Полацк

**По́лацк**. На думку С. Роспанда, назва Палата паходзіць ад праславянскай асновы **pol-t-*, якая адносілася да асновы **pol-* «поле». 

Назва ўтвораная з дапамогай утваральніка -*ск*-, *Paltisca*.

### У складзе Расійскай імперыі 
Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе правабярэжная частка Полацка увайшла у склад Расійскай імперыі. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе — левабярэжная частка горада.

Пасля падпісання папай рымскім Кліментам XIV булы 1773 года аб забароне дзейнасці «Таварыства Ісуса», Полацк становіцца цэнтрам збору езуітаў свету і паступова ператвараецца ў своеасаблівую іх сталіцу. З 1776 года цэнтр Полацкай губерніі, у 1778—1796 гадах — намесніцтва, з 1796 года цэнтр павета Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерніі.

### Савецкі перыяд 
У другой палове жніўня 1919 года фронт наблізіўся да Полацка. 20 верасня 1919 года польскія войскі выйшлі да Полацка, да вечара занялі задзвінскую частку горада. Аднак, спроба захапіць увесь горад правалілася і пачалася пазіцыйная вайна, якая працягвалася 8 месяцаў. У сярэдзіне жніўня 1920 г. Полацкі рэўкам паведамляў, што «горад разбураны, маёмасць раскрадалі, павялічыліся павальныя разбоі і забойствы». У справаздачах павятовай міліцыі паведамлялася, што ў горадзе, напоўненны ваеннымі, з’явілася шмат жанчын, якія ў сілу пэўных жыццёвых абставінаў, займаліся прастытуцыяй. Згодна справаздач міліцыі ў горадзе летам 1919 г. было 9 дамоў цярпімасці.

З 1924 года Полацк — цэнтр раёна, у 1924—1930 і 1935—1938 гадах цэнтр акругі. З 1938 года ў Віцебскай вобласці. У 1944—1954 цэнтр Полацкай вобласці. 22 снежня 1959 года ў гарадскую мяжу горада ўключана вёска Кароўнікі Экіманскага сельсавета, 2 лістапада 1972 года — вёскі Меліярацыйная, Спас-Слабада Салоніцкага сельсавета і Пагіршчына Баравухскага сельсавета.

У 1989 годзе Полацк стаў першым у Беларусі гісторыка-культурным горадам-запаведнікам.

### Сучасная гісторыя 
14 студзеня 2013 года ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за нумарам 27 «Аб аб’яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Полацк быў пазбаўлены статусу горада абласнога падпарадкавання.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1805 год — 2991 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2006 год — 82,4 тыс. чал.; 2007 год — 81,7 тыс. чал.; 2009 год — 83,7 тыс. чал.; 2009 год — 82&nbsp;547 чал. (перапіс).

## Эканоміка 
Прадпрыемствы хімічнай (ААТ Полацк-Шкловалакно), машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, лёгкай, харчовай, паліграфічнай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Полацкая ЦЭЦ. Полацк — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцінічны комплекс «Славянскі», гасцініца «Дзвіна».

## Культура 
У горадзе створаны Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік, які ўключае пастаянна дзеючыя музеі: Полацкі краязнаўчы музей, Музей беларускага кнігадрукавання, Полацкі музей-бібліятэку Сімеона Полацкага, Полацкі музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер'я, Полацкі музей баявой славы, Полацкі музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора, Полацкі дзіцячы музей, музей Тусналобавай-Марчанка, Полацкую стацыянарную выстаўку «Прагулка па Ніжнепакроўскай», прыродна-экалагічны музей Мастацкую галерэю.

З 2003 года працуе філіял Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Я. Коласа.

## Адукацыя 
У Полацку размяшчаецца гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (астатнія — у Наваполацку).
Працуюць:
* Полацкі дзяржаўны лясны каледж,
* Полацкі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж,
* Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж,
* Полацкі дзяржаўны медыцынскі каледж імя Героя Савецкага Саюза З. М. Тусналобавай-Марчанка,
* Полацкі дзяржаўны хіміка-тэхналагічны каледж,
* Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны,
* Полацкае кадэцкае вучылішча (на базе ўстановы адукацыі «Полацкая дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа № 4») .
* Дзяржаўная ДЮСШ Полацкага раёна

## Спорт 
ФК Полацк, жаночы баскетбольны клуб «Полацк»

## Славутасці 
* Курган Бессмяротнасці (1966)
* гарадзішча і паселішча IX—X стст.
* Барысаў камень (помнік эпіграфікі XII ст.)
* руіны Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра (XII ст.)
* Полацкі Сафійскі сабор
* Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр (і Крыжаўзвіжанскі сабор)
* Ніжні замак (вядомы як «Вал Івана Грознага»)
* Полацкая кірха
* Езуіцкі калегіум (XVIII—XIX ст.)
* Полацкі дом Пятра I
* Богаяўленскі мужчынскі манастыр (і Богаяўленскі сабор)
* Полацкі «Чырвоны мост»
* фрагменты жылой забудовы (XVII—XIX ст.)
* Помнік «Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы», памятны знак у гонар Геаграфічнага цэнтра Еўропы.
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Памятны знак «Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці»
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў
* Касцёл Святога Андрэя Баболі
* Свята-Успенская царква (стараабрадніцкая, 1998 года)

## Галерэя 

Файл:Belarus-Polatsk-Cathedral of Sophia-11.jpg|«Сафія» з боку апсіды
Файл:Belarus-Polatsk-Boris Stone.jpg|Барысаў камень
Файл:Belarus-Polatsk-Cathedral of Epiphany-5.jpg|Царква Яўлення Гасподняга
Файл:Polatsk-St. Euphrosine1.JPG|Царква Св. Спаса
Файл:Belarus-Polatsk-Lutheran Church-1.jpg|Лютаранская кірха
Файл:Polatsk-St. Euphrosina Gate.JPG|Манастыр Спаса-Ефрасіннеўскі
Файл:Polatsk-St. Euphrosine2.JPG|Царква Уздзвіжання Св. Крыжа
Файл:Belarus-Polatsk-Church of Andrew Babola-4.jpg|Касцёл Св. Андрэя Баболі
Файл:Belarus-Polatsk-Church of Protection of Holy Virgin-4.jpg|Царква Пакрова Прасв. Багародзіцы
Файл:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік Францыску Скарыну
Файл:Belarus-Polatsk-Peter I House-1.jpg|«Дом Пятра І»
Файл:Природно-экологический музей в Полоцке.jpg|Прыродна-экалагічны музей

## Вядомыя асобы 
* Ісак Міронавіч Гамус — вучоны ў галіне гідраэнэргетыкі. Ганаровы энергетык СССР.
* Віктар Іванавіч Чуяшоў — беларускі навуковец.
* Аляксандр Васільевіч Тузікаў — беларускі навуковец у галіне матэматычнай кібернетыкі і інфарматыкі.
* Андрэй Сцяпанавіч Струеў — генерал-маёр артылерыі.
* Каэтан Андрэевіч Касовіч — санскрытолаг, філолаг, перакладчык, педагог.
* Георгій Аляксандравіч Аксянёнак — юрыст і прафесар.
* Абрам Давыдавіч Абкін — фізікахімік.
* Анатоль Сяргеевіч Ізаітка — беларускі мастак.
* Галіна Сцяпанаўна Васільева — беларуская мастачка.
* Мікалай Леанідавіч Генаў — заслужаны трэнер.
* Аркадзь Сцяпанавіч Казлоў — ганаровы грамадзянін г. Наваполацка (2008).
* Іван Епіфанавіч Аляксееў — Герой Савецкага Саюза.
* Вольга Антропава — Міс Беларусь-2004.
* Алесь Аркуш — беларускі паэт, эсэіст, выдавец.
* Уладзімір Арлоў — беларускі пісьменнік.
* Валянцін Вячаслававіч Базыльчык (1935—1993) — вучоны ў галіне арганічнай хіміі, доктар хімічных навук. Заслужаны дзеяч навукі Чувашыі.
* Лявон Пятровіч Баршчэўскі — беларускі філолаг, перакладчык.
* Юлій Саламонавіч Берзін — савецкі пісьменнік.
* Максім Андрэевіч Вавілаў — савецкі ваенны дзеяч.
* Пятро Васючэнка — беларускі пісьменнік.
* Барыс Галёркін — інжынер, спецыяліст у галіне тэорыі пругкасці, матэматык, акадэмік АН СССР.
* Навум Гальпяровіч — беларускі паэт і журналіст.
* Максім Гальпяровіч — беларускі гісторык, галоўны рэдактар «Беларускага гістарычнага часопіса».
* Дзмітрый Кайгародаў — біёлаг, фенолаг, арнітолаг, папулярызатар прыродазнаўства, педагог.
* Аркадзь Цімафеевіч Караткоў — беларускі архітэктар.
* Валянцін Антонавіч Лукша — беларускі паэт.
* Вінцэсь Мудроў — беларускі пісьменнік.
* Ксенія Максімаўна Пагарэлая — беларуская арганістка.
* Еўфрасіння Полацкая (XII ст.) — беларуская асветніца, заступніца Беларусі. Прылічана да ліку праваслаўных святых.
* Параскева Полацкая — полацкая князёўна.
* Сімяон Полацкі (1629—1680) — выдатны беларускі і рускі паэт, асветнік, энцыклапедыст.
* Рагнеда Рагвалодаўна (966—1000) — княжна полацкая.
* Віктар Антонавіч Рыбчынскі — беларускі акцёр тэатра і кіно
* Алесь Савіцкі — беларускі пісьменнік
* Сяргей Пятровіч Сахараў — беларускі фалькларыст
* Францыск Скарына (каля 1490 — каля 1551) — усходнеславянскі першадрукар, асветнік, перакладчык.
* Лера Сом — беларускі паэт, празаік, бард.
* Усяслаў Брачыславіч (~1029 — 14.4.1101) — князь полацкі.
* Хаджы Хасроў (да 1563 — пасля 1595) — персідскі дыпламат.
* Міхаіл Львовіч Хейфец — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання
* Мэры Энцін — амерыканская пісьменніца.
* Ігар Мікалаевіч Шаруха (нар. 1968) — географ, краязнаўца.
* Нінэль Шчасная — беларускі жывапісец і графік.
* Віктар Іванавіч Яронька — Герой Савецкага Саюза (1944). Ганаровы грамадзянін Наваполацка.
* Якаў Палачанін — удзельнік  супраць шведаў, якія напалі на Наўгародскую зямлю.
* Сяргей Юльянавіч Шлапак (нар. 1952) — беларускі палітык.
* Аляксандр Міхайлавіч Галёркін (нар. 1916) — савецкі жывапісец.

## Гарады-пабрацімы 
*  Алаверды, Арменія
*  Мінгечаур, Азербайджан
*  Фрыдрыхсгафен, Германія

## У літаратуры 
Полацк (Палтэск’я або Палтэск’юборг) згадваецца ў старажытнаскандынаўскай літаратуры XII—XIV стагоддзяў як адзін з галоўных гарадоў Гардарыкі. Сага пра  2-й паловы XIII стагоддзя сцвярджае, што Полацкам уладарыў конунг Палтэс, які плаціў даніну конунгу Квіланусу.

Сярэднявечны дацкі гісторык Саксон Граматык у хроніцы «Дзеі данаў» расказвае пра паход легендарнага дацкага караля Фродзі на Полацк. Фродзі распаўсюдзіў вестку пра ўласную смерць каб усыпіць пільнасць абаронцаў, што дазволіла яго войску ўвайсці ў горад і забіць Веспасія, полацкага караля.

У  апісваецца аблога Полацка Ацілам у часе вайны гунаў і русіманаў. Паводле сагі, Полацк меў вялікі замак з каменнай сцяной і глыбокім ровам, і вялікае войска для абароны. Горад быў настолькі ўмацаваны, што яго давялося браць трыццацітысячным войскам, падзеленым на тры роўныя часткі. Пасля больш як трох месяцаў аблогі Аціла здолеў узяць горад і нарабаваў там шмат багаццяў.

Полацку прысвечана апавяданне «Полацак» са зборніка «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» Яна Баршчэўскага. Аўтар апісвае горад у пачатку XIX стагоддзя, калі ён навучаўся там у Полацкай езуіцкай акадэміі. Апрача акадэміі, у апавяданні згадваюцца царква святой Сафіі і Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр, касцёл святога Стафана, святога Ксаверыя і святога Казіміра (ні адзін са згаданых касцёлаў не захаваўся), царква Барыса і Глеба (не захавалася), маёнтак Экіманія, Валовае возера. У Полацку адбываюцца падзеі апавядання «Твардоўскі і вучань», горад ускосна згадваецца ў шэрагу іншых апавяданняў са зборніка.

## У філатэліі 

File:1992. Stamp of Belarus 0003.jpg|Паштовая марка Беларусі, прысвечаная Полацку (1992 год).
File:1210 (Hierby haradoŭ Bielarusi. Hierb Polacka).jpg|Паштовая марка Беларусі, прысвечаная Полацку (2017 год).
File:1210 (Hierby haradoŭ Bielarusi. Hierb Polacka) - Sheet.jpg|Малы аркуш Беларусі, прысвечаны Полацку (2017 год).
File:1210 (Hierby haradoŭ Bielarusi. Hierb Polacka) - Special postmark.png|Спецыяльны паштовы штэмпель Беларусі, прысвечаны Полацку (2017 год).
File:1210 (Hierby haradoŭ Bielarusi. Hierb Polacka) - First day cover.jpg|Канверт першага дня Беларусі, прысвечаны Полацку (2017 год).

## Гл. таксама 
* Полацкае Евангелле
* Полацкае княства
* Франкскі меч з Полацка
* Спіс вуліц Полацка
* Полацкі веснік
* Трудовая смена

## Зноскі 
## Літаратура 
*  -- С. 301.
* https://www.academia.edu/resource/work/125891271

## Спасылкі 
* Раздзел «Полацак — крывіцкая сталіца» на сайце «Весткі» 
* Полацк  на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь 
* Раздзел «Полацк» на сайце «Радзіма майго духу»
* Навіны Полацка на сайце Westki.info 
* Надвор’е ў Полацку
* ePOLOTSK.com — гісторыя і краязнаўства Полацка 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Гарады на Дзвіне