Бабаджон Гафураў

**Бабаджо́н Гафу́раў** (), таксама **Бабаджа́н Гафу́равіч Гафу́раў** (; , кішлак Іспісар, Худжандскі павет, Самаркандская область, Расійская імперыя — 12 ліпеня 1977, Душанбэ, Таджыкская ССР) — таджыкскі дзяржаўны і партыйны дзеяч і гісторык-усходазнаўца. Першы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Таджыкістана (1946—1956). Дырэктар Інстытута ўсходазнаўства АН СССР (1956—1977). Доктар гістарычных навук (1949), акадэмік АН Таджыкскай ССР (1951), акадэмік АН СССР (1968). Герой Таджыкістана (1997).

## Жыццяпіс 
Сямейны дом бацькі Бабаджона Гафурава знаходзіцца ў цэнтры Худжанда, у старажытным квартале Хаджа-Камол. Дзед, Мір-Сангін, меў чацвярых сыноў: Мір-Гафур, Мір-Абдула, Мір-Шарыф і Мір-Умар. Прыстаўка і тытул «Мір» (скарачэнне ад «эмір») азначала адносна высокае становішча сям’і ў грамадстве. Вядома, што дзядзькі Мір-Абдула і Мір-Умар былі заможнымі людзьмі. Мір-Абдула зарабляў гандлем мясам каля чыгуначнай станцыі непадалёк ад кішлака. Там жа браты купілі ўчастак зямлі і пабудавалі дамок, куды пазней пераехала сям’я Мір-Гафура, бацькі Б.&nbsp;Гафурава. Па ўспамінах старэйшай стрыечнай сястры Сідзікі, якая няньчыла малога Бабаджона, ён нарадзіўся ўсё ж такі ў Худжандзе, у тым радавым доме, які быў падзелены паміж астатнімі братамі. У сваёй аўтабіяграфіі Бабаджон пісаў, што яго бацька быў батраком. Маці — паэтка , таксама паходзіць са старажытнага худжандскага роду квартала Ходжа-Камол і, па заявах сваякоў, паходзіць ад роду вядомага персідскага паэта Камаля Худжандзі (XIV ст.).

У 1928—1929 гадах Бабаджон вучыўся ў Самаркандзе, дзе яго настаўнікамі былі Садрыдзін Айні і Гафур Гулям.

У 1935 годзе скончыў Ўсесаюзны камуністычны інстытут журналістыкі ў Маскве.

Жонка — Капіталіна Гафурава. Дачка — Нінэль Гафурава.

### Палітычная дзейнасць 
Член ВКП(б)-КПСС з 1932 года. Вёў педагагічную працу ў ВНУ Таджыкістана і займаўся журналістыкай. У 1936 годзе — намеснік галоўнага рэдактара газеты *«Кзыл Тоҷикистон»* («Чырвоны Таджыкістан»). Адначасова, з кастрычніка 1936 года — на кіруючай працы ў сектары друку Аддзела прапаганды і агітацыі ЦК Камуністычнай партыі Таджыкістана. З лістапада 1937 года — загадчык аддзела друку і выдавецтваў ЦК Камуністычнай Таджыкістана. Працаваў галоўным рэдактарам газеты *«Бехудоёни Тоҷикистон»* («Бязбожнік Таджыкістана»).

З 1941 па 1944 год — сакратар ЦК КП(б) Таджыкістана па прапагандзе, з 1944 па 1946 год — другі сакратар, з 1946 па 1956 год — першы сакратар ЦК КП(б)-КП Таджыкістана. Адначасова з 1948 па красавік 1951 года з’яўляўся першым сакратаром Сталінабадскага абласнога камітэта КП(б)Таджыкістана.

На XIX (1952) і XX (1956) з’ездах КПСС абіраўся членам ЦК КПСС. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 2—5-га, 7-га скліканняў. Б.&nbsp;Гафураў падтрымліваў блізкія сяброўскія адносіны з галоўным ідэолагам партыі, членам Палітбюро М.&nbsp;А.&nbsp;Суславым.

### Акадэмічная дзейнасць 
.]]

Спецыялізаваўся ў гісторыі народаў Сярэдняй Азіі і гісторыі ісламу. Доктар гістарычных навук (1949). Акадэмік Акадэміі навук Таджыкскай ССР (1951).

Асноўная кніга — «Таджыкі», прысвечаная гісторыі народа. Гафураў лічыў, што працэс кансалідацыі таджыкаў з плямёнаў у адзіную нацыю яшчэ не завершаны, і для гэтага працэсу неабходна стварэнне нацыянальнай гісторыі. Чуткі аб тым, што працы Гафурава фактычна пішуць іншыя людзі, хадзілі і ў Інстытуце ўсходазнаўства. Па ўспамінах І.&nbsp;М.&nbsp;Дзьяканава, «адзіны з усіх першых сакратароў, ён зразумеў, што гэтае становішча можа быць не вечным, і разважліва апублікаваў уласную кнігу „Гісторыя Таджыкістана“. Хто яе рыхтаваў, я не ведаю. Мой брат М.&nbsp;М. напісаў на яе даволі адмоўную рэцэнзію, не прымаючы да ўвагі таго, што яму яшчэ давядзецца і ў будучыні, як археолагу, працаваць у Таджыкістане. Але і Гафураў не пакрыўдзіўся, а выпусціў новае выданне кнігі з папраўкамі, пасля чаго быў абраны правадзейным членам у рэспубліканскую акадэмію».

У 1989 годзе беларускі географ Аляксандр Ганчароў і геабатанік, доктар геаграфічных навук, прафесар Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта Акмір Агаханянц абмяркоўвалі выдадзеную на рускай мове ў двух тамах працу Гафурава «Таджыкі». Агаханянц, які доўгі час жыў і працаваў у Таджыкістане і асабіста ведаў Гафурава, выключна высока адклікаўся аб ім як пра вучонага-гісторыка і лічыў выдадзеную манаграфію бліскучай навуковай працай па гісторыі таджыкскага народа.

З 1956 года Б. Гафураў — дырэктар Інстытута ўсходазнаўства АН СССР. Зарэкамендаваў сябе як асцярожны і ўзважаны адміністратар, які ўмеў гасіць канфлікты, «энергічны і здольны арганізатар» (І.&nbsp;М.&nbsp;Дзьяканаў), «усходні мудрэц» (Ф.&nbsp;А.&nbsp;Тодэр). Пры гэтым ён быў вельмі жорсткі, аж да звальненняў, да супрацоўнікаў, якія дапускалі палітычныя выказванні, і «падпісантаў»; у ім адчуваўся начальнік сталінскага пакалення.

З 20 чэрвеня 1958 года — член-карэспандэнт АН СССР па Аддзяленні гістарычных навук (гісторыя СССР, археалогія), з 26 лістапада 1968 года — акадэмік АН СССР па аддзяленні гісторыі (усеагульная гісторыя).

У апошнія гады ён фактычна адышоў ад спраў у сувязі з хваробай, хаця заставаўся на пасадзе да канца жыцця. Пераемнікам Гафурава на чале Інстытута ўсходазнаўства АН СССР быў Я.&nbsp;М.&nbsp;Прымакоў.

### Апошнія гады і здзяйсненне хаджу 
, Душанбэ.]]
У 1974 годзе высокапастаўлены камуніст Бабаджон Гафураў нечакана здзейсніў хадж, наведаўшы Мекку:

«Урэшце, калі яму стала зразумела, што жыць яму заставалася нядоўга, ён пайшоў у ЦК і звярнуў увагу на тое, што Саудаўская Аравія набывае зараз усё большае палітычнае значэнне, а мы не маем ніякіх звестак аб тым, што там адбываецца. Ён запрапанаваў, што, будучы мусульманінам, можа паехаць туды як паломнік і наведае Медыну і Мекку. Гэта яму дазволілі і далі перакладчыка-мусульманіна ж. Па прыбыцці ў Мекку ён быў ужо ў такім слабым стане, што яго абнеслі вакол святыні на насілках. Вярнуўшыся ў Маскву, ён склікаў бліжэйшых людзей у свой кабінет у Інстытуце і сказаў прыблізна так: — Што я быў першым сакратаром ЦК кампартыі Таджыкістана — гэта лухта. Што я быў членам ЦК КПСС — лухта. Што я быў акадэмікам — гэта таксама лухта. А вось што я хаджы — гэта ў маім кішлаку ацэняць. — І з’ехаў на радзіму паміраць.»

Пахаваны ў Душанбэ ў Лучобскім парку.

## Узнагароды і званні 
* Герой Таджыкістана (1997, пасмяротна).
* 6 ордэнаў Леніна (у тым ліку 03.01.1944; 29.12.1946; 21.02.1948; 23.10.1954).
* ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі.
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга.
* медалі.

## Памяць 
* Імем Бабаджона Гафурава ў 1978 годзе быў названы горад (цяпер пасёлак) Гафураў у тагачаснай Ленінабадскай вобласці Таджыкістана, які раней называўся Саветабад. 30 чэрвеня 1999 года Хаджэнцкі раён Ленінабадскай вобласці перайменаваны ў Гафураўскі раён.
* Б.&nbsp;Гафураў з’яўляецца адным з шасці герояў Таджыкістана (1997, пасмяротна).
* У Інстытуце ўсходазнаўства РАН апроч партрэта Б.&nbsp;Гафурава ў галерэі дырэктараў захоўваецца таксама яго партрэт, вытканы на дыване.
* Напярэдадні 90-гадовага юбілею вучонага ўтвораны Рэспубліканскі музей імя акадэміка Бабаджона Гафурава (Гафураўскі раён, Сагдыйская вобласць, Таджыкістан). Пры музеі створаны навуковы цэнтр па вывучэнні «гафуразнаўства», які даследуе навуковую дзейнасць вучонага гісторыка і ўсходазнаўца акадэміка Бабаджона Гафурава (дырэктарам музея і кіраўніком навуковага цэнтра з’яўляўся яго вучань, прафесар Х.&nbsp;Х.&nbsp;Халджураеў). Супрацоўнікамі цэнтра выдадзены некалькі прац на рускай, таджыкскай і ўзбекскай мовах пра навуковую дзейнасць акадэміка Бабаджона Гафурава і іншыя выданні.
* У 1997 годзе ўказам прэзідэнта Рэспублікі Таджыкістан Худжандскаму дзяржуніверсітэту прысвоена імя акадэміка Бабаджона Гафурава.

## Навуковыя працы 
;Рускай мовай
* 
* История таджикского народа в кратком изложении. Т. 1: С древнейших времён до Великой Октябрьской Социалистической Революции 1917 года. Изд. 3-е. — : Госполитиздат, 1955.
* 
** 
* 
* *Касымжанов А. Х., Гафуров Б. Г.* Ал-Фараби в истории культуры/ АН СССР, Ин-т востоковедения. — : Наука, 1975. — 181 с.
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
;Рускай мовай
* Академик Б. Г. Гафуров, Кн. 1. — Худжанд: 1998. — 207 с.
* Академик Б. Г. Гафуров, Кн. 2. — Худжанд: 1998. — 173 с.
* Человек-легенда. — Худжанд: «Нури маърифат», 2003. — 460 с.
* Университет, носящий имя академика Б. Г. Гафуров (в цифрах и фотодокументах). — Худжанд, 2008. — 132 с.
* Академик Б. Г. Гафуров — государственный деятель, историк, политик, востоковед и дипломат. (Кн. 1. Спецкурс. Методическое пособие). — Худжанд. 2010. — 152 с.
* Академик Б. Г. Гафуров — государственный деятель, историк, политик, востоковед и дипломат. (Кн. 2. Спецкурс. Методическое пособие). — Худжанд. 2010. — 160 с.
* Из истории создания книги «Таджики» — Худжанд, 2010. — 268 с.
* Гафуроведы и гафуроведение. — Душанбе: Ирфон, 2010. — 276 с.
* Академик Б. Г. Гафуров — государственный деятель, историк, политик, востоковед и дипломат. — Худжанд, 2010. — 162 с.
* *Холджураев Х., Зоиров Г.* Академик Б. Г. Гафуров в памяти народа. — Худжанд, 2012. — 196 с.

* 

## Спасылкі 
* Артыкул у «Encyclopædia Iranica» 
*  
* Старонка на сайце Інстытута ўсходніх рукапісаў Расійскай акадэміі навук 
* Бацька савецкага ўсходазнаўства: Бабаджон Гафураў і росквіт ІУ РАН 
* Бабаджон Гафураў: таджыкскі вучоны з сусветным імем — відэа 
* Артыкул на сайце «ЦентрАзия» 
* Артыкул у даведніку з гісторыі КПСС 
* Гістарычная даведка на сайце Архіва РАН 

Катэгорыя:Усходазнаўцы СССР
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Таджыкістана
Катэгорыя:Усходазнаўцы Таджыкістана
Катэгорыя:Журналісты Таджыкістана
Катэгорыя:Дырэктара Інстытута ўсходазнаўства Расійскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Вучоныя Таджыкістана
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Таджыкскай ССР
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей 7-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты XIX з’езда КПСС
Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС