Юзаф Аляшкевіч

**Юзаф Аляшкевіч** (, , ; , Шылува на Жамойці, цяпер  — , ) — беларускі партрэтны жывапісец; аўтар карцін на гістарычныя, рэлігійныя, міфалагічныя сюжэты і партрэтаў. Яго творчасць паказвае выразныя сувязі з мастацтвам французскага класіцызма. У яго творах, з характэрнай статычнай кампазіцыяй, перавагай малюнка над колерам, стараннай завершанасцю, часам адчуваюцца і ноткі рамантызму.

## Біяграфія 
Род Аляшкевічаў паходзіў з Радашковічаў. Напярэдадні нараджэння Юзафа, сям’я Аляшкевічаў з Радашковічаў пераехала ў мястэчка Шылува, у Жамойці, куды яго бацьку Яна Аляшкевіча, кіраўніка музычнай капэлы пры касцёле ў Радашковічах, адправілі ў службовую камандыроўку. У некаторых публікацыях можна сустрэць версію, што Юзаф Аляшкевіч нарадзіўся ў Радашковічах, але пра нараджэнне менавіта ў Шылуве сведчыць метрычны запіс. Неўзабаве пасля нараджэння Юзафа, сям’я вярнулася ў Радашковічы.

Школу наведваў у Вільні, і там пры дапамозе Ганны Мастоўскай (з Радзівілаў) у 1797 годзе пачаў вучобу ў Віленскім універсітэце. Пачаткова навучаўся анатоміі і фізіялогіі, пазней, у 1798—1802 гадах, вучыўся рысунку і жывапісу ў Францішка Смуглевіча і Яна Рустэма. Зарабляў на жыццё навучаннем мастацтву, капіраваў карціны ў мастацкай галерэі ў Сігневічах зычлівай да яго магнацкай сям’і Прозараў, таксама спрабаваў сілы ў вялікіх, самастойных кампазіцыях.

У 1801 годзе на здольнага юнака звярнуў увагу Аляксандр Хадкевіч, які шукаў настаўніка мастацтва ў Вільні, завітаў у майстэрню Аляшкевіча і ўпадабаў там вялізную карціну «Алімп», якую і набыў для ўласнай галерэі. Аляшкевіч на той момант ужо цешыўся пэўнай славай, меў замовы на партрэты ў Вільні, ездзіў па запрашэнні ў Гродна. Малады мастак па пратэкцыі Хадкевіча ўзяўся навучаць мастацтву Антонія Анджэёўскага, які ўзгадваў у сваіх успамінах і адмысловую інтэлектуальную атмасферу, якая атачала Аляшкевіча ў Вільні:Аляшкевіч, без правадыра ў маладым узросце, нахапаўся розных французскіх настрояў і вольных поглядаў часоў панавання Станіслава Аўгуста… У Аляшкевіча звычайна збіраліся *les esprits forts* Быхавец, Тамашэўскі, Цэйзік, малады Нямчэўскі, Лібошыц, Коруэл, Петрусевіч, Дамель і шмат іншых, чыіх прозвішчаў ужо не памятаю. Размовы іх былі такімі ж вольнымі, як і іх звычаі, а філасофію сёння і ўзгадваць страшна, найбольш любілі чытаць тых аўтараў, якія выступалі супраць рэлігійнай маралі і прынцыпаў рэлігіі. А пра нацыянальную гісторыю Літвы і мовы не вялі!Хадкевіч спачатку запрасіў мастака да свайго маёнтка ў Пекалаве на Валыні, куды Аляшкевіч выправіўся ўвосень 1802 года, па дарозе наведаўшы Мажэйкава і Дзярэчын, дзе некалькі дзён прысвяціў вывучэнню мастацкай галерэі Францішка Сапегі.

На Валыні мастак правёў сем месяцаў, працуючы для свайго апекуна і наведваючы навакольныя сядзібы, у тым ліку Валеўскіх у Тучыне. Там Аляшкевіч стварыў некалькі партрэтаў і міфалагічна-гістарычныя кампазіцыі невялікіх памераў: «*Смерць Катона*», дзве сцэны з жыцця тыранаборцаў Гармодзія і Арыстагітона, якія забілі афінскага тырана Гіпарха, «*Абарону Церабоўлі*», дзе паказаў гераізм абаронцаў гэтага горада ад турэцкіх войскаў у 1675 годзе. На выбары тэмаў відавочна памкненне мастака звярнуцца да сучаснікаў праз мастацтва і сюжэтамі з антычнай гісторыі абудзіць у іх свабодалюбівыя памкненні.

У Парыжу Аляшкевіч шмат працаваў, пра што сведчаць алейныя копіі карцін, якія мастак дасылаў Хадкевічу для дэманстрацыі прагрэсу ў навучанні. Гэта найперш «*Выкраданне Дэяніры*» (копія карціны Гвіда Рэні з Луўра) і «*Перамяненне Пана*» (копія карціны Рафаэля, якія тады была прывезена ў Парыж пасля вайсковых трыумфаў Напалеона ў Італіі). Таксама ў Парыжы Аляшкевіч стварыў твор з арыгінальнай кампазіцыяй, але ў духу Давіда — «*Тэціда прыносіць зброю Ахілесу, які аплаквае Перыкла*».

На радзіму вярнуўся ў 1806 годзе, пэўны час перабываў у свайго апекуна ў Пекалаве, працаваў таксама ў іншых валынскіх шляхецкіх рэзідэнцыях. Ажаніўся тут на Караліне Анджаеўскай, сястры свайго вучня.

У 1809 г. выклікаў вялікі ажыятаж у Вільні праз паказ вялікага гістарычнага палатна «*Развітанне Яна Караля Хадкевіча з жонкай Ганнай Астрожскай перад Хоцінскай бітвай 1621 г.*», якое было створана для Аляксандра Хадкевіча ў знак удзякі за яго апеку над мастаком. Твор быў выстаўлены ва ўніверсітэцкім будынку, *«натоўпы збіраліся да яго ў цэлыя працэсіі»*.

Ён меў найвышэйшую ступень ў ордэне, і ўсе пецярбургскія ложы прызнавалі за яго ложай першынство ў іх групе… Калі Іосіф Іванавіч наведваў іншыя ложы, то яго там прымалі з асаблівымі ўрачыстасцямі і гонарам (сямі зорак і жалезнага даху). Калі ў іншых ложах здараліся непаразуменні наконт ужывання законаў ордэна або пытанні па падрабязнасцях рытуала (абрадаў), то накіроўвалася дэлегацыя да Аляшкевіча, і яго рашэнне бралася за канечнае.

Па меры магчымасці Аляшкевіч імкнуўся жыць адпаведна сямі абавязкам вольнага муляра і асабліва адрозніваўся міласэрнасцю ў дачыненні да бедных. Пра неверагодную дабрыню мастака сведчаць амаль усе мемуарысты, вядома, што ён імкнуўся дапамагаць бедным і жабракам, дараваў злодзеям у надзеі на іх маральнае перавыхаванне. Асаблівае месца ў светапоглядзе Аляшкевіча займала стаўленне да жывёлаў, ён быў ідэйным вегетарыянцам, лічыў, што ўжыванне мяса з’яўляецца прычынай з’яўлення агрэсіўных памкненняў у чалавека. Таксама ён апекаваўся жывёламі, найперш катамі, якія апанавалі кватэру мастака. За ім замацавалася рэпутацыя прадказальніка, так, ён быццам прадказаў паводку ў Санкт-Пецярбургу і выступленне дзекабрыстаў на Сенацкай плошчы. *«Так, Аляшкевіч быў містычным паэтам! Быў, гэтак асмелюся сказаць, ледзь не як Божы прарок»,* — сцвярджаў Мараўскі.

Антоні Эдвард Адынец у сваіх «Лістах з падарожжоў» цытуе наступныя словы Аляшкевіча, якія ён адрасаваў вялікаму паэту: «Ён змагаецца са сваім духам, як Якаў, але гэта нічому не дапаможа. Ён — Абраннік і раней ці пазней Любоў яго напоўніць і праз яго разальецца на іншых». Гэта вельмі моцна паўплывала на ўяўленне Міцкевіча пра сябе, што ён абраным Богам паэтам, які надзелены здольнасці да прароцтва і імправізацыйным дарам. Расію ён пакіне ўжо як харызматычны вяшчун і прарок, з вызначанай Стваральнікам свету місіяй. За гэта тлумачэнне імправізацыйнага таленту як прыкметы абранніцтва паэта-вяшчуна Міцкевіч назаўжды застанецца ўдзячным Аляшкевічу і прысвеціць яму адступленне ў ІІІ частцы «Дзядоў»:

Паводле паэмы Аляшкевіч вітаў Міцкевіча знакамі Арла і Бооза, што прачытваецца даследчыкамі як адсылкі да масонскай сімволікі. Першы сімвал — гэта адсылка да назвы масонскай ложы, якую ўзначальваў Аляшкевіч, «Белы арол», Бооз — назва паўднёвай калоны Саламонава храма, так абазначаюць чаляднікаў, якія працуюць на будаўніцтве храма. Такім чынам, Аляшкевіч вітае Міцкевіча як чалядніка, брата другой ступені.

## Творы 
* «*Ганімед*» (1801) — са збораў Юзафа Ігнацыя Крашэўскага, захоўваецца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве. Гэта копія гравюры Даменіка Кунега (1726—1803), дзе адлюстравана сцэна выкрадання маладога прыгажуна Зеўсам, які прыняў форму арла. Карціна мае толькі антычную тэматыку, выканана паводле маньерыстычна-барокавых канвенцый.
* «*Партрэт невядомай у ружовай сукенцы*» (1799—1803) — Нацыянальны мастацкі музей РБ у Мінску. Партрэт паступіў у музей як твор Аляшкевіча, але былі сумневы наконт атрыбуцыі. Нядаўнія даследаванні прадэманстравалі, што гэты твор выкананы з прымяненнем тэхнічных прыёмаў мастака, што здымае ўсе пытанні аб аўтарстве. Стылістычныя ж адметнасці дазваляюць вызначыць яго раннім перыядам, яшчэ без уплыву навучання ў Парыжы. Такім чынам, гэта вельмі рэдкі партрэт з ранняга віленскага перыяду творчасці мастака.
* «*Алегарычная сцэна — эпітафія*» (1803-06) — мастацкі музей у Лодзі. Алегарычная сцэна прадстаўляе эпітафію для памёрлай маладой жанчыны, якая ўзносіцца наверх на неба, вядомая персаніфікацыяй Надзеі. Мастак спрабаваў тут злучыць праграмныя для класіцызму спасылкі да грэцкай міфалогіі з традыцыйнай сімволікай хрысціянскага мастацтва. Лічыцца, што правобразам дзяўчыны магла быць сястра Аляксандра Хадкевіча, Эльжбета, якая памёрла ў 1803 годзе.
 з жонкай перад Хоцінскай бітвай»* (1808)]]
* «*Развітанне Хадкевіча з жонкай перад Хоцінскай бітвай*» (1808) — са збораў Аляксандра Хадкевіча ў Пекалаве, зараз знаходзіцца ў палацы Замойскіх у Казлуўцы. На вялікім абразе адлюстраваны эпізод з жыцця вялікага гетмана ВКЛ Яна Караля Хадкевіча, калі ён, хворы, развітваецца ў Астрозе са сваёй другой жонкай княгіняй Ганнай Астрожскай. Карціна Аляшкевіча, якая адсылала да папулярнай у мастацтве класіцызма тэмы развітання Гектара з Андрамахай, адначасова з’яўляеццца адным з першых прыкладаў яе прымянення да польскай гісторыі. На тле тагачасных палітычных выдарэнняў — страты незалежнасці, напалеонаўскіх войнаў і набліжэння французска-расійскай вайны — тэма ад’езду воіна на вайсковую выправу і яго развітання з каханай жонкай атрымоўвала дадатковае вымярэнне актуальнасці. Скончаны твор быў прэзэнтаваны ў Віленскім універсітэце ў 1809-10 гадах. Гэта была першая публічная выстаўка мастацтва ў Вільні.
]]
* «*Партрэт Адама Ежы Чартарыйскага*» (1810) — Віленская карцінная галерэя. Належаў Віленскаму ўніверсітэту, быў вывезены ў Маскву, дзе захоўваўся ў музеі Румянцава, пазней — Дзяржаўным гістарычным музеі. Партрэт паўстаў падчас побыту Адама Ежы Чартарыйскага, куратара Віленскай навучальнай акругі, у Вільні, верагодна на непасрэдную замову Віленскага ўніверсітэта, як доказ удзячнасці за сталую апеку над вучэльняй. Мануменальны партрэт лічыцца адным з найвышэйшых дасягненняў Аляшкевіча, як твор, найбольш стылістычны блізкі да мастацтва Давіда і яго асяроддзя. Тым самым належыць да найбольш выбітных прыкладаў французскага класіцызму ў віленскім жывапісе. Палатно ўяўляе сабой яскравы прыклад параднага класіцыстычнага партрэта. Чартарыйскі паказаны ў поўны рост на фоне інтэр’ера з анфіладай пілястр, упрыгожаных карынфскімі капітэлямі. Цяжкія аксамітныя драпіроўкі ўтвараюць выразны малюнак згінаў. У невялікай колькасці прысутнічае ў творы і атрыбутыка — на першым плане адлюстраваны фатэль, на якім пакладзены капялюш і шпага Чартарыйскага. Сам князь паказаны як сапраўдны арыстакрат — яго постаць адначасова разняволеная і высакародная, позірк пранізлівы і крыху напышлівы. Каларыт карціны таксама цалкам у межах прадпісанняў класіцызму — Язэп Аляшкевіч выкарыстоўвае выразны кантраст цѐмна-зялѐнага, белага і чырвонага колераў. У сваіх наступных творах Аляшкевіч болей ніколі не быў настолькі паслядоўным класіцыстам, як у партрэце Адама Чартарыйскага.
* «*Партрэт Адама Ежы Чартарыйскага*» (1810) — Нацыянальны музей у Варшаве, паходзіць са збораў сям’і Чартарыйскіх. Паўтор вядомага партрэта, толькі ў больш камерным падыходзе. Князь на гэты раз сядзіць ля калоны ў штодзённай вопратцы, рука абапертая на парапет, паглядае ўважліва. Карціна намаляваная надзвычай старанна. Яна была замоўлена самім Чартарыйскім для дамашняга ўжытку. Седзячы за сталом, ѐн у задуменні падняў галаву, адарваўшыся ад сваіх нататкаў. Аляшкевіч паказвае сваю мадэль са стрыманасцю і шанаваннем, пры гэтым без празмернай пафаснасці.
* «Партрэт графа Страйноўскага» (1810-е) — калекцыя «Белгазпрамбанка», набыты ў 2018 годзе.

* «*Партрэт маладой жанчыны*» (1810-я) — Нацыянальны мастацкі музей Беларусі.
* «*Партрэт Міхала Клеафаса Агінскага*» (1810-22, ?) — Нацыянальны мастацкі музей імя Чурлёніса, Коўна.
* «*Сямейны партрэт Тышынскіх*» (каля 1820) — Нацыянальны мастацкі музей Беларусі. У кампазіцыі галоўнае месца адведзена маці, у рукі якой укладзена квітучая галінка, якая сімвалізуе «невядомае будучае жыццё». Паводле ўдакладненай у 2004 годзе атрыбуцыі тут выяўлена сям’я Тышынскіх: Тэрэза, Эмілія, Клара, Аляксандр і Казімір.
* «*Партрэт Юзэфа Келера» / «Партрэт жонкі Келера*» (каля 1820) — Нацыянальны музей у Варшаве. Падвойны партрэт.
* «*Партрэт невядомай з медальёнам у руцэ*» (?) — Нацыянальны мастацкі музей Украіны. Тут ужо амаль нічога не нагадвае пра акадэмічны класіцызм, з якога пачынаў сваю творчасць жывапісец. Партрэтаваная — шляхетная дама ў прыгожай лѐгкай сукенцы паказаная на фоне сапраўднага «рамантычнага» краявіду з загадкавым горным даляглядам і экспрэсіўнымі нябѐсамі. Гераіня-незнаѐмка крыху павернутая да гледача. У левай далоні яна трымае медальѐн, у правай — пэндзаль. На стале — іншыя прылады для жывапісу. Каларыт карціны сцішаны, цьмяны, пабудаваны на тонкіх нюансах, дзякуючы чаму ўвесь твор нібыта ахутаны лѐгкай празрыстай смугой. А ўвесь партрэт у цэлым пакідае адчуванне дзіўнай недасказанасці, загадкавасці.
* «*Партрэт Мікалая Радзівіла*» (1829) — Нацыянальны музей у Познані. Князь Мікалай Радзівіл паходзіў з бердычаўскай лініі, у Пецярбург яго напэўна прывялі справы і ён замовіў партрэт вядомаму мастаку. Аляшкевіч стварыў амаль афіцыйны, рэпрэзентацыйны партрэт, вытрыманы ў суровых правілах класіцызму. Афіцыйны, суровы мужскі строй ажыўляе стужка ордэну святой Ганны. Мастак застаецца верным прынцыпу ідэалізацыі мадэлі, пры несумненнай спробе характарыстыкі твару. Гэты твор належыць да апошніх прац Аляшкевіча, што дазваляе выказаць здагадку, што пасля кароткага перыяду захаплення рамантычнымі тэндэнцыямі, пад канец жыцця ў сваім партрэтным мастацтве ён зноў вярнуўся да любімага класіцызму.
* «*Партрэт мітрапаліта Санкт-Пецябургскага, Наўгародскага, Эстляндскага і Фінскага Міхаіла Дзясніцкага*» (1820-я) — Растоўскі музей-запаведнік.
* «*Партрэт Алефтыны з Ярасевічаў Гасцімскай*» (1830) — Нацыянальны музей у Кракаве. Гэты партрэт, напісаны перад смерцю мастака, паказвае ўплывы бідэрмеера.
* **Заўвага**: зараз партрэт Іераніма Страйноўскага, які раней прыпісвалі Аляшкевічу, атрыбуціруецца як твор Юзафа Пешкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* ** Иосиф Олешкевич // , 1876. — Т. 16. — № 7. — С. 559—566.
* 
* *Дробов Л. Н.* Живопись Белоруссии XIX-начала XX в. — Мн., 1974
* *'' Malarstwo Polskie w zbiorach za granicą. — Wydawnictwo Kluszczyński, 2003
* Od starożytności do współczesności — Malarstwo i rzeźba. — PWN, 2006.

## Спасылкі 
* Чарадзей «ідэальных вобразаў» 
* Олешкевич Иосиф Иванович 
* Józef Oleszkiewicz 

Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Мастакі Літвы
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх праваслаўных могілках