open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іван Іларыёнавіч Варанцоў-Дашкаў

**Іван Іларыёнавіч Варанцоў-Дашкаў** ( — ) — расійскі дыпламат, сапраўдны тайны саветнік з роду Варанцовых. Родапачынальнік галіны Варанцовых-Дашкавых.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 2 чэрвеня 1790 года. Сын камер-юнкера графа Іларыёна Іванавіча Варанцова (1760—1790) ад шлюбу з Ірынай Іванаўнай Ізмайлавай.

Служыў па ведамстве замежных спраў, у 1822—1827 гадах быў пасланнікам ў Мюнхене, у 1827—1831 — пасланнікам у Турыне. У 1831 годзе атрымаў тытул обер-цырымоніймайстра двара, з 2 красавіка 1838 года — сапраўдны тайны саветнік. Пазней займаў сінекуру — пасаду кіраўніка экспедыцыяй цырыманіяльных спраў пры Асаблівай канцылярыі Міністэрства замежных спраў.

Памёр 26 чэрвеня 1854 года ў Пецяргофе ад халеры і быў пахаваны на могілках Аляксандра-Неўскай лаўры.

## Сям’я 
Жанаты (з 1834) на Аляксандры Кірылаўне Нарышкінай (1817—1856), дачцэ обер-гофмаршала, члена Дзяржаўнага савета К. А. Нарышкіна.

У шлюбе было двое дзяцей:
* Ірына (1835—1924), мэцэнатка, была замужам за генерал-лейтэнантам, генерал-ад’ютантам графам Ф. І. Паскевічам.
* Іларыён (1837—1916), генерал ад кавалерыі, адзін з найбуйнейшых землеўладальнікаў Расіі.

Катэгорыя:Дыпламаты Расіі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Аляксандра-Неўскай лаўры
Іван Іларыёнавіч
Катэгорыя:Памерлі ад халеры
Сварткранс

**Сварткранс** (*Swartkrans*) — мясцовасць у правінцыі Гаўтэнг на поўначы Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, вядомая знаходкамі гамінід. Знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад Прэторыі, у 10 км на паўночным захадзе ад Кругерсдорпа (Krugersdorp) і ў 32 км ад Яганэсбургу, недалёка ад Стэркфантэйна.

Р Брум і Дж. Робінсан адкрылі ў 1948 годзе касцяныя рэшткі парантрапа (масіўнага аўстралапітэка), а ў 1949 годзе — косткі прымітыўнага чалавека цэлантрапа. Пазней целантрап быў кваліфікаваны як *Homo habilis*, затым — як ''Homo erectus''. З'яўляецца паратыпам віда *Homo gautengensis*.

Сківіцы віда *Telanthropus capensis* падобныя да сківіцаў віда *Homo naledi*, а зубы — да зубоў Aŭstralopithecus sediba.

На левай пятай плюснявой костцы SK 7923 з дапамогай мікрафокуснай рэнтгенаўскай кампьютарнай тамаграфіі выявілі астэасаркому.

У гарызонце III, які ўключае 5 м адкладаў узростам 1,0—1,5 млн. г. т., было раскапана некалькі рубілаў, іншыя каменныя прылады, сляды рэзання гэтымі прыладамі на касцях, касцяныя прылады і кавалкі абпаленай гліны, якія падвергліся ўздзеянню агню пры тэмпературы ад 200 да 500°С, што сведчыць аб кантраляваным выкарыстанні агню людзьмі .

Сварткранс з'яўляецца часткай Калыскі чалавецтва — аб'екта Сусветнай спадчыны.

Катэгорыя:Археалогія ў ПАР
Катэгорыя:Геаграфія ПАР
Катэгорыя:Знаходкі гамінідаў
Катэгорыя:Месцы палеанталагічных знаходак
Мікаплазмы

**Мікаплазмы** (*Mollicutes*) — клас бактэрый, якія абмежаваны толькі цытаплазматычнай мембранай і не маюць клетачнай сценкі.

Пашыраны ў вадаёмах і сцёкавых водах, часцей развіваюцца ў міжклетачных прасторах тканак шматклетачных арганізмаў.

Клеткі дыяметрам 125—250 нм, зменлівай формы, нерухомыя, грамадмоўныя. 3-за адсутнасці клетачнай сценкі здольныя праходзіць праз бактэрыяльныя фільтры. Размнажаюцца дзяленнем, спор не утвараюць. Пераважна хемаарганатрофы, факультатыўныя анаэробы, некаторыя — строгія анаэробы.

Многія віды патагенныя для чалавека (выклікаюць захворванні дыхальных шляхоў, вачэй і інш.), жывёл (плеўрапнеўманія буйной рагатай жывёлы), раслін (карлікавасць кукурузы, ведзьміны мётлы бульбы, люцэрны і інш.).

## Літаратура 
* *Блоцкая Ж.* Мікаплазмы // 

Катэгорыя:Бактэрыі
Scythris apicalis

**Scythris apicalis** — від матылёў сямейства Scythrididae. Навуковая назва была ўпершыню апублікавана ў 1847 годзе Цэлерам.

Від сустракаецца ў Еўропе.

Катэгорыя:Цёмныя молі
Scythris disparella

**Scythris disparella** — від матылькоў сямейства Scythrididae. Быў апісаны Ёханам Марцінам Якабам фон Тэнгстромам у 1848 годзе. Ён пашыраны ў Еўропы (дзе сустракаецца ў Скандынавіі, Латвіі, Эстоніі, Беларусі, Украіне, Малдове, у Паўночнай Македоніі, Босніі і Герцагавіне, Харватыі, Славакіі, Чэхіі, Аўстрыі, Германіі, Францыі і Іспаніі) на Паўднёвым Урале.

Размах крылаў складае 10-12 мм. Лёт імага з мая па ліпень.

Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Цёмныя молі
Чхаліма-091

**«Чхаліма-091»** () — паўночнакарэйскі сучленены тралейбус, які распрацаваны і вырабляецца ў Пхеньяне з 2009 года. Мадэль замяніла ў вытворчасці састарэлую мадэль «Чхаліма Санён» і двухвосевы «Чханёнджонві».

Зборка першага прататыпа праводзілася ў 2009 годзе. Да таго часу ў Пхеньяне выпускаліся тралейбусы «Чханёнджонві», якія хутка састарэлі, а таксама сучлененыя тралейбусы «Чхаліма Санён», якія маюць шэраг недахопаў, такіх як вельмі нізкая зносаўстойлівасць і няўдалы дызайн кузава. Спроба замяніць іх мадэллю «Чхаліма-032» правалілася.

## Канструкцыя 
thumb|left|Чхаліма-091, выгляд ззаду
### Кузаў 
Кузаў тралейбуса — апорны, вагоннага тыпу, з інтэграванай ланжэроннай рамай; складаецца з пяці частак: бакавіна, пярэдняя і задняя часткі, дах і дно. Каркасы секцый зварваюць з труб прастакутнага перасеку.

Амаль усе элементы ашалёўкі выкананы з металу. Пластык шырока выкарыстоўваецца ў сядзеннях, светлавой оптыцы, панэлі прыбораў і лямпах асвятлення салона.

Падлога набрана з дошак.

### Салон 
Заходзіць у тралейбусы ў Пхеньяне прынята праз заднія дзверы, а выходзіць з пярэдніх, таму ў прычэпе прадугледжаны толькі адны дзверы (для уваходу) і пара дзвярэй у цягачы. Пры гэтым сярэдняя дзверы павінны выкарыстоўвацца толькі для высадкі пасажыраў на канцавым прыпынку.

Уздоўж бартоў устаноўлены шэраг адзіночных крэслаў, падвоеныя месцы размешчаныя толькі на кажухах над аркамі колаў. Назапашвальная пляцоўка, месцы для інвалідаў і дзіцячых калясак не прадугледжаныя.

Месца кіроўцы не мае асобнай ад пасажырскага салона кабіны і пазбаўлена перагародкі. Ад салона яго аддзяляе толькі маленькая шафа з электраабсталяваннем.

Вокны — ссоўныя. Вентыляцыйныя люкі на даху адсутнічаюць, для цыркуляцыі паветра пад столлю ўсталяваныя вентылятары.

### Рухавік і электраабсталяванне 
Рухавік размешчаны падоўжна ў цягачы перад вядучай воссю і прыводзіць колы праз карданны вал.
Пад падлогай у салоне акрамя рухавіка ўсталяваны аднапоршневы кампрэсар з прывадам ад рухавіка праз кліна-пасавую перадачу, рэсіверы, АКБ, частка кантактараў і тармазныя рэзістары.

На даху тралейбуса ўсталяваны пастамент для токапрымачоў, які не мае ізаляцыі ад кузава. Праводка пракладзеная па даху адкрыта, без ахоўнага кажуха.

Шафа з блокамі электраабсталявання ўсталявана за кабінай кіроўцы.

Усе тралейбусы аснашчаны рэастатна-кантактарнай сістэмай кіравання. Толькі адзін тралейбус, мадэлі *Чхаліма-092*, мае электронную сістэму кіравання з цягавым рухавіком CK вентыльна-індуктарнага тыпу магутнасцю 130 кВт.

### Хадавая частка 
Вядучыя восі — з аднаступеньчатым восевым рэдуктарам. Тармазныя механізмы на ўсіх восях барабаннага тыпу з прывадам ад пнеўмакамер. На вядучых восях стаяначная пнеўматычная сістэма з прывадам ад энергаакумулятараў. Падвеска ўсіх восяў залежная, рысорная.

## Літаратура 
*  

## Відэа 
* Навінавы сюжэт // youtube.com 

Катэгорыя:Тралейбусы КНДР
Катэгорыя:Сучлененыя тралейбусы
Scythris bifissella

**Scythris bifissella** — від матылькоў сямейства Scythrididae.

Від сустракаецца ў Еўропе.

Катэгорыя:Цёмныя молі
Tegeticula yuccasella

**Tegeticula yuccasella** - від молей сямейства Prodoxidae. Від можа быць знойдзены ў Паўночнай Амерыцы ад Тэхаса да Паўднёвай Канады.

## Апісанне і спосаб жыцця 
Размах крылаў складае 18-27 мм. Пярэднія крылы шырокія і тупыя, звычайна белыя, але адценне зменлівае. Крылы светла-карычнева-шэрыя.

Лічынкі харчуюцца на Yucca filamentosa, Yucca flaccida, Yucca glauca, Yucca arkansana, Yucca constricta, Yucca rupicola, Yucca pallida, Yucca reverchonii і Yucca aloifolia. Яны харчуюцца на насенні, якое развіваецца. Акукліванне адбываецца ў кокане ў глебе.

## Спасылкі 
* University of Alberta E.H. Strickland Entomological Museum: Tegeticula yuccasella 
* Olle Pellmyr: Keys to species of the Tegeticula yuccasella complex 
* Markku Savela: Lepidoptera and some other life forms

Катэгорыя:Матылі
Катэгорыя:Молі
Агава нітканосная

**Агава нітканосная** (*Agave filifera*) — сукулент, від роду  падсямейства .

## Апісанне 
Лісце тонкае (2-4 см), даўжынёй 15-30 см, матава-зялёнае з вузкім белым аблямаваннем. Утвараюць друзлыя разеткі дыяметрам 50-60 см. На канцы кожнага ліста маецца карычневая калючка, якая з часам становіцца больш шэрай. Асаблівасцю гэтага віду з’яўляюцца аддзяляльныя сухія валокны па краях лісця.

Размнажэнне насеннем і бакавымі парасткамі.

## Пашырэнне 
Прыродны арэал — Мексіка. Пакаёвая расліна.

## Падвіды 
* *Agave filifera* subsp. *filifera*
* *Agave filifera* subsp. *microceps*
* *Agave filifera* subsp. *multifilifera*
* *Agave filifera* subsp. *schidigera*

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Рой Макклистер* Всё о суккулентах. — Москва, 2007.

Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Спаржавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1834 годзе
Nolinoideae

**Nolinoideae** — падсямейства аднадольных кветкавых раслін, у сістэме APG III 2009 года уключана ў сямейства . У больш ранніх сістэмах класіфікацыі звычайна вылучалася ў асобнае сямейства і называлася Ruscáceae.

## Наменклатурныя і фактычныя сінонімы 
* 
* 
* 
* 
У іншых рангах:
* 
* 
* , nom. cons.
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* 

## Роды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Ruscaceae* на http://delta-intkey.com 

Катэгорыя:Спаржавыя
Спаржавыя

**Спаржавыя **(*Asparagaceae*) — сямейства аднадольных раслін, парадку .

Большай часткай травы, радзей паўкусты, кусты або дрэвы; лісце ў іх часта замяняецца кладодзіямі, шчаціністымі, ігольчастымі або пласціністымі; сапраўднае лісце з'яўляецца ў выглядзе невялікіх лускавінак. Кветкі альбо адзінкавыя, якія з'яўляюцца на верхавіне сцябла (у , ), або ў пазусе лісця, альбо кветкі сабраны ў гронкі (, ), мяцёлкі або каласы (у ). Кветка абодваполая або аднаполая, звычайна з трохчленнымі коламі, а ў , у выглядзе выключэння, двухчленнымі, у  — чатырохленнымі. Калякветнік просты, раздзельналісты або (у ) спайналісты; тычынак два кругі; песцік з верхняй трох-, двух- або чатырохгнёздавай завяззю, кароткім слупком і лопасцевым лычыкам. Плод — аднанасенная або шматнасенная ягада; насенне бялковае.

## Сістэматыка 
Раней *Asparagaceae *лічыліся вельмі блізкімі да сямейства , і многімі аўтарамі гэта сямейства прымалася толькі за падсямейства лілейных. Ад лілейных сямейства адрознівалі тым, што плод ў яго заўсёды ягада (у лілейных каробачка), і тым, што няма цыбулін, гэтак звычайных у лілейных.

У Сістэме класіфікацыі APG II большасць родаў было вынесена ў іншыя сямействы, у выніку чаго ў сямействе спаржавых засталося толькі некалькі родаў:
* 
* 
* 
Па параўнанні з сістэмай класіфікацыі APG II (2003) у сістэме APG III (2009) адбыліся істотныя змены, якія закранулі сямейства *Asparagaceae*: у яго склад былі ўключаны раней самастойныя сямействы , ,  і некаторыя іншыя. Па дадзеных сайта *APW* агульная колькасць родаў сямейства на 2010 год складае 153, агульная колькасць відаў — 2480.

## Класіфікацыя 
Склад сямейства значна мяняўся ў розных сістэмах класіфікацыі.

Па сучасным уяўленням да сямейства адносяць наступныя 128 родаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сямействы раслін
Дзмітрый Іванавіч Шмялёў

**Дзмітрый Іванавіч Шмялёў** (,  — ) — расійскі мастак і педагог.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Тамбове ў 1918 годзе. З 1933 па 1937 год вучыўся ў Тамбоўскім мастацкім вучылішчы. Пасля заканчэння гэтай навучальнай установы, працягнуў навучанне ў Дзяржаўным мастацкім інстытуце Эстонскай ССР (1950—1959 гг.). Пасля вайны працаваў як дэкаратар. Жывапісец, працаваў у галіне партрэта і жанравай карціны. Член саюза мастакоў Расіі з 1964 года. Жыў і працаваў у Ніжнім Ноўгарадзе.

З 1938 года — пастаянны ўдзельнік абласных выставак. Экспанент занальных («Вялікая Волга», 1967 г., 1974, 1985, 1991) мастацкіх выставак.

Выкладаў у Горкаўскім мастацкім вучылішчы з 1958 па 1959 год.

Карціны Шмялёва Д. І. захоўваюцца ў калекцыі мастацкіх музеяў Ніжняга Ноўгарада. Памёр у 1992 годзе.

## Некаторыя працы 
* Эцюд аголенай натуршчыцы (1957 г.)
* «Партрэт Дзмітрыевай» (1960 г.)
* Эцюд да карціны «Дыспетчар» (1967 г.)

Катэгорыя:Педагогі СССР
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Coccoloba

**Coccoloba** — род вечназялёных дрэў, кустоў і ліян сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Вечназялёныя невысокія дрэвы, кусты і ліяны.
Лісце чарговае, сядзячае або чарашковае, круглявае, сэрцападобнае і авальнае востраканцовае, цэльнакрайняе, шчыльнае або скурыстае, да 20 см у даўжыню. Кветкі сабраны ў верхавінныя гронкі або ў каласы. Тычынак 6-8. Размнажэнне насеннем і тронкамі.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаны ў тропіках абодвух Амерык.

## Прымяненне 
Некаторыя віды выкарыстоўваюцца як дэкаратыўная пакаёвая расліна.

## Віды 
Па інфармацыі базы дадзеных *The Plant List*, род уключае 177 відаў:

* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Драсёнавыя
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Уладзімір Сідаравіч Доўнар

**Уладзімір Сідаравіч Доўнар** (, Старадарожскі раён) — беларускі вучоны, доктар біялагічных навук (1985), прафесар (1988).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (1962). Працаваў у акадэміі ў г. Жодзіна ў Беларускім НДІ фізіялогіі раслін (1968—1985), Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (1988—1996), з 1996 г. — у Беларускім навукова-даследчым інстытуце земляробства ў г. Жодзіна.

Яго прозвішча занесена ў Міжнародны біяграфічны зборнік «2000 выдатных вучоных ХХ стагоддзя».

Аўтар 60 навуковых прац.

## Літаратура 
* Физиологические закономерности использования солнечной энергии посевами кукурузы в БССР : автореферат диссертации … кандидата биологических наук / Довнар В. С. — Минск, 1967.

Катэгорыя:Мікрабіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь
Жыткавіцкі торфабрыкетны завод

**Жыткавіцкі торфабрыкетны завод** — прадпрыемства, пабудаванае ў 1982 годзе ў пасёлку Чырвонае, Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці на базе торфапрадпрыемства «Чырвонае» (1971). Спецыялізуецца на выпуску торфабрыкету і грунту. З 1996 года разам з ВА «Беларусьнафта» вырабляла сарбенты для ўтылізацыі разліву нафты на вадзе і зямлі. Сыравінная база — радовішча торфу Булеў Мох у Салігорскім і Жыткавіцкім раёнах. Пачатковыя запасы торфу 46800 тыс.тон, на 1.1.1997 года — 2800 тыс.тон.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эканоміка Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Чырвонае (Жыткавіцкі раён)
Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомельскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе
Катэгорыя:1982 год у Беларусі
Катэгорыя:Торф
Корасцень

**Корасцень** ці **Корастэнь** — горад (з 1926 года) у Жытомірскай вобласці Украіны, на рацэ Уж (прыток Прыпяці). Вузел аўтадарог і чыгунак (лініі на Кіеў, Оўруч, Жытомір, Сарны). 56 тыс. жыхароў (2025). Адзін з прамысловых гарадоў Украінскага Палесся. Заводы дарожных машын, хімічнага машынабудавання.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Жытомірскай вобласці
Забалоцця (Ковэльскі раён)

**Забалоцце** ці **Забалоцця** — памежны пасёлак гарадскога тыпу Ратнэўскага раёна Валынскай вобласці. Насельніцтва 4329 чалавек (2025).

Упершыню згадана пад 1501 годам.

На паўночным усходзе ад пасёлка Турскае возера. Чыгуначная станцыя. Праз пасёлак праходзіць чыгунка Кіеў-Брэст, на якой размешчаны памежны прапускны пункт Забалоцце. Да дзяржаўнай мяжы з Рэспублікай Беларусь 6 км, да чыгуначнай беларускай станцыі Хаціслаў — 8 км.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Валынскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ратнэўскага раёна
Журавіцкі раён

**Жура́віцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1924—1931 і 1935—1956 гадах. 

Утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Журавічы. 20 жніўня 1924 года падзелены на 11 сельсаветаў: Абідавіцкі, Балатнянскі, Баханскі, Вяліказімніцкі (Зімніцкі, Малазімніцкі), Доўскі, Журавіцкі, Званецкі, Ісканскі, Рагоўскі (Рагінскі), Рэкценскі (Ракцянскі), Хатаўнянскі. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года раён скасаваны: Абідавіцкі, Баханскі, Вяліказімніцкі (Зімніцкі, Малазімніцкі), Званецкі, Ісканскі, Хатаўнянскі сельсаветы перададзены ў склад Быхаўскага раёна; Балатнянскі, Журавіцкі сельсаветы — у склад Кармянскага раёна; Рагоўскі (Рагінскі), Рэкценскі (Ракцянскі) сельсаветы — у склад Прапойскага раёна; Доўскі сельсавет — у склад Рагачоўскага раёна.

5 красавіка 1935 года Доўскі раён перайменаваны ў Журавіцкі. Цэнтр раёна — вёска Журавічы. У склад раёна ўваходзілі 14 сельсаветаў: Абідавіцкі, Балатнянскі, Баханскі, Вяліказімніцкі (Зімніцкі, Малазімніцкі), Доўскі, Журавіцкі, Званецкі, Ісканскі, Курганскі, Маластралкоўскі, Рэкценскі (Ракцянскі), Свержанскі, Сялец-Халапееўскі, Хатаўнянскі. Плошча 635 км², насельніцтва 33755 чалавек (1935); 189 населеных пунктаў. 5 ліпеня 1935 года Журавічы набылі статус мястэчка. 5 красавіка 1936 года Маластралкоўскі сельсавет перададзены ў склад Рагачоўскага раёна. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Гомельскай вобласці. 27 верасня 1938 года статус Журавічаў паніжаны да вёскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Сялец-Халапееўскі і Хатаўнянскі сельсаветы, Ісканскі сельсавет перайменаваны ў Палянінавіцкі, Свержанскі сельсавет — у Серабранскі. 17 снежня 1956 года раён скасаваны, Абідавіцкі, Баханскі, Вяліказімніцкі, Палянінавіцкі сельсаветы перададзены Быхаўскаму раёну Магілёўскай вобласці, Балатнянскі, Доўскі, Журавіцкі, Званецкі, Курганскі, Рэкценскі, Серабранскі сельсаветы — Рагачоўскаму раёну.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* 

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1931 годзе
Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1935 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1956 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна
Катэгорыя:Журавічы
Катэгорыя:Журавіцкі раён
Мэры Лікі

**Мэры (Мары) Дуглас Лікі** () (6 лютага 1913, Лондан — 9 снежня 1996, Найробі) — брытанскі і кенійскі антраполаг і археолаг, жонка і паплечнік Луіса Лікі.

## Біяграфія 
Прамы нашчадак першага брытанскага спецыяліста па антрапалогіі ў сферы дагістарычнай эпохі Джона Фрыра (1740—1807), нарадзілася 6 лютага 1913 г. у Лондане. Атрымала неафіцыйную падрыхтоўку археолага, прымала ўдзел у раскопках. У 1933 г. у Лондане сустрэла свайго будучага мужа, і разам з ім пачала пошук рэшткаў продкаў сучаснага чалавека ў Афрыцы. У 1959 годзе выявіла ў алдувайскай цясніне рэшткі зінджантрапа, пасля рэкласіфікаванага як чэрап Paranthropus boisei.

Іншай важнай знаходкай Лікі стала сківіца з Лаэтолі — мясцовасці, размешчанай у 40 км ад цясніны Алдувай, асобіна, якой належала костка, была названая аўстралапітэкам афарскім (Australopithecus afarensis). У 1976—1978 гг. у Лаэтолі былі знойдзеныя зацвярдзелыя адбіткі ступняў трох гамінідаў, якія пакінулі сляды ў мяккім вулканічным попеле больш за 3,65 млн гадоў таму, што стала найстаражытным сведчаннем прамахаджэння.

У 1970 годзе для магчымасці азнаямлення грамадскасці з адкрыццямі, зробленымі ёю ў Алдувайскай цясніне, Мэры Лікі адкрыла музей, экспазіцыю якога потым дапоўніла знаходкамі з Лаэтолі.

## Літаратура 
* Лікі // Онлайн-энциклопедия «Кругосвет».

Катэгорыя:Антраполагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Антраполагі Кеніі
Катэгорыя:Археолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Археолагі Кеніі
Катэгорыя:Палеаантраполагі
Віталь Георгіевіч Губараў

**Віталь Георгіевіч Губараў** (;  — ) — савецкі дзіцячы .

## Біяграфія 
Дзяцінства пісьменніка прайшло на хутары Вялікая Козінка, дзе ён скончыў 9 класаў школы. З 1931 года працаваў у Маскве, у часопісе «Дружныя рабяты» затым у газетах «Піянерская праўда», «Камсамольская праўда». На працягу шэрагу гадоў быў галоўным рэдактарам «Піянерскай праўды».

У Маскве Губараў сустрэўся з Юліяй Леўтэры, у 1936 годзе яны пабраліся шлюбам. У гэтым шлюбе нарадзілася іх дачка Валерыя, якая стала прататыпам Яло ў казцы «Каралеўства крывых люстэркаў».

Як пісьменнік-фантаст Віталь Губараў дэбютаваў ў 1951 годзе аповесцю-казкай «Каралеўства крывых люстэркаў». Праз год ім была створана аднайменная п’еса, а ў 1963 годзе ў кнізе быў пастаўлены аднайменны кінафільм, які карыстаўся вялікай папулярнасцю. Вядомыя таксама яго фантастычныя казкі «Падарожжа на Ранішнюю зорку», «У трыдзявятым царстве», «Паданні даўніны глыбокай».

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі
Доўнар

**Доўнар** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Барысавіч Доўнар (нар. 1972) — беларускі гісторык.
* Ларыса Іосіфаўна Доўнар (нар. 1962) — беларуская кнігазнавец і бібліяграфазнавец.
* Таісія Іванаўна Доўнар (нар. 1944) — беларуская юрыст, доктар юрыдычных навук.
* Уладзімір Сідаравіч Доўнар (нар. 1939) — беларускі вучоны, доктар біялагічных навук.
* Яўген Пятровіч Доўнар (1932—2004) — інжынер-будаўнік, кандыдат тэхнічных навук.

## Гл. таксама 
* Доўнар-Запольскі
Genicathus

**Genicanthus** — гэта род марскіх рыб сямейства Pomacanthidae.

## Спосаб жыцця 
У адрозненне ад іншых прадстаўнікоў сямейства Pomocanthidae, рыбы роду *Genicanthus*, як правіла, лічацца рыфавымі насельнікамі. Таксама, у адрозненне ад большасці іншых членаў сямейства, прадстаўнікам роду ўласцівы палавы дымарфізм. Рыбы гэтага віду валодаюць невялікім ротам адносна агульных памераў. Гэты маленькі рот добра прыстасаваны для кармлення планктонам ў тоўшчы вады. Харчаванне выключна планктонам прывяло да таго, што прадстаўнікі роду наогул не спрабуюць есці каралы і сядзячых беспазваночных.

## Развядзенне ў няволі 
Прадстаўнікі роду ў параўнанні з іншымі відамі сямейства, якія разводзяцца ў акварыумах, з’яўляюцца добрым выбарам для пачаткоўцаў, паколькі дасягаюць адносна невялікіх памераў. Яшчэ адна ўнікальная прыкмета заключаецца ў тым, што прадстаўнікі роду дастаткова лагодна ставяцца да іншых асобін свайго віду і могуць быць зведзены ў пары або гарэмы з адным самцом і некалькімі самкамі, хоць звычайна лепей дадаваць іх у акварыум адначасова. Пры даданні па аднаму, асобіна, якая дададзена першай можа праявіць тэрытарыяльную агрэсіўнасць да новых насельнікаў.

## Віды 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Акунепадобныя
Бахмач

**Бахмач** — горад, адміністрацыйны цэнтр Бахмацкага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны. Чыгуначны вузел. Камбінат па вытворчасці малочных кансерваў і сушцы гародніны; птушкакамбінат.

У ХІХ стагоддзі мястэчка Бахмач было ў складзе Бахмачскай воласці Канатопскага павета Чарнігаўскай губерні.

## Насельніцтва 
* 13 066 (1959)
* 16 270 (1970)
* 22 824 (1989)
* 20 332 (2001)
* 18 441 (2016)

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Навум Яфімавіч Трахтэнберг (1910—1977) — беларускі архітэктар

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Чарнігаўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Бахмацкага раёна

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1781 годзе
Жмэрынка

**Жмэрынка**, або **Жмерынка** — горад (з 1903) у Вінніцкай вобласці Украіны. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Буйны чыгуначны вузел. Вядомы з XVIII стагоддзя. Насельніцтва — 35,3 тыс. жыхароў. Знаходзіцца за 35 км ад абласнога цэнтра горада Вінніцы.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ян Бжэхва (1898—1966) — польскі паэт яўрэйскага паходжання
* Майсей Барысавіч Сокал (1904—1975) — беларускі акцёр.
* Уладзімір Сяргеевіч Рэва (нар. 1958) — украінскі футбаліст і футбольны трэнер.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Алдувай

**Алдувай**, Алдовай (Olduvai, Oldoway) — цясніна на поўначы Танзаніі, у 36 км на паўночным усходзе ад возера Эясі. З'яўляецца 40-кіламетровай расколінай, якая ідзе ўздоўж раўнін Серэнгеці ў ахоўнай зоне Нгорангора, глыбінёй каля 100 м і плошчай 250x20км².

## Палеанталогія і археалогія 
Цясніна Алдувай — тэрыторыя мноства знаходак дагістарычнага перыяду. У 1913 годзе ў ходзе даследавання цясніны, якое праводзілася археолагам Гансам Рэкам, у пласце парод, узрост якога ацэньваецца прыблізна ў 1,5 мільёна гадоў, быў знойдзены шкілет. Узрост знойдзеных рэшткаў стаў прадметам спрэчкі — яны маглі апынуцца на адным з ніжніх гарызонтаў у выніку перапахавання. Адназначнага вываду спрэчка не атрымала.

Археолагамі Луісам, Мэры і Джонатанам Лікі на тэрыторыі цясніны на працягу 30—60-х гадоў XX стагоддзя вяліся маштабныя раскопкі, пры гэтым найбольш важныя адкрыцці, частка з якіх стала істотнай прыступкай у справе даследавання паходжання чалавека, зробленыя імі ў 1959—1963 гадах. У прыватнасці, былі знойдзеныя рэшткі *Homo habilis* (старажытнасць звыш 2 млн гадоў), якія нагадвалі аўстралапітэкавых малпаў, але ўжо перасягнулі мяжу, што аддзяляла чалавека ад жывёльнага царства. Быў таксама знойдзены чэрап аўстралапітэка, расколатыя косткі забітых на паляванні жывёл і вельмі грубыя каменныя прылады, якія адносяцца да старажытнай эпохі палеаліту (г. з. Алдувайская культура). Пласт, які ляжыць вышэй, (старажытнасць 1,4—1 млн гадоў) змяшчаў, акрамя каменных прылад, косткі людзей, якія займалі прамежнае становішча паміж *Homo habilis* і пітэкантрапам. Побач з рэшткамі чалавечых істот былі знойдзены і рэшткі драпежных жывёл таго ж перыяду, найбуйнейшым з якіх быў *Crocodylus anthropophagus*.

У фармацыі Наісіусіу мікраліты рэгулярна вырабляліся 62-59 тысяч гадоў таму.

У цясніне размешчаны музей антрапалогіі і эвалюцыі чалавека «Алдувай Годж», у якім прадстаўлены рэшткі папярэднікаў сучаснага чалавека, рэшткі дагістарычных жывёл, біўні мамантаў.

## Масавая культура 
* Алдувай — месца з'яўлення першага каменя-маналіту на Зямлі ў рамане Артура Кларка «2001: Касмічная Адысея».
* Алдувай — месца размяшчэння тэлепортэра на Марс у фільме Doom.

## Гл. таксама 
* Алдувайская культура

## Спасылкі 
* Олдувай: каталог палеоантропологических находок

Катэгорыя:Антрапагенез
Катэгорыя:Цясніны
Катэгорыя:Цясніны Танзаніі
Катэгорыя:Знаходкі гамінідаў
Катэгорыя:Месцы палеанталагічных знаходак
Магілёў-Падольскі

**Магілёў-Падольскі** () — горад абласнога падпарадкавання, цэнтр Магілёў-Падольскага раёна Вінніцкай вобласці Украіны. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Прыстань на Днястры. Чыгуначная станцыя (на лініі Жмэрынка — Окніца). 31 938 жыхароў (2013). Заснаваны ў канцы XVI стагоддзя.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Губараў

**Губараў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Аляксандравіч Губараў — савецкі касманаўт
* Валянцін Аляксеевіч Губараў — беларускі мастак
* Віталь Георгіевіч Губараў — савецкі дзіцячы пісьменнік
Гайсын

**Гайсін** ці **Гайсын** — горад у Вінніцкай вобласці Украіны, адміністрацыйны цэнтр Гайсынскага раёна. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады.

Вядомы з 1545 года. Статус горада з 1795 года. У горадзе размешчана чыгуначная станцыя. Насельніцтва — 25,8 тыс. жыхароў (2013 г.) 26,5 тыс. жыхароў (2000), 25,6 тыс. жыхароў (1991).
Знаходзіцца ад Вінніцы: па аўтадарогах за 94 км, па чыгунцы за 117 км.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Гайсынскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1545 годзе
Гутарка Паўлюка

**«Гу́тарка Паўлюка́»** — ананімны вершаваны твор беларускай літаратуры XIX стагоддзя. 

Паводле адных звестак, запісана ў 1890-я гады фалькларыстам П. П. Дземідовічам у Слуцкім павеце і ўпершыню апублікавана ім (пад псеўданімам Беларус) у газеце «Віленскі веснік» (1898, № 173). Паводле іншых звестак, запісана ў Валожынскім раёне на хутары Монькі каля Ракава і надрукавана М. Гарэцкім у «Хрэстаматыі беларускае літаратуры. XI век — 1905 год» (Вільня, 1922).

Пабудавана ў форме маналога селяніна Паўлюка супраць царскіх улад і, у прыватнасці, супраць іхняй палітыкі спойвання народа. Аўтар звяртаецца да сялянскай аўдыторыі, дзякуе за тое, што мужыкі «навек з водкай рассталіся». Гарэлка ўспрымаецца як крыніца эканамічнага заняпаду (у п'яніцы «хата падпёрта, крывая»), прычына маральнай дэградацыі (п’яны «сын лае сваю матку, гоніць з хаты бацьку»). 

У творы наследуецца традыцыя беларускага фальклору — гарэлка лічыцца вынаходніцтвам чорта, які зводзіць чалавечую душу («навек душа ў пекле згіне»). Недалёка ад чорта стаіць і пан, які не зважаючы на ксяндза і Бога, губіць людзей гарэлкай («Хоць ксяндзы нам піць бароняць, // Паны водку, аднак, гоняць»). 

Аўтар спачувае селяніну, які цяжка працуе («як чорны вол») і якому нічога не застаецца, акрамя як «з гора выпіць кватэрку». Гарэлка, на думку аўтара, толькі павялічвае залежнасць мужыка, прымушае працаваць задарма. Паўстае ў творы і вобраз яўрэя-карчмара (Бэркі), які аднак не дэманізуецца, бо не яўрэй, а «пан корчмы новыя стаўляе, // 3 бровараў гарэлку дастаўляе...». 

Нягледзячы на выразны бытавы характар абмаляванай праблемы — выкрыцця п'янства, гутарка мае выразны антыпрыгонніцкі змест: у адным шэрагу знаходзяцца пан (аўтар сацыяльнага зла) і чорт («Боскі неслух»), Набліжаецца да такіх твораў беларускай літаратуры, як «Два д’яблы» К. Вераніцына і «Нячысцік» А. Рыпінскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Ананімныя творы
Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя
Катэгорыя:Алкагалізм
Нунівак

**Востраў Нунівак** () — востраў у Берынгавым моры. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад штата Аляска ЗША. Плошча - 4226,78 км². Насельніцтва (2010 г.) - 191 чалавек.

## Геаграфія 
Нунівак — другі па плошчы востраў Берынгава мора. Месціцца ў 33,68 км на захад ад заходняга ўзбярэжжа Аляскі. Даўжыня з захаду на ўсход — 98,65 км. Найбольшая шырыня з поўначы на поўдзень — 75,26 км. 

Мае вулканічнае паходжанне. Пачаў фарміравацца каля 6,1 млн гадоў таму. Значную частку вострава складае высокае плато. Налічваецца каля 60 вулканічных конусаў. Найвышэйшы пункт — гара Робертс (510,5 м). Пераважаюць магматычныя горныя пароды і асадкавыя горныя пароды мелавага перыяда. На востраве шмат рэк і азёр. На ўзбярэжжы сустракаюцца пясчаныя выдмы.

Характэрны арктычны клімат, больш мяккі, чым на суседнім кантынентальным узбярэжжы. Сярэдняя зімовая тэмпература -3,9°C, улетку падвышаецца да +21,11°C. З мая да кастрычніка рэкі не пакрыты льдом.

## Прырода 
Прыродны свет Нунівака характэрны для арктычнай тундры. Сустракаецца некалькі відаў карлікавай вярбы. Іншых дрэў няма. У мінулым востраў вызначаўся вялікім статкам дзікіх карыбу, амаль вынішчаных у XIX ст. У наш час пераважаюць свойскія алені, завезеныя з Аляскі. У 1934 г. інтрадуцыраваны аўцабык. Іншыя прадстаўнікі фаўны: зайцы, курапаткі, цюлені, марскія птушкі. Большая частка вострава Нунівак уваходзіць у склад Нацыянальнага запаведніка Дэльта Юкана.

## Гісторыя 
Нунівак здаўна населены эскімосамі-юпік, якія фарміруюць этнас *нунівагаламіт*. Адкрыты ў 1821 г. прадстаўнікамі Руска-амерыканскай кампаніі. Ні рускія, ні амерыканскія гандляры доўгі час не цікавіліся востравам. Зносіны з астравіцянамі мелі спарадычны характар. Толькі ў 1920 г. на Нуніваке была адкрыта прыватная факторыя. У 1923 г. адчынена першая амерыканская школа. У 1936 г. заснавана евангелічная абшчына. 

Кантакты з еўрапейцамі цяжка адбіліся на *нунівагаламіт*. Карыстанне купленай у кітабояў агнястрэльнай зброяй прывяло да хуткага скарачэння статкаў карыбу, з-за чаго пачаўся голад. Для яго пераадолення амерыканскія ўлады ў міжваенны перыяд аказвалі сталую дапамогу харчам і імкнуліся ўкараніць занятак аленегадоўляй. Пры гэтым завезеныя на востраў алені належаць ураду ЗША. У 1919 г. *нунівагаламіт* пацярпелі ад эпідэміі грыпу, у 1942 г. — ад эпідэміі адзёру. У выніку каля 11 эскімоскіх паселішчаў перасталі існаваць. 

У нашы дні востраў кіруецца грамадзянскай радай, што месціцца ў паселішчы Мекарук на поўдні Нунівака. *Нунівагаламіт* захоўваюць родную мову і многія старажытныя традыцыі, у тым ліку арыгінальную разьбу па касці.

## Спасылкі 
* Nunivak Island. Encyclopedia Arctica 12: Alaska, Geography and General
* Nunivak Wilderness 
* KICK BACK ON NUNIVAK – THIS ALASKAN ISLAND IS THE END OF THE LINE
* Native Village of Mekoryuk

Катэгорыя:Астравы ЗША
Катэгорыя:Астравы Берынгава мора
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Аляскі
Ямпіль

**Ямпаль** ці **Ямпіль** — горад ва Украіне, былы адміністрацыйны цэнтр Ямпільскага раёна Вінніцкай вобласці. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Размешчаны ў яры на левым беразе ракі Днестр. Адлегласць да Вінніцы — 100 кіламетраў. Насельніцтва — 11,3 тысяч чалавек (2015 год).
Размешчаны на мяжы з Малдовай.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)
Шаргарад

**Ша́ргарад** — горад ва Украіне, былы цэнтр Шаргарадскага раёна Вінніцкай вобласці. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Размешчаны ва Усходнім Падоллі над рэкамі Мурашка і Каўбасна. 6800 жыхароў (2015). У 1588 годзе Шаргарад атрымаў магдэбургскае права. Захавалася гарадзішча часоў Кіеўскай Русі. Сярод архітэктурных помнікаў: рэшткі замка XVI ст., сінагога (1589), касцёл Фларыяна (1595), комплекс збудаванняў Свята-Мікалаеўскага манастыра (XVII—XVIII стст.), жылыя дамы XVIII—XIX стагоддзяў.

## Вядомыя асобы 
* Баляслаў Геранім Клапатоўскі (1848—1903) — рымска-каталіцкі дзеяч, луцка-жытомірскі біскуп, архібіскуп магілёўскі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Шаргарадскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1383 годзе
Хмільнык

**Хмяльнік** ці **Хмільнык** — горад абласнога значэння Вінніцкай вобласці Украіны, адміністрацыйны цэнтр Хмільныцкага раёна, бальнеялагічны курорт дзяржаўнага значэння. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Знаходзіцца на паўночным захадзе Вінніцкай вобласці, за 67 км ад Вінніцы. Атрымаў магдэбургскае права ў 1448 годзе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Марк Аляксандравіч Шумячар (нар. 1948) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Курорты Украіны
Шлях Святога Якава

**Шлях Святога Якава** () — сукупнасць маршрутаў пілігрымак па ўсёй Еўропе да меркаванай магілы апостала Якава ў Сант’яга-дэ-Кампастэла ў Галісіі (Іспанія). Урэшце ўсе яны сходзіліся і працягваліся па шляху французскіх каралёў, які пачынаецца па поўдзень ад Пірэнеяў і звязвае каралеўскія гарады Хака, Памплона, Эстэлья, Бургас і Леон. Пілігрымкі гэтым маршрутам пачаліся ў першай палове XI стагоддзя, ёсць на ім паломнікі і цяпер.

Лідар паломнікаў XII стагоддзя ў Кнізе Якава (), галоўнай крыніцы пакланення Святому Якаву ў сярэднявеччы, назваў чатыры маршруты шляху Святога Якага на французскай тэрыторыі, якія злучаліся ў Пірэнеях. Пасля адраджэння паломніцтва ў Сант’яга-дэ-Кампастэла ў 1970-х і 1980-х гадах асноўны іспанскі маршрут быў уключаны ў 1993 годзе ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У 1998 годзе чатыры французскія маршруты, апісаныя ў Кнізе Якава таксама атрымалі гэты статус. Да гэтага Савет Еўропы ў 1987 годзе паставіў пытанне пра аб'яднанне Шляхоў пілігрымаў па ўсёй Еўропе ў Еўрапейскі культурны маршрут і даў рэкамендацыі па іх ідэнтыфікацыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя дарогі і шляхі
Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі

**Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі** ( — пасля ) — беларускі архітэктар. Прадстаўнік класіцызму.

## Біяграфія 
Скончыў Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў у 1830 годзе. У 1833-37 гадах займаў пасаду магілёўскага губернскага архітэктара.

## Творчасць 
Па яго праектах у Магілёве пабудаваны флігелі ваеннага шпіталя (1833) і да палаца ў сядзібе «Піпенберг» (1836), павятовае і прыходскае вучылішчы (1834; усе не зберагліся).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Архітэктары класіцызму
Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Магілёўскія губернскія архітэктары
Крыжопіль

**Крыжопаль** ці **Крыжопіль** — пасёлак гарадскога тыпу ва Украіне, былы адміністрацыйны цэнтр Крыжопільскага раёна Вінніцкай вобласці. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Статус пгт — з 1938 года. За 120 км ад Вінніцы. Чыгуначная станцыя. Насельніцтва — 8200 жыхароў (на 2024 год).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Крыжопільскага раёна
Іван Зігфрыдан

**Іван (Іаган) Зігфрыдан** — беларускі архітэктар XVIII стагоддзя. З 1772 года  Полацкай, з 1796 Віцебскай, з 1799 года Беларускай губерняў.

## Творчасць 
Яго творчасць была пераходнай ад барока да класіцызму. Асноўныя работы: палац віцэ-губернатара і дом каменданта ў Віцебску (абодва 1780; не захаваліся); у Полацку — комплекс жылых і адміністрацыйных будынкаў на галоўнай плошчы (1783—1786) і план-чарцёж горада (1793). Яго тыпавыя праекты казённых дамоў (суд, магістрат, магазіны) у 1780—1795 сфарміравалі ансамблі цэнтраў Дрысы (цяпер г. Верхнядзвінск), Рэжыцы (цяпер г. Рэзэкнэ, Латвія), Гарадка і інш. Пабудовы, створаныя ім, вылучаюцца манументальнасцю і рацыянальнасцю планіровачных вырашэнняў.

### Горадабудаўнічыя праекты 
У 1776—1784 гадах галоўная плошча Полацка была забудаваная жылымі і адміністрацыйнымі будынкамі ў стылі класіцызму паводле праекту I. Зігфрыдана.

### Асобныя пабудовы 
* Палац віцэ-губернатара ў Віцебску
* Дом каменданта ў Віцебску
* Правіянцкія крамы ў Полацку
* Палац генерал-губернатара ў Полацку

## Літаратура 
* 
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 2. Габой — Карціна / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — С. 528. — 702 с. — 9500 экз.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Полацка
Катэгорыя:Архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Архітэктары XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары класіцызму
Катэгорыя:Архітэктары барока
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Віцебскія губернскія архітэктары
Рэактыўная сістэма залпавага агню

**Рэактыўная сістэма залпавага агню (РСЗА)** — комплекс узбраення, які ўключае шматзарадныя пускавую ўстаноўку і рэактыўныя снарады (некіравальныя ракеты, рэактыўныя глыбінныя бомбы), а таксама дапаможныя сродкі, такія, як транспартная або транспартна-зараджае машыны і іншае абсталяванне. РСЗА ставіцца да рэактыўнай зброі, такія сістэмы знаходзяцца на ўзбраенні сухапутных войскаў, ваенна-паветраных сіл і ваенна-марскіх флатоў шматлікіх краін.

## Гл. таксама 
* РСЗА «Паланэз»

## Літаратура 
* Ангельский Р. Залп дальнего боя // Техника и вооружение вчера, сегодня, завтра : журнал. — 2003. — Март (№ 03). — С. 2-9.
* Растопшин М. Зарубежные реактивные системы залпового огня // Техника и вооружение вчера, сегодня, завтра : журнал. — 2003. — Март (№ 03). — С. 10-15.
* Norris, George T. MRL Around the World // Field Artillery Bulletin. — August 1987. — P. 37-38 — ISSN 0191-975X. (пра развіццё РСЗА у свеце)
* Halbert, Gerald A. Development of Soviet Multiple Rocket Launchers // Field Artillery Bulletin. — August 1987. — P. 39-41 — ISSN 0191-975X. (пра развіццё савецкіх РСЗА)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэактыўныя сістэмы залпавага агню
Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР
Каралінгскі мінускул

са Славеніі — адзін з першых славянскіх пісьмовых помнікаў. Выкананы каралінгскім мінускулам]]
**Каралінгскі мінускул** — адзін з тыпаў сярэдневяковага пісьма з выразнымі, свабодна пастаўленымі літарамі лацініцы.

Узнік у выніку эвалюцыі першапачатковага мінускула. Эпітэт «каралінгскі» атрымаў праз сваё шырокае ўкараненне ў эпоху Каралінгскага адраджэння. Перавага каралінгскага мінускула — разборлівасць пры параўнальна невялікіх памерах літар. Яго графіка надзвычай простая — схематычна кожная літара складаецца з круга або яго часткі і кароткіх або доўгіх вертыкалей. Шырыня літары і яе вышыня прыкладна аднолькавыя.

Каралінгскі мінускул быў распрацаваны ў другой палове VIII стагоддзя і ўдасканалены ў IX стагоддзі ў інтэлектуальным цэнтры Каралінгскай імперыі — Абацтве св. Пятра ў Корбі. Са скрыпторыя Корбі каралінгскі мінускул затым распаўсюдзіўся па тэрыторыі ўсёй заходняй Еўропы, дзе яго шырока ўжывалі ў біскупскіх, манастырскіх, а затым і ў гарадскіх канцылярыях — як для кніг, так і для дакументаў. Праз 200 гадоў каралінгскі мінускул быў выцеснены гатычным пісьмом, якое панавала ў еўрапейскай рукапіснай кнізе да вынаходства кнігадрукавання.

У XIV стагоддзі гуманісты, пачынаючы з Петраркі, выявілі працы антычных аўтараў, перапісаныя каралінгскім мінускулам; гэта пісьмо яны прынялі за антычнае і, уражаныя яго прыгажосцю і чытэльнасцю па параўнанні з гатычным, пачалі капіраваць. На яго аснове ўзнік сучасны лацінскі шрыфт.

## Літаратура 
* *Bernhard Bischoff*: Paläographie des römischen Altertums und des abendländischen Mittelalters (= Grundlagen der Germanistik 24). Berlin, 1979, ISBN 3-503-01282-6.
* *Tino Licht*: Die älteste karolingische Minuskel // Mittellateinisches Jahrbuch. Internationale Zeitschrift für Mediävistik und Humanismusforschung 47. Stuttgart, 2012, S. 337—346.

Катэгорыя:Перыяд Каралінгаў
Катэгорыя:Мінускулы
Мікалай Пракопавіч Кавальчук

**Мікала́й Прако́павіч Кавальчу́к** ( в. Блонь, у Пухавіцкім раёне, Мінская вобласць —  (1968) Масква) — беларускі ваенны, генерал-маёр (18 траўня 1943), кандыдат ваенных навук (22 верасня 1955), дацэнт (18 кастрычніка 1958).

## Біяграфія 
Беларус, у РСЧА з траўня 1918 г. Скончыў артылерыйныя курсы ўдасканалення старшага камсаставу ў г. Дзіцячае села (1926).

Скончыў Ваенную акадэмію імя Фрунзе (1933) і Генштаба (1940). З 15 ліпеня 1941 памочнік начальніка па навучальнай частцы Томскай артылерыйнай вучэльні.

Удзельнік Другой сусветнай вайны.

1946 г. пераведзены на выкладчыцкую пасаду Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К. Е. Варашылава.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Чырвонага сцяга (тройчы), Суворава 2 ступені, Аляксандра Неўскага, Ордэнам Кутузава 2 ступені, медалямі.

## Літаратура 
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі
Сляпая кішка

**Сляпая кішка**, цэкум ( — ад ; адсюль запаленне сляпой кішкі — тыфліт) — прыдатак у месцы пераходу тонкіх кішак у тоўстыя ў вышэйшых пазваночных жывёл (амніёт). Прадстаўляе сабой своеасаблівы загрузны бункер тоўстай кішкі, з якога пачынаюць рух неперавараныя рэшткі ежы.

У паўзуноў сляпая кішка прысутнічае ў зачаткавай форме ў выглядзе невялікага выступу (большае развіццё яна атрымала ў сухапутных чарапах), а ў млекакормячых часта дасягае значных памераў. Птушкі маюць дзве доўгія сляпыя кішкі, якія размяшчаюцца насупраць адна адной (у голубападобных яны, аднак, невялікія, а ў буравеснікападобных і сокалападобных адсутнічаюць).

Кітападобныя, драпежныя, вялікая частка кажаноў маюць невялікую сляпую кішку (а ў насякомаедных і Afrosoricida яна наогул адсутнічае). Наадварот, у траваедных жывёл, даўжыня сляпой кішкі часцяком больш даўжыні цела жывёлы. У коней даўжыня сляпой кішкі складае 1 м пры ёмістасці 34 л. Сляпая кішка траваедных актыўна ўдзельнічае ў пераварванні клятчаткі (змяшчае бактэрыі, якія выклікаюць закісанне).

У некаторых непаўназубых () маюцца дзве сляпыя кішкі (у даманаў жа іх — тры; адна з іх, няпарная, знаходзіцца ў пачатку тоўстай кішкі, а дзве парныя размяшчаюцца ніжэй). Myrmecobius fasciatus не мае сляпой кішкі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Анатомія жывёл
Сабор Святога Юра

**Архікафедральны сабор Святога Юра** — галоўны грэкакаталіцкі сабор Львова, галоўная святыня Украінскай Грэка-Каталіцкай царквы. На яго тэрыторыі доўгі час знаходзілася рэзідэнцыя мітрапалітаў УГКЦ. Размешчаны на плошчы Святога Юра, 5.

Праваслаўная драўляная царква і абаронны манастыр былі пабудаваныя пры князю Льве Данілавічы каля 1280 года. Пасля знішчэння абодвух збудаванняў каралём Казімірам III (1340) у гэтым месцы быў узведзены ў 1363—1437 гадах новы праваслаўны храм — каменная трохапсідная царква-базіліка ў візантыйскім стылі.

Святаюрскі сабор, збудаваны ў 1744—1770 гадах, уяўляе сабой класічны ўзор архітэктуры перыяду барока. Будаўніцтва пачалося ў 1744 годзе па праекце Бернарда Мерэціна, пасля смерці якога працамі Кіраваў С. Фесингером (да 1764). Аддзелачныя работы скончаны ў 1772 годзе. На фасадзе знаходзяцца скульптуры работы Івана Пінзеля; інтэр'ер ўпрыгожылі скульптары С. Фесінгер і М. Філевіч, мастакі Л. Далінскі і Ю. Радзівілоўскі.

Насупраць сабора размешчаны палаты грэкакаталіцкага мітрапаліта (1772, архітэктар К. Фесінгер). Вакол палат знаходзяцца капітульныя дамы (XIX ст.) і загарадзь з двума брамамі (1765). У двары пабудавана званіца (1865). Да комплексу прымыкае сад сабора Святога Юра.

З часу сваёй пабудовы храм належаў уніяцкаму ордэну васіліян, а ў 1816 годзе тут размясціўся грэкакаталіцкі арцыбіскуп. У 1946 годзе сабор быў перададзены Рускай праваслаўнай царкве; у 1990 годзе вернуты УГКЦ. У красавіку 1991 гады сюды вярнуўся кіраўнік УГКЦ кардынал Міраслаў-Ян Любачыўскі. У жніўні — верасні 1992 года ў крыпце сабора побач з магіламі мітрапалітаў Андрэя Шаптыцкага (1865—1944) і Сільвестра Сембратовіча (1836—1898) пахаваныя парэшткі патрыярха Іосіфа Сліпога (1892—1984).

## Спасылкі 
* Фотагалерэя Сабора Святога Юра 

Катэгорыя:Саборы Украіны
Катэгорыя:Грэка-каталіцкія храмы Львова
Уладзімір Мікалаевіч Кісялёў

**Уладзімір Мікалаевіч Кісялёў** (, в. , Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі краязнавец, кандыдат эканамічных навук (1986).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Маскоўскі аўтадарожны інстытут (1955). У 1955—1992 гадах працаваў у Мінску на гарадскім транспарце, у Міністэрстве жыллёва-камунальнай гаспадаркі, Беларускай політэхнічнай акадэміі. Заслужаны работнік жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі (1981).

Аўтар краязнаўчых прац, прысвечаных Наднямонню (Уздзенскі раён), нарысаў пра вучоных У. Завітневіча і Я. Наркевіча-Ёдку. Вывучаў гісторыю народнай гаспадаркі.

## Бібліяграфія 
* На истоках неманских. — Мн., 1985.
* Прафесар электраграфіі і магнетызму: Якуб Наркевіч-Ёдка. — Мн., 1988 (разам з В. П. Грыбкоўскім, В. А. Гапоненка).
* Пуцявінамі Наднямоння. — Мн., 1994.
* Асколкі параненай памяці: Аўтабіягр. аповесць / У. М. Кісялёў. — Мн.: Выд. Хурсік, 2004. — 80 с., іл.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Львоўская ратуша

**Львоўская ратуша** — будынак гарадской адміністрацыі Львова. Размешчана на плошчы Рынак. Вежу заклалі ў 1827, пабудавалі ў 1830—1835 гадах у стылі венскага класіцызму. Аўтары праекта архітэктары Ю. Маркль, Ф. Трэшэр (або Трэтэр), А. Вандрашэк. Ратуша выканана з цэглы, чатырохпавярховая, квадратная ў плане, з унутраным дворам. Над ратушай ўзносіцца вежа з гадзіннікам (выкананы на фабрыцы В. Штыля пад Венай).

У 1848 годзе падчас рэвалюцыйных падзей у Львове цэнтр горада быў абстраляны аўстрыйскай артылерыяй і ратуша была моцна пашкоджана, яе першапачатковая вежа абрынулася. У 1851 годзе будынак быў адрамантаваны, купальнае завяршэнне замянілі на зубчастае, як у сярэднявечных вежах. У 1852 годзе на вежы ўсталявалі новы гадзіннік.

З 1939 года ў будынку знаходзіцца Львоўскі гарадскі савет.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Львова
Катэгорыя:Славутасці Львова
Катэгорыя:Збудаванні ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Ратушы
Катэгорыя:Плошча Рынак (Львоў)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1835 годзе
Катэгорыя:1835 год ва Украіне
Музей цясніны Алдувай

**Музей цясніны Алдувай** () адкрыты ў 1970 годзе археолагам Мэры Лікі для таго, каб прадставіць наведвальнікам магчымасць азнаёміцца з важнымі для антрапалогіі адкрыццямі, зробленымі ў цясніне Алдувай. Пазней дадаліся экспанаты і з размешчаных ў 25 кіламетрах на поўдзень раскопак у мясцовасці Лаэтолі.

## Аб музеі 
Музей размешчаны на тэрыторыі запаведніка Нгорангора.

Экспазіцыі музея прысвечаны знойдзеным у наваколлях касцям продкаў сучаснага чалавека, а таксама фрагментам шкілетаў вымерлых жывёл. Цэлая зала адведзена для адбіткаў ног старажытных людзей.

У 1998 годзе інфраструктура музея была абноўлена.

## Галерэя 

File:Olduvai-Schlucht_Mike_Krüger_110126_1.jpg|Цясніна Алдувай 2011
File:Oldupai gorge sign.jpg|Уваход у музей
File:Museum interior.jpg|Інтэр'ер музея
File:Olduvai Museum.jpg|Інтэр'ер музея

Катэгорыя:Музеі Танзаніі
Катэгорыя:Антрапалагічныя музеі
Катэгорыя:Палеанталагічныя музеі