Парэчкі чорныя

**Парэ́чкі чорныя** (*Ribes nigrum*) — лістападны куст, від раслін роду   сямейства . Пладовая культура.

Дзікарослыя трапляюцца ва ўмеранай вільготнай кліматычнай зоне Еўразіі. Вырошчваюцца шматлікія культурныя сарты. Ягады чорных парэчак багатыя на вітаміны, каштоўная сыравіна для дамашняй перапрацоўкі і кансервавання.

## Назва 
На Беларусі вядомы народныя назвы расліны: *парэчкі чорныя, смарода, смародыня, смуродзіна*. У «Краёвым слоўніку Чэрвеньшчыны» згадваецца *парэчка чорная*. На Смаленшчыне расліна вядома як *смарода чорная*.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя лістападныя зімаўстойлівыя галінаваныя кусты вышынёю 0,7—2,5 м (да 12) см, з вышчарбленымі бакамі, трох-пяцілопасцевае, лопасці звычайна шырока-трохвугольныя, сярэдняя пласціна нярэдка выцягнутая, зверху цьмяная, цёмна-зялёная, голая, знізу па жылках апушаная.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Адна з самых марозаўстойлівых ягадных культур. У прыродзе арэал віду ахоплівае практычна ўсю тэрыторыю Еўропы, еўрапейскую частку Расіі, Сібір (ад Урала да возера Байкал), Казахстан, Кітай і поўнач Манголіі. У Беларусі сустракаецца паўсюдна.  з лісця, кары ці каранёў ужывалі як традыцыйны сродак.

Падчас Другой сусветнай вайны большасць відаў садавіны, багатай на вітамін С, напрыклад апельсіны, сталі цяжкадаступнымі еўрапейцам. Таму брытанскі ўрад пачаў заахвочваць вырошчанне чорных парэчках, з багатымі на вітаміны ягадамі і прыдатных да мясцовага клімату, і неўзабаве ўраджай значна павялічыўся. З 1942 года сіроп з чорных парэчак распаўсюджвалі бясплатна для дзяцей ва ўзросце да двух гадоў, што, магчыма, прычынілася вялікай папулярнасці чорных парэчак як араматызатара ў Вялікабрытаніі. У сучаснай Вялікабрытаніі камерцыйнае вырошчванне цалкам механізавана, налічваюць каля 1400 га парэчкавых садоў; ягады вырошчваюць, у асноўным, па кантрактах з вытворцамі сокаў. Найбольш маштабна чорныя парэчкі вырошчваюць ва Усходняй Еўропе для вытворчасці сокаў і канцэнтратаў.

Парэчкі былі папулярныя ў Злучаных Штатах Амерыкі, потым сталі рэдкімі праз забарону ў пачатку 1900-х гадоў, калі расліну прызналі   — грыба, які лічылі пагрозай амерыканскай лесанарыхтоўчай прамысловасці. Федэральная забарона на вырошчванне парэчак была адменена ў асобных штатах у 1966 годзе і была знята ў Нью-Ёрку ў 2003 годзе, праз намаганні садоўніка . Урэшце, вырошчванне парэчак аднавілі ў Нью-Ёрку, Вермонце, Канектыкуце і Арэгоне. Тым не менш, у некалькіх штатах забарона дзейнічае да цяперашняга часу, у тым ліку ў Мэне, Нью-Гэмпшыры, Вірджыніі і Масачусетсе. Дзякуючы унікальнаму водару і багаццю на , харчовыя валокны і , вядомасць і папулярнасць чорных парэчак зноў расце.

Японія імпартуе вялікую колькасць новазеландскіх чорных парэчак для ўжывання як , для прыгатавання закусак, прадуктаў  і хутказамарожанай сыравіны для кулінарнай вытворчасці джэмаў, жэле і іншых прэсерваў.

### Агратэхніка 
Размнажаць чорныя парэчкі можна рознымі спосабамі: адраўнелымі або зялёнымі чаранкамі, вертыкальнымі і гарызантальнымі атожылкамі. Для вытворчых мэт пасадачны матэрыял атрымліваюць галоўным чынам з адраўнелых чаранкоў. Гадавальнік для вырошчвання парэчак уключае матачна-чаранковы ўчастак і школку саджанцаў. Пасадачны матэрыял чорных парэчак можа выпускацца ў аднагадовым і двухгадовым узросце. Стандартныя саджанцы павінны мець добра разгалінаваную каранёвую сістэму з даўжынёй асноўных каранёў не менш за 15—20 см, а іх надземная частка складаецца з трох-чатырох парасткаў даўжынёй 30—40 см..

Парэчкі высаджваюць восенню. Глебу пад пасадку рыхтуюць загадзя: уносяць гной ці кампост і мінеральныя ўгнаенні, кіслую глебу вапнуюць. Расліны ў шэрагу размяшчаюць прыкладна праз 50 см, адлегласць паміж радамі 2,5—3 м.

Парэчкі добра растуць і плоданасяць у халодным і ўмераным клімаце на ўрадлівых, чыстых ад шматгадовага пустазелля сугліністых і супясчаных глебах. Больш ураджайныя на глебах з рэакцыяй асяроддзя блізкай да нейтральнай.

Э. М. Лабанаў і А. П. Арсенцьеў адзначалі, што расійскія марозаўстойлівыя сарты парэчак чорных могуць пераносіць маразы да −40 …- 50 ºС у загартаваным стане, еўрапейскія сарты пашкоджваюцца пры −30 …- 35 ºС. Аднак абодвы сарты праяўляюць хуткую рэакцыю на адлігі +2 … + 5 ºС пасля стану арганічнага спакою, пачынаючы са снежня—студзеня і асабліва ў другой палове зімы. Поўная гібель фларальнай зоны пупышкі назіраецца пасля наступных за адлігамі маразоў да −20…-25 ºС.

Догляд раслін заключаецца ў падтрыманні глебы ў рыхлым і чыстым ад пустазелля стане. Парэчкі падкормліваюць мінеральнымі і арганічнымі ўгнаеннямі.

Важнае агратэхнічнае мерапрыемства — фарміраванне і абрэзка кустоў. У першыя 3—4 гады яно павінна быць накіравана на стварэнне здаровых і моцных раслін, здольных у наступныя гады даваць рэгулярныя і багатыя ўраджаі. Слабыя парасткі выразаюць, пакідаючы найбольш моцнарослыя галіны. Сфарміраваны куст павінен мець не менш 10—16 галін 1—3-гадовага ўзросту. Старыя галіны выдаляюць.

### Шкоднікі і хваробы 
Парэчкі схільныя да шэрагу захворванняў і з’яўляюцца харчовымі раслінамі розных насякомых-шкоднікаў. Былі распрацаваны альбо распрацоўваюцца новыя сарты, каб пераадолець некаторыя з гэтых праблем. Чорныя парэчкі ад шкоднікаў пакутуюць значна менш, чым чырвоныя.

*Рэверсія*, ці махрыстасць — сур’ёзнае захворванне, якое перадаецца чорным парэчкам . Яно выклікае зніжэнне ўраджайнасці і даволі шырока распаўсюджана ў Еўропе, але рэдка сустракаецца на іншых кантынентах. Сімптомы ўключаюць змену формы лісця ў летні перыяд і набухлыя пупышкі («вялікія бутоны») зімой, кожная з якіх з’яўляецца домам тысячы мікраскапічных кляшчоў. Барацьба са шкоднікам мае абмежаваную эфектыўнасць, моцна пашкоджаныя кусты павінны быць знішчаны. Усе новыя набытыя расліны павінны правярацца на адсутнасць вірусаў.

Таксама моцна пашкоджваецца , якой не баяцца чырвоныя парэчкі. У большасці выпадкаў вылечыць куст нельга, можна толькі на год стрымаць развіццё хваробы.

Від  мае патрэбу ў двух альтэрнатыўных  для завяршэння свайго жыццёвага цыклу, адным з якіх павінна быць расліна роду . На чорных парэчках гэтыя грыбы выклікаюць на лісці бледнасць і пазней на ім развіваюцца дробныя аранжавыя пустулы і часам жоўтыя ніткападобныя сляды на некаторых лістах. Ураджай пладоў мала залежыць ад гэтай хваробы, але лісце ападае раней і рост у наступным годзе запавольваецца. Іншы гаспадар — гэта любы від хвоі з падроду *Strobus*, у якога паразіт выклікае сур’ёзныя захворванні і гібель дрэва для паўночнаамерыканскіх відаў, якія не эвалюцыянавалі разам з іржой.

У канцы 1960-х гадоў амерыканская мучністая раса (сфератэка) са звычайнай для гэтага грыба расліны-гаспадара — агрэста — распаўсюдзілася на чорныя парэчкі, што адбылося адначасова па ўсёй Еўропе. У той час сарты чорных парэчак належалі да аднаго віду, і ўсе яны апынуліся няўстойлівымі да захворвання. Хімічнымі сродкамі змагацца з гэтай хваробай цяжка: патаген зноў заражае расліны, як толькі ядахімікаты змываюцца дажджом або разбураюцца пад уздзеяннем сонечных прамянёў. Да пачатку XXI стагоддзя шляхам выкарыстання ў гібрыдызацыі іншых відаў чорных парэчак — носьбітаў генаў імунітэту да амерыканскай мучністай расы былі выведзеныя сарты імунныя і талерантныя да гэтага захворвання. Амерыканская мучністая раса і мучністая раса можа паражаць лісце і верхавіны парасткаў, а грыбы роду  выклікаюць гніль пладоў у вільготным сезоне. Парэчкавая і агрэставая , якую выклікае  — гэта яшчэ адна хвароба чорных парэчак, але яна звычайна не з’яўляецца сур’ёзнай праблемай, паколькі большасць сучасных сартоў маюць да яе рэзістэнтасць.

 адкладвае яйкі ў мякаць зялёных ягад, лічынкі жывяцца ўнутры і выядаюць насенне, вясной наступнага года ў фазу набракання пупышак вусені выходзяць з месцаў зімоўкі, угрызаюцца ў пупышкі і выядаюць іх змесціва. Лісцем чорных парэчак харчуюцца лічынкі розных матылькоў, у тым ліку . У чорнапарэчкавага лісця мошкі могуць прывесці да пацямнення, абціскання і скажэння лісця на верхавінах парасткаў, але гэта хутчэй касметычны дэфект.  адкладае свае яйкі на ніжнім баку лісця і пражэрлівыя лічынкі пракладваюць свой шлях уздоўж парасткаў, згрызаючы ліст за лістом. Пры масавых атаках куст можа застацца зусім аголеным. Лічынкі  свідруюць сабе шлях уздоўж цэнтраў парасткаў, якія вянуць і адміраюць. Сярод іншых насякомых-шкоднікаў можна згадаць прадстаўнікоў надсямейства , тлю і скурыстакрылых.

Лісце збіраюць пасля збору пладоў з сярэдзіны галінак і сушаць у памяшканні, якое добра праветрываецца.

### Хімічны склад 
У ягадах чорных парэчак змяшчаюцца вітаміны (C (да 400 мг/%.

### Ужыванне ў кулінарыі 
#### Стравы з ягад 
Плады чорных парэчак кіславата-салодкага смаку. Для кулінарнага ўжывання плады звычайна гатуюць з цукрам для атрымання пюрэ, якое затым могуць працадзіць праз марлю, каб аддзяліць сок. З яго робяць варэнне, напаўняльнікі , ёгуртаў, марожанага, дэсертаў,  і многіх іншых салодкіх страў.

З ягад гатуюць варэнне, павідла, мармелад, пасцілу, ёгурты, начынку для цукерак.

Выключна моцны водар можа быць прыглушаны спалучэннем парэчак з іншай садавіной, такой як маліна і суніцы ў  або яблыкі ў пірагах і піражках.

Парэчкі таксама ўжываюцца пры гатаванні закусак , бо іх даўкі водар дадае пікантную нотку ў многія соусы, мясныя і іншыя стравы. Гэтыя ягады ўключаны ў некаторыя незвычайныя спалучэнні прадуктаў, іх дадаюць да памідораў і мяты, каб зрабіць салату, ужываюць як дадатак да смажанай бараніны і для суправаджэння морапрадуктаў і малюскаў, з іх робяць соўсы- для барбекю, змешваючы з маянэзам. У дэсертах парэчкі спалучаюць з бананамі і іншай трапічнай садавіной, камбінуюць з цёмным шакаладам або дадаюць да спецыяльнага  пры гатаванні традыцыйнай англійскай каляднай стравы .

#### Напоі 
З чорных парэчак гатуюць кісялі, сіропы, сокі, настойкі, віны, лікёры,

Сок чорных парэчак ужываюць у сіропах і настойках для надання колеру і водару. Ён фарміруе аснову для розных папулярных лікёраў, сокавых напояў і смузі. Звычайна, змешваецца з яблычным сокам або сокам іншых чырвоных пладоў, напрыклад, з гранатавым і вінаградным. Вымачаныя парэчкі таксама з’яўляюцца асноўным складнікам лікёру для аперытыву , да якога ў сваю чаргу дадаецца белае віно, каб зрабіць , ці шампанскае, каб зрабіць .

У Вялікабрытаніі  з чорных парэчак часта змешваюць з сідрам, каб зрабіць напой пад назвай . Калі яго змешваюць з любым звычайным брытанскім светлым півам, то называюць . Даданне чорных парэчак да сумесі сідру і  завецца  ці . Кактэйль  можна зрабіць дадаючы невялікую колькасці соку чорных парэчак да пінты . Парэчкавы сок часам спалучаюць з малочнай сыроваткай у энергетычных напоях.

У Вялікабрытаніі 95 % чорных парэчак вырошчваюць для маркі «Ribena» (брэнд фруктовых сокаў, назва якога паходзіць ад лацінскай назвы чорных парэчак — *Ribes nigrum*) і падобных ім сокаў і сіропаў.

#### Іншае 
Лісце парэчак ужываюць як вострую прыправу пры засолцы гародніны і грыбоў.

У харчовай прамысловасці таксама выкарыстоўваюць пупышкі, з іх гатуюць фруктовую эсенцыю і сіропы.

Высушанае лісце з’яўляецца актыўным у дачыненні дызентэрыйнай палачкі і можа выкарыстоўвацца як дапаможны сродак, які падвышае актыўнасць антыбіётыкаў. Лісце парэчкі ідзе таксама ў склад вітамінных збораў разам з лісцем маліны, брусніц і пладоў шыпшыны.

Чорныя парэчкі выкарыстоўваюць для лячэння і прафілактыкі цынгі і ў комплексе лячэбных мерапрыемстваў пры розных захворваннях, звязаных з крывацечнасцю.

## У культуры 
### У мастацтве 
Чорныя парэчкі малявалі , , Элізабэт Клэспер і іншыя.

File:1820 Schlesinger Johannisbeeren anagoria.JPG|. «Чырвоныя парэчкі»
Файл:Johanna Helena Herolt-Graff - fruit still life with insects.jpg|, «Фруктовы нацюрморт з насякомымі»
Файл:Basket of Cherries and Blackcurrants.jpg|Элізабэт Клэспер. «Кошык вішань і парэчак»

### У геральдыцы і філатэліі 
На гербе расійскага горада Каргата выяўлена галіна чорных парэчак з ягадамі. Выява чорных парэчак была выкарыстана на паштовых марках Манголіі ў 1968 і 1987 гадах, Польшчы ў 1974 (серыя, прысвечаная Міжнароднаму кангрэсу садаводства), Балгарыі ў 1991 годзе, Швецыі ў 1995 годзе, Беларусі ў 2004 годзе, Узбекістана ў 2007 годзе і Босніі і Герцагавіны ў 2015 годзе.

Файл:Kargat coat of arms.png|Герб Каргата
Файл:2004. Stamp of Belarus 0546.jpg|Паштовая марка Беларусі
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2007-22.jpg|Паштовая марка Узбекістана

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Валузнёў А. Р.* Парэчкі //  — С. 127—128
* 
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал.: Ткачоў М. А. (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 629—632. — 731,[1]c. — ISBN 5-85700-079-3
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* US Agricultural Research Service Note
* Болезни и вредители смородины
* 
* *Ribes nigrum* L. (Смородина черная) // ИАС «ООПТ России»  

Катэгорыя:Парэчкі
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках