Эвенкійская мова

**Эвенкі́йская мова** (саманазва: *Эведы̄ турэ̄н*, ᠧᠠᠩᠬᠢ) — мова тунгуса-маньчжурскай моўнай сям’і, на якой гавораць эвенкі; з’яўляецца найбуйнейшай па колькасці носьбітаў мовай сярод паўночнае групы тунгуса-маньчжурскіх моў. Носьбіты мовы распаўсюджаныя найперш у Расіі, Кітаі і Манголіі.

У некаторых рэгіёнах на эвенкійскую мову значна паўплывалі якуцкая і бурацкая мовы, але найбольшы ўплыў аказвае руская: паводле звестак на 2002 год, рускую мову ведала 92,7 % эвенкаў Расіі.

Эвенкійская мова мае вельмі акрэслены дыялектны падзел, які выражаецца ў існаванні трох дыялектных груп, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на меншыя дыялекты.

Пісьмовая мова была створана ў СССР у 1931 годзе і першапачаткова запісвалася лацінскім алфавітам, які ў 1937 быў заменены на кірылічны; у Кітаі мова запісваецца эксперыментальным пісьмом, заснаваным на старамангольскай пісьменнасці.

У цяперашні час мова звычайна адносіцца да катэгорыі моў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

## Класіфікацыя 
Эвенкійская мова ўваходзіць у склад тунгуса-маньчжурскай моўнай сям’і. Яе падабенства з маньчжурскай, найбольш задакументаванай мовай гэтае сям’і, было ўстаноўлена яшчэ некалькі стагоддзяў назад: спачатку рускім і нямецкім даследчыкам Петэрам Сімонам Паласам (канец XVIII ст.), пазней, у больш строгіх лінгвістычных даследаваннях — фінскім філолагам Маціясам Аляксандрам Кастрэнам (сярэдзіна ХІХ ст.), які лічыцца адным з піянераў у сферы тунгусалогіі. Парталы SIL International і Ethnologue падаюць класіфікацыю, згодна з якой тунгуса-маньчжурскія мовы падзяляюцца на два падсямействы, паўночнае ды паўднёвае, месца эвенкійскай мовы пры гэтым варыянце вызначаецца ў складзе паўночнай. Іншыя меркаванні прапаноўваюць тры ці нават больш падсямействаў, або прынамсі кантынуум, часткамі якога з’яўляюцца эвенкійская і маньчжурская.

## Асноўная характарыстыка 
### Фанетыка 
Склад у эвенкійскай мове звычайна будуецца па схеме «зычны + галосны», але магчымыя і іншыя варыянты.

; Галосныя:

Паводле некаторых звестак, у эвенкійскай мове налічваецца адзінаццаць галосных гукаў, з якіх пяць з’яўляюцца звычайнымі, таксама існуе адрозненне галосных па даўжыні (кароткія і доўгія, акрамя ) і кароткім і доўгім варыянтамі гука , у той час як у некаторых іншых даследаваннях сцвярджаецца пра існаванне трынаццаці галосных гукаў:

Як і ў большасці тунгуса-маньчжурскіх моў, у эвенкійскай выконваецца правіла гармоніі галосных — галосныя суфіксаў узгадняюцца з галоснымі каранёў. Між тым, некаторыя суфіксы і галосныя /i/, /iː/, /u/, /uː/ не прытрымліваюцца гэтага правіла.

Гук  мае свой алафон у канцы слова, , а таксама інтэрвакальны варыянт — .

Зычныя ў эвенкійскіх гаворках Расіі і Кітая ў асноўным аднолькавыя, аднак у кітайскіх існуюць некаторыя адрозненні: гук  замест , рэдкае з’яўленне ,  або , некаторыя даследчыкі адзначаюць прысутнасць  на месцы .

Словаўтварэнне накладвае пэўныя абмежаванні на пачатак і канец слова. Так, у пачатку слоў, апрача запазычанняў, не могуць стаяць гукі *р* і *ф*, гукі *в*, *п* могуць сустракацца толькі рэдка. У канцавой пазіцыі не могуць існаваць гукі *б*, *д*, *д*', *ч*, *х*. Словы ў эвенкійскай мове часцей за ўсё заканчваюцца на галосны гук або *н*.

; Структура складоў:

Склад можа будавацца паводле схем «галосны», «галосны + зычны», «галосны + зычны + зычны», «зычны + галосны», «зычны + галосны + зычны», «зычны + галосны + зычны + зычны». Іншыя гукі, напрыклад /dʒ/, не маюць сваіх асобных літар, у выніку чаго гэта прывяло да некаторай блытаніны і калькавання рускае фанетыкі ў маўленні маладых носьбітаў мовы. Падоўжанасць галоснага гука ўказваецца дыякрытычным знакам макрон (рыса над літарай).

Выгляд кірылічнага эвенкійскага алфавіта:

### Кітай 
У пісьменнасці эвенкійскай мовы Кітая выкарыстоўваецца лацінскі алфавіт, а на эксперыментальнай аснове — старамангольская пісьменнасць. У 1980-х гг. эвенкійскімі навукоўцамі ставіліся спробы распрацаваць стандартызаваную пісьменнасць, у якой ужываліся б адначасова лацініца на базе піньіня і сімвалы старамангольскай пісьменнасці. Імі быў апублікаваны эвенкійска-мангольска-кітайскі слоўнік, пісьменнасць якога засноўвалася на IPA, піньіні і старамангольскай пісьменнасці. Старамангольскай пісьменнасцю і IPA быў апублікаваны зборнік народных песень (запісаны ў кітайскім нотным запісе).

Арфаграфічная сістэма, распрацаваная эвенкійскімі даследчыкамі Кітая, адлюстроўвае адрозненні паміж эвенкійскай і мангольскай фанетыкамі. У ёй ужываюцца сімвалы  ды  (у мангольскай раманізацыі звычайна пазначаюцца як «q» і «ɣ») для гука /g/, Шыракагораў сцвярджаў, што літаратурная эвенкійская яшчэ не дасягнула нарматыўнага статусу, які маглі б разумець усе носьбіты мовы, і што носьбіты розных дыялектаў разумеюць гэтую літаратурную мову з вялікай цяжкасцю, разам з гэтым сярод членаў гэтых груп меншасцей у якасці лінгва франка функцыянавала мангольская, што было абумоўлена атрыманнем прадстаўнікамі гэтых народаў сярэдняй адукацыі на мангольскай мове. Сярод даследаваных Янхунэнам эвенкаў, якія не ведалі мангольскай і жывуць на поўначы Хулунбуіра, было адзначана карыстанне таксама і рускай мовы як «мовы міжкультурных зносін».

## Зноскі 
## Літаратура 
* Болдырев Б. В. Эвенкийско-русский словарь (Эведы-лучады турэрук). — Новосибирск: Изд-во СО РАН, филиал «Гео», 2000. — Ч. 2: Р—Я. — 484 с.
* Андреева, T. E. (1988). *Звуковой строй томмотского говора эвенкийского языка: Экспериментально-фонетическое исследование*. Новосибирск: Наука. ISBN 978-5-02-029187-4. OCLC 21826474
* Булатова, Н. (1999). *Язык сахалинских эвенков*. Санкт-Петербург: North Without Conflicts Fund. ISBN 5-88925-009-4
* Chaoke, D. O.; Tsumugari, Toshiro; Kazama, Shinjiro (1991). 『ソロン語基本例文集』 [*Solon Basic Sentences*]. Sapporo: Faculty of Letters, Hokkaido University. NDL 95049777.
* Горцевская, В. А. (1936). *Характеристика говоров баргузинских эвенков: По материалам Н. Н. Поппе*. Москва-Ленинград: Государственное Учебно-Педагогическое издательство. OCLC 41824692
* Мыреева, А. Н. (2004). *Эвенкийско-русский словарь: около 30 000 слов*. Новосибирск: Наука. ISBN 978-5-02-030684-4. OCLC 61282240

## Спасылкі 
* Evenki alphabet, pronunciation and language, Omniglot
* Courses: Department of Central Eurasian Studies 
* Эвенгус — сайт об эвенкийском языке
* Эвенкитека — эвенкийская библиотека

Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Манголіі
Катэгорыя:Мовы Кітая