open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сет (міфалогія)

**Сет** (Сетх, Сутэх, Сута, Сеці; ) — у старажытнаегіпецкай міфалогіі і рэлігіі бог лютасці, пясчаных бур, разбурэнняў, хаосу, вайны і смерці. Першапачаткова шанаваўся як «абаронца сонца-Ра». У перыяд Старога царства (XXVIII—XXIII ст. да н.э.) лічыўся таксама апекуном царскай улады. Яго імя ўваходзіла ў тытулы і імёны шэрага фараонаў. Пазней быў дэманізаваны, стаў антаганістам ў дуалістычнай барацьбе Хора і Сета, персаніфікацыяй сусветнага зла, сатаной. Таксама Хор і Сет могуць злівацца ў адзінае двухгаловае бажаство Херуіфі.

Быў заступнікам далёкіх краін і чужакоў. Бог «чужых краін» (пустынь), цемры і зла, брат і забойца «добрага бога» Асірыса. Паводле міфаў, Сет быў пераможаны сынам Асірыса богам Горам, які адпомсціў за бацьку і сам стаў уладаром Сусвету.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі
Катэгорыя:Багі вайны
Катэгорыя:Багі
Міжнародны аэрапорт Лонгтхань

**Міжнародны аэрапорт Лонгтхань** ('''') — галоўны аэрапорт В’етнама. Знаходзіцца за 40 кіламетраў на ўсход ад Хашыміна.
Будаўніцтва пачнецца ў 2015 годзе і завершыцца ў 2020 годзе. У 2020 годзе яна будзе мець тэрмінал, узлётна-пасадачных палос 2 (4000 м), здольныя служыць 25000000 пасажыраў па гадах. Другі этап завершыцца ў 2030 годзе, з 2 тэрміналаў і ўзлётна-пасадачных палос 3, здольныя служыць 50000000 пасажыраў у год.
Кошт першага этапу складае 6,7 млрд. долараў ЗША. Гэта будзе адным з буйных аэрапортаў у Азіі і самым вялікім аэрапортам ў В'етнаме.
  
## Спасылкі 
* Tổng công ty Cảng hàng không miền Nam (Southern Airports Corporation

Катэгорыя:Аэрапорты
Катэгорыя:Аэрапорты В’етнама

Катэгорыя:Хашымін
Урбан V

**Урбан V** (, свецкае імя: **Гіём дэ Грымаар**, ; 1309/1310 — 19 снежня 1370) — Папа Рымскі з 28 верасня 1362 года па 19 снежня 1370 года.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Нефтыда

**Нефтыда** (грэч.), *Небетхет* (стар.-егіп. «Спадарыня абіцелі») — у егіпецкай міфалогіі малодшая з дзяцей Геба і Нут. Багіня геліопальскай Энеады.

Малявалася ў вобразе жанчыны з іерогліфам свайго імя на галаве (дом з будаўнічым кошыкам наверсе). Лічылася жонкай Сета і шанавалася ў гэтай якасці, але, мяркуючы па тэкстах, вельмі мала з ім звязана. Яе сутнасць у егіпецкай рэлігійнай літаратуры амаль не раскрыта. У міфалагічных тэкстах, аднак, Нефтыда выступае разам з сястрой Ісідай у містэрыях Асірыса і ва ўсіх памінальных магічных абрадах. Яна разам з Ісідай аплаквае Асірыса, удзельнічае ў пошуках яго цела, ахоўвае яго мумію, стоячы ля падгалоўя яго ложа. Абедзве сястры ля ўсходняга неба сустракаюць памерлага. Нефтыда з’яўлялася спадарожніцай Ра ў яго начным плаванні па падземных водах.

Паводле «Тэкстаў пірамід», Нефтыда плавае ў начной барцы (Ісіда — у дзённай). Нефтыда, Ісіда і  атаясняліся з сакаліхамі, таму іх часта выяўляюць на саркафагах у выглядзе крылатых жанчын, як абаронцаў памерлых.
У якасці выявы Нефтыды нярэдка выступала .

Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Багі
Першаснаротыя

**Першаснаротыя** (*Protostomia*) — падраздзел двухбакова-сіметрычных беспазваночных жывёл, у якіх ротавая адтуліна ўтвараецца на месцы першаснага рота (бластапора) або яго пярэдняй часткі, анальная — на заднім канцы цела.

Да першаснаротых адносяцца імшанкі, кольчатыя чэрві, круглыя чэрві, малюскі, немертыны, плечаногія, плоскія чэрві, фараніды, членістаногія, аніхафоры, калючагаловыя, эхіўры, калаўроткі, скрэбні.

Шкілет вонкавы (кутыкула, хіцін ці ракавіна); пярэдняя і задняя кішкі развіваюцца праз прагінанне эктадэрмы; нервовая сістэма прадстаўлена нервовым ствалом і гангліямі (нервовымі вузламі), выдзяляльная — нефрыдыямі. Драбленне яйца спіральнае (калі не зменена другасна).

Першаснаротыя проціпастаўляюцца другаснаротым, у якіх ротавая адтуліна ўтвараецца незалежна ад першаснага рота.

## Літаратура 
*
Плоскія чэрві

**Плоскія чэрві**, пляскатыя чэрві (*Platyhelminthes*) — тып беспазваночных жывёл.

## Апісанне 
Чэрвепадобныя двухбакова-сіметрычныя жывёлы з тонкім лістападобным або стужкападобным целам і адасобленым галаўным аддзелам.

Даўжыня ад 0,1 мм да 30 м. Цела двухбакова-сіметрычнае, плоскае. Маюць суцэльны або з асобных членікаў скурна-мышачны мяшок з эпітэлію і шматслойнай мускулатуры, запоўнены парэнхімай, у якой размешчаны ўнутраныя органы. Нервовая сістэма ў выглядзе парных гангліяў і падоўжных нервовых ствалоў; выдзяляльная — накшталт канала.

## Пашырэнне 
Выдзяляецца 4-9 класаў, найбольш шматлікія з іх раснічныя чэрві, стужачныя чэрві, трэматоды; больш за 12,5 тыс. відаў.

Пашыраны ўсюды. Раснічныя чэрві жывуць у марскіх і прэсных водах, на сушы, астатнія — вонкавыя ці ўнутраныя паразіты жывёл і чалавека. Сярод іх бычыны цэпень, свіны цэпнь, смактун пячоначны, эхінакок і іншыя ўзбуджальнікі гельмінтозаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Характэрна з’яўленне сістэм органаў, уласцівых для большасці жывёл: апорна-рухальнай (скурна-мускульны мяшок і парэнхіма), стрававальнай (рот, глотка, слепа замкнуты кішэчнік), выдзяляльнай (протанефрыдыі), нервовай (галаўны нервовы вузел, нервовыя ствалы і органы пачуццяў) і палавой (пераважна гермафрадыты з унутраным апладненнем). Крывяноснай і дыхальнай сістэм няма.

Развіццё прамое або з ператварэннем у свабодна жывучых, складанае з чаргаваннем пакаленняў і зменай гаспадароў у паразітаў (апрача монагенетычных смактуноў).

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1367-6.
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Аніхафоры

**Аніхафоры** (*Onychophora*) — тып наземных беспазваночных жывёл.

## Апісанне 
Цела двухбаковысіметрычнае, сегментаванае, даўжынёй да 15 см, пакрыта тонкай эластычнай кутыкулай. Сегменты тулава вонкава не выражаны, а канцавіны не маюць сапраўдных членікаў. Склератызаваны толькі ротавыя кручкі і кіпцюрыкі ног. Трываласць і пругкасць покрываў забяспечваецца не столькі кутыкулай, сколькі тоўстым калагенавым слоем, які ляжыць пад эпітэліем (як у кольчатых чарвей). Паверхня цела пакрыта мноствам бугаркоў, якія нясуць сенсарныя конусы.

На галаве размешчаны дзве доўгія нечленістыя антэны, пара простых вачэй (у некалькіх відаў вочы страчаны), два ротавых вырасты, на вяршыні якіх адкрываюцца пратокі залоз, што выдзяляюць клейкі сакрэт, які хутка застывае на паветры. Ротавая поласць з дзвюма хіцінавымі сківіцамі. Па ўсёй даўжыні цела размешчаны 13-43 пары кароткіх нераздзеленых ножак, якія нясуць па два кіпцюрыкі.

Сценка цела — скурна-мускульны мяшок, поласць сфарміравана з цэлома і рэшткаў першаснай паражніны цела (як у членістаногіх). Органы дыхання — пучкі трахейных трубачак (да 70 у адным сегменце), дыхальцы шматлікія. Сэрца ў выглядзе трубкі з адтулінай на спінным баку, крывяносная сістэма незамкнёная. Органы выдзялення — цэламадукты, пара ў кожным сегменце. Цэнтральная нервовая сістэма прадстаўлена парным надглоточным гангліем і двума брушнымі тулаўнымі стваламі, злучанымі шматлікімі папярочнымі перамычкамі.

## Пашырэнне 
Адзіны сучасны клас (Першаснатрахейныя, *Protracheata*) падзяляецца на 2 сямействы, каля 200 відаў.

Выкапнёвыя рэшткі вядомыя з адкладаў кембрыйскага перыяду. Выкапнёвыя віды жылі ў морах, сучасныя віды жывуць у подсцілцы вільготных трапічных і субтрапічных лясоў Амерыкі, Афрыкі, Азіі, Аўстраліі, больш шматлікія ў Паўднёвым паўшар’і.

## Асаблівасці біялогіі 
Жывуць у вільготных мясцінах, у лясным подсціле. Актыўныя ў прыцемках і ноччу. Драпежнікі, палююць на казурак, выкарыстоўваючы ў якасці пасткі струменьчыкі сакрэту, які выстрэльваецца з ротавых вырастаў. У спакоі ротавая вобласць знаходзіцца ўнутры цела, але можа выварочвацца вонкі.

Раздзельнаполыя. Палавая адтуліна ў самца і самкі няпарная, знаходзіцца на перадапошнім сегменце тулава.

У розных анікафор эмбрыягенез праходзіць або ў яйцы, багатым жаўтком, або ў целе самкі. Пераважна жывародныя. Развіццё без пераўтварэння.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Грыгорый XI

**Грыгорый XI** (лац. Gregorius PP. XI, свецкае імя: **П’ер Ражэ дэ Бафор**, ; 1329, 1331 або 1336, замак Мамон, дыяцэз Льежа, Францыя — , ) — Папа Рымскі з 30 снежня 1370 па 27 сакавіка 1378. Француз па нацыянальнасці. Пад уплывам святой Кацярыны Сіенскай вярнуў папскі трон з Авіньёна ў Рым, скончыўшы такім чынам 70-гадовы Авіньёнскі палон пап.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Дангхоі

**Дангхоі** (*Đồng Hới*), горад у В’етнаме. Горад з'яўляецца сталіцай правінцыі Куангбінь. Ён размешчаны на беразе мора, з 12 км ўзбярэжжа. Дангхоі ў 486 км на поўдзень Ханоі.

Аэрапорт Дангхоі ў 6 кіламетрах на ўсход ад Дангхоі.

Катэгорыя:Гарады В’етнама
Гільгамеш

)]]
**Гі́льгамеш** ({d}gilgameš[3]-e) — паўлегендарны правіцель шумерскага горада Урук (XXVIII ст. да н.э.).

У эпічных песнях III тыс. да н.э., паэме канца III — пач. II тыс. да н.э. апісваюцца подзвігі Гільгамеша, яго сяброўства з дзікім чалавекам Энкіду, падарожжа ў пошуках сакрэту бессмяротнасці. Копія паэмы, напісаная клінапісам на 12 гліняных таблічках, знойдзена ў бібліятэцы асірыйскага цара Ашурбаніпала.

## Гл. таксама 
* Эпас пра Гільгамеша

Катэгорыя:Урук
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XXVII стагоддзя да н. э.
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Міфічныя доўгажыхары
Сяргей Ігаравіч Астапчук

**Сяргей Ігаравіч Астапчук** (, Наваполацк — , Яраслаўская вобласць) — беларускі і расійскі хакеіст — левы нападнік.

## Біяграфія 
Хакейная школа: «Хімік» з Наваполацка (у якой гуляў яго бацька Ігар Астапчук), «Дынама Масква» і «Спартак». Першы трэнер — Андрэй Корабаў. Выступаў за юнацкія і маладзёжныя клубы «Хімік» — 88, «Спартак» — 90 (2002—2006), «Лакаматыў» — 2 (2006—2008), «Rouyn-Noranda Huskies» (2008—2010), «Лока» (з 2009).

З 2007 па 2011 гуляў таксама за КХЛ «Лакаматыў».

7 верасня 2011 года загінуў у катастрофе Як-42 пад Яраслаўлем пры ўзлёце з аэрапорта «Тунашна» разам з камандай «Лакаматыў Яраслаўль».

Астапчук адначасова валодаў беларускім і расійскім пашпартамі. Апошнім часам вельмі спадзяваўся, што федэрацыя хакею зможа дамовіцца з «Лакаматывам», каб яму дазволілі гуляць за беларускую зборную. Па прылёце ў Мінск хакеіст мусіў сустрэцца з галоўным трэнерам беларускай зборнай Кары Хейкіля. Пахаваны ў Мінску на Кальварыйскіх могілках.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Астапчук, Сяргей  на сайце ХК «Локомотив»
* 
* 

Катэгорыя:Хакеісты Беларусі
Катэгорыя:Хакеісты Расіі
Катэгорыя:Хакеісты КХЛ
Катэгорыя:Хакеісты МХЛ
Катэгорыя:Ігракі ХК Лока
Катэгорыя:Ігракі ХК Лакаматыў Яраслаўль
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофе 7 верасня 2011 года
Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках
Катэгорыя:Памерлі ў Яраслаўлі
Марсель Альбер

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Марсель Альбер
|арыгінал імя = Marcel Olivier Albert
|перыяд жыцця   = — (92 года)
|месца нараджэння = Парыж, Францыя
|месца смерці = Тэхас, ЗША
|партрэт = Marcel Albert in uniform.jpg
|подпіс = Марсель Альбер у апошнія гады службы ў ВПС Францыі
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =1938—1948
|званне = капітан
|род войскаў = Ваенна-паветраныя сілы Францыі
|камандаваў =
|частка = Нармандыя-Нёман
|бітвы = Другая сусветная вайна
|узнагароды = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
     
-
    
}
{ style="background:transparent"
     
}
|сувязі =
|у адстаўцы = бізнесмен
}}
**Марсель Альбер** (; 25 лістапада 1917 — 23 жніўня 2010) — французскі лётчык, удзельнік баёў на Беларусі ў гады Вялікай айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза, заслужаны лётчык Францыі.

## Біяграфія 
### Асабістае жыццё. Пачатак вайны 
Нарадзіўся ў Парыжы ў шматдзетнай сям'і рабочых. Па заканчэнні школы працаваў на заводзе фірмы «Рэно». Ва Узброеных сілах Францыі з 24 сакавіка 1938 года. У лістападзе 1942 года з групе першых добраахвотнікаў адпраўляецца ў Савецкі Саюз у складзе авіягрупы «Нармандыя-Нёман». Першы нямецкі самалёт у небе СССР збівае 16 чэрвеня 1943 г.. Адным з першых адмаўляецца ад тактыкі вядзення адзіночнага бою. Да кастрычніка 1944 года на рахунку Марселю Альбера 23 збітыя варожыя самалёты і 193 баявыяылеты
* Вялікі афіцэр ордэна Ганаровага легіёна (12 лістапада 2009 года)
* Кампаньён ордэна Вызвалення (11 красавіка 1944 г.)
* Ваенны крыж 1939—1945 (15 пальмавых галін, 3 пазалочаныя зоркі)
* Медаль Супраціву з разеткай
* Герой Савецкага Саюза (СССР, 27 лістапада 1944)
* Ордэн Леніна (СССР, 27 лістапада 1944)
* Ордэн Чырвонага Сцяга (СССР)
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені (СССР, 11 сакавіка 1985 гады)
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені (СССР, 24 жніўня 1943 г. Газета «Известия» № 200 (8193). Указ ад 1943/08/24]
* Ваенны крыж (Чэхаславакія)

## Спасылкі 
* Біяграфія М. Альбера на сайце «Чырвоныя Сокалы».
* Марсель Альбер.
* Біяграфія М. Альбера на сайце музея авіяпалка «Нармандыя-Нёман»  
* Captain Marcel Albert. Top French Ace of WW II  
* Marcel Albert  Биография Героя на бельгийском сайте «Chello.be»
* Марсель Альбер  на hilvvs.com
* Біяграфія на сайце ордэна Вызвалення 

Катэгорыя:Французскія лётчыкі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нармандыя-Нёман
Пій II

**Пій II** (лац. Pius PP. II, свецкае імя: **Энеа Сільвіа Пікаламіні**, італ. Enea Silvio Piccolomini;  — , ) — Папа Рымскі з 19 жніўня 1458 года па 14 жніўня 1464 года. Заснавальнік Віфлеемскага ордэна.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Сіена
Грыгорый XII

**Грыгорый XII** (лац. Gregorius PP. XII, свецкае імя: **Анджэла Карэр**, італ. Angelo Corraro (Correr, Corer); (1325/1336 — 18 кастрычніка 1417) — Папа Рымскі з 30 лістапада 1406 года па 4 ліпеня 1415 г. Апошні пантыфік (да Бенедыкта XVI), які адрокся ад папства.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Хоспіс

**Хоспіс** — медыцынская ўстанова, у якой хворыя з прагназуемым неспрыяльным зыходам захворвання атрымліваюць дастойны догляд. Пацыенты хоспісаў акружаны звычайнымі «хатнімі» рэчамі, да іх адкрыты свабодны доступ сваякам і сябрам. Медыцынскі персанал аказвае паліятыўную медыцынскую дапамогу: хворыя могуць атрымліваць кісларод, абязбольвальныя, зондавае харчаванне і г. д. Мінімум урачоў і максімум сярэдняга і малодшага медыцынскага персаналу. Асноўная мэта знаходжання ў хоспісе — палепшыць апошнія дні жыцця, палегчыць пакуты.

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Медыцынскія ўстановы
Луіджы Гальвані

**Луіджы Гальвані** (, 9 верасня 1737 — 4 снежня 1798) — італьянскі ўрач, анатам, фізіёлаг і фізік, адзін з заснавальнікаў электрафізіялогіі і вучэння аб электрычнасці, заснавальнік эксперыментальнай электрафізіялогіі. Першым даследаваў электрычныя з’явы пры цяглічным скарачэнні («жывёльная электрычнасць»). Выявіў узнікненне рознасці патэнцыялаў пры кантакце розных відаў металу і электраліту.

Адным з паслядоўнікаў Гальвані быў яго пляменнік Джавані Альдзіні, менавіта ён адным з першых прымяніў тэарэтычныя веды Гальвані на практыцы. Ён стаў праводзіць эксперыменты, звязаныя з электрычнымі з’явамі пры цяглічных скарачэннях, а дакладней на трупах зняволеных, якіх прысудзілі да смяротнага пакарання.

## Гл. таксама 
* Гальванометр

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вучоныя Італіі
Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізіёлагі Італіі
Аль-Хумс

**Аль-Хумс** () — сталіца муніцыпалітэта Эль-Маргаб у Лівіі. Насельніцтва — 28 976 чал. (на 2010 год).

## Славутасці 
Поруч Аль-Хумса размешчаны аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, Лептыс-Магна — старажытны горад у вобласці Сіртыка. Дзякуючы сваёй планіроўцы горад атрымаў назву «Рым у Афрыцы».

Катэгорыя:Гарады Лівіі
Дажджавік

**Дажджавік**, **Пархавік** (*Lycoperdon*) — род базідыяльных грыбоў-гастэраміцэтаў.

## Апісанне 
Пладовыя целы шара-, груша-, галоўчата-падобныя, сядзячыя або з несапраўднай ножкай, з белымі ніткамі міцэлію каля асновы, дыяметрам 1—20 см. Абалонка (перыдый) двухслаёвая. Вонкавы слой шыпаваты, ігольчасты, дробнабародаўчаты, лёгка ападае, унутраны — буры, падобны на паперу. Глеба (мякаць) белая, мяккая, пры выспяванні бледна-аліўкавая, парашкаватая. Споры шарападобныя, гладкія або бародаўчатыя, часам з доўгімі прыдаткамі.

## Арэал 
Каля 50 відаў. Пашыраны па ўсім зямным шары. На Беларусі найбольш вядомыя , ; таксама адзначаны дажджавікі , , .

## Значэнне 
Ядомыя ў маладым узросце.

## Літаратура 
* Грибы: Справочник / Пер. с итал. Ф. Двин — М.: «Астрель», «АСТ», 2001. — С. 621—263. — 304 с. — ISBN 5-17-009961-4.
* *Грюнерт Г.* Грибы / пер. с нем — М.: «Астрель», «АСТ», 2001. — С. 252—255. — (Путеводитель по природе). — ISBN 5-17-006175-7.
* *Лессо Т.* Грибы, определитель / пер. с англ. Л. В. Гарибовой, С. Н. Лекомцевой — М.: «Астрель», «АСТ», 2003. — С. 260—261. — ISBN 5-17-020333-0.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Шампіньёнавыя
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Лівіі

У **спісе аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА** ў Лівіі значыцца 5 найменняў, што складае каля  ад агульнага ліку ( на  год).

## Спіс 
У гэтай табліцы аб’екты размешчаны ў парадку іх дадання ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб’ектаў 

## Спасылкі 
* 


Лівія
Гадамес

**Гадамес** () — аазіс на паўночным захадзе Лівіі, на стыку лівійскай мяжы з тунісскай і алжырскай. Размешчаны на дне высахлай вадзі там, дзе спрадвеку перасякаліся шляхі караванаў.

Усведамляючы стратэгічнае значэнне аазіса, старажытныя рымляне пабудавалі ў ім крэпасць Cydamus. Візантыйскія місіянеры прынеслі сюды хрысціянства і зрабілі Гадамес цэнтрам епіскапіі. На слупах старажытнай царквы стаіць адна з мячэцяў сучаснага горада.

Стары горад падзелены па этнічнаму складу народанасельніцтва на некалькі кварталаў. Туарэгі, колькасць якіх складае каля 7 тысяч, здаўна сяліліся за гарадскімі сценамі, таму гістарычная частка горада ў наш час пустэльная.

Старая частка Гадамеса прызнана ЮНЕСКА помнікам Сусветнай спадчыны на падставе таго, што характэрныя для гарадской забудовы шматпавярховыя глінабітныя хаты выключным чынам ілюструюць прыстасаванне чалавека да пражывання ва ўмовах 50-градуснай спёкі Сахары.

700px|center|thumb|Забудова старога Гадамеса.

Катэгорыя:Гарады Лівіі
Катэгорыя:Аазісы Лівіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Атлантропа

thumb|400px|Праект *Атлантропа*

**Атлантропа** — футурыстычны інжынерны праект 1920-х гадоў нямецкага архітэктара Германа Зёргеля.

## Праект 
Зёргель прапанаваў перагарадзіць гідраэлектрычнай дамбай Гібралтарскі праліў і другой дамбай паменш — перакрыць Дарданэлы. Быў таксама варыянт, дзе другая дамба злучала Сіцылію з Афрыкай. У выніку ўзровень вады ў Міжземным моры панізіўся б прыблізна на 100 метраў. Такім чынам меркавалася не толькі атрымліваць электраэнергію у дастатку, але і падаваць апрэсненую марскую ваду ў Сахару, каб яна стала прыдатная для сельскай гаспадаркі. Еўропа і Афрыка сталі б адным кантынентам — Атлантропай, а замест Міжземнага мора з’явілася б штучнае мора — Сахарскае. Акрамя таго, у экватарыяльнай Афрыцы прапанавалася затапіць басейн ракі Конга, стварыўшы Кангалезскае мора, для паляпшэння мясцовага клімату.

## Верагодныя наступствы рэалізацыі праекта 
* Засухі ў Еўропе ў выніку памяншэння выпарэння з паверхні мора.
* Утварэнне саланчаковых пустынь на дне Міжземнага мора, якое агаліцца, пагаршэнне экалагічнага становішча з прычыны салёных вятроў.
* Павышэнне ўзроўня Сусветнага Акіяна.
* Сацыяльныя праблемы жыхароў рэгіёна.

## Лёс праекта 
Калі праект быў апублікаваны, ён выклікаў найбольшыя пратэсты ў жыхароў Паўднёвай Еўропы, якія не ўяўлялі сваё жыццё без мора. У перыяд кіравання нацыстаў у Германіі Зёргелю было забаронена прапагандаваць свой праект, бо ён не знайшоў адабрэння ў Гітлера. Аднак па заканчэнні вайны Зёргель працягваў прапагандаваць свой праект да сваёй смерці ў 1952 годзе.

## Гл. таксама 
* Аральская катастрофа
* Заваротак кітайскіх рэк
* Заваротак сібірскіх рэк

Катэгорыя:Няздзейсненыя праекты
Катэгорыя:Мегаструктуры
Катэгорыя:Геапалітыка
Марцін V

**Марцін V** (лац. Martinus PP. V, свецкае імя: **Адонэ Калона**, італ. Oddone Colonna; 1368 — 20 лютага 1431) — Папа Рымскі з 11 лістапада 1417 г. па 20 лютага 1431 года.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Дынастыя Калона
Карл Барт

**Карл Барт** (; ,  — , ) — швейцарскі кальвінісцкі тэолаг, адзін з заснавальнікаў т. зв. дыялектычнай тэалогіі. Яго «Царкоўная дагматыка» ў 13 тамах стала значнай падзеяй у хрысціянскім свеце XX ст.

## Сачыненні 
* Gesammelte Vorträge, Bd 1—3, Münch., 1928—57;
* Die kirchliche Dogmatik, Bd 1-9, Zollikon — Z., 1932—55;
* Theologische Existenz heute, 9 Aufl., B., 1934;
* Mensch und Mitmensch, Gött., 1955.

## Гл. таксама 
* Хрысціянскі сацыялізм
* Рыхард Вільгельм

## Літаратура 
* 
* Balthasar H. V. von, K. Barth. Darstellung und Deutung seiner Theologie, Olten, 1951;
* Hammer J., K. Barth, Westminster, 1962;
* Machovec M., Marxismus und dialektische Theologie, Z., 1965;

Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Германіі
Катэгорыя:Багасловы Швейцарыі
Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты
Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Германіі
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Катэгорыя:Супрацоўнікі ўніверсітэта Дзюка
Айседора Дункан

**Айседора Дункан** (, народжаная **Дора Энджэл Дункан**, 27 мая 1877, Сан-Францыска — 14 верасня 1927, Ніца) — амерыканская танцоўшчыца, лічыцца заснавальніца вольнага танца — папярэдніка танца мадэрн. Выкарыстала старажытнагрэчаскую пластыку, хітон замест балетнага касцюма, танчыла басанож. У 1921—1924 жыла ў Расіі, арганізавала студыю ў Маскве. Была замужам за Сяргеем Ясеніным.

## Спасылкі 
* Jun Morita website 
* Duncan Tanz-International 

Катэгорыя:Мадэрнізм
Катэгорыя:Танцоры ЗША
Катэгорыя:Ахвяры няшчаснага выпадку
Катэгорыя:Жонкі рускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Катэгорыя:Мемуарысты
Катэгорыя:Імправізацыя
Сурт (муніцыпалітэт)

**Сурт** () — муніцыпалітэт у Лівіі. Сталіца — горад Сірт. Плошча . Насельніцтва  (2006 год).

## Геаграфічнае становішча 
На поўначы Сурт абмываецца водамі Міжземнага мора. Усярэдзіне краіны мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі: Эль-Вахат (усход), Эль-Джуфра (поўдзень), Місурата і Эль-Джабал-эль-Гарбі на захадзе.

## Гл. таксама 
* Бен-Джавад

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Лівіі
Тэісп

**Тэісп** (cтар.-перс.: *Cišpiš*, ; каля 700 да н.э.. — каля 640 да н.э.) — легендарны персідскі кароль, сын Ахемена. Пераняў уладу ў 675 да н.э. У 640-я да н.э. захапіў эламіцкі горад Аншан, ад якога празваўся «каралём гораду Аншан», што стала першым крокам да ўздыму Персідскай імперыі. Памёр каля 640 да н.э. Яго сынамі былі Кір I і Арыярамн, паміж якімі была падзеленая дзяржава бацькі.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Сірт

**Сірт** () — сталіца муніцыпалітэта Сурт у Лівіі. Размешчана на беразе Сірта ў гістарычнай вобласці Сіртыка. Насельніцтва — 75 358 чал. (на 2010 год). У гэтым горадзе нарадзіўся лівійскі лідар Муамар Кадафі.

## Гісторыя 
У кастрычніку 2007 года ў Сірце праходзілі перамовы паміж прадстаўнікамі ўрада Судана і паўстанцамі з мяцежнай правінцыі Дарфур.

У 2011 годзе падчас грамадзянскай вайны ён стаў апошнім бастыёнам арміі Муамара Кадафі. У 2015 годзе ісламісты разграмілі Усеагульны Нацыянальны Кангрэс, захапіўшы горад. Сфармаваныя ў сакавіку 2016 г. Прэзідэнцкі савет і Урад Нацыянальнага Адзінства на чале з Ф.Сараджам паставілі задачу аб’яднаць краіну, а таксама пазбавіцца ад джыхадзістаў. Першай буйной аперацыяй новай улады супраць баевікоў стала вызваленне Сірта.

## Транспарт 
У 2008 годзе China Railway Construction выйграла тэндар па будаўніцтве чыгунак у Лівіі. З захаду на ўсход будзе пракладзена чыгуначная галіна даўжынёй 352 км (ад Аль-Хумса да Сірта). Аднак у 2011 годзе стала вядома, што фактычна будаўніцтва чыгункі ажыццяўляе РЖД.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
### Цікавыя факты 
Сірт з’яўляецца родным горадам Муамара Кадафі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Лівіі
Яўген IV

**Яўген IV** (лац.: Eugenius PP. IV, свецкае імя: **Габрыэле Кандульмер**, італ. Gabriele Condulmer; 1383 — 23 лютага 1447) — Папа Рымскі з 3 сакавіка 1431 па 23 лютага 1447 года.

## Знешняя палітыка Яўгена IV 
Арганізаваны кардыналам Чэзарыні крыжовы паход, у якім галоўная роля выпала на долю караля Польшчы і Венгрыі Уладзіслава, скончыўся паразай пад Варнай (1444). Прагерманская палітыка Яўгена IV, у якой пасроднікам быў тагачасны імператарскі сакратар, паэт і дыпламат Энеа Сільвіа Пікаламіні (пазней Папа Пій II), узмацніла жорсткасць антыпапскай пазіцыі караля Францыі. У 1438 Карл VII зацвердзіў прынятую французскім духавенствам «Прагматычную санкцыю», якая абвясціла прымат сабора над Папствам і сфармулявала асновы так званай свабоды галіканскай царквы. Гэты акт быў на працягу наступных стагоддзяў прадметам вострых спрэчак паміж апостальскай сталіцай і французскім каталіцызмам. Хоць значную частку свайго пантыфіката Яўген правёў у Фларэнцыі, ён прыклаў вялікія намаганні, каб вярнуць Рыму былы бляск. Дзякуючы яго высілкам у Вечны горад прыехала шмат выбітных гуманістаў, мысліцеляў, пісьменнікаў, мастакоў, скульптараў і музыкантаў.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Бланка Кастыльская

**Бланка Кастыльская**, *Бланш Кастыльская* (*Blanche de Castille*) (4 сакавіка 1188, Паленсія, Іспанія — 27 лістапада 1252, Мелён, Францыя) — прынцэса Кастыльская, жонка Людовіка VIII і каралева Францыі.

## Біяграфія 
[thumb|left|thumb|Каранацыя [Людовік VIII Леў|Людовіка VIII і Бланкі Кастыльскай.]]
Дачка Альфонса VIII Кастыльскага і Элеаноры Англійскай, сястра Энрыке I і Берэнгарыі.

З 1226 па 1236 гады была рэгентшай пры сваім малалетнім сыне Людовіку IX. У 1248 — 1252 гадах кіравала Францыяй з прычыны адсутнасці Людовіка IX, выкліканага яго ўдзелам у сёмым крыжовым паходзе. Пасля завяршэння альбігойскіх войн заключыла Парыжскі мір  (1229), паводле якога была далучана частка Лангедока. Здушыла паўстанне «Пастушкоў».

## Шлюб і дзеці 
thumb|left|200px|Людовік VIII і Бланка Кастыльская.
З 23 мая 1200 года была замужам за каралём Францыі Людовікам VIII. Мелі 13 дзяцей, з якіх выжылі сямёра:
** 1. Бланш (1205 — 1206)
** 2. Агнес (1207 — у мал.)
** 3. Філіп (9.09.1209 — ліпень 1218), жанаты з 1217 на Агнес, графіні дэ Данзі;
** 4. і 5. Блізняты Альфонс і Іаан (нар. і памерлі 23.01.1213)
** 6. Людовік IX Святы (1214 — 1270), кароль Францыі;
** 7. Рабер I (1216 — 1250), граф Артуа, загінуў у VII Крыжовым паходзе пры Мансуры. Заснавальнік дому Артуа, які згас ў 1472 годзе;
** 8. Філіп (2.01.1218 — 1220)
** 9. Жан Трыстан (21.07.1219 — 1232), граф Анжуйскі і Мэнскі;
** 10. Альфонс (11.11.1220 — 21.08.1271), граф Пуату і Аверні, па сваёй жонцы Жанне Тулузскай апошні граф Тулузы;
** 11. Філіп Дагабер (20.02.1222 — 1232)
** 12. Ізабела Французская (14.04.1225 — 23.02.1269), манашка ў Лангшампэ;
** 13. Карл I Анжуйскі (21.03.1226 — 7.01.1285), граф Анжуйскі і Мэнскі, дзякуючы свайму першаму шлюбу з Беатрысай Праванскай стаў у 1246 графам Праванса. У 1266 годзе заваяваў Сіцылійскае каралеўства, разбіўшы яго караля Манфрэда. У выніку Сіцылійскай вячэрні (1282) страціў Сіцылію, застаўшыся толькі каралём Неапалю. Тытулярны кароль Іерусалімскі з 1278 года. Заснавальнік незвычайна разгалінаванага Анжу-Сіцылійскага дому.

Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Рэгенты Францыі
Лівійскае мора

Міжземнае мора ў берагоў Лівіі.|thumb
**Ліві́йскае мо́ра** () — частка Міжземнага мора, размешчаная паміж паўднёвым узбярэжжам Крыта і Паўночнай Афрыкай.

Гэту назва часта выкарыстоўвалі старажытныя картографы і мараплаўцы, неафіцыйна гэты тэрмін выкарыстоўваецца і ў наш час.

## Гл. таксама 
* Вялікі Сірт

Катэгорыя:Геаграфія Лівіі
Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі
Эль-Вахат

**Эль-Вахат** () — муніцыпалітэт у Лівіі. Сталіца — горад Адждабія. Насельніцтва 177 047 чалавек (на 2006).

## Геаграфічнае становішча 
На поўначы Эль-Вахат мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі: Эль-Мардж, Бенгазі, Эль-Джэбал-Эль-Ахдар, Дэрна, Эль-Бутнан. На ўсходзе мяжуе з Егіптам. На поўдні мяжуе з муніцыпалітэтам Эль-Куфра. На захадзе з Эль-Джуфра і Сурт.

Эль-Вахат з'яўляецца часткай гістарычнай вобласці Кірэнаіка.

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Лівіі
Эль-Джуфра (муніцыпалітэт)

**Эль-Джуфра** () — муніцыпалітэт у Лівіі. Сталіца — горад Мадзірат-Хун. Плошча — 117 410 км². Насельніцтва 52 342 чалавек (2006 г.).

## Геаграфічнае становішча 
Усярэдзіне краіны Эль-Джуфра мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі:
* На поўначы: Сурт, Эль-Джабал-эль-Гарбі.
* На захадзе: Вадзі-эш-Шаці, Сабха.
* На ўсходзе: Эль-Куфра, Эль-Вахат.
* На поўдні: Марзук.

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Лівіі
Эфіопская імперыя

**Эфіопская імперыя**, таксама вядомая як **Абісінія** — суверэнная манархічная дзяржава, якая напыканцы свайго існавання аб'ядноўвала тэрыторыі сучасных Эфіопіі і Эрытрэі. На піку магутнасці імперыя таксама ўключала Паўднёвы Егіпет, Усходні Судан, Емен і захад Саудаўскай Аравіі і існавала ў розных формах ад 980 да 1974 года, калі манархія была зрынута шляхам перавароту. Імперыя была найстарэйшай дзяржавай свайго часу, а таксама адзінай краінай Афрыкі, якая паспяхова супрацівілася каланіяльнаму падзелу Афрыкі.

Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі
Мікалай V

**Мікалай V** (, свецкае імя: **Тамаза Парэнтучэлі**, ; 15 лістапада 1397 — 24 сакавіка 1455) — Папа Рымскі з 6 сакавіка 1447 года па 24 сакавіка 1455 г. Мікалай V увайшоў у гісторыю як «першы Папа-гуманіст»), які ўмацаваў за Рымам права называцца сталіцай хрысціянства.

## Біяграфія 
Тамаза Парэнтучэлі — будучы Пантыфік Мікалай V — вывучаў грэчаскую мову ў Фларэнцыі і калекцыянаваў манускрыпты, засвоіў рэнесансную культуру і ўспрыняў гуманістычны спосаб думак. У 1444 годзе стаў біскупам Балоньі. На Ферара-Фларэнтыйскім саборы ён праводзіў дыскусіі з прадстаўнікамі Армянскай Царквы, коптамі, якавітамі з мэтай пераадолець дактрынальныя адрозненні з Каталіцкім Касцёлам. У цэлым, ён быў удалым перамоўшчыкам і касцёльным дыпламатам.

Пасля таго, як у 1447 г. Мікалай V быў абраны Папам, ён абвясціў 1450 год юбілейным. З гэтай нагоды ў Рым з’ехалася каля 100 тысяч пілігрымаў. Базылікі не закрываліся нават на ноч і пастаянна былі напоўненыя пілігрымамі. Кананізацыя Бернардзіна Сіенскага стала першай у гісторыі Касцёла, якая адбылася падчас юбілейнага года.

Папа не лічыў мастацтва пустым, на яго думку, яно таксама сведчыла пра Божую хвалу. Мікалай V не адрозніваўся ні сквапнасцю, ні непатызмам, чым асабліва выдзяляўся сярод многіх Пантыфікаў гэтага перыяду. У прыватнасці, ён лічыў, што для непісьменных простых людзей, якім цяжка было зразумець усю глыбіню хрысціянскага веравучэння, было неабходна прадэманстраваць веліч Касцёла, стварыць вобраз, які б умацоўваў іх асабістую веру. На яго думку, калі аўтарытэт Касцёла як Божага Валадарства на зямлі знаходзіў адлюстраванне ў велічных будынках і ўзнёслых помніках, што неслі на сабе адбітак прыгажосці самога Творцы, гэта спрыяла ўмацаванню веры і яе перадачы з пакалення ў пакаленне. Менавіта Мікалай V сфармуляваў ідэі наконт архітэктурнага выгляду Рыма, якія пасля рэалізавалі яго наступнікі.

На пачатку пантыфікату Мікалая V праблема схізмы была яшчэ не вырашана канчаткова: існаваў антыпапа Фелікс V, які працягваў пагражаць Рыму. Менавіта Мікалай V канчаткова пераадолеў падзел і аднавіў мір у Папскай дзяржаве, а таксама прымірыўся з рымскай арыстакратыя.

У 1452 і 1455 гадах ён выдаў булы, якія адкрывалі магчымасць для партугальскіх каланізатараў на спрэчных тэрыторыях Афрыкі ператвараць людзей у нявольнікаў. Гэтыя дакументы ў той час спрыялі далейшаму гандлю людзьмі.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Італьянская Усходняя Афрыка

thumb

Калонія **Італьянская Усходняя Афрыка** ( — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, якое аб'ядноўвала ў 1936—1941 гадах усе каланіяльныя ўладанні Італьянскага каралеўства ва Усходняй Афрыцы — Эфіопію, Эрытрэю і Італьянскае Самалі. Утворана пасля захопу італьянскімі войскамі Эфіопіі 1 чэрвеня 1936 года падчас Другой італа-эфіопскай вайны. У 1940 годзе ў склад калоніі было таксама ўключана захопленае італьянцамі Брытанскае Самалі. Фактычна распалася ў красавіку-маі 1941 года, з наступленнем брытанскіх войскаў з Кеніі і вызвалення 5 мая сталіцы Эфіопіі Адыс-Абебы. Фармальна спыніла сваё існаванне 27 лістапада 1941 года пасля таго, як быў захоплены Гондэр — апошні горад, які ўтрымліваўся італьянскімі войскамі. Да 1943 года італьянцы, якія перайшлі да тактыкі партызанскай вайны, працягвалі аказваць супраціўленне брытанцам.

## Літаратура 
* *Чиано Галеаццо.* Дневник фашиста. 1939—1943. — М.: Плацъ, 2010. (Серия «Первоисточники новейшей истории») 676 стр. — ISBN 978-5-903514-02-1

Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі
Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка
Катэгорыя:Былыя калоніі Італіі
Катэгорыя:Фашысцкая Італія
Ян XXI

**Ян XXI** (лац. Ioannes PP. XXI, свецкае імя: **Петрус Рэбулі Юліяні** або **Педру Жуліян**, парт. Pedro Julião або **Пётр Іспанскі**, лац. Petrus Hispanus; паміж 1210 і 1220 — 20 мая 1277) — Папа Рымскі з 8 верасня 1276 па 20 мая 1277. Адзіны Папа партугальскага паходжання.

Пасля абрання яго папам, Ян паставіў сваёй задачай падрыхтаваць крыжовы паход. Лічачы галоўнай перашкодай для гэтага спрэчку паміж Альфонсам Кастыльскім і Філіпам III аб спадчыне ў Кастыліі, Ян, робячы ўсё для спынення канфлікту, адправіў у Парыж легатаў з самымі шырокімі паўнамоцтвамі. Аднак, нягледзячы на прадпрымаемыя намаганні спрэчка зацягнулася, між тым Папа быў смяротна паранены ўпалым дахам новага дому.

Ян славіўся сваёй вучонасцю, і нават лічыўся чараўніком, да прыняцця духоўнага сану. Ён напісаў каментар на творы Арыстоцеля і Тамаша Аквінскага і шмат іншых трактатаў.

## Спасылкі 
* Ян XXI на Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Асобы
Баніфацый VIII

**Баніфацый VIII** (лац. Bonifatius PP. VIII, свецкае імя: **Бенедэта Каэтані**, італ. Benedetto Caetani); каля 1235 — ) — Папа Рымскі з 24 снежня 1294 г. па 11 кастрычніка 1303 года. Змагаўся за палітычны ўплыў у барацьбе з феадальнымі манархіямі Еўропы. Пацярпеў паражэнне ў канфлікце з французскім каралём Філіпам Прыгожым, што з’явілася перадумовай Авіньёнскага паланення папаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Жорж Батай

**Жорж Батай** (; , , Авернь, Францыя — , Парыж, Францыя) — вядомы французскі філосаф і пісьменнік, які стаяў ля вытокаў постмадэрнізму.

## Спасылкі 
* Часопіс «ACEPHALE»

Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Гар’ян

'''Гар'ян''' () — сталіца муніцыпалітэта Эль-Джабал-эль-Гарбі ў Лівіі. Насельніцтва — 39 561 чал. (на 2010 год).

## Гісторыя 
Горад размешчаны на гандлёвых шляхах з усходу ад Фецана да гор Нафуса. У 1884 годзе туркі пабудавалі гарадскі савет у Гар'яне. У 1920-х гадах італьянцы праклалі 90 км чыгункі паміж Трыпалі і населеным пунктам каля Гар'яна. Гэта чыгунка была знішчана брытанскімі войскамі ў гады Другой сусветнай вайны.

## Эканоміка 
У горадзе вырошчваюць збожжа і рыс для мясцовага спажывання, алівы і шафран для экспарту. У Гар'яне таксама вырабляюць вырабы з керамікі.

Катэгорыя:Гарады Лівіі
Артур Аўверс

**Артур Юліус Георг Фрыдрых фон Аўверс** (; , Гётынген — , Берлін) — нямецкі астраном.

Адукацыю атрымаў у Гётынгенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах, з 1866 года працаваў у Гоцкай абсерваторыі. Навуковыя працы прысвечаны астраметрыі. У 1888 годзе выдаў новую апрацоўку 3000 брадлееўскіх зорак. На працягу многіх гадоў каталог Аўверса-Брадлея заставаўся асновай ўсіх даследаванняў пра рух зорак (да з’яўлення «Папярэдняга генеральнага каталога» Л. Боса, які змяшчаў 6188 зорак). Вывучаў уплыў спадарожнікаў Сірыуса і Працыёна на рух галоўных зорак. Вызначыў паралакс Сонца па назіраннях малых планет і мінанняў Венеры па дыску Сонца ў 1874, 1882 гадах.

Залаты медаль Каралеўскага астранамічнага таварыства (1888), Медаль Джэймса Крэйга Уотсана (1891), Медаль Кэтрын Брус (1899). Кратар Аўверс на Месяцы названы ў яго гонар.

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Адждабія

**Аджда́бія** () — горад у паўночнай частцы Лівіі, за 10 км ад узбярэжжа Міжземнага мора (заліў Сідра), за 160 км на поўдзень ад Бенгазі. Сталіца муніцыпалітэта Эль-Вахат.

У горадзе мелася чыгуначная станцыя, аднак з 1965 года дарога не функцыянуе і разабрана.

У перыяд рымскага валадарства тут размяшчалася ваенная крэпасць Карнікланум.

З 1917 па 1922 год Адждабія была сталіцай дзяржавы Кірэнаіка.

У горадзе захаваліся мячэці, пабудаваныя ў X і XVI стагоддзях.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Лівіі
Эль-Джабал-эль-Гарбі

**Эль-Джабал-эль-Гарбі** () — муніцыпалітэт у Лівіі. Сталіца — горад Гар’ян. Насельніцтва 304 159 чалавек (2006 год).

## Геаграфічнае становішча 
Усярэдзіне краіны Эль-Джабал-эль-Гарбі мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі:
* На поўначы: Мисурата, Эль-Маргаб, Тарабулус, Эль-Джыфара, Эз-Завія, Эн-Нугат-эль-Хумс.
* На захадзе: Налут.
* На ўсходзе: Сурт, Эль-Джуфра.
* На поўдні: Вадзі-эш-Шаці.

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Лівіі
Сідра (заліў)

**Сідра** (гіст. *Вялікі Сірт*, *Syrtis Maior*) — буйны заліў Міжземнага мора ля берагоў Лівіі.

Глыбіня да 1374 м, шырыня да 465 км (пры ўваходзе ў заліў). Прылівы да 0,4 м. На беразе — горад Бенгазі і шэраг нафтаналіўных портаў. Здабыча тунца.

Падчас Другой сусветнай вайны заліў быў арэнай дзвюх марскіх бітваў паміж ВМФ Італіі і Вялікабрытаніі. Прававы статус Вялікага Сірта юрыдычна не ўрэгуляваны дагэтуль. Лівійскі ўрад разглядае ўвесь заліў як свае тэрытарыяльныя воды. Гэта пазіцыя неаднаразова абарачалася міжнароднымі ўскладненнямі — гл. Інцыдэнт у заліве Сідра, 1981 і Інцыдэнт у заліве Сідра, 1989.

## Літаратура 
* 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 366. — 671 с. с илл.

Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора
Катэгорыя:Геаграфія Лівіі
Катэгорыя:Залівы Афрыкі
Раён (Германія)

**Раён** (, у Паўночным Рэйне — Вестфаліі і Шлезвіг-Гольштэйне) ці **зямельны раён** (, ва ўсіх астатніх землях) у Германіі — адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу, якая падзяляецца на абшчыны (). Раён мае органы мясцовага самакіравання. Вышэйшым органам заканадаўчай улады ў рамках гэтага раёна з'яўляецца мясцовы сход крайстаг ().

## Гісторыя 
Напачатку XIX стагоддзя Фрыдрых фон Штайн паспрабаваў увесці мадэль самакіравання і ў сельскіх рэгіёнах. Яго прапановы былі рэалізаваны толькі ў 80-х гадах, калі на раёны былі падзелены прускія правінцыі Вестфалія (1886) і Рэйнская правінцыя (1887).

Да пачатку першай сусветнай вайны на тэрыторыі Германіі было каля 1000 раёнаў. Іх максімальны памер вызначаўся такім чынам, каб глава раёна, дабіраючыся ў самы далёкі горад свайго раёна ў запрэжаным коньмі экіпажы, мог у той жа дзень вярнуцца, і пры гэтым яму заставалася досыць часу на выкананне сваіх службовых абавязкаў.


Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
ФК Газіянтэпспор

**«Газіянтэпспор»** () — турэцкі футбольны клуб з горада Газіянтэп, які існаваў у 1969—2020 гадах. Бронзавы прызёр чэмпіянату Турцыі (2000, 2001).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Газіянтэпспор

Катэгорыя:Зніклі ў 2020 годзе
ФК Бурсаспор

**«Бурсаспор»** () — турэцкі футбольны клуб з горада Бурса. Заснаваны ў 1963 годзе. Чэмпіён Турцыі (2010), уладальнік Кубка Турцыі (1986).

## Дасягненні 
* Турэцкая Суперліга
** 15px **Чэмпіён (1):** 2009/10
* Кубак Турцыі па футболе: 
** Выява:Cup Winner.png **Уладальнік (1):** 1986
** Выява:Cup Finalist.png Фіналіст (5): 1971, 1974, 1992, 2012, 2015
* Першая ліга Турцыі: 
** 15px **Чэмпіён (2):** 1967, 2006

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Бурсаспор
Павел Васілевіч Суляндзіга

**Павел Васілевіч Суляндзіга** (, сяло Алон Пажарскага раёна Прыморскага края) — расійскі палітык.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Хабараўскім дзяржаўным педагагічным універсітэце. З 1984 да 1987 г. займаўся педагагічнай дзейнасцю, выкладаў матэматыку ў школе, таксама працаваў намеснікам дырэктара.

У 1987 годзе быў абраны старшынём выканаўчага камітэту Савета народных дэпутатаў, займаў гэтую пасаду да 1991 г. З гэтага года працаваў прэзідэнтам Асацыяцыі карэнных малалікіх народаў Прыморскага края і старшынём нацыянальнага савету народных дэпутатаў сяла Чырвоны Яр. У 1993—1994 гг. быў кіраўніком праектнага камітэту па захаванні біяразнастайнасці ў басейне ракі Бікін. Да 1995 кіраваў праектам «Традыцыйныя рамёствы карэнных малалікіх народаў і развіццё этналагічнага турызму». У 1995 годзе пакінуў пасаду старшыні нацыянальнага савету народных дэпутатаў і быў прызначаны дарадцам губернатара Прыморскага края, займаўся пытаннямі карэнных малалікіх народаў Поўначы, займаў гэтую пасаду да 1997 г. У 1997 годзе займаўся праектам «Рэгіянальнае заканадаўства па карэнных малалікіх народах на Далёкім Усходзе», займаў пасаду дырэктара праекта. У гэтым жа годзе стаў віцэ-прэзідэнтам, а ў 2001 г. — першым віцэ-прэзідэнтам Асацыяцыі карэнных малалікіх народаў Поўначы, Сібіры і Далёкага Усходу Расійскай Федэрацыі (пакінуў пасаду ў 2010). З 2000 да 2002 — таксама на пасадзе старшыні праўлення сакратарыяту карэнных народаў Арктычнай рады, з 2003 да 2006 — намеснік старшыні працоўнай групы Арктычнай рады па ўстойлівым развіцці. У 2004 годзе стаў прэзідэнтам міжнароднага фонду «Батані». У 2006—2009 гг. — член грамадскай палаты Расіі.

Намеснік старшыні сталага форуму ААН па пытаннях карэнных народаў.

З 1999 г. з'яўляецца сурэдактарам часопіса «Свет карэнных народаў — жывая Арктыка».

## Узнагароды 
Узнагароджаны граматамі Міністэрства адукацыі РСФСР, ЦК УЛКСМ, Урада Расіі, Савета Федэрацыі Расіі.

Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Архітэктар

**Архітэ́ктар, дойлід** (ад  (*аснова*) і  (*цясляр, будаўнік*) — «галоўны будаўнік») — спецыяліст, які займаецца архітэктурным праектаваннем, г. зн. распрацоўкай планаў будынкаў, іх фасадаў — у цэлым і ў дэталях, а таксама ўнутраных прастор. Архітэктар можа займацца і разлікам канструкцый будынкаў, хоць у наш час гэтым займаюцца галоўным чынам інжынеры. У шырокім сэнсе сучасны архітэктар — гэта стваральнік матэрыяльнай часткі гарадскога асяроддзя. Гэта могуць быць асобныя будынкі, грамадскія комплексы, у некаторых выпадках — цэлыя пасёлкі і нават гарады. Асноўная задача архітэктара — выпрацоўка новых архітэктурных ідэй, заснаваных на трох адвечных прынцыпах — «Карысць — Трываласць — Прыгажосць», закладзеных Вітрувіем, гэта значыць стварэнне зручнай у карыстанні і прыгожай па абліччы архітэктуры. Такім чынам, архітэктар — гэта ў пэўным сэнсе «спецыяліст па прыгажосці».

## Праца сучаснага архітэктара 
. Французская картка 1910 года.]]

Развіццё вылічальнай тэхнікі ў ХХ стагоддзі пацягнула рэвалюцыю ў архітэктурным праектаванні.

У наш час праектная дакументацыя распрацоўваецца галоўным чынам з дапамогай сістэм аўтаматызаванага праектавання (камп’ютара і адмысловых камп’ютарных праграм, такіх як, напрыклад, Autodesk AutoCAD ці Graphisoft ArchiCAD).

*Камп’ютарнае праектаванне* дазваляе ажыццяўляць праектаванне сродкамі двухмернай (2D) і трохмернай (3D) графікі. Канцэпцыя віртуальнага будынка дае магчымасць атрымаць уяўленне як пра вонкавае аблічча, так і пра ўнутраную прастору будучага аб’екта прама на дысплеі ці з дапамогай праектара.

Па жаданні заказчыка вырабляецца архітэктурны макет будучага збудавання.

## Архітэктурныя ўзнагароды і прэміі 
Адной з вышэйшых міжнародных узнагарод у вобласці архітэктуры з’яўляецца Прытцкераўская прэмія, якую прысуджваюць штогод за найбольш выбітныя дасягненні ў вобласці архітэктуры. Прытцкераўская прэмія лічыцца аналогам Нобелеўскай прэміі ў архітэктуры. Лаўрэатамі прэміі Прытцкера сталі такія выбітныя архітэктары, як японец Кэндзо Тангэ, які ствараў фантастычныя праекты гарадоў у стылі метабалізму, амерыканец Бэй Юймін, які пабудаваў вядомую Шкляную піраміду ў Луўры, датчанін Ёрн Утзан, які стварыў знакаміты праект Опернага тэатра ў Сіднеі, англічанін Норман Фостэр, аўтар небаскроба ў выглядзе шклянога яйка ў Лондане, і шматлікія іншыя.

Выява:Philip_Johnson.2002.FILARDO.jpg|Філіп Джонсан, першы лаўрэат, 1979 г.
Выява:Frank_Gehry_2006_crop.jpg|Фрэнк Геры, 1989 г.
Выява:Norman_Foster_dresden_061110.jpg|Норман Фостэр, 1999 г.
Выява:Kazuyo_Sejima_mg_4973-small.jpg|Кадзуё Сэдзіма, 2010 г.

## Прафесійныя святы 
Па рашэнні Дваццатай Генеральнай асамблеі Міжнароднага саюза архітэктараў (МСА), якая праходзіла ў Барселоне ў 1996 годзе, Сусветны дзень архітэктуры прызначаны на першы панядзелак кастрычніка — на дзень, у які пад патранажам Арганізацыі Аб’яднаных Нацый адзначаецца Сусветны дзень жылля (Сусветны дзень Хабітат).

## Спасылкі 
* Адкрыты часопіс пра архітэктуру і дызайн  myarchipress: архітэктурна-дызайнерскі партал]

*
Катэгорыя:Свабодныя прафесіі
Навара

## Геаграфія 
* Навара (акруга)
* Каралеўства Навара
* Навара (аўтаномная супольнасць) — правінцыя і аўтаномная вобласць на поўначы Іспаніі.
* Раён Навара — раён (фрэгезія) у Партугаліі, уваходзіць у акругу Брага.
* Навара — горад у Італіі

## Прозвішча 
* Андрэ Навара (1911—1988) — французскі віяланчэліст
* Гільерма Навара — мексіканскі кінааператар і рэжысёр
* Хуан Карлас Навара — іспанскі баскетбаліст
Кастылія

thumb|100px|Герб

**Касты́лія** () — гістарычны рэгіён у Іспаніі, складаецца з дзвюх абласцей: **Старой Кастыліі** ў паўночна-заходняй Іспаніі, і **Новай Кастыліі** ў цэнтры краіны.

Раней усходняя вобласць каралеўствы Леон, Кастылія ў XI стагоддзі становіцца незалежнай дзяржавай са сталіцай у Бургасе, а пазней у Вальядалідзе, і вядучай сілай у 400-гадовай Рэканкісце паўночных хрысціянскіх дзяржаў цэнтральнай і паўднёвай Іспаніі супраць мусульманскага кіравання, якое дамінавала на паўвостраве з VIII стагоддзя.

Захоп Таледа ў 1085 годзе дадаў Новую Кастылію да тэрыторый кароны, і бітва ў Лас-Навас-дэ-Талоса (1212) адзначыла страту мусульманамі большай часткі Поўдня. Леон аб'яднаўся з Кастыліяй у 1230 годзе. Наступныя дзесяцігоддзі прынеслі заваяванне Кордавы (1236), Мурсіі (1243) і Севільі (1248).

Дынастычнае аб'яднанне каралеўстваў Кастыліі і Арагона ў 1469 годзе, калі Фердынанд Арагонскі жаніўся на Ізабеле I Кастыльскай, прывяло да фармальнага стварэння Іспаніі як адзінай дзяржавы ў 1516 годзе. Тэрыторыя, якая традыцыйна лічылася кастыльскай, цяпер адміністрацыйна падзелена на Іспанскія аўтаномныя супольнасці Кастылія і Леон, Кастылія — Ла-Манча, Рыёха і Мадрыд.

Мова Кастыліі стаў асноўнай мовай Іспаніі — вядомая многім, хто гаворыць на ёй, як *кастэльяна* (), а мы завём яго проста — іспанская мова.

## Гл. таксама 
* Спіс кіраўнікоў Кастыліі
Ірэн Жаліё-Кюры

**Ірэ́н Жаліё́-Кюры́** (, дзявочае прозвішча — *Кюры*; ,  — , там жа) — французская фізік, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па хіміі, сумесна з Фрэдэрыкам Жаліё (1935), старэйшая дачка Марыі Складоўскай-Кюры і П’ера Кюры, жонка Фрэдэрыка Жаліё-Кюры.

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Жалюзі

thumb
**Жалюзі** ( — "рэўнасць") — святлоахоўныя прылады, якія складаюцца з вертыкальных або гарызантальных пласцін. Спектр матэрыялаў, якія прымяняюцца для вырабу жалюзі, досыць шырокі: тканіна, пластык, метал, драўніна. Ужываюцца для рэгулявання светлавых і паветраных патокаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Інтэр’ер
Фрэдэрык Жаліё-Кюры

**Фрэдэры́к Жаліё́-Кюры́** (, да шлюбу: **Фрэдэрык Жаліё**; ,  — , там жа) — французскі фізік і грамадскі дзеяч, адзін з заснавальнікаў і лідараў сусветнага Руху прыхільнікаў міру і Пагуошскага руху вучоных. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (сумесна з Ірэн Жаліё-Кюры, 1935). Муж Ірэн Жаліё-Кюры.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай Сталінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі»
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Камандоры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
П’ер Бальмен

, 1947]]
'''П'ер Бальмен''' (; 18 мая 1914 - 29 чэрвеня 1982) — французскі мадэльер.

## Біяграфія 
Яго бацька памёр, калі П'еру было 7 гадоў. Пасля вучобы ў Школе прыгожых мастацтваў, ён працаваў у мадэльера Эдварда Малінэ з 1934 да 1939 года. Пасля вайны, ён далучыўся да Люсьена Лелонга, а восенню 1945 года П'ер стварыў у Парыжы уласны дом высокай моды Balmain.

## Спасылкі 
* Дом Balmain

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мадэльеры Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1982 годзе
Карл Лагерфельд

**Карл Ота Лагерфельд** (; нар. , па яго ўласным сцвярджэнні, у верасні 1938, Гамбург, Германія — ) — нямецкі мадэльер і фатограф.

## Біяграфія 
Карл Лагерфельд нарадзіўся ў Гамбургу 10 верасня 1935 года ў заможнай сям’і банкаўскага служачага Ота Лагерфельда. Родных братоў і сясцёр Карл не меў, ён з’яўляўся апошнім дзіцём ў апошнім шлюбе бацькоў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Карла Лагерфельда
* Твітэр Карла Лагерфельда
* Біяграфія дызайнера Карла Лагерфельда

Катэгорыя:Мадэльеры Германіі
Катэгорыя:Фатографы Германіі
Катэгорыя:Мастакі марак
Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта
Катэгорыя:Мадэльеры Францыі
Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя
Катэгорыя:Фатографы Францыі