open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Медынет-Абу

**Медынет-Абу** — пахавальны храм Рамсеса III, важнае збудаванне эпохі Новага царства, якае знаходзіцца ў аднайменным месцы на заходнім беразе Ніла ў Луксоры. Акрамя сваіх вялікіх памераў, архітэктурнай і мастацкай каштоўнасці, гэты храм вядомы рэльефамі з надпісамі, якія адлюстроўваюць нападзенне Народаў мора і перамогу Рамсеса III над імі.

## Літаратура 
* , United with Eternity — A Concise Guide to the Monuments of Medinet Habu, Oriental Institute, University of Chicago and the American University of Cairo Press, 1980. ISBN 0-918986-28-1

## Спасылкі 
* Вялікая ілюстраваная экскурсія па храмавым комплексе ў Медынет-Абу  

Катэгорыя:Храмы Старажытнага Егіпта
Ахеменіды

thumb|300px|Ахеменіды
**Ахемені́ды** — дынастыя цароў Старажытнай Персіі (558—330 да н.э.).

Вядзе пачатак ад Ахемена, правадыра саюза персідскіх плямёнаў. Нашчадак Ахемена Кір II Вялікі, які кіраваў (558—530) у Парсе і Аншане (Паўночны Элам), заснаваў велізарную Персідскую імперыю, якая аб’яднала большасць краін Блізкага і Сярэдняга Усходу. У 330 да н.э. пад ударамі арміі Аляксандра Македонскага дзяржава Ахеменідаў спыніла існаванне.

## Прадстаўнікі дынастыі 
У беларускай гістарычнай традыцыі ахеменідских цароў прынята зваць грэчаскімі варыянтамі іх імёнаў. У спісе апроч гэтых агульнапрынятых элінізаваных формаў прыведзены арыгінальныя персідскія імёны.

* Ахемен(ес) (*Хахаманіш*, , *Haxāmaniš*) (? — 675 да н.э.)
* Тэісп(ес) (*Чышпіш*, , *Jišpiš*) (675—640 да н.э.)
* Кір I (*Куруш*, , *Kuruš*) (640—580 да н.э.)
* Камбіс I (*Камбуджыя*, , *Kambūjiya*) (580—559 да н.э.)
* Кір II Вялікі (*Куруш*, , *Kuruš*) (559—530 да н.э.), заснавальнік Персідскай імперыі, загінуў у баі з масагетамі
* Камбіс II (*Камбуджыя*, , *Kambūjiya*) (530—522 да н.э.), нібы скончыў жыццё самагубствам
* Смердыс (*Бардыя*, , *Bardiyā*) (сакавік — верасень 522 ды н.э.), прыхільнікамі Дарыя I выдаваўся за ўзурпатара-чараўніка Гаўмату
* Дарый I Вялікі, Гістасп(ід) (*Дараявахуш*, , *Dārayavahuš*) (522—486 да н.э.)
* Ксеркс I (*Хшаярша*, , *Xšayārša*) (486—464 да н.э.)
* Артаксеркс I, Макрахейр (*Артахшаса*, , *Artaxšaçrā*) (464—424 да н.э.)
* Ксеркс II (*Хшаярша*, , *Xšayārša*) (май — ліпень 424 да н.э.)
* Сагдыян (Секудыян) (*Согдъяна*, *Sogdyāna*), 6 месяцаў (423 да н.э.)
* Дарый II Ох, Нот (*Дараявахуш Вахаўка*, , *Dārayavahuš*) (423—404 да н.э.)
* Артаксеркс II Арсак, Мнемон (*Артахшаса Арсак*, , *Artaxšacā*) (404—358 да н.э.)
* Артаксеркс III Ох (*Артахшаса Вахаўка*, , *Artaxšacā*) (358—337 да н.э.)
* Артаксеркс IV Арс (*Артахшаса*, , *Artaxšacā*) (337—335 да н.э.)
* Дарый III Кадоман (*Дараявахуш*, , *Dārayavahuš*) (335—330 да н.э.), забіты Бесам, якія заняў яго месца.
* Артаксеркс V Бес (*Артахшаса*, , *Artaxšacā*) (330—329 да н.э.)

## Гл. таксама 
* Імперыя Ахеменідаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дынастыі Старажытнага Усходу
Катэгорыя:Старажытны свет
Луксорскі храм

**Луксорскі храм** — разваліны цэнтральнага храма Амона-Ра, на правым беразе Ніла, у паўднёвай частцы Фіваў, у межах сучаснага горада Луксор.

Храм богаў Амона, Мут і Хансу ўяўляе сабою найбольш поўнае ўвасабленне архітэктурных асаблівасцей Новага царства (XVI—XI стст. да н.э.). Яго адрозніваюць грандыёзнасць задумы, манументальнасць і ўрачыстасць дэталей, вялікая колькасць калон.

Узвядзенне храма адбывалася ў канцы XIV—XIII ст. да н.э. пры фараонах Аменхатэпе III (архітэктары Аменхатэп Малодшы, Горы, Суці) і Рамсесе II (архітэктар Бекенхонсу). Будынкі комплексу выцягнуліся ўздоўж Ніла з поўначы на поўдзень на сотні метраў. Комплекс вызначаецца дакладнай і зладжанай кампазіцыяй, паколькі асноўныя работы былі выкананы практычна адным архітэктарам — Аменхатэпам Малодшым. Аб геніальнасці гэтага майстра сведчаць выкарыстанне каланад, калон у выглядзе вязак папіруса з лёгкімі, вытанчанымі прапорцыямі, дасканалыя суадносіны каланады адкрытага двара і цэнтральнага ўваходу, якія, нягледзячы на розную вышыню, складаюць адзінае цэлае.

Храм арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Для адпаведнасці з пілонамі, якія стаяць у паўгадзіннай адлегласці на поўнач Карнака, з якім ён быў злучаны брукаванай алеяй сфінксаў, паўночны пілон яго ўхілены крыху на ўсход ад агульнай восі.

Найстаражытнейшая частка — святая святых, з прылеглымі заламі, упрыгожанымі манументальнымі рэльефамі і надпісамі — заснавана пры Аменхатэпе III; першыя цары XIX дынастыі дадалі на поўдзень двор з 74 калонамі з перамежнымі статуямі фараонаў. Рамсес Вялікі прыбудаваў паўночны перыстыль і пілон і намаляваў на вонкавым боку апошняга свае подзвігі ў вайне з хетамі; тут жа напісаны так званы «эпас Пентаўра».

У паўночнага ўваходу Луксорскага храма — чатыры калосы-маналіты і два абеліскі, з якіх адзін перавезены ў 1830-я гг. у Парыж, на плошчу Згоды. Даўжыня збудавання ад уваходу да самай паўночнай сцяны — 260 метраў.

Image:Louxor dromos & pylône.JPG|Алея сфінксаў і пілоны днём.
Image:Luxor, West Bank, Ramesseum, colonnade, Egypt, Oct 2004.jpg|Рамесеум
Image:Luxor-Court of Amenhotep III.jpg|Старадаўняя фатаграфія калоннай залы Аменхатэпа III
Image:Luxor, Luxor Temple, inside, at night, Egypt, Oct 2004.jpg|Калоны храма ў цёмны час сутак
Luxor Temple, The Colonnade of Amenhotep III, Luxor, Egypt.jpg
Luxor Temple at night, Sanctuary, Luxor, Egypt.jpg
Image:Egypt.LuxorTemple.06.jpg
Image:Egypt.LuxorTemple.02.jpg
Image:Luxor Temple, Pillars, Luxor, Egypt.jpg
Image:Luxor, Luxor Temple, south west view, Egypt, Oct 2004.jpg
Image:LuxorTempleEgypt 2007feb9-13 byDanielCsorfoly.JPG
Image:Luxor, Luxor Temple, front view at night, Egypt, Oct 2004.jpg

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Луксор // Египтологический Изборник 
* Шаталин И. Египет: Луксорский храм.  

Катэгорыя:Турызм у Егіпце
Катэгорыя:Архітэктура Егіпта
Катэгорыя:Храмы Егіпта
Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Іаган Людвіг Буркхарт

**Іаган Людвіг Буркхарт** (Johann Ludwig Burckhardt; ,  - , ) — швейцарскі усходазнавец, які праславіўся ў эпоху рамантызму падарожжамі па Блізкім і Сярэднім Усходзе пад імем *Ібрагім ібн Абдала*. Адзін з першых даследчыкаў Нубіі.

## Працы 
* «Вандраванні па Нубіі» — апублікавана ў 1819 г.
* «Вандраванне па Сірыі і Святой зямлі» — апублікавана ў 1822 г.
* «Вандраванні па Аравіі» — апублікавана ў 1829 г.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1784 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 24 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лазане
Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе
Катэгорыя:Памерлі 15 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў Каіры
Катэгорыя:Падарожнікі
Катэгорыя:Постаці швейцарскага ўсходазнаўства
Катэгорыя:Асобы
Калос

thumb|Калос Родаскі
**Кало́с** у гісторыі мастацтва — статуя велізарнай велічыні.

## Спіс калосаў
* Калос Родаскі
* Калосы Мемнона каля Фіваў у Егіпце
* Калос Канстанціна
* Статуя Афіны-Палады ў афінскім акропалі, Афіны ў Парфеноне, Зеўса Алімпійскага — усе тры працы Фідзія
* Калос Нерона, які стаяў каля амфітэатра Флавіяў, па якім амфітэатр атрымаў назву «Калізей».

У наш час вядомыя: каласальная статуя «Баварыі» ў Мюнхене, «Статуя Свабоды» ў Нью-Ёрку, розныя гіганцкія статуі савецкага перыяду. Статуя Леніна, якую меркавалася ўстанавіць на вяршыні Палаца Саветаў, была б самым вялікім калосам у гісторыі.

Катэгорыя:Статуя
Рамсес II

**Рамсес II Вялікі** — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1289—1222 гадах да н.э., з XIX дынастыі. Сын Сеці I і царыцы Туі. Адзін з найвялікшых фараонаў Старажытнага Егіпта. Яму пераважна прысвойваўся ганаровы тытул А-нахту, гэта значыць «Пераможца». Помнікі і папірусы нярэдка называюць яго і народнай мянушкай *Сесу*.

Пры ім Егіпет дасягнуў значнай магутнасці.
Працягваў палітыку свайго бацькі Сеці І, аднавіў уладу Егіпта ў Палесціне.
Ваяваў з хетамі (у выніку бітвы каля Кадэша спыніў далейшае прасоўванне хецкага войска), у 1278 да н.э. падпісаў з імі мірны дагавор, чым забяспечыў Егіпту на доўгі час стабільнасць.

Перанёс сваю рэзідэнцыю з Фіваў у паўночна-ўсходнюю Дэльту, пабудаваў «» («Дом Рамсеса», цяпер рыбацкае паселішча Сан-эль-Хагор у Егіпце).

Вёў вялікае будаўніцтва: храмы ў Абідасе, Фівах, пячорныя храмы Абу-Сімбел, прыбудовы да храмаў у Карнаку, Луксоры і інш.

## Літаратура 
*  С. 303.
* Жак К. Египет великих фараонов: История и легенда: Пер. с фр. М., 1992. С. 226—249.

## Спасылкі 
* Мірны дагавор паміж Рамсесам II і хецкім царом Хатусілі III
* Мацье М. Э. Каранацыя Рамсеса II

Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Рамсес 02
Палмахім

**Палмахім** – касмадром у Ізраілі. 
Геаграфічныя кардынаты – 32˚ паўночнай шыраты і 43˚ усходняй даўгаты. Нахіл арбітаў – 142 – 144˚.
Размешчаны на міжземнаморскім узбярэжжы за 30 км ад Тэль-Авіву. Функцыянуе з 1988 года, калі вывеў на арбіту першы ізраільскі спадарожнік. Прызначаны для пускаў балістычных ракетаў і ракетаў-носьбітаў.

Катэгорыя:Касмадромы
Аменхатэп I

**Аменхатэп I** — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1525—1504 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Сын фараона Яхмаса I і царыцы Яхмес-Нефертары. Прыйшоў да ўлады пасля смерці Яхмаса I у 1527 да н.э., непаўналетнім, таму рэгентам была абвешчана маці Аменхатэпа I Яхмес-Нефертары. Аменхатэпп працягнуў заваявальную палітыку свайго бацькі. Ён здзейсніў буйны паход у Нубію з мэтай «пашырыць межы Егіпта». Нубійскае войска было знішчана, камандуючы ім правадыр узяты ў палон, а воіны захопленыя ці перабіты. Аменхатэп дасягнуў вобласці другога нільскага парога, пра што сведчыць надпіс ад 8-га года праўлення Аменхатэпа на скале каля вострава Уранарты.

## Радавод 
## Спасылкі 
* http://www.lib.uchicago.edu/cgi-bin/eos/eos_page.pl?DPI=100&callnum=DT57.C2_vol59&object=139

Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Шрыхарыкота (касмадром)

**Шрыхарыкота**() — касмадром у Індыі.
Геаграфічныя кардынаты — 14˚ паўночнай шыраты і 80˚ усходняй даўгаты. Нахіл арбіты — 44 — 47˚.
Размешчаны за 100 км на поўнач ад горада Мадрас на востраве Шрыхарыкота (штат Андхра-Прадэш). Будаўніцтва касмадрома было распачата ў 1971 годзе, функцыянуе з 1979-га, у 1980-м адправіў у космас першы індыйскі спадарожнік. Належыць Індыйскай арганізацыі касмічных даследаванняў. На касмадроме маюцца стартавыя комплексы для запуску індыйскіх ракет-носьбітаў і метэаралагічных ракет, станцыя назірання, два мантажна-выпрабавальныя комплексы, стэнды для выпрабаванняў ракетных рухавікоў, выпрабавальны вібрастэнд.

Катэгорыя:Касмадромы
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Індыі
Катэгорыя:Навука ў Індыі
Эхнатон

**Аменхатэп IV** (пазней **Эхнатон**) — фараон XVIII дынастыі, які правіў Егіптам прыблізна ў 1351—1334 гадах да н.э., знакаміты рэлігійны рэфарматар, падчас кіравання якога адбыліся значныя змены ў егіпецкім жыцці — у палітыцы і ў рэлігіі. Сын Аменхатэпа III і царыцы Тэе.

## Бібліяграфія 
* *Beato Yohann*, El corazon del Faraón.// Grial: el enamoramiento vírgen. World Affairs, 2006
* *Donald B. Redford*, Akhenaten: The Heretic King. Princeton University Press, 1984

Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Аменхатэп II

**Аменхатэп II** — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1428—1397 гадах да н. э., з XVIII дынастыі. Сын і спадкаемец самага магутнага фараона Егіпта Тутмаса III і яго жонкі Мерытра Хатшэпсут, дачкі Хатшэпсут.

Жонка — царыца Мерытамон.

## Літаратура 
* *Peter der Manuelian, Studies in the Reign of Amenophis II, Hildesheimer Ägyptologische Beiträge(HÄB) Verlag: 1987*

Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Беатрыс Кастыльская (1242—1303)

thumb|right|Надмагілле каралевы

**Беатрыс Кастыльская** (, , 1242 або 1244, Сарагоса — ) — каралева Партугаліі.

## Біяграфія 
Беатрыс была пабочнай дачкой караля Кастыліі Альфонса X ад яго палюбоўніцы Маёр Гільен дэ Гусман, сеньёры дэ Алькасер. Калі яна была яшчэ маленькай дзяўчынкай, яе траюрадны дзед Афонсу III пагадзіўся жаніцца на незаконнанароджанай, калі па дасягненні іх першым дзіцем сямігадовага ўзросту Кастылія перадасць Партугаліі Алгарві. Неўзабаве Афонсу развёўся з Мацільдай дэ Дамартэн, і ў 1253 годзе вяселле было згуляная. У Партугаліі юная каралева карысталася прыбыткамі ад гарадоў Торэш-Новаш і Аленкер.

Калі старэйшае дзіця Беатрыс дасягнуў умоўленага ўзросту, Альфонса заўпарціўся, бо гэта была дзяўчынка, але ў выніку прызначыў спадчыннікам Алгарві ўнука Дыніша з чарговай умовай — Афонсу павінен быў падтрымаць кастыльскага караля ў вайне і прывесці пяцьдзясят рыцараў.

У 1263 годзе, ужо пасля смерці Мацільды, шлюб Афонсу і Беатрыс быў прызнаны Папай Урбанам IV.

У 1267 годзе быў складзены дагавор у Бадахосе, па якім мяжа Партугаліі і Кастыліі ўстанаўлівалася па рацэ Гвадыяна, так што мэта шлюбу была дасягнута.

Заўдавеўшы, Беатрыс засталася пры партугальскім двары на правах каралевы-маці. Пахавана ў манастыры Алкабаса.

## Дзеці 
* **Бранка** (1259—1321) — абатыса.
* Фернанда (1260—1262) — памёр у маленстве.
* **Дыніш I** (1261—1325) — кароль Партугаліі.
* **Афонсу** (1263—1312) — сеньёр Парталегры.
* Санча (1264—1279)
* Марыя (1264—1284)
* Канстанса (1266—1271) — памерла ў маленстве
* Вісентэ (1268—1271) — памёр у маленстве.

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Партугаліі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIII стагоддзя
Аменхатэп

**Аменхатэп** (літаральна «Амон задаволены») — імя некалькіх старажытнаегіпецкіх фараонаў з XVIII-й дынастыі, а таксама некаторых іншых дзяржаўных і рэлігійных дзеячаў Старажытнага Егіпта.

Фараоны XVIII-й дынастыі:
* **Аменхатэп I**
* **Аменхатэп II**
* **Аменхатэп III**
* **Аменхатэп IV**, больш вядомы як **Эхнатон**

Іншыя дзеячы:
* **Аменхатэп** — вярхоўны жрэц Амона ў Фівах пры фараоне Рамзесе XI.
* **Аменхатэп, сын Хапу** — візір і галоўны архітэктар фараона Аменхатэпа III
* **Аменхатэп** — намеснік у Нубіі («Царскі сын Куша») пры фараонах Мен-хеперу-Ра (Тутмасе IV) і Ниб-маат-Ра (Аменхатэпе III)
* **Аменхатэп Хеві** — намеснік у Нубіі («Царскі сын Куша») пры цары Неб-хеперу-Ра (Тутанхамоне)
Аменхатэп III

**Аменхатэп III** — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1388—1351 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Сын Тутмаса IV і царыцы Мутэмуі (Мут-ма-уа).

Час кіравання Аменхатэпа III разглядаецца як адзін з найвялікіх перыядаў росквіту старажытнаегіпецкай цывілізацыі, пра што сведчаць грандыёзныя храмавыя комплексы і цудоўныя помнікі скульптуры, вытанчаныя туалетныя штучкі і шматлікія іншыя творы мастацтва, якія лічацца шэдэўрамі лепшых егіпецкіх збораў музеяў свету. Нягледзячы на багацце гэтых сведчанняў, Аменхатэп III усё яшчэ застаецца фігурай шмат у чым загадкавай і супярэчлівай. З аднаго боку, ён як ніхто іншы шанаваў традыцыйных егіпецкіх богаў і будаваў ім раскошныя храмы, з іншага боку, менавіта ў яго эпосе, калі царскае самаабагаўленне дасягнула нябачанага размаху, ляжаць карані будучай амарнскай рэформы.

## Бібліяграфія 
* *Aménophis III. Le Pharaon-Soleil. — Paris, 1993.*
* *Vandersleyen Cl. L’Egypte et la vallée du Nil. Vol. II. — Paris, 1995.*

Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Свет

[thumb|right|400px|«[The Blue Marble» фотаздымак Зямлі, зроблены Апалонам 17]]
**Светам** у вузкім сэнсе (у адрозненне ад сусвету) завецца планета Зямля з антрапацэнтрычнага, чалавечага пункта гледжання, як супольнасць людзей («краіны свету», «карта свету»). Гэта назва выкарыстоўваецца для апісання чалавечай гісторыі і вопыту («сусветная гісторыя», «найбуйнейшы ў свеце»), у той час як назва «Зямля» выкарыстоўваецца ў фізічным сэнсе і для адрознення ад іншых планет.

Слова «свет», «сусветны» супрацьпастаўляе глабальную (агульначалавечую) перспектыву сацыяльнай, рэгіянальнай і т. п. прыватнаму пункту гледжання; пар. сусветная супольнасць. Выкарыстоўваецца для вузейшых супольнасцяў, падкрэсліваючы іх складанасць, самадастатковасць і своеасаблівасць; пар. для культурных супольнасцяў Pax Romana, кітайскі свет, у пераносным сэнсе — *свет моды, літаратурны свет, у свеце жывёл*.

Слова «свет» дастасоўна метафарычна і да сістэм па-за межам Зямлі, асабліва ў навукова-фантастычным кантэксце пар. заселеныя светы.

## Гл. таксама 
* Сусвет
* Айкумена
* Навуковая выява свету
* Чалавецтва

*
Пантэізм

**Пантэізм** — рэлігійнае і філасофскае вучэнне, якое аб’ядноўвае, часам атаясамлівае, Бога і свет.

Слова «пантэізм» паходзіць ад старажытнагрэчаскага: παν (пан) — «усё, кожны» і θεός (тэос) — «бог, бажаство». У пантэізме знаходзіць увасабленне канцэпцыя, што «Бог» лепш за ўсё бачыцца пры збліжэнні з Сусветам. Пантэісты не вераць у асобаснага, антрапаморфнага Бога ці Бога-творцу. Нягледзячы на розныя плыні ўнутры пантэізму, цэнтральныя ідэі ў большасці формаў пантэізму трывалыя: Сусвет як усёабдымнае адзінства і святасць прыроды. Пантэізм адмаўляе антрапацэнтрызм, прызнаючы фундаментальнае адзінства ўсяго жывога і неабходнасць паважнага стаўлення да прыроды.

Сярод пантэістаў вядуцца спрэчкі пра ўжыванне слова «Бог». Пантэісты не вераць у Бога ў традыцыйным разуменні — у якасці асобы і творцы, з гэтай прычыны адны сучасныя пантэісты імкнуцца не ўжываць слова Бог, бо, паводле іх меркавання, яно ўводзіць у зман. Іншыя мяркуюць, што слова Бог істотна для выражэння моцы іх пачуццяў ад прыроды і Сусвету.

Некаторыя крытыкі сцвярджаюць, што ў пантэізме пад словам «Бог» маецца на ўвазе не што іншае, як «прырода», «Сусвет» ці «рэальнасць». Аднак слова Бог (калі яго ўжываюць) азначае хутчэй выраз пачуццяў пантэіста, чым праяву звышнатуральных сіл у Сусвеце. Апроч гэтага, слова «прырода» лепш адлюстроўвае, сутнасць пантэізму, і сам Бенедыкт Спіноза, падкрэсліваў, што пантэісты — людзі, якія атаясняюць слова Бог з прыродай.

Таксама няма адзінага меркавання пра суадносіны пантэізму і атэізму. Атэісты сцвярджаюць, што нетэістычны бог пантэізму не з’яўляецца богам (у традыцыйным разуменні). Разам з тым, трансцэндэнтнасць бажаства не з’яўляецца абавязковым атрыбутам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* World Pantheist Movement — pantheism.net — сайт Сусветнага пантэістычнага руху 

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Рэлігійная філасофія
Катэгорыя:Філасофія рэлігіі
Катэгорыя:Рэлігіязнаўства
Катэгорыя:Філасофія Старажытнай Грэцыі
*
Катэгорыя:Іслам
Катэгорыя:Хрысціянскае багаслоўе
Катэгорыя:Ератычныя плыні ў хрысціянстве
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Федзькавічы

**Фе́дзькавічы** (, ) — вёска ў Жабінкаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Ракітніцкага сельсавета. У вёсцы пункт збору аплаты за праезд па платнай аўтамагістралі  .

## Гісторыя 
З 1939 года ў БССР. Да 4 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Рагозненскага сельсавета.

## Насельніцтва 
## Выбітныя асобы 
* Андрэй Аляксеевіч Трафімук, савецкі і расійскі вучоны беларускага паходжання ў галіне геалогіі і разведкі нафтавых і газавых радовішчаў
* Васіль Уладзіміравіч Гадулька (1946—1993) — паэт, перакладчык, педагог.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёна
Тутмос I

**Тутмо́с I** — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1504—1492 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Муж сястры Аменхатэпа I Яхмес і, магчыма, сын Яхмаса I ад другараднай (не галоўнай) жонкі Сенісенеб. Імя Тутмос ў старажытнаегіпецкай транскрыпцыі гучала, верагодна, як Джэхутымесу (Дхаўты-масі, літар. «Народжаны Тотам»).

## Радавод 
Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Муса Джаліль

**Муса Джаліль** (; , вёска Мустафіна, Арэнбургская губерня (цяпер Мустафіна, Шарлыкскі раён, Арэнбургская вобласць — , Берлін) — татарскі савецкі паэт, Герой Савецкага Саюза (1956).

## Біяграфія 
Нарадзіўся шостым дзіцем у сям’і. Бацька — Мустафа Залілаў, маці — Рахім Залілава (па нараджэнні Сайфуліна).

Вучыўся ў Арэнбургскім медрэсэ «Хусаінія», дзе акрамя тэалогіі вывучаў свецкія дысцыпліны: літаратуру, маляванне і спевы. У 1919 годзе ўступіў у камсамол і працягнуў вучобу ў Татарскім інстытуце народнай адукацыі (Арэнбург). Удзельнік Грамадзянскай вайны.

У 1927 годзе паступіў на літаратурнае аддзяленне этналагічнага факультэта МДУ. Пасля яго рэарганізацыі скончыў ў 1931 годзе літаратурны факультэт МДУ.

У 1931—1932 гадах быў рэдактарам татарскіх дзіцячых часопісаў, якія выдаваліся пры ЦК ВЛКСМ. З 1933 года загадчык аддзела літаратуры і мастацтва татарскай газеты «Камуніст», якая выходзіла ў Маскве.

У 1932 годзе жыў і працаваў у горадзе Сяроў. У 1934 годзе выйшлі два яго зборнікі: «Ардэнаносныя мільёны» на камсамольскую тэму і «Вершы і паэмы». Працаваў з моладдзю; па яго рэкамендацыях у татарскую літаратуру прыйшлі А. Аліша, Г. Абсалямаў. У 1939—1941 гадах быў адказным сакратаром Саюза пісьменнікаў Татарскай АССР, працаваў загадчыкам літаратурнай часткі Татарскага опернага тэатра.

## Творчасць 
Першы твор быў надрукаваны ў 1919 годзе ў ваеннай газеце «Кызыл йолдыз» (бел. «Чырвоная зорка»). У 1925 годзе ў Казані выйшаў яго першы зборнік вершаў і паэм «Барабыз» (бел. «Мы ідзём»). Ім былі напісаны 4 лібрэта для опер «Алтын чэч» (бел. «Залатавалосая», 1941, музыка кампазітара М. Жыганава) і «Ільдар» (1941).

У 1920-я гады Джаліль піша на тэмы рэвалюцыі і грамадзянскай вайны (паэма «Пройдзеныя шляхі», 1924—1929), будаўніцтва сацыялізму («Ардэнаносныя мільёны», 1934; «Пісьманосец», 1938)

У канцлагеры Джаліль працягваў пісаць вершы, усяго ім было напісана як мінімум 125 вершаў, якія пасля вайны былі перададзеныя яго сакамернікам на Радзіму. За цыкл вершаў «Маабіцкі сшытак» ў 1957 годзе Джалілю была пасмяротна прысуджана Ленінская прэмія Камітэтам па Ленінскіх і Дзяржаўных прэміях у галіне літаратуры і мастацтва. У 1968 годзе пра Мусу Джаліля быў зняты фільм «Маабіцкі сшытак».

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову яго вершы перакладалі Эдзі Агняцвет, Мікола Аўрамчык, Сцяпан Гаўрусёў, Аляксей Пысін.
* Маабіцкі сшытак. Вершы. Мн., 1975
* Я гляджу на зоры. Мн., 1985

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Татарскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Гугеноты

[thumb|100px|[Гугеноцкі крыж]]
**Гугеноты** (фр. Huguenot (s)) — назва з XVI стагоддзя французскіх пратэстантаў (кальвіністаў). Паходзіць ад франка-швейцарскага eyguenot (aguynos), што пазначае члена жэнеўскага пратэстанцкага саюза супраць герцага Савойскага. Слова eyguenot у сваю чаргу паходзіць ад сярэднявечн.-ням. eitgenôz (суч. ням. Eidgenosse) 'субрат, паплечнік, саюзнік'. Пачынаючы з XIV стагоддзя Eidgenosse афіцыйна пазначае проста грамадзяніна Швейцарскай Канфедэрацыі.

## Літаратура 
* De Félice. Histoire des protestants en France
* Anquez. Histoire des assemblées politiques des réformés en France
* Puaux. Histoire de la réforme française
* Lacretelle. Histoire de France pendant les guerres civiles
* Klüpfel. Le colloque de Poissy
* Rémusat. La Samte-Barthelemy
* Challe. Le calvinisme et la ligue
* Schaeffer. Les huguenots du XVI siècle
* Soldan. Gesch. des Protestantismus in Frankreich
* von Pollenz. Gesch. des franz. Calvinismus
* Baumgarten. Von der Bartholomaeusnacht
* Poole. Hist. of the huguenots
* While. Massacre of St. Bartholomew, preceded by a narrative of the religious wars


Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Войны ў Еўропе
Катэгорыя:Войны XVI стагоддзя
Катэгорыя:Рэлігійныя войны
Эсак

**Эсак** — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын Прыяма і Арысбы (ці Прыяма і Алексіроі, народжаны на Ідзе). Быў майстэрскім тлумачальнікам сноў, навучыўшыся гэтаму ад дзеда Меропа. Раіў Прыяму забіць нованароджанага Парыса.

Жонка Астэропа. Сумуючы па памерлай жонцы, пераўтвораны ў птушку Або сумаваў па німфе Гесперыі, Фетыда ператварыла яго ў нырца.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Траада ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Дзеці Прыяма
Тытаніт

**Тытані́т**, сфен — мінерал, астраўны сілікат тытану і кальцыю. Назва паходзіць ад хімічнага элемента тытану, які ўваходзіць у склад мінералу. Сінонім сфен (стар.-грэч. Σφήν - клін) — звязаны з будовай крышталя.

Змяшчае да 40,8 % аксіду тытану, прымешкі жалеза, марганцу, танталу, германію, волава і інш. Цвёрдасць па шкале Моаса 5—5,5, шчыльнасць 3,45—3,6 г/см³.

## Радовішчы 
Сустракаецца амаль паўсюдна. У Расіі шырока распаўсюджаны на Урале, у апатытавых радовішчах на Кольскім паўвостраве. Упершыню ў Расіі быў апісаны Г. Разэ ў 1842 годзе.

Радовішчы сфена ювелірнай якасці вядомыя ў Мексіцы і Бразіліі. Прыгожыя калекцыйныя ўзоры карычняватага колеру сустракаюцца на Урале, жоўта-зялёныя — у Нарвегіі, бясколерныя і цёмна-карычневыя — у Швейцарыі, жоўтыя і чырванаватыя — у Італіі.

Сфен можна зблытаць са шматлікімі ювелірнымі камянямі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Характарыстыка тытаніту 
* Тытаніт у базе мінералаў 
* 
* Титанит // Энцыклапедыя Кругасвет

Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы тытану
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Араба-візантыйскія войны

**Араба-візантыйскія войны** — шэраг ваенных канфліктаў паміж Арабскім халіфатам і Візантыйскай імперыяй на працягу VII—XII стагоддзяў. Пачатак войн адзначыла ўварванне арабаў у Візантыю ў 630-я гады і пачатак тэрытарыяльных захопаў з іх боку. У выніку гэтых войн Візантыя пазбавілася вялікай колькасці сваіх тэрыторый на ўсходзе і поўдні: Палесціны, Сірыі, Егіпта, Паўночнай Афрыкі, Кіпра, Крыта, Сіцыліі, часткі Малой Азіі.

Пачатковая частка канфлікту працягвалася ў 634—717 і скончылася другой арабскай аблогай Канстанцінопаля, пасля чаго арабы былі разбіты і была прадухілена пагроза захопу Малой Азіі імі.

У перыяд з 800-х і да 1169 года вайна, хоць і вялацякучая, працягнулася. Напачатку арабы захопліваюць паўднёвыя італьянскія тэрыторыі Візантыі (востраў Сіцылія) у IX і X стагоддзях. Аднак, пры імператарах македонскай дынастыі ў канцы X стагоддзі Візантыя пераходзіць у контрнаступленне і заваёўвае ў арабаў частку Леванта, а ў прыватнасці такі важны фарпост, як Антыёхію. Візантыйская армія ў тыя часы нават паставіла ў непасрэдную небяспеку Іерусалім. Арабскі султанат Алепа прызнаў сябе васалам Візантыі. У той час таксама былі адваяваны Крыт і Кіпр.

Пасля заваяванняў сельджукаў становішча цалкам змянілася. Візантыя была выбіта з Малой Азіі, значна быў саслаблены і Абасідскі халіфат. Важнейшых канфліктаў паміж арабамі і Візантыяй не было.

## Гл. таксама 
* Арабскія заваяванні
* Арабскае заваяванне Палесціны
* Арабскае заваяванне Егіпта

## Спасылкі 
* Храналогія Візантыі

Катэгорыя:Войны Візантыі
Катэгорыя:Войны Арабскага халіфата
Цюбінгенскі ўніверсітэт

**Цюбінгенскі ўніверсітэт Эберхарда і Карла** () — дзяржаўны ўніверсітэт у горадзе Цюбінген, Бадэн-Вюртэмберг, Германія. Адзін з найстарэйшых універсітэтаў Германіі, заснаваны ў 1477 годзе. Карыстаецца міжнародным прызнаннем у галіне медыцыны, натуральных і грамадскіх навук. Вядомы сваёй велізарнай падтрымкай у ліберальнае хрысціянскае багаслоўе.

Цюбінген разам з Марбургам, Гётынгенам, Фрайбургам і Гайдэльбергам складае пяцёрку класічных «універсітэцкіх гарадоў» Германіі. Сярод выпускнікоў шмат лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, асабліва ў галіне медыцыны і хіміі.

## Факультэты 
* евангельскай тэалогіі;
* каталіцкай тэалогіі;
* юрыдычны;
* эканамічны;
* медыцынскі;
* філасофска-гістарычны;
* сацыяльных і паводніцкіх навук;
* новай філалогіі;
* культуразнаўства;
* матэматыкі і фізікі;
* фізікі і фармацэўтыкі;
* біялагічны;
* геалагічны;
* інфарматыкі і кагнітывістыкі.

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Марцін Вальзер
* Эўхеніа Касеру
* Клаус Кінкель

## Спасылкі 
Катэгорыя:Універсітэты Германіі
Людвіг Уланд

**Людвіг Уланд** (; , Цюбінген — , там жа) — нямецкі паэт, найбуйнейшы прадстаўнік так званай «Швабскай школы» (ням.: Schwäbische Dichterschule) — групы позніх нямецкіх рамантыкаў (Ю. Кернер, Г . Шваб, В. Гаўф, Э. Мёрыке і інш.) Паэт, навуковец, юрыст і грамадскі дзеяч замкнёнага і цеснага асяроддзя роднай Швабіі.

На беларускую мову асобныя вершы пераклаў Уладзімір Папковіч.

## Бібліяграфія 
* *Thomke Н.* Zeitbewusstsein und Geschichtsauffassung im Werke Uhlands. — Bern, 1962.
* *Froeschle H.* Ludwig-Uhland und die Romantik. — Köln — Wien, 1973.
* Uhlands Gedichte, Kritische Ausgabe von E. Schmidt und J. Hartmann, 2 Bde. — Stuttgart, 1898.
* Uhlands sämtliche Werke, hrsg. v. H. Fischer, 6 Bde. — Stuttgart, 1892.
* Uhlands Tagebuch, 1810—1820, hrsg. v. J. Hartmann, 2 Aufl. — Stuttgart, 1898.
* Briefwechsel zwischen J. V. Lassberg und L. Uhland, hrsg. v. F. Pfeiffer. — Wien, 1870.
* *Mayer K.* L. Uhland, seine Freunde und Zeitgenossen, 2 Bde. — Stuttgart, 1867 [Uhland E.].
* *Notter F.* L. Uhland. — Stuttgart, 1863.
* *Keller A. V.* Uhland als Dramatiker. — Stuttgart, 1877.
* *Haag H.* L. Uhland, Die Entwicklung des Lyrikers und die Genesis des Gedichtes. — Stuttgart, 1907.
* *Heine H.* Die Romantische Schule. — Hamburg, 1836.
* *Heine H.* Zeitung für die elegante Welt / Schwabenspiegel. — 1838. — № 236, l/XII.
* *Fischer H.* Die Schwäbische Litteratur im 18. u. 19. Jh. — Tübingen, 1911.
* *Walzel O.* Deutsche Romantik. — Lpz., 1908.
* *Schneider Н.* Uhland. — В., 1920.

Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цюбінгене
Катэгорыя:Памерлі ў Цюбінгене
Марбургскі ўніверсітэт

**Марбургскі ўніверсітэт імя Філіпа** (), *універсітэт Марбурга* — першы пратэстанцкі ўніверсітэт Германіі; заснаваны ў 1527 гесэнскім ландграфам Філіпам Вялікадушным у Марбургу.

## Пра ўніверсітэт 
thumb|left|Марбургскі ўніверсітэт
Марбургскі ўніверсітэт разам з Гайдэльбергскім, Гётынгенскім, Цюбінгенскім і Фрайбургскім адносіцца да ліку гістарычных германскіх універсітэтаў, што сфармавалі на працягу многіх стагоддзяў Германію як агульнаеўрапейскі цэнтр навукі і асветы.

Марбургскі ўніверсітэт узнік як галоўны нямецкі пратэстанцкі ўніверсітэт. Вядомы сваімі даўнімі традыцыямі непрымання абскурантызма.

## Вядомыя асобы 
* Людвіг фон Зібель, археолаг, прафесар

## Беларусы ў Марбургскім універсітэце 
* Аркадзь Арэхва, беларускі грамадскі дзеяч (медыцына)
* Аляксей Арэшка, дзеяч беларускай эміграцыі (хімія, 1947-1949) 
* Раіса Жук-Грышкевіч, беларуская грамадская дзяячка (стаматалогія, 1945-1948)
* Уладзімір Набагез, беларускі грамадскі дзеяч (медыцына, 1945-1949)
* Барыс Рагуля, беларускі палітычны дзеяч, вайсковец (медыцына) 
* Язэп Сажыч, беларускі грамадска-палітычны дзеяч, вайсковец (медыцына, 1945-1950)
* Аўген Смаршчок, праваслаўны святар, старшыня Саюза Беларусаў у Бельгіі (псіхалогія, 1947-1950)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Цюбінген

thumb|200px|left|Від Цюбінгена з боку р. Некар.

**Цюбінген** () — старадаўні горад у Германіі, у цэнтры федэральнай зямлі Бадэн-Вюртэмберг, адміністрацыйны цэнтр акругі Цюбінген. У горадзе знаходзіцца ўніверсітэт Эберхарда-Карла. Насельніцтва 83740 чалавек (на 31-га снежня 2006). 

Старая частка горада добра захавалася, маленькія дамкі, пабудаваныя на ўзгорках, уяўляюць сабою прыемнае відовішча. Прыкладна трэць насельніцтва горада — каля 25&nbsp;000 чалавек — складаюць студэнты. Дзякуючы гэтаму сярэдні ўзрост жыхароў Цюбінгена — самы нізкі ў Германіі. Паводле даных даследавання, праведзенага ў 1995 годзе германскім часопісам «Фокус», Цюбінген займае першае месца па ўзроўні жыцця сярод усіх гарадоў ФРГ.

## Геаграфічнае становішча 
Цюбінгах ляжыць у даліне ракі Некар, прыкладна ў 40 км на поўдзень ад Штутгарта. У 20 км да паўднёва-ўсход ад Цюбінгена пачынаецца горная града Швабскага Альба. На поўначы ад горада пачынаецца ахоўны прыродны парк Шонбух. Цюбінген маляўніча раскінуўся на шматлікіх узгорках і ў далінах паміж імі. Самая нізкая кропка на тэрыторыі горада (305 м над узроўнем мора) знаходзіцца ў яго ўсходняй частцы ў даліне р. Некар, самая высокая (500 м над узроўнем мора) - гара Кольхаў ў Шонбухе на поўнач ад Бебенхаўзена. 

## Гісторыя горада 
* Каля 12.000 да Ражства Хрыстова: першыя паселішчы 
* 85: ўзвядзенне ўмацаванняў рымлянамі 
* 1078: першае дакументальныя згадкі пра замак (ням. Hohentübingen) у сувязі з аблогай, якая ажыццяўляецца каралём Генрыхам IV 
* 1635 і 1636: Вялікая смяротнасць (1.485 памерла толькі ў самім горадзе) 
* 1638: шведская армія ў горадзе 

## Адукацыя 
* Цюбінгенскі ўніверсітэт

### Школы 
#### Гімназіі 
* Гімназія імя Уланда ()
* Гімназія імя Карла-Шміда ()
* Гімназія імя Кеплера ()
* Гімназія імя Вільдэрмута ()
* Гешвістэр-Шоль ()

## Гарады-пабрацімы 
*  Ан-Арбар (), шт. Мічыган, ЗША
*  Вілья-эль-Сальвадор (), Перу
*  Дарэм (), Англія
*  Кільхберг (), Швейцарыя
*  Кінгерсхейм (), Францыя
*  Монтэ (), Швейцарыя
*  Перуджа (), Італія
*  Петразаводск, Расія
*  Эгле (), Швейцарыя
*  Экс-ан-Праванс (), Францыя

## Культура і славутасці 
### Тэатры 
* ()
* ()
* ()

### Музеі 
* ()
* Замак Хоэнцюбінген
* ()
* ()

### Музыка 
* У горадзе ўтварылася і займаецца творчасцю паўэр-метал гурт Abraxas

### Архітэктурныя збудаванні 
### Паркі 
У цэнтры горада знаходзіцца стары батанічны сад.

### Спорт 
### Рэгулярныя мерапрыемствы 
### Кінатэатры 
* Арсенал ()
* ()
* Блакітны Мост ()
* Музей ()

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Людвіг Уланд

Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмберга

Катэгорыя:Універсітэцкія гарады
Універсітэт Фрайбурга

**Універсітэт Фрайбурга** () — адзін з самых старых універсітэтаў Германіі.

Заснаваны ў Фрайбургу 21 верасня 1457 эрцгерцагам Аўстрыі Альбрэхтам VI. Ва ўніверсітэце праходзяць навучанне каля 21000 студэнтаў.

## Факультэты 
З 2002 года ва ўніверсітэце існуюць 11 факультэтаў:
# тэалагічны
# юрыдычны
# эканамічны
# медыцынскі
# філалагічны
# філасофскі
# матэматыка і фізіка
# хімія, фармацыя і геа-навукі
# біялагічны
# лесаводства
# тэхнічны

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Фрайбург
Іаган Петэр Густаў Лежон Дзірыхле

**Іаган Петэр Густаў Лежон Дзірыхле** (; 13 лютага 1805, Дзюрэн, Французская імперыя, цяпер Германія — 5 мая 1859, Гётынген, Гановер, цяпер Германія) — нямецкі матэматык, які ўнёс істотны ўклад у матэматычны аналіз, тэорыю функцый і тэорыю лікаў. Сябра Берлінскай і многіх іншых акадэмій навук.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Буч (рыбалоўства)

**Буч**, або **бучок,** мн. л. **бучы**, **бучкі**, таксама вядомы як **кош** і **вярша** — традыцыйная беларуская рыбалоўная прылада.

Зробленая з прутоў або драніц камера цыліндрычнай або конусападобнай формы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рыбалоўныя снасці
Гайдэльбергскі рамантызм

[thumb|150px|[Клеменс Брэнтана]]
[thumb|150px|[Ахім фон Арнім]]
**Гайдэльбергскі рамантызм** () — зборная назва другога пакалення нямецкіх рамантыкаў, мастацка-культурны цэнтр якіх знаходзіўся ў горадзе Гайдэльбергу. Для гэтай літаратурнай плыні ў рэчышчы нямецкага рамантызму ўласцівая цікавасць да праблем веравызнання, нацыянальнай даўніны і фальклорнай творчасці (браты Грым, Іозеф фон Айхендорф, Ахім фон Арнім, Клеменс Брэнтана). Грунтуючыся на міфалагічных ідэях Шэлінга і братоў Шлегеляў, гейдэльбергскія рамантыкі канчаткова сфармулявалі прынцыпы першага навуковага напрамку ў фалькларыстыцы і літаратуразнаўстве — міфалагічнай школы.

Кандыдат філалагічных навук Святлана Малюковіч ахарактарызоўвае гэты этап нямецкага рамантызму наступным чынам:

## Літаратура 
* Armin Schlechter: *Die Romantik in Heidelberg*. Heidelberg 2007, ISBN 978-3-8253-5385-8
* Herbert Levin: *Die Heidelberger Romantik. Preisschrift der Corps-Suevia-Stiftung der Universität Heidelberg*. München 1922. (Zuverlässige Darstellung aller Fakten, wer sich wann in Heidelberg aufhielt)

Катэгорыя:Рамантызм
Катэгорыя:Літаратура на нямецкай мове
Клеменс Брэнтана

**Клеменс Брэнтана** (; ,  — , ) — нямецкі паэт-рамантык, навеліст і драматург, найбуйнейшы прадстаўнік гейдэльбергскага кола рамантыкаў. Абапіраючыся на народнапесенную творчасць, ён значным чынам удасканаліў нямецкі верш і вызначыў надалей развіццё рамантычнай паэзіі ў Германія. Лірыка К. Брэнтана, зрабіла пераварот у нямецкай паэзіі, паўплывала на творчасць іншых рамантыкаў, асабліва Г. Гейнэ.

## Творчасць 
Літаратурную дзейнасць пачаў пад уплывам Людвіга Ціка. Адыход ад тэматыкі і стылю іенскіх рамантыкаў назіраецца ў рамане «Годві» (1801), камедыі «Понсе дэ Леон» (1804).

Увёў у нямецкую паэзію тэму любоўных пакут, непадуладнага чалавеку ірацыянальнага пачуцця. Найбольшую вядомасць набылі вершы т. зв. рэйнскага цыкла: «Плывец у лодцы», «Вясёлыя музыканты», «Рыбак сядзеў у лодцы» і інш. Верш «Ларэлея» сам нарадзіў народнае паданне, стаў сімвалам рамантычнага мастацтва і натхніў многіх еўрапейскіх паэтаў. З 1810-х г. у творчасці К. Брэнтана ўзмацніліся рэлігійныя пошукі, што адбілася ў духоўных вершах, навелах «Гісторыя сумленнага Касперла і прыгажуні Анерль», «Тры арэхі», «З летапісу вандроўнага шкаляра», у лірычнай драме «Заснаванне Прагі» (1815).

Аўтар сатырычных казак («Казка пра Гокеля і Гінкель» і інш.), оперных лібрэта. Разам з Людвігам Ахімам фон Арнімам выдаў трохтомны зборнік фальклору «Чароўны рог хлопчыка» (, 1806—08), які аказаў вялікі ўплыў на працэс фармавання нямецкай паэзіі.

Яго ўплыў зазналі Генрых Гейнэ, Іозеф фон Айхендорф, Жэрар дэ Нерваль, Гіём Апалінер і іншыя еўрапейскія аўтары, якія стваралі адмысловыя варыяцыі на сюжэт брэнтанаўскай балады «Ларэлей» пра рэйнскую прыгажуню, што вабіла юнакоў і губіла іх насуперак сваёй волі, а сама пакутвала без узаемнага кахання.

## Беларускія пераклады 
Шэраг вершаў Клеменса Брэнтана пераклаў на беларускую мову Уладзімір Папковіч.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Brentano-Bibliographie (pdf-Dokument) wird von der Redaktion der Frankfurter Brentano-Ausgabe, Freies Deutsches Hochstift, Frankfurt am Main, in unregelmäßigen Abständen aktualisiert
* Plan und Stand der Frankfurter Brentano-Ausgabe (FBA) 
* Kommentierte Linksammlung  bei der Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin

Катэгорыя:Выпускнікі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Імам

«*Малітва ў Каіры*», Егіпет, 1865).]]

**Імам** ( — правадыр) — у ісламе духоўная асоба, якая ведае мячэццю, здзяйсняе трэбы. Імам — таксама можа азначаць «прыклад для пераймання». Падчас агульнай абавязковай малітвы, выбіраецца імам, які кіруе ёй. Імам ў малітве можа стаць любы мусульманін, які дасягнуў 8 гадоў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Іслам
Медрэсэ

— адно з трох найбольш вядомых медрэсэ ў Самаркандзе, пабудаванае ў 1619—1636 гг. на плошчы Рэгістан.]]
**Медрэсэ** (араб. مدرسة, літар. «Месца, дзе вывучаюць») — мусульманская навучальная ўстанова, якая выконвае ролю сярэдняй школы і мусульманскай духоўнай семінарыі. Навучанне ў медрэсэ паасобнае і бясплатнае. Выпускнікі медрэсэ маюць права паступаць ва ўніверсітэт.

## Гісторыя 
Першае медрэсэ пры мячэці было адкрыта ў Марока ў 859 (Аль-Карауін). Медрэсэ атрымалі распаўсюджванне ў IX—XIII стагоддзях у краінах, дзе пераважала насельніцтва, вызнаваць іслам.
Маньчжурыя

thumb|200 px|Карта Маньчжурыі

**Маньчжурыя** (таксама **Маньчжу**, Manzhou) — гістарычная назва вобласці, якая ўключае ў сябе сучасную паўночна-ўсходнюю частку Кітая (Дунбэй) і ўсходнюю частку Унутранай Манголіі (аўтаномны рэгіён Кітая). Назва паходзіць ад народа маньчжуры (паўднёвая частка групы тунгусаў) у пачатку XVII стагоддзя, упярод яны мелі сваю дзяржаўнасць.

## Сучасная геаграфія 
У наш час раўнінную частку кітайскай Маньчжурыі займаюць правінцыі Хэйлунцзян, Цзілінь і Ляанін. Хрыбет Вялікі Хінган знаходзіцца на тэрыторыі аўтаномнага раёна Унутраная Манголія.

## Гісторыя 
### Старажытная Маньчжурыя 
У старажытнасці Маньчжурыя падзялялася на мноства асобных уладанняў, якія то злучаліся ў адну дзяржаву пад уладай аднаго правадыра-заваёўніка, то зноў распадаліся. З поўначы рухаліся ваяўнічыя тунгускія плямёны, якія сталі пануючымі ў паўночнай Маньчжурыі. На поўдні кітайская каланізацыя прыносіла з сабой зародкі ханьскай культуры. У X ст. Маньчжурыя падверглася заваяванню кіданей. З 1115 года пануючымі становяцца чжурчжэні, якія стварылі дынастыю Цзінь, якая кантралявала як Маньчжурыю, так і амаль увесь паўночны Кітай. У 1234 годзе Манчьжурыя заваявана манголамі.

У канцы XVI ст. адзін з маньчжурскіх правадыроў, Нурхацы, аб'яднаў пад сваёй уладай мноства маньчжурскіх аймакаў (родаў, уладанняў) і ў 1616 г. абвясціў сябе імператарам. Затым быў заваяваны Ляадун,  які належаў Кітаю. Кітайцы пацярпелі шэраг паражэнняў. Сын Нурхацы, Абахай, уварваўся ў Кітай. У 1644 г. маньчжуры ўзялі Пекін. Пасля доўгай вайны маньчжуры змаглі канчаткова далучыць Кітай да сваёй дзяржавы Цын. Вельмі хутка яны ўспрынялі кітайскую культуру, аднак іх гістарычная радзіма, Маньчжурыя, не была цалкам інтэгравана з заваяваным Кітаем, захоўваючы юрыдычныя і этнічныя адрозненні.

### Маньчжоу-го 
З 1 сакавіка 1932 г. па 19 жніўня 1945 г. на тэрыторыі Маньчжурыі учынена дзяржава Маньчжоу-го. Грашовая адзінка 1 чыяа (1 чыяа = 10 фыням = 100 лі.). Сталіца — Сіньцзін, на чале дзяржавы Пу І (Вярхоўны кіраўнік у 1932—1934 гг., імператар з 1934 г. да 1945 г.). Фактычна Маньчжоу-го кантралявалася Японіяй і цалкам прытрымлівалася  рэчышча яе палітыкі. У 1939 г. узброеныя сілы Маньчжоу-го ўдзельнічалі ў вайне на Халхін-Голе (у праяпонскай гістарыяграфіі «Інцыдэнт у Наманхана»). Маньчжоу-го спыніла быццё 19 жніўня 1945 г. калі самалёт з імператарам Пу І быў захоплены на аэрадроме Мукдэна дэсантнікамі Чырвонай Арміі.


Катэгорыя:Гісторыя Кітая
Адміністрацыйны падзел Егіпта

Егіпет адміністрацыйна падзелены на 29 губернатарстваў (мухафаз,  muḥāfaẓä). 

У 2008 годзе былі створаны губернатарствы Хелуан і 6 кастрычніка. У снежні 2009 было створана губернатарства Луксор.

Губернатарствы падзяляюцца на адміністрацыйныя цэнтры ці раёны (марказы) і гарады.

## Спасылкі 
* Population and area data
* Map
Вадзі-аль-Хітан

**Вадзі-аль-Хітан** (, «Даліна кітоў») — палеанталагічныя знаходкі, размешчаныя ў егіпецкім губернатарстве Фаюм прыблізна ў 150 км да паўднёвага захаду ад Каіра. У ліпені 2005 года яны былі ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА дзякуючы добра захаваным у вялікай колькасці выкапнёвым рэшткам старажытных кітоў, якія належаць да былога падатрада Archaeoceti. Гэтыя закамянеласці ілюструюць частку эвалюцыйнага працэсу — паходжанне кітоў ад жывёл, якія насялялі на сушы. Асоба ахоўны ландшафт, у якім размешчаны гэтыя ўзоры, таксама даступны і прыдатны для даследаванняў.

## Апісанне 
left|200px|thumb|Шкілет кіта
left|200px|thumb|Шкілет кіта
Рэшткі з Вадзі-аль-Хітана не былі першымі выяўленымі ўзорамі старажытных кітоў, аднак адрозніваюцца вялікай колькасцю і добрай захаванасцю — захавалася нават змесціва страўнікаў некаторых узораў. Знойдзеныя ў Вадзі аль-Хітан рэшткі іншых жывёл — акул, кракадзілаў, піларылых, чарапах і скатаў — дазваляюць узнавіць навакольнае асяроддзе і экалагічны стан таго перыяду.

Першыя выкапнёвыя рэшткі былі знойдзены ў Вадзі-аль-Хітан узімку 1902—1903 года. на ім маюцца добра развітыя перапонкі з пяццю пальцамі і нечакана добра развітыя заднія канечнасці, раней невядомыя ні ў аднаго з відаў старажытных кітоў. Іх форма была змеепадобная і яны былі драпежнымі.

Вадзі-аль-Хітан з'яўляецца таксама месцам рассялення 15 відаў пустэльных раслін, 15 відаў сысуноў, уключаючы паўночнаафрыканскага шакала, чырвоную лісіцу, егіпецкага мангуста, афрыканскую дзікую кошку і іншых. Таксама зарэгістравана прысутнасць 19 відаў гадаў і 36 відаў птушак, якіх прыцягваюць азёры Вадзі-аль-Раяна.

## Цікавыя факты 
У ліпені 2007 года егіпецкі ўрад заявіў, што дзве машыны кіруемыя бельгійскімі дыпламатамі заехалі на ахоўную тэрыторыю і вырабілі шкоду ў памеры 325&nbsp;000 долараў ЗША. Бельгійскі ўрад адмовіўся прызнаць факт шкоды сваімі дыпламатамі. Інцыдэнт застаўся нявырашаным.

Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Егіпце
Ум эль-Кааб

**Ум-эль-Кааб** (**Umm el-Qa`āb**, часам пішуць **Umm el Ga’ab**; ) — найстаражытнейшы ў Егіпце царскі некропаль размешчаны ў 1,5 км да захаду ад Абідаса. У некропалі выяўлены грабніцы дадынастычных кіраўнікоў і кенатафы цароў I—II дынастый. Грабніца збудаваная для цара I дынастыі Джэра, прынамсі, з часу Сярэдняга царства прымалася за грабніцу Асірыса і служыла аб'ектам глыбокай пашаны паломнікаў. Сучасная назва мясцовасці перакладзе з арабскага — «Маці чыгуноў». Назва паходзіць ад велізарнай колькасці асколкаў керамікі, пакінутых ад рэлігійных паломнікаў.thumb|285px|Від некропаля Ум-эль-Кааб

## Літаратура 
* Émile Amèlineau: *Nouvelles Fouilles d’Abydos 1 und 2.* 1895—1904.
* A. J. Arkell: *The Prehistory for the Nile Valley.* 1975.
* Günter Dreyer u.a.: *Umm el-Qaab — Nachuntersuchungen im Frühzeitlichen Königsfriedhof 7./8. Vorbericht*, in: *Mitteilungen des DAI.* Kairo 52, Mainz 1996, ISBN 3-8053-1861-8.
* Günter Dreyer: *Umm El-Quaab I-Das prädynastische Königsgrab U-j and seine frühen Schriftzeugnisse.* Mainz 1998, ISBN 3-8053-2486-3.
* Wolfgang Helck, Eberhard Otto: *Lexikon der Ägyptologie.* 7 Bände. 1975—1992.
* Gabriele Höber-Kamel: *Abydos — Religiöses Zentrum der Auferstehung*, in: Kemet, Heft 2, Berlin 2000,  S. 4-9.
* Michael A. Hoffman: *Egypt Before the Pharaos. The Prehistoric Foundations of Egypt Civilization.* 1979, ISBN 0880294574.
* Michael Müller: *Umm el-Qaab*, in: Kemet, Heft 2, Berlin 2000, S. 15-19
* Henri Édouard Naville: *The Cementeries of Abydos 1.* 1914.
* Flinders Petrie: *The Royal Tombs of the First Dynasty. Part I.* London 1900.
* Hermann Alexander Schlögl: *Das alte Ägypten*. Beck, München 2008, ISBN 3-406-48005-5

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Егіпце
Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Катэгорыя:Геаграфія Егіпта
Катэгорыя:Грабніцы
Мсціслаў Ізяславіч

**Мсціслаў Ізяславіч** (пачатак XI ст. — 1069) — князь наўгародскі (1054—1067), полацкі (1069).

## Біяграфія 
Сын Ізяслава Яраславіча.

У 1054 годзе, пасля смерці вялікага князя Яраслава, наўгародскі князь Ізяслаў Яраславіч заняў сталец у Кіеве, а Ноўгарад пакінуў Мсціславу.

У 1066 годзе полацкі князь Усяслаў Брачыславіч аблажыў Пскоў, не ўзяў яго, але разбіў на рацэ Чарэсе наўгародскае войска Мсціслава, якое ішло на дапамогу, і пасля захапіў Ноўгарад, напалову спаліў горад, вывеў палон і зняў з наўгародскага Сафійскага сабора званы, забраў царкоўнае начынне. Мсціслаў уцёк у Кіеў да бацькі.

Ізяслаў Яраславіч, па вяртанні з Польшчы ў 1069 годзе, паслаў сына наперад сябе ў Кіеў, дзе Мсціслаў учыніў расправу над завадатарамі паўстання, вінаватых у выгнанні бацькі забіў або асляпіў.

У 1069 годзе, пасля перамогі над Усяславам Брачыславічам, атрымаў ад бацькі сталец у Полацку, дзе неўзабаве памёр.

Вядомы сын Расціслаў (памёр 1.10.1093), князь берасцейскі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Войтович Леонтій. Ізяславичі. Турово-Пінські князі. Четвертинські. Сокольські // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1.
* Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия: в 2 т. / Автор-составитель В. В. Богуславский — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — Т. 1. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 5-224-02249-5.
* Рыжов К. Все монархи мира. Россия — М.: Вече, 1998. — 640 с. — 16 000 экз. — ISBN 5-7838-0268-9.

Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Рурыкавічы