Ордэны Прусіі

**Ордэны Пру́сіі** — сукупнасць вышэйшых узнагародных адрозненняў Каралеўства Прусія.

## Гісторыя 
Да 1701 года ў Прусіі меўся толькі адзін ордэн — **афіцэрскі крыж DE LА GÉNÉROSITÉ (Велікадушнасці)**. Знак ордэна — мальтыйскай формы крыж блакітнай эмалі на чорнай стужцы, на канцах якога было напісана па складах GÉNÉROSITÉ, а ў кутах змяшчаліся фігуркі арлоў. З расійскіх падданых яго мелі Г. І. Галоўкін і А. П. Ізмайлаў. Да 1740 года ордэн знаходзіўся ў забыцці. У 1740 годзе Фрыдрых II з нагоды ўступлення на пасад аднавіў яго пад новай назвай — «Pour le mérite», як грамадзянскі і ваенны ордэн; а ў 1810 годзе адбылося змяненне статута, якое зрабіла ордэн узнагародай выключна ваеннай. Ордэн захаваў свой знак амаль нязменным, на ім не стала шарыкаў на вастрыях крыжа і размясціліся словы новай назвы, а чорная стужка атрымала сярэбраную аблямоўку. У выпадку ўзнагароджання за неаднаразовыя подзвігі дадавалася яшчэ адна срэбная паласа, якая праходзіла пасярэдзіне стужкі. Толькі на крыжы вышэйшага класа і на зорцы ў цэнтры знаходзіцца партрэт Фрыдрыха II. Як элемент, які павялічваў значэнне ўзнагароды, у 1813 годзе было ўведзена так званае Залатое дубовае лісцё. У 1842 годзе Фрыдрых Вільгельм IV заснаваў грамадзянскую лінію гэтага ордэна, з асаблівым знакам, якія служылі ўзнагародай толькі для мастакоў і навукоўцаў. Ён праразны і нагадвае адзін з элементаў ланцуга Чорнага арла.

**Ордэн Чорнага арла** заснаваны з нагоды абвяшчэння Прусіі каралеўствам у 1701 годзе. Акрамя членаў каралеўскага дома, якія атрымлівалі знакі ордэна па праве нараджэння, колькасць кавалераў абмяжоўвалася трыццаццю, але пасля яна стала неабмежаванай. Дэвіз  (кожнаму сваё) знаходзіцца на зорцы вакол выявы чорнага арла. Знак ордэна — крыж цёмна-блакітнай эмалі з чорнымі арламі ў кутах — насілі на аранжавай стужцы або на ланцугу, складзеным з чаргуючыміся фігурамі арлоў і сіне-белых кружкоў з ініцыяламі караля і дэвізам.

**Ордэн Чырвонага арла** быў заснаваны ў гонар заключэння міру паміж курфюрстам Брадэнбургскім і імператарам з дэвізам CONCORDANT (жывуць у згодзе). Для пераймання арыгінальнаму ордэну Падвязкі, знак якога носяць на адной з канечнасцяў, новаму ордэну быў нададзены выгляд бранзалета. Гэты бранзалет лічыцца першым звяном у гісторыі ордэна Чырвонага арла. У ордэна быў вельмі складаны лёс, звязаны са зменай дынастый. У 1792 годзе, пасля заканчэння сямейных сварак ордэн Чырвонага арла быў узаконены як другі ордэн прускага каралеўскага дома і атрымаў сваю апошнюю назву. Да пачатку XX стагоддзя ён меў 6 класаў, вялікую разнастайнасць знакаў, ланцуг і тры зоркі. Знак вышэйшай ступені («вялікі крыж») у адрозненне ад іншых мае форму мальтыйскага крыжа і арлоў у кутах. У якасці «узмацняльных» дэталяў на крыжах і зоркі могуць знаходзіцца дубовае лісцё, карона, адна ці нават дзве пары мячэй і г д.

У 1812 годзе Фрыдрых Вільгельм III абвясціў аб заснаванні прускага **свецкага ордэна Іаана Іерусалімскага**, каб надаць вырабленай з блаславення Напалеона канфіскацыі маёмасці Мальтыйскага ордэна па магчымасці прыстойны выгляд — хоць бы для вачэй саюзнікаў. Розным катэгорыям узнагароджаных крыж выдаваўся розных памераў, злучаны з каронай і з залатымі арламі для адных, без кароны і з чорнымі арламі для іншых. Дадаткам да знаку з’яўляецца выразаны з тканіны крыж для левага боку грудзей.

У 1813 годзе заснаваны **ваенны Жалезны крыж**. Падчас франка-прускай вайны 1870 года ён быў адноўлены; тое ж адбылося і ў 1914 годзе. Яго знакі трох ступеняў адрозніваюцца па памеры. Форма і колеры іх навеяны эмблематыкай старажытнага Нямецкага ордэна. На апраўленым у срэбра чорным жалезным крыжы змяшчаліся ініцыялы заснавальніка і даты кампаній (1813, 1815, 1870 і г д.), а ў цэнтры крыжа намаляваная дубовая галінка.

У 1814 годзе ў гонар каралевы заснаваны **жаночы ордэн Луізы**. Яго крыж чорнай эмалі мае ў цэнтры акружаны зоркамі на сінім полі ініцыял L; на другім баку даты 1813—1814 і 1848—1849 (аднаўленне). У 1865 годзе мела месца яшчэ адно змяненне статута. У 1871 годзе быў усталяваны жаночы Крыж заслуг у выглядзе жалезнага крыжа з маленькім чырвоным крыжам у цэнтры, як узнагарода за медыцынскую службу.

У 1851 годзе ў сістэму прускіх каралеўскіх ордэнаў увайшоў яшчэ адзін, заснаваны дзесяццю гадамі раней пляменнікамі караля князямі Фрыдрыхам Гогенцолерн-Гехінгенам і Карлам Гогенцолерн-Зігмарынгенам пад назвай Княскі ордэн дома Гогенцолернаў. Фрыдрых Вільгельм, не спыняючы існаванне гэтага ордэна, абвясціў заснаванне **Каралеўскага ордэна Гогенцолерна**. Крыжы бел-чорнай эмалі ў княжацкай лініі маюць надпіс  (за вернасць і заслугі), у каралеўскай —  (ад цвердзі да мора). Стужкі бела-чорныя, у каралеўскай лініі зорка двух відаў і маецца ланцуг.

У 1861 годзе Вільгельм I заснаваў у памяць сваёй каранацыі **ордэн Кароны** з дэвізам  (з намі бог), які меў 4 класы, а ў 1896 годзе Вільгельмам II быў заснаваны **ордэн Вільгельма**, закліканы служыць узнагародай за заслугі ў грамадскай, навуковай і дабрачыннай галінах для асоб абодвух палоў. Ён уяўляе сабою медаль, падвешаны да ланцуга.

Найстарэйшы брандэнбургскі духоўны ордэн, заснаваны ў гонар маці божай у сярэдзіне XV стагоддзя і загаслы ў XVI стагоддзі ў сувязі з рэфармацыяй, быў урачыста адноўлены аматарам рамантычных задум каралём Фрыдрыхам Вільгельмам у 1843 годзе з нагоды 400-годдзя з дня зацвярджэння першага статута і ў пэўнай сувязі з ростам рэвалюцыйных настрояў у Германіі. Ён атрымаў адну з сваіх старадаўніх назваў — **ордэн Лебедзя** і дапускаў прыём асоб абодвух палоў. Знак складаўся з фігуры белага лебедзя з раскінутымі крыламі, падвешанай да ажурнага авальнага медальона з выявай маці божай; апошні злучаўся з ланцугом. Кожнае з яе трынаццаці звёнаў адлюстроўвае сэрца, заціснутае ў сярэднявечным катавальным інструменце з назвай брэмза — дзве проціпастаўленныя пілы.

Апошнім, у 1901 годзе, быў заснаваны **ордэн Заслуг Прускай кароны** — у азнаменаванне 200-годдзя абвяшчэння Прусіі каралеўствам. Ордэн быў заснаваны ў адной ступені і заняў другое месца ў іерархіі прускіх ордэнаў, адразу за ордэнам Чорнага арла. Знак у выглядзе мальтыйскага крыжа сіняй эмалі з каранаванымі вензелямі Вільгельма II у кутах насіўся на сіняй з жоўтымі палосамі стужцы.

## Спіс ордэнаў 
## Літаратура 
* Спасский И. Г. «Иностранные и русские ордена до 1917 года», издательство Государственного Эрмитажа, Ленинград — 1963
* А. Деднев. Ордена Королевства Пруссия // Антиквариат. Предметы искусства и коллекционирования : журнал. — М., 2004. — Вып. 17, № 5. — С. 132—138. — ISSN 1683-7665.

## Спасылкі 
* Каралеўства Прусія (Kingdom of Prussia)
* Preußische Orden
* Deutsche Orden & Ehrenzeichen.