open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ігласкурыя

**Ігласкурыя** (*Echinodermata*) — тып выключна марскіх донных жывёл, большай часткай свабоднарухомых, радзей сядзячых, сустракаюцца на любых глыбінях Сусветнага акіяна.

## Апісанне 
Памеры ад некалькіх міліметраў да 1 м (да 20 м у некаторых выкапнёвых). Форма цела нагадвае агурок, бочачку, дыск, зорку, кветку або бутон на сцябле, сэрца, чарвяка, шар. У будове цела характэрна прамянёвая (радыяльная) сіметрыя і вапнавы ўнутраны шкілет з іголкамі, шыпамі і інш. на паверхні. Свабоднарухомыя або прымацаваныя. Ёсць унікальная для ігласкурых воднасасудзістая (амбулакральная) сістэма для перамяшчэння або дыхання. Пераважна раздзельнаполыя. Развіццё з утварэннем пелагічнай лічынкі і са складаным метамарфозам, кормяцца жывёльнай ежай, радзей водарасцямі і рэшткамі расліннасці. Самі з'яўляюцца кормам для прыдонных відаў рыб.

## Пашырэнне 
Старажытныя ігласкурыя ўзніклі ў дакембрыі, у раннім палеазоі, мяркуюць, існавала 23 класы, большасць з якіх вымерла ў палеазоі, у т.л. бластаідэі, крынаідэі, цыстаідэі і інш. Каля 7 тыс. сучасных і 16 тыс. вымерлых відаў. Нароўне з хордавымі, ігласкурыя адносяцца да галіны другаснаротых жывёл (*Deuterostomia*). Пашыраны ва ўсіх акіянах і морах ад літаралі да глыбіні 11&nbsp;км.

Шэраг відаў — аб'екты промыслу.

## Класіфікацыя 
Падтып **Pelmatozoa**
* марскія лілеі (*Crinoidea*)

Падтып **Eleutherozoa**
* марскія зоркі (*Asteroidea*)
* афіуры (змеяхвосткі) (*Ophiuroidea*)
* марскія вожыкі (*Echinoidea*)
* галатурыі (марскія агуркі) (*Holothurioidea*)

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Иглокожие  // Проект «Вся биология» 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Марская лісіца звычайная

**Марская лісіца звычайная** (*Alopias vulpinus*) — самы буйны від храстковых рыб роду  атрада . Дасягае 6,1 м, прычым палову гэтай даўжыні складае выцягнутая верхняя лопасць хваставога плаўніка. У гэтых акул абцякальнае цела, кароткая і завостраная морда, вочы сярэдняга памеру. Знешне яны падобныя з відам , ад якіх адрозніваюцца большай шырынёй верхняй лопасці хваставога плаўніка і наяўнасцю белай плямы над груднымі плаўнікамі, якая з’яўляецца працягам асноўнай белай афарбоўкі жывата. Гэтыя акулы насяляюць ва ўсіх ўмераных і трапічных водах, хоць аддаюць перавагу прахалоднай тэмпературы. Яны сустракаюцца як у адкрытым акіяне на глыбіні да 550 м, так і паблізу берагоў і трымаюцца звычайна ў павярхоўных пластах вады, здзяйсняючы часам скачкі над паверхняй. Рацыён у асноўным складаецца са стайнай пелагічнай рыбы. Прадстаўнікі віду здзяйсняюць сезонныя міграцыі і праводзяць лета на ніжніх шыротах.

## Арэал 
Жыве ў Ціхім акіяне, Атлантыцы.

Гэтыя акулы з’яўляюцца патэнцыйна небяспечнымі для чалавека. З’яўляюцца жывароднымі акулай.

Катэгорыя:Акулы
Каралеўскі грыф

**Каралеўскі грыф** (*Sarcoramphus papa*) — найбольш стракатаафарбаваны від з сямейства амерыканскіх грыфаў (*Cathartidae*). Сустракаецца ў Паўднёвай Амерыцы і з'яўляецца адзіным відам ў родзе *Sarcoramphus*. Назва гэтага віду паходзіць ад таго, што ў паядынках з іншымі грыфамі за падалку ён, як правіла, аказваецца пераможцам.

## Постаць 
Каралеўскія грыф пафарбаваны ў вельмі яркія, прыкметныя фарбы. Іх лысая галава на тыкаўцы, шыі і вакол вачэй чырвонага колеру, а наросты вакол дзюбы і задняя частка шыі — аранжавай-жоўтыя. У раёне шчок у яго кароткая шэра-белая пер'евая шчаціна, у той час як ніжняя частка шыі афарбаваная ў чорны колер. Пярэдні бок бела-шэры. Памеры каралеўскіх грыфаў могуць дасягаць 85 см, а вага даходзіць да 4,5 кг. Размах іх крылаў налічвае каля 2 м. Як і ўсе амерыканскія грыфы, каралеўскі грыф мае моцную дзюбу і ўчэпістыя лапы.

Катэгорыя:Амерыканскія грыфы
Джорджтаўн

**Джорджтаўн** ці **Джордж-Таўн** (, у некаторых выпадках ) — адзін з наступных гарадоў:
* Джорджтаўн — сталіца Гаяны.
* Джорджтаўн (Кайманавы астравы) — цэнтр Кайманавых астравоў.
* Джорджтаўн (востраў Узнясення) — цэнтр вострава Ўзнясення.
* Джорджтаўн (горад Вашынгтон) — раён Вашынгтона, федэральная акруга Калумбія, ЗША, раней асобны населены пункт.
* Джорджтаўн — горад у Антарыа, Канада.
* Джорджтаўн — горад у штаце Вірджынія, ЗША.
* Джорджтаўн — горад у штаце Каларада, ЗША.
* Джорджтаўн — горад у штаце Тэхас, ЗША.
* Джорджтаўн — горад у штаце Паўднёвая Караліна, ЗША.
* Джорджтаўн — сталіца штата Пінанг, Малайзія.
* Джордж-Таўн — горад на паўночным усходзе Тасманіі.
*  — горад на Багамскіх астравах.

## Гл. таксама 
* Джорджтаўнскі ўніверсітэт
* Джорджтаўн — адміністрацыйна-тэрытарыяльная акруга ў штаце Паўднёвая Караліна, ЗША.
* Джонстаўн
Андскі кондар

**Андскі кондар** (*Vultur gryphus*) — птушка з сямейства амерыканскіх грыфаў, адзіны сучасны прадстаўнік монатыпічнага роду Кондар (*Vultur*). Распаўсюджаны ў Андах і на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўднёвай Амерыкі. Лічыцца самай буйной лятаючай птушкай Заходняга паўшар'я.

Андскі кондар — буйны грыф з бліскуча-чорным апярэннем, з каўняром белых пёраў вакол шыі і шырокай белай аблямоўкай на крылах, асабліва яскрава выяўляецца ў самцоў.

## Цікавыя факты 
Андскі кондар прысутнічае на гербе Чылі і гербе Балівіі.

Катэгорыя:Амерыканскія грыфы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Кедр

**Кедр** (*Cedrus*) — род голасемянных раслін сямейства хваёвыя, распаўсюджаных у Міжземнамор’і і Гімалаях.

Усяго ў родзе пяць таксонаў, колькасць відаў — ад двух да чатырох.

Часцей за ўсё згадваюць два віды:

* Кедр гімалайскі,
* Кедр ліванскі.

## Спасылкі 
* *Кедр* на сайце USDA NRCS  
*  
*  

Катэгорыя:Флора Міжземнамор’я
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Азіі
Катэгорыя:Хваёвыя
Секвоядэндран

**Секвоядэндран** (*Sequoiadendron*) — род дрэў сямейства кіпарысавыя (*Cupressaceae*), адзіны сучасны від — **секвоядэндран гіганцкі** (*Sequoiadendron giganteum*), таксама называюць **велінгтонія**, **гіганцкая секвоя**, **вялікае дрэва**, **мамантавае дрэва**. Адно з самых магутных сучасных дрэў-доўгажыхароў.

## Апісанне 
Назву від атрымаў з-за аграмадных памераў і знешняга падабенства яго вялізных віслых галін з біўнямі маманта. 

Гіганцкія вечназялёныя аднадомныя дрэвы, вышыня да 95 м і дыяметр ствала да 9 (11) м. Ствол прамы, стройны, у старых дрэў свабодны ад галін амаль да палавіны. Камлёвая частка ствала пашыраная. Кара чырванавата-карычневая, вельмі тоўстая, парэпаная, валакністая. Каранёвая сістэма добра развітая. Крона густая, спачатку канічная, пасля круглявая, высока размешчаная на ствале. Парасткі слаба дыферэнцыраваны на пакарочаныя і падоўжаныя. Ігліца размешчана спіральна, чаргаваная, трохрадная, простая, суцэльная, суцэльнакраёвая, лускападобная або ігольчастая, без залозак, прыціснута да парасткаў; даўжыня 38 мм.

Мужчынскія шышкі дробныя, шарападобныя або даўгаватыя, жаўтаватыя, адзінкавыя; даўжыня 4–8 мм. Спелыя жаночыя шышкі адзінкавыя, даўгаватыя, паніклыя, з 12–23 парамі шчытападобных лускавінак, доўгі час застаюцца зялёнымі; даўжыня 50–80 (90) мм. Пры выспяванні, якое цягнецца два гады пасля апылення, становяцца чырванавата-карычневымі. Доўга (да 20 гадоў) застаюцца на дрэвах, ападаюць цалкам. Насенне пляскатае, з двума вузкімі крылцамі.

## Пашырэнне 
Гэты від быў шырока распаўсюджаны ў паўночным паўшар'і ў канцы крэйдавага перыяду і ў трацічным перыядзе, зараз захавалася толькі каля 30 гаёў, якія знаходзяцца на заходнім схіле Сьера-Невада ў Каліфорніі на вышыні 1500—2000 м над узроўнем мора. Менавіта cеквоядэндраны (а не секвоі) можна ўбачыць у нацыянальным парку Секвоя. Культывуецца ў парках і садах Сярэдняй Еўропы і на поўдні Еўразіі.

Жывуць да 2,5 тыс. (паводле іншых звестах, да 3—4 тыс.) гадоў. Некаторыя гіганцкія экзэмпляры маюць уласныя імёны.

Дэкаратыўныя расліны. Святлалюбны, цеплалюбны, умерана зімаўстойлівы від, добра расце на водапранікальнай, вапнавай, урадлівай глебе і пры высокай вільготнасці паветра. Даволі добра пераносіць гарадскія умовы, досыць лёгка размнажаецца вегетатыўна.

## Выкарыстанне 
Драўніна лёгкая, мяккая, устойлівая да гніення, раней шырока выкарыстоўвалася ў будаўніцтве, для вырабу шпал, слупоў, запалак і розных прадметаў быту. Каштоўнае манументальнае дэкаратыўнае дрэва. Мае шмат сартоў, што адрозніваюцца афарбоўкай і памерам лістоў, хуткасцю і формай росту. У культуры больш распаўсюджаны павольнарослыя, кампактныя культывары. У межах першаснага арэала знаходзіцца пад аховай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кіпарысавыя
Кедр гімалайскі

**Кедр гімалайскі**, або **Дэадар** (*Cedrus deodara*) — хвойнае дрэва, адзін з відаў роду кедр, хуткарослая парода, расце ва Усходняй Азіі, на паўночным захадзе Гімалаяў у гарах Афганістана, Пакістана, Індыі і Непала. Падымаецца ў горы да 3600 м, утварае лес з елкамі, хвояй, піхтай.

Кедр гімалайскі дасягае вышыні 50 м і больш, дыяметр ствала да 3 м. Адрозніваецца шырокаконусападобнай кронай, характэрнай для дарослых экзэмпляраў раслін. Галіны размешчаны гарызантальна. Драўніна трывалая і ў той жа час мяккая і духмяная, са светла-жаўтаватай забалонню і чырванаваты-карычневым цёмным ядром.

Хвоя мяккая, тонкая, светла-шэра-зялёная з сівым адценнем, сабраная ў пукі, па 30-40 хваінак у кожнай. Яны 3—4-гранныя, даўжынёй да 5 сантыметраў. Жыве хваінка ад трох да шасці гадоў.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1830 годзе
Руген (возера)

**Руген** () — возера, размешчанае на тэрыторыі дзвюх дзяржаў. Большая частка возера знаходзіцца ў Хер’едалене (Швецыя), другая частка Ругена належыць тэрыторыі Нарвегіі. З возера бярэ свой пачатак самая доўгая рака Швецыі Кларэльвен.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Катэгорыя:Азёры Швецыі
Бюгдзін

**Бюгдзін** () — возера ў Нарвегіі, у фюльке Оплан. Плошча 46 км². Возера працягнулася з усходу на захад на 25 км, шырыня яго невялікая. Размешчана на вышыні 1048 м над узроўнем мора. Найбольшая глыбіня 215 м.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Кедр ліванскі

**Кедр ліванскі** (*Cedrus libani*) — від хваёвых дрэў з роду кедр сямейства Хваёвыя.

## Батанічнае апісанне 
Вечназялёнае іглічнае дрэва. У спрыяльных умовах дасягае вышыні 40-50 м пры дыяметры ствала да 2,5 м. Крона ў маладым узросце канічная, з узростам набывае сплошчаную, шырокую, парасонападобную форму.

Хвоя ад зялёнага да сіва-блакітна-зялёнага колеру, чатырохгранная, утварае пукі па 30-40 штук, даўжыня хваінак да 3,5 см; застаецца на дрэве на працягу 2 гадоў.

Пладаносіць раз у два гады, пачынаючы з узросту 25-30 гадоў. Шышкі цыліндрычныя, светла-карычневыя, да 12 см даўжынёй і 4-6 см шырынёй. Насенне даўжынёй 15-18 мм і шырынёй 5-7 мм, з крылом да 25 мм; неядомыя, смалістыя, распаўсюджваюцца ветрам.

Кара цёмна-шэрая, лускаватая.

Драўніна чырвонага колеру, трывалая і духмяная, лёгкая і даволі мяккая.

Расце кедр ліванскі даволі павольна. Пераносіць паніжэнне тэмпературы да −30 °C. Светлалюбівы, засухаўтойлівы, непатрабавальны да глебы, але моцна пакутуе ад залішняга ўвільгатнення.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1823 годзе
Фемун

**Фемун** () — трэцяе па плошчы возера Нарвегіі пасля М'ёсы і возера Росватн; да напаўнення вадасховішча ў 1960-я гады было другім возерам краіны. Размешчана на ўсходзе краіны, паблізу мяжы са Швецыяй, у малалюднай мясцовасці: на возеры няма ніводнага хоць колькі-небудзь значнага паселішча.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Росватн

**Росватн** (нарв.: Røssvatnet) — другое па плошчы возера Нарвегіі пасля М’ёсы.

Размешчана ў Нурлан, на поўначы краіны. Плошча возера 219 км². Знаходзіцца на вышыні 374 м над узроўнем мора. Аб’ём вады возера ацэньваецца прыкладна ў 15 км³. Найбольшая глыбіня 240 м. Агульная даўжыня берагавой лініі — 256,3 км.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
М’ёса

**М’ёса** (састарэлая назва **М’езен**) — найбуйнейшае возера ў Нарвегіі. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы Нарвегіі, прыкладна ў 100 км на поўнач ад Осла. Асноўная рака, якая ўпадае ў возера — Гудбрансдалслоген на поўначы; галоўная рака, што выцякае — Ворма (прыток Гломы) на поўдні.

М’ёса ляжыць 123 м над узроўнем мора, глыбіня 195—468 м; берага разнастайныя і маляўнічыя. З самага паўднёвага мыса Мінесун у Эйдсволе да самай паўночнай кропкі ў Лілехамеры даўжыня возера складае 117 км. У самым шырокім месцы, каля Хамара, шырыня роўная 15 км. Плошча возера 365 км², а аб’ём ацэньваецца ў 56 км ³. Агульная даўжыня берагавой лініі — 273 км. Плаціны на выцякаючых рацэ Ворма, пабудаваныя ў 1858, 1911, 1947, і 1965 паднялі ўзровень вады ў агульнай складанасці прыкладна на 3,6 метра. За апошнія 200 гадоў было зарэгістравана 20 паводак, якія паднялі ўзровень М’ёсы на 7 метраў. Некалькі з гэтых паводак затапілі горад Хамар.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Вільяндзі

* Горад Вільяндзі — горад у Эстоніі
* Павет Вільяндзі — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Эстоніі
* Вільяндзі (возера) — возера ў Эстоніі
* Вільяндзі (воласць)
* Вільяндзі — стадыён у горадзе Вільяндзі (Эстонія)
* Вільяндзі (станцыя)
* Вільяндзі — футбольны клуб з Эстоніі.
Вінніцкі раён

**Вінніцкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы цэнтральнай часткі Вінніцкай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Вінніца ().

Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на  года складае 79369 чалавек, плошча — 950&nbsp;км².

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 3 пасялковых і 30 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 3 пасёлкі гарадскога тыпу, 2 пасёлкі сельскага тыпу і 49 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Вінніцкай вобласці
Лыпавэцкі раён

**Лыпавэцкі раён** () — былая адміністрацыйная адзінка на паўночным усходзе  Вінніцкай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Лыпавэць ().

Утвораны ў 1923 года. Насельніцтва раёна на  года складае 38352 чалавекі, плошча — 970&nbsp;км².

Скасаваны 17 ліпеня 2020 года пасля завяршэння адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы.

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 25 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 7 пасёлкаў сельскага тыпу і 50 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Вінніцкай вобласці
Магілёў-Падольскі раён

**Магілёў-Падольскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым захадзе Вінніцкай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Магілёў-Падольскі ().

Утвораны ў 1925 годзе. Насельніцтва раёна на  года складае 33491 чалавек, плошча — 930&nbsp;км².

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 пасялковага і 27 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 50 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Вінніцкай вобласці
Летапіс

[thumb|10-ы аркуш [Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу, на якім адлюстраваны паход паўлегендарнага кіеўскага князя Аскольда і легендарнага варага Дзіра на Царград]]
**Летапіс** — гадавы, больш-менш падрабязны аповед пра падзеі. Аповед пра падзеі кожнага году ў летапісах звычайна пачынаўся словамі: «в лето» (ст.-бел: *лето*) — адсюль назва — летапіс. 

Летапіс з’яўляецца ранняй формай гістарыяграфіі, якая падае розныя падзеі ў храналагічным парадку, часта без увагі на форму і стыль мовы. У летапісы могуць уключацца дакументы і літаратурныя помнікі, напісаныя не толькі ў іншым стылі, але і ў іншыя часы. 

Як жанр паходзіць з Візантыі, дзе меў назву *хранаграфія*. У  X — XII стст. распаўсюдзіўся і ў іншых краінах. У Заходняй Еўропе, дзе зваўся *хронікай*, выціскнуў жанр кароткіх сухіх аналаў. У Усходняй Еўропе замацавалася паняцце *летапіс*. З часам, заходнееўрапейскія і ўсходнееўрапейскія помнікі гэтага жанру набылі своеасаблівыя традыцыі. На беларускіх землях у XVI — XVII стст. яны спалучаліся, таму да твораў беларускага (або беларуска-літоўскага) летапісання дастасавальныя абодва тэрміна *летапіс* і *хроніка*. 

## Некаторыя летапісы 
* Аповесць мінулых часоў
* Баркулабаўскі летапіс
* Іаакімаўскі летапіс
* Летапісец вялікіх князёў літоўскіх
* Магілёўская хроніка
* Хроніка Быхаўца

## Спасылкі 
* Беларускія летапісы і кронікі 
* Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы. Наратыўныя крыніцы, эпіграфіка 

Катэгорыя:Летапісы
Харун ар-Рашыд

**Хару́н ар-Рашы́д**, ці **Гару́н ар-Рашы́д** (*Харун Справядлівы*;  *Hārūn ar-Rašīd ben Muḥammad ben al-Manṣūr*; люты 766, Рэй (ці 27 сакавіка, 763) — , Тус) — арабскі халіф, кіраўнік Абасідскага халіфата ў 786 (з 14 верасня) — 809 гадах. Папулярны герой арабскага фальклору.

Стаў халіфам і кіраваў з дапамогай візіраў з сям’і Бармакідаў, якія былі прадстаўнікамі іранскай феадальнай арыстакратыі, а пасля іх адхілення ў 803 годзе стаў кіраваць аднаасобна.

Кіраванне халіфа Харуна ар-Рашыда адзначылася эканамічным і культурным росквітам, ён заснаваў у Багдадзе вялікі ўніверсітэт і бібліятэку, заахвочваў заняткі навукамі, паэзіяй і музыкай. Да Харуна ар-Рашыда быў набліжаны паэт Абас ібн аль-Ахнаф, прадстаўнік пакалення, які адмовіўся ад кананізаваных форм даісламскай паэзіі.

Пры Харуне ар-Рашыдзе у Халіфаце дасягнулі значнага развіцця сельская гаспадарка, рамёствы, гандаль і культура (пераважна літаратура), але разам з тым азначыліся прыкметы яго распаду (антыўрадавыя паўстанні ў Дэйлеме, Сірыі і іншых абласцях).

Халіф працягваў барацьбу з Візантыяй, распачатую да яго. Памёр у 809 годзе ў час ваеннага паходу супраць паўстаўшых жыхароў Маверанахра (паўстанне Рафі ібн Лейса ў Сярэдняй Азіі).

## Літаратура 
* Харун ар-Рашыд //  С. 553.
* 

Катэгорыя:Абасіды
Катэгорыя:Тысяча і адна ноч
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі IX стагоддзя
Будынак гарадской думы (Санкт-Пецярбург)

**Будынак гарадской думы** - будынак на Неўскім праспекце Санкт-Пецярбурга, помнік архітэктуры федэральнага значэння. Вежа будынка з'яўляецца адной з дамінант Неўскага праспекта і часам разглядаецца асобна ад будынка. Часам будынак разглядаецца ў комплексе з «Сярэбранымі радамі», да якіх ён прымыкае.

Вежа гарадской думы, узведзеная ў пашырэнні Неўскага праспекта каля гасцінага двара, бачная са значных адлегласцяў і займае важнае месца ў   ансамблі цэнтральнай магістралі горада. Вертыкаль вежы Гарадской думы, порцік Пярынай лініі і манументальна будынак гасцінага двара ствараюць архітэктурны акцэнт, які вызначае аблічча Неўскага праспекта ў яго цэнтральнай частцы.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Неўскі праспект
Ільхам Аліеў

**Ільхам Гейдар аглы Аліеў** (, , Баку, Азербайджанская ССР) — азербайджанскі палітычны, дзяржаўны і спартыўны дзеяч; Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Азербайджана (з 1997), прэм'ер-міністр Азербайджана (2003), затым прэзідэнт Азербайджана (з 2003).

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін. З 1985 года выкладаў у гэтай ВНУ. З 1991 года займаўся камерцыйнай дзейнасцю.

У 1994 годзе прызначаны першым віцэ-прэзідэнтам Дзяржаўнай нафтавай кампаніі Азербайджанскай Рэспублікі.

У 2000 годзе стаў першым намеснікам старшыні кіруючай партыі ««Новы Азербайджан»».

У 2001 годзе прызначаны старшынёй парламенцкай дэлегацыі Азербайджана ў ПАСЕ.

З 4 жніўня па 4 лістапада 2003 года — прэм'ер-міністр Азербайджана.

31 кастрычніка 2003 года стаў Прэзідэнтам Азербайджана. 15 кастрычніка 2008 года абраны прэзідэнтам на другі тэрмін. 9 кастрычніка 2013 года ў Азербайджане адбыліся чарговыя прэзідэнцкія выбары, па выніках якіх Ільхам Аліеў пераабраны на трэці тэрмін.

## Узнагароды і званні 
* Ганаровы прафесар Беларускага дзяржаўнага універсітэта (2009).
* Ордэн Дружбы народаў (Беларусь) (2011) — за значны асабісты ўклад ва ўсталяванне і развіццё сяброўскіх адносін і стратэгічнага супрацоўніцтва паміж Рэспублікай Беларусь і Азербайджанскай Рэспублікай.

## Гл. таксама 
* Прэм’ер-міністры Азербайджана

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі   

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку
Катэгорыя:Выпускнікі МДІМА
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Прэзідэнты Азербайджана
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Азербайджана
Катэгорыя:Дэпутаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Азербайджан
Катэгорыя:Члены партыі «Новы Азербайджан»
Катэгорыя:Нацыяналісты Азербайджана
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў (Беларусь)
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева
Кіхну

**Кіхну** () — востраў у Балтыйскім моры. Належыць Эстоніі. Плошча — 16,38 км². Насельніцтва (2010 г.) — 489 чал.

Кіхну — самы вялікі востраў у акваторыі Рыжскага заліва і сёмы па велічыні востраў у Эстоніі. З'яўляецца часткай павета Пярну з цэнтрам у горадзе Пярну. Месціцца за 12 км ад мацерыковага ўзбярэжжа. Востраў нізінны, складзены асадкавымі пародамі.

Насельнікі Кіхну жывуць у 4 вёсках. Адміністрацыйны цэнтр знаходзіцца ў вёсцы Сяэрэ. Аб'екты інфраструктуры вострава — школа, касцёл, пошта, музей, порт, маяк, метэастанцыя. Працуе рыбалоўнае прадпрыемства.

Славутасці Кіхну — праваслаўная царква (помнік архітэктуры), мемарыяльны камень у вёсцы Роатсікюла.

## Клімат 
На востраве клімат пераходны ад марскога да ўмерана-кантынентальнага.

* Сярэднегадавая тэмпература паветра — 6,5&nbsp;°C
* Сярэдняя хуткасць ветру — 6,0 м/с
* Адносная вільготнасць паветра — 83 %

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка вострава
* Кіхну ў Эстоніі 

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Пярнумаа
Стакгольмская ратуша

**Стакгольмская ратуша** () — адна з галоўных турыстычных славутасцей Стакгольма.

Будынак быў пабудаваны ў 1911—1923 гг. паводле праекта Рагнара Эстберга (). У ратушы праходзяць пасяджэнні гарадскіх улад, праводзяцца важныя палітычныя перамовы, а таксама праходзіць банкет з нагоды ўручэння Нобелеўскай прэміі. Экскурсіі па залах ратушы магчымыя толькі з экскурсаводам. Вышыня ратушы — 106 м.

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра ратушу 

Катэгорыя:Славутасці Стакгольма
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Стакгольма
Катэгорыя:Ратушы Швецыі
Музей паўночных краін

**Паўночны музей** (таксама **Нардычны музей** або **Скандынаўскі музей**, ) — музей шведскай культуры і этнаграфіі на востраве Юргордэн у Стакгольме.

Ініцыятарам стварэння музея выступіў культуролаг Артур Хазеліус (1833—1901). Пышны будынак музея будаваўся да 1907 года на ўзор дацкага замка Фрэдэрыксбарг; у яго галоўным зале ўсталявана вялізная статуя караля Густава Вазы, які аднавіў шведскую дзяржаўнасць.

Паблізу будынка размешчаны другі ў свеце музей пад адкрытым небам, Скансен, ініцыятыва стварэння якога таксама належыць Хазеліусу. Да 1963 года Скансен знаходзіўся ў распараджэнні адміністрацыі Паўночнага музея.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Музея паўночных краін

Катэгорыя:Музеі Стакгольма
Катэгорыя:Юргордэн
Катэгорыя:З’явіліся ў 1873 годзе
Катэгорыя:1873 год у Швецыі
Рыксдаг

**Рыксдаг** (, ад  — дзяржаўны, імпэрскі і  — сойм, сход) — аднапалатны парламент Швецыі, які складаецца з 349 членаў, што абіраюцца па прапарцыйнай сістэме тэрмінам на чатыры гады. Рыксдаг узначальваецца спікерам — тальманам. З’яўляецца вышэйшым прадстаўнічым і заканадаўчым органам Швецыі. Будынак рыксдага знаходзіцца ў цэнтры Стакгольма на востраве Хельгеандсхольмен.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Гісторыя Рыксдага 

Катэгорыя:Палітыка Швецыі
Швецыя
Катэгорыя:Права Швецыі
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Швецыі
Каліфарнійскі кондар

**Каліфарнійскі кондар** (*Gymnogyps californianus*) — вельмі рэдкі від птушак з сямейства амерыканскіх грыфаў (*Cathartidae*).

Каліфарнійскі кондар калісьці быў распаўсюджаны па ўсім паўночнаамерыканскім кантыненце. З-за свайго велічнага палёту ён быў прэстыжным трафеем для паляўнічых, што прывяло від да мяжы вымірання. У 1987 годзе, калі быў спайманы апошні кондар, што жыў на волі, іх агульная колькасць складала 27 асобін. Аднак дзякуючы добраму размнажэнню ў няволі, з 1992 года іх зноў пачалі выпускаць на свабоду. На 2007 год у запаведніках Каліфорніі, Арызоны і Мексікі жывуць 127 каліфарнійскіх кондараў.

Размах крылаў у каліфарнійскага кондара складае да трох метраў. Найбольшая даўжыня цела складае 125 см, максімальны вага дасягае каля 14 кг.

Катэгорыя:Амерыканскія грыфы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1797 годзе
Стакгольмскі ўніверсітэт

**Стакгольмскі ўніверсітэт** (, , ) — дзяржаўны універсітэт у Стакгольме, Швецыя. Ва ўніверсітэце больш за 50 тысяч студэнтаў, 5 тысяч супрацоўнікаў, каля 2 тысяч аспірантаў.

## Гісторыя 
Існуе з 1878 як універсітэцкі каледж (Stockholm högskola). Знакаміты тым, што ў 1889 годзе кафедру матэматыкі атрымала Соф'я Кавалеўская, трэцяя жанчына-прафесар у Еўропе. З 1904 годзе каледж стаў афіцыйна прысвойваць ступені, а з 1960 года атрымаў статус універсітэта. Дзейнічаюць чатыры факультэты. Большасць устаноў універсітэта з 1970 знаходзяцца ў раёне Фрэскаці, на поўначы ад цэнтра горада (метро Universitetet).

## Выбітныя выпускнікі і выкладчыкі 
* Тругвэ Густафсан
* Біргіт Кульберг
* Дольф Лундгрэн
* Гунар Мюрдаль

## Гл. таксама 
* Aula Magna

## Спасылкі 
* Stockholms universitet Афіцыйны сайт
* Школа бізнесу Стакгольмскага ўніверсітэта 
* Батанічны сад Стакгольмскага ўніверсітэта
* Бібліятэка Стакгольмскага ўніверсітэта
* The Center for Pacific Asia Studies (CPAS) 


Катэгорыя:Універсітэты Швецыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1878 годзе
Стакгольмскі каралеўскі палац

**Стакгольмскі каралеўскі палац** () — афіцыйная рэзідэнцыя шведскіх манархаў на параднай набярэжнай вострава Стадхольмен у цэнтры Стакгольма.

## Гісторыя 
У Сярэднявеччы на месцы палаца высіўся Стакгольмскі замак, закладзены Біргерам Ярлам для абароны воднага шляху з Балтыкі ў Маларэн. З будаўніцтва гэтага замка пачалася гісторыя горада Стакгольма.

Пры Юхане III пануры замак змяніла элегантная рэзідэнцыя, вытрыманая ў духу рэнесансу. Да канца XVII ст. яна была палічана састарэлай, і ў 1690-97 гг. па праекце Тэсіна Малодшага на яе месцы быў збудаваны барочны палац. Неабходна, адзначыць, што да Новага часу каралеўскі палац працягваў служыць не толькі месцам размяшчэння каралеўскай сям’і, але і ўрада Швецыі.

### Сучасны палац 
7 мая 1697 г. ледзь дабудаваны палац згарэў дашчэнту, і Тэсін прыступіў да будаўніцтва сучаснага будынка на 600 пакояў, з фасадам даўжынёй у 120 метраў. Цікава, што знакаміты пажар 1697 года, у выніку якога таксама ледзь не загінула каралеўская сям’я і не згарэла цела караля Карла XI, які спачыў незадоўга да пажару, пачаўся ў пакоях брандмайстара, які адказваў за супрацьпажарную бяспеку палаца.

З-за эканамічных цяжкасцяў будаўніцтва новага будынка палаца зацягнулася да 1754 г., а паўночна-заходняе крыло было завершана толькі ў 1760 г. Падобна Мадрыдскаму каралеўскаму палацу, рэзідэнцыя шведскіх каралёў, з яе цяжкімі сіметрычнымі масамі, абавязана сваім знешнім выглядам апошняму неажыццёўленаму бернініеўскаму праекту палацца Барберыні.

## Гл. таксама 
* Ліўрусткамарэн
* Стары горад

## Спасылкі 
Катэгорыя:Збудаванні Швецыі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Стакгольма
Катэгорыя:Славутасці Стакгольма
Катэгорыя:Афіцыйныя рэзідэнцыі кіраўнікоў дзяржавы
Універсітэт Осла

**Універсітэт Осла** () — нарвежская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Осла.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1811 годзе як Каралеўскі універсітэт Фрэдэрыка, названы ў гонар караля Даніі і Нарвегіі Фрэдэрыка VI. Стаў другім па часе заснавання універсітэтам Даніі-Нарвегіі (пасля Капенгагенскага ўніверсітэта). Атрымаў цяперашнюю назву ў 1939 годзе.

## Структура 
Універсітэт складаецца з наступных факультэтаў: 
* Багаслоўскі
* Юрыдычны
* Медыцынскі
* Гуманітарны
* Матэматыкі і прыродазнаўчых навук
* Стаматалагічны
* Грамадскіх навук
* Навук аб адукацыі

## Выкладчыкі 
* Петэр Ваагэ, нарвежскі фізікахімік
* Ката Максіміліян Гульдберг, нарвежскі фізікахімік

## Вядомыя выпускнікі 
* Крысціян Ланге, палітык, Лаўрэат Нобелеўская прэміі міру
* Тругве Лі, Першы абраны Генеральны сакратар ААН.
* Рагнар Фрыш, Лаўрэат Нобелеўская прэміі па эканоміцы
* Герхард Хансен, нарвежскі ўрач

## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Осла
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Осла
ЗіУ-10

**ЗіУ-10** (таксама **ЗіУ-683**) — шарнірна-сучленены трохвосевы варыянт расійскага тралейбуса ЗіУ-9. Першыя эксперыментальныя ўзоры былі пабудаваныя ў 1978 годзе. У 1986 годзе завод імя Урыцкага асвоіў выпуск шарнірна-сучлененага трохвосевага тралейбуса асабліва вялікай умяшчальнасці ЗіУ-683Б з тырыстарна-імпульснай сістэмай кіравання (ТІСУ), якая дазваляе эканоміць да 25 % электраэнергіі. У далейшым гэтая мадэль была мадэрнізаваная, і ў цяперашні час выпускаюцца мадыфікацыі як з ТІСУ, так і з рэастатна-кантактарнай сістэмай кіравання (РКСУ). Эксплуатуецца ў многіх гарадах СНД.

## Гісторыя 
### Гісторыя стварэння 
Першыя сучлененыя машыны ЗіУ-10 пачалі з’яўляцца на заводзе імя Урыцкага ў 1978 годзе. Яго прататыпам стаў яшчэ адзін вядомы 24-метровы тралейбус СВАРЗ ТС, які вырабляўся ў Маскве ў 1960-х і меў высокую пасажыраўмяшчальнасць — да 300 і больш чалавек. На той момант эксплуатаваліся мадэлі ЗіУ-682 (ЗіУ-9), якія і сталі асновай для сучлененых 683-х мадэляў. Першы выпушчаны ЗіУ-683 тэсціравалі ў Саратаве і Энгельсе, дзе ён быў сабраны, а ў 1980 годзе адправілі для эксплуатацыі ў Маскву. Спачатку гэты тралейбус не моцна вылучаўся на фоне найноўшых або серыйных выпускаў, меў грувасткую рэастатна-кантактарную сістэму кіравання электрабсталяваннем і разганяўся да 45 км/гадз. У 1982 была выпушчана дапрацаваная машына з тырыстарна-імпульснай сістэмай кіравання (ТІСУ), але з-за праблем з кіраваннем яна была адпраўлена зноў на завод.
, цалкам новы сучленены тралейбус, далёкі нашчадак ЗіУ-683]]
Першы ЗіУ-10 прапрацаваў 9 гадоў да 1987 года. З 1986 г. наладжана серыйная вытворчасць мадэляў ЗіУ-683, аснашчаных рухавікамі завода «Дынама». З канца 1980-х ЗіУ перайшоў на выпуск мадыфікацыі ЗіУ-683БОО з ТІСУ. Рэастатна-кантактарныя тралейбусы ЗіУ-683В01 ўтрымліваліся да 1995 года. З пачаткам 1991 г. ЗіУ-683 у розных мадыфікацыях пачалі экспартавацца на Балканы, у Польшчу, Украіну і іншыя краіны СНД, таксама ў Грэцыю і нават у Аргенціну. Перапынак у вытворчасці пачаўся ў 1992 г. з распадам СССР. У 1993 годзе пачалі з’яўляцца выпускі ЗіУ-6205, якія мелі шэраг дапаўненняў і мадыфікацый.

У 2002 годзе Энгельскі Завод імя Урыцкага быў перайменаваны ў ЗАТ «ТРОЛЗА», а выпуск мадэляў з назвамі ЗіУ быў канчаткова згорнуты. Замена мадэлі ЗіУ-683 пад назвай ЗіУ-6205 была пакінутая: яе значна мадэрнізавалі новымі хадавымі часткамі і больш моцным кузавам, прысвоіўшы ёй індэкс TROLZA 6205, таму часта гэтая мадэль фігуравала як ЗіУ-6205. Мадэль ЗіУ-682, якая стала кароткім аналагам сучлененага тралейбуса, таксама была мадэрнізаваная і ўведзена ў эксплуатацыю пад назвай TROLZA 5264.

## У Беларусі 
Першыя такія тралейбусы з’явіліся ў Мінску ў 1993 годзе. Усяго было закуплена пяць тралейбусаў *ЗіУ-683В01*.

Катэгорыя:Тралейбусы паводле алфавіта
Катэгорыя:Сучлененыя тралейбусы
Сабачыя

**Сабачыя**, **воўчыя**, або **псовыя** (*Canidae*) — сямейства сысуноў атрада драпежных.

## Апісанне 
Даўжыня да 160 см, маса да 80 кг. Афарбоўка разнастайная, пераважна аднатонная. Галава падоўжаная, морда вострая, вушы стаячыя. Футра густое, звычайна пушыстае. Хвост доўгі. На пярэдніх лапах па 5 пальцаў (у гіенавага сабакі — 4), на задніх — па 4; кіпцюры тупыя, не ўцягваюцца. 

## Пашырэнне 
Адрозніваюць 12-15 сучаснах родаў, 29-35 відаў. Пашыраны паўсюдна, акрамя Антарктыды і некаторых астравоў (Мадагаскар, Новая Зеландыя, Сулавесі, Тайвань, арх. Меланезія і Палінезія). 

Жывуць у разнастайных, пераважна адкрытых ландшафтах. На Беларусі пашыраны воўк, ліс, янотападобны сабака.

## Асаблівасці біялогіі 
Селяцца ў норах або логавах. Трымаюцца паасобна, часам парамі, некаторыя — сямейнымі групамі і зграямі.

Драпежнікі, спажываюць і раслінны корм. 

Манагамы. Нараджаюць З—4 (зрэдку да 13—16) шчанят адзін раз на год.

## Класіфікацыя 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
*  (напрыклад, Егіпецкі воўк, Паласаты шакал, Руды воўк)
*  (напрыклад, Майконг)
* 
* 
* 
*  (напрыклад, шэрая лісіца)
*  (напрыклад, тыбецкая лісіца, фенек, афганская лісіца, бенгальская лісіца, паўднёваафрыканская лісіца)

## Промысел і развядзенне 
Многія віды — аб’екты промыслу і зверагадоўлі (ліс, пясец і інш).

Да сабачых адносяцца ўсё пароды свойскіх сабак.

## Гл. таксама 
* Эпіцыён

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Онікс

**Онікс** ( — пазногаць) — мінерал, халцэдонавая (валакністая) разнавіднасць кварца, у якім нязначныя па колькасці прымесі ствараюць плоскапараллльныя афарбаваныя слаі. Стужкава-пафарбаваную разнавіднасць мармуру часта называюць *мексіканскі онікс* або *алжырскай онікс*.

Колер — карычневы з белымі і чорнымі ўзорамі, чырвона-карычневы, карычнева-жоўты, мядовы, белы з жаўтаватым або ружаватыі праслаямі. Для онікса асабліва характэрныя плоска-паралельныя слаі рознага колеру.

## Гл. таксама 
* Спіс мінералаў
* Вырабныя камяні

Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Бехераўка

**Бехераўка** () — чэшскі алкагольны напой, моцны лікёр (моцнасць 38 %), паходзіць з Карлавых Вар, настойваюць на зёлках. Першапачаткова гэты лікёр рабілі як лекі для страўніка.

## Гісторыя 
Вынайшаў Бехераўку англійскі тэрапеўт Фробрыг і аптэкар Ёзэф Бэхер. З 1807 года Ёзэф Бэхер пачаў прадаваць эліксір ва ўласнай аптэцы ў выглядзе «кропель» пад назвай «Original Karlsbader Becherbitter».

На працягу ўсёй сваёй гісторыі Бехераўка неаднаразова атрымлівала шматлікія ўзнагароды і медалі на міжнародных выставах у Парыжы, Вене і іншых гарадах.

## Прыгатаванне 
Сумесь з больш чым дваццаці зёлак насыпаюць у мяхі з натуральнага палатна, якія апускаюць у ёмістасці, напоўненыя спіртам, і пакідаюць там прыкладна на тыдзень. Потым атрыманы экстракт пералівацца ў дубовыя бочкі і перамешваецца з вадой і цукрам. Затым прадукт настойваюць у дубовых бочках спецыяльнай авальнай формы на працягу двух-трох месяцаў. Дадзены напой робіцца толькі на карлаварскай вадзе.

Катэгорыя:Чэшская кухня
Катэгорыя:Травяныя лікёры
Катэгорыя:Культура Карлавых Вар
Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі
Электрычныя скаты

**Электрычныя скаты** (*Torpediniformes*) — атрад храстковых рыб, у якіх па баках размешчаны ныркападобныя электрычныя органы. У іх аднак адсутнічаюць слабыя электрычныя органы, што ёсць у сямейства ромбавых па абодва бакі хваста. Галава і тулаве ўтвараюць дыскападобную форму. Адносна кароткі хвост мае хваставы плаўнік, а таксама да двух верхніх плаўнікоў. У атрадзе — 4 сямейства і 69 відаў. Электрычныя скаты вядомыя сваёй здольнасцю вырабляць электрычны зарад, напружанне якога (у залежнасці ад віду) ад 8 да 220 вольт. Скаты выкарыстоўваюць яго для абароны і могуць аглушыць ворага.

Скаты цудоўныя плыўцы.

Катэгорыя:Скаты
Скаты-матылькі

**Гімнуравыя** (*Gymnuridae*) або **Скаты-матылькі** — сямейства скатаў. Да гімнуравых адносяцца 14 відаў, што дзеляцца на два роды. Абодва роды адрозніваюцца адзін ад аднаго, што ў прадстаўнікоў роду этаплатэі на хвасце маецца спіны плаўнік. У цэлым, хвост гімнуравых па параўнанні з хвастамі іншых скатаў вельмі кароткі. Гімнуравыя мігруюць уздоўж узбярэжжаў цёплых мораў, а таксама часам заплывают ў вусці рэк.

Гімнуравыя — даволі буйныя скаты. Большасць відаў дасягае размаху крылаў ад 1,5 да 2,5 м, Атлантычныя скаты-матылькі (*Gymnura altavela*) могуць дасягаць нават 4 м.

Катэгорыя:Скаты
Краснагвардзійскі раён

**Краснагвардзійскі раён** (, , ) — адзін з 14 раёнаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым.

## Заўвагі 
## Крыніцы
Афрыканскі бародавачнік

**Афрыканскі бародавачнік** (*Phacochoerus africanus*) — від з сямейства свіней (*Suidae*) атрада парнакапытных, якія жывуць на большай частцы Афрыкі.

## Апісанне 
На першы погляд, бародавачнік нагадвае дзіка з крыху прыплюснутай, вельмі буйной галавой. Перш за ўсё кідаюцца ў вочы поўсць бародавак, размешчаных сіметрычна па перыметры пысы, а таксама выгнутыя, што дасягаюць даўжыні да 60 см, іклы. Бародаўкі, што растуць з прагрэсуючы узростам бародавачніка, з’яўляюцца выключна скурным утварэннем, закладзеным у эмбрыёне на генетычным узроўні і не маюць ні касцяной, ні мускульной асновы.

Скура звычайна шэрага колеру і з-за цёплага клімату Афрыкі больш тонкая, чым у еўрапейскіх суродзічаў. На шыі і на спіне ў бародавачніка маецца грыва. Хвост на кончыку мае своеасаблівым патаўшчэнне і пры небяспецы або ўцёках бародавачнік мае звычай падымаць яго ўверх, за што прысвоілі яму жартоўную мянушку «Радыё Афрыка». Дарослыя саміцы бародавачніка дасягаюць вагі да 70 кг, самцы да 100 кг, вышыня ў карку дасягае 65 см.

Катэгорыя:Свінні
Катэгорыя:Сысуны Афрыкі
Птушкі-мышы

**Птушкі-мышы**, або **Мышанкі** (*Coliidae*) — сямейства птушак, адзіныя ў аднайменным атрадзе (*Coliiformes*). Змяшчае два роды і 6 відаў. Сваю назву птушкі-мышкі атрымалі за колер пёраў і за звычку вокамгненна перамяшчацца ў кустах.


Катэгорыя:Атрады птушак
Скаты

**Скаты** (*Batoidea*) — надатрад (падклас) пласцінашчэлепавых храстковых рыб. Змяшчае 5 атрадаў і каля 15 сямействаў.

## Апісанне 
Даўжыня ад некалькіх сантыметраў да 7 м, маса ла 2,5 т. Цела плазаватае, шырокае, дыска- або ромбапалобнае. Верхні бок у скатаў прыстасаваны па расфарбоўцы да той ці іншай жыццёвай прасторы і можа вар'іравацца ад светла-пясчанай да чорнай. На верхнім боку размешчаны вочы і адтуліны, у якія пранікае вада для дыхання. Скура голая або ўкрыта шыпамі. Зубы шыпападобныя ці пляскатыя, закругленыя. Пашча, ноздры і пяць пар шчэлепаў знаходзяцца на плоскім і, як правіла, светлым брушным боку.

Грудныя плаўнікі вялікія, іх краі зрошчаны з бакамі галавы і тулава. Спінныя плаўнікі на хвасце або адсутнічаюць. Хвост бізунападобнай формы. Хвастаколападобныя маюць калючыя хваставыя шыпы з яданоснай залозай, гнюсападобныя — электрычныя органы па баках цела (за што атрымалі назву электрычныя скаты).

Адным з найбольш вядомых відаў скатаў з'яўляецца манта (*Manta birostris*). Вялікіх памераў дасягаюць скаты з сямейства арляковых, чый размах крылаў можа дасягаць 2,5 метра, а даўжыня — да 5 метраў; а таксама скаты з сямейства хвастаколавых, якія дасягаюць 2,1 метра ў шырыню і да 5,5 метраў у даўжыню.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца 5 атрадаў, 14-16 сямействаў, каля 50 родаў, 350 відаў. Пашыраны ў акіянах, трапляюцца на мелкаводдзі і да глыбіні 2700 м, ёсць прэснаводныя (у басейне р. Амазонка і інш.).

## Асаблівасці біялогіі 
Прыдонныя рыбы, акрамя мантавых і хвастаколавых, якія жывуць у тоўшчы вады. Большасць скатаў жыве ў марской вадзе, аднак існуе і некалькі прэснаводных відаў (матора і інш.)

Бентафагі і драпежнікі. Харчуецца малюскамі, ракамі і ігласкурымі. Пелагічныя віды харчуюцца планктонам і дробнай рыбай.

Жывародныя і яйцажывпродныя; ромбаскатападобныя адкладваюць яйцы.

## Промысел 
Аб'екты промыслу. Мяса многіх відаў спажываецца ў свежым, сушаным або салёным выглядзе. Асаблівую каштоўнасць маюць «крылы» (грудныя плаўнікі), якія лічацца дэлікатэсам у многіх краінах.

## Гл. таксама 
* Скаты-матылькі
* Ромбавыя

## Літаратура 
*
Бергенскі ўніверсітэт

**Бергенскі ўніверсітэт** () — нарвежская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Берген.

## Агульная характарыстыка 
Створаны ў 1946 годзе. Большасць будынкаў універсітэта размешчаны ў цэнтры Бергена. На тэрыторыі ўніверсітэта знаходзіцца Бергенскі музей. 

Універсітэт складаецца з шасці факультэтаў:
* Гуманітарны
* Юрыдычны
* Матэматыкі і прыродазнаўчых навук
* Медыцынска-стаматалагічны
* Псіхалагічны
* Грамадскіх навук

## Прафесары 
* Стэйн Рокан

## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Берген
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Калуга

**Калуга** — горад у цэнтральнай Расіі, адміністрацыйны цэнтр (з 1944 года) Калужскай вобласці. Насельніцтва: 329 тыс. чалавек (2024).
Горад размешчаны на берагах Акі, паблізу ракі Ячэнкі, за 190 км на паўднёвы захад ад Масквы. Чыгуначная станцыя на лініі Масква — Кіеў.

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў 1371 годзе ў грамаце вялікалітоўскага князя Альгерда. Узнік як памежная крэпасць на паўднёва-заходніх межах Маскоўскай дзяржавы. З 15 стагоддзя Калуга ўваходзіць у склад Маскоўскага княства (у 1505-18 гадах — самастойнае ўдзельнае княства). У 1607 годзе Калуга — цэнтр сялянскага паўстання пад правадырствам І. І. Балотнікава. У 1708 годзе Калуга ўвайшла ў Маскоўскую губерню, з 1777 года цэнтр Калужскага намесніцтва, з 1796 года — Калужскай губерні. У 17-19 ст. гуляла значную ролю як гандлёвы цэнтр. У Калузе пражыў большую частку свайго жыцця і пахаваны К. Э. Цыялкоўскі. У кастрычніку 1941 года акупавана нацысцкімі захопнікамі, вызвалена 30 снежня 1941 года.

## Беларусы ў Калузе 
* Беларуская вучнёўская грамада

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Мікалай Азараў — украінскі палітычны, дзяржаўны дзеяч.
* Ігар Аляксандравіч Гапонаў (нар. 1935) — беларускі архітэктар.
* Усевалад Вітольдавіч Кухта — беларускі рэжысёр.
* Людміла Міхайлаўна Красіева (нар. 1949) — беларускі архітэктар.
* Лілія Яфрэмаўна Стасевіч (1921—1999) — беларуская актрыса, дыктар радыё.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Універсітэт Тромсё — Нарвежскі арктычны ўніверсітэт

**Універсітэт Тромсё — Нарвежскі арктычны ўніверсітэт** () — нарвежская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Тромсё.

## Агульная характарыстыка 
З'яўляецца самым паўночным універсітэтам у свеце. Прадстаўнікі ўніверсітэта таксама прымаюць удзел у рабоце ўніверсітэцкага цэнтра на Шпіцбергене (UNIS).

Рашэнне аб стварэнні ўніверсітэта прынята ў 1968 годзе, а ў 1972 годзе ўніверсітэт быў урачыста адкрыты каралём Нарвегіі Улавам V. У першыя гады будынкі універсітэта знаходзіліся ў цэнтры горада, аднак у цяперашні час большасць іх сканцэнтравана ў кампусе Брэйвіка на поўначы ад цэнтра.

## Структура 
У склад універсітэта ўваходзяць некалькі факультэтаў: 
* гуманітарных навук
* грамадскіх навук
* матэматычна-натуральны факультэт
* юрыдычны факультэт
* медыцынскі факультэт.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Тромсё
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Нарвегіі
Набярэжная Бергена

**Верфі Бруген** (нарв.: Bruggen i Bergen, таксама вядомая як Tyskebryggen) уяўляе сабой комплекс гандлёвых будынкаў, размешчаных на ўсходнім боку фіёрдаў паблізу Берген, Нарвегія. У 1979 годзе верфі Бруген была занесена ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Назва Бруген паходзіць ад фламандскага горада Бругэ (анг.: Brugge).

thumb|left|Бруген падчас нямецкай акупацыі, 1944
Горад Берген быў заснаваны ў 1070 годзе. У 1360 у Бергене было створана прадстаўніцтва (кантора) Ганзейскага саюза і горад ператварыўся ў важны гандлёвы цэнтр. У адміністрацыйных будынках размяшчаліся клеркі з многіх краін Еўропы, асабліва з Германіі. Склады былі запоўнены таварамі, у прыватнасці, рыбай з Паўночнай Нарвегіі, а таксама збожжам з Еўропы.

## Спасылкі 
* Верф Бругена на Google Earth 

Катэгорыя:Берген
Сувораўскі кадэцкі корпус

**Сувораўскі кадэцкі корпус** — ваенна-вучэбная ўстанова ў Расійскай імперыі. Створана ў 1899 годзе ў Варшаве як Варшаўскі кадэцкі корпус паводле загада імператара Мікалая II. У 1900 годзе, у год стагоддзя смерці А. В. Суворава, перайменавана ў Сувораўскі кадэцкі корпус. Штат — 4 роты; афіцэраў-выхавацеляў — 22; кадэтаў-інтэрнаў — 500 чалавек. Для царквы корпуса быў падараваны іканастас, які знаходзіўся пры арміі Суворава падчас яе ўступлення ў Варшаву ў 1794 годзе, а затым — пры галоўнай штаб-кватэры імператара Аляксандра I падчас замежных паходаў 1813—1814 гадоў. Афіцыйным святам Сувораўскага кадэцкага корпуса стала 1 кастрычніка — дзень асвячэння царквы. Улетку таго ж года ў адным з лепшых месцаў польскай сталіцы, на Уяздоўскай алеі, адбылася ўрачыстая закладка новага будынка.

У 1906 годзе ў сувязі з першым выпускам кадэтаў корпусу быў уручаны сцяг гвардзейскага ўзору: белае палатно з абліччам Спаса Нерукатворнага на адным баку і з імператарскім вензелем пад каронай — з іншага, і быў прысвоены марш «Гром победы, раздавайся» кампазітара О. А. Казлоўскага на верш Г. Р. Дзяржавіна, створаны ў гонар перамогі А. В. Суворава пад Ізмаілам. На контрпагонах і на фуражцы кадэтаў замест какард быў змешчаны трафарэт «СУВ».

У 1914 годзе пасля пачатку Першай сусветнай вайны корпус быў пераведзены ў Маскву, дзе і існаваў да 1918 года, калі быў расфарміраваны.

## Спасылкі 
* Сувораўскі кадэцкі корпус (з часопіса «Кадетская перекличка», № 36, 1984 г.) 

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Аляксандр Васільевіч Сувораў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1899 годзе
Катэгорыя:1899 год у Варшаве
Рорус

thumb|left|220px|Цэнтр Роруса
thumb|left|220px|Вуліца Фіневета ў Рорусе**Рорус** (нарв.: Røros, паўд.-саамск. Plassje) — горад і камуна ў Нарвегіі, у фюльке Сёр-Трондэлаг. Цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. Размешчаны недалёка ад мяжы са Швецыяй, пры ўпадзенні ракі Рэа ў самую доўгую ў Нарвегіі раку Глома, выток якой знаходзіцца на тэрыторыі муніцыпалітэта. Цэнтр горада з’яўляецца аб’ектам сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

З XVII стагоддзя Рорус быў важным цэнтрам здабычы медзі. Двойчы — у 1678 і 1679 гадах — спалены дашчэнту шведскай арміяй падчас дацка-шведскай вайны. Пасля вайны права на распрацоўку радовішчаў медзі перайшло да нямецкага банкіра Ёахіма Іргенса, найважнейшага крэдытора дацкай кароны, які атрымаў тытул барона фон Вестэрвік і стаў адным з найбагацейшых магнатаў Скандынавіі. Рорус быў зноў захоплены шведскімі войскамі ў 1718 г. падчас Паўночнай вайны, аднак пазней шведы былі вымушаныя пакінуць горад і адступіць у горы, дзе ад холаду загінула больш за 3000 салдат.

У цэнтры Роруса захавалася шмат драўляных будынкаў часоў росквіту горнай справы. У 1980 годзе Рорус быў уключаны ў спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Рорус знаходзіцца на Рорусскай чыгуначнай лініі, якая злучае Осла і Тронхейм праз даліну Гломы. У горадзе маецца таксама аэрапорт з рэгулярнымі рэйсамі ў Осла (авіякампанія Widerøe).

Самая нізкая зафіксаваная тэмпература ў Рорусе — −50,4 °C (1914 год), што робіць яго самым халодным месцам у Нарвегіі на поўдзень ад Фінмарка.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Нарвегіі
Катэгорыя:Трондэлаг
Глома

**Глома** (нарв.: Glomma, Glåma) — рака ва ўсходняй Нарвегіі. Самая доўгая рака ў Нарвегіі (604 км). Басейн Гломы займае каля 13 % усёй паверхні краіны. Плошча басейна 42441 км² (з іх 422 км² на тэрыторыі Швецыі). Нарвежскае картаграфічнае ведамства (Statens kartverk) прызнае афіцыйнымі абедзве дыялектныя назвы ракі — Glåma з доўгім галосным (у вярхоўях ракі, у фюльке Сёр-Трондэлаг і Хедмарк) і Glomma з кароткім (у нізавых — фюльке Акерсхус і Эстфол).

## Населеныя пункты 
* Горад Сарпсборг
* Горад Рорус

Катэгорыя:Рэкі Нарвегіі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора
Бёўра

**Бёўра** (нарв.: Bøvra) — рака ў Нарвегіі.

Знаходзіцца ў фюльке Оплан, у заходняй частцы Усходняй Нарвегіі. Даўжыня ракі 363 км. Плошча басейна 865 км². Яна цячэ ў паўночна-ўсходнім кірунку і ўпадае ў возера Skim.

Вядомая сярод аматараў экстрэмальнага сплаву, галоўным чынам, каякераў.

Катэгорыя:Рэкі Нарвегіі
Отра

**Отра**, **Утра** (нарв.: Otra) — рака ў Нарвегіі, у рэгіёне Сёрланд. Даўжыня ракі 245 км. Отра займае восьмае месца ў спісе самых доўгіх рэк Нарвегіі. Даліна ракі ўтварае Сетэсдаль — адну з традыцыйных абласцей Нарвегіі.

Катэгорыя:Рэкі Нарвегіі
Магот

**Магот** або **Берберыйскі макак** (*Macaca sylvanus*) — адзіная малпа, якая жыве ў дзікім выглядзе на тэрыторыі Еўропы (у Гібралтары). Акрамя таго, магот — адзіная макака, якая жыве не ў Азіі.

Магот — беcхвостая вузканосая малпа. Цела пакрыта густой бура-жоўтай поўсцю, часта з чырванаватым адценнем. Рост самцоў даходзіць да 75-80 сантыметраў, а вага — 13-15 кілаграмаў. Саміцы нашмат драбнейшыя. Да 4-5 гадоў маготы дасягаюць палаваспеласці, жывуць каля 20 гадоў.

Катэгорыя:Мартышкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Інары

**Інары** (**Інарыярві**, фін. Inarijärvi / Inarinjärvi, с.-саамск. Anárjávri, інары-саамск. Aanaarjävri, колта-саамск. Aanarjäuʹrr, швед. Enare träsk, нарв. Enaresjøen) — трэцяе па велічыні возера ў Фінляндыі. Знаходзіцца на поўнач ад палярнага круга ў паўночнай частцы Лапландыі.

Плошча 1040,28 км². Глыбіня да 92 метраў. Размешчана на вышыні 119 м над узроўнем мора.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Паз

**Паз**, **Патсаёкі** (фін. Paatsjoki, нарв. Pasvikelva) — рака ў Мурманскай вобласці (Расія), Фінляндыі і Нарвегіі. Даўжыня 145 км. Плошча басейна 18404 км ². Выток ракі размешчаны на выхадзе з возера Інары, упадае ў Варажскі заліў Баранцава мора.

Катэгорыя:Рэкі Нарвегіі
Катэгорыя:Рэкі Фінляндыі
Катэгорыя:Рэкі Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Баранцава мора