open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)

**Фрыдрых II Штаўфен** (; , Езі, правінцыя Анкона, Папская вобласць, цяпер Італія — , замак Фьёрэнціна каля Лучэры, правінцыя Апулія, Сіцылійскае каралеўства, цяпер Італія) — кароль Германіі (рымскі кароль) з 5 снежня 1212, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі з 22 лістапада 1220 г, кароль Сіцыліі (пад імем Федэрыка I, 1197—1212 і 1217—1250). З дынастыі Штаўфенаў, сын Генрыха VI і Канстанцыі Нарманскай, унук Фрыдрыха I Барбаросы і караля Сіцыліі Ражэра II. Кіраўнік Шостага крыжовага паходу (1228—1229).

Катэгорыя:Каралі сіцылійскія
Катэгорыя:Гогенштаўфены
Катэгорыя:Герцагі швабскія
Катэгорыя:Каралі іерусалімскія
Катэгорыя:Каралі германскія
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Удзельнікі Шостага крыжовага паходу
Бандарныя вырабы

. (Віцебская вобласць, Гарадоцкі раён)]]
, сабраныя экспедыцыяй Вацлава Ластоўскага ў 1928 годзе.]]
**Банда́рныя вы́рабы** — драўляныя ёмістасці і посуд, вырабленыя з драўляных клёпак для вадкіх і сыпучых рэчываў, бытавых патрэб.

Па форме клёпак, якія могуць быць падоўжанымі трапецападобнымі і акруглымі выпуклымі, магчыма падзяліць на
* кадзепадобныя (канічнай формы),
* бачарныя (пукатыя).

Паводле прызначэння:
* ёмістасці для вады і вадкасцей — транспартная бочка, кадушка, вядро, біклага, барылка, конаўка;
* ёмістасці для сельскагаспадарчых прадуктаў — кадзь, бочка, бачурка, кубелец;
* ёмістасці для бытавых патрэб — кубел, жлукта, цэбар, дзяжа, бойка, бельчык, ражка і інш.;
* меры ёмістасці — карэц, гарнец, асьміна.

Некаторыя бандарныя вырабы аздабляліся разьбой, размалёўкай, выпальваннем.

У сучаснасці месца большасці драўляных бандарных вырабаў занялі ёмістасці з металу, пластмас, шкла, фарфору і інш.

## Літаратура 
* 
* *Калядзінскі Л. У.* Бандарныя вырабы // 
* 

Катэгорыя:Ёмістасці
Марскія акуні

**Марскія акуні**  (*Sebastes*) — род касцістых рыб сямейства скарпенавых падатраду перкоідных, маюць атрутныя залозы на вострых промнях плаўнікоў, укол выклікае балючае мясцовае запаленне.

У родзе марскія акуні налічваецца каля 90 відаў, з якіх 4 жывуць у паўночных водах Атлантычнага, а амаль усе астатнія - ва ўмераных водах паўночнай часткі Ціхага акіяна, прычым каля амерыканскага ўзбярэжжа іх разы ў два больш, чым каля азіяцкага. Сярод гэтых відаў самыя дробныя ледзь дасягаюць у даўжыню 20 см, а самыя буйныя перавышаюць 1 м, пераўзыходзячы па памерах ўсе іншыя віды сямейства і дасягаючы масы 15 кг. Па форме цела марскія акуні нагадваюць рачнога, але тым не менш настолькі адрозніваюцца ад яго па многіх асаблівасцях знешняй і ўнутранай будовы. Жывуць марскія акуні да 15 гадоў.

## Спасылкі 
* Сямейства скарпенавыя  — артыкул у энцыклапедыі florAnimal.

Катэгорыя:скарпенавыя
Цынхай

**Цынхай** — шматнацыянальная, хоць і параўнальна маланаселеная правінцыя на захадзе цэнтральнай часткі Кітая. Сталіца і найбуйнейшы горад — Сінін. Насельніцтва — 5,39 млн чалавек (30-е месца сярод правінцый; 2004 г.). Да далучэння да Кітаю гэтая вобласць называлася Кукунор (манг. Хөх нуур), або Амдо (тыб. ཨ་མདོ) і была населена амаль выключна тыбетцамі і манголамі.

## Спасылкі 
* The Provincial Government of Qinghai 
* Large map of Qinghai
Тыбецкі аўтаномны раён

**Тыбецкі аўтаномны раён** — аўтаномны раён на захадзе КНР.

У КНР часам завецца проста Сіцзан («Тыбет»), хоць гістарычна Тыбет займаў вялікую тэрыторыю. Сталіца і найбуйнейшы горад - Лхаса (Ласа). Насельніцтва 2.740.000 чалавек (31-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.).

## Геаграфія 
Тыбецкі аўтаномны раён (Сіцзан) займае плошчу 1228400 км² (2-е месца сярод адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў КНР) і размешчаны на Тыбецкім нагор’і, у самым высакагорным рэгіёне Зямлі. На поўдні ТАР знаходзяцца схілы Гімалайскі горнай сістэмы, а на мяжы з Непалам — гара Джамалунгма.

Тыбецкі аўтаномны раён мяжуе з кітайскімі правінцыямі Юньнань, Цынхай, Сычуань, Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёнам, Індыяй, Кашмірам, Непалам, Бутанам.

## Транспарт 
Транспарт доўгі час быў фактарам, які стрымлівае развіццё Тыбету, паколькі ТАР размешчаны на сугор’і, якое адрозніваюць складаныя геаграфічныя ўмовы для будаўніцтва аўтадарог, а таксама абмежаваныя тэхналагічныя і фінансавыя магчымасці. З 2012 года цэнтральны ўрад павялічвае капіталаўкладанні ў інфраструктурнае будаўніцтва, дзякуючы чаму вялікі прагрэс быў дасягнуты ў развіцці мясцовай транспартнай галіны. Агульная даўжыня чыгунак у Тыбеце да 2021 года дасягнула 954 кіламетраў. Адкрыта 130 авіяліній, а пасажырапаток тыбецкіх аэрапортаў перавысіў 5 млн чалавек па выніках 2020 года.

## Гл. таксама 
* Тыбет

## Літаратура 
* 
## Спасылкі
Марскія карасі

**Марскія карасі** (*Sparidae*) — сямейства рыб, якое адрозніваецца своеасаблівай, моцна спецыялізаванай будовай зубоў: пярэднія зубы ў выглядзе разцоў, бакавыя ў выглядзе карэнных, нёба звычайна без зубоў.

## Знешні выгляд 
Сціснутае, падоўжанае, высокае круглявае або даўгаватае цела пакрыта лускай. Рот на канцы морды, вочы ўмеранай велічыні. Адзін спінны плаўнік з пярэдняга аддзела з калючымі прамянямі, з задняга — з мяккімі. Заднепраходны плаўнік з 3 шыпамі; грудныя плаўнікі на грудзях з адным шыпом. Даўжыня ад 10 см да 1,5 м. Афарбоўка яркая, разнастайная. Мноства зубоў.

## Гл. таксама 
* Acanthopagrus bifasciatus
Марсілея

**Марсілея**, таксама **Вадзяная канюшына** (*Marsilea*) — род папарацей сямейства марсілеевыя.

## Пашырэнне 
Род утрымлівае каля 60 сучасных і 10 выкапнёвых відаў раслін. Яны даволі шырока распаўсюджаны ў тропіках, субтропіках і ўмераных абласцях усёй Зямлі, але ў паўночным паўшар'і прадстаўлены найлепш.

Гэта разнаспоравыя водныя, земнаводныя, балотныя і сухапутныя травяністыя расліны з тонкімі разгалінаванымі карэнішчамі, нярэдка з клубнепадобнымі вырастамі, якія даюць пачатак новым раслінам.

На Беларусі ў пакоях і арандарэях культывуюць марселею чатырохлістую.

## Асаблівасці біялогіі 
Доўгія тонкія чаранкі марсілеі маюць чатыры лісточкі. Органы спаранашэння мікра- і мегаспарангіі сабраны ў сорусы і заключаны ў замкнутую ёмістасць, якая атрымала назву спаракарпія. У спаракарпіях развіваюцца сорусы мега- і мікраспарангіяў. Сорусы звычайна змешанага тыпу, іх лік у спаракарпіі вар'іруе ад 2 да 12 у розных відаў. Суадносіны мікраспарангіяў і мегаспарангіяў унутры аднаго соруса таксама непастаянныя. Сустракаюцца экзэмпляры марсілей, у сорусах якіх адсутнічаюць мегаспарангіі. Як правіла, у мікраспарангіях развіваецца па 64 мікраспоры, а ў мегаспарангіях — па адной буйной мегаспоры.

Сценкі спарангіяў аднаслойныя, без кальца. Пасля ўскрывання сценкі спарангія споры ў вадзе пачынаюць прарастаць. Мужчынскі зарастак мае 2 праталіяльныя клеткі з двума антэрыдыямі, кожны з каторых мае сценку з двух клетак і адну сперматагенную клетку. Пры прарастанні мегаспоры ўтвараецца 2 неаднолькавыя клеткі — ніжняя буйная вегетатыўная, багатая пажыўнымі рэчывамі, і верхняя маленькая сасочкападобная — археганіяльная, якая фарміруе адзін архегоній. Пасля апладнення зародак хутка развіваецца ў новую расліну.

## Віды 
Паводле базы дадзеных *The Plant List* (на ліпень 2016) род уключае 28 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Статус некалькіх відаў пакуль не вызначаны:
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

## Спасылкі 
* Mabberley, D.J. (1997). *The Plant-Book*. Cambridge University Press.
* Edmund Russow: *Histologie und Entwicklungsgeschichte der Sporenfrucht von Marsilia.* Dissertation. Dorpat 1871 (PDF )
* Johnson 1986 Systematics of the New World species of Marsilea. Syst. Bot. Monog. 11:1-87.
* World species list for *Marsilea* 

Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Марсілеевыя
Эдрыян Сміт (архітэктар)

**Эдрыян Сміт** () — архітэктар з амерыканскай фірмы «Скідмар, Оўінгс і Мерыл». Распрацаваў праект небаскроба «Бурж Дубай». Таксама з’яўляецца аўтарам праекта небаскроба Цзінь Маа, размешчанага ў Кітаі.

Катэгорыя:Архітэктары ЗША
Катэгорыя:Архітэктары небаскробаў
Катэгорыя:Архітэктары Дубая
Катэгорыя:Архітэктары Чыкага
Катэгорыя:Архітэктары ААЭ
Катэгорыя:Архітэктары Кітая
Катэгорыя:Архітэктары Гуанчжоу
Катэгорыя:Архітэктары Шанхая
Партулак

**Партулак**, або **Дандур** (*Portuláca*) — род кветкавых раслін сямейства . Існуе больш за 100 (па іншых звестках, каля 200) відаў.

Сучасная навуковая назва расліны дадзена з-за спосабу раскрыцця насеннай каробачкі, паходзіць ад  — веснічкі.

## Арэал 
Пашыраны ў трапічных, субтрапічных і часткова ва ўмераных паясах. На тэрыторыі Беларусі ў дзікай прыродзе сустракаецца  — амаль касмапалітнае пустазелле. Трапляецца на палях, засмечаных месцах, уздоўж дарог. У Цэнтральным батанічным садзе НАН Беларусі інтрадукаваны .

## Апісанне 
Аднагадовыя ці шматгадовая мясістая травяністая расліна, вышынёй 10—30 см. Корань верацянопадобны, галінасты. Сцябло сакавітае, дудчатае, разгалінаванае. Лісцінкі зялёныя, сакавітыя, авальныя, нагадваюць пляскатыя яйкі, чаргаваныя, сядзячыя. Квітнее з чэрвеня па верасень. Кветкі пераважна дробныя, адзіночныя або ў пазушных пучках, двухполыя, белыя, жоўтыя, часам цёмна-карычневыя, размешчаны па дзве-тры ля разгалінавання сцябла. Плод — каробачка.

## Ужыванне 
Аднагадовы  ўжываецца ў ежу як салата.

Харчовая, лекавая і дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* 
*  — С. 123.

## Спасылкі 
* 
* Portulaca  // The Plant List
* Genus: *Portulaca* L. // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)

Катэгорыя:Партулакавыя
Катэгорыя:Спецыі
Ядзерны рэактар

thumb|Ядзерный рэактар CROCUS
**Ядзерны рэактар** — прыстасаванне, у якім ажыццяўляецца кіруемая ланцуговая ядзерная рэакцыя, што суправаджаецца выдзяленнем энергіі. Першы ядзерны рэактар пабудаваны ў снежні 1942 года ў ЗША пад кіраўніцтвам Э. Фермі. У Еўропе першым ядзерным рэактарам стала ўстаноўка Ф-1. Яна была запушчана 25 снежня 1946 года ў Маскве пад кіраўніцтвам І. В. Курчатава.

Да 1978 года ў свеце працавала ўжо каля сотні ядзерных рэактараў розных тыпаў. Складнымі часткамі любога ядзернага рэактара з'яўляюцца: актыўная зоны з ядзерным палівам, звычайна аточаная адбівальнікам нейтронаў, цепланосьбіт, сістэма рэгулявання ланцуговай рэакцыі, радыяцыйная ахова, сістэма дыстанцыйнага кіравання. Асноўнай характарыстыкай ядзернага рэактара з'яўляецца яго магутнасць. Магутнасць у 1 МВт адпавядае ланцуговай рэакцыі, у якой адбываецца 3×1016 актаў дзялення ў 1 сек.

## Глядзіце таксама 
* Гетэрагенны ядзерны рэактар
* Гамагенны ядзерны рэактар


*
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Ядзерная хімічная тэхналогія
Генеральныя штаты

* Генеральныя штаты, Францыя — вышэйшая саслоўна-прадстаўніцкая ўстанова ў 1302—1789 гг
* Генеральныя штаты, Нідэрланды — парламент.
Энкі

**Энкі**, **Эа** (, ці па прынятаму ў навуцы, але няправільнаму чытанню — *Эя*) — адзін з галоўных багоў шумера-акадскага пантэону, гаспадар зямлі, прэсных вод і падземнага сусветнага акіяну, таксама ўладар мудрасці і магіі, абаронца людзей перад багамі, заступнік шумерскага горада Эрэду.

Упершыню яго імя сустракаецца на шумерскіх таблетках XXVIII - XXVII стст. да н. э. Энкі стварае людзей і разам з братам Энлілем - малодшых багоў, адказных за жывёлу і зерне, упарадкуе навакольны свет, апладняе глебу, вынаходзіць плуг, матыку і форму для цагліны, валодае магічнай сілай *мэ*.

У шумера-акадскім мастацтве маляваўся як чалавек у доўгай вопратцы, з якога струменяцца Тыгр і Еўфрат. У Асірыі і Вавілоніі - як вадзяны чалавек ці марская чарапаха. У Вавілоне  вядома выява ў выглядзе аленя, што танцуе вакол сусветнага акіяну.

Прысвечаныя Энкі ўшанаваныя жывёліны - баран і алень.

## Спасылкі 
* Enki - World History Encyclopedia
* Enki/Ea (god)

Катэгорыя:Багі зямлі
Катэгорыя:Багі мудрасці і ведаў
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Марскія павукі

**Марскія павукі** (*Pantopoda*, Gerstaeker, 1862) — клас марскіх хеліцэравых (Chelicerata).

## Апісанне 
Даўжыня 0,8—72 мм. Цела складаецца з масіўнага хабатка, сегментаванага тулава і кароткага хваставога аддзела. На спіне вочны бугор з 4 вокамі. 1-я пара канечнасцей (клюшнепадобных) служыць для захопу корму, 2-я і 3-я шчупальцападобныя пары — для дотыку (а ў самцоў 3-я і для выношвання патомства), 4—7-я пары — хадзільнью ногі (з размахам ад 1,4 мм да 50 см). Унутры іх знаходзяцца адгалінаванні кішэчніка і палавыя залозы.

## Пашырэнне 
Вядомы з ніжняга дэвону (каля 400 млн. гадоў назад). Жывуць практычна на ўсіх глыбінях, ад літаралі да абісалі, ва ўмовах нармальнай салёнасці. Сустракаюцца ва ўсіх морах. У цяперашні час вядома больш за 1000 сучасных відаў. Часам марскіх павукоў вылучаюць з хеліцэравых ў самастойны таксон.

## Асаблівасці біялогіі 
Драпежнікі і паўпаразіты, кормяцца мяккімі тканкамі донных беспазваночных.

Раздзельнаполыя, развіццё з ператварэннем.

## Літаратура 
* 
* Cotton, T.J., & Braddy, S.J. (2004). *The phylogeny of arachnomorph arthropods and the origin of the Chelicerata*. // *Transactions of the Royal Society of Edinburgh: Earth Sciences*, 94: 169—193.  
* Dunlop J. A. & C. P. Arango (2005). *Pycnogonid affinities: a review*. // Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research 43: 8-21.  


Катэгорыя:Класы жывёл
Марскія жалуды

**Марскія жалуды** (*Balanus*) — самы распаўсюджаны і багаты відамі род у сямействе вусаногіх ракападобных. Марскія прымацаваныя арганізмы.

## Апісанне 
Цела гэтых рачкоў пакрыта вонкавым вапняковым шкілетам, які складаецца з асобных вапняковых пласцінак і падобна вонкава на жолуд. Пласцінкі ўтвараюцца як прадукт выдзялення бакавых (мантыйных) складак скурных
покрываў. Па перыферыі размешчаны шэсць нерухомых пласцінак — дзве няпарныя (пярэдняя і задняя) і чатыры парныя. Яны ўтвараюць сценку ракавіны. Зверху знаходзяцца чатыры рухомыя пласцінкі, якія ўтвараюць вечка. Так фарміруецца складаная ракавіна, ці домік. Створкі вечка могуць раскрывацца і змыкацца дзякуючы мускулам, і з доміка час ад часу высоўваюцца вусікападобныя лоўчыя ногі, якія выконваюць характэрныя веерападобныя рухі, ствараючы ток вады.

Свабодна перамяшчаюцца толькі лічынкі, дарослыя асобіны вядуць прымацаваны спосаб жыцця, але часам пасяляюцца на рухомых аб’ектах. Марскія жалуды прымацоўваюцца да субстрату з дапамогай шырокай падэшвы. Яна фарміруецца з пярэдняй часткі галавы і антэнул рачка. Гэта звязана з тым, што рухомая лічынка перад метамарфозам прымацоўваецца да субстрату галаўным канцом з дапамогай размешчаных на антэнулах цэментных залоз. Такім чынам, дарослы рачок апынаецца ляжачым на дне ракавіны спінным бокам цела ўніз, а яго канцавіны накіраваны ўверх. Складка покрываў — мантыя, якая акружае цела, фарміруецца як выраст подэшвы.

Антэны ў марскіх жалудоў атрафіраваныя ў сувязі з прымацаваным спосабам жыцця. Задняя частка галавы рачка ўздутая, на ёй, на верхавіне невялікага хабатка, размешчана ротавая адтуліна. Будова ротавых частак спрошчаная, таму што яны не служаць для захопу ежы.

Грудны аддзел марскога жолуда нясе шэсць пар галінастых канцавін, размеры якіх павялічваюцца спераду назад. Яны падоўжаныя, пакрытыя доўгімі шчацінкамі з боку, звернутага да роту, і маюць выгляд «вусікаў».

## Асаблівасці біялогіі 
Ежай марскіх жалудоў з’яўляюцца планктонныя арганізмы — галоўным чынам, весланогія ракападобныя, а таксама водарасці і нават бактэрыі. Акрамя фільтрацыі дзякуючы руху грудных ножак адбываецца абнаўленне вады ў паражніне доміка, што неабходна для газаабмену і выдалення прадуктаў жыццядзейнасці. Дыханне ажыццяўляецца цераз покрывы. Рух крыві адбываецца за кошт скарачэння мускулаў.

Марскія жалуды маюць гермафрадытную палавую сістэму. Яйцаводы адкрываюцца ў аснове пярэдняй пары грудных ножак. Апладненне ўнутранае, перакрыжаванае.

## Літаратура 
* *Круглова О. Ю.* Класс Crustacea — Ракообразные: метод. рекомендации. В 2 ч. Ч. 1. Низшие ракообразные. — Минск: БГУ, 2014. - 41 с.

Катэгорыя:Вусаногія
Віленска-Радамская унія

**Віленска-радамская унія** — дзяржаўная і палітычная дамова ВКЛ і Польскага каралеўства, заключаная ў Вільні і ратыфікаваная Кароннай Радай у Радаме ў 1401 годзе. Па ўмовах уніі ВКЛ заставалася самастойнай дзяржавай у саюзе з Польшчай. Пажыццёва перадавала кіраўніцтва ВКЛ вялікаму князю Вітаўту з захаваннем вярхоўнай улады Ягайлы. Пасля смерці Вітаўта ўлада пераходзіла да Ягайлы ці яго законных нашчадкаў.

Унія ацэньваецца як узмацненне літоўска-польскіх стасункаў.

## Перадумовы 
У 1399 годзе падчас родаў памерла каралева польская Ядвіга, не пакінуўшы Ягайлу нашчадкаў. Калі б польскія шляхцічы прымусілі Ягайлу адмовіцца ад трону, яму б давялося спрабаваць вярнуць сабе княжацкую пасаду ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, у сваю чаргу, мусіў бы ці вярнуцца ў Трокскае княства, ці распачаць чарговую грамадзянскую вайну.

На сходзе ў 1398 годзе літоўскія і рускія князі і баяры абвясцілі Вітаўта самастойным кіраўніком дзяржавы, якая стала называцца Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае. Аднак у наступным годзе Вітаўт пацярпеў трагічную паразу ад татараў на Ворскле. Акрамя таго, выбухнулі паўстанні ў Смаленскім княстве, Ноўгарадскай і Пскоўскай рэспубліках. Гэтыя чыннікі таксама прымушалі яго да заключэння пагаднення з Ягайлам.

## Заключэнне 
Перамовы пачаліся ў снежні 1400 года ў Гродна. Унія была падпісаная ў трох асобніках: першы акт падпісаны Ягайлам (арыгінал не захаваўся), другі Вітаўтам і літоўскай шляхтай (18 студзеня 1401 года ў Вільні). Віленскую дамову 11 сакавіка 1401 года пацвердзіла каронная рада ў Радаме. На момант падпісання уніі ні Вітаўт, ні Ягайла не мелі нашчадкаў, аднак кожны спадзяваўся, што яго будучаму сыну дастанецца ў спадчыну Вялікае Княства і Карона.

## Значэнне і наступствы 
Беручы пад увагу смерць каралевы Ядвігі ў 1399 і брак патомства ад яе шлюбу з Ягайлай, літоўскія баяры атрымалі магчымасць у выпадку смерці караля супольна з польскімі панамі абіраць новага манарха.

Бакі дамовіліся пра супольны саюз для ўзаемнай абароны, што дазволіла Вітаўту зладзіць наступ супраць крыжакоў і ініцыяваць першае жамойцкае паўстанне. У канчатковым выніку супольныя дзеянні літоўска-польскага хаўрусу дазволілі атрымаць вырашальную перамогу над Тэўтонскім Ордэнам у Грунвальдскай бітве.

## Ацэнкі 
Падпісанне дамовы па-рознаму трактуецца літоўскімі і польскімі гісторыкамі. Некаторыя называюць гэта Вітаўтавай памылкай, бо гэта пазбавіла яго магчымасці атрымаць тытул караля Літвы. Іншыя сцвярджаюць, што гэта была саступка Польшчы, планы якой пра інкарпарацыю Вялікага Княства ў яе склад праваліліся. Больш познія даследванні не надаюць асаблівай значнасці пагадненню, называючы яго звычайнай мадыфікацыяй літоўска-польскіх стасункаў, паўсталых у 1392 годзе.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XV стагоддзя
Катэгорыя:Польска-літоўскія уніі
Марское права

**Марское права** (міжнароднае марское прыватнае права)  — галіна міжнароднага прыватнага права, якая рэгулюе маёмасныя адносіны, ускладненыя замежным элементам, якія ўзнікаюць у працэсе міжнароднага эканамічнага абароту і звязаныя з моракарыстаннем.

Марское права варта адрозніваць ад міжнароднага марскога публічнага права, якое рэгламентуе адносіны паміж дзяржавамі па пытаннях выкарыстання сусветнага акіяна.

## Суб'екты 
Суб'ектамі марскога права з'яўляюцца суб'екты міжнароднага прыватнага права, г. зн. дзяржавы, юрыдычныя і фізічныя асобы.
Звычайна ў прыватных ўзаемаадносінах дзяржава сама па сабе не ўдзельнічае, а прадстаўлена дзяржаўнымі прадпрыемствамі. Калі ж у прыватныя адносіны ўступае непасрэдна дзяржава (яе органы), то ў дадзеным выпадку, уступаючы ў прыватныя ўзаемаадносіны, яна адмаўляецца ад свайго вяршэнства (суверэнітэту) і выступае раўнапраўным удзельнікам прыватных узаемаадносін, як юрыдычная або фізічная асоба.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Міжнароднае прыватнае права
Мархур

**Мархур**, **Вінтарогі казёл** (*Capra falconeri*) — парнакапытная жывёла з роду горных казлоў сямейства пустарогія (Bovidae).

## Апісанне 
Назва гэтага віду паходзіць ад формы рагоў, што закручваюцца накшталт лейцара або шрубы. У самцоў на шыі і грудзях падвес з падоўжаных цёмных валасоў. Афарбоўка поўсці звычайна рудавата-шэрая, у старых самцоў — брудна-белая. Даўжыня цела да 1,7 м, вышыня ў карку 90 см, важыць да 90 кг, радзей больш.

У самцоў рогі дасягаюць 1,5 м і больш, у самак невялікія рожкі 20-30 см даўжыні.

## Арэал 
Распаўсюджаны ў Заходніх Гімалаях, Кашміры, Малым Тыбеце і Афганістане, а таксама ў гарах па рацэ Пяндж, хрыбтах Кухі-Тангтоб і Бабатаг у Таджыкістане. Утварае некалькі падвідаў, якія адрозніваюцца формай рагоў. Вінтарогі казёл засяляе стромкія схілы цяснін, скалы і абрывы на вышыні ад 500 да 3500 метраў, сілкуючыся травой і лісцем. З'яўляецца родапачынальнікам некаторых парод хатніх коз.

Вінтарогі казёл — адзін з сімвалаў Пакістана (дзе вядомы як мархур, мархор — «змеяяд»).

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1839 годзе
Катэгорыя:Казлы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Фаўна Цэнтральнай Азіі
Акіянічнае дно

thumb|250px|Графік, які паказвае ваганні глыбінь акіяна
**Акіянічнае дно** — паверхня літасферных пліт, якая пакрыта водамі сусветнага акіяна.

## Рэльеф дна 
Падводны рэльеф не менш разнастайны, чым рэльеф мацерыкоў. Тут ёсць хрыбты, расколіны і даліны. Асноўныя часткі дна — падводная ўскраіна мацерыка, ложа акіяна, глыбакаводныя жолабы і сярэдзінна-акіянічныя хрыбты.

Падводная ўскраіна мацерыка складаецца з шэльфа (водмелі), мацерыковага схілу і мацерыковага падножжа. Шэльф апярэзвае кантынентальную сушу. Ён уяўляе з сябе падводную раўніну з невялікім нахілам, у якой ёсць скальныя ўтварэнні. Глыбіня шэльфа ў сярэднім каля 130 метраў. Аднак, на берагах, схільных да абледзянення, у шэльфе за кошт руху леднікоў ўтвараюцца паглыбленні: западзіны і адгор’і (лагчыны). Падобныя паглыбленні ёсць ля берагоў штату Мэн, уздоўж берагавой лініі Нарвегіі, Аляскі, у паўднёвай частцы берага Чылі, у заліве Святога Лаўрэнція.

На фарміраванне рэльефу шэльфа істотны ўплыў аказала сусветнае абледзяненне. У гэтую эпоху на сушы ўтварыліся ледзяныя масы, а ўзровень акіяна панізіўся. Такім чынам у цяперашніх участках шэльфа ўтварыліся дэльты рэк — асаблівасці рэльефу, якія захаваліся пасля таго, як шэльф зноў пакрыўся вадой. Таксама ў ледніковы перыяд на межах мацерыкоў ўтварыліся абразійныя платформы. На ўчастках шэльфа, што былі сушай ў ледавіковую эпоху, археолагі знаходзяць прадметы чалавечага побыту і косткі мамантаў.

Мяжа паміж шэльфам і мацерыковым схілам (броўка), як правіла, выразная. Вугал нахілу мацерыковага схілу ў сярэднім роўны 4 °. Аднак, у некаторых месцах схіл можа быць вельмі стромкім. Схіл звычайна мае ступеністы профіль, ва ўступы чаргуюцца з гарызантальнымі прыступкамі. Мацерыковы схіл, як правіла, перасечаны падводнымі каньёнамі. Каньёны маюць глыбіню 300 м і больш. Самы глыбокі каньён — Вялікі Багамскі. Яго глыбіня 5 км. Мяркуюць, што ступеністы профіль схілу і падводныя каньёны ўтварыліся ў выніку тэктанічнага руху.

Мацерыковае падножжа, якое займае прамежкавае становішча паміж мацерыковым схілам і ложам акіяна, мае ўзгорысты рэльеф. Глыбіня падножжа ад 3,5 км. У ім ёсць навалы асадкавых парод, утвораныя муцьевымі патокамі і апоўзнямі.

## Літаратура 
* Марское дно  // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 137

Катэгорыя:Акіяналогія
Катэгорыя:Формы рэльефу
Людвіг Швабэ

**Людвіг Швабэ** (,  — ) — нямецкі класічны філолаг і археолаг.

Сярод найбольш вядомых яго прац — *Quaestiones Catullianae* (1862), уплывовае даследаванне жыцця і творчасці рымскага паэта Катула.

## Працы 
* «De deminutivis graecis et latinis» (Гісэн, 1859)
* «Quaestiones Catullianae» (1862)
* «De Musaeo Nonni imitatore» (Цюбінген, 1876)
* «Geschichte der römischer Litteratur» (Лейпцыг, 1881)

Катэгорыя:Філолагі Германіі
Апсу

**Апсу** (шумер. ) — першародны салодкаводны акіян у шумера-акадскай міфалогіі. У эпасе "Энума Эліш" (2 тыс. да н. э.) малюецца як мужчынскі пачатак, які змешвае свае воды з Тыамат і такім чынам дае нараджэнне новым істотам.

Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Энума Эліш

[thumb|[Мардук і Тыямат]]
**Эну́ма Элі́ш** (шумер. , літаральна «калі вышэй») — шумера-акадскі эпас аб стварэнні свету, складзены ў 2 тысячагоддзі да н. э.

Часткова захаваўся на 7 таблічках, знойдзеных падчас раскопак бібліятэкі Ашурбаніпала. Арыгінальная назва не вядомая, таму быў названы першымі словамі. Складаецца з 7 песень, якія, у сваю чаргу, падзяляюцца на 1100 вершаў. Напісаны шумерскім клінапісам, ён часткова перадае шумерскую касмаганічную міфалогію, аднак у большасці адлюстроўвае эпічныя паданні Акада і Вавілона. Мяркуюць, што тэксты мелі набажэнскі характар і выкарыстоўваліся падчас навагодніх свят.

## Змест эпасу 
### Таблічка 1 
Пачынаецца з апісання першароднага хаосу. Прабацька Апсу і прамаці Тыямат змешваюць свае воды. Яны ствараюць першародных пачвар, а тыя — Аншара і Кішар. Аншар і Кішар нараджаюць па свайму падабенству Ану. Ану нараджае Эа. Апсу не падабаецца дзейнасць маладых багоў, і ён збіраецца забіць іх. Эа з дапамогай загавораў усыпляе прабацьку і забівае яго. Эа будуе сабе жытло і разам з жонкай Дамкінай нараджае прыгажуна Мардука. Ану падараваў унуку 4 ураганныя вятры. Аднак Тыямат вырашае адпомсціць за Апсу і стварае з бездані армію пачварных стварэнняў, на чале якой ставіць свайго мужа Кінгу. Яму яна даручае таблічкі лёсаў.

### Таблічка 2 
Аншар папярэджвае багоў аб пачынаннях Тыямат, але біцца з ёю можа толькі Мардук, які патрабуе за гэта першынство і магчымасць вырашаць лёсы.

### Таблічка 3 
Аншар вядзе перагаворы са сваімі бацькамі, арганізуе вечарыну, на якой прымаюцца ўмовы Мардука.

### Таблічка 4 
Багі патрабуюць, каб Мардук прадэманстраваў сваю сілу, і па слову таго з'яўляецца, а потым знікае зорка. Ён рыхтуецца да бітвы. Мардук і Тыямат сыходзяцца, абменьваюцца абвінавачваннямі, а потым б'юцца. Мардук накідвае на Тыямат сетку, пускае ёй у чэрава віхура, пранізвае стралой, разразае вантробы і вымае сэрца. Пасля ён перамагае яе армію, палоніць Кінгу і авалодвае таблічкамі лёсаў. З цела забітай Тыямат пераможца стварае зямлю і неба.

### Таблічка 5 
Мардук стварае зоры, дае святло месяцу і сонцу, вызначае дзень і ноч. Магчыма, у пашкоджанай частцы таблічкі апавядаецца пра іншыя стварэнні. У канцы багі славяць Мардука.

### Таблічка 6 
Мардук збірае багоў і абвяшчае аб задуме стварыць людзей. Для гэтага забівае Кінгу і з яго вантробаў стварае людзей для служэння багам. Анунакі будуюць для Мардука ў Вавілоне храм. Аншар і яго бацькі даюць Мардуку новыя імёны і заклікаюць іншых багоў зрабіць тое ж.

### Таблічка 7 
Гімн Мардуку і нарачэнне яго новымі імёнамі.

## Спасылкі 
* Энума Эліш

Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Касмаганічныя міфы
Катэгорыя:Эпасы
Тыямат

**Тыя́мат** (літаральна «мора») — першародны салёнаводны акіян у шумера-акадскай міфалогіі.

У эпасе «Энума Эліш» (2 тыс. да н. э.) паказана як жаночы пачатак, які змешвае свае воды з Апсу і такім чынам дае нараджэнне новым істотам. Пасля смерці Апсу прызначае сваім мужам Кінгу, збіраецца адпомсціць багам, але яе забівае Мардук. З цела Тыямат ён стварае зямлю і неба.

На выявах Вавілонскага перыяду малюецца як цмокападобная пачвара, часам з некалькімі галовамі.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Касмаганічныя міфы
Катэгорыя:Хаос
Кінгу

**Кінгу** (літаральна «няўмелы працаўнік») — адна з першародных пачвар, народжаных ад змяшэння вод Апсу і Тыамат, у акадскай і вавілонскай міфалогіі.

У эпасе "Энума Эліш" (2 тыс. да н. э.) — таксама другі муж Тыамат, якому тая даручае таблеткі лёсаў. Пасля смерці жонкі губляе таблеткі і трапляе ў палон да Мардука. Мардук забівае Кінгу і з яго цела стварае людзей.

## Спасылкі 
* Ancient Near East - Utah State University

Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумера-акадская міфалогія
Крыштаф Францішак Сапега

**Крыштаф Францішак Сапега** (2 лютага 1623 — 5 верасня 1665) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Вялікі крайчы літоўскі (з 1661).

## Біяграфія 
Вучыўся ў калегіуме Навадворскага ў Кракаве, з 1638 — у Кракаўскай акадэміі, пасля ў Італіі ў Балонні (1641).

Пасля вяртання на радзіму стаў дваранінам Уладзіслава Вазы (а з 1648 — Яна Казіміра). Прымаў удзел у казацка-сялянскай вайне 1648—1654. Удзельнічаў у бітвах пад Жоўтымі Водамі, Піляўцамі, Берасцечкам і Белай Царквой. З 1654 змагаўся з маскоўскім войскам падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667, а таксама супраць шведаў.

У лютым 1658 стаў вялікім чашнікам літоўскім, праз месяц — падстоліем, у 1659 — стольнікам і нарэшце ў 1661 годзе — крайчым. 4 сакавіка 1658 года вялікі князь літоўскі і кароль польскі Ян Казімір падпісвае намінацыю на полацкае войтаўства (пасада была незанята са смерці Януша Кішкі ў 1654 годзе) Крыштафу Сапегу. Таксама быў старостам ашмянскім.

## Сям’я 
Паходзіў з кодзенскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Фрыдэрыка і Ева Скашэўскай. Меў братоў Яна Фрыдэрыка, Тамаша Казіміра і Аляксандра Казіміра.

Ажаніўся да 1657 года з Аленай Саламярэцкай (памерла пасля 1667), дачкой смаленскага кашталяна Мікалая Льва Саламярэцкага. Пакінуў сыноў:
* Станіслава Казіміра (памёр каля 1673), старосту трабскога;
* Уладзіслава Юзафата (памёр у 1733), ваяводу менскага і берасцейскага;
* Андрэя Францішка (1660—1681), старосту чырвонагродскага.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Катэгорыя:Асобы
Крыштаф Францішак
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Войты полацкія
Тамаш Казімір Сапега

**Тамаш Казімір Сапега** ( — , у вайсковым абозе пад Белым Камнем) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, абозны вялікі літоўскі (з 1649).

## Біяграфія 
Вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Любліне, у 1635 запісаўся Кракаўскую акадэмію.
Пазней выехаў у Італію на вучобу ў Балонню і Падую. Таксама падарожнічаў па Германіі, Франціі і Англіі.

У 1648 стаў ротмістрам гусарскай харугвы. Удзельнічаў у бітве пад Піляўцамі. У 1649 знаходзіўся пад Зборавам, атрымаў пасаду абознага літоўскага. У 1650 на чале казацкай харугвы ўдзельнічаў у бітве пад Берасцечкам, дзе быў двойчы паранены.

Памёр 30 сакавіка 1654 года ў вайсковым абозе пад Белым Камнем.

## Сям’я 
Паходзіў з кодзенскай лініі магнацкага роду Сапегаў, сын Фрыдэрыка і Евы Скашэўскай. Меў братоў Яна Фрыдэрыка, Крыштафа Францішка і Аляксандра Казіміра.

Ажаніўся ў 1647 годзе з Соф’яй Дарагастайскай (1635—1653), дачкой чашніка літоўскага Уладзіслава Дарагастайскага. Праз гэты шлюб атрымаў спадчыну згаслага роду Дарагастайскіх (Дарагастаі, Мураваную Ашмянку і іншыя маёнткі). Дзяцей не пакінуў.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Тамаш Казімір
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў Львоўскай вобласці
CCP Games

**CCP Games** () — фірма, якая распрацоўвае камп’ютарныя гульні. Знаходзіцца ў Рэйк’явіку, Ісландыя. CCP Games таксама мае офісы ў розных частках свету.

## Прадукты 
Ісландская студыя CCP у наш час займаецца распрацоўкай і дапрацоўкай камп’ютарнай гульні MMORPG EVE Online, якая выйшла ў маі 2003 года. Шанхайская студыя CCP у наш час займаецца распрацоўкай MMOFPS Dust 514.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў
EVE Online

**EVE Online** (МФА: ) — масавая шматкарыстальніцкая анлайн-гульня з элементамі ролевай гульні, стратэгіі і касмічнага сімулятара. Гульня распрацавана ісландскай кампаніяй CCP Games. З мая па снежань 2003 выдавалася Simon & Schuster Interactive (пасля CCP выкупіла правы на распаўсюджванне). Гульнявы кліент, дадаткі і абнаўленні да яго распаўсюджваюцца бясплатна, ігракі ж аплачваюць толькі сталую падпіску.

*EVE Online* часта завуць самай масавай MMOG з-за таго, што ўсе яе падпісчыкі з усіх краін свету, акрамя ігракоў з Кітая, выкарыстоўваюць для гульні адзін і той жа гульнявы сервер. Асобны сервер у краіне быў запушчаны з-за асаблівасцяў заканадаўства. Аўдыторыя гульні складае прыкладна 330 000 актыўных, гэта значыць тых, хто аплачвае падпіску (пік актыўнасці 60&nbsp;453 іграка адначасова па даных на 6 чэрвеня 2010 года). Перазапуск асноўнага гульнявога сервера Tranquility паходзіць кожны дзень з 11:00 па 11:30 UTC (з 14:00 да 14:30 па мінскім часе; аднак для запланаваных установак патчаў час можа быць павялічаны).

Для аперацыйных сістэм Linux і Mac OS X кліент гульні ўяўляў сабою «абгорнуты» ў Cedega (распаўсюджваецца бясплатна праз сайт CCP Games) трохі зменены распрацоўшчыкамі кліент гульні для Windows.

З 10 сакавіка 2009 года з выхадам абнаўлення «Apocrypha» выпуск асобных Linux кліентаў быў спынены. Тым не менш, Linux карыстальнікі могуць карыстацца версіяй для Windows з дапамогай Wine.

## Узнагароды 
* Поўны спіс узнагарод 
* PC Gamer Sweden: Best Online RPG 2003
* SuperPlay GULDPIXELN 2003: Online Game of the year 
* 2003 Gamespy Best Graphics 
* 2005 MMORPG.com: Best Graphics, Best PvP, Favorite Company, and Reader’s Choice Best Game 
* 2006 MMORPG.com: Favorite Graphics, Favorite PvE, Favorite PvP, Favorite Story, and Favorite Game 
* MMORPG Center: Best MMORPG of 2009
* MMORPG.com: 2009 Game of the Year
* MMORPG.com: 2010 Awards: Game of the Year 
* Best Live Game 2010, GDC Online 
* Best Non-Fantasy MMO of 2010, Massive Online Gamer 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

*
Катэгорыя:Касмічныя MMORPG
Катэгорыя:MMORPG паводле алфавіту
Катэгорыя:Камп'ютарныя гульні 2003 года
Катэгорыя:Гульні для Apple Macintosh
Катэгорыя:Гульні для Mac OS
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай
Катэгорыя:Камп'ютарныя гульні, распрацаваныя ў Ісландыі
Катэгорыя:Касмічныя сімулятары
Катэгорыя:Steam-гульні
Ніназу

**Ніна́зу** (шумер., літаральна «знаўца вады») — бог-лекар, насельнік свету нябожчыкаў Эрэшкігаль у шумера-акадскай міфалогіі.

Згодна з міфам аб Энлілю і Нінліль, быў імі зачаты пад час знаходжання ў падземным свеце, таму вымушаны там застацца. Па іншай версіі, з’яўляецца сынам Эрэшкігаль. У адрозненне ад Нергала, лічыўся добрым богам, адказваў за рытуальныя абмыванні, а таксама патранаваў лекарскую справу. Падобна да брата Нінурты, часам маляваўся як вайсковы бог, які нёс паразу праціўніку.

Галоўны цэнтр шанавання — шумерскі горад Эшнуна.

## Спасылкі 
* NINAZU LORD HEALER
* Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses — Ninazu (god)

Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Сульфід малібдэну(IV)

**Сульфід малібдэну(IV)** (*дысульфід малібдэну*) — неарганічнае бінарнае хімічнае злучэнне четырохвалентнага малібдэну з двухвалентнай серай. Хімічная формула ~\mathrm{MoS_2}.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Злучэнні малібдэну
Катэгорыя:Злучэнні серы
Катэгорыя:Бінарныя злучэнні
Катэгорыя:Паўправаднікі
Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Антыфрыкцыйныя матэрыялы
Нінурта

**Нінурта** (шумер., літаральна «валадар зямлі») — бог вайны і ўрадлівасці ў шумера-акадскай міфалогіі.

Згодна з міфам аб Энлілю і Нінліль, быў імі зачаты пад час знаходжання ў падземным свеце, таму вымушаны там застацца. Блізкі да свайго брата Ніназу. Лічыўся заступнікам і вучыцелем земляробаў. Як бог вайны, супрацьстаяў горным народам.

Галоўны цэнтр шанавання — шумерскі горад Ніпур.

Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумерская міфалогія
Катэгорыя:Багі земляробства
Марыя Малібран

**Марыя Малібран** (, поўнае дзявочае імя ісп.. María Felicia García Sitches, узяла прозвішча мужа, 24 сакавіка 1808, Парыж — 23 верасня 1836, Манчэстэр) — французская спявачка іспанскага паходжання (каларутарнае мецца-сапрана), легенда сусветнага опернага мастацтва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Малібран Марыя // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 32
* Arthur Pougin: *Marie Malibran. Histoire d’une cantatrice*. Genève: Minkoff Reprint, 1973.
* Reparaz C. de. *María Malibrán (1808—1836). Estudio biográfico*. Madrid: Servicio de Publicaciones del Ministerio de Educación y Ciencia, 1976
* Bushnell H. *Maria Malibran. A Biography of the Singer*. University Park: Pennsylvania State UP, 1979
* Giazotto R. *Maria Malibran (1808—1836): una vita nei nomi di Rossini e Bellini*. Torino: ERI, 1986
* Fitz-Lyon A. *Maria Malibran: Diva of the Romantic Age*. London: Souvenir Press, 1987
* Paliotti V. *Maria Malibran: casta diva scandalosa*. Napoli: F. Pagano, 1992
* Willems S. *Una voce poco fa: un chant de Maria Malibran*. Paris: Autrement, 2000
* Russell Law C. *The nightingale: a novel about Maria Malibran*. Philadelphia: Xlibris Corporation, 2005
* Barbier P. *La Malibran: Reine de l’opéra romantique*. Paris: Pygmalion, 2005

## Спасылкі 
* Марыя Малібран  
* Maria Malibran   

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Іспаніі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Францыі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Іспаніі
Катэгорыя:Рамантызм
Катэгорыя:Актрысы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Іспаніі
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Мецца-сапрана
Катэгорыя:Памерлі ад ран
Падкаморы вялікі літоўскі

**Падкаморы вялікі літоўскі** (да Люблінскай уніі 1569 *падкаморы дворны літоўскі*) — пасада ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Адказваў за парадак і ўбранства ў пакоях вялікага князя, быў яго дарадцам і ўваходзіў у склад Рады ВКЛ.

Пасля 1559 падкаморыя не прызначаліся. Пасаду аднавіў у 1633 годзе вялікі князь Уладзіслаў Ваза.

На пасаду звычайна прызначаліся толькі прадстаўнікі магнацкіх родаў, такіх як Радзівілы.

## Спіс вялікіх падкаморых літоўскіх 
## Гл. таксама 
* Падкаморы
* Вялікія падкаморыя каронныя

## Літаратура 
* 
* Wolff J. senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1385-1795. Kraców, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1-31 — Poznań, 1879-1908.

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Малінавыя жукі

**Малінныя жукі**, **Малінавыя жукі**, або **Маліннікі** (*Byturidae*) — сямейства насякомыя з атрада цвердакрылыя. Па ўсім свеце сустракаюцца 16 відаў, з якіх 2 сустракаюцца ў Паўночнай Амерыцы. У Беларусі 2 віды: малінны жук звычайны і малінны жук охрацэус.

## Апісанне 
Маліннікі — жукі невялікіх памераў, даўжынёй ад 2,5 да 5,5 мм.

## Сістэматыка 
* **Byturidae** Jacquelin du Val, 1858
** *Byturinae* Jacquelin du Val, 1858
*** *Byturus* Latreille, 1796
*** *Haematoides* Fairmaire, 1878
*** *Xerasia* Lewis, 1895
** *Platydascillinae* Pic, 1914
*** *Bispinatus* Springer & Goodrich, 1994
*** *Dascyllocyphon* Everts, 1909
*** *Platydascillus* Everts, 1909
*** *Remigera* Springer & Goodrich, 1994
Малітва

(1795—1858).]]
**Малітва** — зварот да звышнатуральных ці асацыяваных з Богам істот, а таксама тэкст гэтага звароту.

Малітва часта прымае выгляд глыбокай пашаны, усхвалення, просьбы ці проста выкладу сваіх думак. Малітва таксама часта прымае формы абраду.

## Гл. таксама 
* Малітва Гасподняя
* Афірмацыя
* Медытацыя

## Літаратура 
* Малітва // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 35

Катэгорыя:Малітвы
Катэгорыя:Яўрэйская літургія
Катэгорыя:Хрысціянскія малітвы
Малочнакіслыя бактэрыі

**Малочнакіслыя бактэрыі** — група мікрааэрафільных грамстаноўчых мікраарганізмаў, якія зброджваюць вугляводы з утварэннем малочнай кіслаты як аднаго з асноўных прадуктаў. Малочнакіслае закісанне стала вядома людзям на досвітку развіцця цывілізацыі. З тых часоў ім карыстаюцца ў хатніх умовах і ў харчовай прамысловасці для перапрацоўкі і захавання ежы і напояў. Традыцыйна да малочнакіслых бактэрый адносяць нерухомых, неспораўтваральных кокападобных або палачкадобных прадстаўнікоў атраду  (напрыклад,  або ). У гэтую групу ўваходзяць бактэрыі, якія выкарыстоўваюцца ў ферментацыі малочных прадуктаў, гародніны. Малочнакіслыя бактэрыі граюць важную ролю ў падрыхтоўцы цеста, какава і сіласу. Нягледзячы на блізкае сваяцтва, патагенныя прадстаўнікі атраду  (напрыклад, пнеўмакокі ) звычайна выключаюцца з групы малочнакіслых бактэрый.

## Літаратура 
* Малочнакіслыя бактэрыі // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 37

Катэгорыя:Бактэрыі
Катэгорыя:Малочная прамысловасць
Томас Роберт Мальтус

**Томас Роберт Мальтус** (анг. Thomas Robert Malthus; 17 лютага 1766-23 снежня 1834) — англійскі святар і навуковец, дэмограф і эканаміст, аўтар тэорыі, згодна з якой некантралюемы рост народанасельніцтва павінен прывесці да голаду на Зямлі.

## Літаратура 
* Мальтус Томас Роберт // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 47

## Спасылкі 
* Біяграфія і бібліяграфія Т. Мальтуса  (en.)

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ў Баце
Катэгорыя:Дэмографы
Мальва

**Ма́льва** (*Malva*) — род кветкавых раслін з сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя, двухгадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны. Лісце чаргаванае, суцэльнае або пальчата-рассечанае. Кветкі белага, ружовага або пурпуровага колеру, у пазухах лісця. Плод — зборная сямянка.

## Распаўсюджанне 
Каля 30 відаў гэтага роду, якія растуць ва ўмераным клімаце Еўропы, Азіі, Паўночнай Афрыкі і Паўночнай Амерыкі, характарызуюцца перш за ўсё тым, што падчашы ў іх трохлістыя, чаша пяціпадзеленая, пялёсткаў пяць. На тэрыторыі Беларусі 8 дзікарослых відаў. Расце ў лясах, а таксама паўсюдна на пустазельных месцах, на схілах, у агародах, каля платоў, дарог, жылля, як пустазелле.

## Гаспадарчае значэнне 
Кармавыя, лекавыя, меданосныя і харчовыя расліны. Культывуюцца ў якасці дэкаратыўных.

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 29 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  [syn. ]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
*  — С. 43.
* 

## Спасылкі 
* 
* Malva // The Plant List

Катэгорыя:Мальвавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Малахіт

**Малахі́т**, **медная зелень** — мінерал, асноўны карбанат медзі (*гідраксакарбанат медзі (II)*), склад якога амаль дакладна адлюстраваны хімічнай формулай CuCO3·Cu(ОН)2.

Колер ад ярка- да цёмна-зялёнага. Цвёрдасць 3,5—4. Лёгка раскладваецца пры награванні (ужо пры тэмпературы 200 °C чарнее і пераўтвараецца ў парашок аксіду медзі з вылучэннем вады і вуглякіслага газу)

## Выкарыстанне 
Малахіт выкарыстоўваецца ў вытворчасці ювелірных вырабаў і дэкаратыўна-мастацкіх твораў. Зямлісты малахіт выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны мінеральнай фарбы («малахітавая зелень»).

## Літаратура 
* 
* 
* Малахі́т // 
* 
* Малахит // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 12—13.

## Спасылкі 
* Малахіт у базе webmineral.com

Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Карбанаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы медзі
Закон Малюса

**Закон Малю́са** — фізічны закон, які паказвае залежнасць інтэнсіўнасці лінейна-палярызаванага святла пасля яго праходжання праз палярызатар ад вугла \varphi паміж плоскасцямі палярызацыі падаючага святла і палярызатара.

: I=k_{a}I_{0}\cos^2\varphi,
дзе I_{0} — інтэнсіўнасць падаючага на палярызатар святла, I — інтэнсіўнасць святла, якое выходзіць з палярызатара, k_{a} — каэфіцыент празрыстасці палярызатара.
 
Устаноўлены Э. Л. Малюсам ў 1810 годзе.

У рэлятывісцкай форме
: I=\frac{I_{0}}{4} \cdot 
\left(\frac{\omega'}{\omega} \right)^2 \cdot 
\left(\frac{\omega}{\omega'}+\frac{\omega'}{
\omega}-2+4\cos^2\varphi\right),
дзе \omega і \omega' — цыклічныя частоты лінейна палярызаваных хваль, падаючых на палярызатар і выходзячых з яго.

Святло з іншай (не лінейнай) палярызацыяй можа быць прадстаўлена ў выглядзе сумы двух лінейна-палярызаваных складнікаў, кожны з якіх падпарадкоўваецца закону Малюса. Па закону Малюса разлічваюцца інтэнсіўнасці праходзячага святла ва ўсіх палярызацыйных прыборах, напрыклад у палярызацыйных фатометрах і спектрафатометрах. Страты на адбіццё, якія залежаць ад \varphi і не ўлічваюцца законам Малюса, вызначаюцца дадаткова.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Малюса
Катэгорыя:Оптыка
Мамантава пячора

**Мамантава пячора** () або **пячорная сістэма Мамантава - Флінт-Рыдж** (анг. Mammoth-Flint Ridge Cave System) — карставая пячорная сістэма ў штаце Кентукі (ЗША), самая доўгая пячора ў свеце і асноўная славутасць аднайменнага нацыянальнага парку. Утварылася ў пласце вапняка пад хрыбтом Флінт (Flint Ridge) у заходніх перадгор'ях Апалачаў. Даўжыня даследаванай часткі пячорнай сістэмы - больш за 587 км. У абследаванай частцы налічваецца 225 падземных праходаў, каля 20 вялікіх залаў і больш за 20 глыбокіх шахт. 

## Гл.таксама 
* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў ЗША

## Літаратура 
* Мамантава пячора // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 53

## Спасылкі 
* Mammoth Cave National Park website
* Mammoth Cave Restoration Camp Official Site
* *Mammoth Cave: Its Explorers, Miners,Archeologists, and Visitors,* a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan

Катэгорыя:Пячоры ЗША
Катэгорыя:Экскурсійныя пячоры
MAN SE

**MAN SE** — нямецкая машынабудаўнічая кампанія, якая спецыялізуецца на вытворчасці грузавых аўтамабіляў, аўтобусаў і рухавікоў. Утворана ў 1758 годзе, раней насіла назву Maschinenfabrik Augsburg-Nürnberg AG (Машынная фабрыка Аугсбург-Нюрнберг, АТ). Штаб-кватэра размешчаная ў Мюнхене.

## Гл.таксама 
* МАЗ-MAN
* MAN F2000

## Літаратура 
* MAN // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 55

## Спасылкі 
* MAN SE — афіцыйны карпаратыўны сайт 
* MAN Nutzfahrzeuge Group — афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Кампаніі Германіі
Катэгорыя:Кампаніі Мюнхена
Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Германіі
Катэгорыя:Вытворцы грузавых аўтамабіляў
Катэгорыя:Вытворцы аўтобусаў
Катэгорыя:Вытворцы дызельных рухавікоў
Альд Мануцый

**Альд Пій Мануцый** (, ; , Басіяна, Цэнтральная Італія — , Венецыя) — італьянскі друкар, вядомы, сярод іншага, сваімі грэчаскамоўнымі выданнямі класікаў (Арыстоцеля, Герадота і інш.)

Нарадзіўся ў заможнай сям'і. Атрымаў добрую адукацыю. У маладыя гады пазнаёміўся і пасябраваў з Джавані Піка дэла Мірандала. Кнігадрукаваннем займаўся ў Венецыі.

Катэгорыя:Друкары
Катэгорыя:Друкары інкунабулы

Катэгорыя:Першадрукары
Катэгорыя:Рэнесансныя гуманісты
Генрых Ман

**Генрых Ман** (; , , Германія — , , ЗША) — нямецкі пісьменнік-празаік і грамадскі дзеяч, старэйшы брат Томаса Мана.

## Літаратура 
* Ман Генрых // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 55

## Бібліяграфія 
* Pieck W., Ein unermüdlicher Kämpfer für den Fortschritt, «Neues Deutschland», B., 1950, 15 März, ? 63;
* Abusch A., Über Heinrich Mann, в его книге: Literatur im Zeitalter des Sozialismus, B. — Weimar, 1967;
* Heinrich Mann 1871—1950, Werk und Leben in Dokumenten und Bildern, B. — Weimar, 1971;
* Herden W., Geistund Macht. Heinrich Manns Weg an die Seite der Arbeiterklasse, В. Weimar, 1971;
* Zenker E., Heinrich Mann — Bibliographie. Werke, B. — Weimar, 1967.
* Peter Stein: Heinrich Mann. Stuttgart/Weimar: Metzler, 2002 (Sammlung Metzler; 340), ISBN 3-476-10340-4
* Walter Delabar/Walter Fähnders (Hg.): Heinrich Mann (1871—1950). Weidler: Berlin, 2005 (MEMORIA; 4), ISBN 3-89693-437-6

Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любеку
Катэгорыя:Памерлі ў Санта-Моніцы
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Томас Ман
Любек

Ганзейскі горад **Любек** (, па-ніжненямецку *Lübeck* і *Lübeek*) — горад на поўначы Германіі, у зямлі Шлезвіг-Гольштэйн. Другі паводле колькасці насельніцтва (210 232 чалавек па стане на 2010 год) горад гэтай зямлі.

З сярэдзіны XIV да сярэдзіны XVI стагоддзя Любек быў галоўным горадам Ганзы. Ён таксама вядомы як «Горад сямі вежаў», а яго гістарычны цэнтр уключаны ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Петэр Клазен, мастак
* Генрых Ман

## Літаратура 
* **Lübeckische Geschichte**. (пад рэд. Prof. Antjekathrin Graßmann) Verlag Schmidt-Römhild. 4. Aufl., Lübeck, 2008, — 942 S. (*Дадат.: іл., карты*) ISBN 3-7950-1280-5
* **Lübeck-Lexikon**. Die Hansestadt von A bis Z. (Hrsg. A. Graßmann) Verlag Schmidt-Römhild, Lübeck, 2006. — 409 S. ISBN 3-7950-7777-X

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Кароткая гісторыя Любека 


Катэгорыя:Гарады Шлезвіг-Гольштэйна
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Германіі
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора
Клод Гарамон

**Клод Гарамо́н** (, каля 1490 — ) — французскі друкар і дызайнер шрыфтоў з Парыжа.

У гонар Гарамона названы сучасны шрыфт *Garamond*.

Катэгорыя:Друкары
Катэгорыя:Шрыфтавікі