open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вышэйшая адукацыя

**Вышэйшая адукацыя,** **вышэйшая прафесійная адукацыя** — вышэйшы ўзровень прафесійнай адукацыі, наступны пасля сярэдняй агульнай ці сярэдняй прафесійнай адукацыі ў трохузроўневай сістэме. Уключае ў сябе сукупнасць сістэматызаваных ведаў і практычных навыкаў, якія дазваляюць вырашаць тэарэтычныя і практычныя задачы па прафесійным профілі. У адрозненне ад агульнай, вышэйшая адукацыя не з’яўляецца ўсеагульнай і тым больш бясплатнай.

## Структура і форма навучання 
Сістэма вышэйшай адукацыі ў розных краінах асноўваецца на адна-, двух-, трох і чатырохузроўневай структуры. Пры чатырох узроўнях выпускнікі з вышэйшай адукацыяй дзеляцца на бакалаўраў ці спецыялістаў, магістраў і дактароў філасофіі. Пры трохузроўневай сістэме адукацыі (напрыклад, у Расіі) падзел адбываецца на бакалаўраў, магістраў і асоб з вучонай ступенню.

Вышэйшую адукацыю можна атрымаць па дзённай, завочнай, дзённа-завочнай, вячэрняй ці свабоднай формах навучання, а таксама ў форме экстэрнату. Пры гэтым у некаторых краінах у залежнасці ад формы і мэт навучання, колькасці абраных дысцыплін, узроўню падрыхтоўкі і г.д., адбываецца падзел студэнтаў на «рэгулярных», «умоўных», «спецыяльных», «выпадковых», «вольных» і інш.

У залежнасці ад формы навучання, краіны, сістэмы і профілю тэрмін навучання для атрымання вышэйшай адукацыі складае ад 4 да 9 гадоў.

## Вышэйшая адукацыя ў Беларусі 
У Беларусі дзве вядучыя ВНУ ў нацыянальнай сістэме адукацыі: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, заснаваны 30 кастрычніка 1921 года, і Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, заснаваная 29 студзеня 1991 года. Статус вядучай ВНУ ў краіне замацаваны заканадаўствам і мае два віды: вядучая ВНУ ў нацыянальнай сістэме адукацыі і вядучая ВНУ ў галіне. Статус вядучай вышэйшай навучальнай установы ў галіне маюць некалькі ВНУ, у тым ліку Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі, Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт.

У Беларусі студэнты ВНУ маюць магчымасць атрымліваць акадэмічныя ступені бакалаўра і магістра, але рэспубліка, у адрозненне ад большасці астатніх еўрапейскіх краін, не з’яўляецца удзельніцай Балонскага працэсу.

Выпускнікі ВНУ могуць працягнуць навучанне і атрымаць пасляўніверсітэцкую адукацыю, паступіўшы ў аспірантуру і потым у дактарантуру. Акрамя гэтага, магчыма праходжанне курсаў перакваліфікацыі і атрымання другой вышэйшай адукацыі.

У 2011/2012 навучальным годзе ў краіне працавала 55 вышэйшых навучальных устаноў. На першай ступені вышэйшай адукацыі навучалася каля 446 тысяч студэнтаў, на другой — 5 тысяч (магістранты).

У 1992 годзе ў Мінску быў заснаваны Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт. У 2004 годзе ён быў вымушаны спыніць працу ў Беларусі і з 2005 года дзейнічае ў Вільнюсе.

## Зноскі
Белавусаў

**Белавусаў** — прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Алег Паўлавіч Белавусаў (1945—2009) — беларускі мастацтвазнавец.
* Аляксандр Іванавіч Белавусаў (нар. 1951) — беларускі архітэктар.
* Андрэй Мінавіч Белавусаў (1906—1976) — поўны кавалер ордэна Славы.
* Андрэй Рэмавіч Белавусаў (нар. 1959) — расійскі дзяржаўны дзеяч, доктар эканамічных навук.
* Віталь Фёдаравіч Белавусаў — Герой Савецкага Саюза.
* Іван Аляксеевіч Белавусаў — рускі паэт, перакладчык.
* Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Беларусі ў час ВАВ.
* Мікалай Аляксеевіч Белавусаў — беларускі вучоны ў галіне педагогікі
* Павел Кірылавіч Белавусаў (1915—1980) — беларускі скульптар.
* Уладзімір Пракопавіч Белавусаў (1921—2006) — беларускі савецкі кінамастак. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1973).
Палеская легенда (фільм)

**«Палеская легенда»** — фільм, зняты на кінастудыі «Беларусьфільм» па матывах апавядання  «Лес шуміць» (1885). Прэм'ера фільму адбылася 5 чэрвеня 1957 года.

## Сюжэт 
Фільм пачынаецца з таго, як прыгонны ляснік Раман прыводзіць да пана Міхася, які забіў у панскім лесе лісу. Тым часам у маёнтку гулянне. Госці слухаюць спевы Апанаса, вольнага селяніна. За прыгожыя спевы пан абяцае выканаць любое жаданне хлопца. Апанас просіць даць вольную яго нявесце Аксане. Але пан адпраўляе спевака да другога пана, гвалтуе Аксану, а потым вырашае аддаць яе ў жонкі лясніку Раману.

Катэгорыя:Фільмы СССР
Катэгорыя:Фільмы 1957 года
Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»
Антамбахуака

**Антамбахуа́ка** (малагас.: *Antambahoaka*) — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць паўднёва-ўсходні рэгіён Мадагаскара. Агульная колькасць (2022 г.) — 108 000 чалавек.

Антамбахуака сфарміраваліся як самастойная этнічная група да прыходу на Мадагаскар еўрапейцаў у выніку кантактаў абарыгенаў з арабскімі і, магчыма, індыйскімі і інданезійскімі гандлярамі.

Асноўныя заняткі: сельская гаспадарка і кабатажнае суднаходства. Значная частка антамбахуака ўцягнута ў вытворчасць кавы, якая з'яўляецца мясцовай таварнай монакультурай. Захаваўся звычай *самбатра* — масавага абразання хлопчыкаў, які праводзіцца раз у 7 гадоў, суправаджаецца галеннем валасоў бацькоў, ахвярапрынашэннямі зебу і малітвамі. 

У наш час іслам спавядаюць толькі 2% усіх антамбахуака, аднак у мінулым ён быў больш распаўсюджаны. На мясцовую гаворку моцна паўплывала арабская мова. Яшчэ 20% вернікаў — хрысціяне, пераважна каталікі. Астатняя большасць практыкуе традыцыйныя культы.

## Спасылкі 
* Madagascar. Peoples of the East Coast
* La circoncision collective chez les Antambahoaka
* MADAGASCAR-CIRCUMCISION FESTIVAL Madagascar’s Antambahoaka people celebrate rite of passage with collective circumcision of boys

Катэгорыя:Малагасійцы
Магіла Гасподняя

.]]

**Магіла Гасподняя,** часам **Гроб Гасподні** ці **Труна Гасподняя** () — галоўная святыня хрысціянскага свету — пячора ў скале, куды, паводле Евангелля, паклалі Ісуса Хрыста і на трэці дзень ён ўваскрэс. Цяпер магіла— галоўны алтар Храма Магілы Гасподняга ў Іерусаліме.

Паводле традыцыі, магілы знаходзілася за гарадской сцяной, на паўночным захадзе ад Іерусаліма, паблізу Галгофы. На пачатку IV ст. над ёю пабудавана Кувуклія Храма Магілы Гасподняй.

У пераносным сэнсе, асабліва ў крыніцах Сярэднявечча, Магіла Гасподняя — уся Святая зямля (Палесціна), дзе знаходзіцца гэта святое для хрысціян месца.

## Барацьба за вызваленне Магілы Гасподняй 
З 637 года Палесціна была пад уладай мусульман. З часам ідэя заняцця Святой зямлі і Магілы Гасподняй распаўсюдзілася сярод заходніх хрысціян. На афіцыйным узроўні яна агучана 24 лістапада 1095 года ў Клермоне Папам Урбанам II, ён заклікаў да збройнага паходу на ўсход. Яго заклік спарадзіў першы крыжовы паход, падчас якога ў 1099 г. быў узяты Іерусалім, а крыжаносцы ўтварылі дзяржаву Іерусалімскае каралеўства.. Аднак вынік паходаў быў часовым і абмежаваным, праз 88 гадоў, у 1187 годзе, Іерусалім страчаны хрысціянамі. І хоць крыжакі яшчэ вярталі сабе Святы горад на кароткі час, у верасні 1244 года яны страцілі яго канчаткова. З таго часу Палесціна была пад уладай мусульман да 1918 года, калі яе занялі англійскія войскі падчас Першай сусветнай вайны. З 1922 года англічане кіравалі тут на падставе мандата ад Лігі Нацый.

Катэгорыя:Мукі Хрыстовы
Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі
Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Катэгорыя:Пахавальні
Зафісуру

**Зафісу́ру** (малагас. *Zafisoro*) — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць паўднёва-ўсходні рэгіён Мадагаскара. Агульная колькасць — 126 тыс. чал.

Група зафісуру склалася ў XV — XVIII стст. у выніку перасялення на Мадагаскар мігрантаў з Усходняй Афрыкі, іх далейшага ўзаемадзеяння з тубыльцамі аўстранезійскага паходжання, а потым вылучэння дзяржавы зафісуру са складу ўсходнемадагаскарскай дзяржавы Ізуру (Ісора). Назва групы літаральна азначае «дзеці Ізуру».

Асноўныя заняткі — сельская гаспадарка і лоў рыбы.

Большасць зафісуру прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных культаў. Распаўсюджана хрысціянства.

Катэгорыя:Малагасійцы
BioWare

**BioWare Corp.** — канадскі распрацоўшчык праграмнага забеспячэння. Кампанія была заснавана ў лютым 1995 года трыма медыкамі — Рэям Музікай, Грэгам Зэшчукам і Аўгусцінам Іпам. Яна размешчана ў горадзе Эдмантан, у Канадзе. BioWare спецыялізуецца на вытворчасці відэа- і камп’ютарных гульняў. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі CRPG-бэстсэлеры, Baldur’s Gate і Neverwinter Nights. З 2003 года кампанія пачала выпускаць гульні ў жанры CRPG і для гульнявых прыставак. У прыватнасці, Star Wars: Knights of the Old Republic, выйшла як на PC, так і на Xbox. Jade Empire, доўгі час была Xbox-эксклюзівам, пазней была партавана на PC.

Музіка і Зэшчук на гэты момант узначальваюць BioWare. Музіка займае пасаду генеральнага дырэктара кампаніі, а Зэшчук — прэзідэнта кампаніі. Аўгусцін Іп пакінуў кампанію ў 1997 годзе і вярнуўся да медыцынскай практыкі.

У лістападзе 2005 было абвешчана, што BioWare і Pandemic Studios аб’яднаюцца, а фонд прыватных інвестыцый Elevation Partners укладзе сродкі ў гэта партнёрства. Тым не менш, абедзве кампаніі захавалі ўсе свае брэнды і найменні.

13 сакавіка 2006 года, BioWare абвясціла пра адкрыццё новай студыі ў Осціне, штат Тэхас. Яе ўзначалілі ветэраны гульнявой індустрыі Гордан Уолтан і Рычард Вогел.

Увосень 2006 года BioWare абвясцілі пра распрацоўку гульні для Nintendo DS, ёй стала Sonic Chronicles: The Dark Brotherhood, выпушчаная праз два гады .

11 кастрычніка 2007 года Electronic Arts заявіла пра набыццё кампаніі VG Holding Corp., кіравальнай BioWare і Pandemic. Увогуле EA заплаціла 860 млн долараў.

## Гульні 
* *Shattered Steel* (1996)
* ''Baldur's Gate* (1998)
** *Baldur's Gate: Tales of the Sword Coast* (1999)
* *MDK2* (2000)
* *Baldur's Gate II: Shadows of Amn* (2000)
** *Baldur's Gate II: Throne of Bhaal* (2001)
* *Neverwinter Nights* (2002)
** *Neverwinter Nights: Shadows of Undrentide* (2003)
** *Neverwinter Nights: Hordes of the Underdark* (2003)
* *Star Wars: Knights of the Old Republic* («*KotOR*») (2003)
* *Jade Empire* (2005)
* *Mass Effect* (2007)
* *Sonic Chronicles: The Dark Brotherhood* (2008)
* *Mass Effect Galaxy* (2009)
* *Dragon Age: Origins* (2009)
* *Mass Effect 2* (2010)
* *Dragon Age: Origins – Awakening* (2010)
* *Dragon Age 2* (2011)
* *Star Wars: The Old Republic* (2011)
* *Mass Effect 3* (2012)
* *Dragon Age III* (Дата выхаду не абвешчана)
* *Ultima Forever* (Дата выхаду не невядомая)

## Гульні іншых распрацоўшчыкаў, якія выкарыстоўваюць рухавічкі BioWare 
* *Planescape Torment* (1999)
* *Icewind Dale* (2000)
** *Icewind Dale: Heart of Winter* (2001)
* *Icewind Dale II* (2002)
* *Star Wars: Knights of the Old Republic II: The Sith Lords* (2004)
* *Neverwinter Nights 2* (2006)
* *The Witcher'' (2007)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт BioWare Corp.

Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Канады
Святлана Віктараўна Усовіч

**Святлана Віктараўна Усовіч** (, в. Засовы, ) — беларуская лёгкаатлетка (бег).

На Алімпіядзе 2004: 400 м — 14-я, 4х400 м — 9-я, Алміпіядзе 2008: 4х400 м — 4-я. У эстафеце 4х400 м: сярэбраны прызёр Чэмпіянату Свету 2004, Чэмпіянату Еўропы 2006, Чэмпіянату Еўропы 2008, чэмпіёнка Еўропы 2002, 2007. У безе на 400 м: срэбнары прызёр Чэмпіянату Еўропы 2005. У безе на 800 м на Чэмпіянаце Свету 2007 — 6-я.

Удзельніца Алімпійскіх гульняў 2012 года ў катэгорыі бег на 400 метраў, дзе ў папярэднім раўдзе заняла 26 месца і ў паўфінал не патрапіла.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Антаймуру

**Антаймуру** (малагас. *Antaimoro*, літаральна "людзі поўдня"), або **антэмуру** (*Antemoro*) — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць частку паўднёвага ўсходу Мадагаскара. Агульная колькасць (2022 г.) — 1 215 000 чалавек 

## Паходжанне 
Антаймуру лічаць сябе нашчадкамі арабаў, хаця некаторыя навукоўцы адносяць іх да антайсака. Згодна паданням, першым кіраўніком антаймуру быў Рамакарару, які прыбыў на Мадагаскар ў XV ст. з Меккі. Дзяржава антаймуру, якая узначальвалася манархамі *андрыянуні*, праіснавала да пачатку XIX ст. пакуль не была ўключана ў склад Каралеўства Мадагаскар.

## Асаблівасці культуры 
Традыцыйная культура антаймуру спалучае рысы, характэрныя для ўсіх малагасійцаў усходняга ўзбярэжжа Мадагаскара, з уплывам з боку арабаў і еўрапейцаў. 

Антаймуру распрацавалі першую малагасійскую пісьмовасць *сарабе*, у якой выкарыстоўваліся арабскія літары. Яны не ўжываюць у ежу свініну. Забараняецца самастойна забіваць свойскую жывёлу (звычайна гэтай прафесіяй займаюцца прадстаўнікі іншых этнічных груп, што жывуць сярод антаймуру). Доўгі час існавала традыцыя забойства аднаго з народжаных двайнят.

Галоўнымі заняткамі з'яўляюцца сельская гаспадарка, лоў рыбы і гандаль. Яшчэ ў XIX ст. антаймуру славіліся як цудоўныя лекары, якія займаліся зборам лекавых і атрутных траў, астралогіяй і варажбой. Захаваліся такія адметныя традыцыйныя заняткі, як вытворчасць паперы з бамбуку, пляценне з саломы.  

Жытло каркаснае, будуецца з дрэва, падзяляецца на ізаляваныя мужчынскую і жаночую часткі.

Традыцыйнае грамадства заснавана на падзеле на сацыяльныя пласты згодна ўзросту і паходжанню тых або іншых індывідаў ад пэўнага продка. 

У мінулым асноўнай рэлігіяй быў іслам, але ў нашы дні яго прытрымліваецца толькі 7% вернікаў. Шырока распаўсюджаны традыцыйныя вераванні, культ продкаў. Значная частка (45%) спавядае хрысціянства. 

## Спасылкі 
* Learning About Madagascar. Tribes: Antaimoro
* ANTAIMORO 

Катэгорыя:Малагасійцы
NGC 939

**NGC 939** (іншыя абазначэнні — **ESO 246-11**, **MCG -7-6-4**, **PGC 9271**) — эліптычная галактыка (E) у сузор’і Эрыдан.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе
0939
Катэгорыя:Эрыдан (сузор’е)
Тангарыра

**Тангарыра** () — вулканічны масіў у цэнтральнай частцы Паўночнага вострава Новай Зеландыі.

Масіў складаецца з 12 конусаў вышынёй да 1978 м, знаходзіцца на тэрыторыі аднайменнага нацыянальнага парку, найстарэйшага ў краіне. Першае вывяржэнне вулкана датуецца прыкладна 250 тыс. гадоў назад. З 1839 года зарэгістравана больш 70 вывяржэнняў, апошняе — у 2012 годзе. Недалёка ад масіва знаходзіцца малады актыўны вулкан Нгаўрухоэ (2291 м).

Паміж Нгаўрухоэ і Тангарыра пракладзены папулярны маршрут пешага турызму. На схілах вулканаў у 2000—2003 гг праводзіліся здымкі трылогіі «Уладар пярсцёнкаў».

## Спасылкі 
* Volcano Live
* Volcano World
* Historic volcanic activity — Tongariro and Ngauruhoe — Te Ara Encyclopedia of New Zealand
* The Volcanic Outburst at Te Mari, Tongariro — артыкул 1892 года пра Тангарыра.
* Горналыжны курорт Тангарыра, Апісанне 

Катэгорыя:Вулканы Новай Зеландыі
Катэгорыя:Паўночны востраў (Новая Зеландыя)
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Стратавулканы
Алена Гаджыеўна Ісінбаева

{{Лёгкаатлет
 |імя             = Алена Ісінбаева
 |партрэт         = Yelena Isinbayeva Doha 2010.jpg
 |памер          = 
 |подпіс         = 
 |поўнае імя      = Алена Гаджыеўна Ісінбаева
 |мянушкі        = 
 |грамадзянства     = 
 |клуб = Дынама
 |дата нараджэння   = 3.6.1982
 |месца нараджэння  = , РСФСР, СССР
 |трэнеры         = Яўген Трафімаў,Віталь Пятроў
 |рост            = 174
 |вага             = 65
 |IAAF            = 134797
 |шост            = 5,06 (2009) 
 |шостп           = 5,01 (2012) 
 |медалі          = 

{style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"

}
{ style="background: transparent"

}
 |абнаўленне      = 13 жніўня 2013
}}
**Алена Гаджыеўна Ісінбаева** (, Валгаград, СССР) — расійская скакуха з шастом. Заслужаны майстар спорту Расіі. Двухразовая алімпійская чэмпіёнка (2004, 2008), уладальніца бронзавага медаля Алімпійскіх гульняў 2012, уладальніца 28 сусветных рэкордаў у скачках з шастом сярод жанчын.

22 ліпеня 2005 года на спаборніцтвах у Лондане ўпершыню ў гісторыі жаночых скачкоў з шастом узяла вышыню 5 метраў. 8 жніўня 2008 года на Алімпійскіх гульнях у Пекіне ўсталявала сусветны рэкорд — 5,05 м.

6 сакавіка 2012 прызнаная самай паспяховай дзеючай спартсменкай Расіі.

18 жніўня 2016 года абрана ў камісію спартсменаў Міжнароднага алімпійскага камітэта.

Жыве на Тэнэрыфэ (Канарскія астравы, Іспанія), дзе мае нерухомасць.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Расіі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Катэгорыя:Уладальнікі дзеючых алімпійскіх рэкордаў
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Данецка
Катэгорыя:Скакуны з шастом Расіі
Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Валгаградскай дзяржаўнай акадэміі фізічнай культуры
Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 
 |званне         = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну, Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        =  { style="background: transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}

**Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў** (, в. Юсцінава, , Віцебская губерня — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

З 1929 г. у Чырвонай Арміі. Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі (1939). Падчас Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнік абароны Мінска.

У партызанах з ліпеня 1941 г.: камандзір групы, атрада, у лістападзе 1942 — ліпені 1943 г. — 6-й Магілёўскай партызанскай брыгады, у ліпені 1943 — красавіку 1944 г. — Магілёўскай ваенна-аператыўнай групы, адначасова ў студзені — красавіку 1944 г. — 113-га партызанскага палка, член Магілёўскага падпольнага РК КП(б)Б. У 1945—1962 гг. на адміністрацыйна-гаспадарчай працы ў Мінску.

## Спасылкі 
* Комбриг Белоусов  

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
NGC 1232

**NGC 1232** (іншыя абазначэнні — **ESO 547-14**, **MCG -4-8-32**, **Arp 41**, **PGC 11819**) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) у сузор’і Эрыдан.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога, а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог
* Атлас пекулярных галактык

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1784 годзе
1232
Катэгорыя:Эрыдан (сузор’е)
NGC 1309

**NGC 1309** (іншыя абазначэнні — **MCG -3-9-28**, **IRAS03197-1534**, **PGC 12626**) — галактыка на края сузор’я Эрыдан на адлегласці 100 млн. светлавых гадоў ад Зямлі.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

Дыяметр NGC 1309 прыкладна 30 тысяч светлавых гадоў. Вакол старых жаўтаватых зорак у цэнтры галактыкі закручваюцца блакітнаватыя скопішчы маладых зорак і пылавыя палосы.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
1309
Катэгорыя:Эрыдан (сузор’е)
Экстэнсіўная велічыня

**Экстэнсіўная велічыня** (ад лац. extensi-vus — «пашыраны») — велічыня, якая прапарцыянальна колькасці рэчыва, у супрацьлегласць інтэнсіўным велічыням (кшталту тэмпературы, ціску). Пры сумаванні экстэнсіўных велічынь іх колькасць расце, то бок экстэнсіўные велічыні маюць уласцівасць адытыўнасці.
Экстэнсіўныя велічыні абазначаюцца вялікімі літарамі напрыклад **M** — маса, **V** — аб’ём, **Е** — энергія.
Падзяліўшы экстэнсіўную велічыню на адвольна ўзятую іншую экстэнсіўную велічыню (звычайна на аб’ём ці масу) атрымліваем інтэнсіўную велічыню, якая будзе з’яўляцца яшчэ і ўдзельнай (узятай на адзінку рэчыва). 
Да экстэнсіўных велічынь адносяцца:
* Маса
* Аб’ём
* Імпульс
* Электрычны зарад
* Унутраная энергія
* Энтальпія
* Энтрапія

## Гл. таксама 
* Адытыўнасць
* Інтэнсіўная велічыня
* Удзельная велічыня

## Спасылкі 
* Вялікая энцыклапедыя нафты і газа: экстэнсіўныя велічыні (на рус. мове) 

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Ева Селівестраўна Белавусава

**Ева Селівестраўна Белавусава** (, в. Лабанаўка, Чэрыкаўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1960).

## Біяграфія 
Закончыла школу фабрычна-заводскага навучання шаўковай фабрыкі «Магвалакно». У 1948—1975 гадах прадзільшчыца Магілёўскага завода штучнага валакна. Першай у цаху ўстанавіла рэкордны выпуск прадукцыі — замест 96 % вырабіла 99 %. Званне Героя прысвоена за поспехі ў працы і плённую грамадскую дзейнасць.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*
Настаўнік

thumb|200px|Настаўнік і вучні (сярэднявечная мініяцюра)
**Настаўнік** — цяпер адна з самых распаўсюджаных грамадскіх прафесій, якая ўзнікла як з прычыны неабходнасці выхавання і навучання наступных пакаленняў (шырэй - навучэнцаў) для больш паспяховага і хуткага іх уваходжання ў грамадскае жыццё, так і росту грамадскіх магчымасцяў для падтрымання асобных людзей, якія выконваюць гэтыя задачы.  

Канфуцый піша: 

## Гл. таксама 
* Выкладчык
* Педагогіка
* Вучань

## Спасылкі 
Катэгорыя:Педагагічныя прафесіі
Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Педагогіка
1930-я

**1930-я гады** — дзесяцігоддзе, якое ўключае гады з 1930 па 1939.

## Найважнейшыя падзеі 
* Грамадзянская вайна ў Кітаі (1927—1936). Вялікі паход (1934—1936).
* У СССР індустрыялізацыя (1928—1940), стаханаўскі рух, калектывізацыя (1928—1933), голад (1932—1933), пуск Уралмаша (1933), вялікі тэрор (1936—1938).
* Вялікая дэпрэсія (1929—1933/1939). «Новы курс» Рузвельта (1933). Новаанглійскі ўраган (1938).
* Саляны паход Гандзі паклаў пачатак масавай кампаніі грамадзянскага непадпарадкавання англійскім каланіяльным уладам у Індыі (1930).
* Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931) прывяла да ўтварэння марыянетачнай дзяржавы Маньчжоу-га (1932—1945).
* Эра Варгаса ў Бразіліі (1930—1945). Перуана-калумбійская вайна (1932—1933). Чакская вайна (1932—1935).
* Гітлер стаў рэйхсканцлерам Германіі (1933) пасля перамогі НСДАП на выбарах (1932, German federal election). Трэці рэйх (1934—1945). Версальскі дагавор дэнансаваны (1935). Мюнхенскае пагадненне (1938) пра перадачу Судэцкай вобласці Германіі. «Крыштальная ноч» (1938) і «Плаванне асуджаных» (1939).
* Другая італа-эфіопская вайна (1935—1936). Італьянскае ўварванне ў Албанію (1936).
* Грамадзянская вайна ў Іспаніі (1936—1939).
* Япона-кітайская вайна (1937—1945). Створаная ў ваенных мэтах паводка ўнесла, па некаторых ацэнках, 800 тыс. жыццяў (1938, Yellow River flood).
* Пакт Молатава-Рыбентропа аб ненападзе прадугледжваў таксама размежаванне сфер інтарэсаў ва Усходняй Еўропе (1939). Савецка-фінская вайна (1939—1940). Далучэнне да СССР краін Прыбалтыкі і Бесарабіі (1940).
* Пачалася Другая сусветная вайна (1939—1945). Польская кампанія вермахта (1939).

## Навука і тэхніка 
* Плутон (адкрыты — 1930, Томба).
* Кейнсіянства («Агульная тэорыя занятасці, працэнта і грошай» — 1936, Кейнс).
* Сусветная выстаўка ў Парыжы (1937).
* Верталёт (практычны — 1937, «Focke-Wulf Fw 61»)
* Рэактыўны самалёт (1939, «Heinkel He 178»)

## Культура 
* Каляровае кіно (першы поўнаметражны каляровы фільм — 1934, «Becky Sharp»)
* «Эра свінгу» (1935—1946; Бені Гудмен)
* Пачатак залатога стагоддзя коміксаў. З’яўленне ў коміксах Супермена (1938) і Бэтмена (1939).
* 1930 — выйшаў фільм Блакітны анёл, які прынёс вядомасць актрысе Марлен Дытрых.
* 1930 — актрыса Мэры Пікфард атрымала Оскар.

## Персаналіі 
*  Іосіф Сталін
*  Адольф Гітлер
*  Сямён Маслюкоў
*  Вячаслаў Молатаў
*  Беніта Мусаліні
*  Сцяпан Некрашэвіч
*  Іаахім Рыбентроп
*  Франклін Рузвельт
*  Франсіска Франка
*  Хірахіта
*  Жэтуліу Варгас

## Спорт 
* 1932 — Алімпійскія гульні ў ЗША
* 1936 — Алімпійскія гульні ў Германіі

## Гл. таксама
Міхаіл Андрэевіч Белуш

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     =Міхаіл Андрэевіч Белуш
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 27.11.1927
 |месца нараджэння = в. Руда Ліпічанская, Мастоўскі раён, Гродзенская вобласць
 |дата смерці    = 16.6.1944
 |месца смерці   = в. Купіск, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 
 |званне         = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = 
 |узнагароды        = { style="background: transparent"

}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}

**Міхаіл Андрэевіч Белуш** (, в. Руда Ліпічанская, Мастоўскі раён, Гродзенская вобласць — , в. Купіск, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць) — удзельнік партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну, загінуў у баі.

## Біяграфія 
З мая 1943 радавы партызанскага атрада «Кастрычнік» партызанскай брыгады Першамайская Баранавіцкай вобласці, дазволіўшы свайму атраду прарвацца на пазіцыі ворага.

Паводле сведчанняў мясцовага старажыла Віктара Карабача, якія пераказаў Зміцер Бартосік, Міхаіла Белуша і яго таварыша забіў з аўтамата паліцай. Існуе таксама версія, што закрыў грудзьмі амбразуру Мікалай Кадура, пахаваны затым на мясцовых могілках, а Белуша прызначылі героем таму, што быў камсамольцам.

## Ушанаванне памяці 
Пасля заканчэння вайны яго астанкі перанеслі ў брацкую магілу ў Карэліцкім раёне. На месцы яго гібелі ў вёсцы Купіск, а таксама на радзіме ў вёсцы Руда Ліпічанская, пастаўлены помнікі.

Міхаіл Андрэевіч Белуш быў пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны першай ступені.

Імем Міхаіла Белуша названы вуліцы ў Дзятлаве, Гродна, Навагрудку, Карэлічах, Мастах, вёсцы Руда Ліпічанская. Яго імя было прысвоена швейнай фабрыцы ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці. У савецкі час імя М. А. Белуша традыцыйна прысвойвалася піянерскім арганізацыям і школам Беларусі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Воіны, якія закрылі целам амбразуру
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Эксперымент

**Эксперымент** (ад  — спроба, вопыт) у навуковым метадзе — метад даследавання пэўнай з'явы ў кіраваных умовах. Адрозніваецца ад назірання актыўным узаемадзеяннем з вывучаемым аб'ектам. Звычайна эксперымент праводзіцца ў межах навуковых даследаванняў і служыць дзеля пераверкі гіпотэзы, выяўлення прычынных сувязяў паміж феноменамі. Эксперымент з'яўляецца краевугольным камянём  эмпірычнага падыходу да ведання. Крытэрый Попера вылучае магчымасць пастаноўкі эксперыменту ў якасці галоўнага адрознення навуковай тэорыі ад псеўданавуковай.

Катэгорыя:Навуковы метад
Німфа (значэнні)

* **Німфы** — у грэчаскай міфалогіі, духі ў выглядзе дзяўчын.
* Німфа, біялогія — стадыя развіцця некаторых членістаногіх.
* Німфа — адна з парод залатой рыбкі.
* Німфа, або карэла — від папугаяў, досыць распаўсюджаны для ўтрымання ў хатніх умовах.
Шрыфт

[thumb|right|Узор рымскага капітальнага пісьма. Надпіс на [Калона Траяна|калоне Траяна ў Рыме]]
**Шрыфт** ( ← *schreiben* — пісаць) — графічны малюнак напісання літар і знакаў, якія складаюць адзіную стылістычную і кампазіцыйную сістэму, набор сімвалаў вызначанага памеру і малюнка.

У вузкім друкарскім сэнсе шрыфтам завецца камплект друкарскіх літар, прызначаных для набору тэксту. Шрыфты з’яўляюцца неад’емнай часткай графіці, а таксама тэгінгу і бомбінгу.

Група шрыфтоў розных відаў і кегляў, якія маюць аднолькавае напісанне, адзіны стыль і афармленне, завецца гарнітурай.

Пасля правядзення шэрагу даследаванняў у галіне псіхалогіі было высветлена, што шрыфт можа аказваць уплыў на настрой чалавека, які яго непасрэдна бачыць. Нават аднолькавыя словы нясуць розную эмацыйную афарбоўку, зыходзячы іх таго, якім шрыфтавым стылем выканана іх напісанне.


Катэгорыя:Надпісы
Катэгорыя:Графіці
Катэгорыя:Каліграфія
Пано

thumb|Аўгуст II і Аўгуст III на дрэздэнскім пано «Шэсце князёў»
**Пано** ( ад  — *кавалак тканіны*) — маляўнічы твор дэкаратыўнага характару, звычайна прызначаны для сталага запаўнення якіх-небудзь участкаў сцяны (насценнае пано) ці столі (плафон); барэльеф, разьбяная, ляпная ці керамічная кампазіцыя, якая служыць для той жа мэты.

Пано, выкананыя на вонкавых сценах будынка з каляровых плітак ці ў тэхніку фрэскі, завуць часам муралямі.

## Гл. таксама 
* Шэсце князёў

## Літаратура 
* Пано  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва
Анігіляцыя

анігіляцыі электрона з пазітронам у віртуальны фатон, які потым распадаецца зноў на электрон і пазітрон. ]]

**Анігіля́цыя**(ад лацінскага *annihilatio* — знішчэнне) — працэс узаемадзення элементарнае часціцы з антычасціцай, у выніку якога яны пераўтвараюцца ў іншыя часціцы. Тыповы і добра вядомы прыклад — анігіляцыя электронна-пазітронных (e- — e+) пар за кошт электрамагнітнага ўзаемадзеяння, якія, ў залежнасці ад арыентацыі спінаў, пры гэтым пераўтвараюцца ў 2 ці 3 фатоны. Тэрмін «анігіляцыя», які ўзнік гістарычна — недакладны, анігіляцыя — не знішчэнне матэрыі, а пераход яе ў іншую форму, які адбываецца ў адпаведнасці з законамі захавання. Паводле закону захавання электрычнага зараду прадуктамі анігіляцыі могуць быць толькі часціцы, сумарны зарад якіх роўны нулю. Закон захавання энергіі-імпульсу не дазваляе пераўтварацца свабоднай e- — e+ пары ў адзін фатон. Гэтыя правілы справядлівыя таксама для адваротнага працэсу нараджэння e- — e+-пары свабоднымі фатонамі.
Анігіляцыя — гэта толькі адзін з магчымых раўнапраўных працэсаў узаемадзеянняў (каналаў рэакцыі) элементарнае часціцы з антычасціцай. Напрыклад пры ўзаемадзеянні электрона і пазітрона, акрамя анігіляцыі, магчымы таксама пругкае і няпругкае рассейванне і інш. працэсы. Пара e- — e+ можа ўтвараць недаўгавечную звязаную сістэму — пазітроній, падобны да атама вадароду, у якім месца пратона займае пазітрон. Анігіляцыя e- — e+ можа ісці за кошт слабага ўзаемадзеяння элементарных часціц (напр. пераўтварэнне e- — e+ у пару нейтрына-антынейтрына), за кошт электраслабага ўзаемадзеяння (пераўтварэнне e- — e+ пары ў мюонную μ- — μ+-пару), і г. д. уключаючы моцнае ўзаемадзеянне.
Пасля таго, як з дапамогай магутных паскаральнікаў пратонаў былі атрыманы ў дастатковай колькасці антыпратоны, пачалося інтэнсіўнае вывучэнне анігіляцыі нуклон-антынуклонаў. Гэты працэс ідзе галоўным чынам за кошт моцнага ўзаемадзеяння і прыводзіць да ўтварэння π-, K-мезонаў, Λ-, Σ-, Ξ-гіперонаў, іх антычасціц і іншых адронаў. Пры гэтым утвараюцца шматлікія і разнастайныя рэзанансы.
Тэарэтычнае вывучэнне анігіляцыі з высокай дакладнасцю і ў адпаведнасці з эксперыментам праведзена толькі для электра-магнітных працэсаў на падставе квантавай электрадынамікі. Пры тэарэтычным разглядзе працэсаў анігіляцыі, выкліканых моцным узаемадзеяннем, звычайна карыстаюцца толькі прыблізнымі ацэнкамі, атрыманнымі на падставе мадэльных уяўленняў і фенаменалагічных суадносін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Антырэчыва
Маркіз

**Маркі́з** (, , , новалац. *marchisus* або *marchio*, ад ) — заходне-еўрапейскі дваранскі тытул (маркізат). 

Паводле іерархіі знаходзіцца паміж герцагскім і графскім тытуламі.

У Англіі, акрамя маркізаў ва ўласным сэнсе, гэты тытул даецца таксама старэйшым сынам герцагаў.

## Кароны маркізаў 

Image:MarkizNL.jpg| Нідэрланды
Image:Markiz.png|Данія, Францыя, Германія,Ісландыя, Польшча, Італія
Image:MarquisA.jpg|Вялікабрытанія

## Найбольш вядомыя 
* маркіз дэ Вабан
* маркіза дэ Пампадур
* маркіз дэ Сад
* маркіз дэ Лафает
* маркіз дэ Каленкур
* Маркіз Карабас

## Гл. таксама 
* Маркграф
* Хоу, тытул
* 


Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Арыстакратыя
Гуана

thumb|Гуана
**Гуа́на** ( ад кечуа *wanu*) — згнілыя натуральныя чынам рэшткі памёту марскіх птушак і кажаноў. Утрымлівае значную долю злучэнняў азоту (каля 9 % аміяку) і фосфару (каля 13 % P2O5). Выкарыстоўваецца ў якасці азотна-фосфарнага ўгнаення. Значныя паклады гуана маюцца ў Паўднёвай Амерыцы (Перу, Балівія), Паўднёвай Афрыцы (напрыклад, востраў Ічаба ля ўзбярэжжа Намібіі), на астравах Ціхага акіяна.

Тэрмін *гуана* таксама выкарыстоўваецца ў дачыненні да ўгнаенняў з адкідаў рыбнага і зверабойнага промыслаў.

Гуанін быў упершыню вылучаны з гуана, адсюль і яго назва.

## Гл. таксама 
* Закон пра гуана
* Guano Apes

Катэгорыя:Арганічныя ўгнаенні
Гавань

(Аўстралія)]]
**Га́вань** — частка акваторыі вадаёма.

Як правіла, гаванню завуць акваторыю порта, якая непасрэдна прылягае да прычалаў, дзе ажыцяўляецца пагрузка і разгрузка суднаў, пасадка і высадка пасажыраў. Таксама ў гавані судны могуць знаходзіцца на працяглай стаянцы. У порце можа быць некалькі гаваняў. Звычайна для гавані выбіраюць месца, добра абароненае ад хваль і ветру. Гавань можа быць штучнай ці натуральнай.

Акрамя таго, гаванямі завуць бухты натуральнага паходжання; гэта слова сустракаецца ў геаграфічных назвах бухт і заліваў, напрыклад: Савецкая Гавань, Гавань Трох Свяціцеляў і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Водны транспарт
*Гавань
Сінтра

**Сі́нтра** (; []) — горад у Партугаліі, цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта ў складзе акругі Лісабон. Колькасць насельніцтва — 27 тыс. жыхароў (горад), 363,7 тыс. жыхароў (муніцыпалітэт). Горад уваходзіць у Лісабонскі рэгіён, у субрэгіён Вялікі Лісабон. Уваходзіць у агламерацыю Вялікі Лісабон. Па старым адміністрацыйным падзеле ўваходзіў у правінцыю Эштрэмадура.
thumb|left|Краявід Сінтры
thumb|left|Палац Пена

## Размяшчэнне 
Горад размешчаны за 23 км паўночны захад ад горада Лісабона. За 18 км ад горада знаходзіцца мыс Рока — самы заходні пункт Еўраазіяцкага кантынента.

Муніцыпалітэт мяжуе:
* на поўначы — муніцыпалітэт Мафра
* на ўсходзе — муніцыпалітэты Лорэш і Адывелаш
* на паўднёвым усходзе — муніцыпалітэт Амадора
* на поўдні — муніцыпалітэты Аейраш і Кашкайш
* на захадзе — Атлантычны акіян

## Насельніцтва 
## Гісторыя 
Горад заснаваны ў 1154 годзе. Да гэтага на гэтым месцы знаходзілася аднайменная крэпасць.

## Славутасці 
Сінтра і наваколлі з'яўляюцца аб'ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА з-за шматлікіх славутасцяў, якія знаходзяцца на тэрыторыі раёна.

У самым горадзе размешчаны Нацыянальны палац Сінтры, а ў прылеглай горна-лесапаркавай зоне (Serra de Sintra) — палац Пена і паўразбураны Замак маўраў.

Непадалёк ад горада размешчаны вытанчаны Палац Мансерат і Кляштар капуцынаў.

Стары маўрытанскі горад з крэпасцю, якую ўзяў кароль Афонсу I у 1147 г., ужо ў Сярэднявеччы служыў летняй рэзідэнцыяй партугальскіх каралёў.
У Сінтры знаходзіцца знакамітае памесце Кінта да Рэгалейра, на тэрыторыі якога знаходзіцца Палац Рэгалейра і прыгожы парк, які таксама ўвайшоў у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Ад Сінтры да мора пракладзена трамвайная лінія, якая адначасова з'яўляецца «жывым» музеем, бо на ёй ходзяць старадаўнія трамваі, пабудаваныя больш ста гадоў назад.

## Эканоміка 
## Раёны 
## Фотагалерэя 

Image:Nt-sintra-palacionacional2.jpg | Палац Сінтра
Image:SintraPortugal01.JPG | Замак маўраў, Сінтра
Image:SintraPortugal02.JPG | Сцяг над замкам
Image:PT_Pena_palace_AD12.jpg | Палац Пена
Image:Convento-dos-Capuchos Sala-do-Capitulo 17-08-08.jpg| Кляштар Капуцынаў

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт муніцыпалітэта 

Катэгорыя:Муніцыпалітэты акругі Лісабон
Катэгорыя:Гарады Партугаліі
Сюзерэн

**Сюзерэ́н** ( от старафр.: *suserain*) — тып буйнога феадальнага кіраўніка, улада якога заснавана на васальным падпарадкаванні яму драбнейшых феадалаў, якія атрымалі ад сюзерэна права на частку зямлі (феод) у яго ўладаннях.

Сістэма сюзерэнітэту — васалітэту, так званая «феадальная лесвіца» (прынцып *«васал майго васала — не мой васал»*), існавала на тэрыторыі Францыі і ў Старажытнарускай дзяржаве.

Статус *сюзерэна* таксама выкарыстоўваўся і ў міждзяржаўных адносінах (васальная дзяржава).

## Прыклады 
### гістарычныя 
* Аўстра-Венгрыя была сюзерэнам княства Ліхтэнштэйн да канца Першай сусветнай вайны.
* Асманская імперыя была сюзерэнам шэрагу тэрыторый (гл. Васальныя і данніцкія дзяржавы Асманскай імперыі).
* Вялікабрытанія была сюзерэнам Трансвааля з 1881 па 1884 год.

### сучасныя 
* Іспанія і Францыя да 1993 гады сумесна з’яўляліся сюзерэнамі княства Андора.

## Гл. таксама 
* Манарх
* Феадал
* Лорд
* Сіньёрыя

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Феадалізм
Скаварада

**Скаварада**

# *Украінскае прозвішча*
* Рыгор Савіч Скаварада (1722—1794) — украінскі асветнік-гуманіст, філосаф, паэт, педагог.

# *Посуд*
* Патэльня
Цэнзар

**Цэнзар** (ад , ад *censere* — ацэньваць):

* **Цэнзар, Старажытны Рым** — службовая асоба ў Старажытным Рыме.
* **Цэнзар** — чыноўнік у дзяржаўнай ці царкоўнай установе, які ажыццяўляе цэнзуру.

; Асобы
* **Дзмітрый Міхайлавіч Цэнзар** (1877—1947) — рускі паэт Сярэбранага стагоддзя.
Асіміляцыя

Тэрмін **асіміляцыя** ( — прыпадабненне) выкарыстоўваецца ў некалькіх абласцях ведаў:

* Асіміляцыя, біялогія — сукупнасць працэсаў сінтэзу ў жывым арганізме.
* Асіміляцыя, геалогія — працэс паглынання і перапрацоўкі (расплаўленне або растварэнне) магмай асадкавых або метамарфічных парод. 
* Асіміляцыя, лінгвістыка — прыпадабненне артыкуляцыі аднаго гуку артыкуляцыі іншага.
* Асіміляцыя, сацыялогія — страта адной часткай соцыума (ці цэлым этнасам) сваіх адметных рыс і замена запазычанымі ў іншай часткі (іншага этнаса).
* Асіміляцыя, вентыляцыя — развядзенне шкодных канцэнтрацый пар і газаў.
* Асіміляцыя, псіхалогія — працэс інтэграцыі вонкавых аб'ектаў (людзей, прадметаў, ідэй, каштоўнасцяў) і несвядомых зместаў у свядомасць.

## Гл. таксама 
* Дысіміляцыя
Звычай

**Звы́чай** — гістарычна ўсталяваны і агульнапрыняты ў пэўным грамадстве або сацыяльна-этнічнай групе спосаб паводзін. Як норма паводзін узнік у глыбокай старажытнасці. Першапачаткова звычай меў выгляд табу — розныя забароны і абмежаванні, якія выхоўваліся з дзяцінства і ўзнаўляліся ў новых пакаленнях без абмеркавання і абгрунтавання.

## Гл. таксама 
* Этыка

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Паводзіны
Побыт

**По́быт** — сфера дзейнасці людзей, звязаная з задавальненнем імі сваіх уласных матэрыяльных і культурных патрэбнасцяў (жыллё, адзенне, ежа, адпачынак і г.д.). Побыт таксама ахоплівае звычаі, абрады, традыцыі, якія адлюстроўваюць асаблівасці жыцця канкрэтнага класу, нацыі, народнасці, этнічнай групы.

## Гл. таксама 
* Бытавая тэхніка
* Бытавая хімія
* Бытавыя адыходы
* Быццё
* Анталогія

Катэгорыя:Сацыялогія
Прафілактыка

[thumb|[Вакцынацыя — распаўсюджаны спосаб першаснай прафілактыкі]]
**Прафіла́ктыка** ( — *ахоўны*) — комплекс рознага роду мерапрыемстваў, накіраваных на папярэджанне якой-небудзь з'явы і/або ліквідавання фактараў рызыкі.

Прафілактычныя мерапрыемствы — найважнейшы складнік сістэмы аховы здароўя, накіраваны на фарміраванне ў насельніцтва медыка-сацыяльнай актыўнасці і матывацыі на здаровы лад жыцця.

Катэгорыя:Ахова здароўя
Ахова здароўя

[thumb|right|250px|Вагон медыцынскага цягніка ў [Хабараўску]]
**Ахо́ва здаро́ўя** — галіна дзейнасці дзяржавы, мэтай якой з'яўляецца арганізацыя і забеспячэнне даступнага медыцынскага абслугоўвання насельніцтва, захаванне і павышэнне яго ўзроўня здароўя.

Уяўляе сабой сукупнасць мер палітычнага, эканамічнага, сацыяльнага, прававога, навуковага, медыцынскага, санітарна-гігіенічнага, супрацьэпідэмічнага і культурнага характару, накіраваных на захаванне і ўмацаванне фізічнага і псіхічнага здароўя кожнага чалавека, падтрыманне яго шматгадовага актыўнага жыцця, падаванне яму медыцынскай дапамогі ў выпадку пагаршэння здароўя. Для ажыццяўлення гэтых мер ствараюцца адмысловыя сацыяльныя інстытуты.

## Гл. таксама 
* Ахова здароўя ў Беларусі
* Музей аховы здароўя, Парыж

## Спасылкі 
* Сусветная статыстыка аховы здароўя на 2010 год


Катэгорыя:Сацыяльная палітыка
Катэгорыя:Сфера паслуг
Адытыўнасць

**Адытыўнасць** (ад  — "дададзены") — уласцівасць велічыні, якая палягае ў тым, што значэнне велічыні, адпаведнае цэламу аб'екту, роўнае суме ягоных складаючых частак, якім бы чынам не быў разбіты аб'ект.
Матэматычная мадэль адытыўнай велічыні:
:: \ f(a+b)=f(a)+f(b)=f(b)+f(a).
У фізіцы ўсе экстэнсіўныя велічыні з'яўляюцца адытыўнымі, напрыклад адытыўнасць масы азначае, што маса цэлага складаецца з сумы масаў частак.

## Гл. таксама 
* Экстэнсіўная велічыня

Катэгорыя:Арыфметыка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Анжу

**Анжу́:**
* Анжу — раён Манрэаля.
* Анжу — гістарычная вобласць на захадзе Францыі, у ніжняй плыні Луары.
* Анжу — камуна ў Францыі, знаходзіцца ў рэгіёне Рона — Альпы. Дэпартамент камуны — Ізер.
* Астравы Анжу — цэнтральная і найбольш буйная група астравоў Новасібірскага архіпелага.
* Графства Анжу
Анжу (вобласць)

thumb|228px|Анжу на карце Францыі
**Анжу́** () — гістарычная вобласць на захадзе Францыі, у ніжнім цячэнні Луары. Па тэрыторыі прыблізна адпавядае сучаснаму дэпартаменту Мэн і Луара.

## Гісторыя 
У антычнасці мясцовасць насяляла гальскае племя *Андаў* (Andes), якое пасля заваявання Галіі Юліем Цэзарам атрымала назву *Андэкавы* (Andecavi). Пасля прыходу франкаў тут сфармавалася графства Анжу.

У 1154 г. граф Анжуйскі, васал французскага караля, заняў англійскі прастол пад імем Генрых II, паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Плантагенетаў.

## Гл. таксама 
* Замак Мансаро
* Мансаро
* Спіс графаў і герцагаў Анжуйскіх
* графства Анжу
* Анжуйская дынастыя

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Анжу
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Прозвішча

**Прозвішча** — спадчыннае радавое імя, якое паказвае на прыналежнасць чалавека да аднаго роду, які вядзе пачатак ад агульнага продка, або ў вузейшым разуменні — да адной сям'і.

## Структура прозвішча 
Прозвішча складаецца, першым чынам, з каранёвай асновы (якая мае або мела ў мінулым якое-небудзь лексічнае значэнне), але таксама можа складацца з прыстаўкі, суфікса і канчатку.

### Аснова 
Аснова прозвішча часта паходзіць ад асабістага імя або ж мянушкі, якая нясе тое або іншае лексічнае значэнне.

### Мужчынскія і жаночыя прозвішчы 
У беларускай мове і некаторых іншых славянскіх мовах, а таксама ў латышскай, жаночыя прозвішчы, як правіла, адрозніваюцца па форме ад мужчынскіх — у сілу марфалагічных асаблівасцяў мовы.

У некаторых мовах, напрыклад у літоўскай, прозвішчы маюць розныя формы для мужчын, замужніх і незамужніх жанчын.

У ісландскай мове імёны па бацьку, якія выкарыстоўваюцца ў якасці прозвішчаў, утвараюцца па-рознаму для мужчын і жанчын.

## Узнікненне прозвішчаў 
Узнікненне прозвішчаў у сучасным разуменні адбылося позна, і было звязана, відавочна, з пашырэннем эканамічных сувязяў і неабходнасцю рэгулявання інстытута спадкаемства. Відавочна, што ўпершыню яны з'явіліся ў эканамічна развітых абласцях Паўночнай Італіі ў X—XI стст. 
У далейшым працэс актыўнага станаўлення прозвішчаў пачаўся і на паўднёвым усходзе Францыі, у П'емонце і паступова ахапіў усю Францыю. У Англіі працэс станаўлення прозвішчаў пачаўся пасля яе заваявання нарманамі ў 1066 і скончыўся да XV стагоддзя, хоць ва Уэльсе і Шатландыі фарміраванне прозвішчаў ішло і ў XVIII стагоддзі . Падобная сітуацыя склалася і на тэрыторыі Германіі, дзе фарміраванне прозвішчаў нямецкіх сялян ішло яшчэ і ў XIX стагоддзі. На мяжы XV—XVI стст. прозвішчы дасягнулі Даніі. У 1526 годзе кароль загадаў усім дацкім дваранам абзавесціся прозвішчамі. З Даніі і Германіі прозвішча перайшлі да шведаў.

## Гл. таксама 
* Еўрапейскае імя
* Падвойнае прозвішча
* Дзявоцкае прозвішча
* Фамільная прыстаўка
* Фамільны канчатак
* Імя
* Імя па бацьку
* Фамільны герб
* Назва
* Найменне
* Ідэнтыфікатар

Катэгорыя:Віды імёнаў

Катэгорыя:Генеалагічная тэрміналогія
Катэгорыя:Антрапаніміка
Карнавал

]]
**Карнава́л** (от  — карнавал, з  — «прыбраць мяса»), пачатак паста) — свята, звязаны з перапрананнямі і маляўнічымі шэсцямі. Аналагічны славянскай Масленіцы. Распаўсюджаны ў каталіцкіх краінах і ўзыходзіць да паганскіх звычаяў Рымскай імперыі. Па часе звычайна папярэднічае Вялікаму пасту, адкуль і паходзіць назва. Суправаджаецца масавымі народнымі гуляннямі з вулічнымі шэсцямі і тэатралізаванымі прадстаўленнямі.

Карнавал з’явіўся ў IX—X ст. Да гэтага часу адносяцца найбольш раннія згадванні пра перыядычныя гарадскія святы ў розных гарадах Заходняй Еўропы. Першыя карнавалы з’явіліся ў Італіі — Венецыянскі карнавал, дзе раней усяго з’явіліся вялікія незалежныя гарады. Затым з’явіліся карнавалы ў Францыі, пазней усяго — у Германіі: Майнцы, Дзюсельдорфе і Кёльне.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Парады
Катэгорыя:Маскарад
Катэгорыя:Заходняе хрысціянства
Катэгорыя:Вулічная культура
Карона Каралеўства Польскага

[thumb|Аверс [Кракаўскі грош|кракаўскага гроша Казіміра Вялікага з каронай у цэнтры.]]
**Карона Карале́ўства Польскага** (, ) — тэрмін, які вызначае ўладкаванне польскай дзяржавы ў Новы час. Карона вызначала незалежнасць дзяржаўных інстытутаў ад асобы манарха. У той жа час, Карона — імя палітычнай ідэалогіі, якая выражала новы вобраз улады, створанай пад уплывам ідэй, якія прыйшлі з Чэхіі і Венгрыі.

## Карона як назва дзяржавы 
Пасля падпісання уніі з Вялікім Княствам Літоўскім тэрмін Кароны Каралеўства Польскага быў прыняты як папулярнае і зручнае ў выкарыстанні найменне Каралеўства Польскага. У процівагу «Літве» або «Вялікаму княству» Польшча называлася проста «Каронай». Пад гэтай назвай Каралеўства з’яўлялася адной з дзвюх частак Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў (паводле Люблінскай уніі 1569 года).

Ідэалогія Кароны Каралеўства аказала, акрамя таго, уплыў на тэрміналогію, што выкарыстоўвалася ў вышэйшым грамадстве. З канца Сярэднявечча дзяржаўныя органы і пасады, якія называліся да той пары каралеўскімі, сталі звацца кароннымі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Кракаўскі грош

[thumb|200px|Кракаўскі грош, [аверс (сучасная копія з латуні)]]
[thumb|200px|Кракаўскі грош, [рэверс (сучасная копія з латуні)]]
**Кракаўскі грош** — польская сярэбраная манета вагай 3,2 г. Уведзена ў 1367 годзе каралём Польшчы Казімірам Вялікім.

На аверсе змяшчалася выява кароны і надпіс на лацінскай мове: «KAZIMIRVS PRIMVS DEI GRATIA REX POLONIE». Рэверс аздабляў арол, акружаны надпісам: «GROSSI CRACOVIENSSES».

У наш час вядома менш чым пяцьдзяcят асобнікаў манеты.

## Глядзіце таксама 
* Грош
* Паўгрош
* Паўгрош польскі

## Спасылкі 
* Grosz krakowski i kwartnik Kazimierza Wielkiego

Катэгорыя:Нумізматыка  
Катэгорыя:манеты Польшчы
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Кракаве
Містыка

**Містыка** (ад  — «утоены», «тайны») — у штодзённым сэнсе — вера ў існаванне звышнатуральных сіл, з якімі таямнічым чынам звязаны і здольны мець зносіны чалавек; у духоўным сэнсе — сакральная рэлігійная практыка, якая мае мэтай перажыванне непасрэднага яднання з Богам. Таксама сукупнасць тэалагічных і філасофскіх дактрын, прысвечаных апраўданню і асэнсаванню гэтай практыкі (містыцызм).

## Літаратура 
* Fanning, Steven., Mystics of the Christian Tradition. New York: Routledge Press, 2001.
* Louth, Andrew., The Origins of the Christian Mystical Tradition. Oxford: Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-929140-3.
* McGinn, Bernard., The Presence of God: A History of Western Christian Mysticism'.' Vol. 1 — 4. (The Foundations of Mysticism; The Growth of Mysticism; The Flowering of Mysticism) New York: Crossroad, 1997—2005.


Катэгорыя:Неакадэмічныя кірункі даследаванняўНеакадэмічныя напрамкі даследаванняў
Звышнатуральнае

**Звышнатуральнае** — светапоглядная катэгорыя, якая вызначае тое, што знаходзіцца па-над фізічным светам вымярэнняў і дзейнічае па-за ўплывам законаў прыроды, выпадае з ланцугу прычынных сувязей і залежнасцяў, нешта першаснае ў дачыненні да рэчаіснасці і якое ўздзейнічае на яе, што не можа быць праяўлена ў матэрыяльным свеце.

У рэлігійным сэнсе звышнатуральнае раскрываецца праз паняцці звышпачуццёвага, нецялеснага, непрацяглага існавання, якое немагчыма выявіць знешнімі органамі пачуццяў чалавека і прыладамі. У больш вузкім сэнсе звышнатуральнае таксама можа разглядацца як нейкае вымярэнне іншай, метафізічнай прасторы — замагільнага свету, у якім душа можа знаходзіцца без фізічнага цела.

## Шматзначнасць паняцця 
* У гнасеалагічных характарыстыках звышнатуральнае — непазнанае;
* у анталагічных — загранічнае штодзённай рэчаіснасці;
* у псіхалагічных — вопыт таямнічага;
* у феноменалагічных — незвычайнае;
* у аксіялагічных — экзістэнцыяльна значнае.
У паняцце звышнатуральнага ўкладваюцца таксама такія значэнні, як гратэскнае, фантастычнае.
У Сярэднявеччы схаластыка ў тэрмінах звышнатуральнага, узятага ў значэнні супранатуралістычнага, звыхпрыроднага, апісвала боскае.

## Гл. таксама 
* Супранатуралізм

## Літаратура 
* *Леви-Брюль Л.* Сверхъестественное в первобытном мышлении, 1994, ISBN 5-7155-0747-2
* *Penzoldt P.* The Supernatural in Fiction. L., 1952


Катэгорыя:Містыка
Катэгорыя:Рэлігія
Катэгорыя:Светапогляд
Катэгорыя:Метафізіка