Міхал Тышкевіч (егіптолаг)

**Міхал Тышкевіч** (; ) — граф, падарожнік, калекцыянер, археолаг-аматар.

Падарожнічаў па Егіпце і Нубіі (1861—1862 і 1867—1868), праводзіў раскопкі і сабраў калекцыю старажытнасцей, якая цяпер раскідана па многіх месцах свету (у тым ліку ў Парыжы, Лондане, Капенгагене, Берліне, Бостане, Рыме, Нацыянальным музеі ў Варшаве). Аўтар *«Дзённіка падарожжа ў Егіпет і Нубію» (1861—1862)*, упершыню апублікаванага ў Парыжы ў 1863 годзе.

II Біржанскі ардынат, зацверджаны як граф у Расійскай імперыі 8 мая 1861 года.

## Біяграфія 
### Сям’я і адукацыя 
З арыстакратычнага роду Тышкевічаў, аднаго з самых багатых і вядомых у Вялікім Княстве Літоўскім. Яго дзед, граф Міхал Тышкевіч (1761—1839), служыў у арміі Напалеона і ўдзельнічаў у вайне з Расіяй 1812 года.

Нарадзіўся 4 снежня 1828 года ў Валожыне, першы сын графа Юзафа Тышкевіча (1805—1844) і Ганны з Забелаў. У 1848 годзе скончыў Віленскую гімназію, сістэматычную адукацыю дапаўняла дамашняе навучанне пад кіраўніцтвам бібліёграфа і ўніверсітэцкага бібліятэкара Адама Ёхера. Быў адным з першых, хто матэрыяльна падтрымаў Віленскі тэатр і музей старажытнасцей.

У сваім маёнтку ў Гарадку пад Мінскам (цяпер Астрашыцкі Гарадок) у 1855 годзе паставіў мураваны неагатычны палац на беразе возера. Для аздаблення палаца набыў у Кёнігсбергу набор мэблі, якая раней належала польскаму каралю і вялікаму князю літоўскаму Аўгусту Моцнаму.

У гэтым палацы Тышкевіч сабраў сваю першую важную калекцыю польскіх манет. Праўда, гэты нумізматычны збор неўзабаве прададзены яшчэ аднаму калекцыянеру Эмерыку Чапскаму. У Лондане Тышкевіч набыў і шмат рэчаў для закладзенай ім у палацы карціннай галерэі, дзе сярод іншых, калі верыць апісанням, захоўваліся творы такіх славутых мастакоў, як Рафаэль, Ганс Гальбейн і Франсуа Бушэ.

### Першае падарожжа ў Афрыку 
У лістападзе 1860 года Тышкевіч адправіўся ў сваю першую экспедыцыю, мэтай якой быў Алжыр. Разам са сваёй жонкай і сябрам, мастаком Антонім Залескім, граф правёў там каля двух тыдняў, але не дасягнуў жаданай мэты — відовішчнага палявання на львоў і леапардаў. Выбар Егіпта як месца наступнага падарожжа быў невыпадковым, у тым ліку з прычыны так званай «антыкварнай жылкі», якой граф ганарыўся ўсё сваё жыццё. Цікавасць да гісторыі і старажытных помнікаў падштурхнула Тышкевіча да дастаткова грунтоўнай падрыхтоўкі. Ён набыў некалькі навуковых прац выдатных егіптолагаў таго часу, у тым ліку, «Егіпецкую граматыку» Жана-Франсуа Шампальёна.*«Дзённік падарожжа ў Егіпет і Нубію»* змяшчае апісанні яго самастойных спроб расшыфраваць іерагліфічныя тэксты. Багацце ведаў выразна вылучала яго з натоўпу еўрапейскіх турыстаў, якія наведвалі Егіпет тым часам. Аднак яго сустрэча з краінай была ў першую чаргу матываваная захапленнем паляваннем. Дзённік Тышкевіча багаты на апісанні паляўнічых прыгод: як поспехаў, так і няўдач, перададзеных з гарачым запалам.

### Падарожжа ў Егіпет (1861—1862) 
Падарожжа Міхала Тышкевіча ў Егіпет і Нубію пачалося ў лістападзе 1861 года з прычала ў Александрыі. Праплыўшы па канале Эль-Махмудыя, Тышкевіч адплыў у Каір, адкуль потым адправіўся ўніз па цячэнні, наведваючы шэраг гарадоў Ніжняга Егіпта аж да порта Даміета, возера Манзала і Порт-Саіда, дзе меў магчымасць бачыць будаўніцтва Суэцкага канала. Недалёка ад Каіра, у сучасным раёне Булак, у кампаніі вядомага археолага Аўгуста Марыета ён старанна даследаваў калекцыю нядаўна створанага Музея егіпецкіх старажытнасцей. Кіраўнік Службы старажытнасцей, Марыет працаваў над стрымліваннем незаконнай здабычы і экспарту старажытных артэфактаў. Правілы, выдадзеныя ў той час, дазвалялі прыватныя раскопкі толькі на ўсходнім беразе Ніла з папярэдняй афіцыйнай згоды Марыета. З гэтай прычыны нават самы багаты турыст з Еўропы не мог нават марыць пра правядзенне ўласных раскопак. Аднак граф Міхал Тышкевіч дасягнуў гэтага. Расійскі консул арганізаваў для яго аўдыенцыю ў намесніка Саіда Башы. Пасля прыемнай, хоць і павярхоўнай, размовы Баша паабяцаў графу фірман, або рэкамендацыйны ліст, каб палегчыць цяжкае і няпэўнае падарожжа ў Нубію, але потым парушыў сваё абяцанне. Разумеючы, што гэта можа быць успрынята як грубасць, Саід Баша зрабіў выключэнне і, верагодна, не параіўшыся з Аўгустам Марыетам, даў Тышкевічу дазвол на правядзенне раскопак па ўсёй краіне. Тышкевіч атрымаў гэтую неверагодную навіну, дабраўшыся да Фіваў, царства егіпецкай археалогіі.

### Раскопкі ў Егіпце 
Метад раскопак, апісаны ў «Падарожным дзённіку», сведчыць аб тым, што Міхал Тышкевіч, як і яго стрыечныя браты — вядомыя археолагі Яўстах і Канстанцін, валодаў пэўным талентам у гэтай галіне ў спалучэнні з пачуццём таго, дзе трэба капаць. На працягу першых трох дзён у Карнаку ён знайшоў, сярод іншага, пазалочаную пасудзіну і «вельмі прыгожую залатую фігурку бога Амона-Ра». Аднак радасць ад гэтай здабычы была нядоўгай. Першая частка «Дзённіка», апублікаваная ў Парыжы ў 1863 годзе, заканчваецца тым, што наглядчык урадавых раскопак урачыста забараняе Тышкевічу раскопкі ў фіванскім некропалі, зарэзерваваным для Марыета. Астатняя частка апісання не была апублікавана ў французскім выданні праз чаргу падзей. Перакладчык, які суправаджаў экспедыцыю Тышкевіча, нечакана паведаміў графу пра сакрэтнае пагадненне, якое ён заключыў з некалькімі вартаўнікамі, якія назіралі за раскопкамі ў Фівах, якія абяцалі, што «яны не будуць вартаваць ноччу ў пэўнай цясніне за гарамі Асасіф». Гэта дало магчымасць правесці некалькі гадзін пошукаў, якія былі добра выкарыстаны. Граф апісвае працэдуру наступнымі словамі: «Заўтра ўвечары мы павінны распачаць нашу першую сакрэтную экспедыцыю. Мяне мучыць сумленне, але мая антыкварная жылка бярэ верх, і я ўжо мару пра муміі і саркафагі». Раскопкі ў Заходніх Фівах далі сенсацыйныя вынікі. Акрамя знойдзеных асобных мумій: адна ў маляўнічай кардоннай скрынцы, другая ў саркафагу (частка якога захоўваецца ў Луўры; абодва артэфакты, верагодна, датуюцца X стагоддзем да н.э.), праз тры дні каманда натрапіла на магілу, якая не адкрывалася са старажытных часоў, што само па сабе было адкрыццём. У магіле, ля падножжа чатырох пахавальных скрынь, якія ляжалі на зямлі, стаяла «табурэтка з платана — увагнутая зверху, з блакітнай фаянсавай міскай на ёй, на дне якой былі высушаныя рэшткі ежы». Сёння гэтая чаша захоўваецца ў Францыі, а табурэтка, таксама падораная Луўру, была перавезена ў Варшаву як пастаянны дэпазіт і цяпер захоўваецца ў Нацыянальным музеі. Папірус «Кнігі мёртвых» адной з мумій, знойдзеных у той жа магіле, быў перавезены ў Варшаву з Лагойска. Нягледзячы на тое, што раскопкі, праведзеныя Міхалам Тышкевічам, сёння былі б сустрэты з самымі жорсткімі санкцыямі і асуджэннем, у той час яны былі даволі ўзорнымі. Іх дакументацыя — дакладныя апісанні некаторых артэфактаў і сітуацый, у якіх яны былі знойдзены, — заслугоўвае асаблівай увагі і значна пераўзыходзіць большасць ранніх археалагічных публікацый. Дакументацыя мусіла быць поўнай і апублікаванай разам з другой часткай «Дзённіка», чаго, на жаль, так і не адбылося. Рукапіс з пласцінамі, якія адлюстроўваюць знойдзеныя прадметы, пакуль не знойдзены.

### Калекцыя помнікаў 
Увогуле, зыходзячы з дадзеных інвентарызацыі з некалькіх музеяў і інфармацыі, апублікаванай у прэсе XIX стагоддзя, памер калекцыі Міхала Тышкевіча, сабранай у Егіпце, можна ацаніць як мінімум у 800 прадметаў. Пасля вяртання граф перадаў частку артэфактаў музею Луўр (196 прадметаў), але, насуперак распаўсюджанаму меркаванню, большая частка апынулася ў Літве і Беларусі. Найбуйнейшая калекцыя з Лагойска, падораная членам сям’і Тышкевічаў, прыбыла ў Варшаву ў 1901 годзе як падарунак Таварыству прыгожых мастацтваў «Захента» і складаецца з 626 экспанатаў. Сёння частка гэтай калекцыі, выратаваная ад ваенных разбурэнняў, захоўваецца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве. Сям’я Тышкевічаў была вялікай, і ў некалькіх гарадах (напрыклад, у Біржах, Чырвоным Двары каля Коўні, Вільні і Ландварове, Валожыне і Астрашыцкім Гарадку) былі сямейныя палацы, дзе, паводле тагачаснага звычаю, размяшчаліся кніжныя калекцыі і так званыя кабінеты асаблівасцяў або палацавыя музеі. Міхал Тышкевіч, безумоўна, прывёз і падарыў большасці сваіх сваякоў падарункі — сувеніры з падарожжаў, верагодна, у выглядзе арыгінальных егіпецкіх старажытнасцей, якія ён адкапаў. Паміж 11 сакавіка і 11 красавіка 1862 года ён перадаў Віленскаму музею старажытнасцей 222 егіпецкія знаходкі. Пазней у тым жа годзе ён таксама адправіў туды дзве дзіцячыя муміі і некалькі іншых прадметаў.

### Калекцыянер старажытнага мастацтва 
У далёкай Італіі Міхал Тышкевіч пачаў новы раздзел свайго жыцця, прысвечаны збіранню старажытнасцей, якія прынеслі яму славу. У 1862 годзе, атрымаўшы ў спадчыну ад свайго дзядзькі, графа Яна Тышкевіча, маёнтак Біржы на поўначы Літвы, ён прысвяціў свой значны даход набыццю старажытных артэфактаў, у прыватнасці, скульптур, ювелірных вырабаў, каштоўных камянёў і манет, галоўным чынам з раскопак у Італіі, дзе пражыў большую частку свайго жыцця. Ён стаў вядомым як адзін з найвялікшых калекцыянераў старажытнасцей, які валодаў вытанчаным густам. Купля старажытных прадметаў не было адзіным захапленнем Тышкевіча. Другой крыніцай яго збіральніцтва старажытнасцей былі ўласныя археалагічныя даследаванні. У 1863 годзе ён набыў вілу ў Неапалі для правядзення раскопак у гэтым раёне. Першым месцам даследаванняў былі могілкі старажытнага горада Кумы ў Кампаніі на Тырэнскім моры, адной з найстарэйшых грэчаскіх калоній у Італіі і важным культурным цэнтрам, дзе калісьці жыла знакамітая Сівіла-аракул. Наступным месцам раскопак былі Баі, курортны горад для багатых рымлян. Абедзве пляцоўкі, верагодна, не далі чаканых вынікаў, бо Тышкевіч звярнуў сваю ўвагу на руіны знакамітых Пампеяў, размешчаных недалёка ад Кум і Неапаля — горада, разбуранага вывяржэннем Везувія ў 79 годзе нашай эры. Аднак прапанова правесці там даследаванні была адхілена, што прымусіла графа Міхала пераехаць з Неапаля ў Рым, дзе яго раскопкі працягваліся некалькі гадоў. Недалёка ад горада Анцыум — рэзідэнцыі некалькіх рымскіх імператараў — ён выявіў сляды старажытнага храма. Пасля ён правёў даследаванні ў этрускім горадзе Веі і, сярод іншых месцаў, на знакамітай старажытнай Віа Апія ў Рыме. У той час ён збіраў у асноўным старажытныя бронзавыя вырабы і рымскія манеты. Ён лёгка пазбаўляўся ад старажытных твораў мастацтва, жадаючы замяніць іх новымі прадметамі. Адным з яго кліентаў быў Напалеон III, якому Тышкевіч прадаў некалькі старажытных бронзавых вырабаў, у тым ліку статуэтку з выявай Геракла III стагоддзя да н. э. Пазней Напалеон III перадаў іх музею Луўр, і яны застаюцца ў яго калекцыі дагэтуль.

У 1870 годзе праз рэўматызм і, перш за ўсё, змены палітычнай сітуацыі ў Італіі ён кінуў свае раскопкі і цалкам прысвяціў сябе калекцыянаванню. Ва *«Успамінах старога калекцыянера»* мы чытаем: «Маё падарожжа ў Егіпет і раскопкі, якія я там праводзіў, аказалі вялікі ўплыў на маё жыццё, бо з таго часу мая любоў да археалогіі ўзмацнілася, і праз год пасля вяртання (у Літву) я вырашыў з’ехаць і жыць у краіне, дзе мог бы задаволіць гэтае жаданне». У 1870 годзе Тышкевіч дабіўся ад расійскага імператара дазволу на развод з жонкай, пасля чаго адразу ж адмовіўся ад біржанскай ардынацыі на карысць свайго старэйшага сына Юзафа. Сын мусіў за тое выплачваць бацьку штогадовую рэнту, але жыў Міхал Тышкевіч не толькі з таго. Значную частку даходаў яму даваў перапродаж археалагічных каштоўнасцяў.

Тышкевіч большую частку зімовых месяцаў праводзіў у Рыме. Сёння, дзякуючы яго перапісцы з Вільгельмам Фрэнерам, нямецкім навукоўцам, які жыў у Парыжы, мы ведаем яго наступныя адрасы ў Рыме, дзе некаторы час ён жыў у доме 25, а апошні год — у доме 24 на вуліцы Грэгарыяна. Кожны год ён ездзіў у Францыю, дзе спыняўся ў парыжскім горадзе Нёйі-сюр-Сен, у доме 40 па вуліцы Шэзі.

Праз тое, што археалагічная кар’ера перастала складвацца, граф цалкам пераключыўся на ролю калекцыянера антычных старажытнасцей. Ягоная кватэра ў Рыме стала знакамітай на ўсю Еўропу. Першы кіраўнік італьянскага дырэктарата антычнасцей і мастацтваў Фелічэ Бэрнабеі неаднаразова яе наведваў, а пасля пісаў: «Гэта быў свайго роду музей… дзе амаль кожны дзень пасля абеду сустракаліся найбольш кампетэнтныя ў справе антычнасцяў асобы, каб падзівіцца на ўжо экспанаваныя каштоўныя прадметы ці найноўшыя набыткі, якія граф дэманстраваў здзіўленым прыяцелям».

Экспанаты ў калекцыі Тышкевіча былі апрацаваныя паводле тагачасных навуковых стандартаў і захоўваліся ў адмысловых вітрынах, якія пасля смерці графа былі закупленыя італьянскай дзяржавай для музея рымскіх тэрмаў (лазняў). Таксама калекцыянер вёў дэталізаваны каталог сваіх набыткаў.

Ядром калекцыі Тышкевіча быў на той момант адзін з найлепшых у свеце збор антычных гемаў — круглых ці авальных ювелірных камянёў з выразанымі выявамі. Сваю калекцыю мармуровых скульптур граф прадаў дацкаму піўному магнату Карлу Якабсэну, і яна стала асновай знакамітай гліптатэкі (збору антычнай скульптуры і разьбы) у Капенгагене.

Таксама Тышкевіч збіраў антычныя вазы. Ягоныя заслугі на гэтым полі адзначаныя, сярод іншага, тым, што невядомы мастак грэчаскіх ваз, што тварыў у V стагоддзі да нашай эры, цяпер называецца «мастаком Тышкевіча». Так сталася, бо менавіта ў зборах графа быў кратар (старажытнагрэчаскі сасуд для змешвання віна з вадой) з адлюстраваннем падзей Траянскай вайны работы гэтага мастака.

Граф Міхал Тышкевіч памёр 18 лістапада 1897 года ў Рыме ва ўзросце 69 гадоў і пахаваны на могілках Кампа-Верана ў Рыме. Па смерці яго калекцыю прадалі на аўкцыёне ў Парыжы ў Hotel Druout 8, 9 і 10 чэрвеня 1898 года. Музей Луўр набыў некалькі старажытнасцей для сваіх аддзелаў, у тым ліку крылатую казу за 29 600 франкаў і егіпецкую статую-лекара з чорнага базальту за 21 500 франкаў. «Калі б яго калекцыя не была раскідана, ніводзін калекцыянер-знаўца не змог бы з ім параўнацца: ні рымскія кардыналы XVI стагоддзя, ні мільянеры нашага стагоддзя», — пісаў былы кансерватар Луўра Вільгельм Фрэнер, аўтар аўкцыённага каталога 1898 года. Французскі археолаг Шарль Руі аўтар шматлікіх публікацый і справаздач, прысвечаных гэтаму каталогу і творам з егіпецкай калекцыі Міхала Тышкевіча.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Egipt zapomniany czyli Michała hr. Tyszkiewicza „Dziennik podróży do Egiptu i Nubii (1861-1862)”*, opracowanie i wstęp Andrzej Niwiński, Warszawa 1994.
* *Michał hrabia Tyszkiewicz 1828-1897*, opracowanie Leszek Zinkow (online)
* Aldona Snitkuviene, *Historia zbioru egipskich starożytności hrabiego Michała Tyszkiewicza* w katalogu wystawy *Papirusy, mumie, złoto*, Warszawa, 2011
* *Teki rodzinne Tyszkiewiczów, Potockich, Lubomirskich, Zamojskich*, Zofii Potockiej, BNW, Akc.10114/4
* Mariola Kazimierczak, *Le Comte Michel Tyszkiewicz (1828-1897), archéologue, collectionneur, bienfaiteur* w *Polacy we Francji,* CAN, Warszawa, 2004
* Charles Rouit, *La collection Tyszkiewicz du Musée du Louvre*, w *Warsaw egyptological studies I*, National Museum in Warsaw *Pro-Egipt*, Warsaw, 1997
* Mariola Kazimierczak, *Michał hrabia Tyszkiewicz archeolog i kolekcjoner antyków* w *Spotkania z zabytkami*, sierpień 2008
* Wilhelm Froehner, *La collection Tyszkiewicz*, Paris, 1898
* Mariola Kazimierczak, *Michel Tyszkiewicz (1828-1897), grand collectionneur* w *Les nouveaux cahiers franco-polonais*, N° 6, Paris-Varsovie, 2006
* Józef Tyszkiewicz, *Tyszkiewiciana*, Poznań, 1903

## Спасылкі 
* [Публікацыі Міхала Тышкевіча](https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Tyszkiewicz&filters=creator:%22Tyszkiewicz,_Micha%C5%82_(1828--1897)%22,public:1,hasTextContent:0) ў бібліятэцы Polona
; Творы Міхала Тышкевіча на
* archive.org
* Federacji Bibliotek Cyfrowych
* Google

Міхал Тышкевіч
Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы
Катэгорыя:Археолагі Польшчы