Цягліцы чалавека

г. выдання).]]
**Цяглі́цы чалаве́ка**, або **Му́скулы чалаве́ка**, або гутаркова: **Мы́шцы чалаве́ка**, — актыўная частка апорна-рухальнага апарату чалавека, калі ідзе размова аб папярочна-паласатых цягліцах. Разам з тым некаторыя шкілетныя цягліцы прымаюць удзел у такіх фізіялагічных актах, як дыханне, голасаўтварэнне і г. д. Сярод папярочна-паласатых цягліц у асобную групу выдзяляюць кардыяміяцыты. Гладкія цягліцы шырока прадстаўлены ў арганізме ў сценках судзін і іншых полых органаў, маюць іншую структуру і не падпарадкоўваюцца свядомасці.

У гэтым артыкуле-спісе прадстаўлена наступнае:
* Асноўныя мышцы цела чалавека на погляд школьных падручнікаў па біялогіі Рэспублікі Беларусь;
* Класіфікацыя цягліц па Сінельнікавых;
* Поўны пералік шкілетных цягліц чалавека ў адпаведнасці з прынцыпамі анатамічнай тапаграфіі з пазначэннем функцыі, інервацыі і кровазабеспячэння кожнай цягліцы. Пры гэтым лацінскі адпаведнік назвы кожнай цягліцы падаецца ў (*дужках і курсівам*). Інфармацыя аб інервацыі і кровазабеспячэнні падаецца таксама *курсівам* і толькі па-лацінску. Пры апісанні інервацыі пазначаюцца спіннамазгавыя сегменты.
Для спрашчэння арыентацыі па артыкуле, калі ласка, карыстайцеся іерархічным спісам ніжэй.

## Асноўныя мышцы цела чалавека 
* Мімічныя мышцы
* Жавальная мышца
* Грудзіна-ключычна-соскападобная мышца
* Трапецападобная мышца
* Дэльтападобная мышца
* Двухгалоўкавая мышца пляча
* Вялікая грудная мышца
* Трохгалоўкавая мышца пляча
* Вонкавая касая мышца жывата
* Прамая мышца жывата
* Найшырэйшая мышца спіны
* Вялікая ягадзічная мышца
* Краўцоўская мышца
* Прамая мышца сцягна
* Двухгалоўкавая мышца сцягна
* Шырокая мышца сцягна
* Пярэдняя вялікагалёначная мышца
* Ікраножная мышца

## Класіфікацыя цягліц 
### У адпаведнасці са структурай 
* Папярочнапаласатыя цягліцы:
** Шкілетныя цягліцы;
** Кардыяміяцыты;
* Гладкія цягліцы.

## Класіфікацыя шкілетных цягліц 
### У адпаведнасці са структурай 
* Вераценападобныя цягліцы (*mm. fusiformes*);
* Пяровыя цягліцы (*mm. pennati*):
** Аднапяровыя цягліцы (*mm. unipennati*);
** Двухпяровыя цягліцы (*mm. bipennati*);
** Многапяровыя цягліцы (*mm. multipennati*).

### У адпаведнасці з формай 
* Квадратныя цягліцы (*mm. quadrati*);
* Трохвугольныя цягліцы (*mm. triangulares*);
* Кругавыя цягліцы (*mm. orbiculares*);
* Двухгалоўкавыя цягліцы (*mm. bicipitales*);
* Трохгалоўкавыя цягліцы (*mm. tricipitales*);
* Чатырохгалоўкавыя цягліцы (*mm. quadricipitales*);
* Двухбрушныя цягліцы (*mm. digastrici*);
* Зубчастыя цягліцы (*mm. serrati*);
* Шырокія цягліцы з апанеўрозам.

### У адпаведнасці з функцыяй 
* Цягліцы-згінальніцы (*mm. flexores*);
* Цягліцы-разгінальніцы (*mm. extensores*);
* Цягліцы-прыводніцы (*mm. adductores*);
* Цягліцы-адводніцы (*mm. abductores*);
* Цягліцы-крутніцы (*mm. rotatores*);
* Цягліцы, падымаючыя штосьці (*mm. levatores*);
* Цягліцы, апускаючыя штосьці (*mm. depressores*);
* Цягліцы, выпростваючыя штосьці (*mm. erectores*);
* Сфінктары (*mm. sphincteres*);
* Сустаўныя цягліцы (*mm. articulares*);
* Скуравыя цягліцы (*mm. cutanei*);
* Цягліцы-пранатары (*mm. pronatores*);
* Цягліцы-супінатары (*mm. supinatores*);
* Цягліцы-напружвальніцы (*mm. tensores*).

## Цягліцы розных частак цела 
### Цягліцы тулава 
#### Цягліцы спіны 
##### Паверхневыя цягліцы спіны 
**Трапецападобная цягліца** (*m. trapezius*):
* Функцыя: пры скарачэнні ўсіх пучкоў цягліцы лапатка набліжаецца да пазваночнага слупа; пры скарачэнні верхніх пучкоў — паднімаецца, а ніжніх — апускаецца. Пры фіксацыі лапаткі абедзве трапецападобныя цягліцы цягнуць галаву назад, а пры аднабаковым скарачэнні цягліца нахіляе галаву ў той жа бок.
* Інервацыя: *r. externus n. accessorii et nn. cervicales (CII-CIV).
* Кровазабеспячэнне: *aa. transversa colli, occipitalis, suprascapularis, intercostales posteriores*.
**Найшырэйшая цягліца спіны** (*m. latissimus dorsi''):
* Функцыя: прыводзіць плячо да тулава і цягне верхнюю канцавіну назад да сярэдняй лініі, ажыццяўляючы яе пранацыю. Пры зафіксаванай верхняй канцавіне набліжае да яе тулава або прымае удзел у перасоўванні ніжніх рэбраў уверх пры дыхальным руху, з'яўляючыся, такім чынам, дапаможнай дыхальнай цягліцай.
* Інервацыя: *n. thoracodorsalis (CVI-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. thoracodorsalis, circumflexa humeri posterior, intercostales posteriores*.
**Вялікая ромбападобная цягліца** (*m. rhomboideus major*):
* Функцыя: крыху паднімае лапатку, прыводзячы яе да сярэдняй лініі, прычым ізаляванае скарачэнне яе ніжняй часткі круціць лапатку ніжнім вуглом унутр.
* Інервацыя: *n. dorsalis scapulae (CIV-CV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. transversa colli, suprascapularis, intercostales posteriores*.
**Малая ромбападобная цягліца** (*m. rhomboideus minor*):
* Функцыя: набліжае лапатку да пазваночнага слупа па касой лініі, якая накіроўваецца да сярэдзіны і ўверх.
* Інервацыя: *n. dorsalis scapulae (CIV-CV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. transversa colli, suprascapularis, intercostales posteriores*.
**Цягліца, падымаючая лапатку** (*m. levator scapulae*):
* Функцыя: паднімае лапатку (больш верхні вугал), перадаючы ёй тым самым круцільны рух, пры гэтым ніжні вугал перасоўваецца ў бок пазваночнага слупа; пры ўмацаванай лапатцы нахіляе шыйную частку пазваночнага слупа назад і ў свой бок.
* Інервацыя: *n. dorsalis scapulae (CIІІ-CV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. transversa colli, cervicalis superficialis, cervicalis ascendens*.
**Верхняя задняя зубчастая цягліца** (*m. serratus posterior superior*):
* Функцыя: паднімае верхнія рэбры, удзельнічаючы ў акце ўдыху.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThI-ThIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales, cervicalis profunda*.
**Ніжняя задняя зубчастая цягліца** (*m. serratus posterior inferior*):
* Функцыя: апускае ніжнія рэбры, удзельнічаючы ў акце дыхання.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThIX-ThXII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores*.
**Папярочная цягліца карка** (*m. transversus nuchae*):
* Функцыя: нацягвае фасцыю, а разам з ёю і скуру патылічнага абсягу галавы.
* Кровазабеспячэнне: *a. occipitalis*.
**Раменная цягліца галавы** (*m. splenius capitis*):
* Інервацыя: *nn. cervicales (CIV-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. occipitalis, cervicalis profunda*.
**Раменная цягліца шыі** (*m. splenius cervicis (colli)*):
* Функцыя: пры двухбаковым скарачэнні цягне галаву і шыю назад, пры аднабаковым — паварочвае іх у свой бок.
* Інервацыя: *nn. occipitalis major, cervicales (CII-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. cervicalis profunda, occipitalis*.

##### Цягліцы пазваночніка 
**Цягліца, выпростваючая пазваночнік** (*m. erector spinae*) умоўна падзяляецца на тры часткі:
* **Падуздышна-рэберная цяглiца** (*m. iliocostalis*) тапаграфічна падзяляецца на тры часткі:
# **Падуздышна-рэберная цяглiца паясніцы** (паяснічная частка) (*m. iliocostalis lumborum (pars lumbalis)*);
# **Падуздышна-рэберная цяглiца паясніцы** (грудная частка) (*m. iliocostalis lumborum (pars thoracica)*);
# **Падуздышна-рэберная цяглiца шыі** (*m. iliocostalis cervicis (colli)*);
* Інервацыя: *rr. dorsales nn. spinales (CIII-CV, ThI-LI)*;
* **Найдаўжэйшая цяглiца** (*m. longissimus*) тапаграфічна падзяляецца на тры часткі:
# **Найдаўжэйшая цяглiца грудзей** (*m. longissimus thoracis*);
# **Найдаўжэйшая цяглiца шыі** (*m. longissimus cervicis (colli)*);
# **Найдаўжэйшая цяглiца галавы** (*m. longissimus capitis*);
* Інервацыя: *rr. dorsales nn. spinales (CI-SII)*;
* **Васцяватая цягліца** (*m. spinalis*) тапаграфічна падзяляецца на тры часткі:
# **Васцяватая цягліца грудзей** (*m. spinalis thoracis*);
# **Васцяватая цягліца шыі** (*m. spinalis cervicis (colli)*);
# **Васцяватая цягліца галавы** (*m. spinalis capitis*);
* Інервацыя: *nn. spinales (CI-SII)*;
* Функцыя: уся цягліца, выпростваючая пазваночнік, m. erector spinae, пры двухбаковым скарачэнні з'яўляецца моцнай разгінальніцай пазваночнага слупа, утрымлівае тулава ў вертыкальным стане. Пры аднабаковым скарачэнні нахіляе пазваночны слуп у адпаведны бок. Верхнія пучкі цягліцы цягнуць галаву ў свой бок. Часткаю сваіх пучкоў (m. iliocostalis thoracis) яна апускае рэбры.
**Папярочна-васцяватыя цягліцы** (*mm. transversospinales*) умоўна падзяляюцца на тры часткі:
* **Паўвасцяватая цягліца** (*m. semispinalis*) тапаграфічна падзяляецца на тры часткі:
# **Паўвасцяватая цягліца грудзей** (*m. semispinalis thoracis*);
# **Паўвасцяватая цягліца шыі** (*m. semispinalis cervicis (colli)*);
# **Паўвасцяватая цягліца галавы** (*m. semispinalis capitis*);
* Функцыя: пры скарачэнні ўсіх пучкоў цягліца разгінае верхнія аддзелы пазваночнага слупа і цягне галаву назад або ўтрымлівае яе ў задраным стане; пры аднабаковым скарачэнні адбываецца нязначнае кручэнне.
* Інервацыя: *rr. dorsales nn. spinales (CIІ-СV, ThI-ThXII)*;
* **Многападзельныя цяглiцы** (*mm. multifidi*) падзяляюць тры часткі:
# **Многападзельная цяглiца паясніцы** (*m. multifidus lumborum*);
# **Многападзельная цяглiца грудзей** (*m. multifidus thoracis*);
# **Многападзельная цяглiца шыі** (*m. multifidus cervicis (colli)*);
* **Цягліцы-крутніцы** (*mm. rotatores*) тапаграфічна падзяляюцца на тры часткі:
# **Цягліцы-крутніцы паясніцы** (*mm. rotatores lumborum*);
# **Цягліцы-крутніцы грудзей** (*mm. rotatores thoracis*);
# **Цягліцы-крутніцы шыі** (*mm. rotatores cervicis (colli)*);
* Функцыя: папярочна-васцяватыя цягліцы пры двухбаковым скарачэнні разгінаюць пазваночны слуп, а пры аднабаковым — круцяць яго ў процілеглы цягліцы, якая скарачаецца, бок.
* Інервацыя: *nn. spinales (CIІ-LV)*.
**Міжвасцяватыя цягліцы** (*mm. interspinales*), сярод якіх выдзяляюць:
* **Міжвасцяватыя цягліцы паясніцы** (*mm. interspinales lumborum*);
* **Міжвасцяватыя цягліцы грудзей** (*mm. interspinales thoracis*) — часта адсутнічаюць;
* **Міжвасцяватыя цягліцы шыі** (*mm. interspinales cervicis (colli)*);
* Функцыя: разгінаюць пазваночны слуп і ўтрымліваюць яго ў вертыкальным стане.
* Інервацыя: *rr. dorsales nn. spinales (CIІI-LV)*.
**Міжпапярочныя цягліцы** (*mm. intertransversarii*), сярод якіх выдзяляюць:
* Медыяльныя і латэральныя **міжпапярочныя цягліцы паясніцы** (*mm. intertransversarii laterales et mediales lumborum*);
* **Міжпапярочныя цягліцы грудзей** (*mm. intertransversarii thoracis*);
* Пярэднія **міжпапярочныя цягліцы шыі** (*mm. intertransversarii anteriores cervicis (colli)*);
* Медыяльныя і латэральныя заднія **міжпапярочныя цягліцы шыі** (*mm. intertransversarii posteriores mediales et laterales cervicis (colli)*);
* Функцыя: утрымліваюць пазваночны слуп, а пры аднабаковым скарачэнні нахіляюць яго ў бок.
* Інервацыя: *rr. dorsales nn. spinales (CI-CVI, LI-LIV)*.
Кровазабеспячэнне: да ўсіх глыбокіх цягліц спіны кроў дастаўляюць *aa. occipitalis, cervicalis profundus, intercostales posteriores; aa. lumbales*.

#### Цягліцы грудзей 
##### Паверхневыя цягліцы грудзей 
**Вялікая грудная цягліца** (*m. pectoralis major*):
* Функцыя: прыводзіць і круціць плячо ўнутр, пры гарызантальным стане рукі прыводзіць яе ў сагітальны стан, а пры замацаванай верхняй канцавіне сваёй грудзіна-рэбернай часткаю цягліца садзейнічае пашырэнню грудной клеткі падчас дыхання.
* Інервацыя: *nn. pectorales medialis et lateralis (CV-ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. thoracoacromialis, thoracica lateralis, thoracica superior, rr. intercostales anteriores*.
**Малая грудная цягліца** (*m. pectoralis minor*):
* Функцыя: цягне наперад і ўніз лапатку, а пры замацаванай лапатцы паднімае рэбры, з'яўляючыся дапаможнай дыхальнай цягліцай.
* Інервацыя: *nn. pectorales medialis et lateralis (CVII-ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. thoracoacromialis, intercostales anteriores, thoracica superior*.
**Падключычная цягліца** (*m. subclavius*):
* Функцыя: цягне ключыцу ўніз і медыяльна, утрымліваючы яе такім чынам у грудзіна-ключычным суставе; пры нерухомым поясе верхняй канцавіны паднімае І рабро, з'яўляючыся дапаможнай дыхальнай цягліцай.
* Інервацыя: *n. subclavius (CV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. thoracica superior, thoracoacromialis*.
**Пярэдняя зубчастая цягліца** (*m. serratus anterior*):
* Функцыя: адцягвае лапатку ад пазваночнага слупа; ніжнія пучкі, апроч гэтага, перасоўваюць ніжні вугал лапаткі латэральна і перадаюць ёй круцільны рух вакол сагітальнай восі. Разам з ромбападобнай цягліцай фіксуе лапатку да паверхні грудной клеткі. Пры нерухомым поясе верхняй канцавіны пярэдняя зубчастая цягліца з'яўляецца яшчэ і дапаможнай дыхальнай цягліцай.
* Інервацыя: *n. thoracicus longus (CV-CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. thoracodorsalis, thoracica lateralis, intercostales*.'

##### Глыбокія цягліцы грудзей 
**Вонкавыя міжрэберныя цягліцы** (*mm. intercostales externi*):
* Функцыя: удзельнічаюць у акце дыхання (удых).
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThI-ThXI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, thoracica interna, musculophrenica*.
**Унутраныя міжрэберныя цягліцы** (*mm. intercostales interni*):
* Функцыя: удзельнічаюць у акце дыхання (выдых).
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThI-ThXI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, thoracica interna, musculophrenica*.
**Самыя ўнутраныя міжрэберныя цягліцы** (*mm. intercostales intimi*):
* Функцыя: удзельнічаюць у акце дыхання (выдых).
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThI-ThXI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, thoracica interna, musculophrenica*.
**Папярочная цяглiца грудзей** (*mm. transversus thoracis*):
* Функцыя: удзельнічае у акце дыхання (выдых).
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThII-ThVI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. thoracica interna*.
**Цяглiцы, падымаючыя рэбры** (*mm. levatores costarum*):
* Функцыя: паднімаюць рэбры.
* Інервацыя: *nn. spinales, intercostales (CVIII, ThI-ThXI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores*.

#### Дыяфрагма (*diaphragma*) 
* Функцыя: дыяфрагма з'яўляецца галоўнай дыхальнай цягліцай, якая пры скарачэнні робіцца плоскаю, садзейнічаючы такім чынам удыху, і прымае форму сферы падчас выдыху.
* Інервацыя: *nn. phrenici (CIII-CV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. pericardiacophrenicae, phrenica superior, phrenica inferior, musculophrenica, intercostales posteriores*.

#### Цягліцы жывата 
##### Цягліцы бакавой сценкі жывата 
**Вонкавая косая цяглiца жывата** (*m. obliquus externus abdominis*):
* Функцыя: з'яўляецца цягліцай брушнога прэса; скарачаючыся з аднаго боку, круціць тулава ў супрацьлеглы бок; двухбаковае скарачэнне пры замацаваным лагве цягне грудную клетку і згінае пазваночны слуп.
* Інервацыя: *nn. intercostales (LI, ThV-ThXII), iliohypogastricus (ThXII-LI), ilioinguinalis (LI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, thoracica lateralis, circumflexa ilium superficialis*.
**Унутраная косая цяглiца жывата** (*m. obliquus internus abdominis*):
* Функцыя: з'яўляецца цягліцай брушнога прэса; скарачаючыся з аднаго боку, круціць тулава ў свой бок.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThVIII-ThXII), iliohypogastricus (ThXII-LI), ilioinguinalis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, epigastrica inferior, epigastrica superior, musculophrenica*.
**Папярочная цяглiца жывата** (*m. transverus abdominis*):
* Функцыя: з'яўляецца цягліцай брушнога прэса; робіць плоскаю сценку жывата, збліжае ніжнія аддзелы грудной клеткі.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThVII-ThXII), iliohypogastricus, ilioinguinalis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales posteriores, epigastricae superior et inferior, musculophrenica*.

##### Цягліцы пярэдняй сценкі жывата 
**Прамая цяглiца жывата** (*m. rectus abdominis*):
* Функцыя: цягліца з'яўляецца часткаю брушнога прэса, нахіляе тулава наперад.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThV-ThXII), iliohypogastricus (ThXII, LI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. intercostales, epigastricae superior et inferior*.
**Пірамідальная цяглiца** (*m. pyramidalis*):
* Функцыя: цягліца з'яўляецца часткаю брушнога прэса, нахіляе тулава наперад, нацягвае белую лінію жывата.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThV-ThXII), iliohypogastricus (ThXII, LI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. cremasterica, epigastrica inferior*.

##### Цягліцы задняй сценкі жывата 
**Квадратная цяглiца паясніцы** (*m. quadratus lumborum*):
* Функцыя: цягне падуздышную косць уверх, а XII рабро ўніз; удзельнічае ў бакавых згінаннях паяснічнай часткі пазваночнага слупа; пры двухбаковым скарачэнні цягне паяснічны аддзел пазваночнага слупа назад.
* Інервацыя: *nn. intercostales (ThXI-ThXII), lumbales (LI-LIII, ThXII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. subcostalis, lumbalis, iliolumbalis*.

### Цягліцы шыі 
#### Паверхневыя цягліцы шыі 
##### Бакавая група 
**Падскурная цягліца шыі** (*platysma*):
* Функцыя: нацягвае скуру шыі і часткова грудзей, апускае ніжнюю сківіцу і адцягвае вугал рота вонкі і ўніз.
* Інервацыя: *r. colli (n. facialis)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. cervicalis superficialis, facialis*.
**Грудзiна-ключыца-соскападобная цяглiца** (*m. sternocleidomastoideus*):
* Функцыя: пры замацаванай грудной клетцы і аднабаковым скарачэнні цягліца нахіляе галаву ў свой бок, твар пры гэтым паварочваецца ў супрацьлеглы бок; пры двухбаковым скарачэнні цягліцы галава закідаецца назад і крыху высоўваецца наперад; пры замацаванай галаве цягліца цягне ўверх ключыцу і грудзіну.
* Інервацыя: *r. externus (n. accessorius), n. cervicalis (CII-CIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. occipitalis, sternocleidomastoidea, thyroidea superior*.

##### Пасярэдняя група 
###### Надпад'язычныя цяглiцы 
**Двухбрушная цягліца** (*m. digastricus*):
* Функцыя: пры замацаванай пад'язычнай косці апускае ніжнюю сківіцу; пры замацаванай ніжняй сківіцы цягне пад'язычную косць уверх.
* Інервацыя: *пярэдняе брушка — n. mylohyoideus (n. trigeminus); задняе — r. digastricus (n. facialis)*.
* Кровазабеспячэнне: *пярэдняе брушка — a. submentalis; задняе — aa. occipitalis, auricularis posterior*.
'''Шылапад'язычная цяглiца'* (*m. stylohyoideus''):
* Функцыя: цягне пад'язычную косць назад, уверх і вонкі.
* Інервацыя: *r. stylohyoideus (n. facialis)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. occipitalis, facialis, r. suprahyoideus a. lingualis*.
'''Сківічна-пад'язычная цяглiца'* (*m. mylohyoideus''):
* Функцыя: пры замацаванай ніжняй сківіцы цягліца цягне пад'язычную косць уверх і наперад; пры замацаванай пад'язычнай косці ўдзельнічае ў апусканні ніжняй сківіцы.
* Інервацыя: *n. mylohyoideus (n. trigeminus)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. sublingualis, submentalis*.
'''Падбародачна-пад'язычная цяглiца'* (*m. geniohyoideus''):
* Функцыя: цягне наперад і ўверх пад'язычную косць; пры замацаванай пад'язычнай косці ўдзельнічае ў апусканні ніжняй сківіцы.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CI-CII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. sublingualis, submentalis*.

###### Падпад'язычныя цяглiцы 
'''Грудзiна-пад'язычная цяглiца'* (*m. sternohyoideus''):
* Функцыя: цягне пад'язычную косць уніз.
* Інервацыя: *radix superior ansae cervicalis (CI-CIII)*.
**Грудзiна-шчытападобная цяглiца** (*m. sternothyroideus*):
* Функцыя: цягне гартань уніз.
* Інервацыя: *radix superior ansae cervicalis (CI-CIII)*.
'''Шчытапад'язычная цяглiца'* (*m. thyrohyoideus''):
* Функцыя: набліжае пад'язычную косць да гартані; пры замацаванай пад'язычнай косці паднімае гартань.
* Інервацыя: *r. thyrohyoideus ansae cervicalis (CI-CII)*.
**Цяглiца, падымаючая шчытападобную залозу** (*m. levator glandulae thyroideae*) — сустракаецца не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: падцягвае капсулу і з ёю шчытападобную залозу.
* Інервацыя: *r. thyrohyoideus ansae cervicalis (CI-CII)*.
'''Лапатачна-пад'язычная цяглiца'* (*m. omohyoideus*):
* Функцыя: пры замацаванай лапатцы цягне шчытападобную залозу ўніз і вонкі, а яшчэ адцягвае похву судзінна-нервовага пучка шыі, пашыраючы пры гэтым прасвет унутранай ярэмнай вены, v. jugularis internae.
* Інервацыя: *radix superior ansae cervicalis (CI-CIII)''.
Кровазабеспячэнне: усе цягліцы, якія ляжаць ніжэй за пад'язычную косць, забяспечваюцца крывёю з наступных судзін — *aa. thyroidea inferior, cervicalis superficialis*.

#### Глыбокія цягліцы шыі 
##### Бакавая група 
**Пярэдняя лесвічная цяглiца** (*m. scalenus anterior*):
* Функцыя: пры замацаваным пазваночным слупе цягне І рабро ўверх; пры замацаванай грудной клетцы і аднабаковым скарачэнні нахіляе шыйны аддзел пазваночнага слупа ў свой бок, а пры двухбаковым — наперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CV-CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. cervicalis ascendens, thyroidea inferior*.
**Cярэдняя лесвічная цяглiца** (*m. scalenus medius*):
* Функцыя: пры замацаваным пазваночным слупе паднімае І рабро; пры замацаванай грудной клетцы нахіляе шыйны аддзел пазваночнага слупа наперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CIII-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. vertebralis, cervicalis profunda*.
**Задняя лесвічная цяглiца** (*m. scalenus posterior*):
* Функцыя: пры замацаваным пазваночным слупе паднімае II рабро; пры замацаванай грудной клетцы і двухбаковым скарачэнні нахіляе шыйны аддзел пазваночнага слупа ўперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CVII-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. cervicalis profunda et transversa colli, intercostalis posterior I (truncus costocervicalis)*.
**Найменшая лесвічная цяглiца** (*m. scalenus minimus*) — сустракаецца не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: пры замацаваным пазваночным слупе цягне ўверх І рабро і купал плеўры.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CV-CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. cervicalis ascendens*.

##### Пасярэдняя група 
**Доўгая цяглiца шыi** (*m. longus colli (cervicis)*):
* Функцыя: нахіляе шыйны аддзел пазваночнага слупа наперад і ў свой бок.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CIII-CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. vertebralis, cervicalis ascendens et profunda*.
**Доўгая цяглiца галавы** (*m. longus capitis*):
* Функцыя: нахіляе галаву і шыйны аддзел пазваночнага слупа наперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CI-CІV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. vertebralis, cervicalis profunda*.

##### Падпатылічныя цягліцы 
**Пярэдняя прамая цяглiца галавы** (*m. rectus capitis anterior*):
* Функцыя: нахіляе галаву ў свой бок, пры двухбаковым скарачэнні — наперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CІ-CII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. vertebralis, pharyngea ascendens*.
**Латэральная прамая цяглiца галавы** (*m. rectus capitis lateralis*):
* Функцыя: нахіляе галаву ў свой бок, пры двухбаковым скарачэнні — наперад.
* Інервацыя: *nn. cervicales (CІ-CII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. vertebralis, occipitalis*.
**Вялікая задняя прамая цяглiца галавы** (*m. rectus capitis posterior major*);

**Малая задняя прамая цяглiца галавы** (*m. rectus capitis posterior minor*);

**Верхняя косая цяглiца галавы** (*m. obliquus capitis superior*):
* Інервацыя: *nn. suboccipitalis (CI), cervicalis II*.
**Ніжняя косая цяглiца галавы** (*m. obliquus capitis inferior*):
* Функцыя: рух галавы назад пры двухбаковым скарачэнні, назад і ўбок — пры аднабаковым, пры гэтым ніжняя косая і часткова вялікая прамая цягліцы круцяць галаву.
* Інервацыя: *n. suboccipitalis (CІ)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. cervicalis profunda*.

### Цягліцы галавы 
#### Цягліцы твару 
##### Надчэрапная цягліца (*m. epicranius*) 
**Надчэрапная цяглiца** (*m. epicranius*) — так называюць звычайна сухажыльны шлем і звязаныя з ім цяглічныя часткі — Патылічна-лобная цяглiца (*m. occipitofrontalis*):
* Функцыя: пры скарачэнні патылічнага брушка сухажыльны шлем, а разам з ім і скура валасістай часткі галавы перасоўваюцца назад; пры скарачэнні лобнага брушка перамяшчае сухажыльны шлем і звязаную з ім частку скуры галавы наперад; пры замацаваным шлеме цягліца паднімае бровы і пашырае вачнічную шчыліну.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *лобнае брушка — aa. temporalis superficialis, supraorbitalis, lacrimalis; патылічнае брушка — aa. occipitalis, auricularis posterior*.

##### Цягліцы вакол слыхавой адтуліны 
**Пярэдняя вушная цягліца** (*m. auricularis anterior*):
* Функцыя: ссоўвае вушную ракавіну наперад і ўверх.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *a. temporalis superficialis*.
**Верхняя вушная цягліца** (*m. auricularis superior*):
* Функцыя: ссоўвае вушную ракавіну ўверх, нацягвае сухажыльны шлем.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. temporalis superficialis, auricularis posterior*.
**Задняя вушная цягліца** (*m. auricularis posterior*):
* Функцыя: цягне вушную ракавіну назад.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *a. auricularis posterior*.

##### Цягліцы вакол вачнічнай шчыліны 
**Цяглiца, зморшчваючая брыво** (*m. corrugator supercilii*):
* Функцыя: зводзіць скуру броваў да сярэдняй лініі, утвараючы вертыкальныя зморшчыны ў абсягу пераносіцы (у міжброўным прамежку).
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. frontalis, supraorbitalis, temporalis superficialis*.
**Цяглiца ганарліўцаў** (*m. procerus*):
* Функцыя: пры скарачэнні цягліцы з абодвух бакоў ля кораня носа ўтвараюцца папярочныя зморшчыны.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. angularis, supraorbitalis*.
**Цяглiца, апускаючая брыво** (*m. depressor supercilii*):
* Функцыя: апускае брыво ўніз і крыху ўнутр.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. angularis, supraorbitalis*.
**Кругавая цягліца вока** (*m. orbicularis oculi*):
* Функцыя: pars orbitalis звужае вачнічную шчыліну і разгладжвае папярочныя зморшчыны ў вобласці скуры лба; pars palpebralis заплюшчвае вачнічную шчыліну; pars profunda пашырае слёзны мяшок.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. facialis, temporalis superficialis, infraorbitalis, supraorbitalis*.

##### Цягліцы вакол ротавай шчыліны 
**Кругавая цягліца рота** (*m. orbicularis oris*):
* Функцыя: звужае ротавую шчыліну і выцягвае вусны наперад.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labiales superior et inferior, mentalis*.
**Вялікая скулавая цягліца** (*m. zygomaticus major*):
* Функцыя: цягне вугал рота ўверх і вонкі.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. infraorbitalis, buccalis*.
**Малая скулавая цягліца** (*m. zygomaticus minor*);

**Цяглiца, падымаючая верхнюю губу** (*m. levator labii superioris*);

**Цяглiца, падымаючая верхнюю губу і крыло носа** (*m. levator labii superioris alaeque nasi*):
* Функцыя: паднімаюць верхнюю губу і падцягваюць крыло носа.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. infraorbitalis, labialis superior, buccalis*.
**Цягліца, падымаючая вугал рота** (*m. levator anguli oris*):
* Функцыя: цягне вугал рота ўверх і вонкі.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. infraorbitalis, buccalis*.
**Шчочная цягліца** (*m. buccinator*):
* Функцыя: адцягвае вугал рота ўбок; пры двухбаковым скарачэнні расцягвае ротавую шчыліну, прыціскае ўнутраную паверхню шчок да зубоў.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *a. buccalis*.
**Цягліца смеху** (*m. risorius*) — ёсць не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: цягне вугал рота ў латэральны бок.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. facialis, transversa faciei, buccalis*.
**Цяглiца, апускаючая вугал рота** (*m. depressor anguli oris*):
* Функцыя: цягне вугал рота ўніз і вонкі.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labialis inferior, mentalis, submentalis*.
**Цяглiца, апускаючая ніжнюю губу** (*m. depressor labii inferioris*):
* Функцыя: цягне ніжнюю губу ўніз.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labialis inferior, mentalis, submentalis*.
**Падбародачная цягліца** (*m. mentalis*):
* Функцыя: цягне скуру падбародка ўверх, выцягвае ніжнюю губу.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labialis inferior, mentalis*.
**Папярочная цягліца падбародка** (*m. transversus menti*) — ёсць не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: цягне скуру падбародка ўверх, выцягвае ніжнюю губу.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labialis inferior, mentalis, submentalis*.

##### Цягліцы вакол ноздраў 
**Насавая цягліца** (*m. nasalis*):
* Функцыя: звужае насавую адтуліну.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. labialis superior, angularis*.
**Цяглiца, апускаючая перагародку носа** (*m. depressor septi nasi*):
* Функцыя: цягне перагародку носа ўніз.
* Інервацыя: *n. facialis*.
* Кровазабеспячэнне: *a. labialis superior*.

##### Жавальныя цягліцы 
**Жавальная цягліца** (*m. masseter*):
* Функцыя: паднімае апушчаную ніжнюю сківіцу; паверхневая частка цягліцы ўдзельнічае ў высоўванні сківіцы наперад.
* Інервацыя: *n. massetericus (n. trigeminus)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. masseterica, transversa faciei*.
**Скроневая цягліца** (*m. temporalis*):
* Функцыя: пры скарачэнні ўсіх пучкоў цягліца паднімае апушчаную ніжнюю сківіцу; заднія пучкі цягнуць назад высунутую наперад ніжнюю сківіцу.
* Інервацыя: *nn. temporales profundi (n. trigeminus)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. temporalis profunda et superficialis*.
**Латэральная крылападобная цяглiца** (*m. pterygoideus lateralis*):
* Функцыя: ссоўвае ніжнюю сківіцу ў супрацьлеглы бок; пры двухбаковым скарачэнні высоўвае ніжнюю сківіцу наперад.
* Інервацыя: *n. pterygoideus lateralis (n. trigeminus)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. alveolares inferiores (a. maxillaris), facialis*.
**Медыяльная крылападобная цяглiца** (*m. pterygoideus medialis*):
* Функцыя: ссоўвае ніжнюю сківіцу ў супрацьлеглы бок; пры двухбаковым скарачэнні высоўвае ніжнюю сківіцу наперад і паднімае апушчаную ніжнюю сківіцу.
* Інервацыя: *n. pterygoideus medialis (n. trigeminus)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. alveolares superiores (a. maxillaris), ofacialis*.

### Цягліцы верхняй канцавіны 
#### Цягліцы пояса верхняй канцавіны 
**Дэльтападобная цяглiца** (*m. deltoideus*):
* Функцыя: цягне плячо наперад і крыху прануе яго, адводзіць плячо вонкі, да гарызантальнай плоскасці; цягне руку назад, крыху супінуючы яе.
* Інервацыя: *n. axillaris (CV—CVI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa humeri posterior, thoracoacromialis*.
**Надвосцевая цяглiца** (*m. supraspinatus*):
* Функцыя: адводзіць плячо.
* Інервацыя: *n. suprascapularis (CV—CVI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. suprascapularis, circumflexa scapulae*.
**Падвосцевая цяглiца** (*m. infraspinatus*):
* Функцыя: адводзіць назад паднятую руку і круціць плячо вонкі.
* Інервацыя: *n. suprascapularis (CV—CVI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa scapulae, suprascapularis*.
**Малая круглая цяглiца** (*m. teres minor*):
* Функцыя: супінуе плячо, крыху адводзячы яго назад; адцягвае сустаўную капсулу плечавога сустава.
* Інервацыя: *n. axillaris (CV—CVI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. circumflexa scapulae*.
**Вялікая круглая цяглiца** (*m. teres major*):
* Функцыя: прануе плячо і цягне яго назад, прыводзячы да тулава.
* Інервацыя: *n. subscapularis (CV—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. subscapularis*
**Падлапатачная цяглiца** (*m. subscapularis*):
* Функцыя: прануе плячо і ўдзельнічае ў прывядзенні яго да тулава.
* Інервацыя: *n. subscapularis (CV—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. subscapularis*

#### Цягліцы свабоднай часткі верхняй канцавіны 
##### Цягліцы пляча 
###### Пярэдняя група 
**Двухгалоўкавая цяглiца пляча** (*m. biceps brachii*):
* Функцыя: згінае руку ў локцевым суставе і супінуе перадплечча; за кошт доўгай галоўкі прымае ўдзел у адвядзенні рукі, за кошт кароткай — у яе прывядзенні.
* Інервацыя: *n. musculocutaneus (CV—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. collaterales ulnares superior et inferior, recurrens radialis, brachialis*.
**Дзюба-плечавая цяглiца** (*m. coracobrachialis*):
* Функцыя: паднімае руку і прыводзіць яе да пасярэдняй лініі.
* Інервацыя: *n. musculocutaneus (CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexae humeri anterior et posterior*.
**Плечавая цяглiца** (*m. brachialis*):
* Функцыя: згінае перадплечча ў локцевым суставе і нацягвае сустаўную капсулу локцевага сустава.
* Інервацыя: *n. musculocutaneus (CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. collaterales ulnares superior et inferior, brachialis et recurrens radialis*.

###### Задняя група 
**Трохгалоўкавая цяглiца пляча** (*m. triceps brachii*):
* Функцыя: за кошт доўгай галоўкі адбываецца рух рукі назад і прывядзенне пляча да тулава; уся цягліца прымае ўдзел у разгінанні перадплечча.
* Інервацыя: *n. radialis (CV—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa humeri posterior, profunda brachii, collaterales ulnares superior et inferior*.
**Локцевая цяглiца** (*m. anconeus*):
* Функцыя: разгінае перадплечча ў локцевым суставе, адцягваючы пры гэтым яго сустаўную капсулу.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea recurrens*.
**Сустаўная цягліца локця** (*m. articularis cubiti*) — сустракаецца не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: нацягвае капсулу локцевага сустава.

##### Цягліцы перадплечча 
###### Пярэдняя група 
###### А) Першы (паверхневы) слой 
**Круглы пранатар** (*m. pronator teres*):
* Функцыя: прануе перадплечча.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. brachialis, ulnaris, radialis*.
**Прамянёвая згiнальнiца запясця** (*m. flexor carpi radialis*):
* Функцыя: згінае і прануе кісць.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—CVII(CVIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *a. radialis*.
**Доўгая далоневая цяглiца** (*m. palmaris longus*):
* Функцыя: нацягвае далоневы апанеўроз і прымае ўдзел у згінанні кісці.
* Інервацыя: *n. medianus (CVII—CVIII(ThI))*.
* Кровазабеспячэнне: *a. radialis*.
**Локцевая згiнальнiца запясця** (*m. flexor carpi ulnaris*):
* Функцыя: згінае кісць і ўдзельнічае ў яе прывядзенні.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVII—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. collaterales ulnares, brachialis, ulnaris*.

###### Б) Другі слой 
**Паверхневая згінальніца пальцаў** (*m. flexor digitorum superficialis*):
* Функцыя: згінае сярэднія фалангі пальцаў ад указальнага пальца да мезенца.
* Інервацыя: *n. medianus (CVII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. radialis, ulnaris*.

###### В) Трэці слой 
**Глыбокая згінальніца пальцаў** (*m. flexor digitorum profundus*):
* Функцыя: згінае дыстальныя фалангі пальцаў ад указальнага пальца да мезенца.
* Інервацыя: *nn. ulnaris et medianus (CVI—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. ulnaris*.
**Доўгая згінальніца вялікага пальца кісці** (*m. flexor pollicis longus*):
* Функцыя: згінае дыстальную фалангу вялікага пальца.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. radialis, ulnaris, interossea anterior*.

###### Г) Чацвёрты слой 
**Квадратны пранатар** (*m. pronator quadratus*):
* Функцыя: прануе перадплечча.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea anterior*.

###### Латэральная (прамянёвая) група 
**Плечапрамянёвая цягліца** (*m. brachioradialis*):
* Функцыя: згінае руку ў локцевым суставе і прымае ўдзел як у пранацыі, гэтак і ў супінацыі прамянёвай косці.
* Інервацыя: *n. radialis (CV—CVI(CVII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. radialis, collateralis radialis, recurrens radialis*.
**Доўгая прамянёвая разгiнальнiца запясця** (*m. extensor carpi radialis longus*):
* Функцыя: згінае руку ў локцевым суставе, разгінае кісць і прымае ўдзел у яе адвядзенні.
* Інервацыя: *n. radialis (CV—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. radialis, collateralis radialis, recurrens radialis*.
**Кароткая прамянёвая разгiнальнiца запясця** (*m. extensor carpi radialis brevis*):
* Функцыя: разгінае кісць і крыху адводзіць яе.
* Інервацыя: *n. radialis ((CV)CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. radialis, recurrens radialis*.

###### Задняя група 
###### А) Паверхневы слой 
**Локцевая разгiнальнiца запясця** (*m. extensor carpi ulnaris*):
* Функцыя: адводзіць кісць у бок локця і разгінае яе.
* Інервацыя: *n. radialis ((CVI)CVII—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea posterior*.
**Разгінальніца пальцаў** (*m. extensor digitorum*):
* Функцыя: разгінае пальцы, прымае ўдзел яшчэ і ў разгінанні кісці ў прамянёва-запясцевым суставе.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea posterior*.
**Разгінальніца мезенца** (*m. extensor digiti minimi*):
* Функцыя: разгінае мезенец.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea posterior*.

###### Б) Глыбокі слой 
**Супінатар** (*m. supinator*):
* Функцыя: круціць перадплечча вонкі (супінуе) і прымае ўдзел у разгінанні рукі ў локцевым суставе.
* Інервацыя: *n. radialis (CV—CVII(CVIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. recurrens radialis, rucurrens interossea, radialis*.
**Доўгая цяглiца, адводзячая вялiкі палец кiсцi** (*m. abductor pollicis longus*):
* Функцыя: адводзіць вялікі палец, прымаючы ўдзел у адвядзенні ўсёй кісці.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVII(CVIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. interossea posterior, radialis*.
**Кароткая разгiнальнiца вялiкага пальца кiсцi** (*m. extensor pollicis brevis*):
* Функцыя: разгінае і крыху адводзіць праксімальную фалангу І пальца кісці.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVII(CVIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. interossea posterior, radialis*.
**Доўгая разгiнальнiца вялiкага пальца кiсцi** (*m. extensor pollicis longus*):
* Функцыя: разгінае вялікі палец кісці і крыху адводзіць яго.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. interossea posterior, radialis*.
**Разгiнальнiца указальнага пальца** (*m. extensor indicis*):
* Функцыя: разгінае II палец.
* Інервацыя: *n. radialis (CVI—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. interossea posterior*.

##### Цягліцы кісці 
###### Цягліцы далоні 
###### А) Цягліцы ўзвышэння вялікага пальца кісці 
**Кароткая цяглiца, адводзячая вялiкі палец кiсцi** (*m. abductor pollicis brevis*):
* Функцыя: адводзіць вялікі палец кісці, крыху процістаўляючы яго, і прымае ўдзел у згінанні праксімальнай фалангі.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris superficialis a. radialis*.
**Кароткая згінальніца вялiкага пальца кiсцi** (*m. flexor pollicis brevis*):
* Функцыя: згінае праксімальную фалангу вялікага пальца кісці.
* Інервацыя: *паверхневая галоўка — n. medianus (CVI—CVII); глыбокая галоўка — n. ulnaris (CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris superficialis a. radialis, arcus palmaris profundus*.
**Цяглiца, процiстаўляючая вялiкі палец кiсцi** (*m. opponens pollicis*):
* Функцыя: процістаўляе вялікі палец кісці мезенцу.
* Інервацыя: *n. medianus (CVI—CVII)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris superficialis a. radialis, arcus palmaris profundus*.
**Цяглiца, прыводзячая вялiкі палец кiсцi** (*m. adductor pollicis*):
* Функцыя: прыводзіць вялікі палец кісці і прымае ўдзел у згінанні яго праксімальнай фалангі.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus palmaris superficialis et profundus*.

###### Б) Цягліцы ўзвышэння мезенца 
**Кароткавая далоневая цягліца** (*m. palmaris brevis*):
* Функцыя: нацягвае далоневы апанеўроз, утвараючы пры гэтым шэраг зморшчын на скуры ўзвышэння мезенца.
* Інервацыя: *n. ulnaris ((CVIII)CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. ulnaris*.
**Цяглiца, адводзячая мезенец** (*m. abductor digiti minimi*):
* Функцыя: адводзіць мезенец і прымае ўдзел у згінанні яго праксімальнай фалангі.
* Інервацыя: *n. ulnaris ((CVII)CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris profundus a. ulnaris*.
**Кароткая згiнальнiца мезенца** (*m. flexor digiti minimi brevis*):
* Функцыя: згінае праксімальную фалангу мезенца і прымае ўдзел у яго прывядзенні.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVII—CVIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris profundus a. ulnaris*.
**Цяглiца, процiстаўляючая мезенец** (*m. opponens digiti minimi*):
* Функцыя: процістаўляе мезенец вялікаму пальцу кісці.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *r. palmaris profundus a. ulnaris*.

###### В) Сярэдняя група 
**Чэрвепадобныя цяглiцы** (*mm. lumbricales*):
* Функцыя: згінаюць праксімальныя фалангі чатырох пальцаў і выпростваюць сярэднюю і дыстальную фалангі тых жа пальцаў.
* Інервацыя: *І і ІІ — n. medianus; III і IV — n. ulnaris (CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus palmares superficialis et profundus*.
**Далоневыя міжкасцявыя цягліцы** (*mm. interossei palmares*):
* Функцыя: згінаюць праксімальныя фалангі чатырох пальцаў і выпростваюць сярэднія і дыстальныя фалангі ўказальнага і безыменнага пальцаў і мезенца, прыводзяць гэтыя пальцы да сярэдняга пальца.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus palmaris profundus*.

###### Цягліцы тылу кісці 
**Тыльныя міжкасцявыя цягліцы** (*mm. interossei dorsales*):
* Функцыя: дзве цягліцы прамянёвага краю цягнуць праксімальныя фалангі ўказальнага і сярэдняга пальцаў у бок вялікага пальца кісці; дзве цягліцы локцевага краю цягнуць сярэдні і безыменны пальцы ў бок мезенца. Апроч гэтага, усе цягліцы прымаюць удзел у згінанні праксімальных фалангаў і выпростванні сярэдніх і дыстальных фалангаў указальнага, сярэдняга, безыменнага пальцаў і мезенца.
* Інервацыя: *n. ulnaris (CVIII—ThI)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus palmaris profundus, aa. metacarpales dorsales*.

### Цягліцы ніжняй канцавіны 
#### Цягліцы пояса ніжняй канцавіны (цягліцы лагва) 
##### Унутраная група 
**Вялікая паяснічная цягліца** (*m. psoas major*):
* Функцыя: нацягвае падуздышную фасцыю.
* Інервацыя: *rr. musculares plexus lumbalis (LI—LII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. lumbales*.
**Малая паяснічная цягліца** (*m. psoas minor*) — сустракаецца не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: нацягвае падуздышную фасцыю.
* Інервацыя: *rr. musculares plexus lumbalis (LI—LII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. lumbales*.
**Падуздышная цягліца** (*m. iliacus*) зліваецца з вялікай паяснічнай цягліцай, у выніку чаго ўтвараецца:
**Падуздышна-паяснічная цягліца** (*m. iliopsoas*):
* Функцыя: згінае сцягно ў лагвова-сцегнавым суставе, круцячы яго вонкі; пры фіксаваным сцягне нахіляе (згінае) тулава ўперад.
* Інервацыя: *rr. musculares plexus lumbalis (LI—LII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. iliolumbalis, circumflexa ilium profunda*.
**Унутраная запіральная цягліца** (*m. obturatorius internus*):
* Функцыя: супінуе сцягно.
* Інервацыя: *rr. musculares plexus sacralis (LIV—SII(SIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea inferior, obturatoria, pudenda interna*.
**Грушападобная цягліца** (*m. piriformis*):
* Функцыя: супінуе сцягно, а яшчэ ўдзельнічае ў яго адвядзенні.
* Інервацыя: *rr. musculares plexus sacralis (SI—SII(SIII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea superior et inferior*.

##### Вонкавая група 
**Вялікая ягадзічная цягліца** (*m. gluteus maximus*):
* Функцыя: выпроствае сагнутае ўперад тулава, разгінае сцягно, адначасова прануючы яго, а яшчэ нацягвае шырокую фасцыю сцягна.
* Інервацыя: *n. gluteus inferior (plexus sacralis) (LV,SI(SII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. gluteae superior et inferior, circumflexa femoris medialis, profunda femoris (perforans)*.
**Сярэдняя ягадзічная цягліца** (*m. gluteus medius*):
* Функцыя: адводзіць сцягно, прычым пярэднія пучкі круцяць сцягно ўнутр, а заднія — вонкі; прымае ўдзел у выпростванні сагнутага ўперад тулава.
* Інервацыя: *n. gluteus superior (plexus sacralis) (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea superior, circumflexa femoris lateralis*.
**Малая ягадзічная цягліца** (*m. gluteus minimus*):
* Функцыя: як і сярэдняя ягадзічная цягліца, адводзіць нагу і прымае ўдзел у выпростванні сагнутага тулава.
* Інервацыя: *n. gluteus superior (plexus sacralis) (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea superior, circumflexa femoris lateralis*.
**Квадратная цягліца сцягна** (*m. quadratus femoris*):
* Функцыя: круціць сцягно вонкі.
* Інервацыя: *n. ischiadicus (plexus sacralis) (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea inferior, circumflexa femoris medialis, obturatoria*.
**Верхняя блiзнятная цяглiца** (*m. gemellus superior*):
* Функцыя: круціць сцягно вонкі.
* Інервацыя: *цяглічныя галіны plexus sacralis (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea inferior*.
**Ніжняя блiзнятная цяглiца** (*m. gemellus inferior*):
* Функцыя: круціць сцягно вонкі.
* Інервацыя: *цяглічныя галіны plexus sacralis (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea inferior*.
**Вонкавая запіральная цягліца** (*m. obturatorius externus*):
* Функцыя: круціць сцягно вонкі.
* Інервацыя: *n. obturatorius (plexus lumbalis) ((LII)LIII—LIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. obturatoria, circumflexa femoris lateralis*.
**Напружвальніца шырокай фасцыі** (*m. tensor fasciae latae*):
* Функцыя: напружвае шырокую фасцыю сцягна і прымае ўдзел у яго згінанні.
* Інервацыя: *n. gluteus superior (plexus sacralis) (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. glutea superior, circumflexa femoris lateralis*.

#### Цягліцы свабоднай часткі ніжняй канцавіны 
##### Цягліцы сцягна 
###### Пярэдняя група 
**Кравецкая цягліца** (*m. sartorius*):
* Функцыя: згінае сцягно і галёнку, круціць сцягно вонкі, а галёнку — унутр, гэткім чынам прымаючы ўдзел у закідванні нагі за нагу.
* Інервацыя: *n. femoralis (plexus lumbalis) (LII—LIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa femoris lateralis, genus suprema, цяглічныя галіны a. femoralis*.
**Чатырохгалоўкавая цягліца сцягна** (*m. quadriceps femoris*):
* Функцыя: чатырохгалоўкавая цягліца пры скарачэнні ўсіх сваіх галовак разгінае галёнку, за кошт m. rectus femoris прымае ўдзел у згінанні сцягна.
* Інервацыя: *n. femoralis (plexus lumbalis) (LII—LIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa femoris lateralis, profunda femoris, femoralis*.
**Сустаўная цягліца калена** (*m. articularis genus*):
* Функцыя: нацягвае капсулу каленнага сустава.
* Інервацыя: *n. femoralis (plexus lumbalis) (LIII—LIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. circumflexa femoris lateralis, rr. perforantes a. profundae femoris*.

###### Медыяльная група 
**Тонкая цягліца** (*m. gracilis*):
* Функцыя: прыводзіць сцягно, а яшчэ прымае ўдзел у згінанні галёнкі, паварочваючы нагу вонкі.
* Інервацыя: *пярэдняя галіна n. obturatorius (LII—LIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. pudenda externa, obturatoria, profunda femoris*.
**Доўгая цягліца-прыводніца** (*m. adductor longus*):
* Функцыя: прыводзіць сцягно, прымаючы ўдзел у яго згінанні і кручэнні вонкі.
* Інервацыя: *пярэдняя галіна n. obturatorius (LII—LIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. obturatoria, pudenda externa, profunda femoris*.
**Кароткая цягліца-прыводніца** (*m. adductor brevis*):
* Функцыя: прыводзіць сцягно, прымаючы ўдзел у яго згінанні і кручэнні вонкі.
* Інервацыя: *пярэдняя галіна n. obturatorius (LII—LIV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. obturatoria, perforantes*.
**Вялікая цягліца-прыводніца** (*m. adductor magnus*):
* Функцыя: прыводзіць сцягно, крыху круцячы яго вонкі.
* Інервацыя: *задняя галіна n. obturatorius (LII—LIII), галіны n. ischiadicus (LIV—LV)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. obturatoria, perforantes*.
**Грабянцовая цягліца** (*m. pectineus*):
* Функцыя: згінае і прыводзіць сцягно, крыху круцячы яго вонкі.
* Інервацыя: *галіны n. femoralis і (не заўсёды) n. obturatorius (LII—LIII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. obturatoria, pudenda externa, profunda femoris*.

###### Задняя група 
**Паўсухажыльная цягліца** (*m. semitendinosus*):
* Функцыя: разгінае сцягно, згінае галёнку, крыху круцячы яе ўнутр; прымае ўдзел у выпростванні тулава.
* Інервацыя: *галіны n. tibialis (LIV—LV, SI (SII))*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. perforantes*.
**Паўперапоначная цягліца** (*m. semimembranosus*):
* Функцыя: разгінае сцягно, згінае галёнку, круціць яе ўнутр.
* Інервацыя: *n. tibialis (LIV—LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa femoris medialis, perforantes, poplitea*.
**Двухгалоўкавая цягліца сцягна** (*m. biceps femoris*):
* Функцыя: разгінае сцягно, згінае галёнку, круцячы яе ўнутр.
* Інервацыя: *доўгая галоўка — nn. tibialis et ischiadicus (SI—SII), кароткая — nn. fibularis communis et ischiadicus (LIV—LV, SI).
* Кровазабеспячэнне: *aa. circumflexa femoris medialis, perforantes, poplitea*.

##### Цягліцы галёнкі 
###### Пярэдняя група 
**Пярэдняя вялiкагалёначная цяглiца** (*m. tibialis anterior*):
* Функцыя: разгінае ступню, паднімаючы яе медыяльны край.
* Інервацыя: *n. fibularis profundus (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis anterior*.
**Доўгая разгiнальнiца пальцаў** (*m. extensor digitorum longus*):
* Функцыя: разгінае чатыры пальцы ступні (II—V), ступню і разам з трэцяй малагалёначнай цягліцай паднімае (прануе) вонкавы край ступні.
* Інервацыя: *n. fibularis profundus (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis anterior*.
**Доўгая разгiнальнiца вялiкага пальца ступнi** (*m. extensor hallucis longus*):
* Функцыя: разгінае вялікі палец ступні, прымае ўдзел у разгінанні ступні, паднімаючы (супінуючы) яе медыяльны край.
* Інервацыя: *n. fibularis profundus (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis anterior*.

###### Задняя група 
###### А) Паверхневы слой 
**Трохгалоўкавая цягліца галёнкі** (*m. triceps surae*), якая складаецца з лыткавай цягліцы і камбалападобнай цягліцы:
* Функцыя: трохгалоўкавая цягліца галёнкі згінае галёнку ў каленным суставе, ажыццяўляе згінанне ступні, паднімае пятку і пры фіксаванай ступні цягне галёнку і сцягно назад.
* Інервацыя: *n. tibialis (LIV—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis posterior*.
**Падэшвавая цягліца** (*m. plantaris*):
* Функцыя: нацягвае капсулу каленнага сустава.
* Інервацыя: *n. tibialis (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. poplitea*.

###### Б) Глыбокі слой 
**Падкаленная цягліца** (*m. popliteus*):
* Функцыя: згінае галёнку, круціць яе ўнутр, пры гэтым адцягвае капсулу каленнага сустава.
* Інервацыя: *n. tibialis (LIV—SI (SII))*.
* Кровазабеспячэнне: *a. poplitea*.
**Доўгая згінальніца пальцаў** (*m. flexor digitorum longus*):
* Функцыя: згінае дыстальныя фалангі II—V пальцаў ступні, прымае ўдзел у згінанні ступні, паднімаючы яе медыяльны край (супінуючы).
* Інервацыя: *n. tibialis (LV—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis posterior*.
**Доўгая згінальніца вялікага пальца ступні** (*m. flexor hallucis longus*):
* Функцыя: згінае вялікі палец ступні, удзельнічае ў згінанні II—V пальцаў ступні за кошт фіброзных пучкоў, які дадаюцца да сухажылляў доўгай згінальніцы пальцаў.
* Інервацыя: *n. tibialis (LV—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis posterior*.
**Задняя вялікагалёначная цягліца** (*m. tibialis posterior*):
* Функцыя: згінае ступню, круцячы яе вонкі (супінуючы).
* Інервацыя: *n. tibialis (LV—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tibialis posterior*.

###### Латэральная група 
**Доўгая малагалёначная цягліца** (*m. fibularis (peroneus) longus*):
* Функцыя: згінае ступню, апускаючы яе медыяльны край.
* Інервацыя: *n. fibularis superficialis ((LIV) LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. genus inferior lateralis, fibularis, tibialis anterior*.
**Кароткая малагалёначная цягліца** (*m. fibularis (peroneus) brevis*):
* Функцыя: згінае ступню, адводзіць і паднімае яе латэральны край.
* Інервацыя: *n. fibularis superficialis ((LIV) LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. fibularis, tibialis anterior*.
**Трэцяя малагалёначная цягліца** (*m. fibularis (peroneus) tertius*):
* Функцыя: паднімае латэральны край ступні.
* Інервацыя: *n. fibularis superficialis (LIV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. fibularis, tibialis anterior*.

##### Цягліцы ступні 
###### Цягліцы тылу ступні 
**Кароткая разгінальніца пальцаў** (*m. extensor digitorum brevis*):
* Функцыя: разгінае II—IV пальцы ступні, адцягвае іх у латэральны бок.
* Інервацыя: *n. fibularis profundus (LIV—SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tarsalis lateralis, r. perforans a. fibularis*.
**Кароткая разгінальніца вялікага пальца ступні** (*m. extensor hallucis brevis*):
* Функцыя: разгінае вялікі палец ступні.
* Інервацыя: *n. fibularis profundus (LIV—LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. tarsalis lateralis, r. perforans a. fibularis*.
**Тыльныя міжкасцявыя цягліцы** (*mm. interossei dorsales*):
* Функцыя: I міжкасцявая цягліца цягне ІІ палец ступні ў медыяльны бок, ІІ, ІІІ і IV змяшчаюць ІІ-IV пальцы ў латэральным кірунку; усе чатыры цягліцы згінаюць праксімальныя фалангі і разгінаюць сярэднія і дыстальныя фалангі ўказальных пальцаў.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus plantaris, aa. metatarsales plantares*.

###### Цягліцы падэшвы 
###### А) Цягліцы вялікага пальца ступні 
**Цяглiца-адводнiца вялiкага пальца ступнi** (*m. abductor hallucis*):
* Функцыя: згінае і адводзіць вялікі палец ступні, замацоўвае медыяльную частку скляпення ступні.
* Інервацыя: *n. plantaris medialis (LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris medialis*.
**Кароткая згінальніца вялiкага пальца ступнi** (*m. flexor hallucis brevis*):
* Функцыя: згінае вялікі палец ступні.
* Інервацыя: *латэральная частка — n. plantaris lateralis (SI)n-SII), медыяльная — n. plantaris medialis (LV, SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris medialis, arcus plantaris*.
**Цяглiца-прыводнiца вялiкага пальца ступнi** (*m. adductor hallucis*):
* Функцыя: прыводзіць вялікі палец ступні і згінае яго.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. metatarsales plantares, rr. perforantes a. arcuatae*.

###### Б) Цягліцы мезенца ступні 
**Цяглiца-адводнiца мезенца ступнi** (*m. abductor digiti minimi*):
* Функцыя: адводзіць і згінае праксімальную фалангу мезенца ступні.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris lateralis*.
**Кароткая згінальніца мезенца ступнi** (*m. flexor digiti minimi brevis*):
* Функцыя: згінае праксімальную фалангу мезенца ступні.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris lateralis*.
**Цяглiца-процiстаўнiца мезенца ступнi** (*m. opponens digiti minimi*) — сустракаецца не ва ўсіх людзей:
* Функцыя: процістаўляе мезенец вялікаму пальцу ступні.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris lateralis*.

###### В) Пасярэднія цягліцы падэшвы 
**Кароткая згінальніца пальцаў** (*m. flexor digitorum brevis*):
* Функцыя: згінае сярэднія фалангі ІІ—V пальцаў ступні.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (LV, SI)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. plantares lateralis et medialis*.
**Квадратная цягліца падэшвы**, або **Дадатковая згінальніца** (*m. quadratus plantae, seu m. flexor accessorius*):
* Функцыя: удзельнічае разам з m. flexor digitorum longus у згінанні дыстальных фалангаў, надаючы яе цязе прамы кірунак.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *a. plantaris lateralis*.
**Чэрвепадобныя цягліцы** (*mm. lumbricales*):
* Функцыя: згінаюць праксімальныя фалангі II—V пальцаў ступні, адначасова разгінаючы сярэднія і дыстальныя фалангі тых жа пальцаў.
* Інервацыя: *nn. plantares medialis et lateralis (LV—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *aa. plantares lateralis et medialis*.
**Падэшвавыя міжкасцявыя цягліцы** (*mm. interossei plantares*):
* Функцыя: згінаюць праксімальныя і разгінаюць сярэднія і дыстальныя фалангі III—V пальцаў ступні, а яшчэ прыводзяць вышэй згаданыя пальцы да ІІ пальца.
* Інервацыя: *n. plantaris lateralis (SI—SII)*.
* Кровазабеспячэнне: *arcus plantaris, aa. metatarseae plantares''.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Синельников Р. Д., Синельников Я. Р., Синельников А. Я. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие: В 4 т. Т. 1. — 7-е изд., перераб. — М.: РИА «Новая волна» : Издатель Умеренков, 2010. — 344 с.: ил. ISBN 978-5-7864-0199-9 (Новая волна) ISBN 978-5-94368-050-2 (Изд. Умеренков) 
* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011.
* Анатомический словарь: русско-белорусско-латинский, белорусско-латинский, латинско-белорусский / С. П. Ярошевич, Л. Н. Бойцов, Д. В. Ковалева и др. — Мн.: Дизайн ПРО, 1998. — 480 с. ISBN 985-6182-63-8.
* Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў : для супрацоўнікаў сферы аховы здароўя, студэнтаў медыцынскіх устаноў вышэйшай і сярэдняй адукацыі / В. І. Варанец. — Мінск : выдавецтва «Чатыры чвэрці», 2013. — 208 с. ISBN 978-985-7058-13-6.
* Піскуноў, Ф. А. Вялікі слоўнік беларускай мовы : Арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка : каля 223 тысяч слоў / Фёдар Піскуноў. — Мінск : Зміцер Колас, 2012. — XVI + 1196 с. ISBN 978-985-6992-17-2
* Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3 
* Анатомия человека. В 2 т. Под ред. Сапина М. Р. 5-е изд., перераб. и доп. — М.: 2001. — Т.1 — 640с., Т.2 — 640с. 

Катэгорыя:Органы
Катэгорыя:Апорна-рухальны апарат
Катэгорыя:Міялогія
Катэгорыя:Мышачная сістэма
Катэгорыя:Анатомія чалавека