Тэртэрыйскія таблічкі

**Тэртэрыйскія таблічкі** () — тры гліняныя таблічкі з піктаграфічнымі знакамі, знойдзеныя ў 1961 годзе ў неалітычнай магіле каля сяла , што прыкладна за 30 км ад румынскага горада Алба-Юлія.

Тэртэрыйскія таблічкі пакрытыя ўрэзанымі сімваламі, суадносныя з корпусам знакаў культуры Вінча-Турдаш, з так званым дунайскім пратапісьмом. Гэтыя знаходкі выклікалі бурныя спрэчкі сярод археолагаў, частка з якіх лічыць таблічкі ўзорам найраннейшага пісьменства ў свеце. Дакладная датыроўка абцяжарана з-за рознагалоссяў па стратыграфіі на месцы іхняга выяўлення. Акрамя таго, тэрмічная апрацоўка, праведзеная пасля знаходкі, выключае магчымасць радыевугляроднага аналізу.

Зыходзячы са меркаванай роднасці з вінчанскай культурай, а таксама на ўскосныя радыевугляродныя сведчанні, некаторыя навукоўцы адносяць таблічкі да 5300 году да н.&nbsp;э., што папярэднічае з’яўленню піктаграфічнай пратапісьменнасці Месапатаміі. Аднак шэраг скептыкаў аспрэчвае гэта, мяркуючы, што таблічкі патрапілі туды з пазнейшых слаёў раскопак. Іншыя навукоўцы адхіляюць суаднясенне таблічак да неаліту Паўднёва-Усходняй Еўропы, прапаноўваючы сувязь з месапатамскай пратапісьменнасцю, у прыватнасці, з шумерскім пратаклінапісам.

## Выяўленне 
У 1961 годзе навуковая група пад кіраўніцтвам Мікалае Власы (археолага з Нацыянальнага музея трансільванскай гісторыі) нібыта выявіла тры неабпаленыя гліняныя таблічкі з надпісамі, дваццаць шэсць гліняных і каменных фігурак, бранзалет з ракавінак, а таксама спаленыя і раздробненыя косткі дарослай жанчыны, празванай «Мілэдзі Тэртэрыя».

Адзінага тлумачэння гэтага пахавання няма, але выказваюцца здагадкі, што цела, хутчэй за ўсё, належала паважанай мясцовай знахарцы, шаманцы або медыўму.

## Апісанне 
Дзве з трох таблічак маюць прамавугольную форму, прычым адна з адтулінай. Трэцяя таблічка з’яўляецца дыскам каля 6 см у папярочніку і таксама змяшчае невялікую адтуліну, з-за чаго падобная на кудмень. Піктаграмы размешчаны толькі з аднаго боку. На неперфараванай прастакутнай таблічцы высечаны рагатая жывёла, смутная фігура і раслінны матыў, падобна галіне ці дрэву. Астатнія складаюцца з мноства пераважна абстрактных сімвалаў.

### Датаванне 
Супрацоўнікі рэстаўрацыйнага аддзела музея Клуж-Наpoca, імкнучыся захаваць першапачаткова неабпаленыя і прасякнутыя вільгаццю гліняныя таблічкі, падверглі іх абпалу. На жаль, гэта пазбавіла магчымасці напроста датаваць іх радыевугляродным метадам. Першаадкрывальнік таблічак не пакінуў дакладнай стратыграфіі, г. зн. апісання археалагічнага слоя, у якім яны былі знойдзены.

Мяркуецца, што таблічкі належаць агульнабалканскай культуры Вінча-Турдаш, якую сербскія і румынскія археолагі першапачаткова аднеслі да 2700 гадоў да н.&nbsp;э. Гэта адкрыццё прыцягнула ўвагу археалагічнай супольнасці, паколькі яно папярэднічала з’яўленню крыцкага пісьма (найстаражытнейшай пісьменнасці Еўропы).

Наступная радыевугляродная датыроўка іншых знаходак з наваколляў Тэртэрыі, ускосна дастасавальная і да саміх таблічак, ссунула дату існавання ўсёй вінчанскай культуры прыкладна да 5500 года да н.&nbsp;э. — часу існавання раннешумерскага горада Эрэду ў Месапатаміі.

Існуе спрэчнае сцвярджэнне, што калі гэтыя знакі сапраўды з’яўляюцца відам пісьменнасці, то дунайскае пісьмо значна папярэднічала з’яўленню шумерскага клінапісу або егіпецкіх іерогліфаў. Такім чынам, яно магло б аказацца найраннейшай пісьменнасцю ва ўсім свеце.

## Гістарычны кантэкст 
### Дунайская гіпотэза 
Тэрмін «Дунайская культура» быў прапанаваны В. Горданам Чайлдам для апісання першага земляробчага таварыства ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Гіпотэзу пра існаванне пісьменства ў гэтым рэгіёне падтрымліваюць Марка Мерліні, Харальд Хаарман, Джоан Марлер, Георге Лазаровіч і многія іншыя даследчыкі.

Даследчыца Марыя Гімбутас, якая спецыялізуецца на культуры і вераваннях даіндаеўрапейскай Еўропы, выказала меркаванне, што знойдзеныя піктаграмы з’яўляюцца найстаражытнейшай у свеце формай пісьменнасці. На думку М. Гімбутас, гэтая сістэма ўзнікла ў першай палове VI тыс. да н.&nbsp;э., распаўсюджвалася паміж 5300-4300 гадамі і знікла да 4000 года да н.&nbsp;э.

### Меркаваная роднасць з шумерскай культурай 
Археолаг і палеалінгвіст Колін Рэнфру сцвярджае, што ўяўнае падабенства з шумерскімі знакамі зманліва:

На мой погляд, параўнанне знакаў на таблічках Тэртэрыі і таблічках пратапісьмовага Шумера не мае вялікага значэння. Усё гэта — простыя піктаграмы, і выява казы ў адной культуры непазбежна будзе моцна нагадваць выяву казы ў іншай. Называць гэтыя балканскія знакі «пісьменнасцю» — значыць, магчыма, разумець, што яны валодаюць самастойным сэнсам, які перадаецца іншаму чалавеку без вуснай гаворкі. У гэтым я сумняваюся.

### Магчымыя сувязі 
#### Вінчанскія артэфакты 
Вінчанскія знакі вядомыя з канца 19 стагоддзя, калі венгерская археолаг Софія Торма (1832—1899) выявіла іх падчас раскопак на неалітычным селішчы Турдаш у Трансільваніі. У тыя часы гэтая зямля ўваходзіла ў склад Аўстра-Венгрыі. Турдаш з’яўляецца тыпавым месцам турдашскай культуры — позняга рэгіянальнага падвіду вінчанскай культуры.

#### Іншыя артэфакты 
Існуюць сведчанні ўзаемасувязі групы артэфактаў з Тэртэрыі, уключаючы таблічкі, з культурамі, якія развіваліся ўздоўж Чорнага і Эгейскага мораў. Падобныя прадметы былі знойдзеныя ў Балгарыі (напрыклад, Градзешніцкія таблічкі) і Паўночнай Грэцыі (таблічка з Дыспіліё). Сыравіна і стыль вырабу тэртэрыйскіх артэфактаў нагадваюць прадметы, знойдзеныя на Кікладскіх астравах: дзве статуэткі выкананы з алебастру, уласцівага для гэтага рэгіёна.

## Тлумачэнне 
Значэнне сімвалаў (калі такое маецца) невядома, а іхняя прырода застаецца прадметам дыскусій.

### Пісьменнасць 
Прыхільнікі тлумачэння знакаў як пратапісьменнасць абапіраюцца на некалькі дапушчэнняў, якія, аднак, падзяляюць не ўсе даследнікі:
* Наяўнасць падобных знакаў на іншых прадметах дунайскай культуры. Гэта прадугледжвае існаванне ў пісцоў набору стандартызаваных знакаў.
* Сімвалы выглядаюць выразна стандартызаванымі і маюць прамалінейнае напісанне, супастаўнае з тым, якое маюць іншыя архаічныя сістэмы пісьма.
* Мяркуецца, што кожны знак перадае ясны і адназначны сэнс.
* Надпісы размешчаны радамі: гарызантальнымі, вертыкальнымі або кругавымі.

Нават калі знакі на таблічках сапраўды з’яўляюцца пісьменнасцю, то невядома, якую менавіта сістэму пісьма яны прадстаўляюць. Кіраўнік раскопак Мікалае Власа тлумачыў адну з таблічак як выяву сцэны палявання, а дзве іншыя з сімваламі — як від прымітыўнага пісьма, падобнага на раннія піктаграмы шумераў. Некаторыя вучоныя прыхільнікі гіпотэзы пра пісьменнасць, напрыклад Марыя Гімбутас, мяркуюць, што гэта ўзоры сістэмы, названай «стараеўрапейскім пісьмом», альбо «дунайскім».

### Немоўная сімволіка 
Існуе шэраг перашкодаў для прызнання тэртэрыйскіх сімвалаў пісьменнасцю.

Па-першае, адсутнічаюць незалежныя сведчанні пісьменства на Балканах той эпохі. Археолаг Сарунас Мілаўскас адзначае, што «археалагічна надзвычай складана даказаць, ці з’яўляецца корпус знакаў сістэмай пісьма», і адзначае, што ўсе першыя вядомыя сістэмы пісьма былі распрацаваны раннімі дзяржавамі для палягчэння вядзення ўліку ў складана згуртаваных таварыствах Блізкага Усходу і Міжземнамор’я. Паколькі няма ніякіх сведчанняў існавання дзяржаўных утварэнняў у еўрапейскім неаліце, малаверагодна, што ім патрабавалася б адміністрацыйны лад, падтрымліваемы пісьменнасцю.

Па-другое, Дэвід Энтані адзначае, што кітайскія іерогліфы першапачаткова выкарыстоўваліся ў рытуальных і памятных мэтах, звязаных са «свяшчэннай уладай» цароў. Магчыма, тэртэрыйскія знакі выконвалі падобную задачу. Некаторыя навукоўцы мяркуюць, што сімвалы маглі служыць пазнакамі ўласнасці або выкарыстоўвацца ў рэлігійных абрадах.

Па-трэцяе, альтэрнатыўная прапанова заключаецца ў тым, што гэтыя сімвалы маглі быць проста недакладным наследаваннем больш развітым культурам. Аднак гэтая гіпотэза малаверагодная з-за старажытнасці саміх таблічак — у тую эпоху не існавала вядомых пісьмовых культур, у якіх можна было б запазычыць знакі.

Ёсць таксама крайняе меркаванне, што піктаграмы суправаджаюцца проста выпадковымі крамзолямі.

## Гл. таксама 
* Сітоўскі надпіс
* Гісторыя Румыніі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  
* 
* 
*  
* Kenanidis, I.; Papakitsos, G. (2015) A Comparative Linguistic Study about the Sumerian Influence on the Creation of the Aegean Scripts.
* Klára, Friedrich The Mystery of Tatárlaka (Dobogó-Historical journal, 2004/9.-2005/6.)
* Klára, Friedrich (2005) — Szakács Gábor: Graved in stone, carved in wood…
* .
* .
* Mandics, Gy., Záhonyi, A.: The message oh Tartaria and Tordos. Fríg (Pilisvörösvár, Hungary), 2018.
* 
* 
* Schmandt-Besserat, Denise (1992) Before Writing, University of Texas Press, Austin. Volume I: From Counting to Cuneiform.
* Vaiman, A. A. (1994) On the Quasi-Sumerian tablets from Tartaria. Археологические вести. Спб, 1994. Вып. 3. Аннотации. — ИИМК РАН
* .
* .

## Спасылкі 
* .
* .

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Румыніі
Катэгорыя:Вінчанская культура
Катэгорыя:Гліняныя таблічкі
Катэгорыя:Неаліт
Катэгорыя:Пратапісьменнасць