Смаргонь

**Смарго́нь**. Старажытнейшаю за «Смаргонь» лічыцца засведчаная ў літоўскім маўленні рэгіёна (у Рымдзюнах) форма  («Смургойні»).

Такім самым чынам, праз утваральнік *-jn-*, у гэтай частцы Павілля ўтвораны і тапонімы Дукойні, Жукойні. На мяжы XV—XVI стагоддзяў тытул магнатаў Зяновічаў гучаў як *hares in Smorgoyny* «паны на Смаргойнах». Форма тапоніма ў 1567 годзе засведчаная як «Сморкгойнь».

Назва звязаная з літ. *smurgis* «смаркач» (хто сморкаецца), ад *smurgas* «лядаш са страхі; соплі» і *smurgti* «накрапваць, імжыць».

Найімаверней гэта было імя першага пасяленца на месцы Смаргоні. Імя са значэннем «Смаркач» магло быць мянушкавага тыпу, але не выключана, што гэта было імя, нададзенае хлопчыку яшчэ ў маленстве.

Такім самым чынам утвораная і назва блізкіх да Смаргоні Кушлян, ад *kušlys* «сляпец» (хто падслепаваты). Падобнага тыпу і вядомае з ХІІІ стагоддзя яцвяжскае імя Зебр (літ. *žebras* «мурзаты; пярэсты, стракаты»).

## Гісторыя 
Упершыню Смаргонь упамінаецца ў дакументах па гісторыі Вілейскай епархіі ў 1503 годзе. Вядомая як прыватнае мястэчка ў Вялікім Княстве Літоўскім, уласнасць Зяновічаў, Радзівілаў, Пшаздзецкіх. Звалася таксама ***Смургоні***, у XIX стагоддзі ***Смаргоні***. У 1552 годзе тут заснаваны кальвінісцкі збор. З 1590 года пачалі працаваць папяровая мануфактура, школа, шпіталь. У Смаргоні ўпершыню пачалі выпякаць абаранкі (*смаргонкі*). У XVII стагоддзі Радзівілы заснавалі так званую «Смаргонскую акадэмію». У лістападзе 1996 года адміністрацыйныя адзінкі Смаргонскі раён і горад Смаргонь был аб’яднаны ў адну — Смаргонскі раён. У 2003 годзе Смаргонь адзначыла 500-годдзе. 2019 год — першыя дажынкі на Смаргоншчыне.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1897 год — 7,5 тыс. чал.
* **XX стагоддзе**: 1973 год — 11,4 тыс. чал.; 1995 год — 38,0 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2001 год — 36,7 тыс. чал.; 2006 год — 36,7 тыс. чал.; 2009 год — 36,9 тыс. чал.; 2016 год — 37&nbsp;372 чал., якая зараз знаходзіцца ў мастацкім музеі горада Лодзь.

## Славутасці 
* Смаргонскі касцёл Міхаіла Арханёла (колішні кальвінісцкі збор).
* Помнік Францішку Багушэвічу.
* Мемарыял памяці герояў і ахвяр Першай сусветнай вайны

Файл:Smarhoń. Царква Перамянення Гасподняга.jpg|Смаргонь. Спаса-Праабражэнская царква
Файл:Smarhoń Kasciol St. Michala.jpg|Касцёл Св. Міхаіла
|Помнік Францішку Багушэвічу

## Вядомыя асобы 
* Зміцер Апанасовіч («Тэрор»; 1990—2022) — баец-добраахвотнік беларускага батальёна імя Кастуся Каліноўскага, які загінуў пры абароне Украіны.
* Майсей Ісакавіч Бурштэйн (1889—1968) — беларускі вучоны ў галіне садоўніцтва.
* Рэвэка Хаймаўна Бурштэйн (1904—1992) — вучоны ў галіне электрахіміі. Доктар хімічных навук. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР.
* Зэльман Маркавіч Гамзэ (1907—1965) — савецкі вучоны ў галіне гідраэнэргетыкі.
* Майсей Саламонавіч Кульбак (1896—1937) — яўрэйскі пісьменнік, драматург, перакладчык.
* Расціслаў Лапіцкі — удзельнік беларускага антысавецкага падполля.
* Уладзімір Някляеў — беларускі пісьменнік.
* Ігар Рачкоўскі — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч.
* Аўром Суцкевер — яўрэйскі паэт і празаік.
* Аляксандр Шыдлоўскі (1911—2002) — беларускі культурны дзеяч, кампазітар.

### Ганаровыя грамадзяне Смаргоні 
* Уладзімір Рыгоравіч Шчасны — беларускі перакладчык, публіцыст, дыпламат.
* Уладзімір  Васільевіч Церабун — беларускі скульптар, графік, жывапісец, лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1976), заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2007).
* Аляксандр Палікарпавіч Лях — хормайстр народнага ансамбля песні і танца імя М. К. Агінскага
* Мар’ян Мікалаевіч  Дукса — беларускі празаік і паэт.
* Таццяна Генадзеўна Голубева — Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь
* Эдвард Пятровіч Рожка — Герой Сацыалістычнай Працы.
* Уладзімір Пракопавіч Някляеў — беларускі паэт, празаік, эсэіст.
* Віктар Уладзіміравіч Роўда — беларускі харавы дырыжор, кандыдат мастацтвазнаўства, прафесар.
* Аляксандр Анісімавіч Дзяруга — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, заслужаны дзеяч культуры Беларусі (1961)
* Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі — беларускі культурны дзеяч, кампазітар. Заслужаны дзеяч культуры Беларусі (1960).
* Лілія Уладзіміраўн Трохалева — беларуская самадзейная мастачак Беларусі.
* Тамара Сяргееўна Ватаева — беларуская настаўніцай
* Пётр Конанавіч Кукарэка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Хільмановіч У.* Беларускае золата. — Беласток: СЕОРВ, 2014. — С. 122—123.

## Спасылкі 
* Смаргонь — westki.info 
* «Рэгіянальная газета» он-лайн 


Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства