Хіуаз Каіраўна Даспанава

**Хіуаз Каіраўна Даспанава** (; ) — савецкая лётчыца Вялікай Айчыннай вайны, штурман-стралок. Народны Герой Казахстана (2004).

## Біяграфія 
Нарадзілася 15 мая 1922 года ў вёсцы Ганюшкіна Гур’еўскага павета Уральскай губерні РСФСР. Паходзіць з роду маскар племя байулы.

У 1940 годзе скончыла з залатым медалём сярэднюю школу № 1 горада Уральск і разам з атэстатам атрымала пасведчанне пілота запасу мясцовага аэраклуба.

Круглая выдатніца, адна з лепшых актывістак — піянерважатая, сакратар камсамольскай арганізацыі школы — улетку 1940 года яна паспяхова сканчыла і дзесяты клас, і аэраклуб, пасля чаго паехала ў Маскву і падала дакументы на паступленне ў Ваенна-паветраную акадэмію імя Жукоўскага. Пасля адмовы падала заяву ў Першы Маскоўскі медыцынскі інстытут, яе прынялі без экзаменаў.

13 кастрычніка 1941 года разам з аднакурсніцай Таццянай Сумарокавай запісалася на прыём да М. М. Расковай, якая займалася фарміраваннем жаночых авіяпалкоў. Дзяўчат прынялі і залічылі ў групу штурманаў. 26 кастрычніка 1941 года яны прыбылі да месца фармавання палкоў у горад Энгельс. Там дзяўчыны прайшлі паскораны курс навучання ў Энгельскай ваеннай авіяцыйнай школе пілотаў.

Хіуаз Даспанава была залічана штурманам-стралком у 588-ы начны бамбавальны авіяполк. Баявыя заданні выконвала на паўднёвым фронце, Паўночным Каўказе, у Закаўказзі, Украіне і Беларусі. Двойчы адважная лётчыца была цяжка параненая, але зноў вярталася ў строй і сустрэла перамогу пад Берлінам.

З вайны вярнулася інвалідам II групы, са зрослымі пераломамі абедзвюх ног, але, нягледзячы на гэта, актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці. У апошнія месяцы вайны дзяўчына абдумвала планы вяртання ў медыцынскі інстытут, але ў выніку пайшла па іншым шляху — па шляху грамадскай дзейнасці. Першы сакратар Заходне-Казахстанскага абкама партыі Мінайдар Салін у гутарцы з камуністкай Хіуаз Даспанавай, якая толькі вярнулася з фронту, прапанаваў ёй папрацаваць на партыйна-палітычнай працы, і яна была зацверджаная інструктарам абкама партыі. Праз год Хіуаз адправілася ў вышэйшую партыйную школу ў Алматы.

Прайшла шлях ад інструктара райкама партыі ў родным Заходнім Казахстане да сакратара ЦК ЛКСМ Казахстана. У 1951 годзе была абрана дэпутатам Вярхоўнага Савета Казахскай ССР і на першай жа сесіі — сакратаром Прэзідыўма. Да выхаду на пенсію была сакратаром Алматынскага гаркама партыі, праяўляючы дзейны ўдзел у жыцці сталіцы.

У канцы 1950-х гадоў далі ведаць аб сабе наступствы франтавых раненняў і кантузій. Здароўе Хіуаз прыкметна пагоршылася. Не дасягнуўшы сарака гадоў, яна ў 1959 годзе была вымушана сысці на пенсію.

Памерла 20 мая 2008 года, неўзабаве пасля атрыманага пералому шыйкі сцягна. Пахавана ў Алматы на Кенсайскіх могілках.

## Узнагароды 
* «Народны Герой» (Указ Прэзідэнта Казахстана ад 7 снежня 2004 года, з уручэннем знака асаблівага адрознення — Залатой зоркі і ордэна «Атан»
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені (11.03.1985)
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені (29.02.1944)
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (28.10.1948)
* Ордэн Чырвонай Зоркі (26.12.1942)
* Медаль «За абарону Каўказа»
* Медаль «За вызваленне Варшавы»
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Іншыя медалі.

## Сям’я 
Муж — Шаку Аміраў. У пары нарадзілася двое сыноў: малодшы памёр ва ўзросце двух гадоў, старэйшы — Ербалат Аміраў, выкладчык КазНТУ імя Сатпаева. Унукі Баян Шаку, Канат Шаку.

## Сачыненні 
* Под командованием Расковой: Воспоминания военного летчика. — Алма-Ата: Казгослитиздат, 1960.

## Памяць 
* У гонар Даспанавай названы самалёт Embraer 190 авіякампанія Эйр Астана.
* У Атырау у скверы ля Цэнтральнага моста усталяваны бюст у гонар лётчыцы-казашкі «Халық Каһарманы» Хіуаз Даспанавай.
* Міжнароднаму аэрапорту «Атыраў» прысвоена імя Хіуаз Даспанавай, а перад будынкам аэрапорта знаходзіцца помнік франтавой лётчыцы Хіуаз Даспанавай.
* Палацу спорту ў Атырау было прысвоена імя легендарнай лётчыцы Вялікай Айчыннай вайны Хіуаз Даспанавай.
* У 2017 годзе ў Актабэ вуліцу Садовую перайменавалі ў гонар Хіуаз Даспанавай.
* У Алматы назвалі вуліцу імя Хіуаз Даспанавай. На адным з дамоў маецца памятная дошка у яе гонар.
* 24 чэрвеня 2017 года ва Уральску адбылося адкрыццё помніка прысвечанага тром героям Вялікай Айчыннай вайны — Маншук Маметавай, Аліе Малдагулавай і Хіуаз Даспанавай пад назвай «слаўныя дачкі казахскага народа».
* У горадзе Шымкенце мясцовымі графіцістамі ў 2017 годзе, у 16-м мікрараёне горада, на будынку паміж дамамі 18 і 19, выканана графіці, прысвечанае памяці Хіуаз Даспанавай.

## Дакументальныя фільмы 
* Хіуаз Даспанавай. Паспець Сказаць дзякуй. (Казахстан, 2005; Мурат Жакібаеў, Леў Вахітаў)

## Літаратура 
* *Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф.* Нас называли ночными ведьмами.  Изд-во МГУ, 2005—336 с.
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-X. — С.276.

## Спасылкі 
* Начная ведзьма Хіуаз Даспанава. 
* «Казахстанская праўда». «У небе толькі дзяўчыны…» (недаступная спасылка)
* Штурман начнога бамбавіка. Інтэрв’ю з Хіуаз Даспанавай (недаступная спасылка)
* «Паклон Вам, Хіуаз!»
* Хто ёсць хто 
* Ворагі называлі іх «начнымі ведзьмамі»… 
* КРЫЛАТАЯ гвардыя — галерэя малюнкаўХіуаз ДаспанавайХіуаз Даспанавай споўнілася 85 гадоў
* Слаўная Дачка стэпу, адважная ластаўка неба (недаступная спасылка)
* Адкрыццё лядовага палаца спорту імя Хіуаз Даспанавай

Катэгорыя:Жанчыны-авіятары
Катэгорыя:Жанчыны ў Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Ветэран працы»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За вызваленне Варшавы»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Сорак гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За абарону Каўказа»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10 гадоў Астане»
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны II ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені