open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мадонна і немаўля з анёлам

**«Мадонна і немаўля з анёлам»** — карціны, выкананыя Сандра Бацічэлі ў 1465—1467 гадах. Адна з іх знаходзіцца ў зборы галерэі Уфіцы, другая — у музеі Фесч у Аяча.

Карціна, якая захоўваецца ў Аяча, напісана ў 1465—1467 гадах. Выканана ў манеры настаўніка мастака Філіпэ Ліпі. Карціна з Уфіцы напісана ў 1465—1467 гадах.

## Літаратура 
* «Botticelli», *Los grandes genios del arte*, n.º 29, Eileen Romano (dir.), Unidad Editorial, S.A., 2005, ISBN 84-89780-97-8
* Pijoán, J., «Botticelli» (1950), Summa Artis, Antología, vol. V: *La época del Renacimiento en Europa*, Espasa, 2004. ISBN 84-670-1351-6.
* *Guía visual de Italia*, Aguilar, 1997. ISBN 84-03-59439-9
* Bruno Santi, *Botticelli*, in *I protagonisti dell’arte italiana*, Scala Group, Firenze 2001. ISBN 88-8117-091-4

## Спасылкі 
* Карціна на сайце галерэі Уфіцы

Катэгорыя:Карціны Бацічэлі
Катэгорыя:Выявы Дзевы Марыі
Катэгорыя:Карціны са збораў Галерэі Уфіцы
Катэгорыя:Анёлы ў выяўленчым мастацтве
Катэгорыя:Карціны 1467 года
Венера з люстэркам

**«Венера з люстэркам»** () — карціна іспанскага мастака Дыега Веласкеса, на якой намалявана аголеная багіня Венера, крыху прыўзнятая на ложку. Яна глядзіцца ў люстэрка, якое трымае перад ёй Амур.

Дакладная дата напісання карціны невядомая. Лічыцца, што яна была скончана каля 1647—1651 гг. Меркавана, Веласкес напісаў «Венеру з люстэркам» падчас свайго візіту ў Італію, бо інквізіцыя ў Іспаніі забараняла пісаць аголенае жаночае цела. Таксама ўплывам цнатлівага іспанскага светапогляду лічыцца тое, што Венера намалявана, у адрозненне ад італьянскіх «Венер», спінай да гледача.

Сюжэт гэтага палатна мае ўплыў венецыянскага жывапісу эпохі Адраджэння. Падобныя карціны ёсць у Джарджонэ («Спячая Венера») і Тыцыяна («Венера Урбінская»). У сваёй працы Веласкес аб'яднаў дзве ўстояныя паставы, у якіх адлюстроўвалася Венера — напаўлежучы і з люстэркам.

«Венера з люстэркам» — адзіная захаваная выява аголенага жаночага цела пэндзля Веласкеса. У канцы XVIII стагоддзя вісела ў палацы герцагіні Альбы каля натхнёнай ёю «Махі аголенай». Пасля смерці герцагіні набыў Мануэль Гадой, у 1813 г. перавезена ў Іаркшыр.

У 1906 годзе карціна была набыта Фондам нацыянальных калекцый (The National Art Collections Fund) для Лонданскай Нацыянальнай галерэі. У 1914 годзе карціна была пашкоджана суфражысткай Мэры Рычардсан, але цалкам рэстаўравана і вернутая ў галерэю, дзе знаходзіцца і дагэтуль.

## Падобныя карціны 

Выява:Peter Paul Rubens - The toilet of Venus.jpg|Рубенс. «Венера перад люстэркам»
Выява:Giorgione - Sleeping Venus - Google Art Project 2.jpg|Джарджонэ. «Спячая Венера»
Выява:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Тыцыян. «Венера Урбінская»
Выява:Titian Venus Mirror (furs).jpg|Тыцыян. «Венера перад люстэркам»

## Литература 
* Carr, Dawson W. *Velázquez*. Ed. Dawson W. Carr; also Xavier Bray, Javier Portús and others. National Gallery London, 2006. ISBN 1-8570-9303-8
* Hagen, Rose-Marie and Rainer; *What Great Paintings Say*, 2 vols, Taschen, 2005,. ISBN 9783822847909
* Harris, Enriqueta. *Estudios completos sobre Velázquez: Complete Studies On Velázquez*, CEEH, 2006. ISBN 8493464325
* Prater, Andreas. *Venus at Her Mirror: Velázquez and the Art of Nude Painting*. Prestel, 2002. ISBN 3-7913-2783-6

## Спасылкі 
* Венера з люстэркам

Катэгорыя:Карціны Дыега Веласкеса
Катэгорыя:Карціны з аголенымі жанчынамі
Катэгорыя:Карціны XVII стагоддзя
Катэгорыя:Пашкоджаныя карціны
Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнай галерэі ў Лондане
Катэгорыя:Вандалізм
Антыной Капіталійскі

**Капіталійскі Антыной** — скульптура Антыноя, палюбоўніка рымскага імператара Адрыяна.
Статуя знаходзіцца ў Рыме ў Капіталійскім музеі. Скульптура, створаная ў часы старажытнага Рыма, была знойдзена на віле Адрыяна ў Цівалі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Экспанаты Капіталійскіх музеяў
Кентаўры Фурыеці

**Кентаўры Фурыеці** — пары цёмнамармуровых кентаўраў ранняга прынцыпату, адзін — барадаты стары з мучаніцкім выразам твару, другі — усмешлівы юнак, якія былі выяўлены ў 1736 годзе пры раскопках вілы Адрыяна у Цівалі кардыналам Фурыеці і пасля доўгіх перамоў паступілі ў капіталійскія зборы Рымскіх Пап. Надпісы на статуях завуць іх аўтарамі Арыстэя і Папія з Афрадызія ў Карыі.

Апроч кентаўраў Фурыеці, вядомая аднатыпная беламармуровая статуя старога кентаўра з Амурам на спіне, які цвеліць яго. Яна была выяўлена ў XVII стагоддзі пры раскопках у Рыме і захоўвалася ў зборы Баргезэ да 1807 года, калі апошні быў набыты Напалеонам для Луўра. Фігура Амура пры рэстаўрацыі была фактычна выканана нанова. Парная да гэтай статуі статуя юнага кентаўра была, відаць, страчана.

Выява:Old Centaur Musei Capitolini MC658.jpg|Стары кентаўр Фурыеці
File:Old Centaur Eros Louvre Ma 562.jpg|Луўрскі кентаўр
Выява:Young Centaur Musei Capitolini MC656.jpg|Малады кентаўр Фурыеці

## Літаратура 
* M. Bieber, The Sculpture of the Hellenistic Age, rev. ed. (New York, 1961) figs. 581 and 583. The amorino survives on the Louvre centaur.
* Visconti, Monumenti scelti borghesiani, 1837:29, noted by Haskell and Penny 1981.

## Спасылкі 
*

Катэгорыя:Кентаўры
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Экспанаты Капіталійскіх музеяў
Гомаэратызм

**Гомаэратызм** — рэпрэзентацыя аднаполых адносін і гомасексуальнага жадання ў мастацтве, першым чынам у выяўленчым мастацтве і літаратуры.
thumb|left|Гвіда Рэні. Святы Себасцьян
Па меркаванні найноўшых даследчыкаў, канон гомаэратычнага быў закладзены, першым чынам, літаратурай і мастацтвам Старажытнай Грэцыі і Рыма, якія паслужылі затым асновай для мастацтва Эпохі Адраджэння, якое кадзіравала больш-менш адкрытыя выявы гомаэротыкі выкарыстаннем найбольш вядомых класічных сюжэтаў, якія мелі на ўвазе аднаполае каханне (Юпітэр і Ганімед, Аляксандр Македонскі і Гефестыён, Адрыян і Антыной і г. д.), а таксама жанраў, якія ў найбольшай ступені асацыяваліся з гэтай тэматыкай (у паэзіі, у прыватнасці, — элегіі і пастаралі). У далейшым круг сюжэтаў, уцягнутых у арбіту гомаэратычных асацыяцый, пашыраўся: у прыватнасці, з гомаэротыкай стаў звязвацца вобраз Святога Себасцьяна — як адзначае І. С. Кон, «мастакі Адраджэння (Гвіда Рэні, Перуджына, Бацічэлі, Антоніа дзі Месіна, Караваджа і інш.) зрабілі яго далікатным жаноцкім юнаком, амаль хлопчыкам, што давала багатую ежу гомаэратычнаму ўяўленню». У вострым перажыванні гомаэратызму карціны Рэні прызнаваўся, у прыватнасці, Юкіа Місіма ў кнізе «Споведзь маскі», заўважаючы пры гэтым, што «Магнус Хіршфельд змяшчае выяву святога Себасцьяна на першае месца сярод усіх твораў скульптуры і жывапісу, якія карыстаюцца асаблівым прыхільнасцю гомасексуалістаў», а Сальвадор Далі склаў паэму «Святы Себасцьян» і прысвяціў яе Федэрыка Гарсіа Лорцы, якому, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, «вобраз святога Себасцьяна быў блізкі ў сувязі з яго гомасексуальнасцю».

Катэгорыя:ЛГБТ у культуры і мастацтве
Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва
Катэгорыя:Літаратура
Глікон

thumb|250px|Глікон. Скульптура II стагоддзя.

**Глікон** () — паводле некаторых міфаў, увасабленне бога Асклепія. Лукіян распавядае, што культ быў вынайдзены ў яго час Аляксандрам з Абанотыха, які ад яго імя прамаўляў вяшчунствы.

Адлюстроўваўся ў выглядзе змея з ільвінай галавой, быў звязаны з культам Фартуны. Культ атрымаў распаўсюджванне ў Рымскай імперыі ў II стагоддзі, з сярэдзіны II да сярэдзіны III стагоддзя яго выява з’яўлялася на манетах.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Лукіян

* Лукіян з Самасаты (125 — пасля 180) — старажытнагрэчаскі пісьменнік-сатырык часоў Рымскай імперыі
* Лукіян Антыяхійскі (III ст. -- 312) — прэсвітар, багаслоў, адзін з першых рэдактараў Бібліі
Музей Геці

**Музей Геці** (*J. Paul Getty Museum*) — самы буйны мастацкі музей у Каліфорніі.

## Гісторыя музея 
Са снежня 1997 года музей размешчаны ў Лос-Анджэлесе, у сучасным будынку Цэнтра Геці, будаўніцтва якога каштавала 1,2 млрд долараў (арх. Рычард Меер). Музейныя калекцыі антычнага перыяду экспануюцца на Віле Геці ў Малібу (пабудавана на ўзор Вілы папірусаў у Геркулануме). Уваход у музей бясплатны.

Музей быў заснаваны нафтавым магнатам Дж. Полам Геці (1892—1976), які быў да часу смерці самым багатым чалавекам свету. Пакінутая ім на патрэбы музея шматмільярдная маёмасць зрабіла музей Геці самым заможным набытчыкам твораў «старых майстроў» і антычнай скульптуры на прэстыжных аўкцыёнах Лондана і Нью-Ёрка.

Кіраўніцтва музея настолькі заўзята прынялося за скупку палотнаў вялікіх мастакоў, што на працягу 1980-х гг. іх вінавацілі ў стварэнні штучнага ажыятажу на рынку твораў мастацтва, які прывёў да залімітавага ўзлёту коштаў. У 2006 г. Цэнтр Геці апынуўся замяшаным у скандале, звязаным з кантрабандным вывазам антычных старажытнасцяў з Італіі і Грэцыі (такіх, як бронзавы «Атлет з Фано»). Італьянскі ўрад запатрабаваў у музея вярнуць усе каштоўнасці, вывезеныя з краіны незаконным шляхам.

## Шэдэўры калекцыі 

Image:Akhilleus Aias Getty Villa 86.AE.81 full.jpg|Старажытнагрэчаскі кратар (каля 510 г. да н.э.)
Image:Cybele Getty Villa 57.AA.19.jpg|Статуя Кібелы (каля 50 г. н.э.)
Image:Rogier van der Weyden (workshop of) - Portrait of Isabella of Portugal.jpg|Партрэт Ізабелы Партугальскай (каля 1500 г.)
File:Pontormo (Jacopo Carucci) (Italian, Florentine) - Portrait of a Halberdier (Francesco Guardi?) - Google Art Project.jpg|Панторма. Партрэт юнака з алебардай.
Image:Georges de La Tour 058.jpg|Латур. Сляпы музыкант.
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn (Dutch - St. Bartholomew) - Google Art Project.jpg|Рэмбрандт. Св. Варфаламей
Image:Pierre Auguste Renoir - La Promenade.jpg|Рэнуар. «Шпацыр».
Image:Irises by Vincent Van Gogh in GettyCenter.jpg|Ван Гог. «Касачы».

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Фонду Геці

геці
геці
геці
Катэгорыя:Культура Лос-Анджэлеса
Менелай з целам Патрокла

**«Менелай з целам Патрокла»** — мармуровая копія I стагоддзя н. э. са згубленай пергамскай скульптуры, фрагменты якой былі выяўлены ў Рыме ў XVI стагоддзі і адразу ж набыты тасканскім герцагам Козіма Медычы. Ён даручыў П'етра Така і Ладавіка Сальвеці выканаць «аднаўленне» абязвечанай скульптуры; вынік іх высілкаў быў змешчаны ў адну з ніш Понтэ Век'ё. Цяпер ён стаіць ў лоджыі Ланцы на плошчы Сіньёрыі.

У 1771 годзе Антон Менгс, быўшы не здаволены маньерысцкай «рэстаўрацыяй» скульптараў XVI стагоддзя, вырашыў выправіць іх агрэхі і выканаў гіпсавы варыянт скульптурнай групы. Яшчэ адзін варыянт той жа гераічнай кампазіцыі, які паходзіць з маўзалея Аўгуста, з XVI стагоддзя фігураваў у зборы Медычы пад імем Аякса; яго можна пабачыць у палацца Піці. Знакамітая рымская статуя Пасквіна, мабыць, першапачаткова ілюстравала той жа сюжэт.

## Гл. таксама 
* Пасквіна

## Літаратура 
* Francesco Lumachi *Firenze — Nuova guida illustrata storica-artistica-anedottica della città e dintorni*, Firenze, Società Editrice Fiorentina, 1929.
* Francis Haskell and Nicholas Penny *Taste and the Antique: The Lure of Classical Sculpture 1500—1900* (Yale University Press) 1981: 291—96, cat. no 72. «Pasquino».
* Giovanna Giusti Galardi, *The Statues of the Loggia Della Signoria in Florence: Masterpieces Restored* 2002: 45—51.

Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Медычы
Віла Медычы

**Віла Медычы** () займае схіл рымскага ўзгорка Пінча ніжэй садоў вілы Баргезэ. У антычнасці на гэтым месцы распасціраліся сады Лукула. Была тут і віла, на якой страціла жыццё імператрыца Месаліна. У Сярэднявеччы ўся тэрыторыя была аддадзена пад вінаграднікі.

У 1576 г. схіл Пінча набыў кардынал Фердынанда Медычы (будучы кіраўнік Фларэнцыі), які даручыў Барталамеа Аманаці ўзвесці для сябе вілу ў модным тады духу маньерызму. Гэта было першае памесце дому Медычы на тэрыторыі Вечнага горада. Са смерцю апошняга Медычы ў 1737 г. віла перайшла ва ўладанне Латарынгскага дому. Напалеон Банапарт перадаў яе Французскай акадэміі ў Рыме, і з тых часоў там пражываюць уладальнікі Рымскай прэміі.

Падчас будаўнічых прац была выяўлена значная колькасць антычных старажытнасцяў, якія выстаўлены на тэрыторыі саду. Яшчэ сто семдзесят антычных статуй і фрагментаў былі набыты кардыналам для ўпрыгожвання вілы ў рымскай знаці. Найбольш значныя экспанаты — так званая ваза Медычы (I стагоддзе) і выкананая ў традыцыі Праксіцеля статуя Венеры Медычы (I стагоддзе да н. э.) — былі ў XVIII стагоддзі перамешчаны ва Уфіцы, даўшы пачатак тамтэйшаму збору старажытнасцяў.

## Спасылкі 
* Віла Медычы - Французская Акадэмія ў Рыме (фр., іт., англ.)

Медычы
Катэгорыя:Палацы Рыма
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Медычы
Французская акадэмія ў Рыме

thumb|300px|Віла Медычы. Від з боку парку.
**Французская акадэмія ў Рыме** () — французская акадэмія мастацтваў на віле Медычы, на ўзгорку Пінча ў Рыме.

## Гісторыя 
Акадэмія заснавана ў палацы Капраніка () у 1666 годзе ўказам французскага караля Людовікам XIV. У першыя гады акадэмію ўзначальвалі прыдворныя мастакі Шарль Эрар і Наэль Куапель. З XVII па XIX стагоддзі Акадэмія з'яўлялася вяршыняй навучання для выбраных французскіх мастакоў, якія выйгралі прэстыжную Рымскую прэмію (). Пераможцы ўзнагароджваліся навучаннем на працягу 3, 4, ці 5 гадоў (у залежнасці ад дысцыпліны) у Вечным Горадзе для вывучэння мастацтва і архітэктуры. Іх звалі (і завуць) пенсіянерамі Акадэміі (). , дырэктар акадэміі ў 2008-09 гг.]]

Да 1737 года Акадэмія размяшчалася ў палацы Капраніка, а з 1737 па 1793 года — у палацы Манчыні  (). У 1803 годзе ў мэтах захавання ад пагрозы Французскай Рэвалюцыі Напалеон Банапарт перамясціў Акадэмію на Вілу Медычы. Маладым французскім мастакам падаваліся магчымасці сузіраць і капіраваць шэдэўры антычнасці ці Адраджэння, адпраўляючы плады свайго натхнення назад ў Парыж. У 1835-40 гг. акадэмію ўзначальваў Энгр.

Падчас Першай сусветнай вайны Рымская прэмія не ўручалася, а падчас наступнай сусветнай вайны Мусаліні адабраў вілу ў французаў, вымусіўшы пенсіянераў перабрацца ў Ніцу. Канчаткова Рымская прэмія была скасавана міністрам А. Мальро ў 1968 годзе. Уладанне вілай Медычы парыжская Акадэмія выяўленчых мастацтваў і Інстытут Францыі перадалі міністэрству культуры і Французскай рэспубліцы. 

У канцы XX стагоддзя ў традыцыйны круг дысцыплін (жывапіс, скульптура, архітэктура, гравіроўка медаляў, гравіроўка каштоўных камянёў, музычная кампазіцыя) былі ўведзены новыя: гісторыя мастацтва, археалогія, літаратура, драматургія, фатаграфія, кіно, відэа, рэстаўрацыя, пісьменнасць і нават кулінарыя. На навучанне ў Акадэмію прымаюцца ўжо не на аснове конкурсу, а па заяўцы. Працягласць навучання вар'іруецца ад 6 да 18 месяцаў, радзей адзін ці два гады.

## Гл. таксама 
* Амерыканская акадэмія ў Рыме — установа, створанае па вобразу і падабенству Французскай акадэміі ў 1894 годзе

## Спасылкі 
* Французская Акадэмія ў Рыме - Віла Медычы (фр., іт., англ.)

Катэгорыя:З’явіліся ў 1666 годзе
Катэгорыя:Культура Рыма
Катэгорыя:Гісторыя жывапісу
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Кулачны баец (Квірынал)

**«Кулачны баец»** (таксама **«Баец з тэрм»**) — эліністычная бронзавая статуя, знойдзеная на схіле Квірынальскага ўзгорка ў Рыме ў 1885 годзе. Датуецца I стагоддзем да н. э. Адрозніваецца рэалізмам. Пастава барца, які адпачывае пасля бою, вельмі натуральная і нязмушаная. Статуя выстаўлена ў Нацыянальным рымскім музеі, які размяшчаецца ў тэрмах Дыяклетыяна.

thumb|left|250px|Рукі байца

## Гл. таксама
* Спіс антычных бронзаў

## Літаратура 
* Nikolaus Himmelmann, 1998. *Herrscher und Athlet : Die Bronzen vom Quirinal* (Milan: Olivetti). Exhibition catalogue, Bonn.
* Brunilde Sismondo Ridgway, Hellenistic Sculpture, vol. III : The Styles of ca. 100-31 B.C., University of Wisconsin Press, Madison, 2003 (ISBN 0-299-17710-6), p. 84-86.
* R. R. R. Smith (trad. Anne et Marie Duprat), La Sculpture hellénistique [" Hellenistic Sculpture "], Thames & Hudson, coll. " L’Univers de l’art ", Paris, 1996 (édition originale 1991) (ISBN 2-87811-107-9), p. 54-55.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.
Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры
Геркулес Фарнезскі

***Геркулес Фарнезскі*** — адна з найбольш знакамітых скульптур антычнасці, у наш час выстаўлена ў Нацыянальным археалагічным музеі ў Неапалі.

Скульптура ўяўляе сабой рымскую (ці, магчыма, выкананую ў афінскай майстэрні Глікона) копію III стагоддзя з грэчаскага арыгінала IV стагоддзі да н.э., які не дайшоў да нас і аўтарства якога належыць Лісіпу ці камусьці са скульптараў яго кола. Паводле ўспамінаў італьянскага натураліста Улісэ Альдравандзі, запісанх у 1592, статуя была выяўлена ў 1546 пры раскопках руін Тэрм Каракалы (пабудаваны ў 216 г.). Знаходка неўзабаве папоўніла калекцыю пармскага герцага Алесандра Фарнезэ, пляменніка Папы Паўла III. Перш чым заняць месца ў музейнай экспазіцыі ў Неапалі, статуя размяшчалася ў асабістых пакоях герцага ў Палацца Фарнезэ ў Рыме, дзе, паводле сведчання Джорджыа Вазары, яе атачалі фрэскі з выявай подзвігаў герцага, выкананыя Федэрыка Цукары ў 1566—1569.

## Гл. таксама 
* Геркулес з Бычынага форума

## Літаратура 
* Bober, Phyllis & Ruth Rubinstein, *Renaissance Artists and Antique Sculpture*, 1986.

## Спасылкі 
* Гравюра Гольцыуса ў Музеі Метраполітэн.

Катэгорыя:Геракл
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Фарнезэ
Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Скульптуры IV стагоддзя да н.э.
Кліўленд

**Кліўленд** () — горад у Злучаных Штатах Амерыкі, у штаце Агая. Галоўны горад акругі Каяхога, другі па велічыні горад штата Агая. Размешчаны на паўднёвым беразе возера Эры, на рацэ Каяхога, прыблізна за 100 км на захад ад мяжы са штатам Пенсільванія.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1796 годзе і названы імем генерала Мозеса Кліўленда (Moses Cleaveland), але праз памылку друку ў мясцовай газеце літара «а» ў назве горада была прапушчана. Так паўстала назва горада.

Горад стаў прамысловым цэнтрам з разгалінаванай сеткай каналаў і чыгунак. Нягледзячы на тое, што заняпад цяжкай прамысловасці нанёс цяжкі ўдар гораду, Кліўленду ўдалося дыверсіфікаваць сваю эканоміку. Цяпер горад развівае фінансавыя, страхавыя і медыцынскія паслугі. Кліўленд займае адно з першых месцаў у краіне па якасці аказваемых медыцынскіх паслуг.

## Насельніцтва 
### Дэмаграфія 
Паводле перапісу 2000 года насельніцтва горада склала 478.403 чалавекі. Па гэтым паказчыку Кліўленд займае 2-е месца ў штаце Агая і 33-е месца па краіне агулам. Насельніцтва Кліўленда з усімі прыгарадамі складае 2.250.871 чалавек. Па гэтым паказчыку Кліўленд займае першае месца ў штаце Агая і 23-е месца па краіне ў цэлым.

### Рэлігія 
У горадзе знаходзіцца царква Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. На могілках Рыверсайд, дзе пахаваны Аўген Калубовіч (1912—1987), Іна Рытар (1906—1997), Сяргей Карніловіч (1928—1993) і іншыя беларусы, пастаўлены памятны знак у гонар Абраза Маці Божай Жыровіцкай.

## Спорт 
* Кліўленд Кавальерс

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Хэлі Беры, амерыканская кінаактрыса

## Гарады-пабрацімы 
У Кліўленда 20 гарадоў-пабрацімаў:

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Агая
Катэгорыя:Гарады на Вялікіх азёрах
Дыядумен (статуя)

**«Дыядумен»** («Юнак, які ўвенчвае сябе пераможнай павязкай (дыядэмай)») — знакамітая статуя старажытнагрэчаскага скульптара Паліклета, створаная каля 430 г.да н. э.

## Іканаграфія 
thumb|150px|left|

Бронзавы арыгінал, верагодна, стаяў у свяцілішчы — у Алімпіі ці ў Дэльфах, там, дзе рэгулярна праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы. Дыядумен — гэта значыць «спартсмен-пераможца». Ён надзявае на галаву павязку — узнагароду. Павязка была з чырвонай поўсці і прыкладалася да пераможнага вянка (ці кароны з лісця). У Алімпіі гэта былі аліўкавыя галіны, у Дэльфах — лаўровыя, у Карынфе — хваёвыя, а ў Немеі — гэту карону спляталі з дзікага сельдэрэя. (На сучасных Алімпійскіх гульнях здавольваюцца медалямі. Хоць, магчыма, стужка медаляў мае нейкую сувязь з той павязкай).

## Стыль 
Дыядумен выкананы ў памеры прыкметна вышэй звычайнага чалавечага росту таго часу — 185.42 см, прадстаўлены ва ўлюблённым Паліклетам лёгкім руху, поўным душэўнага супакою і ўнутранай засяроджанасці (гл. кантрапост і хіязм).

Гэта — статуя позняга перыяду, яна створана скульптарам ужо ў Афінах, пад уздзеяннем атычнай школы. Ён больш стройны, чым Дарыфор, далей адстаўлена нага і мацней высунута сцягно, складаней становішча рук.

thumb|right|130px|Нацыянальны археалагічны музей Афін

## Захаваныя копіі 
Дайшоў да нас у шматлікіх копіях (налічваюць каля сарака) — у Нацыянальным археалагічным музеі ў Афінах, Брытанскі музей, Уфіцы, Музей Метраполітэн і інш.
* Тулава ў Луўры
* Копія ў Нацыянальным археалагічным музеі Афін, без рук
* 2 копіі ў Музей Метраполітэн — адна без рук, другая — тулава без галавы і рук, але з нагамі.
* Сучасная бронзавая копія гэтай статуі ўстаноўлена каля ўваходу ў Алімпійскі музей у Лазане.
* Т. з. Фарнезійскі Дыядумен (Анадумен) з'яўляецца адказам на статую Паліклета, выкананую Фідыям, гэта значыць не копіяй, а іншым творам (Брытанскі музей)

## Спасылкі 
* (Skulpturhalle Basel) Manuela Cimeli and Tomas Lochman, "Der *Diadumenos* des Polyklet"
* Лацінскі верш Марцыяла, прысвечанае статуі
* smARThistory: *Diadumenos* 

Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Скульптуры V стагоддзя да н. э.
Катэгорыя:Паліклет
Дыядэма

thumb|250px|right|Оперная спявачка Клаудзіа Музіа (1889-1936) у дыядэме.

**Дыядэ́ма** ( ад грэчаскага слова *diadeo* якое азначае «абвязаць» ці «замацаваць») — галаўное ўпрыгажэнне ў выглядзе вянка. Часта вянок не замыкаецца ў кольца, а застаецца адкрытым. У некаторых выпадках дыядэма не мае вянка, а прымацоўваецца да валасоў.

## Гісторыя 
Найстаражытнейшыя дыядэмы адносяцца да неалітычнага перыяду. У старажытнасці і ў Сярэднявеччы служыла сімвалам царскай ці жрэцкай годнасці.

## Гл. таксама 
* Карона
* Тыяра
* Дыядумен

## Спасылкі 
* Jona Lendering, «Diadem» 
* Музейний простір України

Катэгорыя:Галаўныя ўборы
*
Іалай

thumb|Геракл і Іалай
**Іалай** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі сын Іфікла і Аўтамедусы, вознік і паплечнік Геракла. Называецца каханым Геракла.

Аказаў сур'ёзную дапамогу Гераклу пры яго барацьбе з лернейскай гідрай, чаму Еўрысфей і не жадаў прыняць у разлік гэты подзвіг, які як бы і не належыць аднаму Гераклу.

Арганаўт. Удзельнік Калідонскага палявання.

Калі Геракл узяў Эліду, ён уладкаваў Алімпійскія гульні, і Іалай стаў пераможцам у спаборніцтве калясніц на кабылах Геракла. Пераможца на спаборніцтвах калясніц на гульнях у гонар Пелія. Перамог на іх Глаўка.

Падчас заходняга паходу Іалай ажывіў памерлага Геракла, цела дапамагла адшукаць перапёлка. Геракл збудаваў яму свяцілішча ў горадзе Агірыі. Жыхары горада не стрыгуць валасоў, прысвяціўшы іх Іалаю. На чале феспіядаў заснаваў паселішча на Сардзініі. Афіняне адправілі з ім войска на Сардзінію. Узвёў фолас на Сардзініі. На Сардзініі яго завуць «бацька Іалай». Фіванцы згаджаюцца, што Іалай загінуў у Сардзініі, у Фівах быў гераон Іалая і гімнасій Іалая. На Сардзініі пабудаваў горад Ольвію, афіняне ж пабудавалі горад Агрылу.

Схаваўся ад Еўрысфея ў Марафоне разам з сынамі Геракла. Камандаваў войскам у баі, дзе быў разгромлены Еўрысфей (Тэсей і Гіл саступілі яму гэта права). Геракл і Геба вярнулі яму юнацтва на гэты дзень, ён паланіў Еўрысфея каля Скіронскіх скал. Геба вярнула яму юнацтва.

«Іалаяў курган» згадваецца Піндарам. Лічыўся богам, яго імем кляліся ў міжнародных дагаворах. Яму адпавядае этрускі Віла. Дзеючы твар трагедыі Еўрыпіда «Геракліды».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Арганаўты
Катэгорыя:Удзельнікі Калідонскага палявання
Катэгорыя:Гомаэратычныя матывы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Міфы Беотыі
Катэгорыя:Заходняе Міжземнамор’е ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Міфы пра Геракла
Венера і Адоніс (карціна Тыцыяна)

**«Венера і Адоніс»** () — карціна Тыцыяна, напісаная каля 1553 года па заказе іспанскага караля Філіпа II. У наш час выстаўлена ў музеі Прада ў Мадрыдзе.

Пазней Тыцыян напісаў яшчэ некалькі варыянтаў гэтай карціны, якія цяпер захоўваюцца ў Лонданскай Нацыянальнай галерэі, музеі Геці ў Малібу, нью-ёркскім музеі Метраполітэн, музеі Эшмала ў Оксфардзе, рымскай Нацыянальнай галерэі старадаўняга мастацтва, а таксама ў Нацыянальнай галерэі мастацтва ў Вашынгтоне.

## Літаратура 
* Gentili A., *Tiziano*, Firenze, 1990
* Brock M., *Titian et Veronese: Adonis à l’epreuve de Venus, in Andromede ou le heros a l’epreuve de la beautè*, Parigi, 1996
* Gentili A., *Tiziano*, Giunti, Firenze, 1998
* Gentili A., *Corpo femminile e sguardo maschile*, in *Il nudo nell’arte*, Roma, 2002
* Gibellini C. (a cura di), *Tiziano*, RCS Skira, Milano, 2003
* Fazzini A., *Venere che trattiene Adone*, in *Grandi Musei del mondo*, 10, 2004

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Карціны 1553 года
Катэгорыя:Карціны Тыцыяна
Катэгорыя:Карціны са збораў музея Прада
Геркулес з Бычынага форума

thumb|Геркулес з Бычынага форума
**Геркулес з Бычынага форума** — пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса, выяўленая пры раскопках на Бычыным форуме Рыма пры Папе Сіксце IV. Разумна выказаць здагадку, што ў старажытнасці скульптура вышынёй 241 см стаяла ў захаваным на Бычыным форуме храме Геркулеса Пераможца. Ва ўсякім разе, пра такую статую згадвае ў «Прыродазнаўчыя гісторыі» Пліній Старэйшы. У правай руцэ герой трымае паліцу, у левай — тры яблыкі Гесперыд. Статуя выстаўлена на Капітоліі і датуецца II стагоддзем да н.э. Найбліжэйшы яе адпаведнік - іншая пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса, са шкурай нямейскага льва, вынятая ў 1864 годзе з развалін тэатра Пампея.

## Гл. таксама 
* Геркулес Фарнезскі

## Литература 
* Haskell, Francis, and Nicholas Penny, 1981. *Taste and the Antique: The Lure of Classical Sculpture 1500—1900* (Yale University Press) Cat. no. 45.
* 

Катэгорыя:Геракл
Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Скульптуры II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Музеі Ватыкана
Катэгорыя:Экспанаты Капіталійскіх музеяў
Чатыры апосталы

**«Чатыры апосталы»** — карціна нямецкага мастака Альбрэхта Дзюрэра.

Гэты твор меў для мастака велізарнае значэнне. У яго былі ўкладзены ідэі, якія найбольш хвалявалі Дзюрэра і складалі самую сутнасць высокіх этычных уяўленняў майстра пра чалавека, такім, якім ён павінен быць. Карціну Дзюрэр паднёс у дарунак роднаму гораду Нюрнбергу ўвосень 1526 г., і яна знаходзілася ў зале ратушы, дзе вырашаліся самыя важныя справы гарадскога самакіравання. Курфюрст Максіміліян I літаральна сілком вымантачыў яе ў жыхароў горада. Баючыся непаслухацца, яны адправілі яе ў Мюнхен, употай спадзяючыся, што тэкст пісання апосталаў пад імі ў лютэраўскім перакладзе прымусіць Максіміліяна вярнуць карціну назад. Аднак курфюрст загадаў адпілаваць ерэтычны тэкст і адправіць назад рамы. Толькі ў 1922 г. створкі і тэкст былі зноў адноўлены ў аўтарскіх старадаўніх рамах.

Карціна — дыптых — складаецца з дзвюх вертыкальных вузкіх створак, змацаваных паміж сабой. На левай створцы намаляваны апосталы Іаан і Пётр, на правай — Марк і Павел. Апосталы знаходзяцца ў адной прасторы, стаяць на адным поле. Кампазіцыйна яны цесна спаяныя разам. духоўна яны здаюцца абсалютна адзінымі. Іх адрознівае цвёрдая воля і тэмперамент барацьбітоў. Стан духоўнай актыўнасці, інтэнсіўнага разважання не толькі злучае іх, але прымушае выказаць здагадку аб агульнасці інтэлектуальных пошукаў. Выявы апосталаў нясуць у сабе глыбокае філасофска-этычнае ўтрыманне. Дзюрэр стварае іх у надзеі падаць дасканалы прыклад чалавечых характараў і розумаў, накіраваных у высокія сферы духу.

У чатырох апосталах таксама бачылі ўвасабленне асноўных тэмпераментаў — халерычнага, меланхалічнага, сангвінічнага і флегматычнага. Сапраўды, Дзюрэр імкнуўся стварыць розныя тыпы людзей, з іх здольнасцю да актыўнага жыццёвага дзеяння, але нароўні з гэтым і больш усяго яго захапляла мэта стварэння выявы магутнай, духоўна багатай асобы. Карціна «Чатыры апосталы» павінна была ўспрымацца своеасаблівым завяшчаннем вялікага нямецкага мастака-гуманіста сучаснасці і будучым пакаленням.

Пад фігурай Іаана цытата з 2-га пасланні Пятра (2:1): 

## Літаратура 
* *Боргези С.* Старая пинакотека: Мюнхен: Альбом. 2003.
* *Седова Т. А.* Старая пинакотека в Мюнхене. М.: Искусство, 1990

Катэгорыя:Карціны Альбрэхта Дзюрэра
Катэгорыя:Дыптыхі
Катэгорыя:Карціны са збораў Старой пінакатэкі
Катэгорыя:Карціны паводле сюжэтаў Новага Запавету
Катэгорыя:Апостал Павел
Катэгорыя:Апостал Пётр
Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША

thumb|300px|Від на музей з паветра
**Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША** () — музей, створаны для захавання і адлюстраванні гісторыі ВПС ЗША. Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых авіякасмічных музеяў свету.

Музей размешчаны на авіябазе ВПС ЗША Райт-Патэрсан (штат Агая) і існуе з 1923 года. У ім прадстаўлены звыш 400 лятальных апаратаў. Уваход свабодны. Штогод музей наведвае больш 1 млн чалавек.

## Галерэя 

Выява:Sopwith F-1 Camel 2 USAF.jpg|Sopwith Camel
Выява:Mitsubishi A62M Zero USAF.jpg|Mitsubishi A6M Zero
Выява:Boeing B-29 Superfortress Bockscar 2 USAF.jpg|B-29 *Bockscar*, які скінуў атамную бомбу на Нагасакі
Выява:North American X-15A-2 USAF.jpg|X-15
Выява:Mikoyan-Gurevich_MiG-21PF USAF.jpg|МіГ-21 з апазнавальнымі знакамі ВПС Паўночнага В'етнама
Выява:North American XB-70 Valkyrie USAF.jpg|XB-70 Valkyrie

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт музея 

Катэгорыя:Авіяцыйныя музеі
Катэгорыя:Музеі ЗША
Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы ЗША
Катэгорыя:Ваенна-гістарычныя музеі ЗША
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі ЗША
Нацыянальная галерэя старадаўняга мастацтва

thumb|«Фарнарына» Рафаэля
**Нацыянальная галерэя старадаўняга мастацтва** (''Galleria Nazionale d'Arte Antica'') — мастацкая галерэя ў Рыме, адна з самых маладых у Італіі. 

Займае два гістарычных будынкі — палацца Барберыні і палацца Карсіні. Палацца Барберыні быў пабудавана Карла Мадэрна ў першай палове XVII стагоддзя, палацца Карсіні — пабудова XV стагоддзя, перабудаваная праз 250 гадоў у стылі позняга барока.

У галерэі прадстаўлены карціны Караваджа («Юдзіф і Алаферн»), Гольбейна, Рафаэля («Фарнарына»), Пусэна, Цінтарэта, Тыцыяна, Гвіда Рэні, Рубенса, Мурылья і іншых мастакоў, а таксама мэбля, маёліка і фарфор.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Музеі Рыма
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Італіі
Нацыянальная галерэя мастацтва

**Нацыянальная галерэя мастацтва** () — мастацкі музей у Вашынгтоне (ЗША) у парку Нацыянальная алея ().

У галерэі сабрана адна з лепшых калекцый мастацтва ў свеце. У экспазіцыі прадстаўлены творы мастацтва еўрапейскіх і амерыканскіх майстроў: карціны, скульптуры, малюнкі, фатаграфіі, графіка, прадметы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Калекцыя налічвае каля 1200 карцін (асабліва шырока прадстаўлены палотны італьянскіх, французскіх і амерыканскіх майстроў), адзін з лепшых у свеце збораў жывапісу італьянскай Адраджэння, творы галандскага і іспанскага барока. Урадам ЗША галерэі былі перададзены 20 тыс. малюнкаў і акварэляў, якія адлюстроўваюць гісторыю амерыканскіх рамёстваў і народнага мастацтва.

Галерэя заснавана ў 1937 годзе Кангрэсам ЗША на аснове буйных прыватных калекцый Эндру Уільяма Мелана (таксама вылучыў 10 млн долараў ЗША на будаўніцтва будынка), Лесінга Дж. Розенвальда, Сэмуэла Генры Крэса і больш за 2000 скульптур, карцін, прадметаў дэкаратыўнага мастацтва і фарфоравых вырабаў з калекцыі Джозефа Уайдэнера, а таксама іншых калекцыянераў.

## Будынкі 
250px|thumb|left|Спадарожнікавы здымак будынкаў
Галерэі належаць два будынка, усходні будынак () і заходні будынак (), злучаныя прасторным падземным пераходам. Заходні будынак (архітэктар Д. Р. Поўп) пабудавана ў неакласічным стылі з гіганцкім порцікам з калонамі і масіўным купалам, які нагадвае Пантэон (таксама як і іншы будынак Поўпа — Мемарыял Джэферсана ў Вашынгтоне), акрамя сіметрычных крылаў будынка. Усходні будынак (архітэктар І. М. Пей) — строга геаметрычны ў параўнанні з класіцызмам заходняга будынка. Зверху ён выглядае як злучаныя адна з адной прызмы.

## Калекцыя 
thumb|250px|right|Інтэр'ер заходняга будынка
У заходнім будынку знаходзіцца багатая калекцыя карцін і скульптур еўрапейскіх майстроў з часоў Сярэднявечча да канца XIX стагоддзя, а таксама працы амерыканскіх жывапісцаў да XX стагоддзя. Шэдэўры калекцыі ўключаюць творы Я. Вермера, Рэмбрандта, К. Манэ, В. Ван Гога, Леанарда да Вінчы.
[thumb|left|[Джынеўра Бенчы пэндзля Леанарда да Вінчы — адзін з шэдэўраў галерэі]]
Ва ўсходнім будынку сабраны творы сучаснага мастацтва (з канца XIX стагоддзя), у тым ліку працы П. Пікасао, А. Маціса, Д. Полака, Эндзі Уорхала, Р. Ліхтэнштэйна, А. Колдэра. У будынку апроч збору размяшчаюцца галоўныя офісы галерэі, даследчыя лабараторыі і цэнтр па спецыяльных даследаваннях выяўленчага мастацтва ().

Да захаду ад заходняга будынка, па скрыжаванні 7-й вуліцы, размешчаны сад скульптур. У цэнтры саду плошчай 25 тыс. м² працуе вялікі фантан (узімку выкарыстоўваецца як каток), па перыметры акружаны каменнымі сядзеннямі. Вакол яго ўстаноўлены скульптуры такіх майстроў, як Х. Міро, Л. Буржуа, Э. Гімара.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Нацыянальнай галерэі мастацтва 
* Анлайн-галерэя твораў з калекцыі музея  

Катэгорыя:Культура Вашынгтона
Катэгорыя:Славутасці Вашынгтона
Катэгорыя:Музеі Вашынгтона
Катэгорыя:Мастацкія музеі ЗША
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі ЗША
Аталіды

**Аталіды** — грэчаская дынастыя, якая кіравала ў царстве Пергам (Анатолія) у 282 да н.э. — 133 да н.э.

* Філітэр — 283 да н.э. — 263 да н.э.
* Эўмен I — 263 да н.э. — 241 да н.э.
* Атал I Сатэр — 241 да н.э. — 197 да н.э.
* Эўмен II — 197 да н.э. — 160 да н.э.
* Атал II — 160 да н.э. — 139 да н.э.
* Атал III — 139 да н.э. — 133 да н.э.

У 133 да н.э. Атал III адпісваў сваё царства Рыму. Аднак супраць рымскай улады выступіў самазванец Арыстонік (пабочны сын Эўмена II). Ён прыняў троннае імя Эўмен III і ўтрымліваў уладу да 129 да н.э. калі Пергам быў канчаткова далучаны да Рымскай рэспублікі.

## Генеалогія 
Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Блізкага Усходу
*
Патрокл

thumb|Чара з выявай Ахіла, які перавязвае руку Патрокла
**Патро́кл** Менеці́д ( або , ) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі сын Менеція і Сфенелы (або Перыяпіды; або, паводле Філакрата, Палімеды; або Філамелы), сваяк Ахіла.

Быўшы хлопчыкам, ён падчас гульні ў косці забіў свайго таварыша Клітаніма (або Эана), з-за гэтага бег з бацькам да Пелея, сябра бацькі па паходзе арганаўтаў, у Фтыю. Пелей ачысціў яго ад забойства.

У Фтыі ён быў выгадаваны разам з Ахілам. З гэтых пор пачалося іх сяброўства, якое не спынялася да самай смерці Патрокла і працягвалася ў царстве Аіда. Жаніх Алены Быў старэй Ахіла. Сябар Ахіла, яго спадарожнік на паляванні. Выгадаваны Хіронам. Каханы Ахіла.

Паводле версіі, прыйшоў пад Трою на 10 караблях. Ёсць выявы, дзе Ахіл лечыць рану Патрокла. Мабыць, яны ілюструюць менавіта гэту вайну.

Падчас паходу на Трою Патрокл быў спадарожнікам Ахіла і разам з ім перастаў удзельнічаць у бітвах, калі Ахіл быў абражаны Агамемнанам. Аднак, калі становішча грэкаў зрабілася цяжкім, Патрокл, надзеўшыся ў даспехі сябра, выступіў супраць траянцаў, адціснуў іх ад грэчаскага лагера, патушыў пажар на караблях, забіў Сарпедона і Сфенела і змагаўся з Гектарам з-за Сарпедонава трупа. У «Іліядзе» забіў 26 траянцаў, названых па імі. Паводле Гігіна, усяго забіў 54 воіна.

Тры разу нападаў ён на траянскае войска ля сцен горада, але пры чацвёртым націску быў забіты: перш Апалон нанёс удар, затым Еўфорб паразіў Патрокла ў спіну, а Гектар дабіў яго і сцягнуў з яго Ахілаву зброя. Смерць Патрокла глыбока ўразіла Ахіла, які, каб адпомсціць траянцам, вырашыў ізноў уступіць у шэрагі грэчаскай арміі. [thumb|200px|«[Менелай з целам Патрокла» (лоджыя Ланцы, I ст. н. э.)]]

Быў пахаваны ў адной залатой урне з Ахілам. У Аідзе яго цень неразлучная з Ахілам.

* См. *Lowenstam S.* The Death of Patroklos: A Study in Typology. // 1981.

## Гл. таксама 
* Іліяда
* Аўтамедонт

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Удзельнікі Траянскай вайны
Катэгорыя:Міфы Фесаліі
Катэгорыя:Гомаэратычныя матывы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Віла Містэрый

**Віла Містэрый** () — адна з пампейскіх віл (за гарадскімі варотамі), найбольш захаваных пры вывяржэнні Везувія ў 79 г. Заснавана ў II стагоддзі да н.э., пасля чаго некалькі разоў пашыралася, у прыватнасці ў 60 годзе да н.э. Галоўны ўваход быў звернуты да дарогі, якая вядзе ад Геркуланскіх варот. У наш час ён раскрыты не цалкам, таму ўваход на вілу ажыццяўляецца з боку мора. Уздоўж дарогі знаходзіліся сельскагаспадарчыя памяшканні, у тым ліку пакой з прэсам для вінаграда.

Уваход, настолькі шырокі, што па ім мог праехаць воз, вёў у перыстыль. На паўднёвы ўсход ад яго размяшчаўся двор з ларарыям і тэтрастыльны атрыум, з якога можна было патрапіць у лазні. З паўднёва-заходняга боку з перыстылем злучаўся тасканскі атрыум, з яго, а таксама часткова з перыстыля, дзверы вялі ў шматлікія пакоі, упрыгожаныя фрэскамі ў другім і трэцім стылях. Віла адкрывалася да мора тэрасай-ратондай з двума порцікамі па баках. На плоскім даху аркады, якая атачала з трох бакоў вілу былі выяўлены рэшткі Вісячага саду.

У таблінуме, які злучае тасканскі атрыум з ратондай, захаваліся фрэскі на егіпецкія матывы. Названа віла па фрэскам у адной з пакояў на поўдзень ад атрыума, якія атрымалі шырокую вядомасць і дзе адлюстроўваецца, па найбольш распаўсюджанай версіі, пасвячэнне ў дыянісійскія містэрыі, а па іншай — абрад шлюбу.

## Гл. таксама 
* Віла Папірусаў
* Віла Адрыяна

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Пампеі
Катэгорыя:Містэрыі
Катэгорыя:Вілы Італіі
Катэгорыя:Старажытнарымскія вілы
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Бег

[thumb|Статуі бегуноў з [Віла папірусаў|Вілы папірусаў у Геркулануме]]

**Бег** — хуткае перамяшчэнне, адзін з відаў фізічных практыкаванняў, састаўная частка многіх відаў спорту. У лёгкай атлетыцы бег складае каля 2/3 усіх яе відаў. Спаборніцтвы па бегу праводзіліся ў Старажытным Егіпце, Асірыі, Старажытнай Грэцыі; бег быў асновай старажытных Алімпійскіх гульняў.

Адрозніваюць бег аздараўленчы і спартыўны, гладкі (па роўнай паверхні — дарожка стадыёна, шаша) і з перашкодамі (бар’ерны, стыпльчэйз, крос). Паводле відаў бегу падзяляюць на спрынт (бег на кароткія дыстанцыі — 60,100, 200, 400 м), мітэльштрэкерскі (на сярэднюю адлегласць — 800, 1000, 1500, 2000 м), стаерскі (на доўгія і звышдоўгія дыстанцыі — 3000, 5000, 10000, 20000, 30000 м), марафонскі бег (42 км 195 м), бар’ерны (100, 110, 200, 400 м, на кожнай дыстанцыі па 10 бар’ераў), стыпльчэйз (3000 м, 5 бар’ераў, пасля апошняга — яма з вадой). Усе спаборніцтвы па бегу, за выключэннем марафона, кросу і звышдоўгіх дыстанцый, праводзяць звычайна на стадыёнах. Вылучаюць некалькі відаў бегу: на месцы, трушком, хуткі, па лесвіцы (уверх і ўніз), пад’ём у гару.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рухі чалавека
Катэгорыя:Біямеханіка
Катэгорыя:Лакамоцыя
Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Пантэон (значэнні)

**Пантэо́н** (, «(храм) усім багам») — група багоў, якія належаць да нейкай адной рэлігіі ці міфалогіі, таксама храм ці святы будынак, прысвечанае ўсім багам якой-небудзь рэлігіі. Пантэон — агульная назва для месца пахавання вядомых людзей, напрыклад Пантэон у Парыжы.

Тры вядомыя будынкі носяць гэту назву:
* Пантэон — храм на Марсавым полі ў Рыме, пабудаваны каля 125 н.э.
* Пантэон — магільны склеп выбітных людзей Францыі, пабудаваны ў 1764 г.
* Пантэон — тэатр у Лондане.
* Існаваў таксама неўзабаве закінуты праект стварэння Маскоўскага пантэона як магільнага склепа Леніна, Сталіна і выбітных дзеячаў СССР.
Міхал Юзаф Сапега

**Міхал Юзаф Сапега** ( — , Шалон-ан-Шампань) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Пісар польны літоўскі (1698—1730), ваявода падляшскі (з 1728).

## Жыццяпіс 
Вучыўся ў езуіцкіх калегіўме ў Варшаве. Выбіраўся паслом на соймы. Вялікі чашнік літоўскі ў 1687—1692, вялікі стражнік літоўскі ў 1692—1698, польны пісар у 1698—1730, ваявода падляшскі з 1728.

Генерал-маёр літоўскага войска (1710), генерал-лейтэнант кавалерыі (1714), генерал-лейтэнант саксонскага войска (1733). Удзельнічаў у кампаніях супраць туркаў у 1695, 1698. У Паўночнай вайне 1700—1721 у 1702—1709 падтрымліваў Карла XII і Станіслава Ляшчынскага, пасля Аўгуста II

На Люблінскім сойме 1703 пазбаўлены пасады польнага пісара, але ў 1709 амніставаны Аўгустам II і зноў стаў польным пісарам.

У 1725 атрымаў Мельніцкае староства, у 1727 — Ордэн Белага Арла.

## Сям’я 
Паходзіў з чарэйскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Бенедыкта Паўла і Ізабелі Тарла. Меў брата Казіміра Юзафа.

Ажаніўся ў 1700 з Марыяй Тарэзай Веляпольскай. Меў сыноў:
* Бенедыкта Аўгуста (памёр у 1730), старосту мельніцкага ў 1730;
* Юзафа Фрыдэрыка (1717—1732), старосту мельніцкага, пунскага і стаклішскага з 1730.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Міхал Юзаф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Карона)
Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія
Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты мельніцкія
Катэгорыя:Старосты бабруйскія
Харунжы вялікі літоўскі

**Харунжы (харужы) вялікі літоўскі** — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім. Спачатку меў назву земскага, потым вялікага. У сталай форме з'явіўся ў часы вялікага князя Аляксандра (канец XV стагоддзя). Паступова пасада стала толькі намінальнай.

Насіў харугву ВКЛ пры князю падчас найважнейшых ганаровых мерапрыемстваў — каранацыі, пахавання, узнагароджвання і гэтак далей. Адказваў за захаванне дзяржаўнага сцяга. Таксама вёў улік ваеннаабавязаных і мабілізацыю. Стаяў зазвычай справа ад вялікага князя. Адначасова іншых пасад не займаў.

Харунжымі вялікімі літоўскімі былі:

* Іван Львовіч Глінскі (1501; харужы земскі)
* Мікалай Юндзіловіч (1509—1511; харужы земскі)
* Добак Скіландовіч (1514—1522)
* Сымон Скіндэр (1523; харужы земскі)
* Войцех Нарбутовіч (1529—1540; харужы земскі)
* Мікалай Івашкавіч Трацьяк (1546; харужы земскі)
* Шчасны Герцык (1557—1563; харужы земскі)
* Богуш Міцута (1567—1592; харужы земскі)
* Андрэй Іванавіч Валовіч (10.5.1592 — 1610)
* Крыштаф Хадкевіч (1610 — 14.3.1623)
* Самуэль Пац (5.5.1623 — 8.1.1627; харужы земскі)
* Мікалай Сапега (22.1.1627 — 1638)
* Багуслаў Радзівіл (1638 — 28.4.1646; 11.4.1644 намінаваны крайчым, а харужым «па ім» Міхал Караль Радзівіл, але князь Багуслаў крайчыства не прыняў, таму намінацыя князя Міхала была адменена і пасля ён стаў крайчым)
* Крыштаф Пац (4.1646 — 1656)
* Жыгімонт Адам Слушка (16.8.1656 — 1674)
* Юзаф Багуслаў Слушка (1675—1683)
* Крыштаф Белазор (1683—1687)
* Рыгор Агінскі (22.4.1687 — 14.7.1698)
* Юзаф Чартарыйскі (14.7.1698 — 1.8.1750)
* Геранім Фларыян Радзівіл (25.8.1750 — 17.5.1760)
* Станіслаў Фердынанд Жавускі (30.5.1760 — 1782)
* Станіслаў Солтан (11.6.1782 — 24.12.1790)
* Тамаш Ваўжэцкі (3.1.1791 — 1791)
* Францішак Уладзіслаў Чарнецкі (15.11.1791 —)

## Гл. таксама 
* Харунжы надворны літоўскі

## Літаратура 
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

*
Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Чашнік вялікі літоўскі

**Чашнік (вялікі) літоўскі** (па-лацінску picerna) — пасада у Вялікім Княстве Літоўскім. Мусіў наліваць вялікаму князю напоі ў посуд, што падносіў да гаспадара падчашы вялікі літоўскі.

Пасада вядомая з 1409. Пры двары вялікага князя Аляксандра было некалькі чашнікаў. Праз нейкі час пасада ператварылася ў намінальную. У паветах існавалі павятовыя чашнікі.

З XVII ст. назва на землях ВКЛ ператварылася на польскі лад — чэснік.

## Спіс вялікіх чашнікаў літоўскіх
## Гл. таксама 
* Падчашы вялікі літоўскі
* Вялікія чашнікі каронныя

## Літаратура 
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Людавізі

**Людавізі** () — італьянскі арыстакратычны род, моцна які ўзвысіўся напачатку XVII стагоддзя, калі кардынал Алесандра Людавізі ў 1621 годзе стаў Папай Рымскім Рыгорам XV. Спачатку графскі, пазней княжацкі род выхадцаў з Балонні. Пляменнік Рыгора XV — Людавіка Людавізі, у 26 гадоў (1621) стаў кардыналам, а яго кузен Нікола Альбергаці-Людавізі, у 37 гадоў (1645) таксама стаў кардыналам. Свае мастацкія скарбы (такія, як антычныя статуі «Арэс Людавізі» і «Паміраючы гал») прадстаўнікі роду захоўвалі ў Рыме ў палацца Людавізі і на віле таго ж імя.

Катэгорыя:Дынастыі Італіі
Катэгорыя:Італьянская арыстакратыя
Эсперантыст

**Эсперантыст** (*esperantisto*) — тэрмін для абазначэння асобы, якая валодае эсперанта. Згодна з Булонскай дэкларацыяй эсперантыстам называецца «кожная асоба, якая ведае і ужывае мову эсперанта, ў незалежнасці ад вызначанных мэтаў. Прыналежнасць да якога-небудзь актыўнага эсперантысцкага таварыства з'яўляецца рэкамендуемым, але не абавязковым».
Асобным карыстальнікам эсперанта не падабаецца тэрмін «эсперантыст» з-за яго ідэалагічнага адцення, якое паказвае на належнасць да эсперантызма. Акрамя гэтага, яны гавораць, што чалавека, які ведае англійскую ці іспанскую мову, не называюць англістам ці іспаністам. Замест «эсперантыста» прапануюць тэрмін «E-parolanto» ці «Esperanto-parolanto» (эсперантамоўны), што інфармуе толькі пра валоданне мовай. Таксама ужываюць іншыя тэрміны: esperantano (прыхільнік эсперанта), esperantulo (esperant — ад назвы мовы -ul — суфікс, вызначаючы асобу, якая валодае нейкай якасцю o — канчатак назоўніка) esperanto (у мове эсперанта пішацца з маленькай літары, у адрознене ад імя мовы).
Асобным эсперантыстам вызначэнне дадзенае прыхільніку мовы здаецца недастатковым. Напрыклад Юліа Багі абвясціў: «Быць эсперантыстам значыць не толькі валодаць мовай. Гэта прызначэнне. Місія. Мара пра лепшый свет. Сапраўдны эсперантыст не робіцца такім, але нараждаецца, і ён з'яўляецца эсперантыстам да таго, як ён вывучыў мову».

## Вядомыя эсперантысты з Беларусі 
* Адам Аляксандравіч Паўлюкавец
* Янка Маўр

## Гл. таксама 
* Носьбіты эсперанта з нараджэння

Катэгорыя:Эсперанта
Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Трокі)

**Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі** () — рымска-каталіцкі храм у горадзе Трокі (Літва). Помнік архітэктуры готыкі і сталага або «сармацкага» барока. У касцёле захоўваецца абраз Маці Божай Троцкай.

## Гісторыя 
Касцёл заснаваны Вітаўтам Вялікім у 1409 годзе. У 1655 годзе храм быў значна пашкоджаны. У 1700 годзе дабудавана капліца Ромераў, якія валодалі маёнткамі ў вахоліцах Трокаў. У 1718 годзе будынак зноў асвечаны пасля перабудовы ў стылі барока.

## Архітэктура 
thumb|250px|злева|Бакавы фасад касцёла

Адзін з найбольш ранніх каталіцкіх храмаў у Вялікім княстве Літоўскім, Троцкі касцёл мае рысы будаўнічага прымітыву: моцна перакошаны план асноўнага аб’ёму і апсіды.

Касцёл мае простую трохнефавую залавую структуру асноўнага аб’ёму, пяцігранную апсіду прэзбітэрыя і невялікую рызніцу з правага боку ад апсіды. Чатырохгранныя вежы на галоўным фасадзе маюць пазнейшае паходжанне. Па сваёй структуры блізкі да касцёлаў у Кедайняі і Меркінесе.

## Капліца Ромераў 
]]
Капліца аформлена ў стылі класіцызму. Сцены расчлянёныя парнымі пілястрамі, іх капітэлі ўпрыгожаны гронкамі вінаграду. У сярэдзіне XIX стагоддзя капліцу абнавіў Казімір Ельскі (1782—1867), прафесар скульптуры Віленскага ўніверсітэта. У капліцы створаны алтар Укрыжавання, выкананы ў строгіх формах, з выразным распяццем сярэдзіны XVIII ст. Паводле праектаў Ельскага, былі створаны класіцыстычныя надмагіллі Міхала (1778—1853), прэзідэнта Вільні, і ягонай жонкі Рахілі дэ Раес (1783—1855), пахаваных у сутарэннях капліцы, упрыгожаныя скульптурнымі выявамі памерлых і алегарычнымі кампазіцыямі. Пра пахаваных тут іншых членаў сям’і Ромераў, у тым ліку мастакоў Эдварда Яна (1806—1878) і ягонага сына Альфрэда Ізідара (1832—1897), нагадваюць мемарыяльныя дошкі, убудаваныя ў сцены капліцы.

## Спасылкі 
* 

Тракай
Катэгорыя:Трокі
Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў стылі барока
Катэгорыя:1409 год у Еўропе
Катэгорыя:1718 год у Еўропе
Катэгорыя:XV стагоддзе ў Літве
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Літве