open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дом Мудрасці

**Дом Мудрасці** () — ісламская акадэмія, заснаваная ў 20-я гады IX стагоддзя халіфам ал-Мамунам у Багдадзе. Ал-Мамун сімпатызаваў вучэнню мутазілітаў, і па задуме халіфа Дом Мудрасці павінен быў забяспечыць прыхільнікаў гэтага вучэння багатым фактычным матэрыялам, карысным пры вядзенні тэалагічных спрэчак, у першую чаргу працамі па філасофіі. У Багдад з усіх абласцей халіфата былі сабраны выдатныя вучоныя, многія з якіх з'яўляліся выхадцамі Сярэдняй Азіі і Ірана. Узначальваў Дом Мудрасці Сахль ібн Харун.

Пры Доме Мудрасці існавала бібліятэка «Хізанат аль-хікма». Адной з найважнейшых задач акадэміі быў пераклад на арабскую мову індыйскіх і старажытнагрэчаскіх прац па астраноміі, матэматыцы, медыцыне, алхіміі, філасофіі. Па ініцыятыве аль-Мамуна ў Візантыю было адпраўлена спецыяльнае пасольства з мэтай атрымаць каштоўныя грэчаскія рукапісы. Главой перакладчыкаў Дому Мудрасці быў прызначаны нестарыянін Хунайн ібн Ісхак ал-Ібадзі, які валодаў чатырма мовамі і атрымліўваў узнагароду золатам, прычым паводле падання вага ўзнагароды залежала ад вагі перакладзеных прац. Ён пераклаў на арабскую мову Платона, Арыстоцеля і іх каментатараў, а таксама працы трох заснавальнікаў грэчаскай медыцыны: Гіпакрата, Галена і Дыяскарыда.

Вялікая ўвага надавалася астранамічным назіранням, мэтай якіх была праверка і ўдакладненне даных, атрыманых са старажытнагрэчаскіх і індыйскіх сачыненняў. Пры ал-Мамуне (829) была пабудавана абсерваторыя ў багдадскім прыгарадзе Шамасія. Па яго ж ініцыятыве ў 827 годзе на раўніне каля Сінджара былі праведзены геадэзічныя працы, у выніку якіх была непасрэдна вымерана даўжыня дугі 1° зямнога мерыдыяна. Яны ставілі мэтай удакладніць памеры Зямлі, вылічаныя Эратасфенам, з прычыны таго, што апынуліся невядомымі суадносіны паміж старажытнагрэчаскімі і арабскімі адзінкамі даўжыні. Атрыманы арабскімі астраномамі вынік толькі на 1 % адхіляецца ад сучаснага.

Супрацоўнікамі Дому Мудрасці ў розны час былі такія выдатныя вучоныя, як аль-Харэзмі, Ібн Турк, ал-Фаргані, ал-Джаўхары, Хабаш аль-Хасіб, аль-Кіндзі, браты Бану Муса, ал-Махані, Сабіт ібн Кура, Куста ібн Лука, ан-Насрані, ал-Ахвазі, Абу-л-Вафа, ал-Кухі.

12 лютага 1258 года пасля захопу Багдада войскамі мангольскага хана Хулагу Дом Мудрасці быў разбураны, а кнігі, якія захоўваліся ў ім, былі скінуты ў раку Тыгр.

## Гл. таксама 
* Браты чысціні

## Літаратура 
* *Матвиевская Г. П.*Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. — Ташкент: Фан, 1967.

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Багдада
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Багдада
Катэгорыя:Гісторыя навукі
Катэгорыя:Акадэміі
Катэгорыя:Халіфат
Баба (мыс)

**Баба́** () — мыс на паўночным захадзе паўвострава Малая Азія, у Турцыі, выступае ў Эгейскае мора. Самы заходні пункт Азіі.

## Гістарычныя звесткі 
31 мая 1828 г. флот Грэцыі патапіў тут 2 асманскія карветы (Бой ля мыса Баба). 8 сакавіка 1915 г. каля мыса Баба праходзіў нямецкі мінаносец «Цімур-Хісар».

## Літаратура 
* 
* Баба́ // 

Катэгорыя:Берагі Міжземнага мора
Катэгорыя:Геаграфія Турцыі
Катэгорыя:Мысы Азіі
Марыя Іванаўна Бабанава

**Марыя Іванаўна Бабанава** ( — ) — савецкая актрыса тэатра і кіно. Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1941), Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя К. С. Станіслаўскага (1972). Народная артыстка СССР (1954).

У 1920-27 працавала ў 1-м Тэатры РСФСР (пазней Тэатр імя Меерхольда). Ролі: Стэла («Вялікадушны раганосец» Крамелінка), Мар'я Антонаўна («Рэвізор» Гогаля) і інш. Адначасова ўдзельнічала ў спектаклях Тэатра Рэвалюцыі, дзе грала ролю Паліны («Прыбытковае месца» Астроўскага у пастаноўцы У. Э. Меерхольда). У 1927 канчаткова перайшла ў трупу Тэатра Рэвалюцыі (цяпер Маскоўскі тэатр імя Маякоўскага).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Актрысы СССР
Бабатаг

**Бабатаг** — горны хрыбет на поўдні Сярэдняй Азіі, на мяжы Узбекістана і Таджыкістана, паміж рэкамі Сурхандар’я і Кафірніган (правыя прытокі Амудар’і).

Вышыня да 2292 м. Даўжыня каля 125 км. Складзены пераважна вапнякамі. На схілах — паўпустыні і нагорна-ксерафітная расліннасць; месца абітання мархура.

## Літаратура 
* Боботоғ / М. Раҳимов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2017, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

Катэгорыя:Горы Таджыкістана
Катэгорыя:Горы Узбекістана
Баба (горны хрыбет)

**Баба** — горны хрыбет у сістэме Гіндукуша, у цэнтральнай частцы Афганістана. Даўжыня каля 60 км. Вышыня да 5143 м (гара Шахфуладзі). З'яўляецца гідраграфічныя вузлом, водападзелам, у якім нараджаюцца вытокі рэк Герыруд, Гільменд, Сурхаб (левы прыток Амудар'і), Кабул (правы прыток Інда). Ландшафты гэтага хрыбта прадстаўлены пераважна пустэльнымі і стэпавымі тэрыторыямі.

Катэгорыя:Геаграфія Афганістана
Катэгорыя:Гіндукуш
Дзмітрый Іванавіч Багалей

**Дзмітрый Іванавіч Багалей** (26.10 (7.11).1857, Кіеў — , Харкаў) — украінскі гісторык, акадэмік АН УССР (1919).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 кастрычніка 1857 года ў Кіеве ў сям’і рамесніка. Атрымаў адукацыю ў Кіеўскім і Харкаўскім універсітэтах. З 1883 года — дацэнт Харкаўскага ўніверсітэта; з 1887 года, пасля абароны доктарскай дысертацыі ў Маскоўскім універсітэце, прафесар, а ў 1906—1910 гадах — рэктар Харкаўскага ўніверсітэта, член Дзяржаўнага савета (1906; 1910—1914), галава Харкаўскай гарадской думы (1914—1917).

Выкладаў гісторыю ў Харкаўскім і Палтаўскай інстытутах, заснаваў у Харкаве навукова-даследчую кафедру гісторыі Украіны, Інстытут гісторыі ўкраінскай культуры, Інстытут па вывучэнні творчасці Т. Р. Шаўчэнкі, быў членам калегіі цэнтральнага архіўнага кіравання пры УУЦВК.

Памёр 9 лютага 1932 года ў Харкаве.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Украіны
Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР
Баграт III

**Баграт III** (каля 960 — ) — цар аб’яднанай Грузіі (1008 — 7 мая 1014). Сын Гургена II, прадстаўнік дынастыі Баграціёнаў.

У 1008 памёр бацька Баграта, цар Гурген. Землі — Шаўшэт-Кларджэці, Самцхэ і Джавахеці, якія знаходзіліся пад яго кіраваннем, былі далучаны да ўладанняў Баграта III. Толькі Кахеція і Эрэці заставаліся самастойнымі княствамі. У 1010 Баграт уварваўся ў Кахецію, захапіў у палон яе кіраўніка і далучыў да свайго царстве Кахеція-Эрэці.

Затым Баграт III навёў парадак у Паўднёвай Грузіі, дзе яго родзічы ўсё яшчэ спрабавалі захаваць незалежнасць. У 1011—1012 гг. цар Баграт III захапіў у палон некаторых з іх і адправіў у крэпасць, іншыя схаваліся ў Візантыі, спрабуючы пры падтрымцы візантыйскага імператара аднавіць «справядлівасць» і вярнуць сабе страчаныя ўладанні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Баграціёны
Мікалай Міхайлавіч Ваданосаў

**Мікалай Міхайлавіч Ваданосаў (Мікола Ваданосаў)** (, г. Мінск — ) — беларускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і вайскоўца. Дзяцінства прайшло ў вёсцы Котава Барысаўскага раёна. У 1939 г. паступіў у Мінскі дарожна-механічны тэхнікум.

У Вялікую Айчынную вайну — радыст партызанскага злучэння на Маладэчаншчыне. Служыў у Савецкай Арміі, тройчы быў паранены. У 1946—1957 гг. — тэхнік на Беларускім радыёцэнтры. Скончыў Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве (1959). З 1966 г. — рэдактар выдавецтва «Беларусь», у 1972—1982 гг. — рэдактар выдавецтва «Мастацкая літаратура».

Пасля выхаду на пенсію ў 1983 пераехаў у в. Ніўкі Чарневіцкага сельсавета Барысаўскага раёна.

## Творчасць 
Друкуецца з 1948 года.

Аўтар 29 кніг прозы (дзіцячай і дарослай), некалькіх зборнікаў паэзіі і гумару. Напісаў 8 сцэнарыяў для дакументальнага кіно.

Пісаў пераважна для дзяцей (зборнікі апавяданняў «Першае знаёмства», 1954; «Аднагодкі», 1959; «Рачны госць», 1961; аповесці «Пабярэжцы», 1960; «Апошні вадзянік», 1964; «Хатабыч-малодшы», 1965; «Выпадак на Студзёнцы», 1967; «Двайная памылка», 1969; «Жыць, каб змагацца. Цімохава таямніца», 1978).

У творах для дарослых (аповесці «У Баркоўскай пушчы», 1956; «Пераломнае лета», 1961; «Сыны адной маці», 1968; «Пад чужым паролем», 1971, і іншыя) узнаўляе падзеі партызанскай барацьбы, распрацоўвае маральна-этычныя тэмы.

Напісаў зборнікі гумарыстычных апавяданняў «Прынцыповы аратар» (1966), «Сам сябе падвёў» (1973), «Левыя ногі» (1983). У 1983 г. выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны II ступені і медалямі.

Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1982).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Іаан Баграціёні

**Іаан Баграціёні** (;  — ) — грузінскі пісьменнік, асветнік, сын апошняга грузінскага цара Георгія XII.

Пасля далучэння Грузіі да Расійскай імперыі (1801) жыў у Пецярбургу. Асноўны твор Баграціёні — своеасаблівая трохтомная энцыклапедыя «Калмасоба» (1813-28). Напісаная ў жанры падарожжа вытанчаным і даступнай мовай, «Калмасоба» ўтрымоўвае звесткі з розных галін ведаў, прыцягваючы шырокі гісторыка-філасофскі матэрыял. Грамадска-палітычныя ідэі сканцэнтраваліся ў гэтым творы вакол асноўнай тэмы — незалежнасці Грузіі.

## Літаратура 
* Савецкая Грузінская энцыклапедыя, Т. 5, С. 188—189. Тбілісі, 1980 (груз.)

Катэгорыя:Баграціёны
Баграшкёль

**Баграшкёль, Баграшкуль** — возера ва Усходнім Цянь-Шані, за 57 км на паўночны ўсход ад горада Корла, у Сіньцзяне ў Кітаі. 

Размешчана ў Карашарскай катлавіне, на вышыні 1030 м. Плошча 1646 км², глыбіня да 16 м. Берагі пераважна нізкія, месцамі занятыя саланчакамі і пясчанымі масівамі, возера з усіх бакоў акружана чаротавымі затокамі. З яго бярэ пачатак рака Канчадар’я. Прэснае, багатае рыбай. Пакрываецца лёдам у перыяд са снежня па сакавік.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Кітая
Ваейкаў

**Ваейкаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Іванавіч Ваейкаў, расійскі метэаролаг, кліматолаг і географ
* Сяргей Валяр'янавіч Ваейкаў, рускі публіцыст і правы палітычны дзеяч
Баджальскі хрыбет

**Баджальскі хрыбет** () — горны хрыбет на тэрыторыі Хабараўскага края Расіі, у міжрэччы Амура і Амгуні, на ўсход ад Бурэінскага хрыбта.

Даўжыня — 220 км, максімальная вышыня — 2221 (2640, 2512) м (гара Улун). Складзены вулканічнымі пародамі, пясчанікамі і сланцамі. Характарызуецца сярэднегорным рэльефам альпійскага тыпу, наяўнасцю карставых азёр. У перадгор’ях хрыбта лістоўнічныя лясы, на схілах — тайга з перавагай піхты і елкі, а таксама хмызнякова-лішайнікавая тундра.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Хабаровский край. Путеводитель. — Приамурские ведомости. 2003. — ISBN 5-8003-0093-3.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Хабараўскага края
П’етра Бадолья

**П’етра Бадолья** (, Грацана-Манферата — , там жа) — італьянскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, маршал (1926).

## Біяграфія 
Удзельнік 1-й сусветнай вайны. У 1919-21 начальнік Генштаба. У 1924-25 пасол у Бразіліі. З 1925 начальнік Генштаба, адначасова быў у 1928-33 генерал-губернатарам Лівіі, у 1935-36 галоўнакамандуючым італьянскімі войскамі ў італа- эфіопскай вайне 1935-36. Пасля захопу Эфіопіі — віцэ-кароль Эфіопіі (1936-37). Пасля першых паражэнняў Італіі на італа-грэчаскім фронце падчас 2-й сусветнай вайны выйшаў у адстаўку з пасады начальніка Генштаба (1940). Ва ўмовах крызісу фашысцкага рэжыму ўдзельнічаў у дзяржаўным перавароце (25 ліпеня 1943), што прывяло да падзення фашысцкай дыктатуры Мусаліні, пасля чаго быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Урад Бадольё 3 верасня 1943 года падпісаў дагавор пра ваеннае перамір’е з антыфашысцкай кааліцыяй і 13 кастрычніка 1943 года абвясціла вайну нацысцкай Германіі.

Катэгорыя:Маршалы Італіі
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Італіі
Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Італія)
Катэгорыя:Герцагі Італіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі
Хомі Джэхангір Баба

**Хомі Джэхангір Баба** (; , Бамбей, Індыя — , Манблан, Францыя) — індыйскі фізік, які сыграў значную ролю ў развіцці індыйскай атамнай навукі, тэхнікі і ядзернай праграмы. Ганаровы член шэрагу навуковых таварыстваў і акадэмій навук, у тым ліку Лонданскага каралеўскага таварыства (1941).

Баба вучыўся ў Кембрыджскім універсітэце, які скончыў ў 1930. Навуковую працу пачаў пад кіраўніцтвам Ральфа Фаўлера. У 1940—1945 гадах працаваў у Індыйскім інстытуце навук у Бангалоры, з 1942 года — прафесар. У 1945 стаў ініцыятарам стварэння і першым кіраўніком Інстытута фундаментальных даследаванняў Тата ў Бамбеі. Баба стаў старшынёй Камітэта па атамнай энергіі Індыі (з 1947) і дырэктарам Атамнага цэнтра Трамбэй (з 1957), які ён таксама заснаваў.

Баба таксама з’яўляўся буйным грамадскім дзеячам. Ён быў старшынёй на першай канферэнцыі па мірным выкарыстанні атамнай энергіі ў Жэневе ў 1955 гдзе. Акрамя таго ён некалькі гадоў (1960—1963) узначальваў Прэзідыум Міжнароднага саюза чыстай і прыкладной фізікі (IUPAP), а таксама з’яўляўся членам Навукова — кансультатыўнага савета МАГАТЭ.

Загінуў у горным масіве Манблан у выніку катастрофы самалёта, на якім накіроўваўся на чарговае пасяджэнне савета МАГАТЭ.

Катэгорыя:Фізікі Індыі
Баба (горы)

**Баба** (, ) — горны масіў на мяжы паміж Паўночнай Македоніяй і Грэцыяй. Баба ўзвышаецца над горадам Бітала ў Паўночнай Македоніі, частка масіву размешчана ў номе Фларына (Грэцыя). Ёсць некалькі вяршыняў, найвышэйшы пункт — пік Пелістэр (2601 м), трэцяя па вышыні гара Паўночнай Македоніі пасля Кораба (2764 м) і Шар-Планіны (2760 м). У македонскай частцы Бабы на схілах Пелістэра ўтвораны нацыянальны парк, дзе жывуць многія рэдкія прадстаўнікі флоры і фаўны, у тым ліку эндэмікі Балкан — .

Катэгорыя:Горы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Горы Грэцыі
Бабуган-яйла

**Бабуган-яйла** (, ) — самы высокі масіў (яйла) Крымскіх гор. Адміністрацыйна амаль увесь масіў размешчаны ў Алуштынскім рэгіёне Крыма, а невялікая частка на захадзе, якая ўключае і вяршыню Раман-Кош, у Ялцінскім рэгіёне. 

## Назва 
Назва Бабуган (Babuğan) у перакладзе з крымскататарскай мовы азначае «ваўчыная ягада». 

## Рэльеф 
Бабуган-яйла з'яўляецца часткай Галоўнай грады Крымскіх гор. Найвышэйшы пункт Бабуган-яйлы — гара Раман-Кош (1545 м) з'яўляецца адначасова і самым высокім пунктам Крыма. Іншая вяршыня, якая перавышае 1500 м — гара Зейцін-Кош (1537 м). 

## Прырода 
Плоская платопадобная паверхня яйлы складзеная вапнякамі і кангламератамі. На яйле бярэ пачатак рака Улу-Узень, на паўночных схілах пры зліцці рэчак Сарыс і Бабуганка ўтвараецца Альма.

Горная частка Бабуган-яйлы — лугавыя стэпы, у т.л. разнатраўна-тыпчаковыя, злакава-разнатраўныя і петрафітныя. На схілах — лясы (бук, хвоя, граб). На вышыні каля 1250 м — унікальны гай бярозы бародаўчатай.

Большую частку яйлы займае Крымскі прыродны запаведнік.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Крымскія горы
Аляксандр Піліпавіч Возлікаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Піліпавіч Возлікаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 1922
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 25.6.1944
 |месца смерці     =  
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1941—1944
 |званне           = гвардыі сяржант
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў       = аддзяленнем
 |частка           = 52-я гвардзейская асобная разведвальная рота 51-й гвардзейскай стралковай дывізіі 
 |бітвы            = Аперацыя Багратыён
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
   
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Аляксандр Піліпавіч Возлікаў** (, в. Тварышчана  Гомельскай губерні — , в. Малыя Шчэцькі, Бешанковіцкі раён) — камандзір аддзялення 52-й гвардзейскай асобнай разведвальнай роты 51-й гвардзейскай стралковай дывізіі 6-й гвардзейскай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту, гвардыі сяржант. Герой Савецкага Саюза (22.7.1944).

## Біяграфія 
У Чырвонай Арміі з 1941 года. На фронце ў час Вялікай Айчыннай вайны з 1942 года.

Камандзір аддзялення гвардыі сяржант Возлікаў А. П. вызначыўся пры вызваленні Віцебскай вобласці. 25 чэрвеня 1944 г. з групай разведчыкаў пераправіўся праз раку Заходнюю Дзвіну каля вёскі Малыя Шчэцькі Бешанковіцкага раёна. На плацдарме з трыма байцамі адбіў за 8 гадзін бою 4 контратакі праціўніка. Адцягваючы агонь на сябе разведчыкі садзейнічалі пераправе асноўных сіл. А. П. Возлікаў загінуў у гэтым баі.

Узнагароджаны Ордэнам Леніна і Ордэнам Славы III ступені.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жырацінскім раёне
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Пахаваныя ў Бешанковіцкім раёне
Клінцоўскі раён

**Клінцоўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе Бранскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Клінцы.

## Геаграфія 
Плошча раёна — 1291 км². Асноўныя рэкі — Іпуць, Унеча, Турасна.

Клінцоўскі раён мяжуе з наступнымі муніцыпальнымі раёнамі Бранскай вобласці:
* Суражскім раёнам на паўночным усходзе,
* Унецкім раёнам на ўсходзе,
* Старадубскім раёнам на паўднёвым усходзе,
* Клімаўскім раёнам на поўдні,
* Навазыбкаўскім раёнам на паўднёвым захадзе,
* Гардзееўскім раёнам на паўночным захадзе.

## Гісторыя 
Клінцоўскі раён быў утвораны ў 1929 і ад пачатку ўваходзіў у Клінцоўскую акругу Заходняй вобласці з цэнтрам у г. Смаленску. У 1937—1944 раён уваходзіў у Арлоўскую вобласць.

5 ліпеня 1944 Указам Прэзідыуму Вярхоўнага Савета СССР была ўтворана Бранская вобласць, у склад якой, нароўні з іншымі, быў уключаны і Клінцоўскі раён.

## Дэмаграфія 
Насельніцтва раёна складае 21,8 тыс. чалавек (без раённага цэнтра, у Клінцах жывуць каля 66&nbsp;тыс. чалавек). Усяго налічваецца 129&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне налічваецца 9 сельскіх паселішчаў:

# Вялікатапальскае сельскае паселішча
# Гулёўскае сельскае паселішча
# Каржовагалубоўскае сельскае паселішча
# Лопаценскае сельскае паселішча
# Мядзвёдаўскае сельскае паселішча
# Першамайскае сельскае паселішча
# Ражноўскае сельскае паселішча
# Смалявіцкае сельскае паселішча
# Сматравабудскае сельскае паселішча

## Славутасці 
* Сядзібна-паркавы комплекс Румянцавых і царква Праабражэння Гасподняга ў в. Вялікая Тапаль.
* Царква Св. Тройцы ў в. Мядзвёдава.
* Царква Св. Мікалая ў в. Лопатні.
* Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы ў в. Сасноўка.
* Царква Св. Мікалая ў в. Смалявічы.
* Царква Св. Сергія Раданежскага ў в. Тулукоўшчына.

## Спасылкі 
* Клінцоўскі раён на Radzima.org

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласці
Вайна шостай кааліцыі

**Вайна Шостай кааліцыі** — вайна кааліцыі еўрапейскіх дзяржаў супраць Напалеонаўскай Францыі і яе саюзнікаў. Антыфранцузская кааліцыя склалася пасля знішчэння Вялікай арміі Напалеона ў Расіі падчас Рускай кампаніі 1812 года.

Напачатку 1813 года вайну супраць Напалеона ў цэнтральнай Еўропе вяла толькі Расія. У кааліцыю з Расіяй у сакавіку 1813 увайшла Прусія, затым улетку таго ж гады ўступілі Англія, Аўстрыя і Швецыя, а пасля разгрому Напалеона ў Бітве народаў пад Лейпцыгам у кастрычніку 1813 года да кааліцыі далучыліся германскія дзяржавы Вюртэмберг і Баварыя. Незалежна з Напалеонам на Пірэнейскім паўвостраве ваявалі Іспанія, Партугалія і Англія. Актыўныя баявыя дзеянні вяліся на працягу года з мая 1813 да красавіка 1814 года з 2-месячным перамір’ем улетку 1813-га.

У 1813 годзе вайна супраць Напалеона вялася з пераменным поспехам на тэрыторыі Германіі, галоўным чынам у Прусіі і Саксоніі. У 1814 годзе баявыя дзеянні перамясціліся на тэрыторыю Францыі і завяршыліся да красавіка 1814-га ўзяццем Парыжа і адрачэннем Напалеона ад улады.

Нямецкая гістарыяграфія вылучае ў самастойны эпізод гэтай вайны Вызваленчую вайну ў Германіі, якая аказала вырашальны ўплыў на стварэнне праз паўстагоддзя Другога Рэйха.

## Крыніцы 
Вайна 6-й кааліцыі
Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі
Базаўлук

**Базаўлук**, *Бузулук* () — рака ў заходняй частцы Днепрапятроўскай вобласці Украіны, правы прыток ніжняга Дняпра (ўпадае ў Кахоўскае вадасховішча).

Даўжыня 157 км, плошча вадазбору 4200 км². Малаводная. Улетку на значным працягу часта перасыхае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Днепрапятроўскай вобласці
Бадзярыха

**Бадзя́рыха** (, ) — рака ў Азіяцкай частцы Расіі, ва Усходняй Сібіры, у Якуціі, правы прыток ракі Індыгірка.

Бярэ пачатак з паўночна-ўсходніх схілаў Момскага хрыбта. Даўжыня ракі 545 км, плошча вадазборнага басейна 12 200 км². Цячэ па Абыйскай нізіне. Упадае ў Індыгірку за 610 км ад яе вусця. У верхнім цячэнні рака мае горны характар. Жывіцца пераважна снегавымі і дажджавымі водамі. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні 60 м³/с, аб’ём сцёку 1,89 км³/год. У басейне ракі вялікая колькасць старыц і дробных азёр. Сярод прытокаў: Агароха (Гароха), Орта-Тырэхцях, Анты, Камчатка, Мастаах-Юрюйэ, Таастар.

## Літаратура 
* Бадяриха // 

## Спасылкі 
* Река Бадяриха // Государственный водный реестр РФ
* *Виноградова Н. Н.* Бадяриха // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Басейн Усходне-Сібірскага мора
Капілярны эфект

(палярнае рэчыва) і ртуці (непалярнае). У кожным выпадку выкарыстоўваецца палярная паверхня, напр. шкло (≡Si–OH).]]
'''Капіля́рны эфект, капілярныя з'явы, капілярнасць''' (ад  — валасяны) — фізічная з'ява змянення ўзроўню вадкасці пад ўздзеяннем сіл паверхневага нацяжэння на мяжы нязмешваючыхся асяроддзяў.

Скрыўленне паверхні вадкасці выклікае з'яўленне дадатковага капілярнага ціску, звязанага з радыусам крывізны ўраўненнем Лапласа. Узняцце вадкасці ў капілярах адбываецца пры змочванні іх вадкасцю (капілярны ціск дадатны адносна сазлучанага з капілярам сасуда з вадкасцю, напрыклад, вада ў шкляной трубцы, глебе і пад.). Паніжэнне ўзроўню вадкасці адбываецца ў выпадку, калі вадкасць не змочвае сценкі капіляра (напрыклад, ртуць у шкляной трубцы).

Капілярныя з'явы адкрыты і даследаваны Леанарда да Вінчы. Даследаваннямі капілярных з'яў займаліся Б. Паскаль. Тэорыя капілярных з'яў атрымала развіццё ў навуковых працах Т. Юнга (1805), П. Лапласа (1806), С. Пуасона (1831) і іншых вучоных.

Капілярныя з'явы граюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці жывёл і раслін, выкарыстоўваюцца ў хімічных тэхналогіях, тэхніцы. Капілярным эфектам абумоўлены, напрыклад, рух соку ў раслін, падняцце газы па кноту, паглынанне вільгаці рушніком.

## Вобласці выкарыстання 
На капілярным эфекце заснавана дзеянне вільготных ануч, губак, ручнікоў, сурвэтак, капілярных ручак, запальніц.

Капілярны эфект выкарыстоўваецца ў неразбуральным кантролі (капілярны кантроль або кантроль пранікальнымі рэчывамі) для выяўлення дэфектаў, якія маюць выхад на паверхню кантраляванага выраба. Дазваляе выяўляць расколіны з раскрыццём ад 1 мкм, якія не бачныя няўзброеным вокам.

Выкарыстоўваецца таксама ў метадзе папяровай храматаграфіі.

## Гл. таксама 
* Меніск

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Капиллярные явления  — артыкул на сайце «Энергетическое образование» 
* 

Катэгорыя:Гідраўліка
Ларан дэ Гувіён Сен-Сір

**Ларан дэ Гувіён Сен-Сір** (;  — ) — французскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, маршал Францыі.

Паступіў на службу падчас рэвалюцыі, у 1794 годзе меў ужо званне дывізіённага генерала; актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйных войнах. У 1804 годзе прызначаны французскім паслом пры мадрыдскім двары.

У 1808 годзе, падчас вайны на Пірэнейскім паўвостраве, камандаваў корпусам, але за нерашучасць пры аблозе Жыроны быў пазбаўлены камандавання.

У рускай кампаніі 1812 года Сен-Сір камандаваў 6-м корпусам (баварскія войскі) і за дзеянні супраць Вітгенштэйна ўзведзены ў чын маршала. У 1813 годзе ён сфарміраваў 14-ы корпус, з якім пакінуты быў у Дрэздэне, калі сам Напалеон з галоўнай арміяй адступіў ад Эльбы. Даведаўшыся пра зыход бітвы пад Лейпцыгам, Сен-Сір спрабаваў злучыцца з войскамі Даву, якія займалі Гамбург, але гэта спроба не ўдалася, і ён вымушаны быў здацца генералу Булатаву.

З 1817 па 1819 год быў ваенным міністрам Францыі. Ён быў добра адукаваны і меў незвычайныя стратэгічныя здольнасці.

Пахаваны на могілках Пер-Лашэз.

## Сачыненні 
* «Mémoires sur les campagnes des armées du Rhin et Moselle» (1829)
* «Mémoires pour servir à l’histoire militaire sous le Directoire, le Consulat et l’Empire» (1829—1831)
* «Matériaux pour servir a l’histoire de la guerre d’Espagne» (1821).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паслы Францыі ў Іспаніі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Францыі
Катэгорыя:Марскія міністры Францыі
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Парыжскі мірны дагавор (1814)

**Парыжскі мірны дагавор 1814 года** — мірны дагавор паміж удзельнікамі шостай антыфранцузскай кааліцыі (Расіяй, Вялікабрытаніяй, Аўстрыяй і Прусіяй), з аднаго боку, і Людовікам XVIII — з іншага. Падпісаны ў Парыжы 30 мая. Пазней да дагавора далучыліся Швецыя, Іспанія і Партугалія. Дагавор прадугледжваў захаванне за Францыяй межаў, якія існавалі на 1 студзеня 1792 года, з даданнем толькі часткі герцагства Савойскага, колішніх папскіх уладанняў Авіньёна і Венэсена і невялікіх палос зямлі на паўночнай і ўсходняй мяжы, якія раней належалі аўстрыйскім Нідэрландам і розным германскім уладанням (між іншых, чыста нямецкі гарадок Саарбрукен, з багатымі вугальнымі капальнямі), усяго каля 5 тыс. кв. км і больш за 1 млн жыхароў.

Францыі вярталася большая частка каланіяльных уладанняў, страчаных ёю падчас Напалеонаўскіх войнаў. Швецыя і Партугалія вярнулі Францыі ўсе аднятыя ў яе калоніі; Англія ўтрымала за сабой толькі Табага і Сент-Люсію ў Вест-Індыі і востраў Святога Маўрыкія у Афрыцы, але вярнула Іспаніі востраў Гаіці. Францыі было дазволена захаваць усе захопленыя ёю прадметы мастацтваў, за выключэннем трафеяў, знятых з Брандэнбургскіх варот у Берліне і выкраданняў, зробленых у Венскай бібліятэцы. Да выплаты кантрыбуцыі яна не была абавязана.

Галандыя аднавіла незалежнасць і была вернута Аранскаму дому. Швейцарыя была абвешчана незалежнай. Італія, за выключэннем аўстрыйскіх правінцый, павінна была складацца з незалежных дзяржаў. Нямецкія княствы аб'ядноўваліся ў саюз. Была абвешчана свабода суднаходства па Рэйне і Шэльдзе. Францыя, паводле асобага пагаднення з Англіяй, абавязалася знішчыць рабагандаль у сваіх калоніях. Нарэшце, было пастаноўлена, што прадстаўнікі ўсіх дзяржаў, якія прымалі ўдзел у вайне, збяруцца, у двухмесяцовы тэрмін, на кангрэс у Вене, для вырашэння іншых пытанняў. Тайныя артыкулы дагавора дадавалі, што «саюзнікі» размяркуюць спрэчныя тэрыторыі паміж сабой; было прадвызначана таксама, што аўстрыйскія Нідэрланды будуць далучаны да Галандыі, а Аўстрыя, наўзамен, атрымае Венецыю і Ламбардыю. Францыя загадзя абавязалася падпарадкавацца ўсім рашэнням Венскага кангрэса.

## Літаратура 
* *Дебидур А.* Дипломатическая история Европы. Ростов-на-Дону: Феникс, 1995. Т. 1. Стр. 27-29 ISBN 5-85880-088-2

## Гл. таксама 
* Парыжскі мірны дагавор, 1815

## Спасылкі 
* Тэкст дагавора (без сакрэтнай часткі)

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Прусіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Дагаворы Напалеонаўскіх войнаў
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Рэстаўрацыя Бурбонаў
Катэгорыя:1814
Бон Адрыен Жано дэ Мансей

**Бон Адрыен Жано дэ Мансей**, які меў тытул **герцаг дэ Канельяна** (;  — ) — маршал Францыі.

Пачаўшы службу з 15 гадоў простым радавым, у 1794 годзе быў ужо дывізіённым генералам. У 1799 годзе ён камандаваў заходне-пірэнейскай арміяй, а ў 1800 годзе перайшоў у Італію праз Сен-Гатард.

Пры заснаванні імперыі Мансей атрымаў чын маршала, а ў 1805 годзе — тытул герцага дэ Канельяна; у 1808—1809 гадах, камандуючы корпусам у Іспаніі, садзейнічаў авалоданню Сарагосай; у 1814 годзе, з’яўляючыся начальнікам штаба Нацыянальнай гвардыі, браў удзел у абароне Парыжа; у 1815 годзе за адмову ад старшынства ў судзе над маршалам Неем зняволены на тры месяцы.

У 1823 годзе камандаваў корпусам у арміі герцага Ангулемскага ў Іспаніі.

Пры Луі-Філіпе быў кашталянам парыжскага дому Інвалідаў.

У 1808 годзе Мансею прыйшлося адступіць ад больш малалікага іспанскага войска генерала Вентуры Кара.

Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)
Узяцце Парыжа (1814)

**Узяцце Парыжа ў 1814 годзе** — завяршальная бітва Напалеонаўскай кампаніі 1814 года, пасля якога імператар Напалеон адрокся ад трона.

30 сакавіка (18 сакавіка па ст. стылю) 1814 года саюзныя арміі фельдмаршалаў Блюхера і Шварцэнберга (галоўным чынам рускія карпусы) атакавалі і пасля бязлітасных баёў захапілі подступы да Парыжа. Сталіца Францыі капітулявала на наступны дзень, раней чым Напалеон паспеў перакінуць войскі для яе выратавання. Бітва за Парыж стала ў кампаніі 1814 года адной з самых кровапралітных для саюзнікаў, якія страцілі за адзін дзень баёў больш за 8 тысяч салдатаў (з іх больш за 6 тыс. рускіх), але ў выніку скончыла эпоху Напалеонаўскіх войнаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бітвы Напалеонаўскіх войн
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы Прусіі
Катэгорыя:Бітвы Вюртэмберга
Катэгорыя:Бітвы Францыі
1814
30
Катэгорыя:Канфлікты 1814 года
Узяцце
EUROKKA

**EUROKKA** ( ) — эсперанта-арганізацыя рок-музыкі.
## Гісторыя 
EUROKKA была заснавана ў 1988 у камуне Данвіль акругі Тулузы.

У 1990 годзе EUROKKA стварыла лэйбл Vinilkosmo і пачала выдаваць музычны часопіс ROK-gazet’, якія спрыяюць рэалізацыі галоўнай мэты асацыяцыі — развіццю і распаўсюджванню эсперанта-музыкі як у межах эсперанта-руха, так і па-за ім.

У 1991 годзе EUROKKA становіцца спецыяльнай секцыяй Сусветная моладевая арганізацыя эсперантыстаў ().

У 2000 годзе — адзін з агранізатараў Культурнага Арт Фестываля Эсперанта (KAFE) ў Тулузе ў якім прынялі ўдзел вядомыя музычныя калектывы, якія пяюць на эсперанта, такія як Persone, Dolchamar, Kaj Tiel Plu.
## Спасылкі і крыніцы 
* Афіцыйны сайт EUROKKA 
* Культурны Атр Фестываль Эсперанта ў Тулузе 2000 года    

Катэгорыя:Арганізацыі эсперантыстаў
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1988 годзе
Аўстра-пруска-італьянская вайна

**Аўстра-пруска-італьянская вайна** 1866 года, у гісторыі Германіі вядомая таксама як **Германская вайна** і **Сямітыднёвая вайна**, у Італіі вядома як **Трэцяя вайна за незалежнасць Італіі** — ваенны канфлікт Прусіі і Італіі з Аўстрыйскай імперыяй за гегемонію ў Германіі і кантроль над Венецыянскай вобласцю, якая прадвызначыла малагерманскі шлях аб'яднання Германіі і завяршыла войны за незалежнасць Італіі і аб’яднанне яе вакол Сардзінскага каралеўства.

У вайне ўдзельнічалі дзве кааліцыі, якія ўзначальваліся абедзвюма вялікімі германскімі дзяржавамі — Аўстрыяй і Прусіяй адпаведна. На боку Аўстрыі выступілі Баварыя, Саксонія, Вялікае герцагства Бадэн, Вюртэмберг і Гановер, на боку Прусіі — Італія. Акрамя таго, кожны з праціўнікаў змог прыцягнуць на свой бок некалькі малазначных германскіх дзяржаў. Усяго 29 дзяржаў прама ўдзельнічала ў гэтай вайне, з іх 13 на боку Аўстрыі і 16 на боку Прусіі.

Вайна доўжылася на працягу сямі тыдняў (17 чэрвеня — 26 ліпеня 1866 года). Аўстрыя вымушана была ваяваць на два франты. Яе тэхналагічная адсталасць і палітычная ізаляцыя з 1856 года прывялі яе да паражэння. Паводле Пражскага мірнага дагавора, заключанага 23 жніўня, Аўстрыя перадавала Прусіі Гольштэйн і выходзіла з Германскага саюза. Італіі дасталася Венецыянская вобласць. Палітычным вынікам вайны 1866 года сталі канчатковыя адмова Аўстрыі ад аб’яднання германскіх дзяржаў пад сваім пачаткам і пераход гегемоніі ў Германіі да Прусіі, якая ўзначаліла Паўночнагерманскі саюз — новае канфедэратыўнае дзяржаўнае ўтварэнне.

## Гл. таксама 
* Крымская вайна
* Ота фон Бісмарк
* Вільгельм I, германскі імператар
* Дацкая вайна 1864
* Франка-пруская вайна
* Паўночнагерманскі саюз
* Германская імперыя

## Літаратура 
* *Heinrich Friedjung*. Der Kampf um die Vorherrschaft in Deutschland 1859 bis 1866. 2 тома. — Stuttgart. 1897.
* *О. v. Lettow Vorbeck*. Geschichte des Krieges von 1866. 3 тома; 1898—1902 гг.
* *V. Verdy du Vernois*. Im grossen Hauptquartier 1866.
* *Shlichting*. Moltke und Benedek. — Berlin. 1900, стр 154.
* *Wilhelm Alter*. Feldzeugmeister Benedek im Feldzug von 1866 (статья в журнале «Deutsche Rundschau», 1911 г. № 4, стр. 61-87).
* Kriegsgeschichtliche Abteilung I,Grosser Generalstab. Moltke in der Vorbereitung und Durchfuhrungder Operationen. Kriegsgeschichtliche Einzelschirften, Heft 36, Berlin.

## Спасылкі 
* Аўстра-пруская вайна 1866  
* Уніформы салдат краін-удзельніц аўстра-прускай вайны 1866 
* Чорна-белыя ілюстрацыі аўстра-прускай вайны 1866 

Катэгорыя:Войны Аўстрыі
Катэгорыя:Войны Германіі
Катэгорыя:Войны Італіі
Катэгорыя:Войны Прусіі
Катэгорыя:Войны за незалежнасць Італіі
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Германіі (1806—1918)
Катэгорыя:Канфлікты 1866 года
BEMI

**Міжнародны рух эсперантыстаў-веласіпедістаў** () —  міжнародная асацыяцыя эсперантамоўных веласіпедістаў, створаная падчас нямецкай эсперанта-сустрэчы "Міжнародны семінар".

BEMI з’яўляецца спецыялізаванай секцыяй Сусветнай моладзевай арганізацыі эсперантыстаў (TEJO). Асацыяцыя рэгулярна праводзіць веласіпедныя туры ў розных краінах (галоўным чынам — еўрапейскіх) пры ўдзеле прадстаўнікоў розных нацыянальнасцяў.

## Заўвагі 
## Спасылкі 
*    Афіцыйны сайт BEMI
* Шматмоўны веласіпедны слоўнік
*   Кругасветнае падарожжа двух членаў BEMI на веласіпедзе

Катэгорыя:Арганізацыі эсперантыстаў
Катэгорыя:Веласіпедны турызм
Парадокс Архімеда

Названы ў гонар вядомага Архімеда з Сіракуз, які адкрыў знакаміты закон Архімеда. Паводле гэтага закона сіла, якая дзейнічае на цела, пагружанае ў вадкасць, роўная вазе аб'ёму вадкасці, што выцясняецца ім. У выпадку судна сіла Архімеда роўная вазе вады ў аб'ёме той частцы судна, якая пагружаная ў ваду. Калі гэтая сіла больш, чым вага судна, то яно будзе плаваць.

Парадокс Архімеда сцвярджае, што цела можа плаваць у аб'ёме вады меншым, чым аб'ём самога цела, калі яго сярэдняя шчыльнасць менш, чым шчыльнасць вады. Такім чынам, масіўнае цела (напрыклад, карабель) можа плаваць у аб'ёме вады нашмат меншым, чым аб'ём самога цела, пры ўмове, што вада акружае цела з усіх бакоў.

Катэгорыя:Фізічныя парадоксы
Катэгорыя:Гідралогія
Марыя Луіза Мекленбург-Шверынская

**Марыя Луіза Мекленбург-Шверынская** (; ,  — , ) — прынцэса Мекленбург-Шверынская, а 1848 года — герцагіня Саксен-Альтэнбургская.

## Жыццё 
Марыя была дачкой спадчыннага прынца Мекленбурга Фрыдрыха Людвіга Мекленбург-Шверынскага і рускай вялікай князёўны Алены Паўлаўны, дачкі імператара Паўла I.

7 кастрычніка 1825 года ў Людвігслюсце яна выйшла замуж за Георга, сына герцага Саксен-Хільдбургхаўзенскага. Марыя і Георг да 1829 гады жылі ў замку Шарлотэнбург у Хільдбургхаўзене, пасля чаго іх рэзідэнцыяй стаў замак Крысціянбург у Эйзенбергу.

У 1848 годзе муж Марыі стаў герцагам Саксен-Альтэнбургскім пасля адрачэння свайго старэйшага брата Іосіфа.

## Шлюб і дзеці 
У шлюбе з герцагам Саксен-Альтэнбургскім Марыя мела трох сыноў:
* **Эрнст I** Фрыдрых Паўль Георг Нікалаус (16 верасня 1826, Хільдбургхаўзен — 7 лютага 1908, Альтэнбург), герцаг Саксен-Альтэнбургскі ў 1853—1908 гг., у шлюбе з прынцэсай Агнэсай Анхальт-Дасау, меў дачку і сына, які памёр у маленстве.
* Альбрэхт Фрэдэрык Аўгуст Бернхард Людвіг Антон Карл Густаў Эдуард (31 кастрычніка 1827, Хільдбургхаўзен — 28 мая 1835, Людвігслюст)
* **Морыц** Франц Фрыдрых Канстанцін Аляксандр Генрых Аўгуст Карл Альбрэхт (24 кастрычніка 1829, Эйзенберг — 13 мая 1907, Арка, Італія), у шлюбе з прынцэсай Аўгустай Саксен-Мейнінгенскай, бацька вялікай княгіні Елізаветы Маўрыкіеўны, жонкі вялікага князя Канстанціна Канстанцінавіча, унука імператара Мікалая I.

## Літаратура 
* Heinrich Ferdinand Schoeppl: Die Herzoge von Sachsen-Altenburg. Bozen 1917, Neudruck Altenburg 1992
* Dr. Rudolf Armin Human: Chronik der Stadt Hildburghausen, Hildburghausen 1886

Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Саксен-Альтэнбургскі дом
Воінаў

** Воінаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Леанідавіч Воінаў (нар. 1967) — беларускі вайсковец.
* Аляксандр Пятровіч Воінаў — беларускі архітэктар.
* Анатоль Аляксандравіч Воінаў — беларускі архітэктар.
Амафор

Украінскай Праваслаўнай Царквы Маскоўскага Патрыярхату з амафорам, ускладзеным на плечы.]]
**Амафо́р** (ад   — плячо і  — нясучы) — частка аблачэння архіерэя ў праваслаўных і ўніяцкіх цэрквах. Існуюць вялікі і малы амафоры. Вялікі амафор — доўгая шырокая лента з выявамі крыжоў. Вялікі амафор ускладаецца на плечы епіскапа так, што ён абгінае абодва плячы і адным сваім канцом спускаецца з левага пляча спераду, а другім — з гэтага ж пляча ззаду. Канцы амафора спускаюцца амаль да падола сакаса. Малы амафор — шырокая стужка з выявамі крыжоў, спускаецца абодвума канцамі на грудзі, спераду сшыта або замацавана гузікамі. Ускладаецца паверх сакаса. І форма, і аздабленне амафора падобны да дыяканскага арара і святарскай епітрахілі. Адсюль становіцца зразумелым, што амафор паводле свайго духоўнага сэнсу і па паходжанні амаль тое самае, што і арар, і епітрахіль. У розныя моманты Святой Літургіі архіерэй апранаецца то ў вялікі, то ў малы амафор, то ўвогуле без амафора.

## Літаратура 
* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.

Катэгорыя:Аблачэнне праваслаўнага і ўніяцкага духавенства
Аналаў

**Анала́ў** () — частка аблачэння праваслаўнага або ўніяцкага манаха. Чатырохвугольны плат са шнуркамі, прышытымі па вуглах, упрыгожаны крыжамі, абдымае плечы манаха. Аналаў ускладаецца пры пастрыжэнні манаха ў вялікую схіму.

## Літаратура 
* *Завальнюк У.М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.

Катэгорыя:Аблачэнне праваслаўнага і ўніяцкага духавенства
RECHA

**«RECHA»**, або «**Recha»**, або «**Рэ́ха»** — беларускі музычны гурт, заснаваны ў 2002 годзе. Грае ў жанры поп і фолк-мадэрн, актыўна ўжываючы ў сваёй творчасці і іншыя жанры. Гурт шырока вядомы сваімі вулічнымі канцэртамі і дабрачыннымі выступамі ў разнастайных установах.

## Гісторыя 
Гурт заснаваны ў 2002-2003 гг. Першым складам гурта (Андрусь Такінданг, Мікіта Кішоў, Арына Лісецкая, Марыя Сільвановіч, Кастусь Лісецкі) Recha з’ездзіла ў туры па Польшчы, удзельнічала ў розных конкурсах тыпу Басовішча і Бардаўскай восені, пракацілася па Беларусі і нават патрапіла ў Санкт-Пецярбург. Пасля двухгадовага зацішша гурт сабраўся ў новым складзе (Андрусь Такінданг, Мікіта Кішоў, Кастусь Лісецкі, а таксама акардыяніст Віця Паўлючэня і ўдарнік Леанід Паўлёнак). У 2011 г. на змену Мікіту да Recha далучыўся гітарыст Яўген Шурмей.

У снежні 2015 года музыкі прадстаўляюць свой першы альбом «Pierajnačyć», у які ўвайшлі песні, запісаныя ў 2010-2014 гадах.

У 2019 годзе гурт выдаў альбом «Žyvak» з канцэртнымі нумарамі за 10 гадоў.

У 2024 годзе Андрусь Такінданг выпусціў сольны альбом «Mir i supakoj».

## Дыскаграфія 
* «Pierajnačyć» (2015)

### Удзел у зборніках 
* «Песьні свабоды-3. Плошча імя Каліноўскага» (2007), трэк «Бацькаўшчына»
* «НезалежныЯ» (2008), трэк «Як сьпявала»

## Зноскі
Катэгорыя:Поп-рок-гурты Беларусі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе
Дадатковы мінор

**Дадатковы мінор** \bar M_{j_1 \ldots j_k}^{i_1 \ldots i_k} квадратнай матрыцы \ A парадку \ k ( k \leqslant n) — вызначнік матрыцы, атрыманай з крынічнай выкрэсліванне i_1 \ldots i_k радкоў і j_1 \ldots j_k слупкоў.

Часам дадатковым мінорам называюць не вызначнік, а саму матрыцу, атрыманую з крынічнай вышэйпаказаным спосабам.

Дадатковы мінор адвольнага элемента \ a_{ij} квадратнай матрыцы \ A — дадатковы мінор \bar M_j^i. Кожны элемент квадратнай матрыцы мае свой дадатковы мінор.

Мае месца раскладанне па радку:

* Вызначнік матрыцы роўны \Delta=\sum_{j=1}^n (-1)^{1+j} a_{1j}\bar M_j^1, &nbsp;&nbsp;&nbsp;дзе \bar M_j^1 — дадатковы мінор да элемента \ a_{1j}.

## Гл. таксама 
* Мінор
* Алгебраічнае дапаўненне

## Спасылкі 
* http://nuru.ru/mat/alg/005.htm 

Катэгорыя:Вызначнікі
Мінор (лінейная алгебра)

**Мінор** A \begin{bmatrix} \alpha_1 & \alpha_2 \dots \alpha_k \\ \beta_1 & \beta_2 \dots \beta_k \end{bmatrix} матрыцы A ― вызначнік такой квадратнай матрыцы B парадку k (які завецца таксама парадкам гэтага мінора), элементы якой стаяць у матрыцы A на скрыжаванні радкоў з нумарамі \alpha_1, \alpha_2, \dots, \alpha_k і слупкоў з нумарамі \alpha_1, \alpha_2, \dots, \alpha_k

Калі нумары адзначаных радкоў супадаюць з нумарамі адзначаных слупкоў, то мінор называецца **галоўным**, а калі адзначаны першыя *k* радкоў і першыя *k* слупкоў — вуглавым або вядучым галоўным.

Дадатковы мінор элемента матрыцы n-га парадку ёсць вызначнік парадку (n-1), які адпавядае той матрыцы, якая атрымліваецца з матрыцы шляхам выкрэслiвання i-га радка і j-га слупка.

*Базісным* мінорам матрыцы называецца любы яе ненулявы мінор максімальнага парадку. Для таго каб мінор быў базісным, неабходна і дастаткова, каб усе аблямоўваючыя яго мінор (гэта значыць тыя, якія змяшчаюць яго мінор на адзінку большага парадку) былі роўныя нулю. Сістэма радкоў (слупкоў) матрыцы, звязаных з базісным мінорам, з'яўляецца максімальнай лінейна незалежнай падсістэмай сістэмы ўсіх радкоў (слупкоў) матрыцы.

## Прыклад 
Напрыклад, ёсць матрыца:

: \begin{pmatrix}
\,\,\,1 & 4 & 7 \\
\,\,\,3 & 0 & 5 \\
-1 & 9 & \!11 \\
\end{pmatrix}

Выкажам здагадку, трэба знайсці дадатковы мінор ~M_{23}. Гэты мінор які атрымліваецца шляхам выкрэслiвання радка 2 і слупка 3:

:  \begin{vmatrix}
\,\,1 & 4 & \Box\, \\
\,\Box & \Box & \Box\, \\
-1 & 9 & \Box\, \\
\end{vmatrix} \longrightarrow \begin{vmatrix}
\,\,\,1 & 4\, \\
-1 & 9\, \\
\end{vmatrix} = (1*9-(4*(-1))) = 13 

Атрымліваем ~M_{23} = 13

## Гл. таксама 
* Дадатковы мінор

Катэгорыя:Вызначнікі
Дзмітрый Фёдаравіч Вайстроў

**Дзмітрый Фёдаравіч Вайстроў** (, в. Добрая,  — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
З сялян. Працоўны шлях пачаў у 1923 у в. Добрая лесарубам Смаленскага лесанарыхтоўчага трэста. З 1927 загадчык райпалітасветы Горацкага райвыканкама, у 1930—1932 старшыня Рэкценскага сельсавета.

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны пакінуты ў тыле ворага. У партызанах з кастрычніка 1941 — стварыў партызанскую групу, на чале якой дзейнічаў у Горацкім і Дубровенскім раёнах. З лютага 1942 года камандзір групы, атрада, в. а. камандзіра брыгады, камандзір групы атрадаў, са жніўня 1943 года член Мсціслаўскага падпольнага РК КП(б)Б, у студзені-чэрвені 1944 камісар 61-й партызанскай брыгады.

З кастрычніка 1944 па 1957 год на партыйнай рабоце ў Жлобінскім і Стрэшынскім раёнах.

Напісаў кнігу ўспамінаў «В горецком редколесье» (1986).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Леніна, медалямі. Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР (1978).

## Літаратура 
* Вайстроў Дзмітрый Фёдаравіч // БелСЭ. Т. 2. — Мн.,1970. — С. 560.
* *Стальмашонак І.* У Горацкім рэдкалессі / І. Стальмашонак // Ленінскі шлях (Горкі). — 1987. — 6 жн.
* У горацкім рэдкалессі // Магілёўская праўда. — 1984. — 11 лют.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Анатоль Аляксандравіч Воінаў

**Анатоль Аляксандравіч Воінаў** (, г. Менск — ) — беларускі архітэктар, гісторык архітэктуры, педагог. Кандыдат архітэктуры (1967), дацэнт (1968).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і архітэктара Аляксандра Воінава. Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут ў 1958 годзе. З 1958 года працаваў у інстытуце Белдзяржпраект. З 1963 года — старэйшы выкладчык, дацэнт кафедраў архітэктуры і горадабудаўніцтва, з 1983 года — загадчык кафедры архітэктуры жылых і грамадскіх будынкаў, з 1985 года — дэкан архітэктурнага факультэта Беларускага політэхнічнага інстытута.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1960 года. Член КПСС з 1980 года. Пражываў у г. Мінску.

## Творчасць 
 на Заслаўскім вадасховішчы]]
Асноўныя працы: Інстытут матэматыкі АН БССР (1964), лабараторны корпус Інстытута фізікі АН БССР (1963), 1-я чарга Вылічальнага цэнтра ЦСУ БССР на Партызанскім праспекце (1965) у Мінску, 120-кватэрныя жылыя дамы ў Светлагорску (1966). Удзельнічаў у распрацоўцы серыі № 1-434 тыпавых праектаў жылых дымоў, праектаванні зон адпачынку ў раёнах возера Нарач і Заслаўскага вадасховішча.

Навуковыя працы ў галіне гісторыі савецкай архітэктуры: навучальны дапаможнік «Гісторыя архітэктуры Беларусі. Савецкі перыяд» (Мінск, 1975), манаграфіі — «Жыллёвае будаўніцтва ў БССР» (Мінск, 1980, 1985), «Архітэктура Савецкай Беларусі» (Мінск, 1973, 1986 у аўтарскім калектыве).

## Узнагароды 
Дзяржаўная прэмія БССР 1980 года за двухтомнае выданне па гісторыі архітэктуры Беларусі (з У. А. Чантурыя).

## Бібліяграфія 
* Архитектура Советской Белоруссии. — М., 1973 (в соавт.)
* Дом правительства Белорусской ССР. — Мн., 1975 (совм. с С. Ф. Самбуком)
* И. Г. Лангбард. — Мн., 1976
* Жилищное строительство в Белорусской ССР. — Мн., 1980

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Гісторыкі архітэктуры Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Дэканы архітэктурнага факультэта БНТУ
E@I

**E@I** ( ) — палітычна нейтральная, моладзевая грамадская арганізацыя, якая рэалізуе праекты, накіраваныя на дапамогу эсперантамоўным выкарыстоўваць інтэрнэт для сусветнага супрацоўніцтва, інфармавання аб эсперанта і навучання яму.

## Назва 
Літара «E» азначае, што арганізацыя займаецца адукацыяй (Edukado). У больш шырокім сэнсе таксама маюцца на ўвазе эфектыўнасць (Efikeco), эсперанта(Esperanto), развіццё (Evoluo), Еўропа (Eŭropo).

Літара «I» указвае на тое, што арганізацыя функцыянуе пры дапамозе інтэрнэта. У больш шырокім сэнсе таксама маюцца на ўвазе: міжнацыянальная культура (Interkulturo), інфармацыя (Informo), ідэя (Ideo), натхненне (Inspiro). Знак «@» азначае сінэргетычны эфект гэтых двух канцэпцый.

Такім чынам, скарочаная назва E@I у першую чаргу тлумачыцца як Edukadi@Interreto (адукацыя ў інтэрнэце), але ў сувязі са шматзначнасцю літар E і I выкарыстоўваецца звычайна скарочаная назва — E@I.

## Мэты 
Мэты E@I заключаецца ў мірным і гарманічным свеце, грамадзяне якога лёгка і хутка могуць мець зносіны ў любой кропке планеты. Асноўныя мэты для гэтага:
* заахвочваць міжкультурную адукацыю і міжнароднае супрацоўніцтва і зносіны;
* падтрымліваць вывучэнне і выкарыстанне моў і інтэрнэт-тэхналогій;
* дапамагаць выкананню статута ААН і дэкларацыіі правоў чалавека.

## Гісторыя 
Падзяляюць 5 перыядаў у гісторыі E@I:

### I. Пачатковы перыяд (1999—2001) 
Ідэя стварэння E@I з’явілася ў лістападзе 1999 года. У красавіке наступнага года падчас першага семінара E@I яна была рэалізавана шляхам стварэння міжнароднай працоўнай групы.

### II. Забаўляльны перыяд 
Адбываюцца 2-і і 3-і семінары.

### III. Працоўны перыяд (2002—2004) 
Вялікая праца над рознымі праектамі у сеціве інтэрнэт, у тым ліку Lernu! Уключэнне E@I у TEJO у выглядзе спецыяльнага аддзела.

### IV. Арганізацыйны перыяд (2005—2007) 
Рэгістрацыя E@I як юрыдычнае ліцо ў Славакіі.

### V. Прафесійны перыяд (2008—наш час) 
Пашырэнне дзейнасці з інтэрнэт-практамі, у тым ліку не толькі для эсперантыстаў. Супрацоўніцтва з выдавецтвамі, такімі як Gazeta Wyborcza.

## Праекты 
Асноўнымі  праектамі E@I з’яўляюцца:
* *Lingva Prismo* — сайт аб моўнай разнастайнасці, які дэманструе розныя языкі і алфавіты, якія выкарыстоўваюць у свеце.
* *lernu!* — шматмоўны партал курсаў для вывучэння эсперанта.
* *Interkulturo* — праект культурнага абмену паміж групамі, раскіданымі па ўсяму свету.
* *Nitobe-centro* — цэнтр прадвіжэння моўнай дэмакратыі, які ініцыіруе палітычныя дэбаты па праблемам міжнародных зносін і палітыцы моўнай роўнасці.
* *Komputeko* — партал, прысвечаны кампьютарнай тэрміналогііз мэтайстымуляваць карэктнае выкарыстанне адпаведных тэрмінаў.
* *Reta PIV* — Поўны ілюстраваны слоўнік эсперанта.
* *Slovak Online* — шматмоўны апртал для вывучэння іншаземцамі славацкай мовы.

Акрамя інтэрнэт-пректаў E@I выдае навучальныя і інфармацыйныя брашуры, кнігі, дыскі. У іх ліку две кнігі аб Вікіпедыі.

## Спасылкі 
* Сайт E@I 

Катэгорыя:Арганізацыі эсперантыстаў