнай**.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Формы рэльефу
Ледавік

Патагоніі]]
**Ледаві́к** — натуральнае намнажэнне (скопішча) лёду на зямной паверхні, якое валодае самастойным рухам.

Сучасныя ледавікі Зямлі займаюць плошчу 16 млн км² (~11 % сушы), маюць сумарны аб’ём 30 млн км³ (98,5 % прэснага лёду на Зямлі). Найбольш распаўсюджаныя ў палярных шыротах, асноўныя раёны іх скопішча: Антарктыда, Грэнландыя, Арктычныя астравы, некаторыя горныя раёны за межамі Арктыкі і Антарктыкі.

У антрапагене тэрыторыю Беларусі 5 разоў поўнасцю ці часткова пакрывалі ледавікі, якія насоўваліся са Скандынаўскага і Кольскага паўвостраваў.

Адрозніваюць ледавікі **покрыўныя** (ці **мацерыковыя**) і **горныя** (або **сцёку**); зледзяненні — **сучаснае** і **старажытнае**.

## Утварэнне і рух ледавіка 
Ледавік утвараецца з цвёрдых атмасферных ападкаў (снегу) вышэй за снегавую лінію, дзе выпадзенне снегу за доўгі час перавышае яго раставанне і выпарэнне (**вобласць жыўлення** або **акумуляцыі** ледавіка) і рухаецца ўніз па нахіле паверхні (**вобласць сцёку** або **абляцыі** або **ледавіковы язык**), дзе адбываецца раставанне і механічная разгрузка ледавіка. Часта горныя ледавікі пачынаюцца з паніжэнняў рэльефу — ледавіковых цыркаў-караў.

У вобласці жыўлення пачатковае снегавое покрыва спачатку ператвараецца ў фірн, а потым у ледавіковы лёд.

Пры нарастанні ціску лядовай тоўшчы пачынаецца рух лёду. Звычайная хуткасць руху ледавіка — дзясяткі і першыя сотні метраў за год, асобных ледавікоў Грэнландыі — 20—40 м за суткі; пры катастрафічных зрухах да 100 м за суткі (ледавік Мядзведжы на Паміры, 1953).

Пры руху ледавікі выходзяць ніжэй за снегавую мяжу ў вобласць абляцыі ( — адыманне, знос), дзе адбываецца паступовае памяншэнне масы ледавіка шляхам раставання, выпарэння і механічнага разбурэння. У залежнасці ад зменлівых у часе суадносін акумуляцыі і абляцыі адбываецца асцыляцыя ( — ваганне) краю ледавіка. У выпадку істотнага ўзмацнення жыўлення і перавышэння яго над раставаннем, край ледавіка прасоўваецца наперад — ледавік наступае, пры зваротных суадносінах ледавік адыходзіць. Часам працэс пасоўвання ледавіка адбываецца вельмі хутка, ледавік пульсуе. Пры сталых суадносінах сілкавання і абляцыі край ледавіка займае стацыянарнае становішча.

Сваім рухам ледавікі апрацоўваюць схілы і ледавіковае ложа (трог), паліруюць і шліфуюць скалы, адшчапляюць і пераносяць глыбы і абломкі горных парод на вялікую адлегласць (гл. адорвень, валун, марэна), утвараючы марэнны рэльеф. Мацерыковыя ледавікі палярных і субпалярных раёнаў, якія спускаюцца сваімі языкамі ў мора, даюць пачатак айсбергам.

## Літаратура 
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С. 147.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. ISBN 985-11-0262-8. C. 173, 174.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Бераг

]]
**Бераг** — паласа ўзаемадзеяння паміж сушай і вадаёмам (мора, возера, вадасховішча і інш.) ці вадацёкамі (рака, канал і інш.). Мае надводную частку і падводны берагавы схіл, падзеленыя берагавой лініяй. Фарміруецца пад уздзеяннем гідралагічных (ветравыя хвалі, прылівы, адлівы, цячэнні, рачныя плыні і інш.), геалагічных (тэктанічныя рухі, састаў горных парод), геамарфалагічных (вышыня і формы рэльефу), антрапагенных (гідрабудаўніцтва, водакарыстанне) і іншых фактараў. Паводле вядучых фактараў у марскіх, рачных і азёрных берагах адрозніваюць абразійныя і эразійныя, акумулятыўныя і складаныя. Вывучае берагі геамарфалогія.

Марскі бераг з боку сушы абмежаваны лініяй, якой дасягае прыбой у час найбольшых прыліваў і штормаў, з боку мора — глыбінёй, дзе затухаюць рухі хваляў. У развіцці марскіх берагоў галоўная роля належыць хвалям і прыбою. Яны разбураюць сушу і ўтвараюць абразійныя, часта з кліфам (уступам), берагі або перамяшчаюць і адкладаюць наносы, утвараючы акумулятыўныя берагі. Фарміруюцца яны таксама ў выніку дзейнасці рэк у вусці (дэльтавыя) і пад уплывам занальных фактараў: у Арктыцы і Антарктыцы ад дзеяння вады на мёрзлы грунт і лёд узнікаюць тэрмаабразійныя, у трапічных морах жывыя арганізмы ствараюць біягенныя, пераважна каралавыя берагі. Сучасныя берагі пачалі фарміравацца каля 6 тыс. гадоў назад, пасля позналедавіковай трансгрэсіі, калі ўзровень акіяна павысіўся на 90—100 м і заняў цяперашняе становішча. У выніку затаплення нізінных ускраін мацерыкоў утварыліся інгрэсійныя марскія берагі. Яны падзяляюцца на ледавіковыя (фіёрдавы, шхерны), эразійныя (рыпсавы і ліманны), эолавыя (аральскі), структурна-дэнудацыйныя (далмацінскі), ватавыя і інш.

Рачныя берагі развіваюцца пад уздзеяннем рэчышчавай плыні, якая выклікае бакавую і лінейную эрозію і ўтварэнне карэннага (тэрасавага) незатапляльнага берагу або акумуляцыю наносаў і ўтварэнне акумулятыўнага (поймавага) затапляльнага берагу. Рэкі Паўночнага паўшар’я, якія цякуць на поўнач, маюць правы стромкі, абразійны, левы нізкі, акумулятыўны бераг (пад уплывам сілы Карыяліса). У фарміраванні берагоў рэк вялікае значэнне маюць апоўзні, абвалы, асыпкі і ўтварэнне яроў. Берагавыя працэсы на рэках паскараюцца пры змене базісу эрозіі. 

На Беларусі берагі вадаёмаў і вадацёкаў пераважна акумулятыўныя, на іх развіты берагавыя валы і пляжы. Абразійныя берагі найбольш уласцівы вадасховішчам (на некаторых да 50 % даўжыні берагавой лініі) і рэкам. На многіх азёрах берагі амаль не перапрацоўваюцца, параслі лесам, хмызняком і травой. Балотная расліннасць стварае на іх сплавінныя берагі.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Формы рэльефу
Катэгорыя:Вадаёмы
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Таўматавакатангіангакаававатаматэатурыпукакапікімаўнгахаранукупакаівенуакітанатах

**Таўматавакатангіангакаававатаматэатурыпукакапікімаўнгахаранукупакаівенуакітанатаху** (маары: *Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu*) — узгорак вышынёй 300 м, у Новай Зеландыі. Гэтая назва часта скарачаецца мясцовымі жыхарамі да **Таумата** для палягчэння ў размовах.
Прыблізны пераклад гэтага слова гучыць так: «Вяршыня ўзгорка, дзе Таматэа, мужчына з вялікімі каленамі, які скручваўся, залазіў і праглынаў горы, вядомы як ядок зямлі, іграў на сваёй флейце для сваёй каханай.» Гэты тапонім, які змяшчае 82 літары (у беларускай траскрыпцыі), лічыцца самым доўгім у свеце.

Існуе некалькі версій вымаўлення гэтай назвы. Напрыклад, у Кнізе рэкордаў Гінэса запісаная назва, якая складаецца з 92 літар (на англійскай мове).

Жыхары Уэльса, дзе знаходзіцца населены пункт з адным з найдоўгіх у свеце назваў, сцвярджаюць, што гэты тапонім быў выдуманы спецыяльна для таго, каб апярэдзіць самую доўгую назву ў Вялікабрытаніі.

## Гл. таксама 
* Ланвайр Пулгвінгіл
* Бангкок — афіцыйная назва горада таксама з’яўляецца адной з найдоўгіх назваў у свеце

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Вяршыні вышынёй да 1000 метраў
Катэгорыя:Самыя длінныя словы
Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса
Катэгорыя:Геаграфія Новай Зеландыі
Катэгорыя:Паўночны востраў (Новая Зеландыя)
Валгаградская вобласць

**Валгаградская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які размешчаны на паўднёвым усходзе Усходне-Еўрапейскай раўніны. З поўначы на поўдзень і з захада на ўсход вобласць працягнулася больш за на 400 км. Агульная працягласць межаў вобласці — 2221,9 км, у тым ліку з Саратаўскай вобласцю (29,9 %), Растоўскай (26,8 %), Астраханскай (11,4 %), Варонежскай (11,3 %) абласцямі, Калмыкіяй (10,9 %) і Казахстанам (9,7 %).

Плошча 112,9 тыс. км² (78 % складаюць землі сельскагаспадарчага прызначэння). Клімат вобласці кантынентальны, засушлівы. Паўночна-заходняя частка знаходзіцца ў зоне лесастэпу, усходняя — у зоне паўпустынь, набліжаючыся да сапраўдных пустыняў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў на паўночным захадзе да 500 мм, на паўднёвым усходзе — меней 300 мм. Асноўныя рэкі Волга (з прытокамі Еруслан, Ахтуба, Балыклейка, Шчарбакоўка і інш.), Дон (за прытокамі Хапёр, Мядзведзіца, Ілоўля, Чыр, Данская Царыца, Мышкава, Аксай і інш.), а таксама Сморагда, Хара, Цэпь, якія ўпадаюць у возера Эльтон.

На тэрыторыі вобласці 1506 населеных пунктаў, змешчаных у складзе 39 муніцыпальных утварэнняў (6 гарадоў абласнога падпарадкавання і 33 сельскія раёны).

Колькасць насельніцтва 2635,6 тыс. чалавек (2006) (2655,2 — 2005). Шчыльнасць насельніцтва: 23,3 чал./км² (2006) (23,3 — 2005), удзельная вага гарадскога насельніцтва: 75,4 % (2006) (75,3 % — 2005). Найбуйнейшыя гарады: Валгаград, Волжскі, Камышын. Нацыянальны склад: рускія (88 %), украінцы (2,1 %), казахі (1,7 %), татары (1,1 %), армяне (1,0 %).

## Вядомыя асобы 
* Анатоль Барысавіч Антаневіч
* Георгій Іванавіч Максімаў (1916—1980) — Герой Савецкага Саюза (1944).
* Дзмітрый Лявонцьевіч Чэпусаў (1924—2001) — Герой Савецкага Саюза (1944).
* Іван Данілавіч Лебедзеў (1916—2014) — палкоўнік, Герой Савецкага Саюза (1943).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі вобласці
Дні воінскай славы Расіі

[thumb|250px|right|Дзяніс Мартэн. «[Палтаўская бітва» (1726)]]
thumb|250px|right|Гангуцкая бітва. Гравюра Маўрыкія Бакуа
thumb|250px|right|Барадзінская бітва
**Дні воінскай славы Расіі** — памятныя даты, дні перамог рускай зброі, якія адыгралі вырашальную ролю ў гісторыі Расіі. Зацверджаны ў лютым 1995 года Федэральным законам Расійскай Федэрацыі «Аб днях воінскай славы (пераможных днях) Расіі», дзе быў усталяваны пералік гэтых дат.

У Расійскай Федэрацыі ўсталяваныя наступныя дні воінскай славы Расіі:

* 27 студзеня — Дзень зняцця блакады горада Ленінграда (1944 год);
* 2 лютага — Дзень разгрому савецкімі войскамі нямецка-фашысцкіх войскаў у Сталінградскай бітве (1943 год);
* 23 лютага — Дзень перамогі Чырвонай Арміі над кайзераўскімі войскамі Германіі (1918 год) — Дзень абаронцаў Айчыны;
* 18 красавіка — Дзень перамогі рускіх воінаў князя Аляксандра Неўскага над нямецкімі рыцарамі на Чудскім возеры (Лядовае пабоішча, 1242 год насамрэч адбылося 5 красавіка);
* 9 мая — Дзень Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў (1945 год);
* 10 ліпеня — Дзень перамогі рускага войска пад камандаваннем Пятра Першага над шведамі ў Палтаўскай бітве (1709 год);
* 9 жніўня — Дзень першай у расійскай гісторыі марской перамогі рускага флота пад камандаваннем Пятра Першага над шведамі ў мыса Гангут (1714 год);
* 23 жніўня — Дзень разгрому савецкімі войскамі нямецка-фашысцкіх войскаў у Курскай бітве (1943 год);
* 8 верасня — Дзень Барадзінскай бітвы рускага войска пад камандаваннем М. І. Кутузава з французскім войскам (1812 год);
* 11 верасня — Дзень перамогі рускай эскадры пад камандаваннем Ф. Ф. Ушакова над турэцкай эскадрай у мыса Тэндра (1790 год);
* 21 верасня — Дзень перамогі рускіх палкоў на чале з вялікім князем Дзмітрыем Данскім над мангола-татарскімі войскамі ў Кулікоўскай бітве (1380 год);
* 4 лістапада — Дзень вызвалення Масквы сіламі народнага апалчэння пад кіраўніцтвам Кузьмы Мініна і Дзмітрыя Пажарскага ад польскіх інтэрвентаў (1612 год);
* 7 лістапада — Дзень правядзення ваеннага параду на Чырвонай плошчы ў горадзе Маскве ў адзначэнне дваццаць чацвёртай гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі (1941 год);
* 1 снежня — Дзень перамогі рускай эскадры пад камандаваннем П. С. Нахімава над турэцкай эскадрай у мыса Сіноп (1853 год);
* 5 снежня — Дзень пачатка контрнаступлення савецкіх войскаў супраць нямецка-фашысцкіх войскаў у бітве пад Масквой (1941 год);
* 24 снежня — Дзень узяцця турэцкай крэпасці Ізмаіл рускімі войскамі пад камандаваннем А. В. Суворава (1790 год).

Катэгорыя:Святы Расіі
Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Паўночная Еўропа

**Паўно́чная Еўро́па** — геаграфічны рэгіён Еўропы.

Спіс краін і іх сталіц геаграфічнага рэгіёна Паўночная Еўропа:

* Данія — Капенгаген
* Ісландыя — Рэйк’явік
* Нарвегія — Осла
* Фінляндыя — Хельсінкі
* Швецыя — Стакгольм
* Латвія — Рыга
* Літва — Вільня
* Эстонія — Талін
* Вялікабрытанія — Лондан
* Ірландыя — Дублін

Паўночная Еўропа ўключае ў сябе Скандынаўскі паўвостраў, паўвостраў Ютландыя, раўніны Фенаскандыі і астравы Ісландыя,Востраў Ірландыя, Востраў Вялікабрытанія і Шпіцберген.

## Насельніцтва 
Першае засяленне гэтай тэрыторыі адносяць да ў 8/9. да н.э. У сярэдзіне першага тысячагоддзя н.э. сталі вылучацца племянныя саюзы, якія варагавалі паміж сабой, адкрыліся новыя гандлёвыя сувязі і шляхі (напрыклад шлях з вараг у грэкі).

### Тып узнаўлення 
Тып узнаўлення — першы. Ва ўсіх краінах на дадзены момант дэмаграфічны крызіс.

### Міграцыя 
Лідзіруе міграцыя паміж самімі краінамі Паўночнай Еўропы (з Фінляндыі, Даніі ў Швецыю), але таксама існуе невысокая доля міграцый паміж іншымі краінамі Еўропы з рознымі мэтамі (турыстычныя, працоўныя і г. д.).

### Нацыянальны склад 
Шведы, ісландцы, саамы, фіны, інуіты, фарэрцы, нарвежцы, датчане, цыганы, рускія, латышы, літоўцы, эстонцы і іншыя.

### Палавы склад 
Прыкладна аднолькавыя суадносіны мужчын і жанчын.

### Узроставы склад 
Ва ўсіх краінах высокая доля людзей сталага ўзросту. Швецыя з’яўляецца краінай з найбольш высокай доляй людзей пажылога ўзросту ў свеце. Сярэдняя працягласць жыцця — 73-75 гадоў, а ў Швецыі і Нарвегіі — да 79 гадоў.

### Узровень урбанізацыі 
Усе краіны высока ўрбанізаваныя, доля гарадскога насельніцтва каля 65-80 %, Швецыя — 84 %. Максімальны ўзровень урбанізацыі ў рэгіёне ў Ісландыі — 94 %

### Дэмаграфічная палітыка 
Неабходная, актыўна праводзіцца ў Даніі і Швецыі.

### Моўныя групы 
Індаеўрапейская сям’я, германская група: шведы, нарвежцы, датчане, ісландцы; славянская група: рускія; балтыйская група: літоўцы, латышы. Уральска-юкагірская сям’я, фіна-ўгорская група: фіны, саамы, эстонцы.

### Раса 
Еўрапеоідная.

### Веравызнанне 
Хрысціянства: (пратэстанцтва, каталіцтва, праваслаўе, лютэранства).

### Агламерацыя 
* Фінляндыя:
Хельсінкі — 891 тыс. Эспаа — 225 тыс. Тамперэ — 200 тыс. Вантаа — 185 тыс. Турку — 175 тыс.
* Швецыя:
Стакгольм — 1.200 тыс. Гётэбарг — 500 тыс.Мальмё — 250 тыс. Упсала — 125 тыс. Вестэрос — 100 тыс.
* Нарвегія:
Осла — 550 тыс. Берген — 200 тыс. Тронхейм — 150 тыс. Ставангер — 100 тыс.
* Данія:
Капенгаген — 1.750 тыс. Орхус — 220 тыс. Одэнсе — 150 тыс. Эсб’ерг — 75 тыс.
* Ісландыя:
Рэйк’явік, Акюрэйры.
* Расія:
Санкт-Пецярбург — 5.000 тыс. Мурманск — 650 тыс.
* Латвія:
Рыга — 729 тыс. Даўгаўпілс — 120 тыс. Ліепая — 89 тыс.
* Эстонія:
Талін — 499 тыс. Тарту — 120 тыс. Нарва — 100 тыс. Пярну — 72 тыс. Кохтла-Ярвэ — 70 тыс.
* Літва:
Вільня — 620 тыс. Каўнас — 200 тыс.

### Шчыльнасць насельніцтва 
* Данія — 125,3 чал. / км²
* Ісландыя — 2,7 чал. / км²
* Нарвегія — 12 чал. / км²
* Фінляндыя — 15,5 чал. / км²
* Швецыя — 19,7 чал. / км²
* Латвія — 35 чал. / км²
* Літва — 55 чал. / км²
* Эстонія — 29 чал. / км²

Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы
Македонія (значэнні)

* Македонія (зямля) — гісторыка-геаграфічная вобласць на Балканах.
* Старажытная Македонія — антычнае царства ў гэтым рэгіёне.
* Рэспубліка Паўночная Македонія — сучасная дзяржава ў Еўропе.
* Сацыялістычная Рэспубліка Македонія — саюзная рэспубліка сацыялістычнай Югаславіі.
* Македонія (Грэцыя) — вобласць сучаснай Грэцыі.
* Македонія (рымская правінцыя) — Рымская правінцыя.
Лексікалогія

**Лексікалогія** — раздзел мовазнаўства, які вывучае лексіку як сукупнасць слоў мовы.

Падзяляецца на **агульную**, якая вывучае заканамернасці функцыянавання слоў, уласцівых усім мовам, і **прыватную**, якая вывучае заканамернасці, уласцівыя якой-небудзь мове.

У межах прыватнай лексікалогіі вылучаюцца лексікалогіі: **апісальная** або **сінхронная** (ад  разам і  час), якая даследуе слоўнікавы склад мовы ў яго сучасным стане; **гістарычная** або **дыяхранічная** (ад  праз і  час), якая даследуе гісторыю слоўнікавага складу мовы; **параўнальная**, якая вывучае лексіку пэўнай мовы шляхам параўнання яе з лексікай іншых моў.

Лексікалогія даследуе функцыянаванне слоў як асобных адзінак мовы; выяўляе разнастайныя міжслоўныя сувязі: паводле гукавой формы (аманімія, паранімія), тоеснасці значэнняў (антанімія), паводле сувязі словаў з пазамоўнымі фактарамі (утварэнне лексіка-семантычных, тэматычных груп), паводле здольнасці ўступаць у свабодныя і звязаныя спалучэнні; раскрывае суаднесенасць слова са стылямі мовы (агульнаўжывальнасць і стылістычная дыферэнцыяцыя), вывучае шляхі ўзнікнення і суіснаванне ў мове слоў рознага паходжання; распрацоўвае нормы словаўжывання.

Лексікалогія непасрэдна звязаная з іншымі раздзеламі мовазнаўства: семасіялогіяй, анамасіялогіяй, анамастыкай, стылістыкай, дыялекталогіяй, фразеалогіяй, этымалогіяй, лексікаграфіяй.

## Літаратура 
*
Лексіка

**Лексіка** ( які адносіцца да слова) —  сукупнасць слоў, слоўнікавы склад мовы безадносна да паходжання слоў, часу іх узнікнення, стылістычнай і экспрэсіўнай дыферэнцыяцыі.

Таксама гэтым тэрмінам азначаюць розныя пласты слоў у мове, якія вылучаюцца паводле тых ці іншых прыкмет: літаратурная лексіка, дыялектная лексіка, лексіка асобных пісьменнікаў або твораў, лексіка агульнаўжывальная, кніжная, стылістычна нейтральная, экспрэсіўная і г.д.

Лексіка з’яўляецца аб’ектам вывучэння лексікалогіі.

## Гл. таксама 
* Абсцэнная лексіка

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Лексікалогія
Стылістыка

**Стылі́стыка** (ад  старажытная прылада для пісьма) — раздзел мовазнаўства, якія выяўляе суаднесенасць слоў з тымі ці іншымі стылямі мовы.

## Літаратура 
* 
*
Рускія ў Балгарыі

**Рускія** () складаюць трэцюю па колькасці нацыянальную меншасць у Балгарыі — 15 595 чалавек паводле перапісу 2001 года. Галоўным чынам яны жывуць у вялікіх гарадскіх цэнтрах, такіх як Сафія, Плоўдзіў, Варна і Бургас. Нягледзячы на тое, што найбольшая хваля расійскіх пасяленцаў (белагвардзейцаў) прыбыла пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны ў Расіі, кампактныя групы рускіх жылі ў Балгарыі на працягу шматлікіх стагоддзяў перад гэтым. На сёння ў Балгарыі ёсць некалькі рускіх арганізацый, такія як «Саюз суайчыннікаў», «Таварыства рускіх грамадзян» і «Саюз рускіх белагвардзейцаў і іх нашчадкаў у Балгарыі».

image:Russianchurchsofia.jpg|Руская царква ў Сафіі
image:Shipka-memorial-church-outside.JPG|Храм-помнік «Нараджэнне Хрыстова» (1885 - 1902)

## Гл. таксама 
* Ліпаване

## Літаратура 
* Цветана Кьосева. България и руската емиграция (20-те &ndash; 50-те години на XX в.). — София: IMIR, 2002. — ISBN 9789548872393 

Балгарыя
Анамасіялогія

**Анамасіялогія** (ад  — называнне +  — вучэнне) — навука аб найменнях, адзін з раздзелаў семантыкі. Займаецца пытаннямі намінацыі, аналізам спосабаў і сродкаў стварэння намінатыўных адзінак на розных узроўнях мовы, высвятленнем унутранай формы назваў у розных мовах для абазначэння аднаго і таго ж паняцця, зменай назваў у працэсе гістарычнага развіцця мовы і інш.

Пачала фарміравацца ў самастойную навуку ў 20 стагоддзі (працы аўтрыйскіх і нямецкіх вучоных лінгвістычнага кірунку «Словы і рэчы» Р.Мерынгера, Гуга Шухарта, прадстаўнікоў тэорыі семантычных палёў Л.Вайсбергера, К.Бальдзінгера. працы вучоных Пражскага лінгвістычнага гуртка). У анамасіялагічным аспекце лексіку разглядаюць у этымалагічных слоўніках (напр. «Этымалагічны слоўнік беларускай мовы», т.1-8, 1978-93). Анамасіялагічны аналіз выкарыстоўваюць пры аналізе тапанімікі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Раздзелы лексікалогіі
Антрапаніміка

**Антрапаніміка** (ад  «чалавек» і  «імя») — раздзел анамастыкі, які вывучае імёны, прозвішчы, імёны па бацьку, псеўданімы і пад.

## Прадмет антрапанімікі 
Антрапаніміка даследуе:

* асаблівасці ўтварэння антрапонімаў,
* асноўныя прынцыпы намінацыі чалавека,
* шляхі пераходу апелятыва ў антрапонім і наадварот,
* храналагічныя характарыстыкі антрапонімаў, іх змены ў часе, утварэнне розных форм найменавання чалавека,
* словаўтварэнне розных класаў антрапонімаў,
* функцыянаванне тых ці іншых антрапонімаў у мове на розных храналагічных зрэзах.

Антрапаніміка таксама вырашае ўласна практычныя праблемы:

* правапіс антрапонімаў,
* перадача антрапонімаў у іншых мовах.

## Развіццё антрапанімікі 
Антрапаніміка, разам з тапанімікай, вылучылася ў асобную галіну анамастыкі ў 1960—1970-х гг. Да гэтага ў навуковых працах на азначэнне антрапанімікі часта ўжываўся тэрмін «анамастыка».

У 1960-х пачалося сістэмнае навуковае вывучэнне беларускіх антрапонімаў. З’явіліся працы Мікалая Бірылы:

* Бірыла М. В. Беларускія антрапанімічныя назвы ў іх адносінах да антрапанімічных назваў іншых славянскіх моў (рускай, украінскай, польскай). Мінск, 1963. 
* 
* 
* Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. 3. Структура ўласных мужчынскіх імён. Мінск, 1982.
* Бірыла М. В. Тыпалогія і геаграфія славянскіх прозвішчаў. Мінск, 1988.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Анамастыка
Тапаніміка

**Тапані́міка** (ад  *(топас)* — мясцовасць, *ὄνομα, (онама)* — імя) — раздзел анамастыкі, які вывучае назвы геаграфічных аб’ектаў (тапонімы). Даследуе паходжанне назваў, іх сэнсавае значэнне, развіццё, сучасны стан, вымаўленне і напісанне.

Як спецыяльная навуковая дысцыпліна, тапаніміка знаходзіцца на сумежжы 3-х галін ведаў: лінгвістыкі, геаграфіі і гісторыі, і выкарыстоўвае іх даныя. Таксама цесна звязаная з этнаграфіяй, тапаграфіяй, картаграфіяй, геалогіяй, дэмаграфіяй. Тапаміка уключае ў сябе шэраг кірункаў, у якіх даследуюцца розныя групы тапонімаў: айканіміка (вывучэнне назваў населеных пунктаў), гідраніміка (назваў рэк і іншыхводных аб’ектаў), аранімія (вывучэнне назваў форм рэльефу), мікратапаніміка (назваў малых геаграфічных аб’ектаў) і інш.

Сукупнасць тапонімаў на якой-небудзь тэрыторыі называецца *тапанімія*.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* **Taponim.by** — карта тапонімаў Беларусі. Пошук па шаблоне з візуалізацыяй на карце.
Дыялекталогія

**Дыялекталогія** (ад  гаворка,  вучэнне) — раздзел мовазнаўства, які вывучае словы, якія ўжываюцца ў гаворках (дыялектах) мовы.

## Літаратура 
* 
*
Этымалогія

**Этымалогія** (ад  — сапраўдны,  — вучэнне) — раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне слоў, улічваючы, што з гістарычнага пункту гледжання лексіка мовы ўяўляе сабой сукупнасць слоў рознага паходжання, якія з'яўляюцца ў мове ў выніку непасрэдных і апасродкаваных кантактаў народаў.

## Літаратура 
*
Лексікаграфія

**Лексікаграфія** (ад  які адносіцца да слова,  пішу), раздзел мовазнаўства, які вывучае тэорыю і практыку складання рознага роду слоўнікаў.

Верагодна, што першы спецыяльны курс «Стварэнне слоўніка» пачаў чытаць у Чыкагскім універсітэце В. Крэйгі (1925)

## Гл. таксама 
* Корпус тэкстаў

## Літаратура 
*
Трокі

**Тро́кі**, таксама **Трака́й** () — горад у Літве, паміж Троцкімі азёрамі. Адміністрацыйны цэнтр Троцкага раёна Віленскага павета. Вузел аўтамабільных дарог, чыгуначная станцыя.

## Гісторыя 
Трокі былі заснаваныя ў ХІІ стагоддзі. У XIV—XV стагоддзях яны сталі значным палітычным цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага, рэзідэнцыяй вялікіх князёў — з 1320 года Гедзіміна, з 1341 года Кейстута, потым Вітаўта. Апошні перасяліў сюды караімаў, якія жывуць у горадзе і цяпер. У 1409 годзе Трокі атрымалі гарадскія правы, у 1413—1795 гадах горад быў цэнтрам Троцкага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай Трокі перайшлі да Расійскай імперыі. Да 1920 года горад знаходзіўся ў складзе Віленскай губерні. Затым Трокі на некаторы час апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы (1920—1922), потым належалі да Польшчы, а з кастрычніка 1939 года перайшлі да Літвы.

Старая частка горада (да XV стагоддзя) з’яўляецца помнікам горадабудаўніцтва.

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Помнікі 
* Рэшткі замка ХІІІ стагоддзя
* Троцкі замак
* Касцёл Вітаўта (1409, перабудаваны ў ХVІІІ стагоддзі ў стылі барока)
* Руіны кляштара бернардзінцаў (ХVІІ—ХVІІІ стагоддзі)
* Кінеса — храм караімаў (ХVІІІ стагоддзе)
* Палац Тышкевічаў (1896)

## Вядомыя асобы 
* Абрагам бен Ёшыягу (1626—1687) — караімскі рэлігійны дзеяч, паэт, лекар
* Іосіф Іпалітавіч Жылінскі (1834—1916) — геадэзіст

У сямейнай капліцы Ромераў у касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі пахаваныя грамадска-палітычны дзеяч Міхал Ромер (1778—1853) з жонкай, грамадскі дзеяч i мастак Эдвард Ян Ромер (1806—1878) з другой жонкай, мастак Альфрэд Ізідор Ромер (1832—1897).

## Спорт 
* ФК Тракай — футбольны клуб (2005—2018).

## Галерэя 

Выява:Dom przy ul Karaimu od strony jeziora - panoramio.jpg|Дом у Троках
Выява:Trakai Kenesa.JPG|Храм караімаў (кінаса)

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Тракай
Альтаір

**Альтаір** (α Aql / Альфа Арла; ад  [*ан-наср ат-таір*] «ястраб, які ляціць») — самая яркая зорка сузор’я Арла і 12-я паводле яркасці зорка на небе з бачным бляскам 0,77.

Альтаір з'яўляецца адной з вяршынь г.зв. «летняга трохвугольніка». Гэта белая, гарачая зорка спектральнага класа A7, якая знаходзіцца ўсяго ў 5 парсеках ад Зямлі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Зоркі
Катэгорыя:Арол (сузор’е)
Тадэвуш Валянскі

**Тадэвуш Валянскі** (; , Шаўлі — , Рыньск) — польскі гісторык і археолаг, калекцыянер.

Афіцэр напалеонаўскай арміі, удзельнічаў у кампаніі 1812 года, кавалер Ганаровага Легіёну. Пазней жыў у Рыбітвах пад Пакосцяй (Вялікая Польшча).

## У навуцы 
Займаўся гісторыяй, археалогіяй; быў вядомым калекцыянерам твораў мастацтва, асабліва манет і медалёў, асабліва грэчаскіх і рымскіх, збіраў г.зв. «старажытнасці» тутэйшыя і іншаземныя, мінералы, ракавіны, насякомых (абшырная калекцыя матылёў), птушак. Вядомая была яго вялікая бібліятэка.

Прапагандыст усебаковай падтрымкі для ўсіх польскіх археалагічных збораў.

Пасля яго смерці частку збораў атрымала Кракаўскае навуковае таварыства, а яго «егіпецкія фігуркі» (быццам з па-над Балтыкі), трапілі ў зборы Кракаўскага ўніверсітэта.

Аўтар гіпотэзы пра старажытнае славянскае засяленне земляў ад Балтыйскага да Чорнага мораў, ад Палярнага кругу да Карпатаў, пра славянскае паходжанне помнікаў культуры Персіі, Этрускіі, Егіпту (лучна з клінапісам і тэкстамі зараастрызму), пра славянскае паходжанне этрускаў, пра замацаванне гэтай старажытнай цывілізацыі ў тэкстах, пісаных г.зв. славянскімі рунамі.

## Ацэнкі 
Частка навуковых поглядаў Валянскага ацэньваліся яшчэ пры яго жыцці як фантастычныя, а сам Валянскі — як алхімік, масон, славянафіл, шукальнік філасофскага каменю і эліксіру вечнай маладосці. Разам з тым ужо сучаснікамі адзначаліся шматбаковасць яго навуковых заняткаў, яго шчырая захопленасць археалогіяй.

## Сям’я 
Сын Яна Валянскага, раднага пры двары Станіслава Аўгуста, вядомага даследніка прыроды і алхіміка, і Яны дэ Бух. Хроснік Т. Касцюшкі. Жанаты з Вільгельмінай Шрэтар.

## Працы 
* *Wolański Tadeusz*. Wyjaśnienie znaczenia napisów na etruskich pomnikach, 1846.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Joachim Śliwa, Tadeusz Wolański (1785—1865) i zabytki egipskie «znalezione nad Bałtykiem» // Alma Mater. Miesiecznik Uniwersytetu Jagiellonskiego w Krakowie .
* *Носовский Г. В., Фоменко А. Т.* *«Империя. (Русь, Турция, Китай, Европа, Египет. Новая математическая хронология древности)»*,— М.: Факториал, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2003 (часть&nbsp;4, глава&nbsp;15 «Исчезновение загадки этруссков» )

Ваlянскі Тадэвуш
Катэгорыя:Калекцыянеры манет
Кобальт

**Кобальт** () **Co** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 27. Серабрыста-белы метал са слабым чырвоным адценнем.

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 34-е месца. Сустракаецца ў прыродзе заўсёды разам з нікелем. Здабываюць у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (40 % сусветнай здабычы), Канадзе, Замбіі, Расіі (Урал, Кольскі паўвостраў), Бразіліі, Кубе.

## Прымяненне 
Адзін з важнейшых металаў тэхнікі. Сплавы кобальту вельмі стойкія супраць карозіі і сцірання: прымяняюцца ў вытворчасці металаапрацоўчых і бурыльных інструментаў, дэталей рэактыўных рухавікоў і газавых турбін, іншых рэчаў для ўжытку ў агрэсіўным асяроддзі.

Кобальт уваходзіць у склад мікраўгнаенняў, лекаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы