Валынская разня

**Валынская разня** (, ) — масавае знішчэнне Украінскай паўстанцкай арміяй-АУН(б) этнічнага польскага цывільнага насельніцтва і, у меншых маштабах, цывільных асоб іншых нацыянальнасцей, улучаючы ўкраінцаў, на тэрыторыі Валыні:

* Гістарычныя падзеі XVI—XVIII стагоддзяў, напоўненыя вельмі жорсткімі сялянскімі бунтамі і казацкімі паўстаннямі, якія тушыліся струменямі крыві і пакінулі пасля сябе двухбаковыя крыўды і пачуццё сацыяльнай несправядлівасці.
* Досвед і высновы з прайгранай украінцамі вайны з Польшчай 1918—1919 гадоў, якія паказвалі на Польшчу як на адну з асноўных перашкод пры стварэнні незалежнай Украіны.
* Неўрэгуляваныя агульнапалітычныя ўмовы пасля Першай сусветнай вайны, якія пазбавілі ўкраінцаў магчымасці мець уласную дзяржаўнасць.
* Нацыянальная палітыка міжваеннай Польшчы на яе ўсходніх тэрыторыях, заснаваная на нацыяналізме і адхіленні іншых нацыянальнасцяў ад удзелу ў дзяржаўным і грамадскім жыцці (пытанне аўтаноміі і самакіравання, праблема зямельнай рэформы, палітыка ў сферы адукацыі, парушэння грамадзянскіх праў і свабод, рэпрэсіі супраць украінцаў), якая не ліквідавала ранейшыя сацыяльныя канфлікты, але, наадварот, іх абвастрыла.
* Тэрарыстычная і сабатажная дзейнасць УВА, а потым і АУН, на тэрыторыі Польшчы ў міжваенны перыяд.
* Антыпольская дзейнасць АУН у час Другой сусветнай вайны, абумоўленая галоўным чынам прынятай ідэалогіяй інтэгральнага нацыяналізму Д. Данцова і фармавала свядомасць украінскага грамадства ў духу варожасці да палякаў як такім, якія былі перашкодай для стварэння незалежнай Украіны.
* Падбухторвальная роля абодвух таталітарных рэжымаў (савецкага і нямецкага) ва ўзмацненні ўкраінска-польскага канфлікту.
* Дэмаралізавальны ўплыў вайны, якая прынесла велізарнае маральнае спусташэнне і адыход ад нормаў сацыяльных паводзін, абумовіўшы крывавы і злачынны характар канфлікту.
* Бескампрамісныя пазіцыі як польскага ўрада, так і кіраўніцтва АУН у тэрытарыяльным пытанні.

## Развіццё і ход канфлікту 
Найболей крывавы эпізод украінска-польскага канфлікту ў сярэдзіне 20 стагоддзя, які многімі гісторыкамі (перадусім — польскімі) вылучаецца з агульнай карціны ўкраінска-польскага ўзброенага канфлікту. Даволі часта польскія гісторыкі трактуюць дадзеныя падзеі выключна як антыпольскую акцыю УПА, а ўкраінскія акцэнтуюць увага на матывах, што прывялі да правядзення УПА гэтай акцыі, а таксама надаюць значную ўвагу зваротным дзеянням Арміі Краёвай супраць грамадзянскага ўкраінскага насельніцтва, у тым ліку на тэрыторыі Польшчы.

Хоць выпадкі знішчэння ўкраінцаў і палякаў зафіксаваны з 1942 года, маштабны характар гэтыя дзеянні набылі ўвесну 1943 года, калі Валынскі краявы провад АУН(б) прыняў рашэнне пра выгнанне з Валыні мясцовых палякаў. Дзеянні ўкраінскіх узброеных атрадаў спачатку былі накіраваны супраць палякаў — службоўцаў нямецкай адміністрацыі, якія ахоўвалі лясы і дзяржаўныя маёнткі (*легеншафты*). Потым яны пашырыліся таксама на пражываючых у сельскай мясцовасці палякаў — спачатку на прыбылых у міжваенны перыяд, а потым і тых, якія жылі там стала.

Падчас баявых дзеянняў атрадаў Арміі Краёвай супраць атрадаў УПА таксама папакутавала значная частка ўкраінскага насельніцтва.

У цэлым гісторыкі салідарныя ў тым, што ахвярамі разаніны толькі на Валыні стала не менш 30-40 тысяч палякаў, імавернасныя ацэнкі некаторых спецыялістаў павялічваюць гэтыя лічбы да 50-60 тысяч, а з улікам іншых тэрыторый лік ахвяр сярод польскага насельніцтва дасягнуў 75-100 тысяч, у часе дыскусіі пра колькасць ахвяр з польскага боку даваліся ацэнкі ад 30 да 80 тысяч.

Ва Украіне падобныя падлікі не праводзіліся, лік загінулых з украінскага боку ацэньваецца ў некалькі тысяч чалавек, пры гэтым адны гісторыкі пішуць пра колькасць загінулых украінцаў толькі на Валыні ад 2 да 3 тысяч месцаў масавых пахаванняў, праведзеныя эксгумацыі шэрага з іх пацвердзілі факты, выкладзеныя ў архіўных дакументах. Ва Украіне фундаментальныя даследаванні дадзенай тэмы пачаліся ў 1997 годзе ў рамках Урадавай камісіі па праблеме АУН-УПА. У канцы 1990-х гадоў была створана супольная камісія польскіх і ўкраінскіх гісторыкаў для працы па асвятленні гэтых падзей. Яе праца паказала наяўнасць выяўных адрозненняў у трактоўцы падзей польскімі гісторыкамі і шэрагам украінскіх гісторыкаў — выхадцаў месцаў падзей.

Да 60-годдзя падзей у 2003 годзе прэзідэнтамі Украіны і Польшчы была прынята «Супольная заява „Пра замірэнне ў 60-я ўгодкі трагічных падзей на Валыні“», у якім абодва прэзідэнты выяўлялі глыбокае шкадаванне з нагоды былых трагічных момантаў супольнага мінулага ўкраінскага і польскага народаў. Прэзідэнты адзначылі, што шматвяковая гісторыя адносін польскага і ўкраінскага народаў мае шмат як светлых, так і трагічных бакоў. Прэзідэнты аддалі даніну памяці ахвярам братазабойчых канфліктаў, выказалі спачуванне родным і блізкім загінулых, прызналі патрэбным супольны пошук гістарычнай праўды і ажыццяўленне публічнага маральнага асуджэння арганізатараў і выканаўцаў злачынстваў супраць польскага і ўкраінскага народаў, прызналі, што трагічны лёс спасціг абодва народы, аднак асабліва папакутавала польскае насельніцтва на Валыні, выказалі надзею на тое, што падобнае ў будучыні не паўторыцца.

Нягледзячы на палярныя погляды, да 60-годдзя падзей у 2003 годзе была прынята агульная заява, што адзначыла факт масавага знішчэння палякаў і тое, што ва ўкраінска-польскім супрацьстаянні яны былі бокам, які пераважна бараніўся.

Нягледзячы на гэту выснову, дэпутатам Вярхоўнай Рады Украіны з вялікімі намаганнямі атрымалася прыняць супольную польска-ўкраінскую парламенцкую заяву па гэтай падзеі, тэкст якой складаўся з агульных фраз, а адказнасць за знішчэнне палякаў ускладаецца на неназваныя «ўзброеныя фармаванні ўкраінцаў».

15 ліпеня 2009 года Сойм Польшчы ў сваёй пастанове (прынятай ухвальнымі ўсклікамі без працэдуры галасавання) канстатаваў, што АУН і УПА здзейснілі «антыпольскую акцыю — масавыя забойствы, што мелі характар этнічнага чышчання і якія валодалі прыкметамі генацыду», апроч таго, у рэзалюцыі Сойм «паважае памяць ваяроў Арміі Краёвай, Самаабароны Усходніх Зямель і Сялянскіх батальёнаў, якія ўсталі на драматычнае змаганне па абароне польскага грамадзянскага насельніцтва, а таксама з болем успамінае пра ахвяр сярод украінскага грамадзянскага насельніцтва».

15 ліпеня 2013 года Сойм Польшчы прыняў адмысловую рэзалюцыю, прысвечаную 70-годдзю «Валынскага Злачынства» (такая назва выкарыстана ў рэзалюцыі), дзе адзначаецца што злачынствы, дасканалыя АУН і УПА, мелі «арганізаваны і масавы маштаб», што надало ім «характар этнічнага чышчання з прыкметамі генацыду». Таксама ў рэзалюцыі Сойма завецца лічба загінулых палякаў у 1942—1945 гг. на тэрыторыі Валыні і Усходняй Галічыне — каля 100 тысяч чалавек. Таксама ў рэзалюцыі Сойм заявіў пра тое, што ён «паважае памяць грамадзян II Рэчы паспалітай Польскай, па-зверску забітых украінскімі нацыяналістамі. Сойм Польскай Рэспублікі выяўляе найвышэйшае прызнанне салдатам Войска Краёвай, Самаабароны Усходніх Зямель і Сялянскіх Батальёнаў, якія ўступілі ў гераічнае змаганне ў абарону палякаў». У параўнанні з рэзалюцыяй ад 15 ліпеня 2009 года ў рэзалюцыі 2013 года інакш сфармуляваны тэза пра ахвяр сярод украінцаў: «Сойм Польскай Рэспублікі выяўляе сваю падзяку ўкраінцам, якія рызыкуючы, а часам і аддаючы сваё жыццё, баранілі польскіх сабратоў ад жахлівай смерці ад рук Арганізацыі Украінскіх Нацыяналістаў і атрадаў Украінскага Паўстанцкага Войска». Рэзалюцыя была прынята 263 галасамі пры 33 супраць і 146, якія ўстрымаліся. На вынікі галасавання паўплывала тое, што шэраг апазіцыйных партый настойваў на значна больш цвёрдым варыянце рэзалюцыі, у якім падзеі кваліфікаваліся як «генацыд», а таксама 11 ліпеня (дзень у 1943 годзе, у які ўкраінскімі сіламі былі атакаваны 99 населеных пунктаў на Валыні, населеных палякамі) прапанавалася абвясціць «Днём памяці ахвяр Валынскага Злачынства», аднак у выніковым варыянце рэзалюцыі ўсе гэтыя прапановы былі адпрэчаны. Выніковы варыянт рэзалюцыі на пасяджэнні Сойма бараніў міністр замежных спраў Польшчы Радаслаў Сікорскі.

22 ліпеня 2016 года Сейм Польшчы прызнаў падзеі Валынскай разні генацыдам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 1: Війна під час війни. 1942—1945. / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 792 с.
* Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 2: Війна під час війни. 1945—1947 / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 576 с.
* 
* Вашкевіч А. «Распятыя дзеці»: як фота сямейнай трагедыі выкарысталі для распальвання варожасці // Наша гісторыя, № 2, 2019, с. 54-55. ISBN 2617—2305

## Фільмы 
* «Синдром памяти». Документальный фильм .

## Спасылкі 
* «Сайт памяці Валынскай трагедыі»     — Інстытут нацыянальнай памяці
* «Воєнна історія» #3_4 за 2003 рік Документи з відзначення 60-ї річниці трагічних подій
* Ґжеґож Мотика Польська реакція на дії УПА: масштаб і перебіг каральних акцій
* Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року 
* Матеріали Всеукраїнської наукової конференції «Волинська трагедія: через історію до порозуміння», м. Луцьк, 19-20 червня 2013 р. 
* Pojednanie przez trudną pamięć. Wołyń 1943 / Поєднання через важку пам’ять. Волинь 1943 / Reconciliation through Difficult Remembrance. Volhynia 1943
* СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ IX—X МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.)
* 
* 
* 

Катэгорыя:Генацыд