Сельджукі

thumb|Карта Сельджукскага султаната
**Сельджу́кі** (, , , ,  Saljuqiyân,  Saljuq, as-Salājiqa) — галіна агуза-туркменскага племя кынык (гынык), якая належала да цэнтральнаазіяцкіх цюркаў.

Імя атрымалі ад галоўнага правадыра сваёй арды, Сельджука, які пасяліўся, паводле падання, у 955 годзе ў Джэндзе на Сыр-Дар'і, што знаходзіўся на тэрыторыі сучаснага Казахстана; яго ўнукамі былі заваёўнікі Тагрул-бек і Чагры-бек. Адзінаўладнымі султанамі сельджукаў былі Тагрул-бек (1035, 1058—1063), сын Чагры-бека Алп-Арслан (1063—1072), Мелік-шах (1072—1092).

## Гісторыя 
Каля сярэдзіны Х стагоддзя Сельджук перайшоў у Маверанахр, а адтуль — у нізоўі Сырдар'і разам «са сваім племем і падданымі», дзе прыняў іслам.  Сельджук накіраваў у Бухару, на дапамогу саманідскаму кіраўніку Нуху ібн Мансуру,  ваенны атрад пад камандаваннем свайго сына, Ісраіла. Дзякуючы гэтаму,  саманідам удалося вярнуць сталіцу сваёй дзяржавы. У канцы Х стагоддзя Маверанахр быў заваяваны правадырамі цюркаў — караханідаў, якія ўварваліся сюды з Сямірэчча і Кашгара. Саманідская дзяржава, якая раздзіралася вострымі сацыяльнымі супярэчнасцямі, пала пад  ударамі заваёўнікаў.

У першай траціне XI стагоддзя  сельджукскае племянное аб'яднанне распалася на некалькі самастойных груповак. Першая з іх пад правадырствам Мусы, Даўда і Мухамада, засталася ў Маверанахры. Яны вандравалі ад Нурацінскіх гор да Харэзма. Другая групоўка апынулася ў раёне Балханскіх гор, у заходнім Прыкаспіі і ў Паўночным Харасане. Трэцяя групоўка патрапіла ў вобласці Гургана, Рэя і Ісфахана, у паўночна-заходнім Іране.
 
У 30-х гг. XI ст. сельджукі атрымалі на васальных умовах ад Газневідаў землі ў Харасане, але неўзабаве паўсталі супраць іх і ў 1040 г. атрымалі над імі перамогу пры Данданакане на тэрыторыі сучаснага Туркменістана. Паміж 1040 і 1050 гг. сельджукі на чале з Тагрул-бекам (1038—1063), захапілі Харэзм, амаль увесь Іран і Курдыстан. У 1055 г. быў захоплены Багдад і ўвесь Ірак. Пры Алп-Арслане (1063—1072) была заваявана Арменія (1064) і здабыта перамога над візантыйцамі пры Манцыкерце (1071). Паміж 1071 і 1081 была заваявана Малая Азія і некаторыя іншыя тэрыторыі. Сваёй найбольшай палітычнай магутнасці дзяржава сельджукаў дасягнула пры султане Мелік-шаху (1072—1092). Пры ім былі падпарадкаваны Грузія і Караханідская дзяржава ў Сярэдняй Азіі.

Пасада везіра — сярэдневяковага «прэм'ер-міністра» — была найвышэйшай у імперыі Сельджукідаў. Везір адыгрываў вялікую ролю не толькі ў справах унутранага кіравання, але і правядзенні знешняй палітыкі дзяржавы. Самым выдатным сельджукскім везірам быў Абу Алі Хасан ібн Алі ат-Тусі (1017-1092), які насіў ганаровы тытул Нізам ал-Мульк. Гэту найважнейшую дзяржаўную пасаду на працягу дваццаці гадоў ён займаў і ў часы валадарання Малікшаха. Нізам ал-Мульк шмат чаго зрабіў для парадкавання і стабілізацыі бюракратычнага апарата імперыі. Да канца яго амаль трыццацігадовай дзяржаўнай дзейнасці завяршыўся галоўным чынам працэс фарміравання складанай і разгалінаванай сістэмы кіравання велізарнай імперыяй.

Ваенна-качавая знаць агузаў і іншых цюркскіх плямёнаў праяўляла цэнтрабежныя памкненні, а іранская грамадзянская бюракратыя была зацікаўлена ў існаванні моцнай цэнтральнай султанскай улады. Пры Мелік-шаху працягваўся працэс феадальнага драбнення. Былі створаны султанаты, у якіх кіравалі галіны дынастыі Сельджукідаў, толькі намінальна залежныя ад цэнтральнай улады («Вялікага Сельджука»):
* Керманскі султанат (1041—1187),
* Канійскі султанат (Румскі) (1077—1307),
* Сірыйскі султанат (1094—1117) дынастыя.

Галіны Сельджукаў (ці Сельджукідаў):
# Галоўная — нашчадкі Мелік-шаха — якая валадарыла ў цэнтры і на ўсходзе дзяржавы, але паступова саступала сваю тэрыторыю атабекам; султаны: Махмуд (1092—1094), яго брат Баркіярок (1092—1104), якія кіраваліся сваёй маці Туркан-хатун, сын Баркіярока  (1105), трэці брат — Махамед I (1105—1118) і яго дзеці Махмуд II (1118—1131),  (1131—1134) і Масуд (1134—1152), скінутыя 4-м сынам  — Санджарам Харасанскім (1097, 1119—1157); далей шэраг султанаў, якіх ставілі атабекі: Мелік-шах III (1152—1153),  (1153—1160), Салейман-шах (1160), Арслан ібн-Тагрул (1160—1177),  (1177—1194), зрынутыя Пехлеванідамі; у Харасане пляменнік Санджара, Махмуд ібн-Махамед (1157—1162), быў зрынуты і аслеплены эмірам Мааядам.
# Керманская — нашчадства Алп-Арсланава брата Кавурда (забіты ў 1074 годзе за паўстанне) і яго сына Туран-шаха I, які быў залежны яшчэ пры Мелік-шаху I. Міралюбныя цары гэтай галіны далі Керману спакой да 1170 года, але затым тут пачаліся міжусобіцы, і ў 1198 годзе Керманам авалодалі харэзмійцы.
# Сірыйска-месапатамская — нашчадкі Тутуша Дамаскага (забіты 1095), дакладнага брата Мелік-шаха, але ворага Баркіярава. Міжусобіцы дзяцей Тутуша — Рыдвана Халебскага (пам. у 1114 г.) і Дакака Дамаскага (пам. у 1128 годзе) — загубілі дынастыю і дазволілі дробным эмірам набыць поўную самастойнасць.
# Малаазійская (інакш Іканійская) — нашчадкі Кутулмыша (стрыечнага брата Тагрул-бека) і яго сына Сулеймана (1081—1086):  (1092—1107); яго сын, які ваяваў з Барбарусам, Кутбедзін (1190),  (1164—1211), які загінуў у вайне з Феадорам Ласкарысам; часова яго выгнаў Рукнедзін Сулейман (да 1204 г.); пераможца Ласкарыса і імп. Аляксея Кейкаус (1211—1219); сапернік Меліка-Ашрафа і Каміля Кейкабад (1219—1234);  (1237—1244), які падпарадкаваўся манголам. Яго варагуючыя дзеці — рабалепны перад манголамі Ізедзін (да 1262 года) і Рукнедзін (да 1265) — зацвярджаліся манголамі то адначасова, то напераменку. Сын Рукнедзіна  (1265—1284) забіты пры ільханідзе Аргуне, а сын Ізедзіна, апошні Сельджукід — , загінуў у галечы каля 1309; па іншых вестках, ён скінуты ханам Газанам у 1295 годзе, а ў 1297 годзе Канійскі султанат перададзены , лёс якога невядомы.

## Галерэя 

Файл:Borj-toghrul.jpg
Файл:Male royal figure, 12-13th century, from Iran.jpg
Файл:Ewer from Herat, Khorasan, dated 1180-1210 CE.jpg
Файл:Shatranj.jpg

## Гл. таксама 
* Бітва пры Манцыкерце (1071)
* Захоп Нікеі сельджукамі
* Аблога Антыёхіі (1084)
* Дыдгорская бітва
* Вялікая Сельджукская імперыя

## Літаратура 
* *Агаджанов С. Г.* Государство Сельджукидов и Средняя Азия в XI—XII вв. — «Наука». — М. 1991.
* *Тамара Т. Райс.* Сельджуки. — М. 2004.
* *Гусейнов Р. А.* Сельджукская военная организация // Палестинский сборник. № 17(80). Л. 1967.
* *Гусейнов Р. А.* Из истории отношений Византии с сельджуками // Там же. № 23(86). Л. 1971.
* *Заходер Б. Н.* Хорасан и образование государства сельджуков // Вопросы истории. 1945. № 5—6.
* 
* 

Катэгорыя:Цюркскія плямёны
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Турэцкія дынастыі
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана
Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана
Катэгорыя:Гісторыя Казахстана
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Катэгорыя:Гісторыя Афганістана
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Сельджукіды