Шчорсы

**Шчо́рсы** (, ) — аграгарадок у Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Нёман. Адміністрацыйны цэнтр Шчорсаўскага сельсавета. Месціцца за 24 км на паўночны ўсход ад Навагрудка.

Шчорсы — адна з колішніх рэзідэнцый магнацкага роду Храптовічаў.

## Этымалогія назвы 
На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім «Шчорсы» ўтварыўся ад прозвішча Шчорс.

## Гісторыя 
Першыя звесткі аб Шчорсах датуюцца 1265 годам і звязаны са стварэннем Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага манастыра

Паводле падання, у XIV ст. (магчыма, з 1386) у Шчорсах існавала праваслаўная царква, якая па заключэнні Берасцейскай уніі (1596) стала грэка-каталіцкай. Старажытнасць бажніцы пацвярджае царкоўны дакумент, датаваны 1627 годам.

]]

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад Новагародскага павета Новагародскага ваяводства. У 1758 старая драўляная царква згарэла, на яе месцы ў 1776 па фундацыі канцлера вялікага Яўхіма Храптовіча ўзвялі новую мураваную. У гэты ж час Я. Храптовіч збудаваў тут палацавы комплекс з паркам і сажалкамі. Пры палацы мелася багатая бібліятэка, якая ўключала ў сабе не менш за 10 тысяч тамоў (па некаторых звестках — каля 20 тысяч).

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Шчорсы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Навагрудскім павеце. У пачатку XIX ст. тут адкрылася грэка-каталіцкая парафіяльная школа. Па скасаванні уніі (1839) расійскія ўлады ліквідавалі гэту адукацыйную ўстанову, новая школа з’явілася ў Шчорсах толькі каля 1866. У другой палове XIX ст. у вёсцы было 156 двароў, дзейнічалі шпіталь і школа.

Напярэдадні Першай сусветнай вайны бібліятэка была перададзена на часовае захаванне Кіеўскаму ўніверсітэту (1913). Падчас вайны дварцова-паркавы комплекс, як і самі Шчорсы, пацярпелі ад ваенных дзеянняў. У 1915 праз вёску праходзіў фронт: у маёнтку — нямецкія войскі, за Нёманам — расійскія. У ходзе баявых дзеянняў большая частка будынка дварца згарэла, як і абодва флігелі. Засталіся толькі сцены.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Шчорсы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У 1939 Шчорсы ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 сталі цэнтрам сельсавета.

У 1941 годзе, падчас Вялікай Айчыннай вайны, вёска была акупавана нямецкімі войскамі. Шчорсы былі ўключаны ў склад рэйхскамісарыяту Остланд.
У 1943 годзе немцамі былі расстраляныя 43 мірныя жыхары. Каб ушанаваць памяць аб іх, у цэнтры аграгарадка быў усталяваны помнік.

У 2008 годзе вёсцы Шчорсы быў прыданы статус аграгарадка.

Выява:Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894).jpg|Палац. Ю. Барэці, 1894
Выява:Ščorsy-Muravanka. Шчорсы-Мураванка (1894).jpg|Мураванка. Ю. Барэці, 1894
Выява:Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Палац, галоўны фасад
Выява:Chraptovič Manor in Ščorsy (1894).jpg|Палац, 1894
Выява:Ščorsy, Źmitraŭskaja. Шчорсы, Зьмітраўская (1915-16).jpg|Царква і вёска
Выява:Ščorsy-carkva.jpg|Царква
Выява:Ščorsy. Шчорсы (1916).jpg|Палац падчас Першай сусветнай вайны
Выява:Ščorsy, Chraptovič, Brama. Шчорсы, Храптовіч, Брама (1941-49).jpg|Палац падчас Другой сусветнай вайны

## Насельніцтва 
* 2008—577 чал., 286 двароў.

## Славутасці 
* Бібліятэка Храптовічаў (XVIII ст.)
* Сядзіба Храптовічаў (XVIII—XIX стст., палац не захаваўся)
* Фальварак Мураванка (2-я пал. XIX ст.)
* Царква Святога Дзмітрыя Салунскага (1770—1776, колішняя грэка-каталіцкая)

### Страчаная спадчына 
Шчорсаўскі палац Храптовічаў (1770—1776) пацярпеў у Першую і Другую сусветныя войны, пасля чаго яго зруйнавалі савецкія ўлады. Цяпер ад палаца засталіся толькі падмуркі.

## Вядомыя асобы 
* Антон Юзаф Глінскі (1817—1866) — польскі пісьменнік.
* Васіль Васільевіч Моніч (1874—1929, Харкаў) — вучоны ў галіне паравозабудавання, прафесар.
* Янка Нёманскі (1890—1937) — беларускі празаік, публіцыст, эканаміст, грамадскі дзеяч.
* Кастусь Шышэя (1921—2004) — дзеяч беларускага нацыянальна-вызвольнага руху.

У розны час у Шчорсах спыняліся Адам Міцкевіч, Уладзіслаў Сыракомля, Ян Чачот і іншыя.

## Літаратура 
* 
* *Храптовіч-Буцянёва В. А.* Злом: (1939―1942): успаміны [пераклад Таццяны і Яўгена Лецкаў; прадмова Я. Лецкі]. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 275 с. — 500 экз. ISBN 978-985-7007-23-3

## Спасылкі 
* в. Шчорсы на Radzima.org
* Шчорсы на сайце «Глобус Беларуси»
* Прагноз надвор’я ў в. Шчорсы 

Катэгорыя:Шчорсаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна