Веды

[thumb|220px|«Веды» — [фрэска  ў будынку Томаса Джэферсана. Надпіс, які знаходзіцца пад фрэскай, абвяшчае: «Невуцтва — божы праклён: веды — крылы, якія падыюць нас на нябёсы». (Уільям Шэкспір, ).]]
 на франтоне школы]]
**Ве́ды** — вынік пазнання прадметаў і з’яў рэчаіснасці, правільнае яе адлюстраванне ў свядомасці чалавека. Як ідэальнае выражэнне ў знакавай форме аб’ектыўных уласцівасцей і сувязей свету, прыроды і грамадства, веды з’яўляюцца перадумовай і непасрэднай мэтай працэсу пазнання, авалодання вопытам і разуменнем, неабходнымі для спасціжэння аб’ектыўнай ісціны і стваральна-творчай дзейнасці людзей. У ходзе гэтага працэсу ажыццяўляецца пераход ад няведання да ведаў, ад аднаго узроўню пазнання да другога, больш высокага і дасканалага.

Правілы і нормы грамадскіх паводзін, умельствы і навыкі перадаюцца з пакалення ў пакаленне сродкамі народнай педагогікі (традыцыі, звычаі, вусная народная творчасць, сямейнае выхаванне і інш.). Веды чалавек набывае ў школе, ВНУ, у практычнай дзейнасці. Роля ведаў расце ў сувязі з камп’ютэрызацыяй усіх сфер вытворчай і духоўна-культурнай дзейнасці.

## Прырода ведаў 
Даследаванне прыроды ведаў пачалося ў антычнай філасофіі, якая аддзяляла свет вечных і нязменных сутнасцей — ідэй або форм ад невыразнага і няўстойлівага свету з’яў. Арыстоцель і Платон лічылі, што веды можна мець толькі аб сапраўдным існым («свеце па ісціне»), а зменлівы пачуццёвы вопыт («свет па меркаванні») з’яўляецца крыніцай ілюзій, меркавання і веры.

Імануіл Кант на аснове аналізу структуры і межаў навуковага пазнання аддзяляў веды ад веры, меркавання, спекулятыўнага мыслення і такіх форм свядомасці, як міф, мова, мастацтва.

Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель зыходзіў з таго, што духоўнае развіццё індывіда паўтарае стадыі самапазнання безасобаснага (сусветнага, аб’ектыўнага) духу, пачынаючы з акта вызначэння пачуццёва дадзеных «рэчаў» і канчаючы «абсалютным веданнем», якое абумоўлівае ўнутранае развіццё ўсіх частак духоўнай культуры чалавецтва — навукі, маралі, рэлігіі, мастацтва і інш. Рацыянальныя элементы гэтага падыходу ўвайшлі ў марксісцкую канцэпцыю ведаў, паводле якой яны — прадукт гістарычнага развіцця і адлюстравання, характэрнага для ўсіх форм практычнага і духоўнага засваення свету.

Прадстаўнікі крытычнага рацыяналізму падкрэслівалі цэласнасць навуковых ведаў разглядалі іх як непарыўны крытычны дыялог паміж рознымі тыпамі навуковых тэорый, паміж навукай і ненавукай. Паводле М. Шэлера, веды — гэта акт узыходжання і саўдзелу (любові), які суправаджаецца імгненным спасціжэннем вышэйшай каштоўнасці аб’екта; адваротны шлях ад вышэйшай да ніжэйшай каштоўнасці — нянавісць. А І. Кант сфармуляваў «закон трох стадый» гістарычнага развіцця, паводле якога ўсё думкі людзей праходзяць тры станы: тэалагічны (рэлігія), метафізічны (філасофія) і «пазітыўнага сінтэзу» (навука).

Пазнавальная роля ведаў узрастае з камп’ютэрызацыяй усіх сфер вытворчай і духоўна-культурнай дзейнасці, што дазваляе перадаваць, захоўваць, кадзіраваць і пераўтвараць разнастайную і багатую інфармацыю, ствараць спецыяльныя банкі даных, экспертныя сістэмы і інш. Працэсы атрымання, абгрунтавання і практычнай рэалізацыі ведаў вывучаюцца логікай, метадалогіяй, гнасеалогіяй, псіхалогіяй, а таксама спецыяльнымі навуковымі дысцыплінамі (навуказнаўства, сацыялогія ведаў, інфарматыка, кагнітыўная інжынерыя).

## Разнастайнасць форм ведаў 
Адрозніваюць веды данавуковыя (звычайныя), што канстатуюць факты і вызначаюць штодзённыя паводзіны чалавека, і навуковыя, якія даюць тлумачэнне фактаў, асэнсаванне іх у сістэме паняццяў дадзенай навукі, навуковай тэорыі. Акрамя таго ў грамадстве існуюць веды міфалагічныя, мастацкія, рэлігійныя і інш.

Штодзённа-практычныя веды існавалі яшчэ на ранніх этапах чалавечай гісторыі і дастаўляць элементарныя звесткі аб прыродзе і навакольнай рэчаіснасці (г. зв. здаровы сэнс, прыкметы, настаўленні, рэцэпты, асабісты вопыт, традыцыі і інш.). Яны носяць несістэмны, бяздоказны, непісьменны характар. Штодзённае веданне служыць асновай арыентацыі чалавека ў навакольным свеце, асновай яго паўсядзённага паводзінаў і прадбачання, але звычайна ўтрымлівае памылкі, супярэчнасці.

Эмпірычныя веды атрымліваюць у выніку прымянення эмпірычных метадаў пазнання — назіранні, вымярэнні, эксперымент. Гэта веды аб бачных ўзаемасувязі паміж асобнымі падзеямі і фактамі ў прадметнай вобласці. Яны, як правіла, канстатуюць якасныя і колькасныя характарыстыкі аб’ектаў і з’яў. Эмпірычныя законы часта носяць імавернасны характар і не з’яўляюцца строгімі.

Тэарэтычныя ўяўленні ўзнікаюць на аснове абагульнення эмпірычных дадзеных. У той жа час яны ўплываюць на ўзбагачэнне і змяненне эмпірычных ведаў. Тэарэтычны ўзровень прадугледжвае ўстанаўленне законаў, якія даюць магчымасць ідэалізаванага ўспрымання, апісанні і тлумачэнні эмпірычных сітуацый, гэта значыць пазнання сутнасці з’яў. Тэарэтычныя законы маюць больш строгі, фармальны характар, у параўнанні з эмпірычнымі. Тэрміны апісання тэарэтычных ведаў ставяцца да ідэалізаваным, абстрактным аб’ектах. Падобныя аб’екты немагчыма падвергнуць непасрэднай эксперыментальнай праверцы.

## Навуковыя веды 
Працяглая эвалюцыя чалавечых уяўленняў аб свеце вызначыла шматузроўневы характар ведаў. Як элементы іх структура ўключае паняцці, катэгорыі, тэорыі і іншыя формы. Назапашванню навуковых ведаў спрыяе пастаяннае ўдасканаленне метадаў навуковых даследаванняў, якія падзяляюцца на агульналагічныя (аналіз, сінтэз, індукцыя, дэдукцыя і г.д.), тэарэтычныя (фармалізацыя, ідэалізацыя, узыходжанне ад абстрактнага да канкрэтнага і г.д.) і эмпірычныя (назіранне, вымярэнне, эксперымент, фізічнае мадэліраванне і інш.).

Навуковыя веды могуць быць эмпірычнымі (на аснове вопыту ці назірання) ці тэарэтычнымі (на аснове аналізу абстрактных мадэлей). У любым выпадку павінны быць абгрунтаванымі на эмпірычнай ці тэарэтычнай доказнай аснове. Тэарэтычныя веды — абстракцыі, аналогіі, схемы, якія адлюстроўваюць структуру і прыроду працэсаў, якія праходзяць у прадметнай вобласці. Гэтыя веды тлумачаць з’явы і могуць выкарыстоўвацца для прагназавання паводзін аб’ектаў.

## Пазанавуковыя веды 
Пазанавуковыя веды могуць быць:
* паранавуковымі — не сумяшчальныя з наяўнымі гнасеалагічнымі стандартамі, у т.л. вучэнні ці разважанні аб феноменах, тлумачэнне якіх не з’яўляецца пераканаўчым з пункту гледжання крытэрыяў навуковасці;
* ілжэнавуковамі — свядома эксплуатуюць здагадкі і забабоны;
* квазінавуковымі — шукаюць сабе прыхільнікаў, абапіраючыся на метады гвалту і прымусу;
* антынавуковымі — утапічныя і свядома скажоныя ўяўленні аб рэчаіснасці;
* псеўданавуковымі — інтэлектуальную актыўнасць спекулюе на сукупнасці папулярных тэорый;
* штодзённа-практычнымі — элементарныя звесткі аб прыродзе і навакольнага рэчаіснасці;
* асобаснымі — залежаць ад здольнасцей таго ці іншага суб’екта і ад асаблівасцей яго інтэлектуальнай пазнавальнай дзейнасці.

Народная навука — асаблівая форма пазанавуковага і пазарацыянальнага ведання. Перш была прывілеем шаманаў, жрацоў, старэйшын роду, затым стала справай асобных груп або суб’ектаў (знахароў, лекараў, экстрасэнсаў).

## Тыпы ведаў паводле Ломпшэра (1975) 
Аўтар адрознівае чатыры тыпу ведаў, якія ўзаемна абумоўленыя і пранікаюць:

* Веданне фактаў — змяшчае інфармацыю аб аб’ектах ў навакольным свеце, іх уласцівасцей і адносін. Добра-вобразны аб’ект, напрыклад, сучаснасці і абстрактных славесных паняццяў, як з рознай ступені агульнасці. Яны з’яўляюцца асновай іншых відаў веды.
* Веданне метадаў — адносіцца да канкрэтнай аперацыі. Яны ўключаюць у сябе звычайныя знешнія дзеянні, як чысціць зубы ці пісьмовую форму і разумовыя дзеянні, напрыклад, граматыка, рашэнне праблем у галіне матэматыкі і метадаў правіл разумовай дзейнасці для больш эфектыўнага навучання і інш. Для навучання студэнтам ведаў трэба дакладныя інструкцыі для выканання дзеянняў і тое, чаму павінна быць нададзена асаблівая ўвага. На падставе ведаў аб метадах развіваюць навыкі і здольнасці.
* Веданне стандартаў — накіраваныя ў першую чаргу на чалавечыя адносіны і паводзіны па адносінах да іншых. Яны з’яўляюцца вынікам сацыяльных норм паводзін, ідэалогіі, маралі і нораваў. Але распаўсюджвання ведаў аб стандартах не дастаткова, каб пабудаваць паводзіны, якія адпавядаюць стандартам. Гэта веданне з’яўляецца неабходнай, але не дастатковай умовай для такога паводзінаў.
* Веданне значэнняў — змяшчае веды аб палітычных, спакладаных, маральных і эстэтычных каштоўнасцях. Магчымасці для крытычных з’яў і падзей з навакольнага свету, г.зн. ацэнкі патэнцыялу разглядаецца як вызначаецца аб’ектыўнымі інтарэсаў і пазіцый кожнай групы класавага грамадства, членам якога з’яўляецца фізічная асоба. Гэтыя веды неабходныя для прыняцця правільнага рашэння па гэтым пытанні.

## Літаратура 
* 
* Веды // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік / [аўтарскі калектыў: У. Л. Абушэнка і інш.]. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7

## Спасылкі 

Катэгорыя:Інфарматыка
Катэгорыя:Інжынерыя ведаў
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы