Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў

**Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў** (, LVIA) — дзяржаўны архіў у Вільні, адна з асноўных устаноў па захаванні дакументальнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага, Віленскай, Ковенскай і Сувалкаўскай губерняў.

## Гісторыя 
Гісторыя архіва ўзыходзіць да 1852 года, калі быў створаны Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў. Падчас Першай сусветнай вайны больш за палову дакументаў установы былі эвакуіраваны ўглыб Расійскай імперыі.

У 1922 годзе, калі Вільня знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі, архіў быў аб’яднаны з шэрагам іншых архіўных устаноў у Віленскія дзяржаўныя архівы. Пасля таго як у верасні 1939 года горад быў заняты Чырвонай Арміяй, пачаўся вываз дакументаў у СССР. У кастрычніку 1939 года каля 14—18 вагонаў з матэрыяламі архіва былі адпраўлены ў Мінск.

У 1957 годзе быў афіцыйна ўтвораны Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Літоўскай ССР. У 1963 годзе быў адкрыты новы будынак архіва на вуліцы Гяросёс Вільціес, 10. Паводле звестак на 1987 год, у архіве захоўвалася каля 900 фондаў, што складала больш за 1,2 мільёна спраў. З 1990 года ўстанова мае сучасную назву.

## Фонды 
У архіве захоўваюцца дакументы і мікрафільміраваныя матэрыялы за перыяд з 1229 года па 1918 год, а таксама кнігі запісаў актаў грамадзянскага стану да 1990-х гадоў. Дакументы размеркаваны па наступных комплексах:
* Установы Вялікага Княства Літоўскага (XV—XVIII стагоддзі);
* Установы Расійскай імперыі, якія дзейнічалі ў Віленскай, Ковенскай і Сувалкаўскай губернях (1792—1918);
* Установы перыяду германскай акупацыі ў час Першай сусветнай вайны (1915—1918);
* Рэлігійныя ўстановы (каталіцкія, праваслаўныя, уніяцкія, пратэстанцкія, іўдзейскія, мусульманскія і караімскія);
* Прыватныя, сямейныя і радавыя фонды (XVI стагоддзе — 1940);
* Калекцыі розных дакументаў;
* Мікрафільмы дакументаў з архіваў і бібліятэк Беларусі, Расіі, Латвіі, Польшчы, Украіны і Швецыі (XIII—XX стагоддзі);
* Метрычныя кнігі і запісы актаў грамадзянскага стану пасля 1940 года.

Вопісы дакументаў да фондаў архіва ў асноўным складзены на рускай мове.

## Значэнне для Беларусі 
Архіў зберагае крыніцы, якія маюць важнае значэнне для вывучэння гісторыі Беларусі. Сярод дакументаў — фонды Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Радзівілаўскай камісіі, Таварыства сяброў навук у Вільні, упраўлення Віленскай навучальнай акругі. Захоўваюцца калекцыі дакументаў Віленскай рымска-каталіцкай мітрапаліцкай курыі, Віленскай евангелісцка-лютэранскай калегіі, Віленскай археаграфічнай камісіі, Віленскага Святадухаўскага манастыра, а таксама фамільныя зборы магнацкіх родаў Агінскіх, Друцкіх-Любецкіх, Радзівілаў, Сапегаў, Тышкевічаў і іншых.

Пераважную частку архіўных збораў складаюць сацыяльна-эканамічныя і грамадска-палітычныя матэрыялы: інвентары, люстрацыі маёнткаў, лясніцтваў, старостваў, дакументы і вопісы актавых кніг земскіх і гродскіх судоў (Берасцейскага, Лідскага, Менскага), кнігі Гродзенскай эканоміі. У архіве знаходзяцца следчыя дакументы па справах філаматаў, «Братні саюз літоўскай моладзі», удзельнікаў паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гадоў, дакументы Віленскага генерал-губернатарства, Літоўскай, Віленскай, часткова Ковенскай, Аўгустоўскай і Сувалкаўскай губерняў. Прадстаўлены матэрыялы пра паўстанне 1794 года, вайну 1812 года, сялянскую рэформу 1861 года, сталыпінскія аграрныя рэформы, а таксама пра народніцкі і сацыял-дэмакратычны рух, рэвалюцыю 1905—1907 гадоў.

Важную частку фондаў складаюць дакументы пра беларускія газеты «Мужыцкая праўда», «Наша доля», «Наша ніва», матэрыялы пра жыццё і дзейнасць Я. Чачота, К. Каліноўскага, В. Дуніна-Марцінкевіча, К. Каганца, Я. Коласа, Я. Купалы, Цёткі. Захоўваюцца матэрыялы (часам цэлыя асабістыя фонды) даследчыкаў беларускай культуры А. Кіркора, Я. Карловіча, Е. Раманава, Я. Карскага і іншых. З нарматыўных матэрыялаў у архіве зберагаюцца старадрукі, эпісталярная спадчына, зборнікі літаратурных і публіцыстычна-палітычных твораў XVII—XVIII стагоддзяў, у тым ліку рэлігійна-панегірычныя вершы, барочная сатыра, соймавыя прамовы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архівы Літвы
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні
Катэгорыя:1956 год у Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1956 годзе