open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Канстытуцыя Босніі і Герцагавіны

**Канстытуцыя Босніі і Герцагавіны** (, , ) — вышэйшы прававы і палітычны дакумент Босніі і Герцагавіны.

Канстытуцыя была прынята 21 лістапада 1995 года і падпісана 14 снежня 1995 года прэзідэнтамі Рэспублікі Боснія і Герцагавіна, Харватыі і Саюзнай Рэспублікі Югаславія, як дадатак да Дэйтанскага пагаднення — што азнаменавала заканчэнне грамадзянскай вайны ў Босніі і Герцагавіне.

Згодна з Канстытуцыяй на тэрыторыі Рэспублікі Боснія і Герцагавіна ствараліся два дзяржаўных ўтварэння — Федэрацыя Босніі і Герцагавіны і Рэспубліка Сербская, якія аб’ядноўваюцца ў складзе абноўленай дзяржавы — Боснія і Герцагавіна.

## Структура 
Канстытуцыя складаецца з прэамбулы і дванаццаці артыкулаў:

* **I.** Боснія і Герцагавіна
* **II.** Правы чалавека і асноўныя свабоды
* **III.** Абавязкі інстытутаў Босніі і Герцагавіны і ўтварэнняў і адносіны паміж імі
* **IV.** Парламенцкая асамблея
* **V.** Прэзідыум Босніі і Герцагавіны
* **VI.** Канстытуцыйны суд

* **VII.** Цэнтральны банк
* **VIII.** Фінансы
* **IX.** Агульныя палажэнні
* **X.** Унясенне паправак
* **XI.** Дамоўленасці на пераходны перыяд
* **XII.** Уступленне ў сілу

Боснія і Герцагавіна
Катэгорыя:Права Босніі і Герцагавіны
Дыялектызм

**Дыялекты́зм** — слова або словазлучэнне якога-небудзь дыялекту (гаворкі), ужытае ў літаратурнай мове. У літаратуры дыялектызмы ўжываюцца для стварэння мясцовага каларыту, моўнай характарыстыкі персанажаў. Падчас дыялектызмы абазначаюць рэаліі, назваў якіх няма ў літаратурнай мове. У такім выпадку яны праз творы мастацкай літаратуры трапляюць у літаратурную мову, узбагачаюць, садзейнічаюць яе развіццю. Злоўжыванне дыялектызмамі вядзе да зацямнення сэнсу твора.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Стылістыка
Катэгорыя:Дыялекталогія
Герб Слуцка

**Герб Слу́цка** — геральдычны сімвал Слуцка, нададзены гораду каралём польскім і вялікім князем літоўскім Янам Казімірам 27 жніўня 1652: *«у блакітным полі сярэбраны конь з крыламі; на чырвонай гуньцы пад княжай каронай манаграма R[adivil] D[ux]»*.

## Апісанне 
Афіцыйнае апісанне:

У сінім полі барочнага шчыта на зялёнай зямлі сярэбраны Пегас, пакрыты чырвонай гунькай з залатой манаграмай RD (Radzivill Dux — князь Радзівіл) пад княжай каронай.

## Гісторыя 
У 1441 годзе горад Слуцк атрымаў абмежаванае самакіраванне на аснове магдэбургскага права і герб. У 1700 годзе гораду дадзена поўнае магдэбургскае права і герб.

Пасля ўваходу ў склад Расійскай імперыі ў выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай, 22 студзеня 1796 года быў зацверджаны герб павятовага горада Слуцка: «у верхняй частцы шчыта — герб Мінскі; у ніжняй частцы — на чырвоным полі, вершнік, які скача, апрануты ў панцыр, які прыкрываецца шчытом і трымае ў правай руцэ меч на размаху».

У 1992 годзе гарадскі савет Слуцка гербам горада выбраў герб з Пагоняй. Адзін з дэпутатаў, айцец Міхаіл Вейга, выказаў перакананне ў тым, што «Пегас» — гэта сімвал паганскі, і праваслаўная царква супраць.

18 чэрвеня 1996 года рашэннем Слуцкага гарадскога савета дэпутатаў быў зацверджаны герб з пегасам. У гербавым матрыкуле краіны значыцца пад № 47.

## Манаграма 
Паводле прынятага афіцыйнага апісання выявы герба, рэканструяванага вядомым беларускім даследчыкам Анатолем Цітовым, манаграма на гербе Слуцка ўяўляла сабой літары R[adivil] D[ux]. Аўтарка сцвярджала, што «манаграма, размешчаная пад княжацкай каронай, даволі лёгка раскладаецца на лацінскія літары „В“ і „R“ — пачатковыя літары імя Багуслава Радзівіла».

Археалагічныя і архіўныя матэрыялы сведчаць, аднак, што манаграма на самай справе складаецца не з дзвюх, а з трох літар: BRD — Boguslaus Radzivil Dux ().

## Гл. таксама 
* Сцяг Слуцка

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Герб города Слуцка // «Геральдика Беларуси» 
* Первый герб Слуцка: «Погоня» или «Пегас» 

Катэгорыя:Слуцк
Слуцк
Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)

**Крыжаўзвіжанская царква** — праваслаўная царква ў вёсцы Жыровічы Слонімскага раёна.

## Гісторыя 
Крыжаўзвіжанская царква была пабудавана ў 1769 годзе як уніяцкі храм-кальварыя ў стылі ракако, ва ўсходняй частцы манастыра на самым высокім месцы.

## Архітэктура 
Царква адназальная, са званіцай над уваходам, без вылучэння апсіды ў самастойны аб’ём. Галоўны паўночна-заходні фасад вызначаецца стройнасцю і лёгкасцю 3-яруснай кампазіцыі. Плаўны пераход ярусаў забяспечваецца бакавымі валютамі. Трэці ярус — 4-гранная вежачка з фігурнай барочнай галоўкай. Падобная меншага памеру вежачка над алтарнай часткай. Зала храма перакрыта цыліндрычным скляпеннем на распалубках і асветлена бакавымі лучковымі вежачкамі. Над уваходам на 3-пралётнай лучковай аркадзе хоры з плаўна хвалістай лініяй парапета. Шматступенчатая (28 ступеней) аднамаршавая лесвіца займае палавіну будынка, мела ілюзорны працяг на перспектыўнай фрэскавай сюжэтнай размалёўцы алтарнай сцяны, што пашырала прастору інтэр’ера.

## Літаратура 
* “Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік”, Мінск 1993, стар. 214-216.
* Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 193-194.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1769 годзе
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі ракако
Катэгорыя:1769 год у Беларусі
Карлас Пелегрыні

**Карлас Энрыке Хасэ Пелегрыні** (;  — ) — аргенцінскі адвакат і палітык. Займаў пасады віцэ-прэзідэнта Аргенціны ў 1886—1890 гадах і прэзідэнта ў 1890—1892 гадах. За гэты невялікі час свайго праўлення спрыяў выхаду краіны з глыбокага крызісу, а таксама заснаваў Нацыянальны банк Аргенціны.
Нікалас Авельянеда

**Нікалас Авельянеда** (Нікалас Рэміхіа Аўрэліа Авельянеда Сільва, ; , Сан-Мігель-дэ-Тукуман — , памёр у адкрытым моры) — дзяржаўны дзеяч Аргенцінскай Рэспублікі, самы малады абраны прэзідэнт Аргенціны ў гісторыі.

## Біяграфія 
Сын Марка Авельянеды. Вывучыў права ў Кордаве і Буэнас-Айрэсе, рэдагаваў некалькі гадоў «Nacional»; ў 1861 годзе заняў кафедру палітычнай эканоміі ва ўніверсітэце Буэнас-Айрэса. З 1860 быў неаднаразова абіраўся ў заканадаўчае сход, пры уступленні на пасаду прэзідэнта Сарм'ента ў 1868 годзе заняў пасаду міністра юстыцыі, духоўных спраў і народнай асветы. Пры яго кіраванні ўся сістэма адукацыі дасягнула шырокага развіцця. Калі тэрмін прэзідэнцтва Сарм'ента набліжаўся да канца, рэспубліканцы вылучылі кандыдатуру Авельянеды у прэзідэнты на тэрмін 1874—1878 гадоў. Ён быў абвешчаны прэзідэнтам 6 жніўня 1874 г., уступіўшы ў пасаду 12 кастрычніка, і займаў гэтую пасаду да 12 кастрычніка 1880 г.

Катэгорыя:Прэзідэнты Аргенціны
Катэгорыя:Юрысты Аргенціны
Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта Буэнас-Айрэса
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Аргенціны
Катэгорыя:Журналісты Аргенціны
Катэгорыя:Памерлі на судне
Іполіта Ірыгоен

**Іполіта Ірыгоен** (поўнае імя *Хуан Іполіта дэль Саграда Карасан дэ Хесус Ірыгоен Алем*; ; , Буэнас-Айрэс, Аргенціна — , Буэнас-Айрэс) — аргенцінскі палітык, прэзідэнт Аргенціны з 12 кастрычніка 1916 г. па 11 кастрычніка 1922 года і з 12 кастрычніка 1928 па 6 верасня 1930 г ад партыі Грамадзянскі радыкальны саюз. Скінуты ў выніку ваеннага перавароту.

У 1891 годзе разам са сваім дзядзькам Леандра Алемам быў адным з заснавальнікаў Грамадзянскага радыкальнага саюза; да гэтага працаваў школьным настаўнікам і не займаўся палітыкай. У 1896, пасля самагубства дзядзькі — лідара ГРС, стаў новым кіраўніком партыі. У 1916 годзе, неўзабаве пасля прыняцця закона 8871 аб усеагульным абавязковым выбарчым праве для мужчын, быў абраны прэзідэнтам краіны. Пад яго кіраўніцтвам Аргенціна не стала ўмешвацца ў Першую сусветную вайну і ўзбагацілася на гандлі прадуктамі сельскай гаспадаркі — аснове свайго экспарту. У перыяд яго кіравання надавалася вялікая ўвага развіццю адукацыі і сацыяльнага забеспячэння. У 1922 Ірыгоена, які не меў права балатавацца на другі тэрмін, змяніў яго аднапартыец Марсела Тарквата дэ Альвеар, які прадстаўляў іншую партыйную фракцыю. У 1928 годзе, пасля заканчэння тэрміну дэ Альвеара, Ірыгоен ізноў быў абраны прэзідэнтам. Аднак Ірыгоен не змог справіцца з наступствамі сусветнага эканамічнага крызісу, і 6 верасня 1930 г. ён быў адхілены ад улады ваеннымі пад кіраўніцтвам генерала Хасэ Фелікса Урыбуру. Рэшту сваіх дзён Ірыгоен правёў пад хатнім арыштам у Буэнас-Айрэсе.
Віктарына дэ ла Пласа

**Віктарына дэ ла Пласа** (;  — , Буэнас-Айрэс) — аргенцінскі адвакат, ваенны і палітык. Займаў пасады віцэ-прэзідэнта з 12 кастрычніка 1910 па 9 жніўня 1914 года і прэзідэнта Аргенціны з 9 жніўня 1914 па 12 кастрычніка 1916 года. Удзельнік Парагвайскай вайны.
Перац чорны

**Перац чорны** (*Piper nigrum*) — шматгадовая павойная расліна, від роду перац (*Piper*) сямейства перцавыя (*Piperaceae*).

Расліна культывуецца дзеля пладоў, з якіх шляхам рознай апрацоўкі атрымліваюць такія вострыя прыправы, як чорны перац, белы перац, зялёны перац і ружовы перац (пад назвамі зялёны перац і ружовы перац таксама вядомыя плады іншых раслін, якія не маюць дачынення да чорнага перцу). Гэтыя вострыя прыправы ўжываюцца як у молатам выглядзе, так і гарошкам.

## Батанічнае апісанне 
Ліяна даўжынёй да 15 м з паветранымі каранямі, якія ўтвараюцца на вузлах. Лісце простае, яйкападобнае, скурыстае, чаргавальнае, даўжынёй 80—100 мм. Кветкі дробныя, шэра-жоўтыя ці белыя, сабраныя ў друзлыя суквецці даўжынёй 7—10 см. Плод — круглявая аднасямянка-касцянка 3—5 мм у дыяметры, зялёная, пры паспяванні чырванее, высушаная — чорная. Катахі даўжынёй 80—140 мм ўтрымліваюць 20—30 касцянак. Пладаносіць 2 разы на год на працягу 25—30 гадоў.

Катэгорыя:Перац
Рэспубліканская прапанова

**Рэспубліканская прапанова** (, PRO) — правая палітычная партыя ў Аргенціне.  Рэспубліканская прапанова была створана як выбарчы саюз у 2005 годзе, але была ператворана ва ўнітарную партыю 3 чэрвеня 2010.

Рэспубліканская прапанова была створана як саюз паміж партыяй Абавязацельства пераменаў, заснаванай Маўрысіа Макры ў Буэнас-Айрэсе, і партыяй Абнаўленне для росту (Recrear), на чале з Рыкарда Лопесам Мэрфі. Ён быў створаны перад парламенцкімі выбарамі ад 23 кастрычніка 2005. На выбарах 2005  года альянс выйграў дзевяць з 127 абраных дэпутатаў (з 257).

У выбарах в чэрвені 2007 года ў горадзе Буэнас-Айрэс, Рэспубліканская прапанова рашуча перамагла на выбарах, Маўрысіа Макры становіцца кіраўніком урада і альянс атрымлівае 15 з 30 месцаў у гарадскім заканадаўчым органе. У 2011 Макры захаваў свой пост мэра Буэнас-Айрэса, атрымаўшы значную падтрымку на выбарах.

## Спасылкі 
* афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Аргенціны
Катэгорыя:Палітыка Аргенціны
Катэгорыя:Кансерватыўныя партыі
Тэорыі Вялікага аб’яднання

**Тэорыі Вялікага аб’яднання**, **ТВА** () — у фізіцы элементарных часціц група тэарэтычных мадэлей, якія апісваюць адзіным чынам моцнае, слабае і электрамагнітнае ўзаемадзеянні. Мяркуецца, што пры надзвычай высокіх энергіях (вышэй 1014 ГэВ) гэтыя ўзаемадзеянні аб’ядноўваюцца. Зрэшты, многія фізікі-тэарэтыкі лічаць, што аб’ядноўваць гэтыя ўзаемадзеянні без гравітацыі не мае сэнсу, і шлях да «Вялікага аб’яднання» ляжыць праз стварэнне «тэорыі ўсяго», хутчэй за ўсё, на аснове адной з тэорый квантавай гравітацыі.

## Гісторыя 
Гістарычна, першая сапраўдная ТВА, заснаваная на  , была прапанавана  і Шэлданам Глэшау ў 1974 годзе.  папярэднічала  на аснове , прапанаваная Абдусам Саламам і , якія ўпершыню прапанавалі ідэю ўніфікацыі калібровачных узаемадзеянняў.
 
Скарачэнне «ТВА» () было ўпершыню ўведзена ў 1978 годзе даследчыкамі CERN , ,  і , аднак у канчатковым варыянце свайго артыкула яны выбралі іншую абрэвіятуру — «МВА» (Маса Вялікага Аб’яднання, ). Пазней у тым жа годзе Нанапулас першым выкарыстаў скарачэнне «GUT» у артыкуле.

## Гл. таксама 
* Квантавая гравітацыя
* Стандартная мадэль
* Тэорыя струн
* М-тэорыя
* Суперсіметрыя
* Петлявая квантавая гравітацыя
* Прычынная дынамічная трыангуляцыя
* «Выключна простая тэорыя ўсяго»
* Квантавая тэорыя поля
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

## Зноскі 
## Спасылкі 
* *Грэхэм Л. Р.* Глава XI. Релятивистская физика. **Теории Великого Объединения** // Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе — М.: Политиздат, 1991.

Катэгорыя:Фізіка за межамі Стандартнай мадэлі
Катэгорыя:Навуковыя тэорыі
Мігель Хуарэс Сельман

**Мігель Анхель Хуарэс Сельман** (,  — ) — аргенцінскі адвакат і палітык. Прэзідэнт Аргенціны ў 1886—1890 гадах, адзін з ініцыятараў аддзялення царквы ад дзяржавы ў Аргенціне.

Стаўшы сенатарам ў 1883 годзе, зблізіўся з прэзідэнтам Аргенціны Хуліа Рока. Атрымаў падтрымку апошняга падчас выбараў старшыні Нацыянальнай аўтанамінісцкай партыі (НАП). Ён выйграў на прэзідэнцкіх выбарах 1886, хоць і не абышлося без абвінавачванняў у фальсіфікацыі выбараў. Віцэ-прэзідэнтам быў прызначаны Карлас Пелегрыні, былы міністр абароны ва ўрадзе Рока.

Яго прэзідэнцтва адзначана шэрагам скандалаў. У 1890 годзе пасля матчу па рэгбі ў Буэнас-Айрэсе былі арыштаваныя гульцы абедзвюх каманд, а таксама ўсе 2500 гледачоў, якія прысутнічалі на матчы. Сельман зрабіўся падазроным пасля Паркавай рэвалюцыі, якая адбылася ў пачатку таго ж 1890 года, але паліцыя ўсё ж лічыла, што гэты матч быў толькі прыхаваннем для палітычнага мітынгу.

Большасць назіральнікаў чакалі, што ўрад Сельмана стане марыянеткай у руках былога прэзідэнта краіны Хуліа Рока. Аднак Сельман праявіў незалежнасць, узяўшы пад поўны кантроль Аўтанамінісцкую партыю. У 1890 годзе пасля чарговага паўстання Сельман быў вымушаны сысці ў адстаўку, а месца прэзідэнта заняў віцэ-прэзідэнт Карлас Пелегрыні.

Пахаваны на могілках Рэкалета.

Катэгорыя:Прэзідэнты Аргенціны
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Рэкалета
Свята-Георгіеўская царква (Жыровіцы)

**Свята-Георгіеўская царква** — адна з цэркваў Жыровіцкага Свята-Успенскага манастыра ў Слонімскім раёне, помнік драўлянага дойлідства.

Жыровіцкая Георгіеўская царква пабудавана ў стылі барока ў канцы XVIII стагоддзя ў в. Жыровіцы (Слонімскі раён) на могілках. Уваходзіць у склад манастырскага комплексу, але планіровачна з ім не звязана.

## Архітэктура 
Адназрубны прамавугольны ў плане храм з пяціграннай алтарнай прыбудовай, арыентаванай на захад. Накрыты агульным двухсхільным дахам з застрэшкам пры пераходзе да вальмавага пакрыцця апсіды. Трохвугольны франтон галоўнага фасада завяршае фігурная барочная вежачка на чацверыковым барабане. Гарызантальна ашаляваныя фасады расчлянёны прамавугольнымі вокнамі і вертыкальнымі сцяжкамі-брусамі ў прасценках. Апсіда вылучана невялікім уступам, шырока раскрываецца ў залу.

. Цуд Юр'я са змеем. 1751. МСБК НАН]]
Дэкаратыўны акцэнт інтэр'ера — накладны іканастас, дэкарыраваны разнымі ракайлямі, касічкамі; у завяршэнні круглая люкарна.

## Літаратура 
* , стар. 214.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока
Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр
Аўсяніца валіская

**Аўсяніца валіская**, або **тыпчак** (*Festuca valesiaca*) — травяністая расліна сямейства мятлюжкавых.

## Апісанне 
Шматгадовая густадзернавінная зялёная або шыза-зялёная расліна з тонкімі гладкімі або шурпатымі пад суквеццямі сцёбламі вышынёй 20-40 см. Лісце скручанае ўдоўж, жарсткаватае, шурпатае, баразнаватае, у 3 разы карацейшае за сцябло. Суквецце — падоўжаная мяцёлка даўжынёй 2-6 см. Каласкі дробныя, эліптычныя, зялёныя або крыху фіялетавыя, 3-5-кветкавыя. Кветкавыя лускавіны шырокаланцэтныя, асцюкаватыя. У Беларусі від прадстаўлены асобнай расай, якая адрозніваецца зялёнай афарбоўкай.

## Пашырэнне 
Еўразійскі стэпавы рэліктавы від. Пашырэнне: Сярэдняя і Усходняя Еўропа, Міжземнамор’е (Балканы), Каўказ, Заходняя Сібір, Сярэдняя Азія. У Беларусі вядома некалькі астраўных месцаў росту на Палессі. Месцы росту: сухія зрэджаныя лясы, паляны і ўзлескі, сухадольныя лугі, астэпаваныя схілы, на багатых гумусам глебах. Расце невялікімі, месцамі значнымі групамі, нярэдка ўтварае дзернавіны на эрадзіраваных глебах.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені, пладаносіць у ліпені. Размнажэнне насеннае.

## Выкарыстанне 
Кармавая і дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Аўсяніца
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Каменяломнік балотны

**Каменяломнік балотны** (*Saxifraga hirculus*) — від травяністых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з прамастойным сцяблом (адзіночнае або іх некалькі) вышынёй 10—15 (20) см і доўгімі аблісцелымі паўзучымі парасткамі, зрэдку ўтварае невялікія дзярнінкі. Сцябло ў верхняй частцы апушанае адтапыранымі рыжаватымі валаскамі, тонкае, далікатнае. Лісце лінейналанцэтнае, светла-зялёнае, вузкае. Хвосцікі ніжніх лістоў, як і верхняя частка сцябла, пакрытыя валасінкамі ржавага колеру. Кветкі маюць 5 ярка-жоўтых вузкіх пялёсткаў, 10 тычынак і дасягаюць 1 см у дыяметры. Кветкі часам з аранжавымі плямамі. Пасля цвіцення утвараецца прадаўгаватая 2-гнёздавая каробачка з насеннем.

## Распаўсюджанне 
Цыркумпалярны арктаальпійскі рэліктавы від. Пашырэнне: Еўразія (арктычная і субарктычная зоны Еўропы і Сібіры, заходнія і паўночна-заходнія раёны лясной зоны), Паўночная Амерыка (арктычныя і горныя раёны). Знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі ў асобных лакалітэтах на паўднёвай мяжы арэала. Месцы росту: пераходныя асаковыя і асакова-гіпнавыя балоты, забалочаныя бярозавыя і саснова-бярозавыя лясы, нізінныя лугі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў ліпені—жніўні, пладаносіць у жніўні—верасні. Размнажаецца насеннем.

## Таксанамія 
## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.
* 
* 
* *Малышев Л. И.* Saxifraga hirculus L. — Камнеломка козлик // Флора Сибири. Т. 7: Berberidaceae — Grossulariaceae / Сост. Г. А. Пешкова и др.: В 14 т. — Новосибирск: ВО Наука; Сиб. издат. фирма, 1994. — Т. 7. — С. 182. — 312 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-030578-2
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 142. 
* 
* *Saxifraga* L. — Камнеломка // *Кравченко А. В.* Конспект флоры Карелии. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2007. — С. 138—139. — 403 с. Библиогр. 643 назв. — ISBN 978-5-9274-0324-0.

## Спасылкі 
* 
* Камнеломка болотная Saxifraga hirculus L. // Красная книга Украины 
* Камнеломка // Проект «Архив Природы России»  

Катэгорыя:Каменяломнік
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Травы
Петлявая квантавая гравітацыя

**Петлявая квантавая гравітацыя** — адна з тэорый квантавай гравітацыі.

## Гісторыя ўзнікнення 
Родапачынальнікамі «петлявой квантавай тэорыі гравітацыі» ў 80-я гады XX стагоддзя сталі Лі Смолін, Абэй Аштэкар,  і . Згодна з гэтай тэорыяй, прастора і час складаюцца з дыскрэтных частак. Гэтыя маленькія квантавыя ячэйкі прасторы пэўным чынам злучаны адна з аднаю, так што на малых маштабах часу і даўжыні яны ствараюць стракатую, дыскрэтную структуру прасторы, а на вялікіх маштабах плаўна пераходзяць у непарыўную гладкую прастору-час.

## Петлявая гравітацыя і фізіка элементарных часціц 
Адною з пераваг петлявой квантавай тэорыі гравітацыі з’яўляецца натуральнасць, з якою ў ёй растлумачваецца Стандартная мадэль фізікі элементарных часціц.

У сваім артыкуле 2005, С. Більсан-Томпсан (*Sundance Bilson-Thompson*) прапанаваў мадэль (заснаваную на больш агульнай тэорыі брэдаў (матэматычных кос) М. Хованова), у якой рышоны Харары (*Harari*) былі ператвораны ў працяглыя стужкападобныя аб’екты, названыя рыбонамі. Патэнцыяльна гэта магло б растлумачыць прычыны самаарганізацыі субкампанентаў элементарных часціц, якія прыводзяць да ўзнікнення каляровага зарада, тады як у папярэдняй прэоннай (рышоннай) мадэлі базавымі элементамі былі кропкавыя часціцы, а каляровы зарад пастуляваўся. Більсан-Томпсан называе свае працяглыя рыбоны «гелонамі», а мадэль — гелоннай. Дадзеная мадэль прыводзіць да інтэрпрэтацыі электрычнага зарада як тапалагічнай з’явы, якая ўзнікае пры перакручванні рыбонаў.

У другім артыкуле ў 2006 г. Більсан-Томпсан сумесна з Ф. Маркаполу (*Fotini Markopolou*) і Л. Смоліным (*Lee Smolin*) выказалі здагадку, што для любой тэорыі квантавай гравітацыі, якая адносіцца да класа петлявых, у якіх прастора-час квантаванная, узбуджаныя станы самой прасторы-часу могуць гуляць ролю прэонаў, якія прыводзяць да ўзнікнення стандартнай мадэлі як эмерджэнтнай ўласцівасці тэорыі квантавай гравітацыі.

Такім чынам, Більсан-Томпсан з сааўтарамі выказалі здагадку, што з тэорыі петлявой квантавай гравітацыі можна вывесці Стандартную мадэль, аўтаматычна аб’ядноўваючы ўсе чатыры фундаментальных ўзаемадзеянні. Пры гэтым з дапамогай прэонаў, прадстаўленых у выглядзе брэдаў (перапляценняў кудзелістай прасторы-часу) атрымалася пабудаваць паспяховую мадэль першага пакалення фундаментальных ферміёнаў (кваркаў і лептонаў) з больш-менш правільным узнаўленнем іх зарадаў і цотнасцей апісваецца дынаміка брэдаў з дапамогай пераходаў Пачнера ().

## Гл. таксама 
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

## Літаратура 
* Lee Smolin, *Three Roads to Quantum Gravity*, Basic Books, 2001.
* John Baez, *The Quantum of Area?*, Nature, vol.421, pp.&nbsp;702—703; February 2003.
* Lee Smolin, How Far Are We from the Quantum Theory of Gravity?, arxiv.org/hep-th/0303185.
* Welcome to Quantum Gravity. Special Section, Physics World, Vol.16, No.11, pp.&nbsp;27-50; November 2003.
* Lee Smolin, *Loop Quantum Gravity*, The third culture.

## Спасылкі 
* «Что было до Большого взрыва и откуда взялось время», «Элементы большой науки»
* «Атомы пространства и времени»
* «Воспламеняющаяся Вселенная»

Катэгорыя:Тэорыі гравітацыі
Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Элеанора Іванаўна Валіцкая

**Элеанора Іванаўна Валіцкая** (, г. Старыя Дарогі — 20 сакавіка 2019, г. Мінск) — Герой Сацыялістычнай Працы (1976).

## Біяграфія 
У час Вялікай Айчыннай вайны была вывезена акупантамі на прымусовыя работы ва Усходнюю Прусію. Пасля вызвалення вярнулася на Старадарожчыну.

Працоўную дзейнасць пачала ў 1947 годзе ў калгасе «Сцяг камунізму» у вёсцы Горкі Старадарожскага раёна паляводам, затым звеннявой паляводчай брыгады.

З 1963 года і да выхаду на пенсію працавала ў жывёлагадоўлі: спачатку цялятніцай, затым больш як 30 год аператарам машыннага даення. Неаднаразова была пераможцай у раённым спаборніцтве. Першая ў Старадарожскім раёне дасягнула 4-тысячнага надою малака ад каровы.

## Узнагароды 
За шматгадовую добрасумленную працу, высокія паказчыкі па надоях малака ў 1976 годзе прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

Узнагароджана двума ордэнамі Леніна, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга, медалямі. Занесена ў Кнігу Народнай Славы раёна.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Груша лясная

**Груша лясная** (*Pyrus pyraster*) — від роду , часам разглядаецца як падвід .

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы дасягаюць вышыні ад 8 да 20 метраў, сустракаюцца таксама кусты вышынёй ад 2 да 4 метраў. Груша лясная мае шэрую, з невялікімі лускавінкамі кару. Квітнее з красавіка па май. У адрозненне ад культурных формаў па іншаму выглядаюць галіны з шыпамі. Расліны могуць дасягаць ўзросту 100—150 гадоў.

Лісце круглявае ці авальнае, ля аснавання няяснаклінападобныя ці круглявае. Зверху яно бліскучае, зялёнае, знізу больш светлаафарбаванае.

Кветкі буйныя, белыя, 2-3 см у дыяметры, на кветканожках, сабраны ў парасонабадобныя суквецці.

Плады груша- ці шарападобныя. Смак даўкі і кіслы, годныя ў ежу толькі пасля доўгай лёжкі.

## Арэал 
Ад лясной грушы былі выведзеныя сотні культурных сартоў з больш мяккімі і смачнымі пладамі. Дрэва распаўсюджана ў багатых пажыўнымі рэчывамі і цёплых пойменных лясах Цэнтральнай Еўропы, а таксама ў лесастэпавай зоне Усходняй Еўропы. Культурная форма сустракаецца паўсюдна.

Распаўсюджана ў сярэдняй і паўднёвай паласе еўрапейскай часткі Расіі, у Крыму, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі. У Беларусі сустракаецца па поўдню, у цэнтры яе можна ўбачыць радзей. На поўначы краіны грушу можна ўбачыць вельмі рэдка і расце яна большай часткай на адкрытых месцах.

## Выкарыстанне 
Драўніна лясной грушы цяжкая, малаэластычная, але трывалая і прыдатная да паліроўкі. Можа выкарыстоўвацца пры сталярнай, такарнай і разьбяной працы. У мінулым ужывалася як імітатар эбенавага дрэва.

У міфалогіі лясную грушу ўспрымаюць як месца «гнездавання» цмокаў, ведзьмаў і дэманаў.

## Літаратура 
* Jochen Kleinschmit (Zusammenstellung) et al.: *Die Wildbirne, Pyrus pyraster (L.) Burgsd. Tagung zum Baum des Jahres am 17. und 18.3.1998 in Göttingen.* Schriften aus der Forstlichen Fakultät der Universität Göttingen und der Niedersächsischen Forstlichen Versuchsanstalt, Band 125. Sauerländer, Frankfurt am Main 1998, ISBN 3-7939-5125-1.
* Christian Wild (Red.) et al.: *Beiträge zur Wildbirne*. Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Nr. 23. LWF, Freising 1999.

Катэгорыя:Груша
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1772 годзе
Генадзь Іванавіч Валюкевіч

**Генадзь Іванавіч Валюкевіч** (, в. Ліпск, Ляхавіцкі раён — ) — беларускі спартсмен-лёгкаатлет (). Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1978). Бацька Дзмітрыя Валюкевіча, які выступаў у трайным скачку за Славакію.

## Біяграфія 
З 1976 студэнт Беларускага інстытута фізічнай культуры.

## Спартыўныя дасягненні 
Чэмпіён Еўропы ў закрытым памяшканні (1979, Вена) і сярод юніёраў (1977, Данецк), . Пераможца і прызёр міжнародных і усесаюзных спаборніцтваў.

Лепшы вынік — 17,29 м (1979, вышэйшае сусветнае дасягненне для залаў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі
Катэгорыя:Спартсмены СССР
Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа
Чэхаславацка-венгерская вайна

**Чэхаславацка-венгерская вайна 1919 года** — вайна Савецкай Венгрыі з Чэхаславакіяй, выкліканая абвастрэннем іх палітычных узаемаадносін і тэрытарыяльнымі спрэчкамі.

На наступны дзень пасля ўсталявання ў Венгрыі савецкай улады, 23 сакавіка, пачалася вайна паміж Венгрыяй і Чэхаславакіяй, а 16 красавіка паміж Венгрыяй і Румыніяй. Падтрымка Чэхаславакіі і Румыніі дзяржавамі Антанты забяспечыла ім перамогу ў вайне і вымусілі Венгрыю падпісаць Трыянонскі мірны дагавор на ўмовах Антанты. Паражэнне венгерскай арміі пад Зволенам 10 чэрвеня было пераломам у вайне на тэрыторыі Славакіі. Адначасова з уваходжаннем румынскіх войскаў у Будапешт 4 жніўня 1919 года ў Венгрыі пала Савецкая рэспубліка.

## Гл. таксама 
* Далучэнне Трансільваніі да Румыніі

## Спасылкі 
* Карта ваенных дзеянняў у Венгрыі ў 1919 годзе

Катэгорыя:Войны Румыніі
Катэгорыя:Войны Венгрыі
Катэгорыя:Войны Чэхіі
Катэгорыя:Войны Славакіі
Катэгорыя:Войны Чэхаславакіі
Белуджская мова

**Белу́джская мова** (саманазва: *بلوبلوچی*) — родная мова белуджаў. Адносіцца да паўночна-заходняй групы іранскіх моў індаеўрапейскай моўнай сям’і. Вылучаюцца 2 буйныя дыялекты. Агульная колькасць носьбітаў — да 10 млн чал.

На працягу гісторыі белуджы карысталіся арабскім, лацінскім і кірылічным алфавітамі. У наш час афіцыйна прыняты алфавіт на аснове мовы урду.

## Спасылкі 
* Balochi Linguist

Катэгорыя:Іранскія мовы
Катэгорыя:Мовы Афганістана
Катэгорыя:Мовы Ірана
Катэгорыя:Мовы Пакістана
Катэгорыя:Мовы Туркменістана
Юлій Пятровіч Ванаг

**Юлій Пятровіч Ва́наг** (, хут. Ірбесала, Унгермуйжская воласць, Дзвінскі павет, Віцебская губерня, Расійская імперыя — , Рыга, СССР) — латышскі пісьменнік, перакладчык твораў беларускай літаратуры. Заслужаны дзеяч культуры Латвійскай ССР (1953), Заслужаны работнік культуры БССР (1979). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Творчасць 
Літаратурную дзейнасць пачаў у 1927 годзе. У 1941 годзе напісаў (сумесна з ) п’есу «Яны праклалі шлях» пра барацьбу латышскага народа за Савецкую ўладу і лібрэта оперы «Рута»(пастаўлена ў 1943 годзе).

У п’есе «Сустрэча на беразе» (1948) паказаў аднаўленне прамысловасці і рост сацыялістычных спазнанняў людзей Савецкай Латвіі. П’есы Ванага ставіліся ў  (Рыга), а таксама ў іншых тэатрах Латвіі.

Таксама працаваў як кінадраматург: сцэнарыі «Вясновыя замаразкі» і іншыя.

Аўтар тэксту дзяржаўнага гімна Латвійскай ССР.

### Перакладчыцкая дзейнасць 
Пераклаў на латышскую мову вершы Я. Купалы, аповесці «Дрыгва» Я. Коласа, «Гандлярка і паэт» і «Шлюбная ноч» І. Шамякіна, раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы» І. Мележа, «Птушкі і гнёзды» Я. Брыля, «Беларускія народныя казкі» і інш.

## Асноўныя творы 
### Зборнікі вершаў 
* «В воротах солнца» (1946)
* «Глубокая пахота» (1950)
* «Горькие цветы» (1960)
* «Из чаши воспоминаний» (1965)
* «Поэзия» (1973)
* «Годы» (1973)
* «Вспомни, молодость моя» (1976)
* «Следы на кромке прибоя» (1978)

### П’есы 
* «Они проложили путь» (1941)
* «Встреча на берегу» (1948)
* «Корабль выходит в море» (1955)
* «Баллада о неизвестном солдате» (1967)

### Сцэнарыі да кінафільмаў 
* «Весенние заморозки»
* «За лебединой стаей облаков»

## Беларускія пераклады 
* Вялікія справы маленькага Мікіня. — Мн., 1957.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія ў ВСЭ 
* Литературная газета. 1986. 22 окт. (некралог)

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Латвійскай ССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латвіі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі
Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Драматургі Латвіі
Катэгорыя:Паэты Латвіі
Катэгорыя:Латышскамоўныя паэты
Туф

[thumb|Туфавыя калоны на возеры [Мона, возера|Мона ў Каліфорніі, ЗША.]]
**Туф** (ад ) — лёгкая сцэментаваная порыстая горная парода. Мае высокія дэкаратыўныя ўласцівасці, уяўляе сабой каштоўны аздобны будаўнічы матэрыял. Па спосабе геалагічнага ўтварэння адрозніваюць асноўныя тыпы туфаў: вулканічныя, вапнавыя і крамяністыя. Вапнавыя і крамяністыя туфы ўтвараюць, у адрозненне ад вулканічных туфаў, групу горных парод, аб'яднаных генезісам - адкладаннем карбанату кальцыю або крамяністых рэчываў з раствора ў месцах выхаду на зямную паверхню мінеральных крыніц.

## Умовы ўтварэння 
У выніку выветрывання горных парод вада растварае хімічныя злучэнні, утвараючы раствор, з якога затым адбываецца другаснае выпадзенне асадку і ўтварэнне новых горных парод. Калі адклады адбываюцца ў выніку неарганічных хімічных працэсаў, утвараюцца «накіпы» і туфы. У месцах выхаду на зямную паверхню водных крыніц падае ціск і з раствора выдаляецца вуглякіслы газ — па гэтай прычыне раствораныя ў вадзе злучэнні распадаюцца і выпадае асадак у выглядзе вапнавых або крэмністых туфаў. З туфаў у пячорах могуць утварацца сталактыты і сталагміты. Вапнавыя шарыкі могуць назапашвацца і ўтвараць так званыя гарохавыя камяні, якія адносяцца да аалітаў.

## Гл. таксама 
* Вулканічны туф
* Траверцін (вапнавы туф).
* Крамяністы туф
* Гіпертуф

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
Апостальскі экзархат у Аргенціне

**Апостальскі экзархат у Аргенціне** () — апостальскі экзархат Мелькіцкай каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Кордава, Аргенціна. Апостальскі экзархат у Аргенціны распаўсюджвае сваю юрысдыкцыю на ўсю тэрыторыю краіны. Кафедральным саборам дыяцэзіі апостальскага экзархата ў Аргенціне з'яўляецца царква Святога Георгія ў горадзе Кордава.

## Гісторыя 
21 сакавіка 2002 года Рымскі Папа Ян Павел II выпусціў булу, *«Quandoquidem saeculorum»*, якой заснаваў апостальскі экзархат у Аргенціне для вернікаў Мелькіцкай каталіцкай царквы, якія пражываюць на ўсёй тэрыторыі Аргенціны.

## Структура 
У Аргенціне дзейнічаюць тры прыходы апостальскага экзархата ў Аргенціне:
* Царква Святога Георгія ў горадзе Кордава — кафедральны сабор;
* Царква Святога Георгія ў горадзе Расарыа;
* Царква Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нястомнай Дапамогі ў горадзе Буэнас-Айрэсе.

## Ардынарыі апостальскага экзархата 
* біскуп Georges Nicolas Haddad S.M.S.P. (20.04.2002 — 19.12.2005);
* біскуп Jean-Abdo Arbach B.C. (17.10.2006 — 23.06.2012) — прызначаны архібіскупам Хомса;
** вакансія.

## Крыніца 
* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, ISBN 88-209-7422-3
* Булла *Quandoquidem saeculorum*  

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  
* Інфармацыя 
* Інфармацыя 

Катэгорыя:Дыяцэзіі Мелькіцкай каталіцкай царквы
Катэгорыя:Хрысціянства ў Аргенціне
Прэлат

**Прэлат** (ад  літар. — пастаўлены вышэй) — гістарычны тэрмін, які ўжываўся да кардыналаў, архібіскупаў, біскупаў, генералаў і правінцыялаў манаскіх ордэнаў, абатаў і іншых асоб, якія займаюць высокія пасады ў структурах Рымска-каталіцкай Царквы; у наш час — ганаровы тытул (Ганаровы прэлат Яго Святасці), а таксама пасада асоб, якія ўзначальваюць персанальныя прэлатуры і тэрытарыяльныя прэлатуры.

## Гісторыя 
У Сярэднявеччы да прэлатаў адносіліся ў тым ліку настаяцелі кафедральных і калегіяльных цэркваў і некаторыя іншыя канонікі. У Рыме існаваў тытул палацінскіх прэлатаў, якія служылі ў Папскім палацы. Першым дакументам, што вызначыў статус прэлатаў Рымскай Курыі, была канстытуцыя Папы Рымскага Аляксандра VII *Inter caeteras* ад 13 чэрвеня 1659 года. Аднак пазней на высокія пасады ў адміністрацыю Царкоўнай дзяржавы сталі прызначацца і свецкія асобы, якія атрымлівалі пры гэтым тытул прэлата. Папа Рымскі Пій IX у 1847 годзе спыніў гэту практыку, захаваўшы тытул прэлата толькі для клірыкаў, якія займалі высокія пасады ў Рымскай Курыі.

Папа Рымскі Пій XI у канстытуцыі *Ad incrementum* ад 15 жніўня 1934 года заснаваў 2 катэгорыі прэлатаў:
* Першую складалі члены адной з калегій прэлатаў. 
* Другую — асобы, не якія ўваходзілі ў склад ніводнай з калегій прэлатаў, так званыя *praelati domestici* (асабліва заслужаныя святары з розных рэгіёнаў).

## Гл. таксама 
* Персанальная прэлатура;
* Тэрытарыяльная прэлатура;
* Ганаровы прэлат Яго Святасці;
* Прэлат Ф'якета.

Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы
Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы
Расарыа

**Раса́рыа** () — горад у Аргенціне, у правінцыі Санта-Фэ. З насельніцтвам у 909 397 жыхароў (перапіс 2001 года) з’яўляецца трэцім па колькасці ў краіне, пасля Буэнас-Айрэса і Кордавы. Горад размешчаны на беразе ракі Парана, у 300 км на паўночны захад ад Буэнас-Айрэса. Разам з прыгарадамі і найбліжэйшымі гарадамі ўтварае агламерацыю з насельніцтвам 1 121 441 чалавек. Для паўночнага ўсходу Аргенціны горад з’яўляецца важным чыгуначным вузлом і марскім портам, марскія судны дасягаюць Расарыа па рацэ Парана.

## Гісторыя 
Каланіяльнае паселішча на месцы, дзе цяпер размешчаны горад, вядома з XVII стагоддзя. Назва паселішча азначае разарый — традыцыйныя каталіцкія пацеркі, а таксама малітву, якую чытаюць па гэтых пацерках, і ў перакладзе з лацінскага азначае «вянок з руж».

З 1751 года вядома імя першага бургамістра — Сант’яга дэ Мантэнегра (). У 1812 годзе генералам Мануэлем Бельграна () у мястэчку быў упершыню падняты нацыянальны сцяг Аргенціны, пра гэту падзею сёння нагадвае помнік у цэнтры горада. Да сярэдзіны XVIII ст. развіццё горада праходзіла вельмі павольна, і толькі з 1880 года, калі законы аб эміграцыі ў Аргенціну з Еўропы былі спрошчаны, у Расарыа пачаўся бурны прырост насельніцтва і развіццё прамысловасці. Да 1887 годзе ў горадзе пражывала 50&nbsp;914 чал., а ў 1926 г. — ужо 407&nbsp;000, з іх 47 % нарадзіліся за мяжой (італьянцы, немцы, харваты, палякі і іншыя). 19 мая 1969 г. у горадзе ўспыхнула паўстанне супраць дыктатарскага рэжыму ў краіне.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Расарыа


Катэгорыя:Гарады Аргенціны
Афрыканскі экзархат

**Афрыканскі** ці **Карфагенскі экзархат** — візантыйская правінцыя, утвораная імператарам Маўрыкіем у 590 годзе на землях, адваяваных Велізарыем у вандалаў падчас Вандальскай вайны 533—534 гадоў. Сталіцай служыў Карфаген. На чале правінцыі стаяў экзарх, які сумяшчаў функцыі грамадзянскага кіравання і ваеннага камандавання.

Экзархат вёў не асоба паспяховую барацьбу з вестготамі за ўладу над паўднёва-ўсходняй Іспаніяй, а таксама спрабаваў улагодзіць берберскія плямёны Паўночнай Афрыкі. Пры імператары Іракліі I, сыне экзарха Афрыкі Іраклія Старэйшага, сітуацыя стабілізавалася настолькі, што разглядалася магчымасць пераносу ў Карфаген сталіцы імперыі.

У 647 годзе экзарх Рыгор (стрыечны пляменнік Іраклія), скарыстаўшыся паслабленнем імператарскай улады з прычыны ўдараў арабаў, аддзяліўся ад Канстанцінопаля і абвясціў сябе імператарам Афрыкі. Вельмі хутка яму самому прыйшлося мець дачыненне да ўварвання Амеядаў з Егіпта.

Арабскае заваяванне Паўночнай Афрыкі завяршылася падзеннем Карфагена ў 698 годзе. На тэрыторыі былога экзархата (рымскія правінцыі Афрыка, Бізацэна, Трыпалі, Нумідыя, Маўрэтанія) была ўтворана арабская правінцыя Іфрыкія.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Равенскі экзархат

Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Візантыі
Катэгорыя:Гісторыя Туніса
Motu proprio

**Proprio motu** — . Адмысловы папскі рэскрыпт. Гэта формула ўжывалася ў практыцы папскіх зносін з замежнымі дзяржавамі, калі Папа Рымскі не адказваў на зробленую яму прапанову, але вырашаў справу як бы зусім нанова — так, быццам датуль ніякіх праектаў і прапаноў па дадзеным пытанні ніхто яму не прадстаўляў.

Першы **proprio motu** быў выпушчаны Папам Рымскім Інакенціем VIII у 1484 годзе.

## Прыклады Motu proprio 
* «Ingravescentem Aetatem» — апостальскае пасланне Паўла VI аб тым, што кардыналы, якія дасягнулі 80 гадоў, страчваюць права на ўдзел у Канклаве і перастаюць быць кардыналамі-выбаршчыкамі;
* «Summorum Pontificum» — апостальскае пасланне Бенедыкта XVI аб ўжыванні ў набажэнствах сучаснай рымска-каталіцкай царквы трыдэнцкай («традыцыйнай») літургіі.

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Рымская курыя
Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Папскія дакументы
Ваенны ардынарыят

**Вае́нны ардынарыя́т** — тэрытарыяльная адзінка ў Рымска-каталіцкай царквы, прыраўнаваная да дыяцэзіі. Ваенныя ардынарыяты ствараюцца для пастырскай апекі над каталікамі-ваеннаслужачымі.

Большасць ваенных ардынарыятаў не ўваходзяць у епархіяльную структуру і, як у лацінскім, так і ва ўсходніх абрадах, падпарадкоўваюцца непасрэдна Папе. Ваенны ардынарыят узначальвае прэлат, звычайна тытулярны ці дыяцэзіяльны біскуп.

Па рангу ваенны ардынарыят звычайна адпавядае апостальскаму вікарыяту. У тых краінах, дзе на ваеннай службе знаходзіцца вялікая колькасць каталікоў, ваенны ардынарыят мае ранг дыяцэзіі, аднак не кіруе прыходамі тэрытарыяльнай юрысдыкцыі. Ва ўзброеных сілах Бразіліі, Італіі і ЗША ваенны ардынарыят мае ранг архідыяцэзіі і ўзначальваецца архібіскупам.

Паводле даных на пачатак 2011 года ў Каталіцкай царкве існуюць 36 ваенных ардынарыятаў, з іх 15 у Еўропе, 11 у Паўднёвай Амерыцы, 3 у Азіі, 3 — у Афрыцы, 2 — у Паўночнай Амерыцы і па адным — у Аўстраліі і Новай Зеландыі.

## Кароткая гісторыя 
Ужо з Міланскага эдыкта 313 года Царква займалася пастырскай апекай над салдатамі розных армій.

У VI стагоддзі Дэкрэт Грацыяна кажа пра тое, што святарам з дазволу Папы Пелагія I давяралі пастаянную духоўную дапамогу салдатам. У 742 годзе на Нямецкім нацыянальным саборы (Concilium Germanicum) святарам забаранілі нашэнне зброі і ўдзел у войнах. Выключэннем з гэтага правіла былі тыя святары, якія былі абраны для таго, каб суправаджаць армію і праводзіць набажэнствы, а таксама, каб здзяйсняць царкоўныя таінствы. У 769 гэтыя вызначэнні паўтараюцца ў капітуле Карла Вялікага.

Са стварэннем пастаянных армій у ранні Новы час ваенны ардынарыят таксама стаў пастаяннай установай. Тым не менш, капеланы больш не былі добраахвотнымі спадарожнікамі армій, а прымалі прысягу і былі падпарадкаваны ваеннай дысцыпліне.

## Спіс ваенных ардынарыятаў 
### Азія 
* Ваенны ардынарыят Інданезіі
* Ваенны ардынарыят Філіпінаў
* Ваенны ардынарыят Паўднёвай Карэі

### Амерыка 
* Ваенны ардынарыят Аргенціны
* Ваенны ардынарыят Балівіі
* Ваенны ардынарыят Бразіліі
* Ваенны ардынарыят Венесуэлы
* Ваенны ардынарыят Дамініканскай Рэспублікі
* Ваенны ардынарыят Канады
* Ваенны ардынарыят Калумбіі
* Ваенны ардынарыят Парагвая
* Ваенны ардынарыят Перу
* Ваенны ардынарыят Сальвадора
* Ваенны ардынарыят ЗША
* Ваенны ардынарыят Чылі
* Ваенны ардынарыят Эквадора

### Афрыка 
* Ваенны ардынарыят Кеніі
* Ваенны ардынарыят Уганды
* Ваенны ардынарыят Паўднёвай Афрыкі

### Еўропа 
* Ваенны ардынарыят Аўстрыі
* Ваенны ардынарыят Бельгіі
* Ваенны ардынарыят Босніі і Герцагавіны
* Ваенны ардынарыят Вялікабрытаніі
* Ваенны ардынарыят Венгрыі
* Ваенны ардынарыят Германіі
* Ваенны ардынарыят Іспаніі
* Ваенны ардынарыят Італіі
* Ваенны ардынарыят Літвы
* Ваенны ардынарыят Нідэрландаў
* Ваенны ардынарыят Польшчы
* Ваенны ардынарыят Партугаліі
* Ваенны ардынарыят Славакіі
* Ваенны ардынарыят Францыі
* Ваенны ардынарыят Харватыі

### Акіянія 
* Ваенны ардынарыят Аўстраліі
* Ваенны ардынарыят Новай Зеландыі

## Спасылкі 
* Ваенныя ардынарыяты 
* Спіс ваенных ардынарыятаў 
* Дыяцэзіі Каталіцкай царквы 


Катэгорыя:Кананічнае права
Іфрыкія

**Іфрыкія** (إفريقية) — сучасная арабская назва Афрыкі. У гістарычным кантэксце пазначае землі, якія ўваходзілі ў рымскую правінцыю Афрыка і кіраваліся дынастыяй Аглабідаў. Цяпер сярэднявечная Іфрыкія ляжыць у межах Туніса, заходняя частка — у складзе Алжыра, усходняя — у Лівіі. Сталіцай арабскай Іфрыкіі быў Кайруан. На поўдзень ад Іфрыкіі ляжалі княствы Джэрыдскай упадзіны.

Перад арабскім заваяваннем гэта тэрыторыя была падпарадкавана Візантыі. Яе насялялі хрысціяне, яўрэі і язычніцкія берберскія плямёны. Да 698 года арабы цалкам падпарадкавалі Магрыб і зруйнавалі Карфаген. Цэнтр кіравання перамясціўся ў Кайруан. З 800 года ў Іфрыкіі кіравала дынастыя Аглабідаў. У канцы 9 ст. Іфрыкія трапіла пад уладу ісмаілітаў, якія ўсталявалі Фацімідскі халіфат. Праўленне Фацімідаў працягвалася да 1171 года. З 1230 года ў Іфрыкіі кіравалі Хафсіды, а ў 1574 годзе яе заваявала Асманская імперыя.

Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Афрыкі
Фацімідскі халіфат

**Фацімідскі халіфат** або **Дзяржава Фацімідаў** (909—1171) — сярэднявечная шыіцкая (ісмаіліцкая) арабская дзяржава з цэнтрам у Каіры (з 972). У эпоху сваёй магутнасці Фацімідскі халіфат уключаў тэрыторыі Егіпта, Магрыба, Палесціны і Сірыі. Адшчапілася ад халіфата Абасідаў у выніку паўстання ў правінцыі Іфрыкія (сучасны Туніс) берберскіх плямёнаў, якія ўзначаліў ісмаіліцкі прапаведнік Абу Абдалах. Абу Абдалах перадаў усю ўладу Убейдалаху, які сцвярджаў, што з'яўляецца нашчадкам Фацімы. Знішчана Саладзінам — курдскім военачальнікам, закліканым для арганізацыі абароны супраць крыжакоў у 1169.

## Літаратура 
* С. дэ Сасі, «Exposé de la rel. des Druzes» (П., 1838, т. I); Фурнель. «Les Berbers» (т. II); Гюяр, «Un grand maître des Assassins» («Journ. Asiat.», 1877, і асоб.);

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя ісламу
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Егіпта
Катэгорыя:Гісторыя Туніса
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі
*
Ваенны ардынарыят Аргенціны

**Ваенны ардынарыят Аргенціны** () — ваенны ардынарыят Рымска-Каталіцкай Царквы, які дзейнічае ў Аргенціне. Ваенны ардынарыят Аргенціны, падпарадкоўваючыся непасрэдна Святому Прастолу, забяспечвае пастырскае акармленне ваеннаслужачых Аргенцінскай арміі, Нацыянальнай жандармерыі і Берагавой аховы і іх сем’яў. Кафедральным саборам ваеннага ардынарыята Аргенціны з’яўляецца Сабор Стэла Марыс у Буэнас-Айрэсе.

## Гісторыя 
8 ліпеня 1957 года быў створаны ваенны вікарыят для ваеннаслужачых аргенцінскай арміі. 21 красавіка 1986 года Рымскі Папа Ян Павел II выдаў булу *Spirituali militum curae*, якой пераўтварыў вікарыят у ваенны ардынарыят Аргенціны.

## Ардынарыі ваеннага ардынарыята 
### Ваенныя вікарыі 
* Фермін Эміліа Лафітэ (1957—1959)
* Антоніа Каджыяна (14.12.1959 — 7.07.1975)
* Адольфа Серванда Тартола (7.07.1975 — 30.03.1982)
* Хасэ Мігель Медзіна (30.03.1982 — 21.07.1986)

### Ваенныя ардынарыі 
* Хасэ Мігель Медзіна (21.07.1986 — памёр 7.03.1990)
* Нарберта Эўхеніа Канрада Марціна (8.11.1990 — памёр 28.08.2001)
* Антоніа Хуан Басеота (8.11.2002 — 15.05.2007)
* З мая 2007 года месца ваеннага ардынарыя вакантна.

## Гл. таксама 
* Антоніа Каджыяна
* Альберта Занчэта
* Крысціян фон Верніч

## Крыніца 
* Annuario Pontificio, Ватыкан, 2007

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  
* Інфармацыя 
* Obispado Castrense de la Argentina 

Аргенціна
Катэгорыя:Узброеныя сілы Аргенціны
Катэгорыя:Рымска-каталіцкія дыяцэзіі Аргенціны
Уладзімір Рыгоравіч Ванееў

**Уладзімір Рыгоравіч Ванееў** (, в. , Вяцкая губерня — , Вязьма) — савецкі дзяржаўны служачы. Кіраваў арганізацыяй савецкага падполля і партызанскага руху ў Беларускай ССР за часамі Другой сусветнай вайны.

## Біяграфія 
За часамі Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе патрапіў на вайну, ваяваў на Заходнім фронце. У войску далучыўся да камуністычнага руху. У лютым 1917 года пад Бабруйскам даведаўся аб перамозе Лютаўскай рэвалюцыі. Вёў сярод салдат актыўную прапаганду ідэй бальшавізму. У пачатку 1918 года ўступіў у РКП(б), удзельнічаў у грамадзянскай вайне, з сакавіка 1939 намеснік старшыні СНК БССР і многія іншыя.

23 ліпеня 1941 года быў прызначаны брыгадным камісарам, членам Ваеннага савета  Заходняга фронту.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Памятная старонка на сайце Беларускага Дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай Вайны  
* Артыкул пра У. Р. Ванеева  ў газеце Минский Курьер 

Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Народныя камісары гандлю БССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б
Катэгорыя:Члены ЦВК СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскай вобласці
Падзішах-Імператар

**Падзішах-Імператар Сусвету Людзей** (; ад падзішах ( — «вялікі кароль», «кароль каралёў») і імператар) — спадчынны тытул кіраўнікоў выдуманай Імперыі ў сусвеце Дзюны.

Імперыя складалася з усе светаў, вядомых чалавецтву. Улада ў Імперыі была размеркавана паміж Імператарам, які з’яўляецца вярхоўным кіраўніком, Дамамі Ландсраада і Касмічнай гільдыяй, якая мела манаполію на касмічныя перавозкі і банкаўскія аперацыі. Адносіны паміж усімі трыма бакамі рэгулявала Вялікая Канвенцыя.

З часоў Батлерыянскага Джыхаду Падзішах-Імператарамі на працягу 10 тысяч гадоў былі прадстаўнікі Вялікага Дому Карына. Інструментам распаўсюджвання ўплыву Падзішах-Імператараў Карына на сусвет былі фанатычныя сардаўкары. Першай сталіцай Імперыі была планета Салуса Секундус. Пасля атамнай бамбардзіроўкі сталіца была перанесена на Кайтайн. Пазней сталіцай Імперыі стала планета Аракіс.

За апошнім імператарам Карына Шадамам IV пайшлі імператары з Дому Атрэйдэс Пол Атрэйдэс (Муад’Дзіб) і Лета Атрэйдэс II, які стаў паўчалавекам-паўчарвяком і апошнім імператарам, кіруючы 3,5 тысячы гадоў.

## Літаратура 
* W. McNelly (1984). Dune Encyclopedia. — Berkley Books, pp. 280–284 (*спіс усіх імператараў*).

Катэгорыя:Сусвет Дзюны
Катэгорыя:Персанажы фантастычных твораў
Ганаровы прэлат Яго Святасці

thumb|200px|right|Герб Ганаровага прэлата Яго Святасці.
**Ганаровы прэлат Яго Святасці** () — святар, якому Папа Рымскі падаў гэты тытул. Ганаровыя прэлаты называюцца мансеньёрамі і маюць некаторыя прывілеі ў пытаннях царкоўнага адзення.  

Перад motu proprio *Pontificalis Domus* ад 28 сакавіка 1968 ганаровыя прэлаты зваліся **прыдворнымі прэлатамі** (па-латыні: *Antistites Urbani*), тытул, які тады таксама ішоў з некаторымі пасадамі тыпу архібіскупа-памочніка ці біскупа-памочніка Папскага Трона або члена рымскага прэлацтва, а таксама адносіўся да архібіскупаў, біскупаў і апостальскіх пратанатарыяў, якім гэты тытул быў падараваны перад іх прызначэннем на вышэйназваныя пасады.

Сёння гэты тытул падаецца таксама індывідуальна, па патрабаванні іх біскупаў; існуюць наступныя ганаровыя прэлаты *ex officio*:

*Члены Калегій рымскіх прэлацтваў: пратанатарыі *de numero*; суддзі Трыбунала Рымскай Роты; клірыкі Апостальскай Палаты; 
*Суддзі Трыбунала рымскай роты Апостальскай нунцыятуры ў Іспаніі; 
*Некаторыя ці ўсе члены васьмі кафедральных сабораў або калегіяльных капітулаў у Італіі і аднаго ў Польшчы.

## Гл. таксама 
* Мансеньёр
* Капелан Яго Святасці

Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы
Катэгорыя:Рымская курыя
Катэгорыя:Папскі двор