Анастасія Мікалаеўна

**Анастасі́я Мікала́еўна** (**Рама́нава**); (, Пецяргоф — у ноч з 16 на 17 ліпеня 1918, Екацярынбург) — вялікая княжна, чацвёртая дачка імператара Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны. Расстраляная разам з сям’ёй у . Пасля яе смерці каля 30 жанчын аб’яўлялі сябе «вялікай княжной, якая дзівам выратавалася», але ўсе рана ці позна былі выкрыты як . Услаўлена разам з бацькамі, сёстрамі і братам у саборы навамучанікаў Расійскіх як пакутніца на юбілейным  Рускай праваслаўнай царквы ў жніўні 2000 года. Раней, у 1981 годзе, яны ж былі кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой за мяжой. Памяць — 4 ліпеня па юліянскаму календару.

## Біяграфія 
### Нараджэнне 
Нарадзілася  года ў Пецяргофе. Да моманту яе з’яўлення ў царскай пары былі ўжо тры дачкі — Вольга, Таццяна і Марыя. Адсутнасць спадчынніка напальвала палітычнае становішча: паводле Акта пра атрыманне прастола ў спадчыну, прынятаму Паўлам I, жанчына магла ўзысці на прастол толькі пасля спынення ўсіх мужчынскіх ліній кіруючай дынастыі (паўсаліцкае ўспадкоўванне), таму спадчыннікам лічыўся малодшы брат Мікалая II Міхаіл Аляксандравіч, што не падабалася многім, і перадусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне. У спробах вымаліць у Бога сына, у гэты час яна ўсё больш і больш апускаецца ў . Да двара пры спрыянні чарнагорскіх прынцэс  і  прыбыў нейкі , француз па нацыянальнасці, які абвясціў сябе гіпнатызёрам і спецыялістам па нярвовых захворваннях. Філіп прадказаў Аляксандры Фёдараўне нараджэнне сына, аднак, на свет з’явілася дзяўчынка — Анастасія.

Мікалай запісаў у сваім дзённіку:

Запіс у дзённіку імператара супярэчыць цверджанням некаторых даследчыкаў, якія лічаць, што расчараваны нараджэннем дачкі Мікалай доўгі час не вырашаўся наведаць нованароджаную і жонку.

, сястра імператара, таксама адзначыла гэту падзею:

Вялікая княжна была названа ў гонар чарнагорскай прынцэсы Анастасіі Мікалаеўны, блізкай сяброўкі імператрыцы, бо само імя «Анастасія» значыць «вернутая да жыцця», на выяве гэтай святой звычайна прысутнічаюць ланцугі, разарваныя напалову.

### Дзяцінства 
Поўны тытул Анастасіі Мікалаеўны гучаў як *Яе імператарская высокасць вялікая княжна расійская Анастасія Мікалаеўна*, аднак ім не карысталіся, у афіцыйнай гаворцы завучы яе па імі і імі па бацьку, а дома клікалі «маленькай, Настаськай, Настай, скарбонкай» — за невялікі ўзрост (157 см) і кругленькую фігуру і «швыбзікам» — за рухомасць і невычэрпнасць у вынаходстве свавольстваў.

Паводле ўспамінаў сучаснікаў, дзяцей імператара не песцілі раскошай. Анастасія дзяліла пакой са старэйшай сястрой Марыяй. Сцены пакоя былі шэрымі, столь упрыгожаная выявамі матылькоў. На сценах — абразы і фатаграфіі. Мэбля вытрымана ў белых і зялёных тонах, абстаноўка простая, амаль спартанская, кушэтка з вышытымі падушачкамі і ваенны ложак, на якой вялікая княжна спала круглы год. Гэты ложак рухаўся па пакоі, каб узімку апынуцца ў больш асветленай і цёплай частцы пакоя, а ўлетку часам выцягваўся нават на балкон, каб можна было адпачыць ад задухі і спякоты. Гэты ж ложак бралі з сабой на вакацыі ў Лівадыйскі палац, на ім жа вялікая княжна спала ў час сібірскай спасылкі. Адзін вялікі пакой па суседстве, падзелены фіранкай напалову, служыў вялікім княжнам агульным будуарам і ваннай.

Жыццё вялікіх княжнаў было досыць аднастайным. Сняданак у 9 гадзін, падабед — у 13:00 ці ў 12:30 па нядзелях. У пяць гадзін — чай, у восем — агульная вячэра, прытым ежа была досыць простай і непатрабавальнай. Па вечарах дзяўчынкі развязвалі шарады і займаліся вышыўкай, тым часам як бацька чытаў ім.

Рана раніцай належала прымаць халодную ванну, увечар — цёплую, у якую дадавалася некалькі кропляў духоў, прытым Анастасія аддавала перавагу духам  з пахам фіялак. Гэта традыцыя захавалася з часу Кацярыны I. Калі дзяўчынкі былі малыя, вёдры з вадой насіла ў ванную прыслуга, калі яны падраслі — рабілі гэта самі. Ваннаў было дзве — першая вялікая, засталася з часу валадарання Мікалая I (па традыцыі ўсё, хто мыліся ў ёй, пакідалі на борціку свой аўтограф), іншая — меншага памеру — прызначалася для дзяцей.

Нядзель чакалі з асаблівым нецярпеннем — у гэты дзень вялікія княжны наведвалі дзіцячыя балі ў сваёй цёткі — . Асабліва цікавы быў вечар, калі Анастасіі дазвалялі танцаваць з маладымі афіцэрамі.

 1910. Дарагі мой Дзік. Мне хочацца з табой убачыцца. Якое ў вас цяпер надвор’е? Ты цяпер у Лондане зусім адзін? Калі ў цябе атрымаецца сустрэцца са сваімі сёстрамі?»*]]
Як іншыя дзеці імператара, Анастасія атрымала хатнюю адукацыю. Навучанне пачалося, калі княжне было восем, у праграму ўваходзілі французская, англійская і нямецкая мовы, гісторыя, геаграфія, Закон Боскі, прыродазнаўчыя навукі, маляванне, граматыка, арыфметыка, а таксама танцы і музыка. Стараннасцю ў навуцы Анастасія не адрознівалася, яна цярпець не магла граматыку, пісала з жахлівымі памылкамі, а арыфметыку з дзіцячай непасрэднасцю называла «свінствам».

Галоўным чынам сям’я жыла ў , займаючы толькі частку з некалькіх дзясяткаў пакояў. Часам пераязджалі ў Зімовы палац, пры тым, што ён быў вельмі вялікім і халодным, дзяўчынкі Таццяна і Анастасія тут часта хварэлі.

У сярэдзіне чэрвеня сям’я адпраўлялася ў вандраванні на , звычайна — па фінскім шхерам, высаджваючыся час ад часу на астравы для кароткіх экскурсій. Асабліва імператарскай сям’і спадабалася невялікая бухта, якую ахрысцілі Бухтай Штандара. У ёй уладкоўвалі пікнікі ці гулялі ў тэніс на корце, які імператар уладкаваў уласнымі рукамі.

Адпачывалі і ў Лівадыйскім палацы. У асноўных памяшканнях размяшчалася імператарская сям’я, у прыбудовах — некалькі прыдворных, ахова і слугі. Купаліся ў цёплым моры, будавалі крэпасці і вежы з пяску, часам выходзілі ў горад, каб пакатацца на вазку па вуліцах ці наведаць крамы. У Пецярбургу гэта рабіць не атрымвалася, бо кожнае з’яўленне царскай сям’і на людзях стварала таўханіну і ажыятаж.

Бывалі часам у польскіх маёнтках, што належалі царскай сям’і, дзе Мікалай любіў паляваць. Для таго, каб патушыць скандал, да большага незадавальнення імператрыцы, Мікалай змушаны быў часова выдаліць Распуціна з палаца, і той адправіўся ў паломніцтва па святым месцам. Нягледзячы на чуткі, адносіны імператарскай сям’і з Распуціным працягваліся аж да яго забойства 17 снежня 1916 года.

А. А. Мардвінаў успамінаў, што пасля забойства Распуціна ўсе чацвёра вялікіх княжнаў «здаваліся прыцішэлымі і заўважна прыгнечанымі, яны сядзелі цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго» на канапе ў адной са спальняў, як быццам разумеючы, што Расія прыйшла ў рух, які хутка стане некантралюемым. На грудзі Распуціну паклалі абразок, падпісаны імператарам, імператрыцай і ўсімі пяццю дзецьмі. Разам з усім імператарскім прозвішчам 21 снежня 1916 года Анастасія была на адпяванні. Над магілай «святога старца» вырашана было ўзвесці капліцу, аднак з-за наступных падзей гэта задума не была рэалізаваная.

### Першая сусветная вайна 
.]]
Паводле ўспамінаў сучаснікаў, услед за маці і старэйшымі сёстрамі, Анастасія горка плакала ў дзень абвяшчэння Першай сусветнай вайны.

У дзень чатырнаццацігоддзя па традыцыі кожная з дачок імператара рабілася ганаровым камандзірам аднаго з расійскіх палкоў. У 1901 годзе, пасля яе нараджэння, імя св. Анастасіі ў гонар княжны атрымаў . Сваё палкавое свята ён стаў адзначаць 22 снежня, у дзень святой. Палкавая царква была збудавана ў Пецяргофе архітэктарам Міхаілам Фёдаравічам Вяржбіцкім. У 14 малодшая дачка імператара стала яго ганаровым камандзірам (палкоўнікам), пра што Мікалай зрабіў адпаведны запіс у сваім дзённіку. З гэтага часу полк стаў афіцыйна называцца *148-ы Каспійскі Яе імператарскай высокасці вялікай княжны Анастасіі пяхотны полк*.

У час вайны імператрыца аддала пад шпітальныя памяшканні многія з палацавых пакояў. Старэйшыя сёстры Вольга і Таццяна разам з маці сталі міласэрнымі сёстрамі; Марыя і Анастасія, як занадта юныя для такой цяжкай працы, сталі патранэсамі шпіталя. Абедзве сястры аддавалі ўласныя грошы на закуп лекаў, чыталі параненым услых, вязалі ім рэчы, гулялі ў карты і ў шашкі, пісалі пад іх дыктоўку лісты дахаты і па вечарах забаўлялі тэлефоннымі гутаркамі, шылі бялізну, рыхтавалі бінты і корпію.
).]]

Марыя і Анастасія давалі параненым канцэрты і ўсімі сіламі імкнуліся адцягнуць іх ад цяжкіх думак. Дні напралёт яны праводзілі ў шпіталі, неахвотна адрываючыся ад працы дзеля ўрокаў. Анастасія да канца свайго жыцця ўспамінала пра гэтыя дні:

### Пад хатнім арыштам 
).]]
Паводле ўспамінаў  (Юліі Аляксандраўны фон Дэн), блізкай сяброўкі Аляксандры Фёдараўны, у лютым 1917 года, у самы разгар рэвалюцыі, дзеці адзін за адным захварэлі адзёрам. Анастасія злегла апошняй, калі царскасельскі палац ужо атачалі паўсталыя войскі. Цар быў у гэты час у стаўцы галоўнакамандуючага, у Магілёве, у палацы заставаліся толькі імператрыца з дзецьмі.

У ноч на 2 сакавіка 1917 года Лілі Дэн заставалася начаваць у палацы, у Малінавым пакоі, разам з вялікай княжной Анастасіяй. Дзецям, каб яны не хваляваліся, тлумачылі, што войскі, што акружылі палац, і далёкія стрэлы — вынік праводжаных вучэнняў. Аляксандра Фёдараўна меркавала «хаваць ад іх праўду так доўга, як толькі будзе магчыма». У 9 гадзін 2 сакавіка пазналі пра адрачэнне цара.

У сераду, 8 сакавіка, у палацы з’явіўся граф  з паведамленнем, што Часовы ўрад прыняў рашэнне пасадзіць імператарскую сям’ю пад хатні арышт у Царскім сяле. Было прапанавана скласці спіс людзей, якія хацелі застацца з імі. Лілі Дэн неадкладна прапанавала свае паслугі.

9 сакавіка пра адрачэнне бацькі паведамілі дзецям. Праз некалькі дзён вярнуўся Мікалай. Жыццё пад хатнім арыштам апынулася досыць ніштаватым. Давялося зменшыць колькасць страў падчас абеду, бо меню царскай сям’і час ад часу абвяшчалася публічна, і не трэба было даваць лішнюю нагоду для правакавання і без таго раз’юшанага натоўпу. Цікаўныя часта глядзелі праз дубцы агароджы, як сям’я гуляе па парку і часам сустракалі яе свістам і лаянкай, так што шпацыры давялося скараціць.

22 чэрвеня 1917 года вырашана было пагаліць дзяўчынкам галовы, бо валасы ў іх вывальваліся з-за тэмпературы, якая ўстойліва трымалася, і моцных лекаў. Аляксей настаяў, каб яго пагалілі таксама, чым выклікаў крайняе незадавальненне ў маці.

Нягледзячы ні на што, адукацыя дзяцей працягвалася. Увесь працэс узначаліў , выкладчык французскай; сам Мікалай вучыў дзяцей геаграфіі і гісторыі;  узяла на сябе ўрокі англійскай і музыкі; мадэмуазэль Шнайдар выкладала арыфметыку; графіня  — маляванне; доктар Яўгеній Сяргеевіч Боткін — рускую мову; Аляксандра Фёдараўна — Закон Боскі.

у (чэрвень 1917 года).]]

Старэйшая, Вольга, нягледзячы на тое, што яе адукацыя была скончана, часта была на ўроках і шмат чытала, дасканалячыся ў тым, што было ўжо засвоена.

У гэты час была яшчэ надзея для сям’і былога цара з’ехаць за мяжу; але Георг V, чыя папулярнасць сярод падданых імкліва падала, вырашыў не рызыкаваць і вырашыў ахвяраваць царскай сям’ёй, выклікаўшы тым самым шок ва ўласным кабінеце міністраў.

У канчатковым выніку Часовы ўрад прыняў рашэнне пра перавод сям’і былога цара ў Табольск.

У апошні дзень перад ад’ездам яны паспелі развітацца са слугамі, у апошні раз наведаць улюбёныя месцы ў парку, ставы, астравы. Аляксей запісаў у сваім дзённіку, што ў гэты дзень прымудрыўся сапхнуць у ваду старэйшую сястру Вольгу. 12 жніўня 1917 года цягнік пад сцягам японскай місіі Чырвонага Крыжа ў строгай таямніцы адбыў з запаснога шляху.

### Табольск 
).]]

26 жніўня на параходзе «Русь» імператарская сям’я прыбыла ў Табольск. Дом, прызначаны для іх, яшчэ не быў гатовы, таму першыя восем дзён яны правялі на параходзе.

Нарэшце пад канвоем, імператарская сям’я была дастаўлена ў двухпавярховы губернатарскі асабняк, дзе ім з гэтага часу ім трэба было жыць. Дзяўчынкам адвялі вуглавую спальню на другім паверсе, дзе яны размясціліся ўсё на тых жа ваенных ложках, узятых з Аляксандраўскага палаца. Анастасія дадаткова ўпрыгожыла свой куток любымі фатаграфіямі і малюнкамі.

Жыццё ў губернатарскім асабняку было досыць аднастайным; галоўная забаўка — назіраць за мінакамі з акна. З 9:00 да 11:00 — урокі. Гадзінны перапынак на шпацыр разам з бацькам. Ізноў урокі з 12:00 да 13:00. Абед. З 14:00 да 16:00 шпацыры і няхітрыя забаўкі накшталт хатніх спектакляў, ці ўзімку — катанні з уласнаруч выбудаванай горкі. Анастасія, паводле ўласных слоў, з захапленнем нарыхтоўвала дровы і шыла. Далей па раскладзе шлі вечаровая служба і адыход да сну.

У верасні ім дазволілі выходзіць у бліжэйшую царкву да ранішняй службы. Ізноў жа, салдаты ўтваралі жывы калідор аж да самых царкоўных дзвярэй. Дачыненне мясцовых жыхароў да царскай сям’і было хутчэй зычлівым.

Нечакана Анастасія стала набіраць вагу, прытым працэс ішоў досыць хуткімі тэмпамі, так што нават імператрыца, турбуючыся, пісала сяброўцы:

пісала яна сястры Марыі ў вялікодны тыдзень 1917 года.

гэта радкі з іншага ліста, адрасаванага вялікай княгіні Ксеніі Аляксандраўне.

### Екацярынбург 
У красавіку 1918 года Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта чацвёртага склікання прыняў рашэнне пра перавод былога цара ў Маскву дзеля суда над ім. Пасля доўгіх ваганняў, Аляксандра вырашылася суправаджаць мужа, «для дапамогі» з ёй павінна была з’ехаць Марыя.

Астатнія павінны былі чакаць іх у Табольску, у абавязкі Вольгі ўваходзіла клапаціцца пра хворага брата, Таццяны — весці хатнюю гаспадарку, Анастасіі — «усіх забаўляць». Зрэшты, у пачатку з забаўкай ішло туга, у апошнюю ноч перад ад’ездам ніхто не стуліў вачэй, і калі раніцай да парога былі пададзены сялянскія падводы для цара, царыцы і суправаджальнікаў, тры дзяўчынкі — «тры фігуры ў шэрым» са слязьмі праводзілі тых, хто з’язджалі, да самых варот.

У спусцелым доме жыццё працягвалася павольна і сумна. Варажылі па кнігах, чыталі адзін аднаму, гулялі. Анастасія па-ранейшаму качалася на арэлях, малявала і гуляла з хворым братам. Паводле ўспамінаў Глеба Боткіна, сына , загінулага разам з царскай сям’ёй, аднойчы ён убачыў Анастасію ў акне, і пакланіўся ёй, але ахова неадкладна прагнала яго прэч, пагражаючы страляць, калі ён асмеліцца падысці так блізка яшчэ раз.

3 мая 1918 гады стала ясна, што паводле нейкай прычыны ад’езд былога цара ў Маскву быў скасаваны і замест гэтага Мікалай, Аляксандра і Марыя змушаны былі спыніцца ў  ў Екацярынбургу, рэквізаваным новай уладай адмыслова дзеля таго, каб размясціць царскую сям’ю. У лісце, пазначанаму гэтай датай, імператрыца загадвала дочкам «слушна распарадзіцца медыкаментамі» — пад гэтым словам меліся на ўвазе каштоўнасці, якія атрымалася схаваць і захапіць з сабой. Пад кіраўніцтвам старэйшай сястры Таццяны, Анастасія зашыла астатнія ў яе ўпрыгожванні ў гарсэт сукенкі — пры ўдалым збегу абставін меркавалася за іх выкупіць сабе шлях да выратавання.

19 мая нарэшце было вырашана, што астатнія дочкі і Аляксей, да таго чакай досыць падужэлы, далучацца да бацькоў і Марыі ў доме Іпацьева ў Екацярынбургу. На наступны дзень, 20 мая, усе чацвёра селі зноў на параход «Русь», які даставіў іх у Цюмень. Паводле ўспамінаў сведак, дзяўчынак везлі ў зачыненых на ключ каютах, Аляксей ехаў разам са сваім дзеншчыком па прозвішчы Нагорны, доступ да іх у каюту быў забаронены нават для лекара.

22 мая параход прыбыў у Цюмень, і далей на адмысловым цягніку чацвярых дзяцей даставілі ў Екацярынбург. Анастасія захоўвала пры гэтым выдатны настрой, у лісце, што расказвае пра падарожжа, чуюцца ноткі гумару:

23 мая ў 9 гадзін раніцы цягнік прыбыў у Екацярынбург. Тут ад дзяцей выдалілі прыбылых разам з імі выкладчыка французскай мовы Жыльяра, матроса Нагорнага і . Да цягніка былі пададзены экіпажы і ў 11 гадзін раніцы Вольга, Таццяна, Анастасія і Аляксей былі нарэшце дастаўлены ў дом інжынера Іпацьева.

Жыццё ў «доме асаблівага прызначэння» было аднастайным, нудным — але не больш за тое. Уздым у 9 гадзін, сняданак. У 2.30 — абед, у 5 — паўдзённы чай і вячэра ў 8. Спаць сям’я клалася ў 10.30 вечара. Анастасія разам з сёстрамі шыла, гуляла па садзе, гуляла ў карты і чытала маці ўслых духоўныя выданні. Крыху пазней дзяўчынак навучылі пекчы хлеб і яны з захапленнем аддаваліся гэтаму занятку.

У аўторак 18 чэрвеня 1918 года, Анастасія адсвяткавала свой апошні, 17-ы дзень нараджэння. Надвор’е ў той дзень стаяла выдатнае, толькі да вечара грымнула невялікая навальніца. Квітнелі бэз і мядунка. Дзяўчынкі спяклі хлеб, потым Аляксея вывезлі ў сад, і ўся сям’я далучылася да яго. У 8 вечара павячэралі, згулялі некалькі партый у карты. Спаць ляглі ў звычайны час, у 10.30 вечара.

### Расстрэл 
Афіцыйна лічыцца, што рашэнне пра расстрэл царскай сям’і было канчаткова прынята Уральскім саветам 16 ліпеня ў сувязі з магчымасцю здачы горада белагвардзейскім войскам і змовай наконт выратавання царскай сям’і, якая нібы выявілася. У ноч з 16 на 17 ліпеня ў 23 гадзіны 30 хвілін два асобаўпаўнаважаныя ад Уралсветам уручылі пісьмовы загад пра расстрэл камандзіру атрада аховы П. З. Ярмакову і каменданту дома камісару Надзвычайнай следчай камісіі . Пасля кароткай спрэчкі пра спосаб выканання пакарання смерцю, царскую сям’ю абудзілі і пад падставай магчымай страляніны і небяспекі быць забітымі кулямі, якія рыкашэцяць ад сцен, прапанавалі спусціцца ў вуглавы паўпадвальны пакой.

Паводле справаздачы Якава Юроўскага, Раманавы да апошняга моманту ні пра што не падазравалі. У падвал па вымозе Я. М. Юроўскага.

Існуюць звесткі, што пасля першага залпа Таццяна, Марыя і Анастасія засталіся жывымі, іх выратавалі каштоўнасці, зашытыя ў гарсэты сукенак. Пазней дапытаныя следчым Сакаловым сведкі паказалі, што з царскіх дачок Анастасія даўжэй усіх супрацівілася смерці, ужо параненую яе «давялося» дабіваць багнетамі і прыкладамі. Паводле матэрыялаў, выяўленых гісторыкам Эдвардам Радзінскім, даўжэй усіх жывой заставалася , прыслуга Аляксандры, якой атрымалася абараніць сябе падушкай, напоўненай каштоўнасцямі.

## Характар. Сучаснікі пра Анастасію 
Паводле ўспамінаў сучаснікаў, Анастасія была маленькай і сытнай, з русымі з рыжынкай валасамі, з вялікімі блакітнымі вачамі, успадкаванымі ад бацькі.

Фігурай Анастасія адрознівалася даволі сытнай, як і яе сястра Марыя. Шырокія сцёгны, стройны стан і добры бюст яна ўспадкавала ад маці. Анастасія была невысокай, моцна збітай, але ў той жа час, здавалася трохі паветранай. Тварам і целаскладам была праставатая, саступаючы станістай Вользе і далікатнай Таццяне. Анастасія адзіная ўспадкавала ад бацькі форму твару-злёгку выцягнутую, з выступаючымі скуламі і шырокім ілбом. Яна зусім вельмі была падобная на бацьку. Буйныя рысы твару — вялікія вочы, буйнаваты нос, мяккія вусны, рабілі Анастасію падобнай на юную Марыю Фёдараўну — яе бабулю. Анастасія мела хвалістыя валасы, даволі цвердаватыя.

Гаварыла хутка, але выразна. Голас мела высокі, глыбокі. Мела звычку гучна смяяцца і рагатаць.

Дзяўчынка адрознівалася лёгкім і жыццярадасным характарам, любіла гуляць у , у фанты, у серсо, магла гадзінамі без стомы насіцца па палацы, гуляючы ў хованкі. Лёгка лазіла па дрэвах, і часта з чыстага свавольства адмаўлялася спусціцца на зямлю. Яна была невычарпальная на выдумкі, да прыкладу, любіла размалёўваць шчокі і насы сясцёр, брата і маладых фрэйлін духмяным кармінам і клубнічным сокам. З яе лёгкай рукі ў моду ўвайшло ўплятаць у валасы кветкі і стужкі, чым маленькая Анастасія вельмі ганарылася. Была неразлучная са старэйшай сястрой Марыяй, любіла брата, і магла гадзінамі забаўляць яго, калі Аляксея ўкладвала ў пасцелю чарговая хвароба. Ганна Вырубава ўспамінала, што «Анастасія была нібы зроблена з ртуці, а не з цела і крыві». Аднойчы, быўшы зусім малой, трох ці чатырох гадоў з роду, на прошаным прыёме ў Кранштаце яна залезла пад стол і стала скубаць прысутных за ногі, прадстаўляючы сабаку — за што атрымала неадкладную строгую вымову ад бацькі.

Таксама яна адрознівалася выяўным талентам камічнай актрысы і любіла парадыраваць і перадражніваць атачальных, прытым рабіла гэта вельмі таленавіта і смешна. Аднойчы Аляксей сказаў ёй:

На што атрымаў нечаканы адказ, што вялікая княжна не можа выступаць у тэатры, у яе ёсць іншыя абавязкі. Яе кішэні былі ўвесь час забіты шакаладкамі і цукеркамі «Крэм-бруле», якімі яна шчодра падзялялася з атачальнымі.

Яна таксама любіла жывёл. Спачатку ў яе жыў шпіц па імі Швыбзік, з ім таксама было звязана нямала пацешных і чуллівых выпадкаў. Так, вялікая княжна адмаўлялася класціся спаць, пакуль да яе не далучаўся сабака, а аднойчы, страціўшы свайго ўлюбёнца, клікала яго гучным брэхам — і атрымала поспех, Швыбзік адшукаўся пад канапай. У 1915 годзе, калі шпіц памёр ад інфекцыі, яна была няўцешная цягам некалькіх тыдняў. Разам з сёстрамі і братам, яны адспявалі сабачку і пахавалі яго ў Пецяргофе, на Дзіцячай выспе, так званага  — сіндрому, па якім яе пазней пачнуць атаясамляць з адной з самазванак — Ганнай Андэрсан. Мела слабую спіну, пры тым, што ўсімі сіламі ўхілялася ад патрабаванага для ўмацавання цягліц масажу, хаваючыся ад масажысткі ў буфет ці пад ложак. Нават пры невялікіх парэзах крывацёк не спыняўся анамальна доўга, з чаго лекары рабілі выснову, што ўслед за маці Анастасія з’яўляецца носьбіткай гемафіліі.

Як сведчыў генерал М. К. Дзітэрыхс, які ўдзельнічаў у расследаванні забойства царскай сям’і:

Яна зачытвалася п’есамі Шылера і Гётэ, любіла  і Мальера, Дыкенса і . Добра іграла на раялі, і ахвотна выконвала з маці ў чатыры рукі п’есы Шапена, Грыга, Рахманінава і Чайкоўскага.

Выкладчык французскай мовы Жыльяр так успамінаў пра яе:

## Выяўленне рэшткаў 
Урочышча «Чатыры браты» размешчана ў некалькіх кіламетрах ад вёскі Капцякі, недалёка ад Екацярынбурга. Адна з яго ям была абрана камандай Юроўскага для пахавання рэшткаў царскай сям’і і слуг.

Утрымаць месца ў сакрэце не атрымалася адпачатку, з прычыны таго, што літаральна каля ўрочышча праходзіла дарога на Екацярынбург, рана раніцай працэсію бачыла сялянка сяла Капцякі Наталля Зыкава, і потым яшчэ некалькі чалавек. Чырвонаармейцы, пагражаючы зброяй, прагналі іх прэч.

Пазней, у той жа дзень на ўрочышчы былі чутныя выбухі гранат. Зацікаўленыя дзіўным здарэннем, мясцовыя жыхары, праз некалькі дзён, калі ачапленне ўжо было знята, прыйшлі ва ўрочышча і здолелі выявіць некалькі каштоўнасцей, у паспеху не заўважаных забойцамі.

З 23 мая па 17 чэрвеня 1919 года следчы Сакалоў вёў разведку мясцовасці і апытанне жыхароў сяла.

З 6 чэрвеня па 10 ліпеня на загад адмірала Аляксандра Калчака пачаліся раскопы Ганінай ямы, якія былі перапынены з-за адступлення белых з горада.

11 ліпеня 1991 года ў Парасёнкавым логу блізу Екацярынбурга на глыбіні ледзь больш аднаго метра былі знойдзены рэшткі, ідэнтыфікаваныя як целы царскай сям’і і слуг. Цела, якое, напэўна, належала Анастасіі, было пазначана нумарам 6. У дачыненні яго паўсталі сумневы — увесь левы бок твару быў пабіты; расійскія антраполагі спрабавалі злучыць знойдзеныя аскепкі разам, і скласці з іх патрэбную частку. Вынік досыць карпатлівай працы выклікаў сумневы. Расійскія даследчыкі паспрабавалі выходзіць з узросту знойдзенага шкілета, аднак, вымярэнні рабіліся з дапамогай параўнання фатаграфій і камп’ютарных мадэляў чэрапаў, знойдзеных у пахаванні, але дакладнасць дадзенага метаду была падвергнута сумневу амерыканскімі спецыялістамі.

Амерыканскія навукоўцы лічылі, што зніклае цела прыналежыць Анастасіі, таму што ніводны з жаночых шкілетаў не паказваў сведчанняў няспеласці, такіх як няспелая ключыца, неразвітыя зубы мудрасці ці няспелыя пазванкі ў спіне, якія яны вылічвалі выявіць у целе сямнаццацігадовай дзяўчыны.

У 1998 годзе, калі рэшткі імператарскай сям’і канчатковы былі пахаваны, цела даўжынёй 5’7" (170 см.) было пахавана пад імем Анастасіі. Фатаграфіі дзяўчыны, якая стаіць побач са сваімі сёстрамі, зробленыя за паўгода да забойства, паказваюць, што Анастасія была на некалькі цаляў ніжэй іх. Імператрыца, каментуючы фігуру сваёй шаснаццацігадовай дачкі, у лісце да Ганны Вырубавай за сем месяцаў да забойства пісала: «Анастасія да роспачы свайму патаўсцела і выглядам сваім у дакладнасці напамінае Марыю некалькі гадоў назад — такі ж велізарны стан і кароткія ногі… Будзем спадзявацца, з векам гэта пройдзе…». Навукоўцы лічаць малаімаверным, каб у апошнія месяцы свайго жыцця яна моцна вырасла. Яе рэальны ўзрост быў прыблізна 5’2". У той жа час крыміналіст В. Салаўёў лічыць, што довадам у карысць ідэнтыфікацыі цела як Анастасіі з’яўляецца яе спадніца.

Канчаткова сумневы атрымалася вырашыць у 2007 годзе, пасля выяўлення ў Парасенкавым логу рэшткаў маладой дзяўчыны і хлопчыка, ідэнтыфікаваных пазней як цэсарэвіч Аляксей і Марыя.  пацвердзіла ранейшыя высновы. У ліпені 2008 года дадзеную інфармацыю афіцыйна пацвердзіў , паведаміўшы, што экспертыза рэшткаў, знойдзеных у 2007 годзе на старой Капцякоўскай дарозе, усталявала: выяўленыя рэшткі прыналежаць вялікай княжне Марыі і цэсарэвічу Аляксею, які з’яўляўся спадчыннікам імператара. Аднак, група вядомых генетыкаў (прымалых удзел ва ўсіх гэтых ДНК-тэстах) у выніковым артыкуле ў 2009 годзе піша:
Варта адзначыць, што атрымалыя шырокую агалоску прэнні пра тое, рэшткі Марыі ці Анастасіі знойдзены ў другім пахаванні не могуць быць урэгуляваны на грунце вынікаў праведзенага ДНК аналізу. Без спецыфікацыі дадзеных ДНК кожнай з сясцёр, мы можам канчаткова ідэнтыфікаваць толькі Аляксея — толькі сына Мікалая і Аляксандры.
Ідэнтыфікаваць (рэшткі) як менавіта Марыю ці менавіта Анастасію з дапамогай аналізу ДНК не атрымалася.
Крымінальная справа пра гібель царскай сям’і афіцыйна закрыта.

У лютым 2014 года акадэмік РАН Веніямін Аляксееў апублікаваў новыя дадзеныя пра магчымае выратаванне Вялікай княжны.

## Ілжэ-Анастасіі 
Чуткі пра тое, што адной з царскіх дачок атрымалася выратавацца — ці то ўцёкшы з дома Іпацьева, ці то яшчэ да рэвалюцыі, быўшы падмененай на некага з прыслугі, сталі хадзіць сярод рускіх эмігрантаў амаль адразу пасля расстрэлу царскай сям’і. Спробы шэрага асоб выкарыстаць у карыслівых мэтах веру ў магчымае выратаванне малодшай княжны Анастасіі прывялі да з’яўлення звыш трыццаці ілжэ-Анастасій. Адной з найболей вядомых самазванак стала Ганна Андэрсан, якая сцвярджала, што салдат па прозвішчы Чайкоўскі здолеў выцягнуць яе параненай з падвала дома Іпацьева пасля таго як убачыў, што яна яшчэ жывая. Іншую версію той жа гісторыі выказаў былы аўстрыйскі ваеннапалонны Франц Свобада на судзе, на якім Андэрсан спрабавала абараніць сваё права называцца вялікай княжной і атрымаць доступ да гіпатэтычнай спадчыны «бацькі». Свобада абвясціў сябе ратавальнікам Андэрсан, прытым, паводле яго версіі, параненая княжна была перапраўлена ў дом «закаханага ў яе суседа, нейкага Х.». Версія гэта, зрэшты, утрымвала досыць шмат выяўна непраўдападобных дэталей, прыкладам, пра парушэнне каменданцкай гадзіны, што было неймаверна ў той момант, пра афішы з аб’явай пра ўцёкі вялікай княжны, нібы разлепленыя па ўсім горадзе, і пра павальныя ператрусы, якія нічога не далі. Томас Хільдэбранд Прэстан, што быў у паказаны час генеральным консулам Вялікабрытаніі ў Екацярынбургу, адпрэчыў падобныя выдумкі. Нягледзячы на тое, што Андэрсан да канца жыцця бараніла сваё «царскае» паходжанне, напісала кнігу «Я, Анастасія» і цягам некалькіх дзясяткаў гадоў вяла судовыя цяжбы, канчатковага рашэння пры яе жыцці вынесена не было.

У 1995 і 2011 гадах генетычны аналіз пацвердзіў ужо метыя дапушчэнні, што Ганна Андэрсан была насамрэч Францыскай Шанцкоўскай, працоўнай берлінскага завода, што вырабляў выбуховыя рэчывы. Да 2011 года лічылася, што яна была сур’ёзна паранена ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) і атрымала псіхічны шок, ад наступстваў якога не магла пазбыцца да канца жыцця.

У 2011 годзе амерыканцы Грэг Кінг і Пені Уілсан апублікавалі новае даследаванне пра Ганну Андэрсан і Францыску Шанцкоўскую — кнігу «*The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery*» (). У ёй яны сцвярджаюць, што, даследуючы фабрычныя архівы, высветлілі, што ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) Шанцкоўская атрымала толькі лёгкія (неглыбокія, павярхоўныя) драпіны на галаве і канцавінах, што ніяк не адпавядае зафіксаваным лекарамі глыбокім калецтвам за вухам, на целе і канцавінах Ганны Андэрсан. Апроч таго, Кінг і Уілсан не знайшлі сведчанняў пра тое, што Шанцкоўская была нараджалай жанчынай — тым часам як медычныя карты Ганны Андэрсан паказваюць, што яна нарадзіла дзіця (у 1919 годзе). Хоць крытыкі знайшлі ў кнізе Кінга і Уілсана каля 40 нестасовак, самі аўтары ў сваёй жа кнізе прыйшлі да высновы, што Ганна Андэрсан і Шанцкоўская былі адным і тым жа чалавекам.

Яшчэ адной ілжэ-Анастасіяй выступіла  (Яўгенія Смятыска), мастачка, якая выпусціла ў ЗША «мемуары» пра сваё жыццё і цудоўнае выратаванне. Ёй атрымалася прыцягнуць значную ўвагу да сваёй персоны і сур’ёзна падправіць фінансавае становішча, спекулюючы на цікавасці публікі.

Чуткі пра выратаванне Анастасіі падаграваліся весткамі пра цягнікі і дамы, якія бальшавікі абшуквалі ў пошуку зніклай княжны. Падчас кароткага зняволення ў Пермі ў 1918 годзе прынцэса , жонка далёкага сваяка Анастасіі, князя Іаана Канстанцінавіча, паведаміла, што ахова прыводзіла да яе ў камеру дзяўчынку, якая назвала сябе Анастасіяй Раманавай, і ці спытала, была дзяўчынка дачкой цара. Алена Пятроўна адказала, што яна не прызнала дзяўчынку, і ахова адвяла яе. Іншаму паведамленню дае больш верагоднасці адзін гісторык. Восем сведак паведамілі пра вяртанне маладой жанчыны пасля выяўнай спробы выратавання ў верасні 1918 года на чыгуначнай станцыі ў Запасным шляху 37, да паўночнага захаду ад Пермі. Гэтымі сведкамі быў Максім Грыгор’еў, Таццяна Сітнікава і яе сын Фёдар Сытнікаў, Іван Куклін і Марына Кукліна, Васіль Рабаў, Усціна Варакіна і доктар Павел Уткін, лекар, які аглядаў дзяўчынку пасля інцыдэнту. Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у Пермі, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія».

Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у Пермі, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія»..

Аднак ёсць імавернасць, што сапраўды адзін ці некалькі ахоўнікаў маглі выратаваць некага з выжылых Раманавых. Якаў Юроўскі запатрабаваў, каб ахоўнікі прыехалі ў яго кантору і перагледзелі рэчы, якія яны ўкралі пасля забойства. Адпаведна быў прамежак часу, калі целы ахвяр засталіся без нагляду ў грузавіку, у падвале і ў калідоры дома. Некаторыя ахоўнікі, якія не бралі ўдзел у забойствах і спачувалі вялікім княжнам, паводле некаторых звестак засталіся ў падвале з целамі.

У 1964—1967 гадах падчас справы Ганны Андэрсан венскі кравец Генрых Клейбенцэтль () сведчыў пра тое, што ён нібы бачыў параненую Анастасію неўзабаве пасля забойства ў Екацярынбургу 17 ліпеня 1918 года. За дзяўчынкай даглядала яго домаўласніца, Ганна Баўдзін (), у будынку насупраць дома Іпацьева.

«Ніжняя частка яе цела была пакрыта крывёй, яе вочы былі закрыты, і яна была белая як палатно», — сведчыў ён. «Мы вымылі яе падбародак, фрау Ганначка і я, потым яна застагнала. Косткі, мабыць, былі зламаны… Потым яна расплюшчыла вочы на хвіліну». Клейбенцэтль сцвярджаў, што параненая дзяўчынка заставалася ў доме яго домаўласніцы цягам трох дзён. Чырвонаармейцы нібы прыходзілі ў дом, але ведалі яго домаўласніцу занадта добра і фактычна не сталі абшукваць дом. «Яны сказалі прыкладна так: Анастасія знікла, але яна не тут, гэта само сабой». Нарэшце, чырвонаармеец, той жа самы чалавек, які прынёс яе, прыехаў, каб забраць дзяўчынку. Клейбенцэтль пра яе далейшы лёс больш нічога не ведаў.

Апошняя з ілжэ-Анастасій, Наталля Біліходзэ, памерла ў 2000 годзе.

Ізноў чуткі ажывіліся пасля выхаду кнігі Сярго Берыі «Мой бацька — Лаўрэнцій Берыя», дзе аўтар між іншым успамінае пра сустрэчу ў фае Вялікага тэатра з Анастасіяй, якая нібы выратавалася і стала настаяльніцай неназванага балгарскага манастыра.

Чуткі пра «цудоўнае выратаванне», якія быццам пацішэлі пасля таго, як царскія рэшткі былі падвергнуты навуковаму вывучэнню ў 1991 годзе, аднавіліся з новай сілай, калі ў прэсе з’явіліся публікацыі пра тое, што сярод знойдзеных цел адсутнічалі адна з вялікіх княжнаў (меркавалася, што гэта была Марыя) і цэсарэвіч Аляксей. Аднак, паводле іншай версіі, сярод рэшткаў магло не быць Анастасіі, якая была няшмат чым маладзей сёстры і амаль гэтак жа складзена, таму памылка ў ідэнтыфікацыі ўяўлялася імавернай. На ролю выратаванай Анастасіі гэтым разам прэтэндавала , якая правяла большую частку жыцця ў Казанскай псіхіятрычнай лякарні, куды яна была вызначана Савецкай уладай, якая нібы асцерагалася выжылай царэўны.

Князь , прапраўнук Мікалая, падвёў вынік шматгадовай эпапеі самазванак:

Дадатковымі аргументамі сталі знаходка ў тым жа ўрочышчы ў 2007 годзе цел Аляксея і Марыі і антрапалагічная і генетычная экспертызы, што пацвердзілі, што выратаваных сярод царскай сям’і не было.

## Кананізацыя 
Кананізацыя сям’і апошняга цара ў чыне навамучанікаў была распачата Рускай замежнай царквой у 1981 годзе.

Падрыхтоўка да кананізацыі ў Расіі пачалася ў 1991 годзе, калі былі адноўлены раскопы ў Ганінай яме. Па дабраславенні архібіскупа Мелхіседэка 7 ліпеня ва ўрочышчы быў усталяваны Паклонны крыж.
17 ліпеня 1992 года прайшоў першы архірэйскі  да месца пахавання рэшткаў царскай сям’і.

Новы крыж з ківотам усталявала тут Брацтва ў імя Святых Царскіх Пакутнікаў.

У ноч на 17 ліпеня 1995 года ля крыжа была здзейснена першая Боская літургія, якая праходзіць зараз кожны год.

У 2000 годзе рашэнне пра кананізацыю прыняла Руская праваслаўная царква. У тым жа годзе па дабраславенні патрыярха было пачата будаванне .

1 кастрычніка 2000 года Высокаправялебнейшы , архібіскуп Екацярынбургскі і Верхатурскі, заклаў першы камень у падставу будучай царквы ў гонар Святых Царскіх Пакутнікаў. Манастыр пабудаваны галоўным чынам з дрэва, у ім знаходзяцца сем асноўных цэркваў у прыватнасці — галоўны храм у гонар святых царскіх пакутнікаў, храм св. Серафіма Сароўскага і інш.

## Памяць 
У яе гонар у 1902 годзе было названа сяло  .

У снежні 2010 года ў гонар Анастасіі Раманавай быў названы набыты расійскай суднаходнай кампаніяй  круізны паром — .

У Санкт-Пецярбургу каля храма Ускрысення Хрыстова ля Варшаўскага вакзала стаіць помнік сям’і Раманавых.

У Екацярынбургу на месцы расстрэлу царскай сям’і пабудаваны Храм-на-Крыві.

Кампаніяй Fox Animation Studios быў выпушчаны мультфільм .

## Радавод 

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Танеева (Вырубова) А. А. [Страницы моей жизни](http://hghltd.yandex.net/yandbtm?url=http%3A%2F%2Fwww.sakharov-center.ru%2Fasfcd%2Fauth%2Fauth_book.xtmpl%3Fid%3D86831%26aid%3D364&text=%D2%E0%ED%E5%E5%E2%E0%20(%C2%FB%F0%F3%E1%EE%E2%E0)%20%C0.%20%C0.%20%D1%F2%F0%E0%ED%E8%F6%FB%20%EC%EE%E5%E9%20%E6%E8%E7%ED%E8) / Предисл. Ю. Ю. Рассулина. — М.: Благо, 2000. — 320 с (Англ. пер.: Vyrubova, Anna. *Memories of the Russian Court*. *alexanderpalace.org*.)
* Dehn, Lili (1922). *The Real Tsaritsa*. *alexanderpalace.org*.
* Gilliard, Pierre. *Thirteen Years at the Russian Court* *alexanderpalace.org*.
* Император Николай II и его семья. П.Жильяр. Вена, 1921
* Eagar, Margaret (1906). *Six Years at the Russian Court*. *alexanderpalace.org*.
* Kurth, Peter (1983). *Anastasia: The Riddle of Anna Anderson*. Back Bay Books. ISBN 0-316-50717-2. (На русском языке: Курт, Питер. *Анастасия. Загадка великой княжны*. — М. «Захаров», 2005. ISBN 5-8159-0472-4).
* Massie, Robert K. (1967). *Nicholas and Alexandra*. Dell Publishing Co. ISBN 0-440-16358-7. (На русском языке: Мэсси, Роберт. *Николай и Александра. Биография*. — М. «Захаров», 2006. ISBN 5-8159-0630-1.)
* Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). *A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story*. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1 (Русск. изд.: Мейлунас А., Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с — ISBN 5-93006-001-0.)
* Christopher Peter, Kurth Peter, Radzinsky Edvard (1995). *Tsar: The Lost World of Nicholas and Alexandra*. Little Brown and Co. ISBN 0-316-50787-3.
* Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). *A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story*. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1 (Русск. изд.: Мейлунас А., Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с — ISBN 5-93006-001-0.)
* King Greg, Wilson Penny (2003). *The Fate of the Romanovs*. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 0-471-20768-3.
* Radzinsky, Edvard (1992). *The Last Tsar*. Doubleday. ISBN 0-385-42371-3. (Русск. изд.: Радзинский Э. С. Николай II: жизнь и смерть. — М.: АСТ, 2007. — 510 с — ISBN 978-5-9713-4632-6)
* Lovell, James Blair (1991). *Anastasia: The Lost Princess*. Regnery Gateway. ISBN 0-89526-536-2.
* Vorres, Ian (1985). *The Last Grand Duchess* London, Finedawn Press (3rd edition)
* Occleshaw, Michael (1993). *The Romanov Conspiracies: The Romanovs and the House of Windsor''. Orion Publishing Group Ltd. ISBN 1-85592-518-4.
* Воспоминания о Царской Семье. Т.Мельник-Боткина. Белград, 1921

## Спасылкі 
* Правда о Лжеанастасии 

Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Кананізаваныя князі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы