Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)

**Вялі́кая Трае́цкая ву́ліца** — вуліца ў гістарычным цэнтры Гродна, адна з самых старажытных у горадзе. Гістарычная назва вернутая ў пачатку 1990-х гадоў. Даўжыня — каля 700 м. Па вуліцы ходзіць грамадскі транспарт — тралейбус.

Праходзіць ад вуліцы Давыда Гарадзенскага да Віленскай вуліцы праз месцы, якія ў мінулым складалі яўрэйскі квартал. Перпектыву вуліцы з боку Нёмана замыкае Стары замак. На вуліцы знаходзяцца прынамсі 2 будынкі сінагогі, адна з іх — Харальная, з’яўляецца адной з самых вялікіх у Беларусі.

Перасякаецца з вуліцамі Кастрычніцкая, Дамініканская, Найдуса. Рух транспарта ў два бакі, па адной паласе ў кожны бок.

## Гісторыя 
Фарміраванне вуліцы адбывалася ў некалькі этапаў.

Частка вуліцы, якая знаходзіцца ля Харальнай сінагогі, была тэрыторыяй пасада XII—XIII стст. Вялікая сінагога і тэрыторыя вакол яе былі цэнтрам старога яўрэйскага квартала. Далей ішла *Рыбная плошча* (якая пазней стала *Мясной*), а ў міжваенны час яна называлася ў гонар рабі Нохума (Нохіма, які жыў у Гродне ў XIX ст.). Значную частку вуліцы займалі яўрэйскія могілкі, якія займалі тэрыторыю ад сінагогі да сённяшняй аўтастаянкі па Дамініканскай вуліцы ўздоўж Гараднічанкі. Лічыцца, што могілкі з’явіліся ўжо ў XIV ст., а ў крыніцах яны згадваюцца ў першай палове XVI ст. як «*копішча іхняе, дзе хаваюць сваіх памерлых*». Пахаванні былі зачынены ў пачатку XIX ст. У лісце ад 24 мая 1932 года яўрэйская рэлігійская суполка прасіла мясцовыя ўлады ўзяць могілкі пад ахову. Вядома, што на могілках знаходзілася камяніца. Падчас пракладкі вадаправоду ў 1931 годзе на тэрыторыі могілак была знойдзена сякера, якую перадалі ў мясцовы музей. Падчас Другой сусветнай вайны могілкі ўваходзілі ў склад гета № 1, і там хавалі памерлых вязняў. У жніўні 1944 года былыя могілкі былі перададзены вайсковым часткам для размяшчэння аўтатранспарту і паліўнага склада.

У канцы XVII ст. вуліца падоўжылася адрэзкам, які злучаў могілкі і *Нямецкі рынак*, гэты адрэзак называўся «*вуліца яўрэйская ад могілак да Нямецкага рынку*».
*Нямецкі рынак* знаходзіўся каля яўрэйскіх могілак і меў прамавугольную форму (цяпер на месцы рынка знаходзіцца заасфальтаваная аўтастаянка па вул. Дамініканскай). Лічыцца, што Нямецкі рынак быў яшчэ да атрымання Гродна Магдэбургскага права (1496 год), бо ўжо ў крыніцах XVI ст. ён згадваецца як «*старадаўні*». У валочнай памеры Гародні 1560—1561 гг. адзначаецца заняпад рынку і што тут «*ніякага гандлю не бывае*». У пачатку XVIII ст. вакол рынка знаходзіліся двор Ваўкавыскіх («*воўпенская*» юрыдыка), пабудовы дамініканцаў і каля дваццаці іншых дамоў. Пасля плошча рынку называлася **Шпітальная (Госпитальная) плошча** (1882 г.), **Казіны рынак** (1830-я гг. і пачатак XX ст.), Рыбны рынак (1920—1930-я гг.). У 1928 годзе гарадская Рада разглядала пытанне пераносу рынка ў сувязі з плануемым будаўніцтвам моста ў Каложу, аднак справа скончылася будаўніцтвам новых навесаў і добраўпарадкаваннем тэрыторыі рынка.

Апошні адрэзак вуліцы — ад цяперашніх вуліц Дамініканскай да Віленскай складала «*вуліца ў бок Троіцы ад Віленскага гасцінца*». Пазней яна называлася — «*вуліца з Нямецкага рынку ідучы да Гарадніцы*». Існуюць меркаванні, што тут стаяў кляштар аўгусцінцаў з касцёлам Св. Троіцы, ад якога вуліца і атрымала сваю назву.

Забудова вуліцы да самага пачатку XX ст. была драўляная, толькі к канцу стагоддзя яна становіцца каменнай. Пасля пажару 1899 года тэрыторыя вуліцы была добраўпарадкавана і атрымала сучасную трасіроўку. Вуліца моцна пацярпела падчас Другой сусветнай вайны, знік шэраг суседніх з ёй вуліц і завулкаў: Крывая, 1-я і 2-я Вадавозныя, 1-я і 2-я Каменныя, Мясны рынак, Рыбны рынак і інш. У 1950—1960-я гг. у доме № 28 у трохпакаёвай кватэры жыў В. Быкаў.

## Будынкі 
### Няцотны бок 
***№ 1*** — Шэраг двухпавярховых будынкаў, аб’яднаных паміж сабой. Рэканструкцыя — у пачатку XX ст. Увесь комплекс будынкаў займае банк Масква-Мінск.

***№ 5*** — Двухпавярховы будынак. Год пабудовы — 1880 год. Рэканструкцыя ў пачатку 2010-х.

***№ 7*** — Двухпавярховы будынак, пабудаваны ў 1900 годзе. Дом утварае кампазіцыю з адна-двухпавярховых камяніц. Дэкаратыўная аздоба будынка моцна зменена, засталіся прафіляваныя карнізы і рэшткі кутніх пілястраў.

***№ 11*** — Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў другой палове XIX ст., рэканструкцыя — 2009 год. . На першым паверсе знаходзіцца крама кухняў, другі паверх — жылы.

***№ 13*** — Адна-двухпавярховы будынак, вядомы як ***малітоўная школа Хаем Адам*** (па іншых звестках — сінагога Хаеі Адам Хагадол ці Бейт Хакнесет Хагадоль). Пабудаваны ў 1875 годзе (па іншых звестках, яшчэ раней — да 1867 года) у стылі эклектыкі. .

Будынак атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны падаконны пояс прафіляваны. На парадным фасадзе захаваліся рэшткі цагляных падаконных ліштваў, міжаконная прастора падзелена пілястрамі, якія трымаюць цягу — кампенсатар розніцы паміж вышынёй вокнаў і вышынёй столі малітоўнай залы. Дэкаратыўная аздоба моцна зменена падчас капітальных рамонтаў. У малітоўнай школе магло знаходзіцца некалькі сотняў вернікаў. У школе вучыліся вядомы паэт Найдус, фізік Старавольскі. У 1930-я гады адміністратарам школы быў Гірш Фарбер. У 1946 годзе ў будынку знаходзіліся інтэрнат школы ФЗА № 44 і спартыўны зал, у 1982 годзе — ДСА «Буревестник».

Цяпер будынак знаходзіцца ва ўласнасці Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі, у ім месціцца ўстанова «*Гродзенская прафсаюзная цэнтральная спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву адзінаборстваў*».

***№ 15*** — Трохпавярховы будынак.

***№ 17*** — Двухпавярховы будынак. Прымыкае да будынкаў № 15 і 19. . Захаваўся арачны праезд, які стаў уваходам у дом. У будынку знаходзіцца РРБ-банк.

***№ 19*** — Двухпавярховы будынак. Прымыкае да будынкаў № 17 і 21. У будынку знаходзіцца фірменная крама «Мінск Крышталь».

***№ 21*** — Двухпавярховы будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. у стылі эклектыкі. . Дом атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны падаконны пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Знешні выгляд будынка моцна зменены падчас капітальных рамонтаў. У доме з боку Дамініканскай вуліцы знаходзіцца крама «Абухава».

***№ 23*** — Двухпавярховы Г-падобны будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з вуліцай Дамініканскай. . Пабудаваны ў 1890 годзе ў цагляным стылі. Дом цагляны, доўгі, верагодна, спачатку не атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з луковымі перамычкамі і падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Першапачаткова дом меў балконы, а таксама аздобу вузкага параднага фасада, які выходзіў на рынак.
У будынку знаходзіцца турыстычнае агенцтва, жылыя памяшканні.

***№ 29*** — Двухпавярховы дом. Пабудаваны ў канцы XIX ст. Прыклад невыразнай эклектыкі.

***№ 31*** — Двухпавярховы дом. Час пабудовы — канец XIX ст. Будынак з жоўтай цэглы першапачаткова быў не атынкаваны. Дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з лучковымі перамычкамі. Першы паверх перароблены. У красавіку 1961 года ў доме размяшчалася камерцыйная крама гарпрамгандлю. Цяпер у будынку знаходзяцца выраб ключоў, рамонт гадзіннікаў, вырабы з каменю.

Выява:ВялікаяТраецкая23.jpg|Дом № 23
Выява:ВялікаяТраецкая29.jpg|Дом № 29
Выява:ВялікаяТраецкая31.jpg|Дом № 31
Выява:ВялікаяТраецкая33.jpg|Дом № 33
Выява:ВялікаяТраецкая37.jpg|Дом № 37
Выява:ВялікаяТраецкая39.jpg|Дом № 39

***№ 33*** — Двухпавярховы дом. Пабудаваны ў 1900 годзе ў стылі эклектыкі.

***№ 37*** — Аднапавярховы дом з чырвонай цэглы, знаходзіцца ў глыбіні вуліцы. Цалкам жылы дом.

***№ 39*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час. Увесь будынак займае інспекцыя Міністэрства па падатках і зборах па Гродзенскай вобласці.

***№ 47*** — Двухпавярховы дом. Год пабудовы — 1918. Дом не атынкаваны, з жоўтай цэглы, яскравы прыклад цаглянага стылю. Дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Лучковыя перамычкі вокнаў другога паверха маюць сандрыкавае завяршэнне з сухарыкамі. Фасад не мае роўнай лініі, а паўтарае канфігурацыю былога рынка, выгін падкрэсліваецца пілястрамі. Бачныя закладзеныя бакавы шырокі аркавы праезд і асіметрычны парадны ўваход. Будынак знаходзіцца ў аварыйным стане пад пагрозай разбурэння.

***№ 51*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час, у сярэдзіне 2000-х перабудаваны. Увесь будынак займае Гродзенскае рэгіянальнае аддзяленне Белзнешэканамбанка.

***№ 57*** — Двухпавярховы будынак, вядомы як ***малітоўная школа «Кляуз», малітоўны дом Левінсона Хаім-Іцка, Талмуд Тора І***. Пабудаваны да 1890 года, яскравы прыклад цаглянага стылю ў ансамблі. Будынак з жоўтай цэглы, не атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з лучковымі перамычкамі і фігурнымі цаглянымі ліштвамі. Фасад аздоблены па баках і цэнтры імітацыяй рызалітаў, падкрэсленых фігурнымі атыкамі ў форме какошніка, а таксама руставанымі пілястрамі.

У 1920-я гг. тут працавалі прыватныя настаўніцкія курсы, сямікласная «Талмуд Тора І» (кіраўніком школы быў С. Бадалькес), рамесніцкая школа імя Брэгмана. У 1950 годзе ў будынку знаходзіліся кааператыўны тэхнікум і гандлёва-кааператыўная школа. З 1960 года — інтэрнат кааператыўнага тэхнікума. Цяпер будынак знаходзіцца ў стане рэканструкцыі.

У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што будынак (уласнік — ТАА «Лайт-М Інвест Буд») на працягу трох гадоў так і не быў уведзены ў эксплуатацыю.

***№ 59а*** — Трохпавярховы будынак ***Вялікай харальнай сінагогі***. Таксама мае назву *сінагога Хаем Адам*. . Пабудаваны каля 1575—1578 гг., перабудаваны ў першай палове XVII ст., 1880-х гг., 1902—1905 гг. Будынак квадратны ў плане пад двухсхільным дахам.

Сінагога была адлюстравана на малюнках Н. Орды. Закрыта Савецкай уладай у 1940 годзе. У Вялікую Айчыную вайну сінагога выкарыстоўвалася як перавалачны пункт дэпартуемых яўрэяў. У савецкі час у будынку месціліся розныя грамадскія ўстановы: Гродзенскі кааператыўны тэхнікум, тэхнікум Белкаапсаюза і інш. У 1992 годзе будынак перададзены яўрэйскай суполцы. У наш час вядзецца рэстаўрацыя будынка.

### Цотны бок 
***№ 2*** — Двухпавярховы будынак, вядомы як ***дом яўрэйскай абшчыны-Талмуд Тора***.  (*Забудова вуліцы Вялікая Траецкая. Канец XIX — XX стагоддзі*). Год пабудовы дома — 1888 год, паводле іншых даных — 1899 год. Спачатку дом быў, хутчэй за ўсё, неатынкаваным. Будынак — прыклад цаглянага стылю. Карніз і дэкаратыўны міжпавярховы пояс прафіляваныя. Вокны з лучковымі перамычкамі і падаконнымі ліштвамі.

Цяпер у будынку знаходзяцца хімчыстка, цэнтр запраўкі картрыджаў, турыстычнае агенцтва «Слетать.ru».

***№ 4*** — Трохпавярховы будынак, вядомы як рамеснае вучылішча імя Эліазара Бергмана. Дом быў спраектаваны і пабудаваны ў 1930-я гг. варшаўскім архітэктарам Н. Гарціцье ў стылі «ампірнага» канструктывізму. Будынак — высокі, мураваны, атынкаваны, са скатным дахам, першапачаткова прызначаўся пад установу адукацыі. Цэнтральная частка будынка была падвышана за кошт вялікай залы з вылучанымі вертыкальнымі вокнамі. Будынак вызначаецца па баках лесвічнымі маршамі з суцэльным ашкленнем. Архітэктар удала выкарыстаў рэльеф мясцовасці: будынак замыкаў на сабе перспектыву Віленскага завулка на мосце праз Гараднічанку.

Сама школа была заснавана ў 1902 годзе і першапачаткова размяшчалася ў будынку, які цяпер мае № 57 па вуліцы Вялікая Траецкая. Школа выпускала слесароў, кавалёў, механікаў, а з сярэдзіны 1920-х гг. дзейнічала аддзяленне краення і пашыву для дзяўчынак. У школе вучылася каля ста чалавек, дырэктарам быў М. Гажаньскі. У савецкі час у будынку працягвалі знаходзіцца розныя вучылішчы: рамеснае вучылішча № 14 (з 1944 года), з 1946 года рамеснае вучылішча металістаў, з 1955 года гродзенскае вучылішча № 7. У рэшце рэшт, будынак быў перададзены Медуніверсітэту, у чыёй уласнасці ён знаходзіцца і зараз.

На будынку ўсталяваныя памятныя дошкі заслужанаму дзеячу навукі БССР М. Караблёву; падпольшчыкам Шчаснаму і Роліку, якія вучыліся ў рамесным вучылішчы.

***№ 8*** — Двухпавярховы атынкавы цагляны дом. Пабудаваны ў 1880 годзе ў стылі эклектыкі. .

Дэкаратыўная аздоба дома сканцэнтравана на другім паверсе параднага фасада. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваныя, вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Па цэнтры фасада знаходзіцца каваны балкон.

Цяпер у будынку знаходзіцца крама гаспадарчых вырабаў (ТАА «Піліца»).

***№ 8а*** — Двухпавярховы неатынкаваны будынак, пабудаваны з жоўтай цэглы ў глыбіні двара ў стылі эклектыкі. Пабудаваны ў 1880 годзе. . Карніз дома аздоблены сухарыкамі. Вокны маюць лучковыя перамычкі. У будынку знаходзіцца майстэрня па рамонце электрабрытваў.

***№ 14*** — Двухпавярховы будынак канца XIX ст. (моцна перабудаваная эклектыка). . Дом атынкаваны, карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваныя. Вокны другога паверха аздоблены ліштвамі. Аздоба будынка моцна пацярпела падчас капітальнага рамонту; у 90-х гадах была зроблена прыбудова. Цалкам жылы дом.

***№ 16*** — Двухпавярховы будынак, які атрымаўся аб’яднаннем комплекса будынкаў 1880—1889 гг., адзін з якіх — дом гродзенскага вадавоза. . Тры атынкаваныя камяніцы захавалі рэшткі прафіляваных карнізаў і міжпаверхавых паясоў, падаконных цагляных ліштваў і сандрыкаў, а таксама сляды аркавых праездаў. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі. У доме знаходзіцца кветкавая крама, крама швейшых машын, другі паверх — жылыя памяшканні.

***№ 28*** —  Будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. У 1946 годзе ў ім знаходзілася Гродзенская чыгуначная школа ФЗА № 44.

***№ 32*** — Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў 1925 годзе з жоўтай цэглы, першапачаткова не атынкаваны, цяпер моцна перароблены. . Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з луковымі перамычкамі, падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Фасад аздоблены пілястрамі з рустам.

***№ 38*** — Трохпавярховы будынак, П-падобны ў плане. Знаходзіцца на скрыжаванні з вуліцай Кастрычніцкай. Пабудаваны ў пасляваенны час. Жылы дом.

Выява:ВялікаяТраецкая16.jpg|Дом № 16
Выява:ВялікаяТраецкая32.jpg|Дом № 32
Выява:ВялікаяТраецкая38.jpg|Дом № 38
Выява:ВлікаяТраецкая40.jpg|Дом № 40
Выява:ВялікаяТраецкая42.jpg|Дом № 42
Выява:ВялікаяТраецкая44.jpg|Дом № 44

***№ 40*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час. Жылы дом.

***№ 42*** — Двухпавярховы будынак. Перабудаваны ў 2006 годзе на месцы камяніцы 1889 г. . У доме знаходзіцца арганізацыя Цеплахіммантажахова (*Теплохиммонтажзащита*).

***№ 44*** — Двухпавярховы будынак. Падчас будаўнічых прац у 2002 годзе тут быў знойдзены грашовы скарб — каля ста манет XVI—XVII стст. У доме знаходзіцца Цэнтр медыцынскай касметалогіі і фізіятэрапіі.

***№ 46*** — Двухпавярховы будынак. . Пабудаваны ў 1900 годзе ў стылі эклектыкі. Пасля апошняй перабудовы ў пачатку XXI ст. захавалася толькі сцяна фасада. Дом неатынкаваны, з жоўтай цэглы, дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Лучковыя перамычкі вокнаў з замкамі, падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Цяпер у будынку знаходзіцца Авіда (Авидо), пастаўшчык светадыёднага асвятлення.

***№ 48*** — Двухпавярховы будынак з мансардай. Пабудаваны ў пачатку 2000-х. У будынку знаходзяцца цэнтр англійскай мовы Mr.English, медыцынскі цэнтр Медэліт, візавы цэнтр.

***№ 50*** — Двухпавярховы будынак. Цалкам жылы дом.

## Цікавыя аб’екты 
* Сінагога (цяпер спартыўная зала);
* Харальная сінагога (дзеючая);
* Пляцоўка даўняга «нямецкага рынку»;
* Будынак дамініканскага кляштара.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. — Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. — 370 с. — (Гарадзенская бібліятэка). — ISBN 978-83-61617-85-3.

## Спасылкі 
* 

Вялікая Траецкая