Кардынальныя законы

**Кардынальныя законы** — законы другой паловы XVIII стагоддзя.

Першыя кардынальныя законы былі прыняты ў 1767–1768 гадах у Варшаве на сейме, вядомым як Рэпнінскі сейм. Яны ўключалі асноўныя прынцыпы шляхецкай дэмакратыі, якія гарантавалі шляхце: свабодныя выбары, захаванне *права вета* на сеймах, права адмовіцца ад паслушэнства каралю, асабістую недатыкальнасць (*neminem captivabimus* ), прывілеі ў кіраванні, валоданні зямлёй і ўладу над сялянствам.

Па духу яны грунтаваліся на Генрыкавых артыкулах і мелі характар фундаментальнага закона . Гэтыя законы не маглі быць зменены — яны павінны былі быць пастаяннымі. Яны забяспечвалі захаванне ранейшага парадку рэчаў, з якім пагадзілася кааліцыя магнатаў і «прыхільнікаў палітыкі суседніх дзяржаў». У выніку законы былі гарантаваныя Расіяй у 1768 годзе, а ў 1775 годзе ўсімі трыма суседнімі дзяржавамі ( Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй) . Кардынальныя законы былі адменены Чатырохгадовым сеймам і адноўлены ў 1793 годзе Гродзенскім соймам .

Выкананне Кардынальных законаў, як фундаментальных канстытуцыйных прынцыпаў, гарантавала захаванне знакамітай Залатой Свабоды . 

У 1768 годзе Сейм прыняў наступныя кардынальныя законы і пытанні, яны класіфікаваліся як *materiae status* і таму маглі быць прынятыя або змененыя толькі аднагалосным рашэннем Сейма:

### Кардынальныя законы (нязменныя) 
* Прынцып свабодных выбараў
* Прынцып свабоднага вета абмяжоўваецца *дзяжаўнымі пытаннямі materii status*, ранейшае права зрыва соймаў  скасоўвалася.
* Прынцып Neminem Captivabimus — асабістай недатыкальнасці шляхты
* Права адмовіцца ад паслушэнства каралю (ствараць канфедэрацыі і рокашу )
* Выключнае права шляхты займаць пасады і валодаць зямлёй
* Амаль неабмежаваная ўлада землеўладальнікаў над сялянамі (акрамя магчымасці пакарання смерцю, якая адгэтуль захоўвалася за земскім, гродскім або гарадскім судом; за забойства селяніна, учыненае *са злым намерам, а не выпадкова*, шляхціц павінен быў быць пакараны ў адпаведным судзе не выплатай галаўшчызны, а *стратай уласнай галавы* — нормы артыкула 1, раздзела 12 Трэцяга Літоўскага статута 1588 года былі распаўсюджаны на ўсю Польскую Рэспубліку)
* Унія з Літвой
* Захаванне прывілеяў Каралеўскай Прусіі
* Прынцып роўнасці — кожны шляхціч меў роўнае права на атрыманне ў спадчыну зямельных уладанняў, узнагарод, сенатарскіх і маршальскіх званняў, духоўных і свецкіх пасад, а таксама прывілеяў як гродскіх, так і нягродскіх старастаў . Гэтая роўнасць не памянлася ніякімі тытуламі  .

### *Materiae status* 
Materiae status ( лац.: *дзяржаўныя справы* ) — законы, якія маглі быць зменены толькі са згоды ўсіх паслоў парламента.

* Змена і павышэнне падаткаў
* Пашырэнне вайска
* Заключэнне саюзаў і гандлёвых пагадненняў
* Абвяшчэнне вайны і заключэнне міру
* Манетарныя пытанні
* Змены ў парадку склікання і правядзення соймаў і соймікаў
* Скліканне паспалітага рушання
* Змены і стварэнне новых урадаў
* Выдача індэгінату - шляхецтва замежнікам

Іншыя пытанні былі класіфікаваны як *эканамічныя пытанні,* якія вырашаліся большасцю галасоў.

## 1775 год 
Кардынальныя законы абмяркоўваліся на сейме ў 1775 годзе. Іх новая рэдакцыя ў артыкуле 2 пацвердзіла рэдакцыю 1768 года з некаторымі зменамі, такімі як стварэнне Пастаяннай рады

У студзені 1791 года Вялікі сейм прыняў трэцяе выданне «Кардынальных законаў», адхіліўшы ў артыкуле 7 іх царскую гарантыю: «Любая замежная гарантыя польскай ўлады, якая супярэчыць незалежнасці Рэчы Паспалітай і зневажае яе самаўладнасць, з'яўляецца і будзе назаўжды несапраўднай, і мы гарантуем гэтым кардынальным законам, што ніякая падобная не можа быць прапанавана і прынята нікім у Рэчы Паспалітай пад якой бы там ні было падставай».  Сейм скасаваў Пастаянную раду двума гадамі раней, 21 студзеня 1789 года Артыкул 11 лічыцца пачаткам законаў, якія гарантуюць свабоду слова ў Польшчы і іншых краінах былой Рэчы Паспалітай     .

## 1793 год 
Сойм 1793 года ў значнай ступені адхіліў змены, зробленыя Вялікім соймам, і аднавіў папярэдні стан рэчаў.

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
** J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, *Historia ustroju i prawa polskiego*, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998

## Знешнія спасылкі 
* Кароткі змест Законаў 1768 года.
* Кардынальныя законы і статус Materiae: 1 , 2 , 3 , 4 
* Уладзіслаў Канапчынскі, Liberum Veto 1918, с. 415 – 420.
Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі