Лясное садоўніцтва

]]
**Садоўніцтва ў лясах** не патрабуе абслугоўвання, ,  раслінная харчовая вытворчасць і сістэма , заснаваная на лясных экасістэмах, якія ўключаюць пладовыя і арэхавыя дрэвы, кусты, , вінаградныя лозы і , якія даюць ураджай, непасрэдна карысны для чалавека. Выкарыстоўваючы , іх можна  для вырошчвання ў паслядоўных пластах для стварэння ляснога асяроддзя пражывання. Лясное садоўніцтва — гэта дагістарычны метад забеспячэння харчавання ў трапічных раёнах. У 1980-х гадах  увёў тэрмін «лясное садоўніцтва» пасля адаптацыі прынцыпаў і прымянення іх да ўмеранага клімату.

## Гісторыя 
З дагістарычных часоў  маглі ўплываць на лясы, напрыклад, у Еўропе людзі эпохі мезаліту прыносілі з сабой такія любімыя расліны, як кусты ляшчыны. Лясныя сады, напэўна, самая старажытная ў свеце форма  і найбольш устойлівая . Яны ўзніклі ў дагістарычныя часы ўздоўж пакрытых джунглямі берагоў рэк і ў вільготных перадгор’ях мусонных рэгіёнаў. У працэсе паступовага паляпшэння сем’ямі навакольнага асяроддзя карысныя пароды дрэў і лоз былі вызначаны, абаронены і палепшаны, а непажаданыя віды былі ліквідаваны. У рэшце рэшт былі адабраны лепшыя замежныя віды і ўключаны ў сады. Пасяленні першых нацый на Алясцы з ляснымі садамі, напоўненымі арэхамі, костачкавымі садавіной, ягадамі і зёлкамі, былі адзначаны археолагам са Смітсанаўскага інстытута ў 1930-х гадах.

Лясныя сады ўсё яшчэ распаўсюджаны ў тропіках і вядомыя пад рознымі назвамі, такімі як: *хатнія сады* ў Керале на , Непале, Замбіі, Зімбабвэ і Танзаніі; «Кандзійскія лясныя сады» ў Шры-Ланцы; «сямейныя сады» ў Мексіцы. Іх таксама называюць агралясамі, а там, дзе кампаненты драўніны нізкарослыя, выкарыстоўваюць тэрмін *хмызняковы сад*. Даказана, што лясныя сады з’яўляюцца значнай крыніцай даходу і харчовай бяспекі для мясцовага насельніцтва.

У 1980-х Роберт Харт адаптаваў лясное садоўніцтва да ўмеранага клімату Вялікабрытаніі. Пазней яго тэорыі былі развіты  з  і рознымі пермакультуралістамі, такімі як Грэм Бэл, , .

## Ва ўмераным клімаце 
, піянер ляснога садоўніцтва]]
Роберт Харт пачаў займацца сельскай гаспадаркай у  у графстве Шропшыр з намерам забяспечыць здаровае і лячэбнае асяроддзе для сябе і свайго брата Лакона. Пачаўшы як адносна звычайныя , Харт неўзабаве выявіў, што абслугоўванне вялікіх аднагадовых градак з гароднінай, вырошчванне жывёлы і догляд фруктовага саду былі не па сілах. Аднак невялікая градка са шматгадовымі гароднінай і травамі, якую ён пасадзіў, даглядала сама за сабой без умяшання.

Пасля таго, як Харт перайшоў на  па прычынах здароўя і па асабістых прычынах, ён замяніў сваіх сельскагаспадарчых жывёл раслінамі. Тры асноўныя прадукты з ляснога саду — гэта садавіна, арэхі і зялёная ліставая гародніна. Ён стварыў узорны лясны сад на 0,12 акра (500 м²) і фруктовы сад на сваёй ферме і планаваў назваць свой метад садоўніцтва *экалагічным садаводствам* або *экакультурай*. Кроўфард апісвае лясны сад як непатрабавальны ў абслугоўванні спосаб ўстойлівай вытворчасці прадуктаў харчавання і іншых тавараў для дома.

Кен Ферн прыдумаў, што для паспяховага ляснога саду ва ўмераных шыротах неабходна выкарыстоўваць больш шырокі спектр ядомых ценевынослівых раслін. З гэтай мэтай Ферн стварыў арганізацыю , якая сабрала базу даных раслін, прыдатную для такой сістэмы. У сваёй кнізе «Расліны для будучыні» Ферн выкарыстаў тэрмін садоўніцтва рэдкалесся (, а не лясное садоўніцтва .

Кэтлін Джанаўэй, сузаснавальніца Руху за міласэрнае жыццё (), разам са сваім мужам Джэкам напісала ў 1991 годзе кнігу з апісаннем устойлівай веганскай будучыні пад назвай «Багатае жыццё ў будучы век дрэва». MCL прапагандуе лясное садоўніцтва і іншыя віды . У 2009 годзе яна выдзеліла грант у памеры 1000 фунтаў стэрлінгаў на праект Bangor Forest Garden у Гвінедзе, .

Кевін Брэдлі ў ЗША ў 1985 годзе назваў свой маёнтак і гадавальнік «Ядомы лес», у ім спалучаліся дрэвы і палявыя культуры. Сёння яго бізнес і кніга 2005 года «Ядомыя лясныя сады» спарадзілі маленькія «ядомыя лясы» па ўсім свеце.

### Пермакультура 
, які ўвёў тэрмін пермакультура, наведаў Роберта Харта ў яго лясным садзе ў  у кастрычніку 1990 года. З тых часоў сяміярусная сістэма Харта была прынята ў якасці агульнага элемента пермакультурнага дызайну.

Шматлікія пермакультуралісты з’яўляюцца прыхільнікамі лясных садоў або харчовых лясоў, такіх як Грэм Бэл, >, Дэйв Джэк,  і . Бэл пачаў будаваць свой лясны сад у 1991 годзе і напісаў кнігу «Пермакультурны сад» у 1995 годзе, Уайтфілд напісаў кнігу «Як зрабіць лясны сад» у 2002 годзе, Джэк і Тоенсмайер сталі суаўтарамі двухтомнага зборніка кніг «Ядомыя лясныя сады» ў 2005 годзе, а Лоўтан прадставіў фільм «Стварэнне харчовага лесу» ў 2008 годзе.

## У трапічным клімаце 
Лясныя сады, або хатнія сады, з’яўляюцца распаўсюджанымі ў тропіках, дзе выкарыстоўваюць  для вырошчвання дрэў, сельскагаспадарчых культур і жывёл на адной зямлі. У штаце Керала на , а таксама на  хатні сад з’яўляецца найбольш распаўсюджанай формай землекарыстання і сустракаецца таксама ў Інданезіі. Адзін з прыкладаў спалучае ў сабе какос, чорны перац, какава і ананас. Гэтыя сады з’яўляюцца прыкладам полікультуры і захоўваюць вялікую колькасць  сельскагаспадарчых культур і , якія не сустракаюцца ў монакультурах. Лясныя сады ўмоўна параўноўваюць з рэлігійнай канцэпцыяй .

### Амерыкі 
У дакументальным серыяле BBC  BBC сцвярджаецца, што трапічныя лясы Амазонкі не былі першароднай , а сфарміраваны людзьмі на працягу як мінімум 11 000 гадоў праз такія практыкі, як лясныя сады і тэра прэта. З 1970-х гадоў на бязлеснай зямлі ў трапічных лясах Амазонкі былі знойдзены шматлікія геогліфы, што пацвярджае сведчанні існавання  цывілізацый.

На паўвостраве Юкатан вялікая частка харчовых запасаў мая вырошчвалася ў «садах», вядомых як *pet kot*. Сістэма атрымала сваю назву ад нізкай каменнай сцяны (*pet* азначае «кругавая», а *kot -* «сцяна з незамацаваных камянёў»), якая характэрна акружае сады.

### Афрыка 
У многіх афрыканскіх краінах, напрыклад, у Замбіі, Зімбабвэ, Эфіопіі і Танзаніі, сады шырока распаўсюджаны ў сельскіх, прыгарадных і гарадскіх раёнах і гуляюць важную ролю ў забеспячэнні . Найбольш вядомыя сады Чага на схілах гары Кіліманджара ў Танзаніі. Гэта прыклад сістэмы . У многіх краінах жанчыны з’яўляюцца галоўнымі дзеючымі асобамі ў агародніцтве і ежа ў асноўным вырабляецца для існавання. У Паўночнай Афрыцы традыцыйным тыпам ляснога саду з’яўляецца аазісна-яруснае садоўніцтва з пальмамі, фруктовымі дрэвамі і гароднінай.

## Расліны 
Некаторыя расліны, такія як , працуюць і як каранёвая расліна, і як ліяна. Глебапакроўныя расліны — гэта нізкарослыя ядомыя *лясныя садовыя расліны*, якія дапамагаюць кантраляваць пустазелле і дазваляюць выкарыстоўваць плошчы, якія б у іншым выпадку не выкарыстоўваліся.

### Расліны 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Праекты 
 на мяжы Беліза і Гватэмалы мае лясны сад, які дэманструе . Яшчэ адзін мадэльны лясны сад плошчай акр, які называецца Känan K’aax (што азначае «дагледжаны сад» на мове майя), фінансуецца Нацыянальным геаграфічным таварыствам і распрацаваны ў пачатковай школе Санта-Фамілія ў , Беліз.

Лічыцца, што ў Злучаных Штатах самым буйным вядомым харчовым лесам на грамадскай зямлі з’яўляецца , які займае сем акраў у Сіэтле, штат Вашынгтон. Сярод іншых знаных лясных садоў можна згадаць праект цэнтральнага Інстытута пермакультуры Скалістых гор у , ферму Montview Neighborhood у . Бостанская харчовая лясная кааліцыя прасоўвае мясцовыя лясныя сады.

У Канадзе Рычард Уокер распрацоўвае і падтрымлівае харчовыя лясы ў Брытанскай Калумбіі больш за 30 гадоў. Ён распрацаваў харчовы лес плошчай тры гектары, які ў стадыі сталасці забяспечваў сыравінай гадавальнік і зелянінавы бізнес, а таксама ежу для яго сям’і. Living Centre распрацаваў розныя праекты лясных садоў у Антарыа.

У Злучаным Каралеўстве, акрамя кіраваных Даследчым фондам агралесаводства (ART), існуе мноства праектаў лясных садоў, такіх як лясны сад Бангор у Гвінедзе, на паўночным захадзе Уэльса. Марцін Кроўфард з ART кіруе Forest Garden Network, нефармальнай сеткай людзей і арганізацый, якія вырошчваюць лясныя сады.

З 2014 года Гізела Мір і Марк Біфэн распрацоўваюць невялікі ядомы лясны сад () у , вёсцы недалёка ад Барселоны, Каталонія. У папярэднія гады пермакультурнага навучання яны пазнаёміліся з рознымі ядомымі ляснымі садовымі праектамі ва Уэльсе і іншых частках Вялікабрытаніі. Ён задуманы як прастора для эксперыментаў і дэманстрацый: «…мы хочам даведацца і праверыць, што значыць мець фруктовы сад у рэгіёне з міжземнаморскім кліматам: якія віды тут добра растуць; як кіраваць абмежавальнымі аспектамі, такімі як вада; і, перш за ўсё, якія наступствы для дызайну ёсць з-за характарыстык нашага клімату і нашай шыраты». У красавіку 2021 года яны апублікавалі на іспанскай мове кнігу «Харчовыя лясы і ядомыя сады» (), дзе яны абапіраюцца на свае першыя эксперыментальныя дасягненні і вопыт, паглыбляючыся ў асаблівасці міжземнаморскага клімату праз кнігу, адаптаваную да гэтага клімату і да гэтых відаў. Гэта адзін з першых твораў на гэтую тэму, напісаных не на англійскай мове.

## Спасылкі 
* Why Food Forests?, Permaculture Research Institute
* Plant an Edible Forest Garden, *Mother Earth News*
* The garden of the future?, *The Guardian*
* Forest gardens, Permaculture Association
* El Pilar Forest Garden Network, information on traditional Maya forest gardening

Катэгорыя:Лясная гаспадарка
Катэгорыя:Аграэкалогія
Катэгорыя:Экалогія