Працяжнік

**Працяжнік** — знак прыпынку, які ўжываецца ў шматлікіх мовах.

## Выкарыстанне ў беларускай мове 
### Працяжнік ставіцца 
# паміж дзейнікам і выказнікам:
## калі абодва галоўныя члены сказа выражаны назоўнікам у назоўным склоне і пры выказніку адсутнічае дзеяслоў-звязка (*Мінск — сталіца Рэспублікі Беларусь*);
## калі абодва галоўныя члены ці адзін з іх выражаны неазначальнай формай дзеяслова (*Хату зрабіць — не скрынку збіць* (прыказка));
## калі перад выказнікам ёсць словы гэта, вось, значыць, гэта значыць, гэта ёсць (*Ігнараваць мову — гэта значыць ігнараваць народ, нацыю* (П.Пестрак));
## калі дзейнік і выказнік выражаны лічэбнікамі або адзін з іх выражаны назоўнікам у назоўным склоне, а другі — лічэбнікам ці колькасна-іменным спалучэннем (*Чатыры і два — шэсць* альбо *Плошча Гродна — сто сорак два квадратныя кіламетры*);
## калі выказнікам выступае ўсечаная форма дзеяслова, выклічнік або гукапераймальнае слова (*Я — хоп за павады! Конь спужаўся, а я — скок на яго* (Я.Колас));
# перад абагульняльным словам пасля аднародных членаў (*І двор, і дарога, і лес — усё было занесена белым снегам* (І.Пташнікаў));
# калі пасля аднародных членаў перад абагульняльным словам ужыта пабочнае слова або спалучэнне слоў словам, адным словам, карацей кажучы, то працяжнік ставіцца перад пабочным словам, а пасля яго — коска (*Начны лес, ціхі, ледзь улоўны гул маразявых сосен, цішыня лясных нетраў — адным словам, усё настройвала на роздум* (М.Зарэцкі));
# калі аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова, то перад імі ставіцца двукроп'е, а працяжнік — пасля іх (*Хутка ўсё: неба, і дарога, і чэзлыя балотныя хмызнякі — патанула ў снежнай завірусе* (Я.Колас));
# паміж аднароднымі членамі сказа, калі прапушчаны супраціўны злучнік (*Не плача — смяецца шчаслівая маці* (М.Багдановіч));
# перад злучнікам і паміж двума членамі сказа, калі другі з іх выражае вынік, хуткую змену падзей, нечаканасць (*А ўбачыў Машу — і адразу падабрэў* (І.Шамякін));
# калі злучнік і звязвае два аднародныя выказнікі, з якіх другі выражаны ўсечанай формай дзеяслова, то паміж імі заўсёды ставіцца працяжнік — перад злучнікам або пасля яго (*Пахіснулася хвоя — і бразь на зямлю* (Я.Колас));
# перад недапасаваным азначэннем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова ці спалучэннем з гэтай формай (*Усіх непакоіла адна думка — выстаяць* (М.Лынькоў));
# перад неразвітым або развітым прыдаткам, які стаіць у канцы сказа:
## калі ў прыдатку тлумачыцца, удакладняецца змест азначаемага назоўніка і перад ім без змянення сэнсу можна ўставіць словы менавіта, а менавіта (*Пацягнуўся лес сцяною — ельнік, дуб і хваіна* (Я.Колас));
## калі прыдатак адносіцца да займенніка (*Вось яна — дзявочая пекната* (І.Шамякін));
## калі неабходна падкрэсліць адценне самастойнасці прыдатка (*Андрэй сядзеў, апёршыся на край стала, і дапытліва пазіраў на людзей — на моладзь і старых* (П.Пестрак));
# у няпоўных складаных сказах на месцы прапушчанага члена сказа (*З аднаго боку дарогі стаяў рэдкі хвойнік, а з другога — кусты ядлоўцу, а далей — алешнік* (Я.Колас));
# калі ўстаўная канструкцыя знаходзіцца паміж часткамі, дзе павінна ставіцца коска, або ў канцы самой устаўной канструкцыі ёсць гэты знак прыпынку, то коска спалучаецца з працяжнікам і ставіцца перад другім працяжнікам (*Каб дабрацца да надзелу цёткі Насці — так завуць жонку бацькавага брата, — трэба прайсці каля будкі, у якой яшчэ нядаўна яны жылі...* (І.Навуменка));
# паміж часткамі складаназлучанага сказа, калі ў другой частцы падкрэсліваецца вынік у адносінах да першай, калі перадаецца нечаканасць, хуткая змена падзей або супрацьпастаўленне (*Пытаўся, шукаў — і ні слыху ў адказ, ні следу нідзе, ні далёкага рэха* (П.Панчанка));
# у бяззлучнікавых сказах паміж часткамі:
## калі ў першай частцы ўказваецца на ўмову або час дзеяння, пра якое паведамляецца ў другой частцы (*Запяеш па душы, дасі ўцехі гасцям — поўны гуслі насыплю дукатаў* (Я.Купала));
## калі ў другой частцы паказваецца вынік або робіцца вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай частцы (*Ранак луг расой купае — дзень гарачы будзе* (А.Бачыла));
## калі змест частак супрацьпастаўляецца ці супастаўляецца (*Маці будзіла снедаць — ён не ўстаў* (І.Навуменка));
## калі ў сказе гаворыцца пра хуткую змену падзей або ў другой частцы паказваецца неадпаведнасць, нечаканы вынік таго, пра што паведамляецца ў першай частцы (*Бліснула маланка — стала відна як удзень* (С.Грахоўскі));
## калі апошняя частка з'яўляецца абагульняльнай у адносінах да папярэдніх (*Дол засланы шышкамі, цвіце сунічнік, бруснічнік, перагукваюцца птушкі, звіняць камары — усё тут знаёмае...* (І.Навуменка));
## калі другая частка з'яўляецца далучальным сказам (*Андрэй быў у добрым гуморы — гэта адразу кідалася ў вочы* (М.Зарэцкі));
## калі другая частка з'яўляецца параўнаннем у адносінах да першай (*Слова сказаў — сякераю адсек* (прыказка));
# ставіцца паміж двума словамі, якія абазначаюць прасторавыя, часавыя або колькасныя межы (гэтыя словы замяняюць словазлучэнні з прыназоўнікамі ад (з)... да (*цягнік Мінск — Брэст*);
# ставіцца паміж двума ці некалькімі найменнямі ў назвах вучэнняў, законаў, падзей і інш (*закон Бойля-Марыёта* ці *хакейны матч Беларусь — Швецыя*).

### Працяжнік не ставіцца 
# калі выказнік, выражаны ўсечанай формай дзеяслова, інтанацыйна не выдзяляецца (*Я тым часам шмыг за дзверы* (З.Бядуля));
# паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікам або назоўнікам і займеннікам ці прыметнікам:
## калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць прыслоўе або часціца (*А мой бацька таксама партызан* (І.Шамякін));
## калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць пабочнае слова ці адасоблены член сказа (акрамя прыдатка) (*Хлопец, апрануты ў салдацкі шынель, наш зямляк* (К.Чорны));
## калі дзейнік стаіць пасля выказніка (*Страшэнны штукар і свавольнік гэты Нёман* (Я.Колас));
## калі перад выказнікам ёсць адмоўе не (*Сам сабе чалавек не вораг* (прыказка);
## калі пры выказніку ўжываюцца параўнальныя злучнікі як, усё роўна як, быццам, быццам бы, бы, нібы, што (*лес стаяў як сцяна*);
## калі дзейнік выражаны асабовым займеннікам, а выказнік — назоўнікам у назоўным склоне (*Пасівелы мой лес, я твой вечны паклоннік, я твой вечны даўжнік* (Я.Сіпакоў));
## калі дзейнік выражаны назоўнікам, а выказнік — прыметнікам (*У познюю восень вада пад мастком чыстая і халодная* (К.Чорны)).

### Працяжнік можа ставіцца 
# пры сэнсава-інтанацыйным выдзяленні:
## выказніка (*Рак — не рыба, кажан — не птушка* (прыказка).
## двух ці больш дапасаваных азначэнняў, што стаяць звычайна ў канцы сказа (*Сонца зайшло, і пачалося змярканне — ціхае, свежае, з расой і камарамі* (Я.Брыль));
## прыдатка або групы аднародных прыдаткаў, якія стаяць у сярэдзіне сказа пасля азначаемага назоўніка, калі неабходна падкрэсліць самастойнасць прыдаткаў (*Начны драпежнік — сава — бясшумна плыве ў паветры* (В.Вольскі));
## даданых членаў сказа, якія знаходзяцца ў канцы сказа (*Каля школы шчабяталі дзеці - звонка, радасна* (Я.Колас));
## даданай часткі складаназалежнага сказа, якая можа знаходзіцца перад галоўнай часткай або пасля яе (*Тады магутная краіна — калі пявучы ў ёй народ* (Я.Янішчыц));
# у няпоўных простых сказах на месцы прапушчанага члена сказа (*Па суседству з Белым возерам знаходзіцца другое — Чорнае* (В.Вольскі));
# у сказе, каб пазбегнуць двухсэнсоўнасці выказвання (*Ты што — забыўся?* Параўн.: Ты што` забыўся?);
# для выдзялення ўстаўных канструкцый (*Алеся — ёй было ўжо каля дзесяці гадкоў — сядзела за праснічкаю* (Я.Колас)).

## Спасылкі 
* [Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»](http://www.pravo.by/pdf/2008-186/2008-186(003-066).pdf) 

Катэгорыя:Знакі прыпынку