Украінскі правапіс 2019 года

**Украінскі правапіс 2019** () — актуальная версія ўкраінскага правапісу, падрыхтаваная Нацыянальнай правапіснай камісіяй Украіны. 22 мая 2019 года Кабінет міністраў Украіны зацвердзіў новую рэдакцыю правапісу, а 30 мая 2019 года гэты дакумент уступіў у сілу.

Склад Украінскай нацыянальнай камісіі, якая рыхтавала праект правапісу, зацверджаны пастановай Кабінета міністраў Украіны ад 17 чэрвеня 2015 года.

Зараз ідзе пераходны этап па рэалізацыі новай версіі. На гэтым этапе кожная ўстанова самастойна прымае рашэнне аб выкарыстанні новай версіі. Аднак Украінскі цэнтр ацэньвання якасці адукацыі вызначыў 5 гадоў на ўкараненне новых стандартаў у тэсты знешняга незалежнага ацэньвання.

Новая рэдакцыя вярнула да жыцця некаторыя рысы правапісу 1928 г. (так званы харкаўскі правапіс), якія ўваходзілі ва ўкраінскую правапісную традыцыю. Пры гэтым камісія кіравалася разуменнем таго, што моўная практыка ўкраінцаў у другой палове ХХ ст. — пачатак ХХІ ст. ужо стала часткай украінскай арфаграфічнай традыцыі.

## Распрацоўка і ўкараненне 
Міністэрства адукацыі і навукі Украіны са спасылкай на Нацыянальную акадэмію навук Украіны тлумачыць, што папярэдні варыянт правапісу ў цэлым адпавядаў патрэбам грамадства і не можа лічыцца састарэлым. Трэба было толькі ліквідаваць пэўныя супярэчнасці, упарадкаваць, удакладніць і дапоўніць у адпаведнасці з тымі сучаснымі моўнымі тэндэнцыямі, якія склаліся ў грамадстве. Гэта палажэнне палічыла справядлівым значная частка ўдзельнікаў грамадскага абмеркавання новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу.

У сваёй працы Украінская нацыянальная камісія па правапісу кіравалася наступнымі прынцыпамі: неабходнасць захавання ўкраінскай арфаграфічнай традыцыі; уключэнне новых арфаграфічных правіл, неабходных для дастаткова ўсебаковай кадыфікацыі моўных нормаў; адлюстраванне асноўных змен у сучаснай моўнай і пісьмовай практыцы; фарміраванне правіл напісання новых запазычаных слоў, новых уласных назваў; выключэнне састарэлых або недакладных фармулёвак; уніфікацыя правілаў арфаграфіі.

Версія праекта, надрукаваная ў электронным выглядзе на 216 старонках, апублікавана Міністэрствам адукацыі і навукі Украіны на сайце для грамадскага абмеркавання, якое працягвалася з 15 жніўня па 15 верасня 2018 года. 13 верасня грамадскае абмеркаванне было падоўжана да 1 кастрычніка. Чакалася, што праца над дакументам працягнецца як мінімум да канца 2018 года; члены камісіі ад каментароў адмовіліся. Аднак сустаршыня камісіі Максім Стрыха падзяліўся інфармацыяй, што праект быў ухвалены аднагалосна.

Пра гэта заявіла арфаграфічная камісія… вяртае да жыцця шэраг асаблівасцей «харкаўскага» правапісу, абнаўленне якіх мае навуковае абгрунтаванне. Безумоўна падзяляючы ідэю аб злачыннасці рэпрэсіўных дзеянняў таталітарнага рэжыму супраць «харкаўскага» правапісу і яго стваральнікаў, правапісная камісія не можа ігнараваць той факт, што мова народа развіваецца разам з яго гісторыяй і моўнай практыкай. Украінцы ў 1930-я гг — 2010-я гады таксама ўваходзяць у традыцыю ўкраінскага правапісу «і» нягледзячы на працяглыя і напружаныя дыскусіі […] канчатковае галасаванне па праекце новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу было аднагалосным.Грамадскае абмеркаванне праекта ўкраінскага правапісу працягвалася да 1 кастрычніка 2018 года. Паступіла больш за 500 прапаноў, заўваг і заўваг. 22 кастрычніка 2018 года адбылося выніковае пасяджэнне Арфаграфічнай камісіі, на якім па выніках грамадскага абмеркавання былі ўнесены некаторыя папраўкі. 24 кастрычніка на сумесным пасяджэнні Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і калегіі Міністэрства адукацыі і навукі даклад старшыні рабочай групы па распрацоўцы ўкраінскага правапісу члена-карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук навук Украіны С. Ермоленка «Аб новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу»; праект правапісу быў зацверджаны і рэкамендавана пасля дапрацоўкі ўнесці ў Кабінет Міністраў на зацвярджэнне.

22 мая 2019 года Кабінет міністраў Украіны зацвердзіў новую рэдакцыю правапісу, а 30 мая 2019 года гэты дакумент уступіў у сілу. Таму з 3 чэрвеня рэкамендавана прымяняць нормы і правілы новай рэдакцыі ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.

Зараз ідзе пераходны этап па рэалізацыі новай версіі. На гэтым этапе кожная ўстанова самастойна прымае рашэнне аб выкарыстанні новай версіі.

### Склад арфаграфічнай камісіі 
Склад Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу зацверджаны пастановай Кабінета Міністраў Украіны ад 17 чэрвеня 2015 г. № 416 «Аб зацвярджэнні новага складу Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу». Яна ўключае ў сябе:

* Стрыха Максім Вітальевіч — заступник Міністра освіти та науки України, сустаршыня камісіі
* Піражкоў Сяргей Іванавіч — віцэ-прэзідэнт Нацыянальнай акадэміі навук, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, сустаршыня камісіі (па ўзгадненні)
* Грыцэнка Паўло Юхімавіч — дырэктар Інстытута ўкраінскай мовы НАН, прафесар, доктар філалагічных навук, намеснік сустаршыні камісіі (па згодзе)
* Склярэнка Віталь Грыгоравіч — дырэктар Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, намеснік сустаршыні камісіі (па ўзгадненні)
* Шаўчэнка Ларыса Леанідаўна — загадчык кафедры мовазнаўства Украінскай мовы і інфармацыі НАН, кандыдат філалагічных навук, сакратар камісіі (па згодзе)
* Ажнюк Багдан Мікалаевіч — загадчык кафедры моў Украіны Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, прафесар, доктар філалагічных навук (па дамоўленасці)
* Гнатюк Лідзія Паўлаўна — прафесар кафедры гісторыі і стылістыкі ўкраінскай мовы Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Галубоўская Ірына Аляксандраўна — загадчык кафедры (кафедры) агульнага мовазнаўства і класічнай філалогіі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Гарадзенская Кацярына Грыгораўна — загадчык кафедры граматыкі ўкраінскай мовы Інстытута ўкраінскай мовы НАН, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Ярмоленка Сьвятлана Якаўна — загадчык аддзела стылістыкі і культуры мовы Інстытута ўкраінскай мовы НАН, член-карэспандэнт НАН (па згодзе)
* Загнітко Анатолій Панасавіч — загадчык аддзела інфарматыкі Украінскай мовы і інфармацыйнага фонду НАН, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе)
* Калашнік Уладзімір Сямёнавіч — прафесар кафедры (кафедры) украінскай мовы Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя В. Н. Каразіна, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Кавалеўская Таццяна Юр’еўна — загадчык кафедры (кафедры) украінскай мовы філалагічнага факультэта Адэскага нацыянальнага ўніверсітэта імя І. І. Мечнікаў, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Лучык Васіль Віктаравіч — загадчык кафедры (кафедры) агульнага і славянскага мовазнаўства Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянская акадэмія», прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Лучканін Сяргей Міраслававіч — дацэнт кафедры агульнага мовазнаўства і класічнай філалогіі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Масенка Ларыса Цярэнцьеўна — прафесар кафедры (кафедры) украінскай мовы Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянская акадэмія», доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Моўчан Паўло Міхайлавіч — старшыня Усеўкраінскага таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі, заслужаны дзеяч мастацтваў Украіны (па згодзе)
* Піўторак Грыгорый Пятровіч — загадчык кафедры агульнаславянскіх праблем і ўсходнеславянскіх моў Інстытута мовазнаўства імя імя А. А. Пацябні НАН Украіны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе)
* Панамароў Аляксандр Данілавіч — прафесар кафедры мовы і стылістыкі Інстытута журналістыкі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Папова Ірына Сцяпанаўна — дэкан факультэта ўкраінскай і замежнай філалогіі і мастацтвазнаўства Днепрапятроўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Алеся Ганчара, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Скаб Мар’ян Стэфановіч — загадчык кафедры гісторыі і культуры ўкраінскай мовы Чарнавіцкага нацыянальнага ўніверсітэта імя Юрыя Федзьковіча, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе)
* Тараненка Аляксандр Анісімавіч — вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, прафесар, доктар філалагічных навук (па дамоўленасці)
* Чарэднічэнка Аляксандр Іванавіч — прафесар кафедры тэорыі і практыкі перакладу на раманскіх мовах імя Міколы Зерава Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згоды)
* Чарнюх Багдан Васільевіч — загадчык кафедры класічнай філалогіі Львоўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Івана Франка, дацэнт, кандыдат філалагічных навук (па згодзе)
* Шырокаў Уладзімір Анатольевіч — дырэктар Украінскага моўна-інфармацыйнага фонду Нацыянальнай акадэміі навук, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе).

## Асноўныя змены ў правапісе 1993 года 
## Крытыка 
Пісьменнік Андрэй Какацюха лічыць, што арфаграфія ўскладніць вывучэнне ўкраінскай мовы: «Я за тое, каб грамадзяне Украіны ўвогуле валодалі ўкраінскай мовай. Таму што палова насельніцтва не прытрымлівалася правілаў старога правапісу. А некаторыя з тых, хто карыстаецца мовай у паўсядзённым жыцці, не ведалі пра існаванне норм як такіх. Буду пісаць так, як напісаў. Бо ў новым правапісе прадугледжаны правілы „і так можна, і так можна“. Калі нешта крытычнае, ёсць рэдактары, прафесійныя вяшчальнікі. Фактычна гэтыя новаўвядзенні адштурхнуць тых, хто ў сілу розных абставінаў толькі пачаў карыстацца ўкраінскай. А некаторыя носьбіты будуць проста іранізаваць, як і я».

Пісьменніца Марына Грымыч крытыкавала фемінітывы: у многіх выпадках мужчынскі род семантычна выконвае ролю «унісекса» і «гендэрна нейтральнага». Гэта ўнікальная асаблівасць украінскай мовы. Я кахаю яе. Прабачце, што не пагадзіўся. Мяне зразумеюць падрыхтаваныя лінгвісты."

Пісьменнік Радый Радутны заявіў, што не плануе прытрымлівацца правілаў новага правапісу.

Былы дырэктар Украінскага цэнтра ацэньвання якасці адукацыі Ігар Леанідавіч Лікарчук так пракаментаваў правапіс:Чытаю ўсё гэта і думаю: ці буду асабіста мець зносіны па-навейшы ці, як казала Проня Пракопіўна, «по-модньому», кшталту «міністерка», «лікарка», «етер»? Прыходжу да высновы, што наўрад ці атрымаецца. Таму што я лічу, што вяртанне да правілаў правапісу 1919 года — неабгрунтаванае рашэнне. І такое, каб своечасова. Відаць, добра мець рэтра-аўтамабіль 1919 года. Каб пакрасавацца на выставе раз-два на год. Але штодня ездзіць на такім рэтра-аўтамабілі наўрад ці варта.

### Судовая скарга 
У чэрвені 2019 года ў Акруговы адміністрацыйны суд Кіева паступіў іск аб прызнанні несапраўднай і адмене пастановы Кабінета Міністраў Украіны № 437 ад 22 мая 2019 г. «Пытанні ўкраінскага правапісу». Іск падаў старэйшы партнёр юрыдычнай фірмы «Константа» Дзмітрый Ільчанка ад імя сямікласніцы і яе маці. На думку пазоўнікаў, урад, прымаючы змены ў правапіс, выйшаў за межы сваіх паўнамоцтваў, бо Закон Украіны «Аб прынцыпах дзяржаўнай моўнай палітыкі» (неафіцыйна «Закон Ківалава-Калеснічэнкі») быў прызнаны неканстытуцыйным. Канстытуцыйны суд Украіны № 2-р / 2018 ад 28.02.2018, і з таго часу Кабінет Міністраў Украіны не надзелены паўнамоцтвамі ўстанаўліваць нормы ўкраінскага правапісу і парадак зацвярджэння такіх нормаў. Аналагічны пазоў падала ГА «Верхавенства права» (юрыст — Расціслаў Кравец).

28 студзеня 2021 г. Акруговы адміністрацыйны суд Кіева адмяніў пастанову Кабінета Міністраў аб пераходзе на новы правапіс, але рашэнне суда першай інстанцыі было адменена 11 мая 2021 г. на зварот.

## Меркаванне навукоўцаў 
* Кандыдат філалагічных навук Алена Бросаліна зацвердзіла змены:
Мне вельмі спадабалася, што было прынята вельмі мудрае рашэнне: дазволіць паралельнае выкарыстанне. Адэпты змогуць адчуваць сябе свабодна, але адэпты змогуць арыентавацца, адчуваць смак новых слоў, новых форм".

* Доктар філасофскіх навук Арсен Зінчанка :
Украіна даўно павінна была вярнуцца да сваіх спецыфічных прынцыпаў ва ўсіх сферах жыцця […] Я даўно пішу свае кнігі ў мадэрнізаваным варыянце правапісу 1927 года".

* Кандыдат філалагічных навук Вінніцкай Акадэміі дадатковай адукацыі Тарас Ткачук заявіў, што новы правапіс зноў раздзяліць людзей, якія грамадзяне Украіны, якія вагаліся з пераходам на родную мову, наўрад ці адважацца на такі крок зараз. узніклі ўскладненні там, дзе павінна быць спрашчэнне; усе аўтары падручнікаў і дапаможнікаў (а таксама рэдактары, карэктары і іншыя) з моманту прыняцця новай рэдакцыі правапісу, замест таго, каб працаваць над зместам сваёй працы, будуць на кожным кроку адцягвацца на новыя патрабаванні да правілаў арфаграфіі. ; будуць складанасці для настаўнікаў; любы пошук па ключавых словах, якія маюць паралельныя формы (напрыклад, Афіни — Атени, ефір — етер), цяпер будзе ўскладнена і запавольвацца ў некалькі разоў, што значна скараціць колькасць украінскамоўных інтэрнэт-карыстальнікаў, якія пяройдуць на расійкую або англійскую. Дацэнт кафедры ўкраінскай мовы і прыкладной лінгвістыкі Інстытута філалогіі імя Шаўчэнкі Вікторыя Каламійцава: я — не прыхільнік таго, каб было шмат выключэнняў з правілаў. Больш за тое — нематываваны. Арфаграфія павінна быць арганізавана такім чынам, каб спрыяць павышэнню пісьменнасці людзей. А калі людзі „блытаюць“: то штосьці пішацца праз злучок, то асобна — гэта не паляпшае агульнае становішча і пісьменнасць. А людзям нязручна. Нават калі гэта лепш, чым было, патрэбны час, каб адаптавацца. Праблемы яшчэ будуць — трэба „перавучыцца“.
* Доктар філалагічных навук Аляксандр Панамароў, у цэлым, ухваліў кірунак змен:
На жаль, новая рэдакцыя Украінскага правапісу не дасягнула ўсяго, чаго я хацеў, але я падтрымліваю дасягнутае, бо гэтыя змены хаця б часткова вяртаюць нашаму правапісу яго нацыянальны твар.

* Дацэнт ўкраінскай мовы і прыкладной лінгвістыкі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі Сяргей Рызнік раскрытыкаваў варыянтнасць:
Арфаграфія — з’яўляецца кодэксам моўных законаў і нормаў. Калі ён не будзе выразным і строгім, але дазваляе выкарыстоўваць альтэрнатыўныя формы слоў, гэта можа падарваць павагу да іншых законаў, якія рэгулююць ужо не моўныя нормы, а прававыя ці сацыяльныя. Магчыма, варта прыцягнуць больш шырокае кола экспертаў да абмеркавання тых ці іншых праблем правапісу і ў канчатковым выніку прыняць тыя варыянты напісання слоў, якія больш адпавядаюць натуральным асаблівасцям мовы і, на думку спецыялістаў, маюць лепшыя перспектывы для ўспрымання з боку большасць прамоўцаў.

* Супрацоўнік Інстытута мовазнаўства імя О AT. Асноўныя змены ў НАН Украіны кандыдат філалагічных навук Аляксандр Скопненка патлумачыў так: Па-другое, новая рэдакцыя правапісу павінна кадыфікаваць і вярнуць у актыўны ўжытак правілы, якія даўно існуюць ва ўкраінскай мове».
* Мікалай Сцепаненка, доктар філалагічных навук:
Мы кажам, што правапіс 1928 года быў найбольш паслядоўным адлюстраваннем украінскай традыцыі — «Скрыпны» ці «харкаўскі» правапіс, то сюды вяртаюцца нейкія правілы 28 гадоў. Зразумела, што не ўсе, хоць і былі надзеі на большае ўступленне таго, што некалі было, вяртанне гэтых традыцый.

* Доктар філалагічных навук Анатоль Ткачэнка станоўча паставіўся да выкарыстання літары «ґ» у транслітарацыі прозвішчаў (*Геґель*), прынамсі, заходнімі дзеячамі, а таксама да ўзнаўлення нямецкага дыфтонга «ei» як «ai» (*Ваймар, Ляйпціґ, Гайнріх Гайне*).

* Прафесар Гарвардскага і Калумбійскага ўніверсітэтаў Юрый Шавялёў (Аб крытэрыях у пытаннях украінскага афіцыйнага правапісу / Ю. Шавялёў. Выбраныя працы: У 2 кн. К., 2008. Кн. 1. Лінгвістыка. С. 498—510):
…у перадачы грэчаскай і заходнееўрапейскай θ/th і η/е не стаіць задача арфаграфіі ліквідаваць супярэчлівасць паміж, скажам, *бібліотека* і *Афіни*.Насамрэч, наступныя заўвагі існавалі і існуюць да ўвядзення змен:

* Доктар філалагічных навук Ірына Фарыён напісала:
…даўно наспелыя прапановы, звязаныя з дэмакратызацыяй і дэсаветызацыяй ўкраінскай арфаграфіі, з-за варыянтнага выкарыстання (*інший / инший, Гегель / Геґель, аудиторія / авдиторія, ефір / етер, вікенд / Уельс, Вайнрайх / Гейне, Сідней / Сирія, бюст / б’ю, в кіно / в пальті, незалежності / незалежности*), а некаторыя засталіся ў савецка-маскоўскай версіі (матеріальний, імені — с. у адзін). Пазітыўныя новаўвядзенні (дакладней вяртанне пазітыву) — гэта невялікія паўсмелыя крокі, якія, здаецца, напалохалі саміх аўтараў змен (проєкт, дієреза, рієлтор; -ай замест -ei ў нямецкіх запазычаннях; тлумачэнне дзеепрыметнікаў; пашырэнне аб’ёму клічнага склону). Аднак зменлівасць — гэта, без сумневу, значна лепш, чым працягваць далей за канкрэтнай кадыфікацыяй.

## Публікацыі праекта і зацверджаны варыянт напісання 
### Публікацыі праекта 
* Украінскі правапіс: праект (для абмеркавання) / Падрыхтавана рабочай групай Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу. — Няма зыходных дадзеных. — 216 с. (Апублікавана 22 жніўня 2018 г.)
* Украінскі правапіс: праект (для абмеркавання) / Падрыхтавана рабочай групай Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу. — Няма зыходных дадзеных. — 216 с. (Апублікавана 15 жніўня 2018 г.)
* На сайце Міністэрства адукацыі і навукі Украіны.

### Публікацыі зацверджанага варыянту напісання 
* Украінскі правапіс:
* Тэкст афіцыйнай публікацыі на сайце Інстытута мовазнаўства. AT. AT. Патрэбен НАНУ.

## Гл. таксама 
* Украінскі правапіс 1904 года
* Украінскі правапіс 1928 года
* Украінскі правапіс 1933 года
* Украінскі правапіс 1993 года

## Літаратура 
* Ліна Цясленка. "Турцыя не праходзіць ". Максім Стрыха — чаму ўкраінцам не варта баяцца новага правапісу // Навіны, 17 кастрычніка 2018 г.
* Ліна Цясленка. Абноўлены ўкраінскі правапіс: што змянілася і чаго не хапае // «Навіны», 27 мая 2019 г.
* Сяргей Драчук. 20 найбуйнейшых новаўвядзенняў ўкраінскага правапісу ў 2019 годзе // Радыё Свобода, 29 чэрвеня 2019

Катэгорыя:2019 год ва Украіне
Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы
Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Правапісы ўкраінскай мовы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі