Русіфікацыя Беларусі

з беларускай мовы на трасянку і, нарэшце, на рускую мову.]]
**Русіфікацыя** ( +  «раблю») — сукупнасць захадаў уладаў Расійскай імперыі, а пазней СССР і Рэспублікі Беларусь пад кіраваннем Аляксандра Лукашэнкі, скіраваных на насаджэнне рускай нацыянальна-палітычнай перавагі на землях, заселеных іншымі народамі, з мэтай наступнай іх асіміляцыі і дасягнення перавагі рускіх мовы і культуры на дадзенай тэрыторыі.

Русіфікацыя Беларусі складаецца з шэрагу кампанентаў:

* Русіфікацыя адукацыі
** Перавод адукацыі ў Беларусі на рускую мову
* Навязванне рускай культуры
** Наркамаўка
* Падтрыманне прававых інстытутаў, якія ствараюць умовы для выцяснення беларускай мовы
** Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата
* Масавае ўсталяванне помнікаў расійскім дзеячам
* Перайменаванне населеных пунктаў, вуліц і іншых геаграфічных аб’ектаў у гонар расійскіх дзеячоў альбо паводле расійскай традыцыі
* Панаванне расійскага тэлебачання, расійскай прадукцыі ў медыйнай прасторы Беларусі.

Кацярына II імкнулася да аб’яднання далучаных земляў з іншымі часткамі імперыі, але рабіла гэта асцярожна і паступова. Па здушэнні паўстання 1794 года гэтая палітыка праводзілася больш упарта і настойліва з ужываннем карных захадаў. Расія афіцыйна адмаўляла беларускую нацыю і беларускую мову; чыноўнікі беларускага паходжання звальняліся з дзяржаўных устаноў і замяняліся расійскімі.

Павел I, імператар расійскі і Аляксандр I не прымалі значных захадаў супраць распаўсюджвання польскай культуры і мовы, таму польскі ўплыў на беларускіх землях па яго вынішчэнні ў часы Кацярыны II дастаткова хутка аднавіўся і да канца першай чвэрці XIX ст. перавышаў рускі.
, 1898]]
Па прыходзе да ўлады ў снежні 1825 года Мікалая I наступ на беларускую і польскую культуру аднавіўся і асабліва ўзмацніўся па здушэнні паўстання 1830—1831 гадоў. Палітыка Мікалая I была накіраваная на вяртанне больш узмоцненай русіфікацыі і ўніфікацыі земляў Беларусі.

25 чэрвеня 1840 года Мікалай I выдаў указ, паводле якога ўсе справы як ва ўрадавай, так і ў судовай частцы, не вылучаючы спраў дваранскіх і дэпутацкіх сходаў, а таксама ўвогуле ўсе акты, якога б роду і наймення яны не былі, трэба было пісаць толькі на рускай мове. У афіцыйнай дакументацыі забаранялася карыстацца словамі «Беларусь» і «беларусы». Беларусь атрымала назву «Паўночна-Заходні край», адначасна скасоўвалася дзеянне Статута Вялікага Княства Літоўскага.

За Аляксандрам II назіраліся пэўныя паслабленні ў русіфікацыйных працэсах, але палітыка ўніфікацыі і інтэграцыі заходніх губерніяў з іншымі тэрыторыямі Расійскай імперыі ўсё яшчэ працягвалася

 ў Расійскай імперыі паводле перапісу насельніцтва 1897 года.]]
Апроч таго, істотнымі фактарамі расіізацыі ў «Паўночна-заходнім краі» з’яўляліся падвышаныя (параўнальна з метраполіяй) аклады і разнастайныя прывілеі для чыноўнікаў-выхадцаў з цэнтральнай Расіі, а таксама расійскае войска, шматлікія гарнізоны якога стала размяшчаліся ў беларускіх гарадах і мястэчках.

### Русіфікатарская палітыка ў архітэктуры 
 у Барысаве (1874 г.), збудаваны ў стылі маскоўскага дойлідства XVII ст.]]

У другой палове XIX ст. на Беларусі прыкметна пашырылася і набыло беспрэцэдэнтныя маштабы царкоўнае будаванне, ініцыятарам якога быў генерал-губернатар М. Мураўёў. Мураваныя бажніцы ўзводзіліся паводле «ўзорных» праектаў і мусілі ўвасобіць праваслаўна-рускія і царкоўна-традыцыйныя рысы архітэктуры Маскоўскай царквы:

Расійскі этнограф А. М. Пыпін пісаў у 1892 годзе, што *«даўгачаснае падляганне Беларусі польскаму панаванню змяніла будаўніцтва нашых цэркваў; яны пабудаваны тут па выгляду каталіцкіх»*.

 з купаламі-цыбулінамі, шатрамі, какошнікамі і інш.]]

На правядзенне прац прапаноўвалася прыцягваць будаўнічыя арцелі з цэнтральнай Расіі, бо на думку расійскіх уладаў, знаходжанне такіх арцеляў сярод праваслаўныга насельніцтва края мусіла «*пасеяць моцнае насенне чыста расійскага жыцця*» і азнаёміць бліжэй тутэйшы народ з Расіяй.

Сотні аднолькавых цэркваў, збудаваных у гэты час, атрымалі назву «мураўёўкі». З’яўленне «мураўёвак» адпавядала абвешчанай расійскім царом Мікалаем I тэзе: *«самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць»*. Падобныя збудаванні як матэрыяльны выраз каланіяльнай палітыкі мусілі ўвасабляць бясспрэчнае панаванне царскай Расіі на Беларусі.

 ў 1820-я гады (налева) і ў 1894 годзе (направа)]]

Палітыка русіфікацыі таксама выявілася ў разбурэнні мясцовага каларыту старых гарадскіх цэнтраў Вялікага Княства Літоўскага. У час непазбежнай мадэрнізацыі гарадоў знішчаліся ратушы (у 1857 годзе па загадзе расійскага цара зруйнавалі Мінскую ратушу), руйнаваліся альбо перабудоўваліся да непазнавальнасці старажытныя цэрквы і касцёлы, змяняліся функцыі старых ансамбляў (комплексы езуіцкіх калегіумаў у Оршы і Гродна ператварылі ў вязніцы). З мэтай стварэння магутнай крэпасці на заходніх рубяжах Расійскай імперыі ў 1830-я гады поўнасцю знішчылі сярэдневяковае Берасце, багатае архітэктурнымі каштоўнасцямі (старажытны замак, 10 цэркваў і касцёлаў, мураваны Рынак з ратушай, палацам князя Чартарыйскага і іншымі будынкамі). Такім чынам закладваліся асноўныя прынцыпы каланіяльнай архітэктурнай практыкі ў Беларусі: гвалтоўная змена функцый старых ансамбляў, брутальнае разбурэнне важных у духоўным і гістарычным сэнсах аб’ектаў, наўмыснае стварэнне эстэтычнага канфлікту праз радыкальную стылістычную змену альбо пабудову чужародных і несумаштабных аб’ектаў у традыцыйным высокамастацкім асяроддзі.

3 сакавіка 1918 года ў нямецкай прэсе выйшла публікацыя пра ўражанні ад таго горада, у якое ператварыўся Мінск пад уладай Расійскай імперыі.

Кампанія супраць беларускай мовы была ўзнятая ў СССР у пачатку 1930-х гадоў. Палітыка русіфікацыі беларускай мовы знайшла сваё канкрэтнае адлюстраванне ў выдадзенай у 1931 годзе пад рэдакцыяй дырэктара Інстытуту Філасофіі Беларускай Акадэміі Навук акадэміка С. Я. Вальфсона «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі». Практычным завяршэннем першага этапу кампаніі русіфікацыі беларускай мовы зрабілася ўрадавая пастанова Савету народных камісараў БССР за 28 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу», якая датычыла не толькі правапісу, але і фанетычных і марфалагічных асаблівасцей беларускай мовы.

У 1950 годзе Сталін пісаў:

Адна з прадбачаных Сталіным занальных моў мусіла паўстаць на базе рускай мовы.

Цягам усёй русіфікацыйнай кампаніі, якая пачалася ў 1930-х гадах ва ўсіх нерускіх мовах Савецкага Саюза адбываўся прыблізна адначасна аднолькавы працэс з аднолькавай рэакцыяй на яго з боку асобных народаў. Калі разгледзіць славянскія нерускія мовы СССР — беларускую і ўкраінскую — то ў звязку са сваяцтвам гэтых моў русіфікацыйны працэс у кожнай з іх з’яўляўся ідэнтычным ва ўсіх дэталях. У працэсе русіфікацыі неславянскіх моў — цюркскіх, моў народаў Каўказу, мовы балцкіх народаў — існавалі пэўныя фармальныя і колькасныя розніцы ад русіфікацыйнага працэсу ў беларускай альбо ўкраінскай мовах, але асноўныя мэты, на якія быў скіраваны гэты працэс, заставаліся аднолькавымі.

Рэалізацыя моўнай палітыкі ў БССР праводзілася ў двух кірунках, якія ўзаемна дапаўняюць адзін адно, але паслядоўна вялі да поўнага нівеліравання беларускай мовы:
# Звужэнне сферы ўжывання беларускай мовы ў публічным жыцці і замена яе рускай;
# Усебаковая русіфікацыя дапушчанай да публічнага ўжывання беларускай мовы.

У пасляваенны час на нізкім прафесійным узроўні вялося выкладанне многіх прадметаў, дрэнна ўлічваліся нацыянальныя асаблівасці ў вучэбна-выхаваўчай рабоце. Гэтаму спрыялі ўмовы, звязаныя з камандзіраваннем у рэспубліку многіх кадраў, якія не валодалі мовай карэннага насельніцтва і не жадалі, каб яе вывучалі іх дзеці. Абыякава адносіўся да беларускай мовы партыйна-дзяржаўны апарат. У 1953 г. толькі 62,2 % кіруючых кадраў рэспубліканскай партыйнай арганізацыі складалі прадстаўнікі карэннай нацыянальнасці. Гэтыя абставіны спрыялі таму, што рэзка скарацілася колькасць беларускіх школ у буйных прамысловых цэнтрах. У Мінску ў 1945/46 н.г. з 28 школ 14 былі беларускамоўнымі, а ўжо ў 1952/53 н.г. з 46 школ беларускіх налічвалася толькі 9. Набірала моц тэндэнцыя скарачэння беларускамоўных школ у раёнах і нават у сельскай мясцовасці.

Кепская сітуацыя склалася з выданнем беларускамоўных кніг. Беларускамоўныя кнігі трымаліся на складах, не пушчаліся ў продаж, а потым спісваліся ў якасці затаваранай нехадавой прадукцыі, якую ніхто не хоча чытаць. Разам са змяншэннем тыражаў і колькасці беларускамоўнай друкаванай прадукцыі, павялічвалася колькасць і ўдзельная вага рускамоўнай. У 1946 годзе тыраж часопісаў на рускай мове ў БССР складаў 1 %, 1955 годзе ён дасягнуў 31 %. У 1970 годзе агульны тыраж беларускамоўных кніг складаў 9 мільёнаў асобнікаў, рускамоўных — 16 мільёнаў.

26 мая 1983 была прынятая пастанова ЦК КПСС і Савету Міністраў СССР, аб павелічэнні на 15 % заробку настаўнікаў рускай мовы ў беларускамоўных школах. Пастанова прадугледжвала са студзеня 1984 года павелічэнне на 15 % стаўкі настаўнікаў падрыхтоўчых і другіх-трэціх класаў, якія ведалі рускую мову, і настаўнікаў рускай мовы і літаратуры ў 4—11 класах агульнаадукацыйных школ усіх тыпаў.

### Адукацыя 
Канстытуцыя Беларусі дэкларуе роўнасць дзвюх дзяржаўных моў: беларускай і рускай, аднак у рэальнасці атрымаць адукацыю па-беларуску складана.
З кожным годам колькасць беларускамоўных груп у садку і беларускамоўных школ скарачаецца. А вышэйшая адукацыя на беларускай мове практычна ліквідавана.

#### Дашкольныя ўстановы 
У дзіцячых садках па-беларуску ў 2014 годзе навучалася 11 % дашкольнікаў (45 тысяч чалавек), а ў 2013 годзе іх было яшчэ 11,4 %.
Пасля здабыцця незалежнасці (1991) доля беларускамоўных школ рэзка вырасла, але пачала зноў падаць пасля таго, як з прыходам да ўлады А. Лукашэнкі зноў пачалася русіфікацыя.

З 1995 да 2006 года доля беларускамоўных школьнікаў скарацілася з больш чым 40 %, да тых самых савецкіх 22 %.
Але і гэта лічба імкліва памяншалася: у 2011-м яна ўпала да 17,8 %, у 2016-м — да 13,3 %. Толькі за перыяд з 2011 да 2014 года ў асоб­ных ра­ё­нах Беларусі ў да­школь­ных уста­но­вах, шко­лах і гім­на­зі­ях уво­гу­ле знік­лі бе­ла­рус­ка­моў­ныя кла­сы і групы.
У 2009 годзе яна складала 16,7 %, у 2014—2015 навучальным годзе ўпала да 12,1 %. А ў 2018—2019 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў.

На люты 2019 года ў абласных цэнтрах Беларусі (з выключэннем Мінска) няма ніводнай беларускамоўнай школы, ёсць толькі асобныя беларускія класы. Колькасць дзяцей у гэтых класах вагаецца ад пяці да двух дзясяткаў. Агулам ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі не налічваецца і трох сотняў дзяцей, якія вучацца цалкам па-беларуску. З 118 беларускіх раённых цэнтраў толькі ў двух з іх ёсць беларускамоўная школа — у Барысаве (гімназія № 2) і Іванаве (сярэдняя школа № 4). Разам з тым, у барысаўскай гімназіі № 2 беларускамоўная толькі пачатковая школа. З 277 сярэдніх навучальных устаноў Мінска толькі 7 — беларускамоўныя. У сярэдняй школе № 190, якая ўваходзіць у лік згаданых сямі беларускамоўных школ Мінску, адбываецца набор як у беларускамоўныя, так і ў рускамоўныя класы.

Такім чынам, у сталіцы, абласных і раённых цэнтрах Рэспублікі Беларусь маецца ўсяго 6 беларускамоўных школ:
# Гімназія № 4 (вуліца Кунцаўшчына, 18 — г. Мінск, Фрунзенскі раён)
# Гімназія № 9 (вуліца Сядых, 10 — г. Мінск, Першамайскі раён)
# Гімназія № 14 (вуліца Васняцова, 10 — г. Мінск, Заводскі раён)
# Гімназія № 23 (праспект Незалежнасці, 45 — г. Мінск, Савецкі раён)
# Гімназія № 28 (праспект Ракасоўскага, 93 — г. Мінск, Ленінскі раён)
# Сярэдняя школа № 60 (вуліца Карла Лібкнэхта, 82 — г. Мінск, Маскоўскі раён)
# Сярэдняя школа № 4 (вуліца Савецкая, 78 — г. Іванава)

#### Сярэдняя спецыяльная адукацыя 
Колькасць навучэнцаў у беларускамоўных каледжах у перыяд з 2010 года па 2014 год скарацілася ў дзесяць разоў і складае ўсяго 300 чалавек. Яшчэ 21 800 (16,9 %) чалавек навучаюцца па-руску і па-беларуску, што на практыцы азначае выкладанне адзінкавых дысцыплін на беларускай мове. Паводле іншых звестак, на беларускай мове станам на 2014 год навучаецца ўсяго 300 чалавек, што азначае скарачэнне ў 6 разоў усяго за адну пяцігодку.

### Бізнес 
Выкарыстанне беларускай мовы ў гандлі было абмежавана Тэхнічным рэгламентам Мытнага саюза 022—2011, паводле якога (п. 1 арт. 4.1) усе тавары павінны абавязкова маркіравацца на рускай мове.

У снежні 2020 года кампанія «Synesis Group» была ўнесена ў Чорны спіс Еўрасаюза ў тым ліку за забарону сваім супрацоўнікам размаўляць беларускаю.

### Прычыны русіфікацыйнай моўнай палітыкі 
Рэжым Лукашэнкі не тлумачыць прычын фарсіравання русіфікацыі пасля 1995 года. У беларускай грамадзянскай супольнасці выказаны думкі пра негалосную дамоўленасць паміж рэжымам Лукашэнкі і кіраўніцтвам Расіі. Паводле меркаванай дамоўленасці, рэжым Лукашэнкі абавязаўся забяспечваць палітычную лаяльнасць да Расіі і праводзіць русіфікацыю ў Беларусі, скарачаць сферу ўжывання беларускай мовы, у абмен на сродкі ад Расіі для ўтрымання ўлады ў Беларусі.

Магчымым пацверджаннем такой дамоўленасці можа быць традыцыйнае наданне асаблівай важнасці агрэсіўнай расійскай экспансіі рускай мовы і культуры ў суседнія краіны. Названая акалічнасць была рысай як імперскай, так і савецкай, так і сучаснай Расіі. Пацверджаннямі працягу трымання такой палітыкі ў сучаснасці ёсць напрыклад істэрычная рэакцыя Крамля на дэрусіфікацыю ва Украіне з 2014 года і агрэсіўныя каментары расійскіх афіцыйных асоб на адрас дэрусіфікацыйных ініцыятыў у Казахстане.

## Прававыя наступствы 
* Русіфікацыя Беларусі з’яўляецца складнікам этнацыду, што падпадае пад крымінальны пераслед міжнародных судовых інстанцый.
* За раследаванне дыскрымінацыі беларускай мовы рэжымам Лукашэнкі выказваўся прэтэндэнт на пасаду прэзідэнта Беларусі (адмоўлена ў рэгістрацыі кандыдатам), кіраўнік ініцыятыўнай групы кандыдаткі ў прэзідэнты на выбарах 2020 года Святланы Ціханоўскай, блогер і палітычны актывіст Сяргей Ціханоўскі. 28 траўня 2020 года актывіст адзначыў:

## Гл. таксама 
* Рэформа беларускага правапісу 1933 года
* Наркамаўка
* Этнацыд
* Транслітарацыя
* Купала (фільм)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s.
* 
* Станіслаў Станкевіч. Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 79 с.
* Генадзь Лыч, Леанід Лыч. Паміж двух агнёў: Урокі гісторыі .
* Самусік, А. Ф. Русіфікацыя сістэмы асветы на беларускіх землях у апошняй трэці XVIII — другой палове ХІХ ст. // Гістарычны альманах. Т. 14. Гродна-Беласток, 2008. С. 48-93.
* https://apnews.com/article/belarus-language-russia-lukashenko-russification-bcc4eb1881ca6c93f98ef9951068dde7

## Спасылкі 
* Фільм «Русіфікацыя на Беларусі»  — у 2-х частках
* Ніна Баршчэўская. Русіфікацыя беларускай мовы ў асвятленні газеты «Беларус» 
* Білінгвізм  — плакат Уладзіміра Крукоўскага, 1988 г.