Беларускія гаворкі ў Расіі

**Беларускія гаворкі ў Расіі** — функцыянаванне беларускіх гаворак сярод аўтахтоннага насельніцтва і мігрантаў на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрыторыі Смаленшчыны, заходняй Браншчыны і паўднёвай Пскоўшчыны маюць найбольш цесныя гістарычныя і лінгвістычныя сувязі з беларускай мовай, бо належаць да этнічнай мяжы рассялення беларусаў. Акрамя гэтага, беларуская мова і яе гаворкі выкарыстоўваліся перасяленцамі ў Калінінградскай вобласці і Сібіры.

## Гісторыя і рассяленне 
» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. *(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову насельніцтва ў павеце)*]]
]]

У еўрапейскай частцы Расіі да тэрыторый з найбольш выразным беларускім моўным уплывам адносяцца Смаленшчына, заходняя Браншчына і паўднёвая Пскоўшчына (раёны гарадоў Себеж і Невель). Працэсы фарміравання мясцовых гаворак былі цесна звязаны з сацыяльна-гістарычнымі ўмовамі на памежжы рускіх зямель і Вялікага Княства Літоўскага, а пазней — Рэчы Паспалітай. Смаленшчына была далучана да Вялікага Княства Літоўскага ў 1395 годзе ў часы кіравання вялікага князя Вітаўта і заставалася ў яго складзе да 1514 года. Пазней, у выніку Дэвулінскага перамір’я 1619 года, Смаленшчына разам з Чарнігаўшчынай, Севершчынай і паўднёвымі ўскраінамі Пскоўшчыны зноў вярнулася ў склад Рэчы Паспалітай. Гэтыя тэрыторыі былі канчаткова страчаны на карысць Расіі толькі ў 1667 годзе паводле Андрусаўскага перамір’я. Каля ста пяцідзесяці гадоў суіснавання ў межах адной дзяржавы паспрыялі таму, што ў маўленні сельскага насельніцтва гэтых зямель распаўсюдзіліся моўныя рысы, характэрныя для беларушчыны. Важным фактарам было і тое, што да 1696 года афіцыйнай мовай Вялікага Княства Літоўскага заставалася старабеларуская мова.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у 1772 годзе пачалася інтэнсіўная русіфікацыя далучаных тэрыторый. Нягледзячы на гэта, адсутнасць жорсткіх адміністрацыйных бар’ераў паміж Магілёўшчынай, Віцебшчынай з аднаго боку і Смаленшчынай ды Браншчынай з другога спрыяла таму, што сяляне захоўвалі беларускія гаворкі.
» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю.]]

Акрамя аўтахтонных зямель, беларуская мова гучала сярод мігрантаў. У Калінінградскай вобласці пражывае ад 50 да 100 тысяч беларусаў. Гэты рэгіён не мае аўтахтоннага славянскага насельніцтва, бо засяляўся пасля Другой сусветнай вайны. Сяляне, якія прыбывалі з беларускіх зямель, першапачаткова карысталіся роднай гаворкай. Міграцыйныя працэсы адбіліся нават у тапаніміцы, дзе з’явіліся такія назвы, як Мазырскае, Палеск або Нова-Бабруйск. Аднак з-за спецыфікі ваенізаванага рэгіёна русіфікацыя тут адбывалася значна хутчэй, чым у іншых месцах.

Беларусы таксама сяліліся ў Сібіры, у тым ліку ў паўднёвым Забайкаллі. Даследчыкі Ян Чэрскі і Бенедыкт Дыбоўскі згадвалі пра кантакты з беларусамі, якія ўдзельнічалі ў будаўніцтве Транссібірскай магістралі (Кругабайкальскай чыгункі). Насельніцтва вёскі Култук павялічылася ўдвая дзякуючы прытоку людзей з Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Смаленскай губерняў. Сёння нашчадкі беларусаў пражываюць уздоўж чыгункі ад ваколіц Слюдзянкі да вёскі Выдрына.

## Гісторыя даследаванняў 
Вызначэнне мяжы паміж беларускімі і рускімі гаворкамі заўсёды выклікала шмат навуковых і палітычных дыскусій. У сярэдзіне XIX стагоддзя расійскі даследчык Пётр Шастакоў адзначаў, што ва ўсходніх раёнах Смаленшчыны мова мае рысы велікарускія, а ў заходніх прысутнічаюць шматлікія беларускія і польскія элементы. Вядомыя лінгвісты Яўхім Карскі і Аляксей Сабалеўскі адносілі гаворкі Смаленшчыны да беларускіх. На дыялекталагічнай карце рускай мовы ў Еўропе, складзенай у 1915 годзе Мікалаем Дурнаво, Мікалаем Сакаловым і Дзмітрыем Ушаковым, Смаленшчына таксама ўключалася ў склад беларускіх паўночна-ўсходніх гаворак. З гэтым згаджаўся і беларускі лінгвіст Пётр Бузук. У 1969 годзе расійскі даследчык Мікіта Талстой сцвярджаў, што практычна ўсю Смаленшчыну варта лічыць беларускай.

Значны ўклад у даследаванне заходняй Смаленшчыны і паўночнай Браншчыны ўнёс Павел Растаргуеў. Першапачаткова ён адносіў гэтыя гаворкі да пераходных беларуска-паўднёвавелікарускіх, пазней пачаў называць іх змяшанымі, падкрэсліваючы, што яны маюць беларускую аснову, але з XVI стагоддзя падвяргаюцца сістэматычнай русіфікацыі. У сваёй манаграфіі, прысвечанай гаворкам Смаленшчыны, ён падрабязна апісаў іх фанетычную, марфалагічную і сінтаксічную структуру. Пасля Другой сусветнай вайны фанетыку заходняй Браншчыны даследаваў А. Пянкоўскі, марфалогію — Г. Дзямідава, а Зінаіда Жакава аналізавала моўныя сувязі Смаленшчыны. Сінтаксіс пераходнай беларуска-рускай зоны стаў прадметам вывучэння Святланы Прохаравай, якая на аснове матэрыялаў з дзесяці раёнаў Смаленскай вобласці пацвердзіла пераходны характар мясцовых гаворак.

На сучасным этапе расійскія дыялектолагі часта ігнаруюць даўнія этнагістарычныя межы і разглядаюць сучасную адміністрацыйную мяжу як сімвалічную мяжу паміж беларускімі і рускімі гаворкамі, нягледзячы на тое, што ў падручніках па рускай дыялекталогіі (напрыклад, аўтарства Капіталіны Захаравай і Варвары Арловай) фіксуюцца відавочныя беларускія рысы на тэрыторыі Расіі.

## Моўныя асаблівасці 
У гаворках, што бытуюць у заходняй частцы Расійскай Федэрацыі (на Смаленшчыне, Браншчыне і паўднёвай Пскоўшчыне), захоўваецца шэраг тыпова беларускіх рыс, якія з’яўляюцца характарыстыкай паўночна-ўсходняга дыялекту беларускай мовы.

У галіне фанетыкі для гэтых рэгіёнаў характэрна дысімілятыўнае аканне жыздрынскага (або беларускага) тыпу, якое пераважае або суіснуе з іншымі тыпамі акання на Смаленшчыне, Браншчыне і на тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны, што мяжуе з Віцебшчынай. На Смаленшчыне, на захад ад Бранска і ў паўднёвай частцы Пскоўшчыны сустракаецца яканне жыздрынскага тыпу''''''''*.

На ўсёй Смаленшчыне і Браншчыне, а таксама ў паўднёвай Пскоўшчыне распаўсюджана вымаўленне гукага фрыкатыўнага *г* [γ]. У заходняй частцы Смаленшчыны і Браншчыны, а таксама на паўднёвай Пскоўшчыне спарадычна фіксуецца вымаўленне цвёрдага *ч*. Вельмі распаўсюджаным з’яўляецца пратэтычны зычны *в* перад галоснымі ў пачатку слова (напрыклад, *востры*, *вуліца*), гэтая з’ява ахоплівае тэрыторыю значна шырэйшую за межы Вялікага Княства Літоўскага**.

На памежжы з Беларуссю сустракаюцца формы тыпу *ежджу* і *дождж*.

На тэрыторыі Смаленшчыны і заходняй Браншчыны пашырана вымаўленне нескладовага *ў* у сярэдзіне слова як перад звонкімі, так і перад глухімі зычнымі, а таксама ў пачатку слова (*траўка*, *праўда*). Таксама гук *ў* выступае на месцы гістарычнага *л* у канцы дзеясловаў прошлага часу і ў сярэдзіне назоўнікаў (*упаў*, *доўга*), а канцавы *в* пераходзіць у *ў* у назоўніках тыпу *любоў*, *дамоў*, *сталоў*.

Вымаўленне мяккіх *д* і *т*, набліжанае да беларускага дзекання і цекання (напрыклад, *цёця*, *дзень*), ахоплівае заходнюю Смаленшчыну і паўднёвую Пскоўшчыну. Вымаўленне цвёрдага *р*, характэрнае для тэрыторыі былога рассялення радзімічаў, фіксуецца на заходняй Браншчыне. Паўсюднай з’яўляецца вымаўленне падоўжаных зычных (*свіньня*, *стульля*, *плацьце*).

Сярод марфалагічных асаблівасцей, тоесных беларускай мове, адзначаецца наяўнасць канчатка *-ах* у назоўніках множнага ліку ў канструкцыях з прыназоўнікам *па* (*па дамах*, *па трубах*). На тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны і Смаленшчыны часта сустракаюцца формы прыметнікаў мужчынскага роду з канчаткам *-эй* (*молодэй*, *глухей*) і жаночага роду з канчаткам *-эй* у давальным і месным склонах (*з молодэй*, *без глухей*)**.

Займеннік трэцяй асобы множнага ліку часта мае форму *яны*, а ў адзіночным ліку — *яна* і *ён*. Формы давальнага склону жаночага роду тыпу *тэй*, *аднэй* характэрныя для ўсёй Смаленшчыны, большасці Браншчыны і паўднёвай Пскоўшчыны**.

Дзеясловы другой асобы множнага ліку маюць канчатак *-іце* (*несі́це*), а дзеясловы першага спражэння вызначаюцца сталым націскам на канчатку (*несіцё́ / несіце́* , *беріцё́ / беріце́*). Дзеясловы *даць* і *есці* ў другой асобе адзіночнага ліку маюць формы *дасі́*, *есі́*.

У сінтаксісе і лексіцы вылучаюцца спалучэнні лічэбнікаў два, тры, чатыры з формамі назоўнікаў множнага ліку ў назоўным склоне (*два мужыкі*, *тры сталы*).

У канструкцыях з прыназоўнікам *па* выкарыстоўваецца месны склон множнага ліку (*па рэках*). Пашырана выкарыстанне часціцы *ці* ў пытальных сказах (*ці ты быў*). Паўсюднай з’яўляецца канструкцыя тыпу *пойті в ягоды*, *пойті в грібы*.

У лексіцы Смаленшчыны і Браншчыны захавалася шмат слоў, тоесных беларускім, сярод якіх *буракі*, *парэчка*, *порткі*, *кавалак*, *шлях*, *не ведаць*, *птушка*, *раптам*, *трохі*, *убачыць'' і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Беларуская дыяспара ў Расіі