Мадэрнавая архітэктура ў Босніі і Герцагавіне

**Мадэрнавая архітэктура ў Босніі і Герцагавіне** — гэта назва для архітэктурнай і горадабудаўнічай творчасці ў Босніі і Герцагавіне на працягу XX стагоддзя.

## Кантэкст 
На развіццё новага падыходу да архітэктурнай творчасці ў свеце паўплывалі авангардныя мастацкія рухі і групы (футурызм, кубізм, экспрэсіянізм, пурызм) і прыстасаванне новых індустрыяльных матэрыялаў (чыгун, бетон, шкло).

Найбольшы ўплыў на развіццё мадэрнавай архітэктуры і ўрбанізму аказалі:

* Баўгауз, першая сучасная вышэйшая школа будаўніцтва і мастацкага дызайну, заснаваная ў Веймары ў 1919 годзе,
* Карбюзье, пачынальнік і канцэптуальны стваральнік функцыяналізму каля 1920-х гадоў,
* Міжнародная асацыяцыя архітэктараў CIAM, заснаваная ў 1928 годзе.

## У Каралеўстве Югаславія 
Душан Сміляніч і Хелен Бальдасар былі аднымі з першых, хто прынёс ідэі мадэрнавай архітэктуры ў Сараева ў гады адразу пасля заканчэння Першай сусветнай вайны. Яны працавалі выкладчыкамі ў Вышэйшай тэхнічнай школе ў Сараеве з 1924 года. Пазней Д. Сміляніч на кароткі час стаў муніцыпальным архітэктарам, а да 1939 г. у яго з’явілася ўласнае архітэктурнае бюро. Хелен Бальдасар спраектавала будынкі, якія ўяўляюць сабой першыя будынкі мадэрнавай архітэктуры ў Сараева:

* Басейн Бембаша,
* ,
* Шматпавярховы жылы дом Брацінскай казны і сям’і Рашыдагічаў,

, быўшы яшчэ маладымі студэнтамі ў Празе, абапіраючыся на дасягненні кубізму і неапластыцызму, імкнуцца стварыць свабодную і чыстую геаметрычную архітэктурную форму,
*  на вуліцы Ферхадзія, на месцы былой школы () На месцы былой мячэці яны спраектавалі жылы і камерцыйны будынак, у межах якога знаходзіцца хмарачос JAT, першы будынак такога роду ў Сараеве.
*  быў пабудаваны ў 1943 годзе ().

 прыехаў у Боснію і Герцагавіну са студыі Лё Карбюзье ў 1939 годзе і разам з тэарэтыкам архітэктуры  працаваў над сінтэзам універсальнай і хатняй (баснійскай) архітэктуры, заўсёды цвёрда стаяў на пазіцыях мадэрнавай архітэктуры. Ён спраектаваў рабочыя пасёлкі ў раёне ,  і  у Варэшы (ажыццяўлён пасля вайны).

### Іншыя аб’екты 
*  на вуліцы Радзічава № 10 у Сараеве быў пабудаваны па праекце 1926 года Хелены Бальдасар і Душана Сміляніча.
*  быў пабудаваны ў 1932 годзе па праекце бялградскага архітэктара Мілана Злокавіча.
* Будынак Дома грамадства Гаджрэт у Сараеве быў пабудаваны ў 1934/35 гг. паводле архітэктурнага рашэння Душана Сміляніча
*  у Сараеве быў пабудаваны ў адпаведнасці з канцэптуальным праектам заграбскіх архітэктараў Хінка Баўэра і Мар’яна Хаберле, які атрымаў першую ўзнагароду ў 1936 годзе.
* , пабудаваны ў 1938 годзе па праекце Ісідара Райса.
* Будынак сацыяльнага страхавання ў Мостары (архітэктар Драга Іблер, член прагрэсіўнай заграбскай групы «Zemlja», заснаванай у 1929 годзе).
* Палац-вакф Дэфтэрдэра-пашы ў Баня-Луцы (Сцяпан Планіч, член групы «Zemlja»).
* Гарадскі ашчадны банк у Сараеве (Матэ Байлон, атрымаў адукацыю ў Вене, пабудаваў шматлікія школы і жылыя дамы).
* Будынак біржы працы ў Сараеве, (Матэ Байлон).
*  у Сараеве.

Файл:Sarajevo, Red Cross.jpg|Будынак Чырвонага Крыжа ў Сараеве, пабудаваны па праекце Хелены Балдасар
Файл:Sarajevo - Radićeva 10.jpg|Будынак на Радзічава 10 у Сараеве
Файл:Gajretov dom, Sarajevo.jpg|Будынак Дома грамадства Гаджрэт у Сараеве
Файл:Sarajevo - Ferhadija ulica, Stambeno-poslovni objekat Vakufa Hovadža Kemaludina.jpg|Жылы і гаспадарчы будынак вакфа Ховажа Кемалудзіна па праекце Рэуфы Кадзіча
Файл:Hotel hecco deluxe (3826498302).jpg|Хмарачос на вуліцы Ферхадыя ў Сараеве, праца братоў Кадзічаў
Файл:Sarajevo - FIS 1.jpg|Сараева - спартыўны цэнтр FIS, Хінко Баўэр і Марыян Хаберле

## У СФРЮ 
 ў Сараеве 1947 года, спраектаваны братамі Кадзічамі, з’яўляецца першым значным будаўніцтвам пасля Другой сусветнай вайны. У непасрэднай блізкасці архітэктар Хусрэф Рэджыч, адзін з ключавых носьбітаў развіцця архітэктурнага факультэта ў Сараеве, будуе Дом апалчэння. Крыху пазней прафесар Мухамед Кадзіч унёс значны ўклад, пабудаваўшы шэраг камерцыйных будынкаў. Чыгуначны вакзал у Сараева, праца групы архітэктараў з Чэхаславакіі, быў завершаны ў 1952 г. (архітэктар Б. Стойкаў)

Пры аднаўленні Баня-Лукі пасля катастрафічнага землятрусу ў 1969 годзе было створана некалькі каштоўных дасягненняў: Мемарыяльная школа як сімвал салідарнасці ў аднаўленні (архітэктар Н. Нешкавіч), спартыўны цэнтр Борык (архітэктар С. Загіровіч), гатэль Босна у Баня-Луцы (А. Джэба і П. Буловіч) і Медыцынскі цэнтр (Б. Курп’ел, Р. Мандзіч, В. Хамсіч і З. Броз), з’яўляюцца вынікамі надзвычай інтэнсіўнай творчасці.

За такі працяглы перыяд і велізарную архітэктурную творчасць адрозненні ў якасці асобных будынкаў былі надзвычай вялікімі, пачынаючы ад вяршынь сусветнай архітэктуры і заканчваючы поўнымі праваламі. З мінулага засталася вельмі зручная забудова з больш-менш удалымі архітэктурнымі рашэннямі і, разам з тым, шмат недагледжаных зялёных насаджэнняў у навасёлках.

Некаторыя будынкі баснійскіх дызайнераў сталі сімваламі сучаснай архітэктуры ў выкарыстанні сучасных матэрыялаў, функцыянальных і гуманных рашэннях прасторы, а таксама ў адносінах да навакольнага асяроддзя і традыцый. Сярод іх:

*  (, Халід Мухасілавіч),
* Гатэль Ружа Мостар (),
* Бізнес-адміністрацыйны будынак Oslobođenja (Ахмет Капідзіч)
*  ў Высока (Златко Углен)
* Музей ВПС у Бялградзе (),
* Універсальная зала Gripe з гандлёвым цэнтрам «Koteks» у Спліце (Ж. Янковіч, С. Рожыч),
* Спартыўны цэнтр Ваяводзіны ў Нові-Садзе (Ж. Янкавіч, Б. Буліч),
* Сацыяльна-спартыўны цэнтр Бора і Раміз у Прышціне (Ж. Янковіч, Х. Мухасілавіч).

Архітэктурныя рашэнні для школ і школьных памяшканняў сталі вынікам дзеянняў 1000 школ Босніі і Герцагавіны і архітэктурнага конкурсу пасля добра вывучанай праграмы і зместу кожнага характэрнага тыпу школы. Веды і архітэктурнае праектаванне дайшлі да так званых **адкрытых школ**. Гэта былі паняцці, якія прыжыліся ў еўрапейскіх краінах таго часу.

Большасць пабудаваных тады будынкаў не толькі выкарыстоўваюцца цяпер, але і складаюць касцяк развіцця краіны. Без , якія часта не ўспрымаюцца як архітэктурныя аб’екты і каштоўная спадчына, сённяшняя краіна не магла б функцыянаваць.
Файл:Apartment buildings Sarajevo.jpg|Прыклад брутальнай архітэктуры ў Сараевае
Файл:Sarajevo Novo Sarajevo - Otoka.jpg|Жылы раён Атока ў Сараеве
Файл:Sarajevo Street (117563617).jpeg|Сараеўскае паселішча Аліпашына поле, пабудаванае на сродкі працоўнай салідарнасці
Файл:Sarajevo Historical Museum of BiH 3.jpg|Праект будынка Гістарычнага музея ў Сараеве выканалі Барыс Магаш, Эда Шмідыхен і Радаван Горват.
Файл:Šerefudin's White Mosque.jpg|Белая мячэць у Высока, праца Златкі Углены
Файл:Спортска дворана Борик.jpg|Спартыўная зала Борык у Баня-Луцы
Файл:Sarajevo Holiday-Inn 2011-09-24.jpg|Гатэль Holiday Inn (жоўты), дызайнер 

## Выстава ў Нью-Ёрку 
Падзеі ў архітэктуры сацыялізму за апошнія некалькі гадоў сталі прадметам цікавасці для архітэктараў і архітэктуры Еўропы. Яны знаходзяць прадуманыя праекты, цэняць іх і адводзяць ім значнае месца ў еўрапейскай архітэктуры.

Адзін з самых паважаных музеяў свету*,* «*Музей сучаснага мастацтва*» *(Музей сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку),* адкрыў 15 ліпеня 2018 г. выставу пад назвай «*Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948—1980*» (Да бетоннай утопіі: архітэктура ў Югаславіі, 1948—1980). Гэта першая прэзентацыя выключных работ вядучых архітэктараў сацыялістычнай Югаславіі амерыканскай і міжнароднай публіцы і найбольш поўная рэтраспектыва ўсіх значных чарцяжоў, планаў, фатаграфій, праектаў, відэа і іншых артэфактаў, якія кажуць пра значныя творы мадэрнісцкай архітэктуры. Экспазіцыя ўключае ў сабе працы самых вядомых югаслаўскіх архітэктараў, у тым ліку , , Эдварда Раўнікара, Венцэслава Рыхтэра і Міліцы Штэрыч.

 прадстаўлена працамі , асабліва яго арыгінальнай працай «*Архітэктура Босніі і шлях да сучаснасці*». Выстава паказала пошукі Найдхарта протамадэрнавасці, схаванай у традыцыйнай баснійскай архітэктуры. Яго складаныя дыяграмы і пяшчотныя краявіды Мостара і маленькіх баснійскіх вёсак ледзь захаваліся — іх выратавала дачка Нейдхардта Соня, якая вынесла іх з дому ў абложаным Сараеве, перш чым варожы агонь знішчыў усё, што засталося. Таксама былі паказаны работы , галоўным праектам якой стала . Некалькі будынкаў  былі вылучаны асаблівым чынам, каб падкрэсліць іх канструктыўныя навацыі.

## Літаратура 
* Nedžad Kurto — Sarajevo 1492—1992, Oko, Sarajevo.
* 
* 

## Спасылкі 
* Сараеўскія сшыткі — Сёння ў архітэктуры няма празорцаў
* Сыход Івана Штрауса (і захаванне ўпартай праблемы цэнтра і перыферыі) AA АСАЦЫЯЦЫЯ АРХІТЭКТАЎ У БОСНІІ І ГЕРЦАГАВІНЕ 
* Амір Пашыч: Архітэктура Босніі і Герцагавіны УВОДЗІНЫ

Катэгорыя:Архітэктура Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі