open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яўген Міткевіч

**Яўген Міткевіч** (1890 — ?) — беларускі палітычны дзеяч. Прыхільнік супрацы з польскімі ўладамі.

## Біяграфія 
Падчас польска-савецкай вайны служыў на польскім ваенным тэлеграфе ў Мінску.

Восенню 1920 года — член Беларускага Палітычнага Камітэта. У красавіку — жніўні 1922 — рэдактар гарадзенскай газеты «Беларускі шлях». З верасня 1922 старшыня Цэнтральнага камітэта Арганізацыі беларускіх беспартыйных актывістаў. На выбарах у польскі сойм у 1922 годзе вылучаўся ад праўрадавага Дзяржаўнага аб’яднання на крэсах (спіс № 2). У 1924 — кіраўнік Беларускага дабрачыннага таварыства ў Гародні. Быў адхілены ад займанай пасады пасля абвінавачвання ў растраце.

З 1925 года пераехаў у Баранавічы. 16 ліпеня 1926 года ў Баранавічах разам з Феліцыянам Цялоўскім быў арганізатарам праведзення беларускага з’езду Цэнтральнага камітэта па беларускіх справах, які мусіў быў супрацьстаяць Грамадзе. Падчас з’езду былі праведзены выбары ў Беларускую Раду. Аднак з’езд прыняў рэзалюцыю згодна з прапановамі пасла Васіля Рагулі — г. зн. згодна ідэалогіі Беларускага пасольскага клуба. Пасля гэтага Міткевіч перайшоў у Беларускі сялянскі саюз.

З’яўляўся фактычным рэдактарам мясцовай баранавіцкай беларускай газеты «Сялянская воля» (месячнік). У 1927 годзе супрацоўнічаў з Беларускай нацыянальна-радыкальнай партыяй Ф. Умястоўскага. На выбарах у польскі сойм у 1928 годзе беспаспяхова выстаўляў у Наваградскай акрузе свой спіс Беларускага гаспадарчага саюза незалежных сялян і рабочых, які не дабіўся поспеху.

Вядома, што ў 1933 г. Яўген Міткевіч працаваў судовым абаронцам Наваградскай судовай акругі ў Баранавічах.

## Літаратура 
* Krystyna Gomółka. Białoruskie partie i organizacje prorządowe w II Rzeczypospolitej // Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 7, Białystok 1997.

Катэгорыя:Постаці Баранавічаў
Катэгорыя:палітыкі Беларусі
Катэгорыя:журналісты Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1890 годзе
Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі
Антуан Мее

**Поль Жуль Антуан Мее** (, , Мулен, Францыя — , Шатамеян, Францыя) — французскі лінгвіст, адзін з найбуйнешых лінгвістаў пачатку 20 стагоддзя. Пачаў даследаванні ў Сарбоне, дзе ягонымі настаўнікамі былі Мішэль Брэаль, Фердынанд дэ Сасюр і сябры L’Année Sociologique. У 1890 Мее трапіў на Каўказ падчас навуковай экспедыцыі, дзе вывучаў армянскую мову. Пасле вяртання, дэ Сасюр пераехаў назад у Жэневу, таму Мее мусіў весці лекцыі па кампаратыўнай лінгвістыцы, якія выкладаў да яго дэ Сасюр.

Мее атрымаў доктарскую ступень у 1897 годзе за працу «Research on the Use of the Genitive-Accusative in Old Slavonic» (*Даследаванні аб ужыванні роднага і вінавальная склонаў у стараславянскай мове*). У 1902 годзе заняў пасаду кіраўніка армянскіх даследаванняў у Нацыянальным інстытуце ўсходніх моў і цывілізацый, дзе яго пратэжэ зрабіўся Рачыя Ачаран, пачынальнік сучаснай армянскай дыялекталогіі. У 1905 годзе гэтаксама Мее быў абраны на пасаду выкладчыка гісторыі і структуры індаеўрапескіх моў у Калеж-дэ-Франс. Адною з яго найпапулярных цытат ё выказванне аб тым, што кожны, хто хоча пачуць як размаўлялі прашчуры-індаеўрапейцы, мусіць паехаць у Літву і паслухаць як мовяць літоўскія сяляне. Таксама Мее цесна працаваў з Полем Пеётам і Раберам Гацё.

Нашага часу Мее ўзгадваюць як настаўніка поўнага пакалення лінгвістаў, што цалкам аформілі рух даследаванняў па лінгвістыцы ў Францыі ў 20 стагоддзі, а менавіта: Эміля Бенвеніста, Жоржа Дзюмезіля і Андрэ Марцінэ.

У 1921 годзе, пры дапамозе Поля Бае і Андрэ Мазона, Мее заснаваў Revue des études slaves.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Францыі
Нілоты

[thumb|[Самбуру]]
**Ніло́ты** — група народаў ва Усходняй Афрыцы, якія размаўляюць на нілоцкіх мовах. Жывуць пераважна ў Паўднёвым Судане, Эфіопіі, Угандзе, Кеніі, Танзаніі. Агульная колькасць перавышае 10 млн чалавек. 

## Паходжанне 
Тэорыі фарміравання нілоцкіх народаў пачалі высоўвацца вучонымі ў XIX ст., калі еўрапейцы шчыльна сутыкнуліся з імі ў працэсе каланізацыі Усходняй Афрыкі. У першую чаргу нілотаў вылучалі па расавых прыкметах. Яны адрозніваліся ад іншых негроідаў высокім ростам, вузкім носам, доўгімі канечнасцямі і г. д. Другім істотным адрозненнем былі заняткі. Нілоты звычайна займаліся пашавай жывёлагадоўляй, трымалі кароў. Знешняе аблічча гэтых жывёлін нагадвала выявы кароў на малюнках у Старажытным Егіпце. Даследаванні нілоцкіх моў паказалі іх падабенства, аднак падрабязная класіфікацыя і вывучэнне храналогіі іх развіцця пачаліся толькі ў другой палове XX ст. Тым не меней, была зроблена выснова, што нілоты — нашчадкі перасяленцаў з даліны Ніла, дзе яны першасна сфарміраваліся на поўдзень ад Нубіі, магчыма ў раёне зліцця Белага Ніла і Блакітнага Ніла. Гэты пункт гледжання ўсё яшчэ пераважае ў гістарычнай літаратуры.

У XX ст. этнографы і археолагі выявілі, што сучасныя мовы і культуры нілотаў Судана і Паўднёвага Судана ўзніклі адносна позна, не раней за перыяд сярэднявечча. Між тым, прынята лічыць, што нілоцкая міграцыя дасягнула захаду Кеніі ўжо ў другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. Археалагічныя раскопкі ў Паўднёвым Судане дазваляюць меркаваць, што пастаральнай жывёлагадоўляй там пачалі займацца каля 4000 — 1500 гадоў таму. Лепей вывучаныя рэшткі буйной рагатай жывёлы, знойдзеныя каля Туркана на мяжы Кеніі і Эфіопіі, яшчэ больш старажытныя, датуюцца 3 тысячагоддзем да н.э.

Недахоп археалагічных дадзеных толькі часткова кампенсуецца даследаваннямі генетыкаў. У пачатку XXI ст. яны выявілі блізкасць паўднёвасуданскіх нілотаў да нубійцаў і дарфурцаў, але не да нілотаў (накшталт масаяў) трапічнай зоны. Даследаванне на аснове мадэлявання паказвае позні ўнёсак генаў суданцаў ва ўсходнія афрыканскія папуляцыі (каля 2200 гадоў таму).

## Спіс нілоцкіх народаў 
* Алур
* Ануак
* Ачолі
* Бары
* Датога
* Дзінка
* Ітэса
* Календжын
* Кумам
* Карамаджонг
* Ланга
* Луа
* Лува
* Масаі
* Н’янгатом
* Самбуру
* Тапоса
* Туркана
* Шылук

## Спасылкі 
* The Nilotic Language Family
* The Prehistory of the Central Nile Valley as Seen from Its Eastem Hinterlands: Excavations at Shaqadud, Sudan
* Peter Robertshaw, Prehistory in the upper Nile Basin
* The genetics of East African populations: a Nilo-Saharan component in the African genetic landscape
* Ancient DNA Reveals a Multi-Step Spread of the First Herders
Wolfenstein 3D

**«Wolfenstein 3D»** — камп’ютарная гульня ў жанры шутар ад першай асобы, распрацаваная кампаніяй «id Software» і выдадзеная «Apogee Software». Выпушчаная 5 мая 1992 года для платформы «DOS» і пасля партавана на розныя платформы, уключаючы «Super Nintendo Entertaiment System», «Atari Jaguar», «3DO», «Game Boy Advance», «iOS» і іншыя. «Wolfenstein 3D» з’яўляецца трэцяй гульнёй у серыі гульняў «Wolfenstein» — крыніцай натхнення для яе стваральнікаў паслужыла гульня 1981 года «Castle Wolfenstein». Гулец бярэ на сябе ролю выведніка саюзнікаў Другой сусветнай вайны Уільяма (Бі-Джэя) Бласкавіца, які спрабуе збегчы з месца свайго зняволення — замка Вольфенштайн — і выконвае шэраг дыверсійных заданняў супраць нацысцкага рэжыму. На кожным узроўні гулец павінен змагацца з нацысцкімі салдатамі, сабакамі і мутантамі, выкарыстоўваючы нож і агнястрэльную зброю, а таксама дабрацца да ліфта або перамагчы фінальнага боса.

«Wolfenstein 3D» стала першым пасля гульняў серыі «Commander Keen» буйным праектам «id Software». У сярэдзіне 1991 года праграміст «id Software» Джон Кармак эксперыментаваў з «*хуткім*» псеўдатрохмерным гульнявым рухавіком, які быў выкарыстаны камандай у гульнях «Hovertank 3D» і «Catacomb 3D», якія пасля былі выкарыстаны ў якасці прататыпаў «Wolfenstein 3D». Пасля таго, як кампанія вырашыла перайсці ад «*сямейнага*» візуальнага стылю гульняў серыі «Commander Keen» да больш дарослага і жорсткага стылю, іншы праграміст кампаніі, Джон Рамера, прапанаваў зрабіць рэмейк гульні 1981 года «Castle Wolfenstein» у якасці хуткай экшан-гульні. Ён і геймдызайнер Том Хол распрацавалі хуткі і жорсткі, у адрозненне ад іншых гульняў таго часу, варыянт гульні, які базіруецца на рухавіку Кармака, мастаком выступіў Адрыян Кармак, а кампазітарам — Бобі Прынс. Гульня была выпушчаная «Apogee Software» у 2 камплектах місій, кожны з якіх складаўся з 3 эпізодаў. «Wolfenstein 3D» распаўсюджвалася па ўмоўна-бясплатнай мадэлі, дзе першы эпізод быў бясплатным і падаграваў цікавасць да куплі астатніх наступных. Пазней быў выпушчаны дадатковы самастойны зборнік эпізодаў «Spear of Destiny».

«Wolfenstein 3D» атрымала прызнанне ў крытыкаў і ўзнагароды ад часопісаў у розных намінацыях, а аб’ём яе продажаў ацэньваецца ў  копіяў да канца 1993 года. Гульня спрыяла папулярызацыі жанру шутара ад першай асобы, стала ўзорам для хуткіх экшан-гульняў і ўсталявала планку тэхналагічнага выканання для наступных гульняў у жанры, а таксама прадэманстравала жыццяздольнасць умоўна-бясплатнай мадэлі распаўсюджвання.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Wolfenstein 3D»
* Афіцыйная старонка «Wolfenstein 3D» на сайце «3D Realms»

Катэгорыя:Шутары ад першай асобы
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1992 года
Катэгорыя:Гульні для SNES
Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3
Катэгорыя:Гульні для Xbox 360
Арганізацыя беларускіх беспартыйных актывістаў

**Арганізацыя беларускіх беспартыйных актывістаў** — заходнебеларуская грамадская арганізацыя ў 1922—1924 гадах. Мела паланафільскі кірунак.

Друкаваны орган — «Беларускі шлях» у 1922 годзе, пасля яе забароны — у 1923 годзе выдавалася «Сялянская гутарка».

Заснавальнік Яўген Міткевіч склікаў канферэнцыю беспартыйных беларусаў, прыхільнікаў супрацы з Польшчай, на 3 студзеня 1922, а 10 гадзіне раніцы (Гродна, атэль «Славянскі», салон № 7).

Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе
Катэгорыя:1922 год у Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1924 годзе
Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова

**Літарату́рная прэ́мія імя́ Арка́дзя Куляшо́ва** — беларуская штогадовая літаратурная прэмія за творы паэзіі і драматургіі. Была ўстаноўлена ў 1979 годзе згодна з пастановай Саюза пісьменнікаў Беларусі. Пасля 1998 года звестак па лаўрэатах гэтай прэміі няма.

## Лаўрэаты літаратурнай прэміі 
* 1980 — Пятрусь Макаль, зборнік паэзіі «Поле»
* 1981 — Аляксей Русецкі, зборнік вершаў: «Крокі сэрца»
* 1982 — Сяргей Законнікаў, кніга вершаў: «Пакуль жыве мая бяроза»
* 1983 — Сяргей Грахоўскі, зборнік паэзіі: «Асеннія гнёзды»
* 1984 — Ніна Мацяш паэма: «Паэма жніва» (з кнігі вершаў «Жнівень»)
* 1985 — Пятро Прыходзька, зборнік паэзіі: «Парог памяці»
* 1986 — Валянціна Коўтун, зборнік паэзіі: «Метраном»
* 1987 — Сцяпан Гаўрусёў, кніга вершаў: «Пладаноснасць»
* 1988 — Раіса Баравікова, кніга лірыкі: «Каханне»
* 1989 — Казімір Камейша, зборнік паэзіі: «Пярэймы дня»
* 1990 — Мар’ян Дукса, кніга вершаў і паэм: «Заснежаныя ягады»
* 1991 — Мікола Кусянкоў, кніга вершаў: «Дубрава»
* 1992 — Мікола Маляўка, зборнік паэзіі: «Зімні дождж»
* 1993 — Юрась Свірка, кніга паэзіі: «Узаемнасць»
* 1994 — Васіль Макарэвіч, кніга паэзіі: «Везувій»
* 1995 — Алесь Каско, кніга паэзіі: «Час прысутнасці»
* 1996 — Раман Тармола, за вершы ў «Полыме» і «ЛіМе» (з кнігі вершаў «Прычасце»)
* 1997 — Мікола Купрэеў, кніга паэзіі: «Правінцыйныя фантазыі»
* 1998 — Алесь Пісьмянкоў, кніга паэзіі: «Вершы»

## Спасылкі 
* Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова на сайце Віртуальнага музея А. Куляшова

Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе
Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі
Нілоцкія мовы

thumb|180 px|left|Распаўсюджанне нілоцкіх моў
**Нілоцкія мовы** — сям'я моў, распаўсюджанных ва Усходняй Афрыцы. Уключае 53 самастойныя мовы. Часам нілоцкія мовы адносяць да меркаванай групы суданскіх моўных сем'яў. 

## Паходжанне 
Мяркуецца, што сям'я нілоцкіх моў першапачаткова фарміравалася ў даліне верхняга Ніла, на тэрыторыі Судана, Паўднёвага Судана, магчыма Эфіопіі. 

## Класіфікацыя 
Вылучаюць 3 асноўныя галіны нілоцкіх моў:
* Усходняя  
* Заходняя 
* Паўднёвая

## Спасылкі 
* The Nilotic Language Family
* Dan Ungureanu, Nilo-Saharan. A statistical assesment of the reliability of two published dictionaries
2003 год у гісторыі камп’ютарных гульняў

**2003** год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў.
## Мерапрыемствы і падзеі 
## Узнагароды 
## Выпускі гульняў 
* 11 лістапада — «The Hobbit» (платформы «GameCube», «Microsoft Windows», «PlayStation 2», «Xbox»)
* 17 лістапада — «Need for Speed: Underground» (платформа «Microsoft Windows»)

## Спасылкі
Катэгорыя:2003
Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях
Need for Speed: Underground

**Need for Speed: Underground** (скар. **NFSU**) — камп’ютарная гульня серыі Need for Speed у жанры аркадных аўтагонак, распрацаваная студыяй EA Black Box і выдадзеная кампаніяй Electronic Arts для гульнявых кансоляў і персанальных камп’ютараў у 2003 годзе. У Расіі Need for Speed: Underground была выдадзеная кампаніяй «Софт Клаб» першапачаткова з рускай дакументацыяй, а з 2006 года — цалкам на рускай мове. У сакавіку 2005 года гульня была выпушчаная для аркадных аўтаматаў.

Гульня прыкметна адрозніваецца ад папярэдніх частак серыі сэцінгам і стылем. Дзеянні Need for Speed: Underground адбываюцца ў выдуманым начным горадзе пад назвай Алімпік-Сіці. Па сюжэце галоўны герой выклікае павагу удзелам ў вулічных гонках і імкнецца перасягнуць лепшага гоншчыка ў горадзе — Эдзі. У гульні прысутнічае некалькі розных тыпаў гонак, кожны з якіх мае свае асаблівасці. За перамогу ў спаборніцтвах зарабляюцца ачкі стылю і наяўныя грошы, а таксама адкрываюцца новыя аўтамабілі і разнастайныя дэталі цюнінгу і стайлінгу.

Гульня была заснавана на вулічных гонках, якія сталі папулярнымі дзякуючы фільму «Фарсаж». Распрацоўшчыкі хацелі адрадзіць серыю Need for Speed у сувязі нізкім ўзроўнем продажаў папярэдніх гульняў. Новая частка стала перазагрузкай франшызы. Гульнявая прэса станоўча сустрэла Need for Speed: Underground. Рэцэнзенты хвалілі гульнявы працэс, графіку і музыку, але крытыкавалі інтэлект супернікаў. Underground стала камерцыйна паспяховай — усяго было прададзена больш за 15 мільёнаў асобнікаў гульні. У 2004 годзе выйшаў сіквел — Need for Speed: Underground 2.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт .
* *Need for Speed: Underground*  на вікі-праекце Need for Speed Wiki.

Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2003 года
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе
Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance
Катэгорыя:Гульні для GameCube
Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Гульні для Xbox
Пезолы

**Пезолы** () — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Насельніцтва — 3 жыхары (2007). 
 
## Гісторыя 
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.

У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года. 
 

Катэгорыя:Населеныя пункты Руднянскага раёна (Смаленская вобласць)
1-я Беларуская партызанская брыгада

**1-я Беларуская партызанская брыгада** — савецкае партызанскае падраздзяленне, якое дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Суражскага, Віцебскага і Гарадоцкага раёнаў Віцебскай вобласці Беларускай ССР.

## Дзейнасць 
Створана 8 красавіка 1942 года паводле ўказання ЦК КП(б)Б на нарадзе камандавання атрадаў разам з прадстаўнікамі Паўночна-Заходняй аператыўнай групы ЦК КП(б)Б і СНК Беларускай ССР, Віцебскага абкама КП(б)Б і аблвыканкама, 4-й ударнай арміі Калінінскага фронту на базе асобна дзейных атрадаў М. П. Шмырова, А. П. Дзіка (пазней — А. Дз. Гурко), Д. Ф. Райцава і М. Ф. Біруліна. У красавіку ў брыгадзе створаны атрад С. Ц. Шпакава (камандзір С. Ц. Шпакаў, камісар П. А. Буруноў), у верасні 1942 года рассеяны, частка партызан уключана ў іншыя атрады. У чэрвені ў складзе брыгады створаны партызанскі атрад Буеўскі. У маі 1942 года з брыгады вылучана каля 150 партызан для развіцця партызанскага руху ў Полацкім раёне, у ліпені — 200 партызан для фарміравання Беларускай партызанскай дыверсійнай брыгады імя У. І. Леніна, у верасні — 50 партызан для папаўнення рэйдавага атрада «Баявы» пад камандаваннем А. К. Флегантава. У верасні 1942 года паводле рашэння ЦК КП(б)Б з брыгады вылучаны атрад Д. Ф. Райцава, на базе якога разгорнута партызанская брыгада імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола, у лютым 1943 года — атрад М. Ф. Біруліна, на базе якога створана 1-я Віцебская партызанская брыгада. У кастрычніку 1942 года ў брыгадзе сфарміраваны атрад Дз. Я. Воранава (пазней — А. П. Дзіка), у сакавіку 1943 года — атрады І. І. Жаваранкава і М. П. Машкова. У ліпені з брыгады вылучаны атрад А. Дз. Гурко (былы А. П. Дзіка), пазней разгорнуты ў 1-ю Беларускую партызанскую брыгаду (2-га складу).

У першай палове 1942 года партызаны разам з часцямі РСЧА вызвалілі тэрыторыю на мяжы Сураж — Віцебск — Усвяты, якая ўвайшла ў Суражскую партызанскую зону. Па заданні Паўночна-Заходняй аператыўнай групы ЦК КП(б)Б ахоўвалі і абаранялі паўднёвыя рубяжы зоны, разрыў лініі нямецкага фронту паміж Веліжам і Усвятамі («Віцебскія вароты»), забяспечвалі шляхі зносін праз «вароты» ў нямецкі тыл, фарміравалі групы і атрады, пасылалі іх у глыбокую разведку і для наладжвання сувязі з партызанскімі атрадамі іншых раёнаў і абласцей. У сакавіку, чэрвені і снежні 1942 годзе перашкодзілі нямецкім войскам уварвацца ў партызанскую зону, адбілі карныя аперацыі.

## Камандзіры 
* М. П. Шмыроў (красавік — лістапад 1942)
* Я. З. Захараў (лістапад 1942 — кастрычнік 1943)

## Камісары 
* Р. У. Шкрэда (красавік — жнівень 1942)
* Ц. Р. Кавалеўскі (жнівень — кастрычнік 1942)
* Р. У. Шкрэда (лістапад 1942 — жнівень 1943)
* Ц. Р. Кавалеўскі (жнівень — кастрычнік 1943)

## Начальнікі штаба 
* Я. З. Захараў (красавік — кастрычнік 1942)
* І. І. Панчошны (кастрычнік 1942 — сакавік 1943)
* М. С. Емяльянаў (сакавік — верасень 1943)
* М. С. Золін (верасень — кастрычнік 1943)

Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1943 годзе
Віленскі летапіс

**Ві́ленскі ле́тапіс** — найстарэйшы спіс «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх», які таксама з'яўляецца невялічкай часткай старажытнарускага летапісу — летапісу Аўрамкі, які захаваўся ў складзе летапіснага зборніка канца XV — пачатку XVI стст., вядомага як Віленскі зборнік.

## Апісанне 
Спіс мае дэфекты: канец тэксту не захаваўся, апавяданне абрываецца на смерці князя Скіргайлы в Кіеве. Рукапіс напісаны паўсядзённай старабеларускай мовай, месцамі з устаўкамі кніжнай лексікі і царкоўнаславяншчыны.

Упершыню Віленскі летапіс быў апублікаваны Афанасіем Бычковым у 1893 годзе. Перавыданы ў 17 і 35 тамах Поўнага збору рускіх летапісаў. Нейкі час рукапіс лічыўся за згублены.

## Літаратура 
* *Улащик Н. Н.* Предисловие // Полное собрание русских летописей. — Т. 35. — , 1980. — С. 8.
* 

## Спасылкі 
* Тэкст Віленскага летапісу ў 35 томе ПСРЛ

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Час сэканд-хэнд

**«Ча́с сэ́канд-хэ́нд»** () — дакументальна-нарысавая кніга беларускай пісьменніцы Святланы Алексіевіч. У гэтай кнізе распавядаецца не столькі пра падзеі XX стагоддзя, колькі пра іх адлюстраванне ў сэрцы звычайнага чалавека, прадстаўніка «новай гістарычнай супольнасці людзей». Паводле жанру, гэта трагічны эпас савецкага народа, які балюча знікае на нашых вачах разам з распадам імперыі. З'яўляецца пятай часткай мастацка-дакументальнай нізкі «Галасы ўтопіі».

## Публікацыя 
Кніга апублікаваная ў 2013 годзе, а ў 2016 годзе перакладзеная Бэлай Шаевіч на англійскую мову. Між гэтых падзей — Нобелеўская прэмія па літаратуры, якую Святлана Алексіевіч атрымала ў 2015-м. У студзені 2014 года кнігу пераклалі на беларускую мову.

## У культуры 
17 сакавіка 2018 года ў Мінскім абласным драмтэатры, які працуе ў Маладзечне, адбыўся прэм’ерны паказ спектакля «*Час сэканд-хэнд*» паводле кнігі Святланы Алексіевіч. У афішы жанр спектакля вызначаны як «дакументальная драма». Пастанову і сцэнічную рэдактуру ажыццявіў заслужаны дзеяч мастацтваў Валерый Анісенка. У спектаклі, які складаецца з пранізлівых маналогаў пра савецкую гісторыю, задзейнічаная амаль уся трупа драмтэатра.

Катэгорыя:Творы Святланы Алексіевіч
Катэгорыя:Дакументальная проза
Катэгорыя:Публіцыстыка
Катэгорыя:Кнігі 2013 года
Counter-Strike

**Counter-Strike** (таксама вядомая як **Half-Life: Counter-Strike** або **Counter-Strike 1.6**)— шматкарыстальніцкая камп’ютарная гульня ў жанры шутара ад першай асобы, распрацаваная і выпушчаная для Microsoft Windows амерыканскай кампаніяй Valve. Першапачаткова Counter-Strike уяўляла сабой карыстальніцкую мадыфікацыю да гульні Half-Life, распрацаваную энтузіястамі Мінэмам Ле і Джэсам Кліфам у 1999 годзе; у далейшым *Valve* наняла абодвух распрацоўшчыкаў і набыла ў іх права інтэлектуальнай уласнасці на гульню, у 2000 годзе выпусціўшы дапрацаваную версію Counter-Strike ужо як самастойную гульню. Гульня была ў розныя гады партавана на шэраг платформаў, у тым ліку macOS, Linux і Xbox.

Гульнявы працэс Counter-Strike праходзіць у фармаце разбітага на некалькі раўндаў матчу паміж двума камандамі гульцоў, адна з якіх мае ролю тэрарыстаў, а іншая — контртэрарыстычнага спецназа; перад пачаткам кожнага матчу гульцы выбіраюць карту, на якой будзе адбывацца бітва. Каманда можа перамагчы ў раўндзе, проста перабіўшы ўсіх праціўнікаў альбо выканаўшы пэўныя заданні, якія могуць адрознівацца для розных карт. У пачатку кожнага раўнда гульцы могуць купіць зброю і дапаможны рыштунак за гульнявую валюту; па выніках кожнага раўнда гульцы атрымліваюць пэўную суму віртуальных грошай, якія могуць выкарыстоўваць для набыцця больш магутнай і эфектыўнай зброі ў наступным раўндзе.

Counter-Strike атрымала надзвычай высокія водгукі крытыкаў і набыла велізарную папулярнасць сярод гульцоў, у тым ліку як адна з найбольш папулярных кіберспартыўных дысцыплін у 2000-х гадах. У далейшым быў выпушчаны шэраг гульняў-працягаў і нашчадкаў — серыя Counter-Strike; у прэсе і сярод гульцоў для больш дакладнага ўказання на першую гульню ў серыі таксама выкарыстоўваецца назва *Counter-Strike 1.6*, дзе *1.6* — апошняе буйное абнаўленне, якое гульня атрымала ў 2003 годзе.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Valve  — Афіцыйны сайт Valve Corporation.

Катэгорыя:Шутары ад першай асобы
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1999 года
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Гульні для Linux
Катэгорыя:Гульні для macOS
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў ЗША
Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні
Дар’я Ліс

**Дар’я Ліс** (нар. 6 кастрычніка 1981, в. Залессе, Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць) — беларуская паэтэса і празаік, журналістка, фрылансер.

## Біяграфія 
Скончыла Залескую сярэднюю школу, потым — факультэт беларускай філалогіі і культуры БДПУ імя М. Танка (завочна). Піша прозу і вершы. Друкавалася ў часопісах «Акно», «Верасень», «Дзеяслоў». Напісала эсэ для кнігі Аляксандра Тамковіча «Преодоление».

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў. Хварэе на спінальную мышачную атрафію (SMA), з-за чаго з 11 гадоў вымушаная перамяшчацца ў інвалідным вазку.

Таксама займаецца грамадскай дзейнасцю ў ГА «Геном» — каардынуе дапамогу дарослым SMA-пацыентам.

## Творчасць 
* «Вясновы джаз», кнігі вершаў і прозы
* «Пакахайце мяне, калі ласка», калектыўнага зборніка жаночай прозы

## Узнагароды 
* Прызёрка конкурсу для маладых журналістаў «Твой стыль» (2010 год, Гродна)
* Прызёрка II міжнароднага конкурсу web-журналістыкі «Yousmi Media Awards» (2011, Мінск).
* Лаўрэатка стыпендыі імя Магдалены Радзівіл, якую абвясціў «Саюз беларускіх пісьменнікаў»

## Спасылкі 
* Дар’я Ліс на сайце Саюза беларускіх пісьменнікаў

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Паэтэсы
Міхаіл Пятровіч Фрыноўскі

**Міхаі́л Пятровіч Фрыноўскі** (; , сяло Нараўчат, Пензенская губерня, Расійская імперыя — , , СССР) — дзеяч савецкіх органаў дзяржбяспекі, камандарм 1-га рангу (1938). Член ЦВК СССР 7-га склікання, дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання. Адзін з непасрэдных арганізатараў «Вялікага тэрору» 1937—1938 гадоў.

6 красавіка 1939 года быў зняты з усіх пасад і арыштаваны па абвінавачванні ў «арганізацыі трацкісцка-фашысцкай змовы ў НКУС». 4 лютага 1940 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР быў прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Цела было спалена.

Не быў рэабілітаваны.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці
Катэгорыя:Народныя камісары СССР
Катэгорыя:Члены ЦВК СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты XVIII з’езда УКП(б)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі
Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР
Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Любавінскі сельсавет

**Любаві́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Любавін.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі БССР. З 27 кастрычніка 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Буда-Кашалёўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Буда-Люшаўскага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе
Хранограф (кніга)

**Хранограф** — сярэдневяковы твор, прысвечаны сусветнай гісторыі.

## Гісторыя 
Першыя хранографы з’явіліся ў Візантыі. На Русі яны былі распаўсюджаны з XI стагоддзя як, пераклады з еўрапейскіх моў, якія пастаянна перапісваліся і дапаўняліся. У XV стагоддзі на Русі былі складзены новыя спісы: «Хранограф 1442 г.» і «Рускі хранограф» сярэдзіны XV ст. Можна вылучыць «Аповесць пра ўзяцце туркамі Канстанцінопаля ў 1453 г.» Нестара-Іскандэра, які ў той час знаходзіўся ў турэцкім палоне і быў сведкам апісаных падзей.

На Русі хранографы былі падборкай перакладзеных грэчаскіх хронікаў Івана Малалы, Гамартола, Іосіфа Флавія, Бібліі і старажытнарускіх хронікаў. Сляды выкарыстання хранографу бачныя ў канцы Несцераўскага летапісу. У Галіцка-Валынскім летапісе таксама згадваецца хранограф.

Пазней былі вядомыя два тыпы хранографаў: так званы «элінскі», які быў заснаваны на грэчаскіх свецкіх летапісах, і «яўрэйскі», які быў заснаваны галоўным чынам на Бібліі. Цягам XVI—XVII стагоддзяў ствараліся новыя выданні хранографаў, якія рэгулярна ўключалі амаль усе нядаўна напісаныя і нядаўна перакладзеныя гісторыка-геаграфічныя працы. Яны былі асноўнай крыніцай ведаў пра антычнасць.

## Літаратура 
* *Мицик Ю. А.* Хронографи // 

Катэгорыя:Крыніцазнаўства
Катэгорыя:Сярэдневяковая літаратура
Катэгорыя:Гістарычныя хронікі
Нэнсі Пэлосі

**Нэнсі Патрыцыя Пэлосі** (; , Балтымар, Мэрыленд, ЗША) — амерыканская палітычная дзяячка, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Кангрэса ЗША (з 1993 года) ад 8-й выбарчай акругі (Сан-Францыска) у Каліфорніі, лідар фракцыі дэмакратаў у Палаце прадстаўнікоў (з 2003 года). З 2019 года займае пасаду спікера Палаты прадстаўнікоў ЗША, таксама займала яе з 2007 да 2011 года.

## Біяграфія 
Нарадзілася 26 сакавіка 1940 года ў сям’і дэмакрата Томаса д’Алесандра, які быў кангрэсменам ЗША ад штата Мэрыленд і мэрам Балтымара. Брат Нэнсі таксама быў мэрам Балтымора ў 1967—1971 гадах. Вучылася ў Вашынгтонскім універсітэце Трыніці (выпуск 1962 года).

2 чэрвеня 1987 года выйграла выбары ў Кангрэс ЗША ад 8-й выбарчай акругі ў Сан-Францыска — ў акрузе, якая галасуе за дэмакратаў з 1949 года. Пэлосі пераабіралася ў Кангрэс з не менш чым 75 % галасоў.

У 2001 годзе Пэлосі абраная партыйным арганізатарам дэмакратычнай меншасці Кангрэса ЗША — гэта другі выбарны пост пасля пасады лідара меншасці. У 2003 годзе сама заняла пасаду лідара меншасці.

Працавала ў пастаянным спецыяльным камітэце Палаты прадстаўнікоў па справах разведвальных службаў і ў Камітэце асігнаванняў. Пасля тэрарыстычных актаў 11 верасня 2001 года кіравала ў Кангрэсе разглядам працы спецслужбаў і распрацоўвала законапраект аб стварэнні незалежнай камісіі па вывучэнні дзейнасці федэральнага ўрада — «Камісіі 9/11».

Нэнсі Пэлосі была адным з самых жорсткіх крытыкаў адміністрацыі Джорджа Буша малодшага, а затым — губернатара штата Каліфорнія Арнольда Шварцэнэгера.

4 студзеня 2007 года Пэлосі абрана старшынёй (спікерам) Палаты прадстаўнікоў ЗША — яна стала першай жанчынай на гэтай пасадзе за ўсю гісторыю краіны. Пэлосі стала самай высокапастаўленай жанчынай у амерыканскай гісторыі на момант уступлення на пасаду, знаходзячыся на трэцяй ступені ўпраўленчай іерархіі пасля прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта ЗША. Дэмакраты тады зноў аднавілі большасць у ніжняй палаце амерыканскага парламента пасля дванаццацігадовага знаходжання ў апазіцыі.

На прамежкавых выбарах у Палату прадстаўнікоў дэмакраты страцілі большасць, таму пасаду спікера перайшла да рэспубліканцаў. З 3 студзеня 2011 года яна была лідарам фракцыі меншасці ў Палаце.

На прамежкавых выбарах у Палату прадстаўнікоў у 2018 годзе дэмакраты вярнулі большасць у гэтым органе ўлады, таму Пэласі зноў заняла пасаду спікера Палаты прадстаўнікоў. Сярод іншай яе дзейнасці на гэтай пасадзе, яна дэ-факта ўзначальвала абодва працэсы імпічменту Дональду Трампу ў Палаце прадстаўнікоў у 2019 і 2021 гадах.

Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі ЗША
Каза (значэнні)

**Каза** — шматзначны тэрмін.

* Каза свойская — сельскагаспадарчая жывёла
* Каза — беларускі народны танец
* Каза — беларуская народная гульня

## Грыбы 
* народная назва віду 
* народная назва грыба
Горкі грыб

**Горкі грыб** — шматзначны тэрмін

* народная назва віду 
* народная назва віду
Падалешнік (значэнні)

**Падалешнік** — шматзначны тэрмін.

*  — род раслін

## Грыбы 
* народная назва віду 
* народная назва віду
Хам (раман)

**«Хам»** () — раман Элізы Ажэшкі. «Хам» — гэта псіхалагічны раман, змешчаны ў рэаліях і краявідах беларускай вёскі каля Нёмана XIX стагоддзя. Галоўны герой — праведны і шчодры рыбак Павел, якога жонка Франка называла «*хамам*». Ён хоча вывесці Франку з маральнага заняпаду, які, на яго думку, з’яўляецца разбуральным уплывам горада і паталагічнымі рысамі яго ўласнай асобы. Аўтар, паказваючы глыбіню пачуццяў «*хама*», дае пранікнёнае даследаванне псіхікі сялянскага героя.

## Сюжэт 
Дзеянне раману разварочваецца ў беларускай вёсцы на рацэ Нёмане. Рыбак Павел Кабыцкі жыве звычайным вясковым жыццём. Сямейнае жыццё ны склалася з-за смерці жонкі, і ён замыкаецца ў сабе і сваім занятку. Аднойчы ён знаёміцца з жанчынай Франкам, у якую закохваецца ўсёй душой. Ён спрабуе дапамагчы ёй сысці ад заганнага жыцця і жыць спакойна і мерна, але ў яго гэта не атрымліваецца.

## Беларускія выданні 
* 
*  (пераклад з польскай мовы Ядвігі Бягінскай)
*  (пераклад Ядвігі Бягінскай)
* 

## Экранізацыі 
* Хам (фільм, 1931)
* Хам (фільм, 1980)

## Пастановы 
* «Хам» (1911), у беларускім народным тэатры Ігната Буйніцкага ў Вільні.

## Спасылкі 
* Эліза Ажэшка. Хам (knihi.com)
* Аналіз аповесці

Катэгорыя:Творы Элізы Ажэшка
Катэгорыя:Псіхалагічныя раманы
Катэгорыя:Раманы на польскай мове
Катэгорыя:Кнігі 1888 года
Антонаўскі сельсавет (Гомельскі раён)

**Анто́наўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Антонаўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Насовіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Гомельскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Насовіцкага сельсавета.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Насовіцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе
Клімуць

**Клімуць** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Жанна Яраславаўна Клімуць — беларускі краязнавец, спецыяліст у галіне музейнай справы.
* Лада Яраславаўна Клімуць — беларускі гісторык.
* Станіслава Вацлаваўна Клімуць (нар. 1943) — беларускі мовазнавец.
* Яраслаў Іванавіч Клімуць (1940—2022) — беларускі літаратуразнавец.
Лі Тан

**Лі Тан**, **Сі Гу** (李唐; 1050 — каля 1130) — кітайскі жывапісец. Вядучы дзеяч акадэмій жывапісу ў Кайфыне і Ханчжоў.

## Творчасць 
Творчасці характэрны пераход ад суровых манахромных ландшафтаў, поўных эпічнай велічы, да сціплых лірычных вясковых пейзажаў са сцэнамі народнага побыту. Працаваў таксама ў гістарычным і бытавым жанрах. Сярод твораў: «Храм каля ракі ў летнюю пару», «Вячэрні зыб на восеньскай рацэ», «Вясковы лекар» і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастакі Кітая
Гом

**Гом** (Гама, Гомі) — легендарны заснавальнік Гомеля, вядомы з разрозненых фрагментарных звестак тапанімічных паданняў канца ХІХ — першай трэці ХХ ст.

## Змест паданняў 
Краязнавец Л. Вінаградаў (1900 г.) меркаваў, што гістарычная назва Гомеля — «Гомій» — магла быць «пазычана ад нейкага Гома». Этнограф І. Пульнер згадваў легенду, паводле якой «на месцы заснавання Гомеля жыў рыбак Гама», ад чыйго імя выводзілася назва горада. Аўтары кнігі пра будаўніцтва рачнога порта ў Гомелі Д. Алан, М. Пірожнікаў і В. Розкін (1933 г.) паведамілі пра бытаванне на гомельскім Каўказе легенды «аб разбойніку Гомі» і «яго вялікіх подзвігах». На незразумелых падставах яны адносілі постаць Гомі да ХІІ ст. і звязвалі са шведскім паходжаннем.

## Праблема пашыранасці 
Варыятыўнасць формы імені, як і прыпісванне персанажу ў асобных крыніцах адрозных функцый, указваюць на верагоднасць колішняга існавання некалькіх версій адпаведнага падання ці легенды. Ніводная з іх, аднак, не стала ў далейшым класічнай, як у сэнсе пашыранасці і вядомасці сярод гамяльчан (у адрозненне ад падання пра плытагонаў), так і з пункту погляду цікавасці фалькларыстаў — у акадэмічным выданні беларускіх легенд і паданняў (1983 г.) паданні пра Гома адсутнічаюць. У наш час філолаг і краязнавец А. Рогалеў у сваіх працах спрабуе папулярызаваць паданне з гомельскага Каўказа, праводзячы паралелі між постаццю разбойніка Гомі і легендарнымі заснавальнікамі іншых гарадоў Беларусі і ўкраінскага Кіева. Пры гэтым насуперак першапублікацыі 1933 г. аўтар паслядоўна называе разбойніка іменем «Гом» (а не «Гомі») і замоўчвае прыпісванне яму шведскага паходжання.

## Гл. таксама 
* Паданне аб паходжанні Гомеля
* Менеск
* Машэка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Постаці Гомеля
Паша

[thumb|Каровы на [выпасе ў Шумілінскім раёне, Беларусь]]
**Паша**, **выпас** — зямельныя ўгоддзі, травастой якіх выкарыстоўваецца для выпасу жывёлы; адна з асноўных крыніц высокапрадукцыйнага і таннага корму для сельскагаспадарчых жывёл.

Адрозніваюць пашу прыродную (натуральную) і сеяную (палепшаную, ці штучную). У раслінным покрыве натуральнай пашы пераважаюць дзікарослыя травы: злакавыя, асокі, разнатраўе. Палепшаную пашу ствараюць шляхам спецыяльнай сяўбы бабова-злакавых ці злакавых пашавых травасумесей. Звычайна паша займае сухадольныя ці нізінныя месцы, участкі поймавых лугоў і неасвоеных нізінных балот з натуральным травастоем. Прадукцыйнасць прыроднай пашы нізкая (у 3—5 разоў ніжэй за сеяную), павышаюць яе асушэннем, культуртэхнічнымі работамі і іншымі аграмеліярацыйнымі мерапрыемствамі; вапнаваннем, выкарыстаннем угнаенняў, падкошваннем, падсевам траў, арашэннем, аховай ад перавыпасу.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Жывёлагадоўля
Катэгорыя:Зоны расліннасці
Яраслаў Іванавіч Клімуць

**Яраслаў Іванавіч Клімуць** (нар. , в. Вострава, Ваўкавыскі раён, Беластоцкая вобласць — , ) — беларускі літаратуразнавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 студзеня 1940 года ў в. Вострава Ваўкавыскага раёна Беластоцкай вобласці.

У 1959—1962 гадах служыў у войску, у 1962—1967 гадах вучыўся ў на філалагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура. Руская мова і літаратура». У 1972—1977 гадах навучаўся ў аспірантуры Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук БССР. З 1975 года пачаў працаваць старшым выкладчыкам кафедры беларускай літаратуры Магілёўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута. У 1979 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Якуб Колас і руская савецкая паэзія». З 1982 года дацэнт. З 1986 года па 2000 год — дэкан філалагічнага факультэта Магілёўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута. Пазней працаваў дацэнтам на кафедры англійскага, агульнага і славянскага мовазнаўства Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1996 года, член Беларускага саюза літаратурна-мастацкіх крытыкаў з 1999 года.

## Творчасць 
Сфера навуковых інтарэсаў — тэорыя літаратуры, гісторыя беларускай літаратуры і літаратурнай крытыкі, супастаўляльнае літаратуразнаўства, краязнаўства. Даследчык творчасці Якуба Коласа. Меў больш за 150 навуковых і вучэбна-метадычных публікацый.

## Сям’я 
Дачка Лада — кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры ўсеагульнай гісторыі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова; дачка Жанна — супрацоўніца Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея.

## Узнагароды 
* ганаровыя граматы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (1982, 1998),
* ганаровая грамата Саюза беларускіх пісьменнікаў (1999),
* ганаровая грамата Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа (2004).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мастоўскім раёне
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Дэканы МДУ імя А. А. Куляшова
Ралі

**Ралі** (ад  — злёт, збор) — комплексныя спаборніцтвы на аўтамабілях (аўтаралі) ці матацыклах (мотаралі) на рэгулярнасць руху па зададзеным маршруце; адзін з тэхнічных відаў спорту.

У праграму ралі ўключаюцца таксама дадатковыя скарасныя спаборніцтвы: гонкі па шашы, дарожках іпадрома, участках горных дарог, па фігурным ваджэнні і інш. Звычайна дыстанцыя ралі 1—2 тыс. км, колькасць дадатковых спаборніцтваў 20—40. У ралі выкарыстоўваюцца пераважна серыйныя аўтамабілі з некаторымі канструктыўнымі зменамі.

## Гісторыя 
Першыя спаборніцтвы тыпу ралі адбыліся ў 1894 па маршруце Парыж—Руан—Парыж. Міжнародныя спаборніцтвы «Ралі Монтэ-Карла» праводзяцца з 1911. З 1940-х г. ралі найбольш пашыраны ў Аўстрыі, Вялікабрытаніі, Германіі, Італіі, Фінляндыі, Францыі, Швецыі і іншых краінах. Найбуйнейшыя міжнародныя ралі: «Парыж—Дакар», «1000 азёр» (у Фінляндыі), «Руская зіма» (у Расіі) і інш. Асабістыя чэмпіянаты Еўропы праводзяцца з 1953, першынствы свету — з 1972.

## Гл. таксама 
* Зломбаль

## Літаратура 
*
Амадэа Ральдан

**Амадэа Ральдан** (; , Парыж — ) — кубінскі кампазітар, скрыпач, дырыжор, педагог, адзін з заснавальнікаў афра-кубінскага кірунку ў нацыянальнай музыцы і кампазітарскай школы Кубы.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Мадрыдскую кансерваторыю (1915). З 1919 у Гаване, з 1920 дырыжор аркестра Нацыянальнага тэатра, з 1923 скрыпач-канцэртмайстар, з 1932 галоўны дырыжор Філарманічнага аркестра. З 1935 прафесар, з 1936 дырэктар Муніцыпальнай кансерваторыі. Аўтар балетаў, твораў для аркестра, для хору, для голасу і інструментальнага суправаджэння, музыкі для дзяцей і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музыканты Кубы
Суніцкі трохвугольнік

**Суніцкі трохвугольнік** — умоўны раён на тэрыторыі Ірака на поўнач і захад ад Багдада, які атрымаў вядомасць падчас Іракскай вайны.

## Паходжанне назвы 
Назва з’явілася яшчэ да ўварвання ў краіну войскаў міжнароднай кааліцыі ў 2003 годзе. Яна пазначала тэрыторыю, на якой пераважае арабскае суніцкае насельніцтва (на поўнач ад яе значную частку насельніцтва складаюць курды, а на подзень — арабы-шыіты). Прыблізнымі вяршынямі «суніцкага трохвугольніка» з’яўляюцца гарады Багдад, Тыкрыт і Эр-Рамадзі.

## Вайна ў Іраку 
У сувязі з баявымі дзеяннямі ў Іраку назва «суніцкі трохвугольнік» упершыню была згадана 10 чэрвеня 2003 года ў артыкуле «Нью-Ёрк Таймс», прысвечанай пачатку ў гэтым раёне амерыканскай ваеннай аперацыі «Peninsula Strike». Менавіта ў гэтым раёне партызанскія дзеянні супраць сіл кааліцыі ўпершыню набылі арганізаваны характар.

З сярэдзіны 2003 года да канца 2004 года «суніцкі трохвугольнік» з’яўляўся асноўнай апорай сіл супраціву. Сярод суніцкага насельніцтва было дастаткова шмат прыхільнікаў зрынутага рэжыму Садама Хусейна, у той час як шыіты ў асноўным ставіліся да войскаў ЗША як да вызваліцеляў. Горад Эль-Фалуджа доўгі час фактычна не кантраляваўся войскамі кааліцыі і стаў галоўнай базай для антыкааліцыйных сіл

У лістападзе 2004 года войскі ЗША ўсталявалі кантроль над Фалуджай. Пасля гэтага цэнтр баявых дзеянняў паміж сіламі кааліцыі і партызанамі перамясціўся ў Эр-Рамадзі і далей на захад, да ірака-сірыйскай мяжы.

## Гл. таксама 
* Жалезны трохвугольнік (В’етнам)
* Бермудскі трохвугольнік

Катэгорыя:Геаграфія Ірака
Катэгорыя:Вайна ў Іраку
Рамашкава

* Рамашкава возера
* Рамашкава (Талачынскі раён)
* Рамашкава (Ельнінскае гарадское паселішча)
* Рамашкава (Бабровіцкае сельскае паселішча)
50-я Жыткавіцкая партызанская брыгада

**50-я Жыткавіцкая партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года на базе атрадаў «1 Мая» (арганізаваны ў ліпені 1941 года з партактыву Жыткавіцкага раёна, пад назвай «1 Мая» з вясны 1943), і 2-га Жыткавіцкага (арганізаваны ў ліпені 1943 года, з кастрычніка — 109-ы атрад, 15 студзеня 1944 года злучыўся з Чырвонай Арміяй). Дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Жыткавіцкага, Тураўскага, Лельчыцкага раёнаў. 6 ліпеня 1944 года брыгада (900 партызан, атрады «1 Мая», 105-ы, 113-ы, 117-ы) злучылася з Чырвонай Арміяй.

## Гісторыя 
Партызаны знішчалі жывую сілу і тэхніку немцаў на чыгунках, шашэйных і грунтовых дарогах. У лютым 1944 года на дарозе Бялёў — Жыткавічы падарвалі 20 аўтамашын з салдатамі і тэхнікай. У студзені — красавіку 1944 года пусцілі пад адхон больш за 40 эшалонаў, падарвалі 80 аўтамашын. У ноч на 20 чэрвеня 1944 года падарвалі больш за 730 рэек.

## Камандаванне 
### Камандзір 
* У. І. Глушчэня.

### Камісары 
* У. М. Дзербан;
* І. К. Талкачоў.

### Начальнікі штаба 
* А. І. Ціхончык;
* М. С. Палознік;
* А. А. Асокін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Луі Люм’ер

**Луі Жан Люм’ер** (; , г. Безансон, Францыя — ) — вынаходнік кінематографа; пачынальнік французскай кінавытворчасці і кінарэжысуры. Член Парыжскай АН (1919). Малодшы з братоў Люм’ер.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў прамысловую школу. Быў фатографам. У 1895 пры ўдзеле брата Агюста стварыў кінаапарат для здымання і праекцый «фатаграфій, якія рухаюцца». Запатэнтаваны апарат атрымаў назву «кінематограф». Першы публічны сеанс адбыўся 25 снежня 1895 года ў Парыжы. Першыя кінапраграмы браты Люм’ер дэманстравалі сцэнкі, знятыя з натуры: «Выхад рабочых з завода Люм’ер», «Снеданне дзіцяці» і інш. Фірма Люм’ер выпусціла 1,5 тыс. фільмаў, час праекцыі якіх — 1—2 хвіліны (простыя рэпартажы, відавыя і ігравыя сцэнкі з простым дзеяннем на літаратурныя і гістарычныя сюжэты). З 1898 года Луі Люм’ер займаўся толькі вытворчасцю кінаапаратуры. Пазней працягваў доследы ў галіне аб’ёмнага і каляровага кіно.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вынаходнікі Францыі
Катэгорыя:Інжынеры Францыі
Катэгорыя:Фатографы Францыі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Францыі
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Катэгорыя:Кінапрадзюсары Францыі
Уладзімір Рубінчык

**Уладзімір (Вольф) Рубінчык** (нар. , Мінск) — беларускі перакладчык, палітолаг, публіцыст. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў.

## Біяграфія 
Скончыў мінскую сярэднюю школу № 79 у 1994 годзе, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Паліталогія» (1999), аспірантуру РІВШ БДУ (2002), курсы падвышэння кваліфікацыі вытворчасці «Мінская пошта» РУП «Белпошта» (2011), курсы Міжнароднага цэнтра ідыш пры  (2014).

Працаваў рэдактарам часопіса, выкладчыкам, сацыёлагам, паштальёнам. Выдаваў газету «Анахну кан» (2002), часопіс «Шахматы-плюс» (2003—2004) і бюлетэнь «Мы яшчэ тут!» (2003—2009). У 2000-х гадах супрацоўнічаў з газетамі «Наша Ніва» і «Информ-прогулка», у 2000—2010-х гадах — з часопісамі ARCHE і «Роднае слова». З сярэдзіны 2010-х гадоў да студзеня 2023 быў адным з аўтараў ізраільскага сайта belisrael.info, дзе публікаваўся па-беларуску і па-руску; у 2016—2018 — намеснік рэдактара. З 2017 года ўдзельнік праекта «(Не)расстраляныя». Станам на чэрвень 2023 года — відэаблогер.

Перакладае з англійскай і французскай на рускую і беларускую, а таксама з рускай на беларускую. З мовы ідыш на беларускую пераклаў асобныя творы М. Кульбака, Л. Найдуса, М. Фельзенбаўма, І. Харыка, Шолам-Алейхема і інш.

## Бібліяграфія 
* «На шахматныя тэмы» (Мінск, 2007).
* «Жывуць вольныя шахматы» (Менск, 2010).
* «На яўрэйскія тэмы» (Мінск, 2011).
* «На ізраільскія тэмы» (Мінск, 2011).
* «З гісторыі Беларусі шахматнай» (Мінск, 2012).
* «Нарысы шахматнай мінуўшчыны і будучыні» (Мінск, 2014).
* «Вартавы шахматнага лабірынта» (укладальнік; Мінск, 2015).
* «Выйшла кніга» (Мінск, 2017).
* «Выбраныя катлеты і мухі» (Мінск, 2018).
* «Іудзейнасць» (Мінск, 2020).
* «(Не)расстраляныя» (сааўтар; Мінск, 2021).

## Спасылкі 
* Уладзімір Рубінчык  на сайце СБП
* Вольф Рубінчык на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з ідыш
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Летапіс Археалагічнага таварыства

**Летапіс Археалагічнага таварыства** — спіс другога зводу беларуска-літоўскіх летапісаў шырокай рэдакцыі. Спіс блізкі да Альшэўскага, аналагічны Румянцаўскаму і «Хронічцы» з Патрыяршага зборніка.

Летапіс ёсць апошняй часткай рукапіснага зборніка канца XVI ст. — пачатку XVII ст. У XIX стагоддзі зборнік захоўваўся ў бібліятэцы Рускага археалагічнага таварыства, ад чаго і атрымаў сваю назву. Цяпер захоўваецца ў фондзе Археалагічнага таварыства ў рукапісным аддзеле Рускай нацыянальнай бібліятэкі ў Санкт-Пецярбургу. Рукапіс упершыню апісаны Дзмітрыем Празароўскім.

Акрамя летапісу, зборнік змяшчае і іншыя творы: «Список с печатных цесарских и галанских писем, каковы переведены в нынешнем во 178 года октября в 13 день» (лісты 1-9), 10-ы ліст пусты, «Список турского салтана к цесарю римскому з грамоты 1663» (лісты 11-13), «Список з грамоты цесаря римского к турскому салтану» (лісты 13-14), 15-ы ліст пусты, «Послание турского царя Салтана к царю и великому князю Ивану Васильевичю» (лісты 16 −18), «Послание царю и великому князю Ивану Васильевичу бывшаго его боярина князь Андрея Михайловича Курпъского» (лісты 18-20), 21-ы ліст пусты, пераклад з нямецкай ліста турэцкага султана польскаму каралю (лісты 22-25), «Список» з ліста турэцкага султана Магамета «неметцким владетелям» (лісты 25-27), «Казанне» пра ўезд у Кракаў Яна Сабескага і пра пахаванні каралёў Яна Казіміра і Міхала Вішнявецкага (лісты 27-29), на лістах 30-42 змешчаны розныя весткі. Гэтыя першыя 42 лісты напісаны некалькімі почыркамі скорапісам XVII стагоддзя на белай мяккай паперы.

Уласна летапіс змяшчаны ў другой частцы зборніка, на лістах з 43-га да 73 абаротнага. Ён напісаны адным почыркам паўуставам XVI стагоддзя цёмным чарнілам на больш шчыльнай і цёмнай, за першую частку рукапісу, паперы. Пачынаецца летапіс са слоў «*тилася, которую называють святая Прикседы, а по руски Поросковея, которой же у Риме и костел збудован*» і канчаецца расповедам пра паход Альгерда на Падолле: «*Опят отселе почнем. Коли князь Олкгирд пошол у поле з литовским войском и побил татаров, татарских князей, Качея…*». Такім чынам, пачатку і канца летапісу ў рукапісе няма, а пачынаецца ён з паўслова.

Упершыню Летапіс Археалагічнага таварыства апублікаваны ў XVII томе Поўнага збору рускіх летапісаў (слупкі 246—278). Пры выданні Станіслаў Пташыцкі аднавіў прапушчаныя ў арыгінале месцы паводле Румянцаўскага і Патрыяршага спісаў, з першага ўзяў і загаловак «*Кроиники Великаго княжства Литовского и Жомоитскаго*». Перавыдадзены Мікалаем Улашчыкам ў XXXV томе Поўнага збору рускіх летапісаў, дзе займае старонкі 91-102.

## Літаратура 
* 
* *Улащик Н. Н.* Предисловие // Полное собрание русских летописей. — Т. 35. — , 1980. — С. 8—9.

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Каарэперэ (станцыя)

**Карэперэ** () — станцыя Эстонскай чыгункі ў павеце Йыгева. Знаходзіцца ў вёсцы Каарэперэ на лініі Тапа — Койдула.

Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі Эстоніі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1877 годзе