open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гаўрыіл Васільевіч Баішаў

**Гаўрыіл Васільевіч Баішаў**, ён жа **Алтан Сарын** (літаратурны псеўданім, што даслоўна азначае «Залатыя плечы») (1898, Жабыльскі наслег, Якуція — ?) — якуцкі пісьменнік і паэт, лінгвіст-цюрколаг, грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1898 годзе ў сяле Жабыльскі наслег Мегінскага ўлуса ў Якуціі, тамсама атрымаў бедную пачатковую адукацыю. У 1917 годзе быў вучнем у паштова-тэлеграфнай канторы Якуцка. З 1918 па 1921 год працаваў пры паштова-тэлеграфным аддзяленні ў сяле Амга. Па нацыяналістычных перакананнях далучыўся да ўдзельнікаў паўстання 1921—1922 гадоў, пазней хаваўся да аб'явы амністыі. У Якуцку быў удзельнікам і сакратаром таварыстваў «Саха Омук» і «Саха Кэскилэ». З 1924 па 1928 год навучаўся ў Ленінградскім інстытуце жывых усходніх моў. Уваходзіў у склад камісіі па распрацоўцы новага якуцкага алфавіта. Быў навуковым сакратаром Камітэта якуцкай пісьмовасці.

Падчас навукі ў ЛІЖУЯ ўжыццявіў пераклад на рускую мову падання-аланхо *«Ала Булкун»*, запісанага В. М. Васільевым у 1906 годзе. Высунуў шэраг прапаноў, датычных рэформаў якуцкай мовы. Так, ён прапанаваў, дзе магчыма, не запазычаць слова з рускай мовы, а ўтвараць новыя ад цюркскіх каранёў — прыкладам, замяніць кальку з рускага *«аэроплан»* (*«дьарапылаан»*) на *«тайаара»*. Гэтыя ідэі сустрэлі крытыку, сярод праціўнікаў такога падыходу быў Платон Аюнскі.

У лісце Эдуарду Пякарскаму ад 1926 года фалькларыст і этнограф Гаўрыіл Ксенафонтаў адклікаўся пра Баішава так: 

У ноч з 5 на 6 лістапада 1929 года Гаўрыіл Баішаў быў арыштаваны ў Якуцку падчас рэпрэсій супраць нацыянальнай якуцкай інтэлігенцыі, прысуджаны да трох гадоў канцлагера. У лагеры сканаў. Рэабілітаваны Прэзідыумам Вярхоўнага суда Якуцкай-Саха ССР 20 чэрвеня 1991 года. 1998 годзе У. М. Протадзьяканавым была падрыхтаваная і выдадзеная складанка *«Тоҕус этиҥ тойуга»* (*«Песня дзевяці нябёс»*), куды ўвайшла творчая спадчына Баішава, яго мовазнаўчыя артыкулы і лісты, а таксама ўспаміны пра яго і матэрыялы следства.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Постаці Якуціі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Ленскае аб’яднанае рачное параходства

**«Ленскае аб’яднанае рачное параходства»** (поўная назва — ''Адкрытае акцыянернае таварыства «Ленскае аб'яднанае рачное параходства», ААТ «ЛАРП»'') — расійская транспартная кампанія, штаб-кватэра якой знаходзіцца ў Якуцку. Гуляе вялікую ролю ў забеспячэнні грузаперавозак і паўночнага завозу на паўночным усходзе Расіі, перадусім для Рэспублікі Саха (Якуція), а таксама Іркуцкай вобласці, поўначы Краснаярскага краю і Чукоткі.

## Фотагалерэя 

File:В Якутском речном порту1.JPG|У Якуцкім рачным порце
File:2теплохода065.JPG|" — "
File:Демьян бедный.jpg|Круізны цеплаход «Дзям'ян Бедны» на Ленскіх слупах
File:Демьян бедный2.jpg|«Дзям'ян Бедны» падыходзіць да прычала
File:Теплоход михаил светлов подходит.JPG|Цеплаход «Міхаіл Святлоў»
File:Лена в районе Табагинского мыса (3).JPG|Рака Лена — важная транспартная магістраль Якуціі
File:Памятник Глотову.JPG|Помнік Н. Е. Глотаву ў рачпорце Якуцка
File:Памятник 100 лет судоходству.jpg|Помнік, прысвечаны 100-годдзю рэгулярнага суднаходства на Лене

## Спасылкі 
* Сайт Ленского объединённого речного пароходства
* Из истории речного флота Якутии и Ленского пароходства 

Катэгорыя:Якуція
Катэгорыя:Транспартныя кампаніі Расіі
Катэгорыя:Суднаходныя кампаніі
Сцерх

**Сцерх** або **белы журавель** (*Grus leucogeranus*) — від жураўлёў, эндэмік паўночных тэрыторый Расіі. Сцерхі знаходзяцца пад пагрозай знікнення і занесены ў міжнародныя спісы Чырвонай кнігі Міжнароднага саюзу аховы прыроды і канвенцыі па міжнародным гандлі СІТЭС, а таксама Чырвонай кнігі Расіі. У наш час колькасць якуцкай папуляцыі віду (у дзікай прыродзе) ацэньваецца прыблізна ў 2900—3000 асобін. Крытычная сітуацыя склалася з заходнесібірскімі сцерхамі — іх у прыродзе засталося каля 20 асобін.

Першым з заолагаў гняздо сцерха ў паўночнай Якуціі знайшоў і апісаў савецкі арнітолаг К. А. Вараб'ёў 30 чэрвеня 1960 г.. Аднак доўгі час біялогія гэтай птушкі была мала вывучана, і толькі адносна нядаўняе, з заснаваннем у 1973 годзе ў ЗША Дж. Арчыбальдам Міжнароднага фонду аховы жураўлёў, арнітолагі звярнулі больш пільную ўвагу на гэту птушку. У 1979 годзе ў Расіі на тэрыторыі Окскага дзяржаўнага запаведніка быў створаны гадавальнік сцерхаў, дзе арнітолагі заняліся іх гадоўляй для наступнай рэінтрадукцыі ў дзікую прыроду. У 2002 годзе, засноўваючыся на досведзе амерыканскіх навукоўцаў, была распрацавана праграма па аднаўленні папуляцыі заходнесібірскіх сцерхаў, якая актыўна рэалізуецца — «Палёт надзеі».

## Літаратура 
* Дегтярев В. Г., Слепцов С. М., Пшенников А. Е. Территориальность восточной популяции стерха Grus leucogeranus // Экология. — 2013, № 3. — С. 183—188.
* Дегтярев В. Г., Слепцов С. М., Пшенников А. Е. Ихтиофагия восточной популяции стерха Grus leucogeranus // Зоологический журнал. — 2013. — Т. 92, № 5. — С. 588—595.
* Degtyarev, V.G. & Sleptsov S.M. Ecology of the eastern population of the Siberian Crane Grus leucogeranus in the taiga section of its flyway: habitats, foraging, trophic links with Elk Alces alces, and threats // Journal of Threatened Taxa. — 2013. — Vol. 5(14). — Рp. 4871-4879.
* Панов, Е. Н. Сигнальные поведения журавлей (стерх — Sarcogeranus leucogeranus, даурский — Grus vipio, японский — Grus japonensis) в свете гипотезы ритуализации / Е. Н. Панов, Е. Ю. Павлова, В. А. Непомнящих // Зоологический журнал. — 2010. — Т. 89, N 8. — С. 978—1006

## Спасылкі 
* Позвоночные животные России: Стерх
* «Полёт надежды. LIVE» — онлайн-трансляция жизни стерхов из Окского заповедника
* РИА Новости: Эксперимент по «переселению» журавлей обойдется в 15 млн руб
* Greshnvikov, Anatoliy. (2001) Save the Cranes, Pensoft Publishing, Sofia. 79pp ISBN 954-642-140-5
* Сайт Международного фонда охраны журавлей 
* IUCN/SSC: Обзор состояния и план по охране журавлей
* Российский фонд «Стерх» 

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жураўліныя
Крысціян Андрэевіч Хенкель

**Крысціян Андрэевіч Хенкель** – беларускі хакеіст, абаронца хакейнага клуба Юнацтва-Мінск. Найлепшы абаронца чэмпіянату Беларусі сезону 2015/16 .

Катэгорыя:Хакеісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ХК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ХК Юніёр Мінск
Катэгорыя:Ігракі ХК Юнацтва-Мінск
Іван Лаўрэнцьевіч Кандакоў

**Іван Лаўрэнцьевіч Кандакоў** (8 кастрычніка 1857, Вілюйск, Якуцкая вобласць — 14 кастрычніка 1931) — рускі хімік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і казачага пяцідзясятніка, які выйшаў у адстаўку як гандлёвы казак, назапасіў грошы і змог даць сваім васьмярым сынам адукацыя, у тым ліку чацвярым — найвысокае. Пасля сканчэння Вілюйскага прыходскага вучылішча і Краснаярскай мужчынскай гімназіі, І. Л. Кандакоў у 1880 годзе паступіў на натуральнае аддзяленне фізіка?матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе з трэцяга курса пачаткаў працаваць у вядомага хіміка А. М. Бутлерава.

Па?сканчэнні ўніверсітэта ў 1884 годзе І. Л. Кандакоў быў пакінуты пры ўніверсітэце для падрыхтоўвання да прафесарскага звання лабарантам. У 1886 годзе прызначаны штатным лабарантам пры кафедры хіміі Варшаўскага ўніверсітэта.
У перыяд 1886—1895 гадоў ён выкладаў на кафедры фізіялогіі Варшаўскага ўніверсітэта.

У снежні 1894 года ў Пецярбургскім універсітэце абараніў дысертацыю на ступень магістра хіміі па тэме «Пра сінтэз пад уплывам хлорыстага цынку ў шэрагу тлушчавых злучэнняў».

У 1895 годзе прызначаны экстраардынарным прафесарам фармацыі Юр’еўскага (Дэрпцкага) універсітэта, з 1898 года — ардынарны прафесар.

У 1899 годзе ён адкрыў каталітычную полімерызацыю дыметылбутадыену ў сінтэтычнае каучуко-падобнае рэчыва. Даследаванні Івана Лаўрэнцьевіча ляглі ў грунт спосабу атрыманні сінтэтычнага каўчука ў Германіі у час Першай сусветнай вайны.

У 1921 годзе чытаў лекцыі ў Сарбоне, потым працаваў у Пражскім універсітэце, працягваючы навуковыя даследаванні па сінтэтычным каўчуку.

Перыяд жыцця І. Л. Кандакова ў 1921—1931 гады даследчыкі ўмоўна завуць «элваскім»; І. Л. Кандакоў меў летні дом у Элве, куды прыязджаў у свабодны ад навучальнай працы час і на летнія вакацыі. Пахаваны на Элваскіх могілках (Эстонія).

У 1957 годзе ў сувязі з 100-годдзем з дня нараджэння І. Л. Кандакова на доме ў Элве, дзе ён жыў, была адкрыта мемарыяльная дошка, у 1959 годзе на яго магіле ўсталяваны помнік, а ў 1977 годзе ў фае Тартускага ўніверсітэта з’явіўся барэльеф навукоўца.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілюйскім улусе
Інстытут гуманітарных даследаванняў і праблем малалікіх народаў Поўначы СА РАН

**Інстытут гуманітарных даследаванняў і праблем малалікіх народаў Поўначы Сібірскага аддзялення Расійскай акадэміі навук** *(ІГД і ПМНП СА РАН)* — навуковая ўстанова, што займаецца навукова-даследніцкай дзейнасцю ў вобласці гістарычных, літаратуразнаўчых, мовазнаўчых навук. Знаходзіцца ў Якуцку.

## Гісторыя 
Першы навукова-даследчыцкі інстытут у Якуціі. Створаны ў 1935 годзе па ініцыятыве бачнага дзяржаўнага, грамадскага дзеяча, пісьменніка і навукоўца Платона Аюнскага як Навукова-даследніцкі інстытут мовы і культуры пры Савеце народных камісараў ЯАССР. Мэтай стварэння інстытута з’яўлялася навуковае вывучэнне якуцкай мовы, літаратуры, мастацтвы, гісторыі і пытанняў народнай адукацыі.

Першым дырэктарам інстытута быў сам П. А. Аюнскі, навуковым сакратаром — С. М. Данскі-II, вядомы працаўнік культуры, першы наркам асветы ЯАССР.

Пасля часовага зачынення ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны (жнівень 1941 г.) у лістападзе 1943 г. інстытут аднавіў сваю дзейнасць (дырэктар Т. А. Шуб). У пачатку 1944 г. ён быў пераназваны ў Навукова-даследчыцкі інстытут мовы, літаратуры і гісторыі (НДІМЛГ) ЯАССР.

У 1947 г. арганізавана Якуцкая навукова-даследчыцкая база АН СССР і ІМЛГ увайшоў у яе склад.

У 1969 г. арганізаваны сектар паўночнай філалогіі — правобраз будучага Інстытута праблем малалікіх народаў Поўначы.

У 1991 г. ад ІМЛГ адлучыўся Інстытут праблем малалікіх народаў Поўначы (ІПМНП), які быў створаны на базе ранейшага аддзела малалікіх народаў Поўначы ІМЛГ.

У 1994 г. ИЯЛИ увайшоў у склад створанай Акадэміі навук Рэспублікі Саха (Якуція) і пераназваны ў Інстытут гуманітарных даследаванняў (ЯРМЕ).

Цягам шэрага гадоў у сярэдзіне 2000-х гг. ішлі перамовы пра вяртанне ІГД у структуру СА РАН. У выніку, у снежні 2007 года адбылося яго зліццё з Інстытутам праблем малалікіх народаў Поўначы Сібірскага аддзялення РАН, з прычыны чаго ў чэрвені 2008 года быў створаны Інстытут гуманітарных даследаванняў і праблем малалікіх народаў Поўначы СА РАН — правапераемнік абодвух ранейшых інстытутаў. Зліццё адбылося па патрабаванні кіраўніцтва СА РАН, і гэтае рашэнне многімі навукоўцамі і грамадскасцю рэспублікі прызнаецца абсалютна некампетэнтным. Такім чынам, вяртанне пад крыло СА РАН абыйшлося дарагой цаной, асабліва для былога самастойным Інстытута праблем малалікіх народаў Поўначы, які спыніў сваё існаванне.

## Спасылкі 
* Сайт Института гуманитарных исследований

Катэгорыя:Якуцк
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Расіі
Святлана Рыгораўна Сарока

**Святлана Рыгораўна Сарока** (нар. , Вялікія Чучавічы, Лунінецкі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці.

Выбрана членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Мінскай вобласці (вылучана ад Валожынскага, Маладзечанскага і Стаўбцоўскага раёнаў).

## Біяграфія 
Скончыла Мінскае культурна-асветніцкая вучылішча і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры (менеджмент сацыяльна-культурнай сферы).

Працавала інструктарам Маладзечанскага раённага Дома культуры, арганізатарам-метадыстам Маладзечанскага раённага метадычнага цэнтра народнай творчасці і культурна-асветніцкай работы па вучобе кадраў клубных работнікаў, вядучым спецыялістам па клубнай рабоце Маладзечанскага раённага метадычнага цэнтра народнай творчасці і культурна-асветніцкай працы і вакальна-харавым жанры, дырэктарам Маладзечанскага раённага метадычнага цэнтра народнай творчасці і культурна-асветніцкай працы.

Дырэктар дзяржаўнай установы «Палац культуры г. Маладзечна».

Член Пастаяннай камісіі па культуры, інфармацыі, турызме і спорце ў Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў (МПА СНД). Член камісіі па культурным супрацоўніцтве Беларуска-Кітайскага міжурадавага камітэта. Член Рэспубліканскага грамадскага савета па справах культуры і мастацтва пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. Член савета фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы культуры і мастацтва.

## Узнагароды 
Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2015), Ганаровай граматай Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў-удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў (2015), Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2007), трыма Ганаровымі граматамі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь (2000, 2004, 2006), пяццю ганаровымі граматамі Мінскага абласнога выканаўчага камітэта (2000, 2001, 2001, 2004, 2006), ганаровымі граматамі ўпраўлення культуры, упраўлення адукацыі, упраўлення ўнутраных спраў Мінскага аблвыканкама, Ганаровай граматай Беларускага Саюза кампазітараў (2015), Ганаровай граматай Беларускай федэрацыі танцавальнага спорту (2005), спецыяльным дыпломам Беларускага саюза жанчын «Жанчына года — 2009» у намінацыі «За ўклад у духоўна-маральнае адраджэнне грамадства», спецыяльнымі дыпломамі конкурсаў Маладзечанскага гарадскога і раённага выканаўчых камітэтаў «Талент» у намінацыі «Дырэктар года — 2003, 2005, 2014», па выніках працы ў намінацыі «Найлепшы кіраўнік −2006» (2007), «Найлепшы кіраўнік −2009» (2010), нагрудным знакам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі», памятным нагрудным знакам «75 гадоў міліцыі Мінскай вобласці» (2014), юбілейнымі медалямі «70 год вызвалення Рэспублікі Беларусь пекла нямецкая-фашысцкіх захопнікаў», «70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (2015).

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Ніна Міхайлаўна Пазняк

**Ніна Міхайлаўна Пазняк** (нар. , вёска Парэчча, Лідскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні

Выбрана членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Гродзенскай вобласці (вылучана ад г. Ліда, Лідскага раёна).

## Біяграфія 
Скончыла Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, настаўнік беларускай мовы і літаратуры. Працавала піянерважатай Першамайскай сярэдняй школы, старэйшай піянерважатай Паперненскай васьмігадовай школы Лідскага раёна, загадчыкам сектара ўліку членаў УЛКСМ і фінансаў Лідскага райкама камсамола, выхавацельніцай ясляў-сада № 17 (г. Ліда), карэспандэнтам аддзела партыйнага жыцця рэдакцыі газеты «Наперад», карэспандэнтам-арганізатарам раённага радыё, загадчыкам аддзела радыёінфармацыі раённага радыёвяшчання, загадчыкам аддзела лістоў і масавай работы газеты «Наперад», сацыяльным педагогам сярэдняй школы № 17 (г. Ліда), рэдактарам, старшым рэдактарам радыёпраграмы «Лідскае радыё», старшым рэдактарам інфармацыйна-рэкламнага гарадскога унітарнага прадпрыемства «Рэдакцыя радыёпраграмы «Лідскае радыё».

Галоўны рэдактар камунальнага інфармацыйна-рэкламнага унітарнага прадпрыемства «Лідскае тэлерадыёаб'яднанне».

Дэпутат Лідскага раённага Савета дэпутатаў 25-га і 26-га скліканняў.

Член Камісіі Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі па пытаннях знешняй палітыкі.

Мае пісьмо-падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, пісьмо-падзяку Міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь, падзяку Протаіерэя Лідскай акругі Расціслава Салаўёва. Узнагароджана ганаровай граматай Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта.

Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Лідскага раённага Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 25-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 26-га склікання
Якуція (авіякампанія)

**ААТ «Авіякампанія «Якуція»** — расійская авіякампанія, мясцуецца ў міжнародным аэрапорце «Якуцк», адкуль выконвае рэгулярныя лёты ва ўсё раёны Рэспублікі Саха, шэраг гарадоў Расійскай Федэрацыі, міжнародныя рэгулярныя і чартарныя рэйсы. Авіякампанія фармуе хаб у маскоўскім аэрапорце «Унукава». Рэгулярныя міжнародныя рэйсы ажыццяўляюцца ў  Кітай і Паўднёвую Карэю — з Іркуцка і Якуцка, а таксама чартарныя рэйсы ў Еўропу з Масквы.

## Флот 
Па стане на люты 2016 года паветраны парк авіякампаніі складаецца з 15 самалётаў ''''

## Спасылкі 
* А/к «Якутия» в Твиттере
* Официальный сайт а/к "Якутия"

Катэгорыя:Авіяцыя Расіі
Дзмітрый Уладзіміравіч Чарнякоў

**Дзмітрый Уладзіміравіч Чарнякоў** (нар. , Гомель) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 сакавіка 1974 года ў Гомелі.

Скончыў Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога, інжынер-прамцеплаэнергетык; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны, эканаміст. Мае патэнт на вынаходніцтва.

Працоўную дзейнасць пачаў слесарам-рамонтнікам па рамонце абсталявання кацельні цэха паравадаканалізацыі Гомельскага хімічнага завода. Служыў ва ўнутраных войсках Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. Працаваў інжынерам-тэхнолагам цэха паравадаканалізацыі Гомельскага хімічнага завода, начальнікам участка цеплавой электрастанцыі цэха паравадаканалізацыі рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Гомельскі хімічны завод», начальнікам цэха паравадаканалізацыі, намеснікам дырэктара па ідэалагічнай працы і кадрах адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод», галоўным інжынерам адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод».

Працуе дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод».

Абраны членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Гомельскай вобласці (вылучаны ад г. Гомель).

У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на Усебеларускі народны сход 7-га склікання ад мясцовых Саветаў дэпутатаў.

## Узнагароды 
* ганаровая грамата адміністрацыі Савецкага раёна г. Гомеля,
* ганаровая граматай Парламенцкай Асамблеі АДКБ.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання
Легіён Васа

ў 2003-м годзе.]]
**Легіен Васа** — шведская нацыяналістычная ваенізаваная арганізацыя, заснаваная ў 1999 годзе, яе ўзначальваў былы афіцэр шведскай арміі Курт Лінусан.

Арганізацыя неаднаразова прыцягвала ўвагу СМІ. Напрыклад, арганізацыя хацела прыняць удзел у Ірацкай вайне на баку Садама Хусэйна, аднак, калі яны звярнуліся з прапановай да Ірацкага ўрада, ён адмовіўся прадастаўляць ім жылле і аплачваць паездку.

У 2004-м годзе чацвера членаў арганізацыі падазраваліся ў падрыхтоўцы да масавага забойства палітычных апанентаў. Яны былі асуджаны за змову з мэтай здзяйснення тэрарыстычных актаў, аднак, затым, у лютым 2005-м годзе апраўданыя. Аднак, трое сяброў арганізацыі ўсе ж былі асуджаныя па іншых артыкулах, як то: прычыненне сур’езнай шкоды маемасці і прымяненне допінгу і атрымалі ад трох месяцаў да года пазбаўлення волі.

17 сакавіка 2003-га года ў тэлепраграме Hannah на канале TV 3 шведскага тэлебачання, прынялі ўдзел прадстаўніца арганізацыі і арганізатар шведскай нацыянал-дэмакратычнай партыі Тур Паўлсан.

Адным з прыкладаў для пераймання арганізацыя лічыць змагара за свабоду Фінляндыі Ёста Халберга-Куулу.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Неанацысцкія арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі Швецыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Пётр Пятровіч Шэршань

**Пётр Пятровіч Шэршань** (нар. , вёска Навасады, Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы

Абраны членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Віцебскай вобласці (вылучаны ад Браслаўскага, Верхнядзвінскага, Мёрскага, Шаркаўшчынскага раёнаў).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію і Мінскую вышэйшую партыйную школу.

Працаваў слесарам Жалудоцкага рамзавода «Сельгастэхніка», галоўным аграномам калгаса «Салют», старшынёй калгаса «Пражэктар» Лепельскага раёна Віцебскай вобласці. Служыў ва Узброеных Сілах. Працаваў старшынёй калгаса «Пражэктар», начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі, намеснікам старшыні Лепельскага райвыканкама, старшынёй Гарадоцкага райвыканкама, першым сакратаром Браслаўскага райкама КПБ, загадчыкам аддзела паліва, начальнікам вытворчага ўпраўлення па паліву Віцебскага аблвыканкама, генеральным дырэктарам Віцебскага абласнога прадпрыемства па паліву «Віцебскпаліва», генеральным дырэктарам Віцебскага абласнога прадпрыемства газавай гаспадаркі «Віцебскаблгаз».

Генеральны дырэктар вытворчага рэспубліканскага унітарнага прадпрыемства «Віцебскаблгаз».

Абіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга і чацвёртага скліканняў.

Абіраўся дэпутатам Лепельскага раённага Савета дэпутатаў, Гарадоцкага раённага Савета дэпутатаў, Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў, Браслаўскага раённага Савета дэпутатаў.

Член Камісіі Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі па пытаннях экалогіі, прыродакарыстання і ліквідацыі наступстваў аварый.

## Званні і ўзнагароды 
«Ганаровы грамадзянін Чашніцкага раёна Віцебскай вобласці», «Ганаровы грамадзянін Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці», «Чалавек года Віцебшчыны — 2010», Заслужаны энергетык Рэспублікі Беларусь.

Узнагароджаны медалём «За працоўныя заслугі», пяццю юбілейнымі медалямі, медалём «За супрацоўніцтва» (Саюзная дзяржава), Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Лепельскага раённага Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Дэпутаты Гарадоцкага раённага Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Дэпутаты Браслаўскага раённага Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ
Катэгорыя:Старшыні калгасаў
Катэгорыя:Старшыні Гарадоцкага раённага выканаўчага камітэта
Катэгорыя:Уладальнікі ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны»
Жыроўскі канал

**Жыроўскі канал** — меліярацыйны канал у Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Пачынаецца з возера Белае на мяжы з Валынскай вобласцю Украіны.

Пабудаваны ў 1905—1910 гадах для падачы вады ў Дняпроўска-Бугскі канал.

Катэгорыя:Меліярацыйныя каналы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Меліярацыйныя каналы Драгічынскага раёна
ХК Дынама-Бабруйск

**«Дынама-Бабруйск»** — прафесійны хакейны клуб з горада Бабруйск, Беларусь. Заснаваны ў 2010 годзе. Выступае ў Беларускай Экстралізе.

## Гісторыя 
## Дасягненні 
## Спасылкі 
* Федэрацыя хакея Беларусі 
* Старонка хакея Беларусі

Дынама-Бабруйск
Катэгорыя:Спорт у Бабруйску
Катэгорыя:2010 год у Бабруйску
Костас Варналіс

**Ко́стас Ва́рналіс** (; , г. , Балгарыя — ) — грэчаскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 лютага 1884 года ў Бургасе (Балгарыя) у сям'і грэчаскага шаўца Янакаса Бубуса (*Варналіс* — мянушка, якая азначае, што род паходзіць з Варны). Скончыўшы школу і педагагічнае вучылішча ў Плоўдзіве. У 1909 годзе скончыў Афінскі ўніверсітэт, выкладаў у гімназіі і быў дырэктарам школы. Выкладаў таксама ў сваёй Афінскім універсітэце. У 1918 годзе атрымаў дзяржаўную стыпендыю і 1919—1921 гадах знаходзіўся ў Парыжы, слухаў у Сарбоне лекцыі па філалогіі і эстэтыцы.

Пераследаваўся за свае погляды: у 1925 годзе ён быў звольнены з выкладчыцкай працы, а ў 1935 — сасланы. З іншага боку, ён як праваднік пракамуністычных ідэй карыстаўся вялікай увагай з боку савецкіх улад: у 1934 годзе быў запрошаны ў СССР, дзе ён прыняў удзел у Першым з'ездзе савецкіх пісьменнікаў, а ў 1959 — узнагароджаны Міжнароднай Ленінскай прэміяй «За ўмацаванне міру паміж народамі».

## Творчасць 
Першы зборнік вершаў «Соты» (1905) прасякнуты геданістычнымі і эстэцкімі матывамі. Аўтар зборнікаў палітычнай лірыкі «Свабодны свет» (1965), «Гнеў народа» (1975), паэм «Святло, якое пячэ» (1922), «Асаджаныя рабы» (1927), сатырычных аповесцяў-памфлетаў «Сапраўдная апалогія Сакрата» (1931; беларускі пераклад М. Бусла), «Дзённік Пенелопы» (1947) і інш., зборнік памфлетаў «Дыктатары» (1954), драмы «Атал III» (1970), літаратурна-крытычных артыкулаў (кніга «Эстэтыка—крытыка», 1958).

## Літаратура 
* 

### Беларускія пераклады 
* Сапраўдная апалогія Сакрата // Далягляды. Мн., 1992;

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі філасофскага факультэта Афінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Афінскага ўніверсітэта
Макс Верстапен

**Макс Верстапен** (; ) — нідэрландскі аўтагоншчык. Пілот каманды «Red Bull Racing» Формулы-1. Чатырохразовы чэмпіён Формулы-1 (, ,  і 2024 гадоў).

## Персанальныя звесткі 
Нарадзіўся ў аўтаспартыўнай сям’і, бацька Ёс у 1994—2003 гадах выступаў у Формуле-1, маці Сафі Кюмпен брала ўдзел у турнірах па картынгу ў юнацкім узросце, а дзядзька Энтані і дзед Пол спаборнічалі ў гонках GT.

Хоць маці Верстапена бельгійка, і сам ён нарадзіўся і вырас у Бельгіі, Макс прызнаецца, што больш адчувае сябе галандцам, таму выступае пад нідэрландскай ліцэнзіяй.

## Кар’ера 
### Картынг 
Верстапен пачаў займацца картынгам у чатыры з паловай гады. Ужо ў 2005 годзе ён стаў срэбным прызёрам у Limburgs Kart Championship у класе Mini Junior, а ў наступным годзе перайшоў у Minimax, у якім стаў чэмпіёнам у шэрагу серый: Rotax Max Challenge Belgium (2006, 2007, 2008), Dutch championship Rotax Max, Rotax Max Challenge Belgium National (2007), BNL Kartins Series (2008), VAS Championship (2009); таксама ў 2008 годзе выйграў Belgian Championship у класе Cadet, а ў 2009 — у класе KF5.

У 2010 годзе Макс перайшоў у клас KF3, дзе стаў чэмпіёнам у Bridgestone Cup Europe, WSK Nations Cup і WSK World Series, у 2010 і 2011 — WSK Euro Series. Далей выступаў у KF2, дзе ў 2012 годзе выйграў WSK Master Series, 17° Winter Cup, а ў 2013 — South Garda Winter Cup. Таксама ў 2013 — апошнім сезоне выступаў у картынгу — стаў чэмпіёнам WSK Master Series у класе KZ2, WSK Euro Series у класе KZ1, CIK-FIA World Championship і CIK-FIA European Championship у класе KZ і CIK-FIA European Championship у класе KF0., узяўшы поўл і паказаўшы лепшы круг, стаў першым, а ўжо ў жніўні было афіцыйна абвешчана пра яго ўлучэнне ў склад моладзевай праграмы «Рэд Бул» па запрашэнні Хельмута Марка, пасля чаго ён стаў тэст-пілотам у «Тора Роса». Верстапен узяў удзел у вольнай практыцы Гран-пры Японіі 2014 года, тым самым стаўшы наймалодшым пілотам, які прыняў удзел у этапе Формулы-1.

Пазней у жніўні 2014 года каманда «Тора Роса» заявіла пра падпісанне кантракта з Максам, па якім ён стаў яе баявым пілотам у сезоне 2015 года. Верстапен дэбютаваў у 17 гадоў, у выніку чаго ўсталяваў новы рэкорд — стаў наймалодшым пілотам у гісторыі Формулы-1. У чатырох гонках сезона ён сышоў, а за 15 астатніх дзевяць разоў фінішаваў у ачковай зоне, усяго набраў 49 ачкоў і заняў 12-е месца ў асабістым заліку.

2016 год Макс Верстапен пачаў у складзе «Scuderia Toro Rosso», але пачынаючы з пятага этапу Чэмпіянату Формулы-1 2016 года Гран-пры Іспаніі выступае за каманду «Red Bull Racing», дзе замяніў Данііла Квята.

Выйграваў чэмпіёнскі тытул у 2021 і 2022 гадах. 7 кастрычніка 2023 года пілот каманды «Рэд Бул» датэрмінова стаў пераможцам агульнага заліку чэмпіянату свету па аўтагонках у класе машын «Формула-1» чарговага сезона. 24 лістапада 2024 года Макс Верстапен стаў чатырохразовым чэмпіёнам «Формулы-1». 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Нідэрландаў
Міжнародная аўтамабільная федэрацыя

**Міжнародная аўтамабільная федэрацыя** (), **FIA** (*ФІА*, ці *МАФ*) — некамерцыйная арганізацыя, заснаваная 20 чэрвеня 1904 года для прадстаўлення інтарэсаў аўтамабільных арганізацый і ўладальнікаў аўтамабіляў.

Была спачатку заснавана як *Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus* (AIACR), структура якой апісвалася як міжнародная арганізацыя нацыянальных клубаў. Штаб-кватэра размяшчаецца на Плошчы Згоды, Парыж, Францыя. Складаецца з 235 удзельнікаў у 140 краінах свету. З 1993 года прэзідэнтам федэрацыі з’яўляўся Макс Мослі. 23 кастрычніка 2009 года прэзідэнтам FIA стаў Жан Тодт.

Шырокай грамадскасці FIA найбольш вядомая як кіроўны орган па аўтамабільных гонках. У 1922 годзе FIA перадала арганізацыю аўтагонак арганізацыі CSI (*Commission Sportive Internationale*), самастойнаму камітэту, які пазней стаў звацца FISA (*Federation Internationale du Sport Automobile*). Рэструктурызацыя FIA у 1993 году прывяла да знікнення FISA і перавяла аўтагонкі пад непасрэднае кіраванне FIA.

Як і ў выпадку з футбольным FIFA, FIA больш вядомая пад сваім французскім акронімам, нават у англамоўных краінах, але часам таксама перакладаецца як *International Automobile Federation*.

Аўтамабільная
Катэгорыя:FIA
Катэгорыя:Міжнародныя недзяржаўныя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1904 годзе
Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча

**Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча або адмова Вялікага князя Міхаіла ад успрымання вярхоўнай улады да вырашэння Устаноўчага сходу** пасля адрачэння імператара Мікалая ІІ ад прастола з'яўляецца юрыдычным актам, які спыніў цараванне дынастыі Раманавых. Падпісаны 3 сакавіка (або 16 сакавіка паводле новага стылю) 1917 г. Гэты акт стаў адным з ключавых момантаў Лютаўскай рэвалюцыі і прыхода да ўлады Часовага ўрада.

## Тэкст адмовы 
"Вялікі цяжар ўскладзены на мяне воляй брата майго, які перадаў мне Імператарскі Усерасійскі Прастол у час бяспрыкладнай вайны і хвалявання народа.

Адушаўлёны адзінай з усім народам думкай, што вышэй за ўсё карысць Радзімы нашай, прыняў я цвёрдае рашэнне ў тым толькі выпадку ўспрыняць вярхоўную ўладу, калі такой будзе воля вялікага народа нашага, якому і належыць ўсенародным галасаваннем абраць прадстаўнікоў сваіх ва Устаноўчы Сход, усталяваць лад праўлення і новыя асноўныя законы Дзяржавы Расійскай. Таму, заклікаючы блаславеньне Божае, прашу ўсіх грамадзян дзяржавы Расійскай падпарадкавацца Часоваму Ураду, які ўзнік па жаданню Дзяржаўнай Думы і надзелены ўсёй паўнатой улады, да таго, як скліканы ў магчыма самы кароткі тэрмін, на падставе ўсеагульнага, прамога, роўнага, тайнага галасавання Устаноўчы Сход сваім рашэннем аб вобразе праўлення выкажа волю народа.

Міхаіл.

3-га. сакавіка 1917 г. Петраград"

## Значэнне адмовы 
Тэхнічна Міхаіл быў апошнім імператарам дынастыі Раманавых, на карысць якога 2 сакавіка 1917 г. адрокся Мікалай ІІ. Паколькі Міхаіл адмовіўся ад імператарскай улады 3 сакавіка, ён быў імператарам прыкладна адзін дзень. Таксама ён стварыў сітуацыю, калі ніхто іншы з дынастыі Раманавых не мог законна прэтэндаваць на расійскі прэстол без яго згоды, бо ў адрозненні ад свайго брата, ён не адмовіўся ад вярхоўнай улады, а адклаў рашэнне да адпаведнага рашэння Устаноўчага сходу

## Спасылкі 
* Хрусталев В. М., Лыкова Л. А. Судьба претендента на Российский престол великого князя Михаила Романова (Из книги «Скорбный путь Михаила Романова: от престола до Голгофы») // «Музей Михала Романова в Перми»

Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917
Катэгорыя:Адрачэнне
Расціслаў Аляксеевіч Шылай

**Расціслаў Аляксеевіч Шыла́й** (, в. Раўнаполле, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1985). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1988).

## Біяграфія 
Скончыў БПІ (1960). З 1960 года працаваў у інстытуце «Брэстграмадзянпраект», з 1980 года галоўны архітэктар. З 1981 года начальнік Брэсцкага абласнога ўпраўлення па будаўніцтве і архітэктуры, з 1996 года кіраўнік персанальнай творчай майстэрні.

## Творчасць 
]]
Асноўныя работы ў Брэсце: Брэсцкі аэравакзал (у сааўтарстве, Дзяржаўная прэмія БССР 1988), жылыя дамы па вул. Набярэжнай (1961—1963), па бульвары Касманаўтаў (1979), будынкі абласной клінічнай бальніцы на 900 коек, тэлевізійна-студыйнага комплексу (абедзве 1965), жылыя дамы на Партызанскім праспекце, магазін па вул. Леніна (1970-я гг.), комплекс жылых дамоў з прадпрыемствамі культурна-бытавога абслугоўвання ва Усходнім раёне па вул. Маскоўскай (1970-я гг.), будынкі музычнага вучылішча па вул. Гогаля (1973), кінатэатра «Беларусь» (1977), будынак Брэсцкага абкама КПБ (1977), жылы дом па вул. Энгельса (1985), фізкультурна-аздараўленчага комплексу (1984); рэканструкцыі гандлёвага цэнтра «Славянскі базар» (2000—2001), вытворчага прадпрыемства пад гандлёвыя рады па вул. Куйбышава (2001); бюст Т. Р. Шаўчэнкі на бульвары Шаўчэнкі (2002); Свята-Георгіеўскі храм у в. Вычулкі Брэсцкага раёна (2003).

## Узнагароды 
Узнагароджаны Граматай Вярхоўнага Савета БССР, медалём «За доблесную працу». Заслужаны архітэктар Беларусі (1985). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1988).

## Літаратура 
* 
* 

* 

Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Брэста
Катэгорыя:Супрацоўнікі Брэстпраекта
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Заслужаныя архітэктары Беларускай ССР
Тамара Мікалаеўна Шыманская

**Тамара Мікалаеўна Папова** (у дзявоцтве **Шыма́нская**; , в. Вялікая Мядзвядка, Карэліцкі раён, Гродзенская вобласць) — беларуская вяслярка-байдарачніца. Заслужаны майстар спорту СССР (1970). Заслужаны работнік фізічнай культуры і спорту Беларусі (1998). Выдатнік адукацыі Беларусі (1998).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1971 годзе Мінскі індустрыяльна-педагагічны тэхнікум, у 1975 годзе Беларускі інстытут фізічнай культуры. З 1969 спартсмен-інструктар Спорткамітэта Беларусі, з 1977 старшы трэнер комплекснай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы Мінскага абласнога савета добраахвотнага спартыўнага таварыства (ДСТ) «Буравеснік». З 1985 года інструктар-метадыст Рэспубліканскай школы вышэйшага спартыўнага майстэрства па водных відах спорту, з 1989 года дырэктар спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву па веславанні на байдарках і каноэ ДСТ «Працоўныя рэзервы».

У 1990—1993 гадах — начальнік Цэнтра алімпійскай падрыхтоўкі ДСТ «Працоўныя рэзервы», з 1994 года — галоўны трэнер па веславанні на байдарках і каноэ Рэспубліканскага цэнтра фізічнага выхавання і спорту Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь. З 1991 года — член Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь. З 1990 года — член прэзідыума Асацыяцыі каноэ Беларусі. Суддзя вышэйшай нацыянальнай катэгорыі (1994). З 1999 года — інструктар Параалімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь, з 2001 года — галоўны трэнер Дырэктарата нацыянальных каманд Міністэрства  спорту і турызму Рэспублікі Беларусь па інваспорце.

## Спартыўная дасягненні 
Чэмпіёнка свету (1970, Капенгаген) на байдарцы-чацвёрцы, сярэбраны (1970) і бронзавы (1971, Бялград) прызёр на байдарцы-двойцы. Чэмпіёнка свету і Еўропы (1973, г. Тамперэ, Фінляндыя) на байдарцы-чацвёрцы. Абсалютная чэмпіёнка Еўропы (1969, Масква) на байдарцы-адзіночцы, байдарцы-двойцы, байдарцы-чацвёрцы. Чэмпіёнка СССР на байдарцы-адзіночцы (1969), байдарцы-двойцы (1969, 1970), байдарцы-чацвёрцы (1972), у эстафеце 4 х 500 м на байдарцы-адзіночцы (1973). Усе перамогі дасягнуты на дыстанцыі 500 м.

З 1994 года праводзіцца міжнароная рэгата на прыз Шыманскай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Тамара Шыманская — медалі на найбуйнейшых міжнародных спаборніцтвах

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ СССР
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі фізічнай культуры і спорту Беларусі
Катэгорыя:Выдатнікі адукацыі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага індустрыяльна-педагагічнага каледжа
Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Брэтань (паўвостраў)

міні|300px|Паўвостраў Брэтань на карце

**Паўвостраў Брэта́нь** (, ; ) — паўвостраў на паўночным захадзе Францыі, які амываецца з поўначы Ла-Маншам, а з поўдня Біскайскім залівам Атлантычнага акіяна. Паўвостраў з'яўляецца асноўнай часткай аднайменных гістарычнай вобласці і рэгіёна. Невялікія ўчасткі паўвострава на ўсходзе адносяцца да рэгіёнаў Пеі-дэ-ла-Луар і Нармандыя.

Брэтань
Катэгорыя:Геаграфія Брэтані
Катэгорыя:Пеі-дэ-ла-Луар
Катэгорыя:Нармандыя
Лонданскі пратакол (1830)

**Лонданскі пратакол** — пратакол, які падпісалі 3 лютага 1830 года тры краіны Еўропы — Расійская імперыя, Вялікабрытанія і Францыя, прызнаўшы такім чынам незалежнасць Грэцыі ад Асманскай імперыі пасля падпісання Адрыянопальскага мірнага дагавора паміж расійскім і турэцкім бокам у 1829 годзе.

Палітычныя колы Вялікабрытаніі баяліся збліжэння незалежнай праваслаўнай Грэцыі з Расійскай імперыяй і іх далейшую сумесную барацьбу за Канстанцінопаль і Чарнаморскія пралівы ў абыход брытанскім зацікаўленням. Таму па патрабаванню Вялікабрытаніі граніцы Грэцыі былі ўрэзаны да мінімуму адносна вызваленых паўстанцамі земляў. Паўночная граніца краіны прайшла па лініі — Арта. Большасць грэчаскіх Эгейскіх астравоў з пераважна грэчаскім насельніцтвам (Крыт, Родас, Лесбас і іншыя.), акрамя вострава Эўбея, засталіся ў складзе Турцыі.

У выніку незалежнае Каралеўства Грэцыя налічвала каля 800 тысяч жыхароў, з якіх не менш за чвэрць складалі албанцы-арнаўты і цыганы. Не менш 3 млн этнічных грэкаў засталіся па-за межамі краіны, што выклікала праблему эназісу і стала прычынаю нестабільнасці на Балканах на дзесяцігоддзі. Таксама на патрабаванне Вялікабрытаніі Грэцыя была абвешчана незалежнай канстытуцыйнай манархіяй. Прызначэнне грэчаскім манархам сваяка пратэстанцкай нямецкай сям’і таксама была зроблена, каб адцягнуць Грэцыю ад расійскага ўплыву. Але галоўнае, што Грэцыя атрымала суверэнітэт, што паклала пачатак «параду незалежнасці» на Балканах.

Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:1830
Катэгорыя:Падзеі 3 лютага
Аўксенцій Ягоравіч Мардзінаў

**Аўксенцій Ягоравіч Мардзінаў** (1910—1993) — першы якуцкі навуковец-філосаф, доктар філасофскіх навук, прафесар; Заслужаны дзеяч навукі РФ.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 23 лютага (10 лютага па старым стылі) 1910 года ў цяпер Усць-Амгінскім наслегу Тацінскага ўлуса ў беднай сям’і.

У веку дзевяці гадоў паступіў у Чычымахскую пачатковую школу, потым працягнуў навучанне ў Чаркескай сямігадовай школе. У 1929—1930 гадах займаўся журналісцкай дзейнасцю, быў адказным сакратаром газеты «Эдэр бальшавік». У 1930 годзе скончыў Якуцкі педагагічны тэхнікум і паступіў у літаратуры і гісторыі Маскоўскі інстытут філасофіі, які скончыў у 1934 годзе. Па даручэнні Маскоўскага гаркама і Цэнтральнага камітэта камсамола браў удзел у правядзенні ўсепрасветы ў Маскоўскай вобласці.

У канцы 1934 года Мардвінаў вярнуўся на радзіму і з гэтага часу займаўся педагагічнай дзейнасцю, выкладаючы філасофію: з 1936 года быў загадчыкам кафедрай філасофіі Якуцкага педагагічнага інстытута (па сумяшчальніцтве працаваў навуковым сакратаром Навукова-даследчыцкага інстытута мовы і культуры пры Савеце народных камісараў Якуцкай АССР), з 1956 года — загадчык кафедрай філасофіі Якуцкага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1940 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Дыктатура пралетарыяту і нацыянальная культура»; у 1954 годзе — доктарскую, тэма «Сацыялістычнае ўтрыманне і нацыянальная форма савецкай культуры народаў СССР».

Памёр А. Е. Мардзінаў 1 лістапада 1993 года. Яго імем названа Тацінская гімназія.

## Спасылкі 
* Мординов Авксентий Егорович
* ДРЕВО ЗНАНИЙ, ДРЕВО ЖИЗНИ ЯКУТСКОГО ФИЛОСОФА 

Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук
Паўночна-Усходні федэральны ўніверсітэт

**Паўночна-Усходні федэральны ўніверсітэт імя М. К. Амосава** (**ПУФУ**) (раней *«Якуцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. К. Амосава»*) — адзін з 10 федэральных універсітэтаў Расіі; найбуйнейшая ВНУ ў Рэспубліцы Саха (Якуція).

## Гісторыя 
Дарэвалюцыйны перыяд у гісторыі Якуціі, як і ў цэлым у Расійскай Імперыі, характарызаваўся нізкім роўнем адукаванасці насельніцтва. Так, у 1907 годзе ў «Якуцкай газеце» пісалі, што толькі адзін якут мае вышэйшую адукацыю. І ўсё ж, важнасць вышэйшай адукацыі абмяркоўвалася ў якуцкім грамадстве. Першым пра патрэбу адкрыцця навучальнай установы ў Якуцку для падрыхтоўкі кадраў з мясцовага насельніцтва пісаў кіраўнік Барагонскага ўлуса Аляксей Аржакаў (*Сэhэн Аржаков*). 18 верасня 1789 г. ён асабіста ўпрадставіў імператрыцы Кацярыне II свой «План пра якутаў са сведчаннем казённай карысці і выгадных палажэнняў для іх». У «Плане» Аляксея Аржакова, у прыватнасці, гаварылася, што трэба заснаваць у г. Якуцку «вучылішча для якуцкага народа, якіх навучаць расійскай грамаце і іншым навукам… каб гэтыя надалей былі прыдатныя на службу грамадскую і дзяржаўную і да асветы сародзічаў сваіх». Шмат аспектная праграма «культывацыі» якуцкага асветніка А. Е. Кулакоўскага — Ексекюляха Аляксея, выкладзеная ў працы «Якуцкай інтэлігенцыі», меркавала, сярод іншага, стварэнне сістэмы прафесійнай адукацыі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт універсітэта
* Афіцыйны сайт КЦ «Сергеляхские огни» 

Катэгорыя:Федэральныя ўніверсітэты Расіі
Катэгорыя:Універсітэты Расіі
Катэгорыя:Якуцк
Катэгорыя:1934 год у Расіі
Нацыянальна-вызваленчы фронт Грэцыі

**Нацыянальна-вызваленчы фронт Грэцыі** (**ЭАМ**, ) — арганізацыя, якая ў час Другой сусветнай вайны аб’яднала розныя патрыятычныя сілы Грэцыі, што змагаліся супраць фашысцкай акупацыі. На момант вызвалення ад нямецкіх войскаў у ёй налічвалася больш за 1,8 млн членаў. Фактычным лідарам ЭАМ быў камуніст Ёргіс Сіянтас.

## Гісторыя 
Арганізацыя была заснавана 27 верасня 1941 года па ініцыятыве Камуністычнай партыі Грэцыі. Акрамя КПГ, у ліку заснавальнікаў Фронту былі: Сацыялістычная і Аграрная партыі, а таксама Саюз за народную дэмакратыю. Мэта Фронту была поўнае вызваленне краіны ад фашызму, фарміраванне часовага ўрада з членаў арганізацыі і вырашэнне пытання пра форму кіравання.

Арганізацыя стаяла ля вытокаў грэчаскага Супраціўлення, па яе прапанове ў снежні 1941 года была створана Народна-вызваленчая армія Грэцыі (ЭЛАС), якая мела асабісты Грэчаскі народна-вызваленчы флот. Моладзевай арганізацыяй ЭАМ была Адзіная ўсягрэчаская арганізацыя моладзі. У лютым 1943 года адбыўся ўсеагульны страйк у Афінах, падрыхтаваны ЭАМ.

З 1943 года пачалося паступовае вызваленне Грэцыі ад нямецкіх войскаў сіламі ЭЛАС і ЭАМ. 10 сакавіка 1944 года дзякуючы ЭАМ быў створаны Палітычны камітэт нацыянальнага вызвалення, аналаг часовага ўрада. 24 красавіка 1945 года ён быў ператвораны ў палітычны блок левых партый, дзейнасць якога была забаронена 27 снежня 1947 года ўрадам.

Сярод акыўных удзельнікаў ЭАМ былі ў прыватнасці:
* новагрэчаскі паоэт, акцёр і перакладчык Яніс Рыцас;
* грэчаскі магнат-судаўласнік Васіліс Канстантакопулас.

## Літаратура 
* ЕАМ у Вялікай савецкай энцыклапедыі 

Катэгорыя:Грэцыя ў Другой сусветнай вайне
Катэгорыя:Арганізацыі Грэцыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Зямля пад белымі крыламі

**Зямля пад белымі крыламі** () — нарыс Уладзіміра Караткевіча пра Беларусь, напісаны для ўкраінцаў. Першапачаткова быў выдадзены ў Кіеве ў 1972 годзе на ўкраінскай мове, варыянт на беларускай мове ўбачыў свет у 1977 годзе.

## Змест 
Па-мастацку падрабязна пісьменнік распавёў пра Беларусь, яе культуру, мову, літаратуру, фальклор і прыроду. У гэтым нарысе ён ахапіў беларускую гісторыю ад старажытнасці да 1970-х гадоў, закрануўшы найбольш важныя падзеі, такія як гісторыя Вялікага Княства Літоўскага, Грунвальдская бітва 1410 года, Люблінская унія 1569 года, і іншыя важныя моманты з гісторыі Беларусі.

## Публікацыі 
* Караткевич У. Земля під білими крилами: Моя Білорусь. — К.: Веселка, 1972. — 179 с.

Катэгорыя:Беларуская літаратура XX стагоддзя
Катэгорыя:Літаратурныя творы на ўкраінскай мове
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Творы Уладзіміра Караткевіча
Катэгорыя:Эсэ
Чарвінка

**Чарвінка** — рака ў Сенненскім і Чашніцкім раёнах Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Усвейка (басейн Заходняй Дзвіны).

Даўжыня ракі 23 км, плошча вадазбору 98 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,9 м/км. Пачынаецца каля вёскі Старая Беліца Сенненскага раёна, упадае ва Усвейку за 1,5 км у напрамку на паўднёвы захад ад вёскі Баркі Чашніцкага раёна. Вадазбор у межах Аршанскага ўзвышша. Рэчышча Чарвінкі ў верхнім і ніжнім цячэнні на працягу 14,3 км каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Сенненскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Чашніцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Улы
Тыгын Дархан

**Тыгын Дархан** (; ? — 1632) — таён (князь) кангаласкага племя якутаў, вядомы герой шматлікіх якуцкіх паданняў, сапраўдная гістарычная асоба, што жыла ў канцы XVI — першай траціне XVII стагоддзяў.

## Біяграфія 
Паводле падання, першым правадыром якутаў на Сярэдняй Лене быў дзед Тыгына, Баджэй. У якуцкіх легендах XIX-XX стст. ён фігуруе як Дойдуса Дархан, а паводле дадзеных С. І. Бола таксама Тюсюлге Дархан. У Тюсюлге было два сына: Мунньан Дархан і Малдзягор. Мунньан Дархан меў двух сыноў: Тыгына і Усун Оюуна.

Ёсць дапушчэнне, што Тыгын Дархан паходзіў ад аргынскага рода мейрам.

Паводле паданняў меў сядзібы амаль па ўсіх прыкметных месцах шырокай даліны Туймаады на левым беразе Лены. Трымаў шмат конней і буйной рагатай жывёлы, ваяроў, халопаў, залежных табуншчыкаў, кароўнікаў і іншай прыслугі.

У найболей пашыраных варыянтах легендаў Тыгын маляваўся ў выглядзе волата-гіганта (пераважна ў хангаласкіх паданнях). З нагоды яго ролі, як гістарычнай асобы, на дадзены момант няма адзінай думкі. Некаторыя гісторыкі лічаць яго найболей імаверным яднальнікам якуцкіх плямён, у якіх на той момант адбываўся пераход да раннякласавага грамадства і існавалі перадумовы да з’яўлення протадзяржавы. Іншыя зважаюць на занадта цвёрдыя метады ў яго палітыцы, якія не прыводзілі да падначалення іншых родаў, а насупраць — адштурхвалі нават некаторых паплечнікаў і прыводзілі да дэцэнтралізацыі.

Тыгын жыл на стыку эпох, яму давялося сустрэцца з прыйшэлымі з Енісея рускімі казакамі, з прычыны чаго адбываліся ваенныя сутычкі і дыпламатычныя перамовы. Верагодна невядома, калі і пры якіх акалічнасцях скончыў свой жыццёвы шлях першы вярхоўны таён якутаў. Ліндэнау піша, што Тыгын быў узяты казакамі ў закладнікі і памёр як палонны перад прыездам першых ваявод у Якуцкі астрог. Паводле іншых звестак, Тыгын памёр ужо старым, і пытанне, ці злучана яго смерць з прыходам рускіх, застаецца адкрытым.

На думку акадэміка А. П. Акладнікава, Тыгын, дзякуючы сваёй асабістай энергіі, бясспрэчным арганізатарскім і ваенным здольнасцям, стаў валадаром большасці якуцкіх родаў і плямён. Ён імкнуўся з’яднаць іх вакол сябе дзеля стварэння асноў дзяржаўнасці, прыкладна гэтак жа, як у IX ст. адбывалася аб’яднанне Русі пад уладай кіеўскіх князёў.

Імем Тыгына названа адна з гасцініц у цэнтры Якуцка — гасцініца «Тыгын Дархан». Пяру якуцкага пісьменніка Якаўлева В. С. — Далана прыналежыць раман «Тыгын Дархан».

## Гл. таксама 
* Якуты

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Статья «Якутский тойон Тыгын — исторический и легендарный» на сайте Zaimka.ru
* Статья «Тыгын — человек, легенда, символ» на сайте ЦНИТ 

Катэгорыя:Постаці Якуціі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Якуціі