open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэадор I (Папа Рымскі)

**Тэадор I** (лац. Theodorus PP. I) (? — 14 мая 649) — Папа Рымскі з 24 лістапада 642 па 14 мая 649.

## Біяграфія 
Грэк з Палесціны, сын іерусалімскага біскупа.

Узведзены ў Папы рашэннем экзарха Равенны Ісаакам. Тэадор пастаянна змагаўся з ерассю манафелітаў, перапісваўся з візантыйскім імператарам. Надаў анафеме патрыярхаў Канстанцінопаля Паўла і Піра. Пахаваны ў Рыме.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Яўген I (Папа Рымскі)

**Яўген I** (лац. Eugenius PP. I), (? — 2 чэрвеня 657) — Папа Рымскі з 10 жніўня 654 да 2 чэрвеня 657. Бацька — Руфіян, рымлянін з першай авентынскай акругі.

## Біяграфія 
З маладосці быў вядомы дабрынёй і ветлівасцю. Будучы абраны папай пасля выгнання святога Марціна, працягнуў барацьбу з манафелітамі, надаў анафеме патрыярха Канстанцінопальскага Пятра. Дабраславіў візантыйцаў на барацьбу з арабамі. Памёр ад натуральных прычын.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Модэна

**Мо́дэна** (, , ) — горад у італьянскім рэгіёне Эмілія-Раманья, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Размешчаны на паўночны захад ад Балонні, паміж рэкамі Секія і Панара. Свята горада 31 студзеня.

## Гарады-пабрацімы 
*  Лінц, Аўстрыя
*  Ландрына, Бразілія
*  Нові-Сад, Сербія
*  Сент-Пол, ЗША

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Габрыэль Фалопій
* Лучана Павароці

Катэгорыя:Гарады Эміліі-Раманьі

Катэгорыя:Камуны правінцыі Модэна
Франсуа Мансар

**Франсуа Мансар** (François Mansart або Mansard; ,  — , ) — французскі архітэктар, лічыцца не толькі буйнейшым майстрам элегантнага і стрыманага французскага барока, але і пачынальнікам традыцый класіцызму ў Францыі. Ад яго імя пайшоў архітэктурны тэрмін — мансарда.

## Гл. таксама 
* Жуль Ардуэн-Мансар

## Спасылкі 
* Франсуа Мансар у Брытанскай энцыклапедыі
* Біяграфія на сайце Мезон-Лафіта 

Катэгорыя:Архітэктары Францыі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Тры сястры (сельская гаспадарка)

]]
]]
]]
» з 2009 г.: індыянка вырошчвае «трох сясцёр».]]

**Тры сястры** () — прынятая ў этнаграфічнай літаратуры ЗША назва трох асноўных сельскагаспадарчых культур, якія выкарыстоўваліся практычна ўсімі земляробчымі індзейскімі народамі, у асаблівасці ў Паўночнай і Цэнтральнай Амерыцы: гарбуз, кукуруза і фасоля.

У лацінаамерыканскай сельскай гаспадарцы вядомы тэрмін «мільпа» (:es:Milpa) — гэта фермы, дзе ў вялікім маштабе выкарыстоўваецца сумеснае культываванне трох дадзеных культур. «Тры сястры» ўзаемна карысныя адна для адной. Парасткі фасолі могуць віцца па кукурузе, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць у жэрдзях. Фасоль, як і ўсе бабовыя, забяспечвае наяўнасць азота ў глебе, а гарбуз распасціраецца па зямлі, загароджваючы яе ад сонечнага святла і не даючы расці пустазеллю. Больш за тое, гарбуз забяспечвае натуральнае мульчаванне глебы, ствараючы мікраклімат, які ўтрымлівае вільгаць, а яго пакрытыя шыпікамі сцёблы адпужваюць шкодных насякомых. У кукурузе адсутнічаюць амінакіслоты лізін і трыптафан, неабходныя чалавеку для сінтэзу бялкоў і ніаціна, але фасоль ўтрымлівае абодва гэтыя рэчывы і разам з кукурузай забяспечвае збалансаваны рацыён.

Вырошчванне «трох сясцёр» было распаўсюджана ў многіх дакалумбавых культурах. Анасазі змаглі культываваць іх нават у адносна засушлівых умовах. Сярод плямёнаў паўднёвага захаду, напрыклад, тэва, вядомая «чацвёртая сястра» — мясцовая разнавіднасць клеоме (*Cleome serrulata*), якая расце ў Скалістых гарах. Гэта расліна прыцягвае пчол, якія апыляюць фасолю і гарбуз.

Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Людовік XI

**Людовік XI** (), па мянушцы Асцярожны, Разумны () або, адмоўна, Сусветны павук () (3 ліпеня 1423, Бурж, Францыя — 30 жніўня 1483, замак Плесі-ле-Тур, Францыя) — кароль Францыі ў 1461—1483 гадах з дынастыі Валуа.

## Сям'я і дзеці 
* 1-я жонка: (з 24 чэрвеня 1436 года) **Маргарэт Сцюарт** (25.12.1424—16.08.1445), прынцэса Шатландская, дачка караля Шатландыі Якава I і Джааны Бафор. Дзяцей не мелі.
* 2-я жонка: (з 9 сакавіка 1451 года) **Шарлота Савойская** (1440—1483), дачка Людовіка I, герцага Савойскага і Ганны дэ Лузіньян, прынцэсы Кіпрскай. Мелі 8 дзяцей:
** **Луі** (1458—1460)
** **Іаахім (Жуакін)** (1459)
** **Луіза** (1460)
** **Ганна дэ Валуа** (1461—1522); з 1473 года ў шлюбе з П'ерам II (1438—1503), герцагам дэ Бурбон.
** **Жанна дэ Валуа** (1464—1505); з 1476 года ў шлюбе з Людовікам XII Арлеанскі (1462—1515), каралём Францыі з 1498 года.
** **Франсуа** (1466)
** **Карл VIII дэ Валуа** (1470—1498), кароль Францыі з 1483 года.
** **Франсуа** (1472—1473).

Выява:Anne Beaujeu.jpg|Ганна
Выява:St. Jeanne de Valois.jpg|Жанна
Выява:Charles VIII Ecole Francaise 16th century Musee de Conde Chantilly.jpg|Карл VIII

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі французскія
Марыя Антуанета

**Марыя Антуанета** (, пры нараджэнні: **Марыя Антонія Ёзефа Іагана Габсбургская-Латарынгская**, , ; 2 лістапада 1755, Вена, Аўстрыя — 16 кастрычніка 1793, Парыж, Францыя) — каралева Францыі, малодшая дачка імператара Франца I і Марыі Тэрэзіі. Жонка караля Францыі Людовіка XVI.

## Гл. таксама 
* Калі ў іх няма хлеба, няхай ядуць пірожныя!

Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія
Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю манархі
Кацярына Арагонская

**Кацярына Арагонская** (, , ужывалася таксама напісанне *Katherine* альбо *Katharine*; 16 снежня 1485 — 7 студзеня 1536) — дачка заснавальнікаў іспанскай дзяржавы Фердынанда Арагонскага і Ізабелы Кастыльскай, першая жонка караля Англіі Генрыха VIII Цюдара, маці каралевы Марыі I. Пасля дваццаці чатырох гадоў шлюбу, з-за адсутнасці спадчыннікаў мужчынскага полу, Генрых настаяў на скасаванні шлюбу з Кацярынай. Гэты крок стаў адной з прычын канфлікту Генрыха з папам рымскім, разрыву з Рымска-каталіцкай царквой і Рэфармацыі ў Англіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Катэгорыя:Трастамара
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XVI стагоддзя
Марыя I Цюдар

**Мары́я І Цю́дар**, або **Марыя Крывавая** (, Грынвіч — , Лондан) — англійская каралева з 1553 года.

## Біяграфія 
Дачка Генрыха VІІІ і Кацярыны Арагонскай. На прастоле пасля смерці Эдуарда VI.

Уступленне Марыі І на прастол пацягнула за сабой рэстаўрацыю каталіцызму (1554 год) і яго аднаўленне. Супраць прыхільнікаў рэфармацыі праводзіліся жорсткія рэпрэсыіі, за што каралева і атрымала мянушку — *Крывавая*. У 1554 годзе Марыя І выйшла замуж за Філіпа II Іспанскага, пачалося збліжэнне з каталіцкай Іспаніяй. У саюзе з Іспаніяй вяла вайну супраць Францыі (1557—59). У выніку Англія страціла апошнія ўладанні на кантыненце — порт Кале. Палітыка Марыі І, якая ішла насуперак нацыянальным інтарэсам Англійскага каралеўства, выклікала раздражненне новай буржуазіі і дваранства.

## Продкі 
## Літаратура 
* Марыя Цюдар // БЭ ў 18 тамах. Т.10., Мн., 2000, С. 160.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Каралі ірландскія
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Францыі
Катэгорыя:Цюдары
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Іспаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатой ружай
Катэгорыя:Кіруючыя каралевы
Гуаяба

**Гуаяба** () — археалагічны помнік у кантоне Турыальба, Коста-Рыка. Хоць да гэтага часу раскапаная невялікая частка помніка, ужо цяпер ясна, што гэта быў важны культурны і палітычны цэнтр сваёй эпохі. Плошча помніка складае 218 гектараў, ён размешчаны на парослым лясамі паўднёвым схіле вулкана Турыальба. Невядома, ці ведалі аб гэтых руінах іспанскія канкістадоры і больш познія пасяленцы. 

Горад быў населены прыкладна з 1000 да н.э. (дагістарычны перыяд гэтага рэгіёна яшчэ не вывучаны). Развіццё горада дасягнула піка каля 800 н.э., калі ў ім пражывала каля 10 тыс. чалавек. Каля 1400 горад быў пакінуць. 

Археолагі выявілі вялікую колькасць брукаваных каменем вуліц, круглых платформ, якія служылі падставамі для драўляных збудаванняў, акведукі, сажалкі, камяні з разьбянымі малюнкамі і малюнкі жывёл. 
Катэгорыя:Дакалумбава Амерыка
Грынвіч (Лондан)

**Грынвіч** () — «марскія вароты» Лондана, гістарычныя прадмесці, а цяпер — баро Лондана на паўднёвым усходзе брытанскай сталіцы, на правым беразе Тэмзы, здаўна цесна звязаны з Брытанскім флотам.

Грынвіч знакаміты тым, што з’яўляецца нулявой кропкай адліку даўгаты і гадзінных паясоў зямнога шара. Нулявы мерыдыян гістарычна звязаны з Грынвіцкай абсерваторыяй.

Тапонім *Grenewic Grenevic* або мае саксонскае паходжанне, і літаральна значыць *the green village ці the village on the green* («зялёная вёска»).

У 1997 годзе набярэжная частка Грынвіча ў складзе Грынвіцкага шпіталя і Грынвіцкага парку з Куінсі-хаус увайшла ў спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У часы сярэднявечча тут жылі першыя паселішчы. У XV стагоддзі гэты раён у брытанскай сталіцы быў невялікі рыбацкай вёскай, якая паступова пашыралася за кошт павелічэння колькасці мясцовага насельніцтва. У XVI стагоддзі Грынвіч стаў ўлюбёным месцам для адпачынку каралеўскіх асоб, а ў пачатку XVII тут ўзвялі Дом каралевы.

## Гл. таксама 
* Грынвіцкі мерыдыян
* Грынвіцкі ўніверсітэт
* Грынвіцкі пешаходны тунэль

Катэгорыя:Лондан
Свята-Троіцкая царква (Астраўскія)

**Астраўская Свята-Троіцкая царква**. Знаходзілася ў в. Астраўскія (Віцебскі раён).

Пабудавана ў 1908 г. з дрэва. На 1910 г. ацэнена ў 6000 руб. Знадворку абшыта цёсам і афарбавана, пакрыта бляшаным дахам зялёнай афарбоўкі. Даўжыня са званіцай — 10 сажняў, найбольшая шырыня — 7 сажняў, вышыня да карніза — 3 сажні. Два цыбулепадобныя купалы над двух'яруснай званіцай і сярэдзінай даху, над апсідай — макаўка. Сцены чляніліся 12 вялізнымі вокнамі і ўваходнымі дзвярамі.

Іканастас памерам 12х4½ аршына.

## Літаратура 
* Кулагін, А. М. Страчаная архітэктурная спадчына / А. М. Кулагін // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С.
 
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Віцебскага раёна
Катэгорыя:Астраўскія
Бенедыкт I (Папа Рымскі)

**Бенедыкт I** (лац. Benedictus PP I) (?- 30 ліпеня 579) — Папа Рымскі з 2 чэрвеня 575 да 30 ліпеня 579. Па паходжанні — грэк. Нягледзячы на набегі лангабардаў, з-за якіх сувязь паміж Рымам і Канстанцінопалем была ўскладнена, прызначанне Папы візантыйскім імператарам адбылося толькі праз год пасля смерці папярэдняга Папы Яна III. Ён падарыў абату Стэфану маёнтак Маса Венерыс ў Мінтурна, прызначыў 15 святароў, 3 дыяканы і прысвяціў біскупы 21. Памёр праз чатыры гады пасля абрання, пахаваны ў Рыме, у базіліцы Святога Пятра.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Жан-Поль Гацье

**Жан-Поль Гацье** (фр. Jean-Paul Gaultier, нар. 24 красавіка 1952, Парыж) — французскі мадэльер, шмат у чым вызначыў аблічча высокай моды 1980-х і 1990-х гг, прэзідэнт ўласнага моднага дома і кампаніі Jean Paul Gaultier S.A.

## Апошнія гады 
* Гацье стварыў усе гарнітуры для тура Мілен Фармер 2009 года.
* Шырокі рэзананс мела выстаўка ў нью-ёркскім мастацкім музеі Метраполітэн «Мужчыны ў спадніцах», фундатарам якой выступіла фірма Гацье..
* У 2007 годзе Гацье быў ганараваны прэміі Fashion Group International за «злом стэрэатыпаў і сціранне межаў моды» .

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Інтэрв'ю Аляксандры Глотавай з Жанам-Полем Гацье ў рамках праграмы "Сёння раніцай на НТБ"

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1952 годзе
Катэгорыя:Мадэльеры Францыі
Катэгорыя:Дамы высокай моды
Катэгорыя:Асобы
П’ер Кардэн

**П’ер Кардэн** (, ; , Сан-Б’яджа-дзі-Калальта, Італія — ) — французскі мадэльер італьянскага паходжання. Адзін з самых уплывовых у гісторыі высокай моды. Быў першым куцюр’е, які пачаў прадаваць свае сукенкі і парфум па ніжэйшых коштах, зрабіўшы іх больш даступнымі шырокаму колу людзей.

## Біяграфічныя звесткі 
З 1947 года працаваў у Крысціяна Дыёра, у 1950 годзе заснаваў уласны дом моды. Аддаваў перавагу абстрактнаму, геаметрычнаму дызайну, які часцяком мала адпавядаў паўсядзённым клопатам. Адзін з першапраходцаў стылю унісекс (калекцыя 1958), лічыўся авангардыстам ад моды.

Запатэнтаваў больш за 500 вынаходак, такіх як каляровыя панчохі і высокія боты, міні-сарафаны, гальштукі «ў кветачку», доўгія пінжакі без каўняра, вузкія штаны на гузіках, першапачаткова створаныя для «Бітлз». У 1970 годзе П’ер Кардэн ствараў дызайн для НАСА.

Памёр 29 снежня 2020 года ў Нёі-сюр-Сен.

## Узнагароды 
* Камандор ордэна Ганаровага легіёна
* Камандор Нацыянальнага ордэна «За заслугі»
* Кавалер ордэна мастацтваў і літаратуры
* Ордэн Францыска Скарыны (2004, Беларусь)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Sculptures Utilitaires» 
* Афіцыйны сайт месье П’ера Кардэна

Катэгорыя:Мадэльеры Францыі
Катэгорыя:Мадэльеры Італіі
Катэгорыя:Замежныя члены РАМ
Алена Георгіеўна Бонэр

**Алена Георгіеўна Бонэр** (15 лютага 1923, Мерв, Туркестанская АССР — 18 чэрвеня 2011, горад Бостан, ЗША) — савецкі і расійскі грамадскі дзеяч, праваабаронца, дысідэнт, публіцыст. Жонка акадэміка Андрэя Сахарава. Апошнія гады пражывала ў ЗША.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Праваабаронцы Расіі
Катэгорыя:Праваабаронцы СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Маскоўскай Хельсінкскай групы
Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Томаша Гарыга Масарыка
Катэгорыя:Савецкія дысідэнты
Катэгорыя:Памерлі ад сардэчнай недастатковасці
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Крыжа зямлі Марыі 3 класа
Бенедыкт V

**Бенедыкт V** (лац.: Benedictus PP. V, *Бенедыкт Граматык*; ? — 4 ліпеня 966, Гамбург) — Папа Рымскі з 22 мая да 23 чэрвеня 964. Быў абраны жыхарамі Рыма пасля смерці Яна XII. Імператар Атон I, які падтрымаў кандыдатуру Льва VIII, саслаў Бенедыкта ў Гамбург, дзе ён і памёр дыяканам. Рэшткі Бенедыкта былі перанесеныя ў Рым.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Бенедыкт VI

**Бенедыкт VI** (лац. Benedictus PP. VI,?, Рым — чэрвень 974, Рым) — Папа Рымскі з 19 студзеня 973 да чэрвеня 974. Нарадзіўся ў Рыме. Бенедыкт быў сынам Хільдэбранда.

## Біяграфія 
Перад тым як стаць папам, Бенедыкт VI быў кардынал-дыяканам ў Сан-Тэадора. Быў абраны Папам па пратэкцыі імператара Атона I Вялікага.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Бенедыкт VII

**Бенедыкт VII** (, граф Тускола;?, Рым — 10 ліпеня 983, Рым) — Папа Рымскі з кастрычніка 974 да 10 ліпеня 983. Нарадзіўся ў Рыме. Бенедыкт быў сынам Давіда, брата Альберыха II Спалецкага. Перад тым як стаць папам, ён быў біскупам Сутра. Бенедыкта падтрымлівалі як рымляне, так і германскі імператар, а таксама італьянскія палітыкі. Ён заахвочваў манаства і змагаўся з засіллем крэсцэнтыяў пры папскім двары.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Марвін Харт

**Марвін Харт** (англ.: Marvin Hart, 16 верасня 1876, Ферн-Крык, штат Кентукі, ЗША — 17 верасня 1931) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, чэмпіён свету ў суперцяжкай вазе.

## Спасылкі 
* Паслужны спіс

Катэгорыя:Баксёры ЗША
Катэгорыя:Баксёры 1890-х
Катэгорыя:Баксёры 1900-х
Катэгорыя:Баксёры 1910-х
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Лыжны спорт

thumb
thumb
**Лыжны спорт** уключае ў сябе лыжныя гонкі на розныя дыстанцыі, скачкі з трампліна, дваябор’і (скачкі з трампліна і лыжная гонка з гандыкапам), гарналыжны спорт, а таксама сноўборд. Ён зарадзіўся ў Нарвегіі ў XVIII стагоддзі. У Міжнароднай федэрацыі — ФІС (FIS; заснавана ў 1924) — каля 60 дзяржаў (1991). З 1924 лыжны спорт уваходзіць у праграму зімовых Алімпійскіх гульняў, чэмпіянаты свету праводзяцца з 1925 г. (афіцыйна з 1937 г.).

## Гл. таксама 
* Біятлон

## Літаратура 
* Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол.: Ю. Л. Сиваков (пред.) [и др.].- Мн. БелЭн, 2005. — 504 с.: ил. ISBN 985-11-0309-8

Катэгорыя:Віды спорту
Амосенкі (археалагічныя помнікі)

**Амосенкі** — комплекс археалагічных помнікаў каля вёскі Амосенкі Расонскага раёна.

## Гарадзішча 
Належыць носьбітам днепра-дзвінскай культуры. Знаходзіцца за 150 м на поўнач ад вёскі, каля былой вёскі Шуляціна (пад гэтай назвай вядома ў навуковай літаратуры), на востраве, выцягнутай з поўначы на поўдзень на 110 м. Пляцоўка авальная, памерам 40х30 м, вышынёй 10 м. З поўдня прасочваецца вал вышынёй 1,2 м. Даследаваў у 1964 г. К. П. Шут, абследавала ў 1981 г. Т. С. Скрыпчанка. Культурны пласт 0,5—1,1 м. Знойдзены рэшткі ляпной керамікі. Датуецца III ст. да н.э. — IV ст. н.э.

## Селішча—1 
На выспе, побач з гарадзішчам. Памеры 60х30 м. Даследаваў у 1964 г. К. П. Шут, абследавала ў 1981 г. Т. С. Скрыпчанка. Выяўлены рэшткі паўзямлянкавага жытла, знойдзены кавалкі ляпной гладкасценнай керамікі банцараўскай культуры. Датуецца VI—VII стст.

## Селішча—2 
На ўзвышшы паміж выспай і ручаём, які ўпадае ў возера Стрэшна. Памеры 60х30 м. Даследаваў у 1964 г. К. П. Шут. Знойдзены кавалкі ляпной гладкасценнай керамікі. Датуецца VI — VII стст.

## Могільнік—1 
Знаходзіцца за 500 м на поўдзень ад гарадзішча, ва ўрочышчы Барок. 2 курганы дыяметрам 8—10 м, вышынёй 1—1,4 м. Выявіў у 1964 г. К. П. Шут, абследавалі ў 1974 г. Г. В. Штыхаў, у 1981 г. Т. С. Скрыпчанка.

## Могільнік—2 
Знаходзіцца за 1,5 км на поўдзень ад вёскі, каля былой вёскі Стараселле. 2 насыпы дыяметрам да 10 м, вышынёй 1,4 м. Выявіў у 1964 г. К. П. Шут, абследавалі ў 1974 г. Г. В. Штыхаў, у 1981 г. Т. С. Скрыпчанка.

## Літаратура 
* Штыхаў, Г. В. Амосенкі / Г. В. Штыхаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 28. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Штыхаў, Г. В. Амосенкі / Г. В. Штыхаў // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў [і інш.]. — Мн.: БелЭн імя П.Броўкі, 1993. — С. 35.
* Штыхаў, Г. В. Археалагічныя помнікі на Расоншчыне // Камуністычны шлях. — 1968. — № . — 26 сакавіка. — С.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарадзішчы Расонскага раёна
Катэгорыя:Могільнікі Расонскага раёна
Катэгорыя:Селішчы Расонскага раёна
Катэгорыя:Амосенкі
Цяжкая атлетыка

[200px|thumb|right|Беларускі алімпійскі чэмпіён [Леанід Тараненка выконвае рывок.]]
250px|thumb|Паштовая марка Беларусі
**Цяжкая атлетыка** — хуткасна-сілавы від спорту, у аснове якога ляжыць выкананне практыкаванняў па падыманні штангі над галавой. Спаборніцтвы па цяжкай атлетыцы сёння ўключаюць у сябе два практыкаванні: рывок і штуршок.

У праграме Алімпійскіх гульняў з 1896 (акрамя 1900, 1908, 1912). Праграма спаборніцтваў і вагавыя катэгорыі спартсменаў пастаянна мяняліся. Да стварэння Міжнароднай федэрацыі цяжкаатлетаў (ФІХ) атлеты спаборнічалі ў жыме і штуршку дзвюма рукамі, часам — у рыўку і штуршку адной рукой;

* з 1920 — у трохбор'і (рывок і штуршок адной рукой, штуршок дзвюма рукамі),
* з 1924 — у пяцібор'е (рывок і штуршок адной рукой, жым, рывок і штуршок дзвюма рукамі),
* з 1928 па 1972 — у трохбор'і (жым, рывок, і штуршок дзвюма рукамі),
* з 1973 — дваябор'і.

## Спасылкі 
* https://www.iwrp.net  -- міжнародная цяжкаатлетычная база даных

Катэгорыя:Алімпійскія віды спорту
Ракападобныя

**Ракападобныя**, **ракі** (*Crustacea*) — падтып (раней разглядаўся як клас) беспазваночных жывёл тыпу членістаногіх.

## Апісанне 
Даўжыня ад долей міліметра да 80 см, маса да 15 кг і больш. Сегментацыя цела ракападобных адрозніваецца самай вялікай разнастайнасцю сярод іншых членістаногіх. Колькасць сегментаў, якія ўваходзяць у склад іх цела, вагаецца ад 5-8 да 50. Сегменты могуць часткова зрастацца адзін з адным. Цела, як правіла, мае 3 аддзелы: галаву, грудзі і брушка, укрыта кутыкулай. У некаторых прымітыўных форм грудны і брушны аддзелы практычна неадрозныя адзін ад аднаго.

На галаве 2 пары вусікаў (антэнулы і антэны), верхнія сківіцы (мандзібулы) і 2 пары ніжніх сківіц (максілулы і максілы). Органы зроку — фасетачныя вочы, часам няпарнае вока. Органы раўнавагі — статацысты. Нервовая сістэма складаецца з брушнога нервовага ланцужка. Крывяносная сістэма незамкнёная. Дыхаюць жабрамі або ўсёй паверхняй цела.

## Пашырэнне 
Вядомы з кембрыю (больш за 500 млн г. назад). Адрозніваецца 5—9 тыпаў (падкласаў), у т. л. , , , , ; каля 50 тысяч відаў.

Пашыраны ва ўсіх марскіх і прэсных вадаёмах. Жывуць у тоўшчы вады і на дне вадаёмаў, некаторыя на сушы (, некаторыя трапічныя крабы). На Беларусі каля 100 відаў з атраду , , , , , , .

## Асаблівасці біялогіі 
Дыханне жабернае. Крывяносная сістэма незамкнутая, у буйных відаў на спінным боку грудзей ёсць сэрца з парнымі адтулінамі і сасудамі, якія ад яго адыходзяць. Органы выдзялення — парныя выдзяляльныя залозы. Нервовая сістэма, як і ва ўсіх членістаногіх, уключае каляглотачнае нервовае кольца, брушны нервовы ланцужок і нервы, якія ад іх ады ходзяць.

Большасць ракаў раздзельнаполыя, ёсць гермафрадыты, некаторым уласцівы партэнагенез. Развіццё пераважна з ператварэннем. Лічынка — наўпліус.

Пераважна ўсёедныя. Многія ракі (, , , , , ,  і інш.) — корм для рыб, вадаплаўных птушак, водных млекакормячых. Некаторыя — паразіты або прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей. Многія (пераважна планктонныя формы) — біялагічныя меліяратары.

## Промысел і развядзенне 
Амары, крабы, крэветкі, лангусты, рачныя ракі і інш. — аб’екты промыслу і развядзення.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск : Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6
* *Гігянік Ю.* Ракападобныя // 
* *Чумакоў Л.* Ракі. Малюскі. П’яўкі: Таямнічыя жыхары вадаёмаў. Нарысы. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — 73 с.: іл. — (Зямля мая). ISBN 978-985-02-0966-5
Джэймс Джэй Джэфрыс

**Джэймс Джэксан Джэфрыс** (; , Кэрал, штат Агая, ЗША — , Бербанк, штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, чэмпіён свету ў суперцяжкай вазе.

У 1899 годзе з яго ўдзелам быў зняты першы поўнаметражны нямы фільм - «Матч Джэфрыс-Шарко».

## Спасылкі 
* Паслужны спіс 

Катэгорыя:Баксёры ЗША
Катэгорыя:Баксёры 1890-х
Катэгорыя:Баксёры 1900-х
Катэгорыя:Баксёры 1910-х
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Леанід Аркадзьевіч Тараненка

{{Спартсмен
| імя                 = Леанід Тараненка
| партрэт             = Bundesarchiv Bild 183-1986-0706-018, Leonid Taranenko.jpg
| памер              = 200px
| подпіс             = Леанід Тараненка выконвае рывок у 1986 годзе
| поўнае імя          = Леанід Аркадзьевіч Тараненка
| нацыянальнасць      =  > 
| спецыялізацыя =
| клуб =
| дата нараджэння = 13.06.1956
| месца нараджэння =
| гады кар'еры =
| трэнеры =
| рост =
| вага =
| медалі =

{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"

}
}}
**Леанід Аркадзьевіч Тараненка** (, Маларыта, БССР) — беларускі і савецкі спартсмен, цяжкаатлет. Уладальнік 19 сусветных рэкордаў, прычым два з іх — 266 кг у штуршку і 475 кг у дваябор’і — застаюцца неперасягнутымі і сёння. Першы трэнер — Пётр Сацюк.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі па спецыяльнасці інжынер у 1979 годзе, Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1990 годзе. Выступаў за Добраахвотнае спартыўнага таварыства «Ураджай» (Мінск).

## Узнагароды і званні 
Заслужаны майстар спорту СССР (1980). Узнагароджаны ордэнамі Дружбы народаў і Працоўнага Чырвонага Сцяга.

Ганаровы грамадзянін Маларыцкага раёна (2015).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* ТАРАНЕНКО Леонид Аркадьевич  // Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Цяжкаатлеты Беларусі
Катэгорыя:Цяжкаатлеты СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па цяжкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1992 года
Катэгорыя:Цяжкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Цяжкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па цяжкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па цяжкай атлетыцы
Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Маларыцкага раёна
Бадмінтон

350px|thumb|right|Бадмінтон. Парная сустрэча
**Бадмінтон** — від спорту, спартыўная гульня з апераным мячом (валанам) і ракеткай. Спартсмены размяшчаюцца на процілеглых баках пляцоўкі, падзеленай сеткай. У матчы могуць удзельнічаць два гульцы ці дзве пары (у тым ліку змешаныя) гульцоў. Алімпійскі від спорту з 1992 года. 

## Правілы 
Гуляюць на пляцоўцы 13,4 х 5,18 м (для адзіночных) ці 13,4 х 6,1 м (для парных сустрэч) праз сетку памерам 6,10 х 0,75 м, нацягнугую на вышыні 155 см. Мэта гульні — не дапусціць падзення валана на сваім баку, а прызямліць яго на пляцоўцы саперніка. Гуляюць 3 партыі да ліку 15 ачкоў у кожнай, у жаночых і дзіцячых сустрэчах да 11 ачкоў.

## Гісторыя 
### У свеце 
Бадмінтон — адна з самых старажытных гульняў. Правобразамі сучаснага бадмінтона былі гульні з валанам у Кітаі (першыя звесткі адносяцца да 1122 г. да н. э.), Індыі (больш за 2 тыс. г. таму назад), Японіі. У Еўропе гульня ў валан вядома з часоў Сярэдневякоўя (Англія, Францыя). У 1650 г. корт для такой гульні пабудавала каля свайго палаца каралева Швецыі, у пачатку XVIII ст. гульня з ракеткай і валанам была распаўсюджана ў ЗША, у XVIII ст. падобнай гульнёй захапляліся пры двары расійскай імператрыцы Кацярыны ІІ. У Англіі да 1850-х гг. з'явілася новая версія гульні, у 1860 былі апублікаваны першыя правілы.    

Радзіма сучаснага бадмінтона — Індыя. У 2-й пал. XIX ст. завезены ў Англію, назва ад англ. г. Бадмінтан, дзе ў 1872 прайшлі першыя спаборніцтвы. У 1899 быў праведзены першы чэмпіянат Англіі. Папулярны ў краінах Паўднёва-Усходняй Азіі.

5 ліпеня 1934 створана Міжнародная федэрацыя бадмінтона. Сусветныя спаборніцтвы: Кубак Томаса з 1948 г. для нацыянальных мужчынскіх каманд, Кубак Убер з 1956 для жаночых. У верасні 1967 створана Еўрапейская канфедэрацыя бадмінтона. Асабістыя чэмпіянаты Еўропы з 1968, камандныя з 1972. Чэмпіянаты свету з 1977. З 1992 (Барселона) бадмінтон у Алімпійскай праграме (з 1996 таксама ў змешаным разрадзе).

У 2006 г. Міжнародная федэрацыя бадмінтона перайменавана ў Сусветную федэрацыю бадмінтона.

## Уплыў на чалавека 
Сістэматычныя заняткі бадмінтонам умацоўваюць сардэчна-сасудзістую і костна-мускульную сістэмы, паляпшаюць лёгачную функцыю, развіваюць гнуткасць, каардынацыю рухаў і хуткасць мыслення, спрыяюць вываду таксінаў, прадухіляюць дыябет і гіпертанію. Найбольшы станоўчы эфект гэта гульня аказвае на зрок. Навучанне бадмінтону звычайна пачынаецца з 6 год; гуляць у бадмінтон, пры адсутнасці медыцынскіх перашкодаў, можна ў любым узросце. Бадмінтон уваходзіць у праграму падрыхтоўкі лётчыкаў-касманаўтаў.    

## Глядзіце таксама 
* Бадмінтон у Беларусі

## Літаратура 
* Бадмінтон // БЭ ў 18 т. Т. 2. Мн., 1996.

## Спасылкі 
* Беларуская федэрацыя бадмінтона
* Badminton European Confederation 
* Badminton World Federation 
* Бадмінтон  // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Бадминтон // twitter 


Катэгорыя:Летнія алімпійскія віды спорту
Акаа

**Акаа** (*Ака*; фін. Akaa) — горад у правінцыі Пірканмаа ў губерні Заходняя Фінляндыя. Ён быў утвораны 1 студзеня 2007, калі гарады Тояла і Вііала былі аб'яднаны ў адзін.

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Ямся (горад)

**Ямся** () — горад у Сярэдняй Фінляндыі на беразе возера Пяйяне. У горадзе пражывае 22.803 чалавека (2010), агульная плошча складае 1 824,12 км², з якіх 252,73 км² - водная прастора. Шчыльнасць насельніцтва складае 14,5 чал./км².

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Хар’явалта

'''Хар'явалта''' (фін. Harjavalta) — горад у правінцыі Сатакунта ў губерні Заходняя Фінляндыя. Заснаваны ў 1869 годзе і знаходзіцца на трасе № 2 Хельсінкі - Поры на адлегласці менш за 30 км ад Поры. Статус горада атрымаў у 1977 годзе. Плошча горада складае 127,76 км ², насельніцтва 7540 чалавек, а шчыльнасць 61,07 чалавека/км ².

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Ярвенпяа

**Ярвенпяа** ( , )— горад у Фінляндыі, у правінцыі Уусімаа, з насельніцтвам 38.000 жыхароў. Адносіцца да рэгіёну Хельсінкі і размешчаны ў 37 км на поўнач ад сталіцы. Ярвенпяа з'яўляецца цалкам фінамоўным горадам.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Сяргей Леанідавіч Лагун

**Сяргей Леанідавіч Лагун** (27 мая 1988, в. Дзёрнавічы, Верхнядзвінскі раён, Віцебская вобласць, Беларуская ССР — 22 красавіка 2011, Наваполацк, Віцебская вобласць) — спартсмен-інструктар зборнай каманды Рэспублікі Беларусь па цяжкай атлетыцы, чэмпіён свету і Еўропы сярод юніёраў, удзельнік Алімпійскіх гульняў, сярэбраны і бронзавы прызёр чэмпіянатаў свету. Загінуў у аўтакатастрофе.

## Вынікі выступленняў 
## Спасылкі 
* Сяргей Лагун  на сайце IWF
* Профіль на sports-reference.com 
* Страта. Ён не паспеў за лініяй жыцця

Катэгорыя:Цяжкаатлеты Беларусі
Катэгорыя:Цяжкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Верхнядзвінскім раёне

Катэгорыя:Асобы
Таранта

**Та́ранта** (, , , ) — горад у італьянскім рэгіёне Апулія, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Важны гандлёвы порт у заліве Таранта і база ВМФ Італіі.

## Гісторыя 
## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Апуліі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Таранта
Фелікс Ражанскі

**Фелікс Ражанскі** (; , Бераставіца, Гродзенскі павет — пасля 1903) — беларускі паэт, мемуарыст, удзельнік рэвалюцыйнага руху 1860-х гг.

## Біяграфія 
Паходзіў са шляхецкага роду Ражанскіх герба «Порай». Нарадзіўся ў 1838 г. у Бераставіцы Гродзенскага павета. Пачатковую адукацыю атрымаў у мясцовай прыхадской школе (настаўнік Мацвей Гірэнь), потым вучыўся ў Беластоцкай гімназіі.

## Памяць 
У гонар Фелікса Ражанскага названая вуліца ў Вялікай Бераставіцы.

## Творы 
* Aramowicz, I. Marzenia: pamiętnik o ruchu partyzanckim w województwie grodzieńskiem, w 1863 i 1864 r. / przez Ignacego Aramowicza. — [S. l.]: [S. n.], 1865. — [4], 84 s. — S. 21—23.
* Z województwa Grodzieńskiego // W czterdziestą rocznicę powstania styczniowego, 1863—1903. — Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. — [8], 558 s.
* Гродзенская арганізацыя // Каліноўскі, К. За нашую вольнасць: Творы, дакументы / Кастусь Каліноўскі; Уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялева; Навук. рэд. Я. Янушкевіч. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 1999. — 459, [1] с., 2 л. іл. — (Беларускі кнігазбор. Серыя 2, Гісторыка-літаратурныя помнікі). — ISBN 985-6318-41-6.

## Літаратура 
* *Кісялёў, Г.* Ражанскі Фелікс / Генадзь Кісялёў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 83. — ISBN 985-11-0214-8.
* 
* *Смирнов, А. Ф.* Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А. Ф. Смирнов; АН СССР, Институт истории. — М.: Изд-во АН СССР, 1963. — 392 с.
* *Янушкевіч, І.* Невядомая песня // Літаратура і мастацтва. — 1977. — № . — 29 ліпеня.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Сэрвач

**Сэрвач** — тапонім:

## Беларусь 
### Населеныя пункты 
* Сэрвач — вёска ў Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці.
* Сэрвач — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці.

### Гідрааб’екты 
* Сэрвач — балота ў Докшыцкім і Глыбоцкім раёнах Віцебскай вобласці.
* Сэрвач — возера ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сэрвач.
* Сэрвач — рака ў Докшыцкім, Мядзельскім і Вілейскім раёнах, правы прыток Віліі.
* Сэрвач — ручай у Докшыцкім раёне, прыток ракі Сэрвач (басейн Віліі).
* Сэрвач — рака, прыток Нёмана.

### Іншае 
* Сэрвач — гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння.
Нятупа

Назву **Няту́па** маюць:

* Нятупа — рака ў Ваўкавыскім раёне, левы прыток ракі Рось
* Нятупа — рака ў Польшчы і Бераставіцкім раёне Беларусі, левы прыток Свіслачы (басейн Нёмана)
Бенедыкт VIII

**Бенедыкт VIII** (лац. Benedictus PP. VIII) (свецкае імя: **Тэафілакт II**, **граф Тускола**, італ. Teofilatto dei Conti di Tuscolo); (? — , Рым) — Папа Рымскі з 18 мая 1012 да 9 красавіка 1024. Каранаваў імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыха II Святога. Змагаўся з набегамі сарацынаў і ўсеўладдзем роду Крэсчэнца ў самой Папскай вобласці. З часу яго пантыфікату стала звычаем мяняць пры абранні ў Папы імя.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Альфрэд дэ Мюсэ

**Альфрэд дэ Мюсэ** (, 11 снежня 1810,Парыж — 2 мая 1857, там жа) — французскі паэт, драматург і празаік, прадстаўнік позняга рамантызму.

## Сачыненні 
* A ma mère 1824
* A Mademoiselle Zoé le Douairin 1826
* Un rêve, L'Anglais mangeur d'opium 1828
* Premières poésies 1829
* Contes d'Espagne et d'Italie, La quittance du diable, Une nuit vénitienne 1830
* La coupe et les lèvres, Namouna 1831
* Spectacle dans un fauteuil, A quoi rêvent les jeunes filles 1832
* Lorenzaccio, Les caprices de Marianne, Rolla, André del Sarto 1833
* Fantasio. On ne badine pas avec l'amour, Perdican, Camille et Perdican 1834
* La quenouille de Barberine, La Nuit de mai, La nuit de décembre. Le Chandelier 1835
* Il ne faut jurer de rien, Lettre à M. de Lamartine, Faire sans dire, La nuit d'août. La confession d'un enfant du siècle, 2 vol. Poésies complètes 1836
* Chanson de Barberine 1936
* Un caprice, La nuit d'octobre, À la Malibran, Emmeline, Les deux maîtresses. Lettres à Dupuis et Cotonet 1837
* Le fils du Titien, Frédéric et Bernerette, L'espoir en Dieu. Dupont et Durand. Margot 1838
* Croisilles 1839
* Les deux maîtresses, Tristesse, Une soirée perdue 1840
* Souvenir, Nouvelles («Emmeline», «Le fils du Titien», «Croisilles», «Margot») 1841
* Le voyage où il vous plaira, Sur la paresse, Histoire d'un merle blanc, Après une lecture 1842
* Pierre et Camille, Le secret de Javotte, Les frères Van Bruck 1844
* Il faut qu'une porte soit ouverte ou fermée, Mademoiselle Mimi Pinson 1845
* Nouvelles («Pierre et Camille», «Le secret de Javotte») 1848
* Louison. L'Habit vert, On ne saurait penser à tout 1849
* Poésies nouvelles, Carmosine 1850
* Bettine, Faustine 1851
* Publication des Premières Poésies (entre 1829 et 1835) et des Poésies Nouvelles de 1836 à 1852) 1852
* La mouche 1853
* Contes 1854
* CEuvres complètes illustrées, v. 1—10, P., 1927 — 29;
* CEuvres complètes, P., 1863;

## Бібліяграфія 
* ''Ж. Леметр. «Theatre de A. de M.» (1891).
* Paul de Musset, «Biographie» (П., 1877);
* Em. Montegut, «Nos morts contemporains» (П., 1883);
* Sainte-Beuve, «Portr. contemp.» (II);
* Taine, «Hist. de la litt. angl.»;
* Брандэс (V т. «Hauptstromungen»);
* Uifalvy, «A. de M.» (1870);
* Lindau, «A. de M.» (Б., 1876);
* Oliphant, «A. de M.» (Л., 1890);
* A. Barine, «A. de M.» (П., 1893, у калекцыі «Grands ecrivains francais»);

Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Драматургі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Кардыялогія
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Лясная

Назву **Лясна́я** маюць:
* Рака Лясная
* Станцыя метро Лясная, Санкт-Пецярбург
* Станцыя метро Лясная, Кіеў
* Чыгуначная станцыя Лясная
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Лясная — аграгарадок у Баранавіцкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Лясная — былая вёска ў Гарадоцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Лясная — вёска ў Бераставіцкім раёне
** Лясная — вёска ў Гродзенскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Лясная — аграгарадок у Слаўгарадскім раёне
* Мінская вобласць:
** Лясная — вёска ў Вілейскім раёне

## Гл. таксама 
* (3482) Лясная — астэроід Галоўнага пояса
Бутан (значэнні)

* каралеўства Бутан — дзяржава ў паўднёвай Азіі
* арганічнае рэчыва бутан — С4Н10
Бутан (рэчыва)

**Бута́н** — хімічнае рэчыва з класа алканаў, мае 4 атамы вуглярода. Назва звычайна выкарыстоўваецца для двух ізамераў: *n*-бутану і *i*-бутану (звычайна называецца ізабутанам, альбо 2-метылпрапанам.

### Структура 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Алканы
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Ліберый (Папа Рымскі)

**Ліберый** (лац. Liberius) (? — 24 верасня 366) — біскуп Рыма з 17 мая 352 да 24 верасня 366.

## Культура 
Пры Ліберыі быў складзены першы рэестр рымскіх біскупаў і афіцыйны спіс хрысціянскіх мучанікаў. У 352 годзе быў пабудаваны сабор Санта Марыя Маджорэ. Паводле легенды Папа Ліберыя летам убачыў сон, у якім Маці Божая загадала узвесці храм там, дзе раніцай будзе ляжаць снег.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Суперкамп’ютар

'''«Суперкамп'ютар»''' () — умоўная назва вылічальнай машыны з вельмі высокай, у гэты гістарычны перыяд, вылічальнай прадукцыйнасцю. Адсюль яшчэ адна нефармальная назва размеркаваных вылічэнняў — «звышвылічэнні» (англ. supercomputing). Такая вылічальная машына можа мець якое заўгодна канструкцыйнае выкананне — паралельная вылічальная машына (напрыклад, кластар, масіўна-паралельная), вектарная вылічальная машына і інш.

Сталае нарошчванне магутнасці вылічальных прыстасаванняў (працэсараў) і з'яўленне новых сувязных магчымасцяў прыводзяць да таго, што суперкамп'ютар ранейшага гістарычнага перыяду можа стацца параўнальным у вылічальнай магутнасці да звычайнай («настольнай») вылічальнай машыны або якой-небудзь камбінацыі «звычайных» вылічальных сродкаў (кластары з гульнявых кансоляў і інш.). З іншага боку, канструкцыйнае выкананне «суперкамп'ютараў» звычайна дае ім магчымасць працяглы час падтрымліваць прадукцыйнасць, блізкую да тэарэтычнай, не так, як «звычайныя» вылічальныя сродкі.

*
Роберт Опенгеймер

**Джуліус Роберт Опенгеймер**  (англ.: Julius Robert Oppenheimer, 22 красавіка 1904 - 18 лютага 1967) — амерыканскі фізік-тэарэтык, прафесар фізікі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (з 1941 года). Шырока вядомы як навуковы кіраўнік Манхэтэнскага праекта, у рамках якога у гады Другой сусветнай вайны распрацоўвалася атамная зброя.

## Гл.таксама 
* Мяжа Опенгеймера — Волкав

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Марцін I (Папа Рымскі)

**Марцін Спавяданьнік** (лац. Martinus PP. I;? — ) — Папа Рымскі з ліпеня 649 да 17 чэрвеня 653 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ва умбрыйскім горадзе Тудэртума. Да 649 года — рымскі нунцый у Канстанцінопалі. Асудзіў манафелітаў як ерэтыкоў на Латэранскім саборы ў 649 годзе, дзе таксама быў асуджаны эдыкт імператара Канстанта II, які забараняў асуджэнне манафеліцтва. Раз’юшаны імператар загадаў ваеначальніку экзарху Равенны Алімпію даставіць свяціцеля Марціна на суд. Але Алімпій пабаяўся народа і падаслаў ваяра, каб таемна забіць святога. Калі забойца наблізіўся да свяціцеля, то нечакана аслеп. Новы экзарх Тэадор I Каліёпа ў 653 годзе арыштаваў Марціна і адправіў яго на востраў Наксас, пасля чаго Папа быў выкліканы ў Канстанцінопаль на суд, дзе і пацвердзіў сваё рашэнне па асуджэнні манафеліцтва. Нарэшце, Марціна саслалі ў Херсанес Таўрычны, дзе ён і памёр 16 верасня 655 года. Мошчы яго пасля асуджэння манафелітаў былі перанесеныя ў Рым.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Марк (Папа Рымскі)

**Марк** () (? — 7 кастрычніка 336) — біскуп рымскі з 18 студзеня да 7 кастрычніка 336, быў усяго 8 месяцаў біскупам Рыма. Перад тым, як яго абралі, быў біскупам Остыі (прадмесце Рыма).

## Біяграфія 
Пра яго вядома мала, толькі што ён — рымлянін. Хутчэй за ўсё, падчас яго знаходжання на пасадзе пачаліся запісы ранніх спісаў біскупаў і мучанікаў, вядомыя як *Depositio episcoparum* і *Depositio martyrum*. Час яго папства прыпадае на эпоху моцных спрэчак вакол арыянства. Ён распарадзіўся збудаваць у Рыме дзве базілікі: царкву св. Марка і св. Бальбіны. У апошняй царкве ён быў пахаваны. Ушаноўваюць памяць святога Марка 7 кастрычніка. Яго часта блытаюць з рымскім мучанікам Маркам, побач з якім ён пахаваны.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Нацыянальная акадэмія навук ЗША

**Нацыянальная акадэмія навук ЗША** () — вядучая навуковая арганізацыя ЗША, утворана 3 сакавіка 1863 г. актам Кангрэса, падпісаным прэзідэнтам Аўраамам Лінкальнам.

Акадэмія служыць «дарадцам нацыі ў пытаннях навукі, тэхнікі і медыцыны». Члены акадэміі працуюць на грамадскіх пачатках.

У акадэміі каля 2000 правадзейных членаў і 350 замежных. Сярод акадэмікаў — каля 200 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі. Новыя акадэмікі выбіраюцца пажыццёва, тайным галасаваннем правадзейных членаў. Абранне ў акадэмікі лічыцца адным з найбольш ганаровых знакаў прызнання навуковых заслуг.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Нацыянальнай акадэміі навук ЗША .


Катэгорыя:Падзеі 3 сакавіка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1863 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі
Катэгорыя:Навуковыя таварыствы ЗША
Грыгорый IV (Папа Рымскі)

**Грыгорый IV** (; ? — 25 студзеня 844) — Папа Рымскі з 20 снежня 827 да 25 студзеня 844.
Спачатку быў прызнаў вяршэнства свецкай улады над духоўнай, аднак затым падтрымаў паўстанне Лотара I супраць Людовіка Набожнага. Перабудаваў базіліку Сан-Марка ў Рыме. Устанавіў Дзень усіх святых 1 лістапада.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Уаманга

right|300px|Уаманга
**Уаманга**, *Huamango* — археалагічны помнік ранняга посткласічнага (тальтэкскага) перыяду (900—1100 гг. н. э.) каля сучаснага горада Акамбай, штат Мехіка, Мексіка. Раскопкі праводзіліся ў 1970-я гады. Помнік складаецца з невялікай цырыманіяльнай зоны з храмамі, размешчанай на ўзвышшы над далінай Лос-Эспехас.

Датаванне з'яўляецца спрэчным, аднак на яе карысць сведчыць шэраг фактаў. У пахаваннях, выяўленых ва Уаманга, знойдзены керамічныя ваціўные пасудзіны адмысловага ппаліхромнага стылю. Адсутнасць керамікі тыпу Каётлатэлька з'яўляецца надзейным сведчаннем таго, што Уаманга не адносіўся да эпікласічнага перыяду (700—900 гг. н. э.), а наяўнасць некаторых тыпаў, падобных знаходкам у Туле таланскай фазы ўказвае на ранні посткласічны перыяд. Акрамя таго, адсутнасць ва Уаманге керамікі тыпу Матлацынка (кераміка сярэдняга і позняга посткласічнага перыяду з Каліштлаўакі і Тэатэнанга) сведчыць пра тое, што ў азначаны перыяд горад ужо не быў населены.

Відаць, Уаманга быў палітычным цэнтрам рэгіёна на поўнач ад даліны Талука ў ранні посткласічны перыяд, магчыма, залежным ад тальтэкаў, чый цэнтр знаходзіўся на паўночны ўсход ад Уаманга.

Уаманга адкрыты для наведвання турыстамі. Да яго лёгка дабрацца на аўтамабілі — каля гадзіны ад Талукі, і ўсяго некалькі хвілін ад Акамбая.

## Літаратура 
* Folan, William (1979) San Miguel de Huamango: un centro tolteca-otomí. Boletín de la Escuela de Ciencias Antropológicas de la Universidad de Yucatán 6(32):36-40.
* Folan, William J. (1989) More on a Functional Interpretation of the Scraper Plane. Journal of Field Archaeology 16:486-489.
* Folan, William J. (1990) Huamango, estado de México: un eslabón en la relación norte-sur de la gran Mesoamérica. In Mesoamérica y norte de México, siglos IX—XII, edited by Federica Sodi Miranda, pp. 337—362. vol. 1. 2 vols. Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mexico City.
* Folan, William J., Lynda Florey Folan and Antonio Ruiz Pérez (1987) La iconografía de Huamango, municipio de Acabay, Estado de México: Un centro regional otomí de los siglos IX al XIII. In Homenaje a Román Piña Chán, edited by Barbro Dahlgren, Carlos Navarrete, Lorenzo Ochoa, Mari Carmen Serra Puche and Yoko Sugiura Yamamoto, pp. 411—453. Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidad Nacional Autónoma de México, Mexico City.
* Granados Reyes, Paz and Miguel Guevara (1999) El complejo Huamango y su área de interacción. Paper presented at the III Coloquio Internacional Otopames, Toluca.
* Lagunas Rodríguez, Zaid (1997) Costumbres funerarias y características bioculturales de la población prehispánica de Huamango. Expresión Antropológica (Instituto Mexiquense de Cultura) 6:7-28.
* Piña Chán, Román (1981) Investigaciones sobre Huamango y región vecina (Memoria del Proyecto). 2 vols. Dirección de Turiso del Gobierno del Estado de México, Toluca.

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Тальтэкі
Нацыянальная бібліятэка Францыі

**Нацыянальная бібліятэка**  (фр. Bibliothèque Nationale або *BNF*) — самы багаты збор франкамоўнай літаратуры ў свеце і самая буйная бібліятэка ў Францыі. Адна з найбуйнейшых бібліятэк свету. Гістарычна размяшчалася ў Парыжы на ру Рышэльё (адразу за Пале-Раяль) у ансамблі будынкаў XVII стагоддзя, пабудаваных па праекце Мансара для кардынала Мазарыні і пашыраных пасля 1854. Цяпер гэты ансамбль захоўвае толькі малую, але самую каштоўную частку дзяржаўнай бібліятэкі - Кабінет медалёў і манускрыпты. Асноўнае бібліятэчнае сховішча пабудавана ў 13-й акрузе, гэта чатыры вышынныя вежы на левым беразе Сены, узведзеныя ў форме разгорнутых кніг; сховішча носіць імя Франсуа Мітэрана. У БНФ працуюць 2700 чал., з іх 2500 чал. — поўны дзень.

Спіс будынкаў, якія належаць НБФ, у Парыжы і правінцыі:

* сховішча манускрыптаў і старадаўніх кніг у будынку Рышэльё/Лувуа (site Richelieu/Louvois) у 2-ай акрузе змяшчае 12000000 малюнкаў і гравюр, 890 тыс. карт і планаў, 530 тыс. манет; 
* галоўнае сховішча ў новым ансамблі будынкаў Тальбіяк або Франсуа-Мітэран (site François-Mitterrand (Tolbiac)) у 13-й акрузе; 
* Арсенал (site de l'Arsenal) у 4-й акрузе; 
* Бібліятэка-музей Оперы Гарнье (Bibliothèque-musée de l'Opéra) у 9-й акрузе; 
* на Страсбургскім бульвары (site du boulevard de Strasbourg) у 10-й акрузе; 
* дом Жана Вілара (Jean Vilar) у Авіньёне; 
* тэхнічная частка ў Бюсі-Сен-Жорж (Bussy-Saint-Georges); 
* тэхнічная частка ў Сабле-сюр-Сарта (Sablé-sur-Sarthe).

## Кароткая гісторыя 
Нацыянальная бібліятэка Францыі — адна з самых старых у Еўропе. Каралеўская бібліятэка існавала ў Луўры яшчэ пры Карле V (кіраваў у 1364—1380 гг.) і налічвала 1200 рукапісаў. З часам ад гэтага збору амаль нічога не засталося, таму Людовік XI быў прымушаны пачынаць стварэнне палацавага кнігасховішча ад самага пачатку. Францыск I загадаў дастаўляць у бібліятэку па асобніку кожнай кнігі, які друкаваўся ў Францыі, а ў 1544 г. вывез увесь збор з Луўра ў Фантэнбло.

У XVII стагоддзі бібліятэка вярнулася ў Парыж, а ў 1622 г. быў выдадзены першы яе каталог. Людовік XIV зрабіў бібліятэку публічнай, адкрыўшы яе для свабоднага наведвання. Сваю цяперашнюю назву бібліятэка атрымала па рашэнню Канвента ў часы Вялікай Французскай рэвалюцыі. У XIX стагоддзі намаганнямі Леапольда-Віктора Дэліля быў значна пашыраны аддзел рукапісаў.

## Гл. таксама 
* Europeana

Катэгорыя:Бібліятэкі Францыі
Ф
Б
Катэгорыя:II акруга Парыжа
Катэгорыя:IV акруга Парыжа
Катэгорыя:IX акруга Парыжа
Катэгорыя:XIII акруга Парыжа
Ян X

**Ян X** () ( — ) — Папа Рымскі з сакавіка 914 па май 928 года.

## Біяграфія 
Родам з Эміліі-Раманьі. Атрымаўшы пасад дзякуючы інтрыгам куртызанкі Хведары Старэйшай, Ян здолеў аб’яднаць супраць арабаў італьянскіх князёў і Берэнгара I Фрыульскага, атрымаў дапамогу з Візантыі і ўшчэнт разбіў арабаў пры Гарыльяна (916).

Катэгорыя:Папы Рымскія
Палет Гадар

**Палет Гадар** (; сапраўднае імя — **Марыён Палін Леві**, ; Гадар — дзявочае прозвішча маці; 3 чэрвеня 1910, Куінс, штат Нью-Ёрк, ЗША — 23 красавіка 1990, Ронка-сопра-Аскона, кантон Тычына, Швейцарыя) — амерыканская актрыса, намінанткай на прэмію «Оскар» (1944).

## Біяграфія 
Жонка Чарльза Чапліна ў 1936—1942 (фактычна ў 1932—1940), Эрыха Марыі Рэмарка (з 1958 года да смерці Рэмарка ў 1970 годзе).

Найбольш вядомыя ролі згуляла ў фільмах Чарлі Чапліна «Новыя часы» (1936) і «Вялікі дыктатар» (1940). У фільме «Знесеныя ветрам» павінна была сыграць ролю Скарлет О'Хара, але кантракт быў адменены з-за няяснасці наяўнасці зарэгістраванага шлюбу з Чаплін.

У 1950-я гады яе кар'ера пайшла на спад. У 1958 годзе Гадар выйшла замуж за Рэмарка і пасялілася ў швейцарскай вёсцы ў Гштад — не так далёка ад свайго былога мужа Чарлі Чапліна, хоць, як яна ўспамінае, яны нячаста бачыліся: «Мы жывем на розных гарах».

## Фільмаграфія 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзяўчыны Зігфелда
Ферара

**Фера́ра** (, , ) — горад у італьянскім рэгіёне Эмілія-Раманья, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Заступнікам горада лічыцца св. Георгій. Свята горада 23 красавіка.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Джавані Батыста Гварыні (1538—1612) — паэт і дыпламат
* Джавані Франчэска Гверчына (1591—1666) — жывапісец Балонскай школы

Катэгорыя:Гарады Эміліі-Раманьі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Ферара