Айва

**Айва** — расліна роду *Cydonia*. Адзіны від **Айва звычайная** (*Cydonia oblonga*, сінонім *Cydonia vulgaris Pers*).

## Батанічнае апісанне 
Некалючае лістападнае дрэва або куст вышынёй ад 1,5 да 4-5 м (часам да 7 метраў), з галінамі, якія ўзнімаюцца коса ўверх.

Кара тонкая, лускаватая і лупіцца: Азербайджан, Дагестан і Туркменістан (Капетдаг). Шырока распаўсюдзілася і натуралізавана па ўсім Міжземнамор’і, умераных раёнах Азіі, паўднёвых і цэнтральных раёнах Еўропы. Культывуецца ў многіх раёнах Еўропы (да Шатландыі і Нарвегіі, 63°50’ п. ш.), Паўночнай і Паўднёвай Афрыкі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, Аўстралія і Акіяніі.

Святлолюбівая і засухаўстойлівая расліна.

## Экалогія 
Расце на раўнінах у лясах па ўзлесках, на палянах і высечках, па берагах вадаёмаў і па схілах ў ніжнім поясе гор, паднімаючыся да 1400 м над узроўнем мора. Аддае перавагу глыбокай друзлай, урадлівай і вільготнай глебе. Сустракаецца на пясчаных, алювіяльных глебах, чырваназёмах, чарназёмах, а таксама на затапляемых багністых месцах.

На Каўказе расце на сухой глебе разам з , , , , ; пры гэтым часта расце вакол зарастаюць вадаёмаў, утвараючы зараснікі паміж прыбярэжнымі травамі і . Доўгі час можа расці пры недахопе вільгаці або без арашэння; пры гэтым лёгка вытрымлівае моцнае ўвільгатненне — так, у Астраханскай вобласці айва менш за іншыя пладовыя дрэвы пакутуе ад паводкі.

Айва найбольш ураджайная на цяжкіх суглінках, але на супесных глебах раней плоданасіць. Пры гэтым на сухіх глебах плады драбней і сушэй, а на вільготных — больш сакавітыя, але дравяністыя і звязальныя. Плады культурных дрэў дасягаюць 2 кг, дзікіх — 60-100 грамаў. Дзікая айва плоданасіць дрэнна — па 2-10 пладоў на расліну.

Размнажэнне насеннем (атрымліваюцца моцныя дзічкі), тронкамі, каранёвым параснікам і прышчэпкай.

## Агратэхніка 
Для пасадкі айвы звычайнай выбіраюць выраўнаваныя ўчасткі або нястромкія схілы, якія ахаваны ад халодных вятроў і праграюцца сонцам, з глыбокімі ўрадлівымі глебамі. Схема пасадкі 5—6x3—4 м. Пасадку праводзяць восенню і вясной. Для атрымання рэгулярных высокіх ураджаяў высаджваюць 2—3 сарты або формы айвы, каб забяспечыць іх перакрыжаванае апылкаванне.

У перыяд плоданашэння праводзяць падкормку раслін. Пры абрэзцы пладаносных раслін выразаюць хворыя, паламаныя галінкі і парасткі, а таксама тыя, якія труцца, аслаблены і растуць унутр кроны. Праводзяць і ўкарочванне моцных парасткаў, таму што ўтварэнне добрага прыросту — перадумова высокай ураджайнасці раслін у наступпым годзе.

### Захворванні 
Амаль усе старыя дрэвы пашкоджаны сэрцападобнай гнілатой, выкліканай грыбком . Грыбок  пашкоджвае лісце, што моцна адлюстроўваецца на агульным памеры дрэва і яго ўраджайнасці.

## Значэнне і ўжыванне 
Айва ў Міжземнамор’і лічылася ў старажытнасці сімвалам любові і ўрадлівасці і была прысвечана багіні Венеры.

Айва разводзіцца як пладовае дрэва, якое дае прыгожыя і духмяныя плады, і як прышчэпа для прышчэпкі груш у фармавой культуры.

Слізь ўжываюць у тэкстыльнай вытворчасці для навядзення глянцу на тканіны; водны адвар можа замяніць аравійскую камедзь.

Айва таксама разводзіцца як дэкаратыўная расліна; гэта расліна прыдатна для арганізацыі жывых агароджаў, добра пераносіць стрыжку.

### У кулінарыі 
Плады у свежым выглядзе малаядомыя, іх часцей за ўсё выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі ахаладжальных напояў, кампотаў, жэле, варэння, мармеладу, цукатаў і як заправу да мяса. Айву спажываюць печаную, для надання паху дабаўляюць да іншых прадуктаў перапрацоўкі з пладоў і ягад.

Спажываюць спелыя плады толькі асобных каўказскіх і сярэднеазіяцкіх сартоў, у якіх мала дубілыіых рэчываў, а колькасць цукроў дасягае 15 %.

Пасля 5— 6-месячнага захоўвання плады становяцца мяккімі і прыдатнымі да спажывання. Скурку выкарыстоўваюць на прыгатавання цукровага сіропу для варэння і кампоту.

### У медыцыне 
#### Фармакалагічныя ўласцівасці 
Лекавыя прэпараты айвы валодаюць агульнаўмацавальным, мачагонным, звязальным, супрацьязвавым і супрацьбактэрыяльным дзеяннем. Свежыя плады выкарыстоўваюць як жоўцегонны і мачагонны сродкі. Насенне айвы ў выглядзе адвару прымяняюцца ў медыцынскай практыцы ў якасці ахінальным сродкаў для памяншэння мясцовага раздражняльнага дзеянні іншых лекавых рэчываў і запаволенні іх ўсмоктвання .

Насенне ўжываюць унутр як слабільнае, адхарквальнае і змякчальнае.

#### У народнай медыцыне 
У народнай медыцыне насенне прымяняюцца пры , , метэарызме, захворваннях дыхальных шляхоў, , пры кашлю. Спелыя плады ўжываюць пры сухотах, бранхіяльнай астме, страўнікава-кішачных захворваннях. Водны раствор слізі ўжываецца для вырабу вочных прымочак, з касметычнымі мэтамі, для ўмацавання валасоў.

#### Уласцівасці і характарыстыкі драўніны 
Драўніна забалонная, светла-жоўтая або ружавата-жоўтая, рассеянасасудзістая, з дрэнна прыкметнымі , цвёрдая, добра паліруецца. У прамысловасці выкарыстоўваецца вельмі рэдка. У Расіі эксплуатацыя не перспектыўная з-за малых запасаў. На поўначы Індыі выкарыстоўваецца ў саматужнай і дробнасерыйнай вытворчасці разьбяных і такарных вырабаў, сувеніраў, дробных вырабаў.

## Таксічнасць 
Насенне ўтрымлівае нітрылы, якія з’яўляюцца агульнымі ў насенні ружавых. У страўніку ферменты, страўнікавая кіслата або абодва гэтыя фактары выклікаць гідроліз некаторых з нітрылаў, у выніку чаго вырабляецца сінільная кіслата, якая з’яўляецца лятучым газам. Насенне, верагодна, можа быць таксічнымі, калі з’едзена вялікая колькасць.

## Айва ў культуры 
У Турцыі выраз (*ayvayı yemek*) (літаральна: з’есці айву) выкарыстоўваецца як прыніжальны тэрмін, які паказвае любую непрыемную сітуацыю. Гэта выкарыстанне прыпадабняецца даволі горкім рэхам смаку айвы ў роце.

Калі нараджаецца дзіця ў Славоніі (Харватыя), садзяць дрэва айвы, як знак урадлівасці, любові і жыцця.

### У літаратуры 
Старажытнагрэчаскія паэты (Івік, Арыстафан) выкарыстоўвалі слова айва (*kydonia*) як мякка непрыстойнае абазначэнне для дзявочых грудзей.

Нягледзячы на тое, што Кніга Быццё не называе канкрэтны тып плоду, якія Адам і Ева пакаштавалі ад  ў , некаторыя старажытныя тэксты мяркуюць, што гэта была айва

У Плутарха Салон, як кажуць, пастанавіў, што «жаніх і нявеста павінны быць зачыненыя ў камеру, і з’есці айву разам.»

### У геральдыцы і філатэліі 

Файл:Blason ville fr Coignières (Yvelines).svg|Герб французскага муніцыпалітэта 
Файл:Blason fam it Sforza di Santa Fiora.svg|Герб італьянскага кардынала 
File:Stamp of Moldova 146.gif|Паштовая марка Малдовы

### У мастацтве 
На сваіх палотнах выяву айвы змяшчалі такія мастакі, як Поль Сезан, Аманда Альміра Ньютан, , , Франсіска дэ Сурбаран, Мабюз, , , , , , , Франс Снейдэрс, , Вільгельм Буш, ,  і іншыя.

Файл:Champion quince.jpg|Аманда Альміра Ньютан. «Айва „Чампіён“», 1909
Файл:Francisco de Zurbarán 061.jpg|Франсіска дэ Сурбаран. «Нацюрморт з талеркай айвы», сярэдзіна 17 стагоддзя
File:Mihail Stefanescu - Natura moarta cu gutui.jpg|. «Нацюрморт з айвой», 1897
File:Pancrace Bessa00.jpg|. «Малюнак айвы з пладамі і лісцем», да 1835
File:Prokopiou Georgios. Quinces.jpg|. Плады айвы]]

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Яблыневыя
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Харчовыя расліны