open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палеазой

**Палеазой** ( — старажытны, грэч. Ζωή — жыццё) — геалагічная эра старажытнага жыцця. Палеазой пачаўся 542 млн гадоў таму і працягваўся каля 290 мільёнаў гадоў.

За палеазойскую эру праявілася два тэктагенезы: каледонскі і герцынскі. Час праявы калядонскага тэктагенезу прыходзіцца на першую палову палеазою, герцынскага — на другую. Гэта дазваляе вылучыць ранні палеазой і позні, прыблізна аднолькавай працягласці — 160—170 млн.гадоў. Ранні палеазой падзяляецца на тры перыяды (сістэмы): кембрый, ардавік, сілур. Узроставыя межы — 570—410 млн гадоў таму назад, працягласць 160 млн гадоў. Позні палеазой падзяляецца на тры перыяды (сістэмы): дэвон, карбон, перм. Узроставыя межы — 410—240 млн гадоў таму назад, працягласць 170 млн гадоў таму назад.

## Клімат 
На працягу палеазою чаргаваліся арыдныя (засушлівыя) і гумідныя (вільготныя) фазы. Плошчы засушлівых і вільготных абласцей адпаведна павялічваліся або памяншаліся адна за кошт другой.

Першая арыдная фаза прыпадае на ранні кембрый. Клімат гэтага часу — гарачы, засушлівы, затым — больш мяккі і з сярэдзіны ардавіка становіцца умераны гумідны, пераважна ізатэрмічны.

На ранні дэвон прыпадае максімум засушлівасці другой арыднай фазы палеазою. З сярэдзіны дэвону клімат пачынае змякчацца. Ранні карбон з’яўляецца самай гуміднай эпохай палеазою з гарачавільготным, больш-менш раўнамерным кліматам. У другой палове карбона намецілася шыротная тэрмічная занальнасць. У пермі-трыясе адзначаюць яшчэ адну буйную арыдную фазу, калі амаль уся Еўразіяцкая прастора ўяўляла сабой арыдную вобласць.

Клімат палеазою характарызаваўся вялікай колькасцю ў атмасферы вадзяных пароў і вуглякіслага газу. Нават у арыдныя фазы захоўвалася моцная воблачнасць, а «парніковы эфект» палеазойскай атмасферы быў мацнейшы, чым у мезазоі і кайназоі і характарызаваўся вышэйшай тэмпературай у прызямных слаях. Паверхня акіяна была большай і цяплейшай, былі большымі выпарванне ды вільготнасць паветра. Менавіта таму кантынентальнасць клімату ў палеазоі была меншай і адсутнічалі тэрмічныя кантрасты паміж палюсамі ды экватарам. Пад канец палеазою пачала фарміравацца тэрмічная занальнасць.

## Арганічны свет 
Менавіта ў палеазой жывыя арганізмы выйшлі на сушу і адбылася «шкілетная рэвалюцыя», калі многія арганізмы абзавяліся панцырамі, ракавінамі і шкілетамі.

Свет палеазою — гэта панаванне членістаногіх: павукі, скарпіёны, гіганцкія стракозы, прусакі, жукі. У вадзе жылі рыбы, на аснове якіх у дэвоне з’явіліся земнаводныя і насякомаедныя невялікія рэптыліі.

З расліннасці вылучаліся гіганцкія папараць і хвашчы, якія ўтваралі густыя зараснікі. У каменнавугальны перыяд на зямлі з’явіліся хваёвыя лясы — кардаітавая тайга, з дрэвамі, што дасягалі вышыні ў 20 метраў.

## Літаратура 
* Гістарычная геалогія: вучэбны дапаможнік / В. М. Несцяровіч, Г. І. Літвінюк, Дз. А. Пацыкайлік — Мн.: БДПУ, 2003. — 74 с. — 100 экз. — ISBN 985-435-584-5
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Геалагічныя эры
Каўроў

**Каўроў** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Каўроўскага раёна Уладзімірскай вобласці. Буйны чыгуначны вузел на лініі Масква — Ніжні Ноўгарад. Насельніцтва 148,4 тыс. чал. (2010). Каўроў носіць ганаровае званне Горад воінскай славы (указ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 3 лістапада 2011 № 1456).

## Гісторыя 
У 1943—1945 гг. у доме культуры «Металіст» размяшчаўся эвакуіраваны тэатр оперы і балета Беларускай ССР.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі горада Каўрова
* Афіцыйны сайт Каўроўскага гісторыка-мемарыяльнага музея

Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці
Лакінск

**Лакінск** () — горад у Расіі ў Собінскім раёне Уладзімірскай вобласці.

Насельніцтва 15,5 тыс. чал. (2010).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на аўтамабільнай трасе М7 «Волга» паміж Масквой (аддаленасць 150 км) і Уладзімірам (30 км), за 4 км ад Собінкі, на рацэ Ундалка (левы прыток Клязьмы). Чыгуначная станцыя Ундал на лініі Масква — Ніжні Ноўгарад.

## Гісторыя 
Узнік як рабочы пасёлак Лакінскі пры ткацкай фабрыцы, названы ў гонар Міхаіла Ігнацьевіча Лакіна — рускага рэвалюцыйнага дзеяча, які быў забіты тут увосень 1905 года.

У 1969 годзе пасёлак пераўтвораны ў горад Лакінск. У мяжу горада увайшло вядомае з канца XV стагоддзя гандлёва-прамысловае сяло Ундал (у XVIII  стагоддзі — маёнтак Суворавых, дзе ў 1784—1786 гадах жыў Аляксандр Сувораў.

## Насельніцтва 
Дынаміка колькасці насельніцтва горада

## Эканоміка 
Вядучыя прадпрыемствы — прадзільна-ткацкая фабрыка «Лакінская мануфактура», мэблевая фабрыка, прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

## Славутасці 
* Царква Казанскай іконы Божай Маці (1693).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі горада Лакінска 
* На сайце «Віртуальны Уладзімір» 
* Асяроддзе пасялення — Лакінск

Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці
Катэгорыя:Сабінскі раён
Катэгорыя:Пераназваныя населеныя пункты
Таржок

**Таржо́к** — горад (з 1775 года) абласнога падпарадкавання ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Таржоцкага раёна Цвярской вобласці (у склад раёна не ўваходзіць).

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Спаса-Праабражэнскі сабор (XIX стагоддзе)
* Барысаглебскі манастыр
* Уваскрасенскі манастыр
* Драўляная царква Ушэсця (Стара-Узнясенская, XVII стагоддзе)

## Вядомыя асобы 
* Мікалай Аляксандравіч Троіцкі (1927—1999) — вучоны ў галіне генетыкі мікраарганізмаў, доктар біялагічных навук, прафесар.
* Аляксей фон Яўленскі (1964—1961) — руска-нямецкі мастак.

## Гл. таксама 
* Таржоцкае залотнае шыццё

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Цвярской вобласці
Жыздра

**Жыздра** () — горад у Калужскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Жыздрынскага раёна, утварае гарадское паселішча «Горад Жыздра». Насельніцтва 5996 чал. (2010). Горад размешчаны на рацэ Жыздра, за 180 км на паўднёвы захад ад Калугі, прыблізна за 300 км на паўднёвы захад ад Масквы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксей Станіслававіч Елісееў — лётчык-касманаўт СССР

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Таруса

**Таруса** — старадаўні рускі горад, адміністрацыйны цэнтр Тарускага раёна Калужскай вобласці.

## Назва 
Назва Таруса ад назвы ракі Таруса, на ўтоку якой у Аку паселішча паўстала. Назва Таруса старабалцкага паходжання.

Корань *Tar-* лічыцца вельмі архаічным, звязаны з індаеўрапейскім **ter-, *tor-* «хуткі, моцны», шырэйшае значэнне «пранікаць, пераадольваць». З балцкай лексікі гэтае значэнне ў кораня знікла, выціснутае таго ж паходжання *tarti* «мовіць», ад **tor-* «гучны, чутны», які эвалюцыянаваў ад «пранікаць» да «дасягаць голасам».

Найбліжэйшыя гідранімічныя аналагі — латышскія водныя назвы *Tara, Tar-upe*, літоўская азёрная назва *Tarama* (пашыральнік *-m-* як у гідроніме *Ner-ema*), таксама назва ракі Тара (у басейне дзесенскай Нярусы).

У стараеўрапейскай гідраніміі рачная назва таго ж паходжання *Tara* вядомая тым, што з дапамогай пашыральніка *-nt-* ад яе ўтвораны тапонім *Tarentum*, літаральна — «Тарскі» (месца на Тары) (як ад гідроніма Піна ўтварыўся тапонім Пінск, «пінскае месца, месца на Піне»). Такое ж назваўтварэнне з дапамогай гідранімічных пашыральнікаў вядомае і на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі: у ракі Вопі на Падняпроўі — прыток Опісна (**Ap- > *Ap-esn-*), у ракі Упа на Павоччы — прытокі Уперта (**Up- > *Up-ert-*) і Упская (з назвай-«перакладам»).

У назве Таруса корань *Tar-* пашыраны пашыральнікам *-us-*, які таксама ў назве дзесенскай ракі Няруса. Ён жа мяркуецца ў дняпроўскай рачной назве Водса (< **Vad-usa*).

Пашыральнік *-us-* вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: *kristi* «падаць» (< **krit-sti*) — *kritusys* «пылінка, труха» (што падае). Роднасныя яму пашыральнікі *-es-, -is-* у назвах тыпу Лучоса (< **Lauk-esa*), Барыса (калі назва аўтэнтычная).

Рачная назва Таруса была матываваная хуткаплыннасцю ракі.

## Агульныя звесткі 
Горад размешчаны пры ўпадзення ракі Тарусы ў раку Ака, за 36 км ад Серпухава, за 70 км ад Калугі. Дзякуючы свайму унікальна захаванаму абліччу — большасць будынкаў аднапавярховыя, пабудаваныя ў XIX стагоддзі, горад мае статус прыродна-архітэктурнага запаведніка, занесены ў пералік гістарычных гарадоў Расіі. Значны культурны цэнтр Расіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Балабанава

**Балабанава** — горад (з 1972 года) раённага падпарадкавання ў Бароўскім раёне Калужскай вобласці. Насельніцтва — 23,5 тыс. чалавек (2010); такім чынам, Балабанава — найбуйнейшы горад раёна. Размешчаны ў паўночнай частцы Калужскай вобласці, за 96 км ад Масквы па трасе М3. Уваходзіць у склад муніцыпальнага ўтварэння (гарадскога пасялення) «Горад Балабанава».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Барабан (значэнні)

* Барабан — музычны інструмент
* Барабан — архітэктурны элемент будынку
* Барабан — дэталь машын і механізмаў
Праспект Касманаўтаў (Гродна)

**Праспект Касманаўтаў** — адна з магістралей г. Гродна. Злучае цэнтр горада з ВА «Азот». Названы ў гонар савецкіх касманаўтаў. Старая назва — *Скідзельская вуліца*. Працягласць — 2300 метраў, ад моста праз чыгунку на заканчэнні вуліцы К. Маркса і на ўсход да ВА «Азот».
 
З 15 ст. частка Смаленскага тракта. У пачатку 1960 гг. забудоўваўся 2-3 павярховымі дамамі. У 1970-80 гг. забудоўваўся 5-12 павярховымі дамамі. На ўчастку ад скрыжавання з вуліцамі Пралетарская і Лідская да скрыжавання з праспектам Кляцкова — 1-2 павярховая сядзібная забудова. У 1969 годзе на паўднёвым боку праспекту насыпаны Курган Славы. На праспекце размешчаны аўтавакзал, кінатэатр «Усход», гіпермаркет «Алмі», ГА «Гроднаэнерга», ГІАП (Гродзенскі інстытут азотнай прамыславасці), тралейбуснае ўпраўленне, , гарадскія могілкі.

На ўсім працягу праспекта на ім ходзіць грамадскі транспарт: аўтобус, тралейбус, маршрутнае таксі.

## Забудова 
* № 58 — 
* № 64 — будынак «Гроднаэнерга» (архітэктары В. Ягошын, В. Давыдзёнак).

## Спасылкі 
Касманаўтаў
Касач

**Касач** (*Iris*) — род шматгадовых карэнішчавых раслін сямейства . Касачы сустракаюцца на ўсіх кантынентах. Род налічвае каля 800 відаў з найбагацейшай разнастайнасцю формаў і адценняў. За гэта ён і атрымаў сваю назву ( — *вясёлка*).

## Апісанне 
Сцёблы — адзіночныя або пучкамі, простыя ці галінастыя.

Лісце — плоскае, мечападобнае, сабрана большай часткай у аснавання сцябла.

Каранёвая сістэма размешчана ў верхнім ворным пласце.

Кветкі — адзіночныя або ў суквеццях, у асобных відаў злёгку духмяныя. Кветкі касач вельмі своеасаблівыя: у іх няма чашалісцікаў і пялёсткаў. Форма кветкі блізкая па будове да архідэі. Калякветнік — трубчасты. Асновы пялёсткаў зрастаюцца ў трубку, унутры якой знаходзіцца нектар. У Беларусі касачы квітнеюць з канца мая і да ліпеня.

Касачы адрозніваюцца высокай зімаўстойлівасцю, да глебы непатрабавальныя, але не пераносяць моцна ўвільготненай глебы, таму іх лепш высаджваць на схілах. Кветкі вырошчваюць на адным месцы да сямі гадоў.

## Выкарыстанне 
Шырока ўжываецца ў парфумерыі, у асноўным для стварэння пудравых водараў.

## Геаграфія роду 
Арэал роду *Iris* ахоплівае рэгіёны Паўночнага паўшар’я з умераным і субтрапічным кліматам. На поўначы яны распаўсюджаныя амаль да 70° паўночнай шыраты (у Паўночна-Усходняй Азіі і на Алясцы), на поўдні — ад 30° паўночнай шыраты, амаль да тропікаў (правінцыя Гуандун у Кітаі). Найбольшая колькасць відаў прыпадае на краіны Міжземнамор’я, Паўднёва-Заходнюю і Сярэднюю Азію.

У дзікай прыродзе Беларусі 3 віды:

* 
* 
* 

## Сінонімы 
* 
* 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Iris versicolor
* Iris setosa

## Літаратура 
*  — С. 510—511.

## Спасылкі 
* 

*
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Масальск

**Маса́льск** () — горад у Расіі, раённы цэнтр Масальскага раёна Калужскай вобласці.

Размешчаны на захадзе Калужскай вобласці, за 18 км ад аўтатрасы Масква—Рослаўль (А101), за 42 км ад чыгуначнай станцыі Барацінская, за 105 км на паўднёвы захад ад Калугі.

## Гісторыя 
Масальк вядомы з 1231 года. У XIV стагоддзі быў цэнтрам Масальскага княства. У пачатку XVI стагоддзя ўвайшоў у склад Рускай дзяржавы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Мосальск // 

Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці
Малаток

**Малаток** - невялікі молат, ужываемы для забівання і выпроствання цвікоў, разбівання рэчаў і іншых работ. У асноўным вырабляецца са сталі. З'яўляецца адным са старажытнейшых інструментаў, выкарыстоўваямых разумным чалавекам.

Асноўнай часткай малатка з'яўляецца кампактная маса з суцэльнага матэрыяла, звычайна метала, якая можа выкарыстоўвацца для ўдара па чамусці і пры гэтым не дэфармавацца. Для зручнасці нанясення ўдараў і для большага размаху ўдарную частку малатка насажваюць на ручку, якая можа рабіцца таксама з метала, альбо з дрэва або пласмасы.

## Віды малаткоў 
Слясарны малаток мае два байка - роўны і звужаючыся. Сталярны мае раздвоены выступ-зубец, што зручна пры выдзіранні цвікоў. Пры працы з долатам выкарыстоўваюць падобную на малаток кіянку з драўніны

## Гл. таксама 
* Кіянка
* Молат
* Кувалда
* Цвік

## Літаратура 
* Металлические молотки // *Сахаров М. Д.* Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 185—190. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.
* Малато́к // 

Катэгорыя:Молаты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Катэгорыя:Сталярныя інструменты
Наезнікі

**Наезнікі** (*Parasitica*; ў англамоўнай літаратуры іх прынята называць **паразітычныя восы**, *Parasitic Wasp*) — парафілетычны інфраатрад перапончатакрылых, галоўным чынам, падатрад сцябліністабрухія, які аб'ядноўвае больш за 100 000 відаў дробных і мікраскапічных насякомых. Яны перш за ўсё з'яўляюцца паразітамі іншых жывёл, у асноўным, іншых членістаногіх. Многіх з іх, такія як сямейства браканіды і трыхаграмы, з'яўляюцца карыснымі для людзей, бо рэгулююць колькасць сельскагаспадарчых шкоднікаў.

Катэгорыя:Перапончатакрылыя
Наготкі

**Наготкі**, або **Календула** (Caléndula) — род кветкавых травяністых раслін сямейства .

## Апісанне 
Сцёблы прамастойныя, рабрыстыя. Лісце простае, прадаўгавата-ланцэтнае. Кветкі жоўтыя або аранжавыя ў кошыках на доўгіх адзіночных кветаносах.

## Пашырэнне 
Прадстаўнікі роду растуць у Міжземнамор’і, Заходняй Еўропе і Пярэдняй Азіі.

## Выкарыстанне 
Некаторыя віды, напрыклад, , належаць да ліку найбольш папулярных дэкаратыўных раслін.

Кветкі наготак утрымліваюць караціноіды, флаваноіды.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Мыеўкі

**Мыеўкі** або **Трохпальцыя чайкі** (*Rissa*) — род птушак з сямейства чайкавых (Laridae). Да мыевакм адносяцца ўсяго два віды:

* 
* 

Гэта маленькія марскія птушкі з кароткай і моцнай дзюбай, кароткімі лапкамі і моцна паменшаным заднім пальцам. Звычайная мыеўка распаўсюджана па ўсёй Голарктыцы, чырвонаногая сустракаецца толькі на ўзбярэжжах паўночнага Ціхага акіяна. Абодва віды гняздуюць на прыбярэжных уцёсах, а не ў шлюбны перыяд увесь час праводзяць у адкрытым моры.

Катэгорыя:Чайкавыя
Катэгорыя:Роды птушак
ФК Кан

**«Кан»** ( ці ) — французскі футбольны клуб з горада Кан. Быў заснаваны ў 1913 годзе. Сваю назву клуб атрымаў у гонар ураджэнца Кана Франсуа дэ Малерба (1555—1628), паэта і перакладчыка. Найвышэйшым дасягненнем клуба з’яўляецца выхад у фінал Кубка лігі ў 2005 годзе. Найвышэйшым месцам у чэмпіянаце Францыі за ўсю гісторыю клуба стала 5-е месца ў сезоне 1991/1992.

## Дасягненні 
* Ліга 1
** 5-е месца: 1992
* Ліга 2
** Пераможца: 1996, 2010
* Кубак Францыі
** Паўфіналіст: 2018
* Кубак лігі
** Фіналіст: 2005

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Кан
Нагпур

**Нагпур** (маратхі नागपूर) — горад у цэнтральнай Індыі, у штаце Махараштра. Размешчаны на рацэ Наг, па якой названы. Чыгуначны вузел.

Насельніцтва 2.420.000 чал. (2006; 114-ы па колькасці насельніцтва горад свету). Шчыльнасць насельніцтва - 11101 чал. на км ². Насельніцтва размаўляе на мовах хіндзі і маратхі.

Катэгорыя:Гарады Махараштры
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1702 годзе
Кувалда

thumb|222px|Кувалда
**Кувалда** — ручны ўдарны інструмент (двухручны молат), прызначаны для нанясення выключна моцных удараў пры апрацоўцы металу, на дэмантажы і мантажы канструкцый. Ад малатка кувалда адрозніваецца значна большай масай байка, даўжынёй дзяржальні. Кувалда — адзін з найбольш старажытных інструментаў вядомых чалавецтву.

## Гл. таксама 
* Молат
* Малаток
* Кіянка
* Каваль
* Ваграншчык

Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Катэгорыя:Молаты
Чайкавыя

**Чайкавыя** (*Laridae*) — сямейства птушак, якія жывуць на марскіх прасторах або ўнутраных вадаёмах, а таксама ў межах населеных пунктаў. 

Вялікія і сярэдніх памераў водныя птушкі з доўгімі крыламі, добра лятаюць і плаваюць, але слаба або зусім не ныраюць. Палавы дымарфізм не выразны, але прысутнічае сезонны і ўзроставы. Гняздуюцца часцей за ўсё на зямлі або скалах, каланіяльна.

Сямейства ўключае ў сябе каля 60 відаў птушак, пераважная большасць з якіх адносіцца да роду сапраўдных чаек, якіх у вузкім сэнсе таксама звычайна называюць чайкамі.

## Гл. таксама 
* Чайка камчацкая
* Чайка шызая
* Мыеўкі

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. 


Катэгорыя:Сямействы птушак
Пашпарт грамадзяніна Азербайджана

**Пашпарт грамадзяніна Азербайджана** — дакумент, які выдаецца грамадзянам Рэспублікі Азербайджан. Пашпарт грамадзяніна Азербайджана выкарыстоўваецца для наведвання іншых краін. Тэрмін дзеяння — 10 гадоў. У пашпарце 34 старонкі, для віз і спецыяльных пячатак. Даныя грамадзяніна напісаныя на азербайджанскай і англійскай мовах.

## Падарожжы без візы 
Азербайджан мае дагаворы бязвізавага ўезду з 57 краінамі, гэта азначае, што грамадзяне Азербайджана могуць наведваць 57 краін для кароткатэрміновых візітаў, як турысты без візы.

## Апісанне 
На вокладцы цёмнага колеру, залацістым колерам намаляваны Герб Азербайджана, у верхняй частцы напісана (), а ў ніжняй «Pasport» (абедзве надпісы таксама нанесеныя залатым колерам).

## Гл. таксама 
* Пашпарт грамадзяніна Арменіі

А
Катэгорыя:Азербайджан
Наперстаўка

**Наперстаўка** (*Digitális*) — род травяністых раслін, які належыць, па сістэме класіфікацыі APG II, да сямейства . Раней, у сістэме класіфікацыі Кронквіста, расліну адносілі да сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны, зрэдку кусты і паўкусты. Сцёблы прамыя, не разгалінаваныя. Лісце суцэльнае, чаргаванае. Кветкі пераважна буйныя, жаўтаватага, пурпуровага, рудаватага колеру, сабраныя ў густыя верхавінкавыя гронкападобныя суквецці. Плод — каробачка.

## Арэал 
На тэрыторыі Беларусі ў дзікай прыродзе трапляецца 2 віды:

* 
* 

### Віды 
Паводле GRIN у родзе 11 відаў:
*  — Паўднёвае і Усходняе Закаўказзе, Міжземнамор’е, Турцыя
*   — еўрапейская частка Расіі, Паўднёва-Заходняя Сібір, Заходняя Еўропа, Міжземнамор'е
* 
*  — Венгрыя і Паўднёвая Еўропа, Малдова, Заходняя Украіна

File:Digitalis ferruginea Orchi 03.jpg|*Digitalis ferruginea*
File:Wasp and her Yellow Flower.jpg|*Digitalis grandiflora*
File:Digitalis laevigata.jpg|*Digitalis laevigata*
File:Digitalis lanata 004.JPG|*Digitalis lanata*

*  — паўднёвы захад і цэнтр Еўропы
* 
*  — Паўночны Іран, Арменія і Азербайджан
* 

File:Digitalis lutea 002.JPG|*Digitalis lutea*
File:Digitalis mariana3m.jpg|*Digitalis mariana*
File:Digitalis obscura 1.jpg|*Digitalis obscura*

* 
*  — Заходняя, Цэнтральная і Паўднёвая Еўропа, Марока
**   — Партугалія
* 
* 

File:Digitalis parviflora Orchi 04.jpg|*Digitalis parviflora*
File:Digitalis - Vingerhoedskruid.jpg|*Digitalis purpurea*
File:Digitalis thapsi 01.JPG|*Digitalis thapsi*

## Значэнне 
Дэкаратыўныя і лекавыя расліны.
Дыгіталіс, вылучаны з наперстаўкі, доўгі час заставаўся адзіным і незаменным прэпаратам для лячэння хранічнай сардэчнай недастатковасці, у той жа час пры перадазіроўкі ён з'яўляецца небяспечным ядам.

## Літаратура 
*  — С. 143.

## Спасылкі 
* 
* Digitalis  // The Plant List

Катэгорыя:Трыпутнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Прысеншчына

**Прысе́ншчына** — былы пасёлак у Шырокаўскам сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

З 20 км на ўсход ад Буда-Кашалёва і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 32 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым на шашы Доўск — Гомель.

На ўсходзе межавала з лесам. На поўначы і захадзе меліярацыйныя каналы.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1926 годзе ў Чачэрскім раёне Гомельскай акругі. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае).

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (16 сем’яў) пераселены ў чыстыя месцы.

Планіроўка складалася з кароткай просталінейнай шыротнай вуліцы, забудаванай няшчыльна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Насельніцтва 
* 1926 год — 17 двароў 110 жыхароў.
* 1959 год — 96 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары (16 сем’яў) пераселены.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць  /С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
Прырэчча (Буда-Кашалёўскі раён)

**Прырэ́чча** (, ; да 1930 года **Пырачкін**) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Губіцкага сельсавета.

На захадзе і поўдні мяжуе з лесам.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 12 км на захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 54 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На поўначы рака Чарамха (прыток ракі Дняпро).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па аўтадарозе Губічы — Буда-Кашалёва. Забудова драўляная сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў на былых памешчыцкіх землях перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Губіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя Ф. Энгельса (цэнтр — вёска Губічы).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар.

### Дынаміка 
* 1925 год — 6 двароў.
* 1959 год — 44 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Катэгорыя:Губіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Пыцькаўка

**Пы́цькаўка** (, ) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.

На поўдні мяжуе з лесам.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 17 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 27 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па шашы Доўск — Гомель. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы амаль мерыдыянальнай арыентацыі, да якой у цэнтры далучаецца кароткая вуліца, на поўначы перасякаецца кароткай просталінейнай вуліцай. Забудова двухбаковая, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядомая з канца XIX стагоддзя як вёска ў Дудзіцкай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні. Па рэвізіі 1858 года валоданне памешчыка Фашча. Не пазней за 1884 год пачаў дзейнічаць хлебазапасны магазін. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: царкоўна-прыхадская школа, 3 ветракі, крупарушка. У 1909 годзе 596 дзесяцін зямлі, школа, млын. У 1926 годзе размяшчаліся паштовае аддзяленне і школа.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Пыцькаўскага сельсавета Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Кастрычнік», працавалі 2 ветракі, кузня, ваўначоска. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінуў 41 жыхар вёскі. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Краснаакцябрскі» (цэнтр — вёска Акцябр). Клуб.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 43 гаспадаркі, 71 жыхар.

### Дынаміка 
* 1858 год — 23 двары, 160 жыхароў.
* 1897 год — 75 двароў, 502 жыхары (паводле перапісу).
* 1909 год — 520 жыхароў.
* 1926 год — 90 двароў.
* 1959 год — 389 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 43 гаспадаркі, 71 жыхар.

## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Іванавіч Кузьмянкоў (нар. 1939) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі неарганічных рэчываў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)
Пушча (Буда-Кашалёўскі раён)

**Пу́шча** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Гусявіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 20 км ад Буда-Кашалёва, 12 км ад чыгуначнай станцыі Уза (на лініі Жлобін — Гомель), 30 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1930 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. Па перапісе 1959 у складзе эксперыментальнай базы «Пянчын» (цэнтр — вёска Пянчын).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 19 гаспадарак, 39 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1959 год — 105 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 19 гаспадарак, 39 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Гусявіцкі сельсавет
Рагазішча

**Рагазі́шча** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Узоўскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 23 км на паўднёвы ўсход ад Буда-Кашалёва, 26 км ад Гомеля, 2 км ад чыгуначнай станцыі Уза (на лініі Жлобін — Гомель).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Уваравічы — Гомель. Будынкі драўляныя, сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найболей актыўная забудова ставіцца да 1920-х гадоў. У 1926 годзе ў Уваравіцкім раёне Гомельскай акругі. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Праўда» (цэнтр — вёска Уза).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 3 гаспадаркі, 3 жыхара.

### Дынаміка 
* 1926 год — 24 двары, 127 жыхароў.
* 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 3 гаспадаркі, 3 жыхара.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Узоўскі сельсавет
Пянчын (Буда-Кашалёўскі раён)

**Пянчы́н** (, ) — аграгарадок у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Гусявіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
За 9 км на поўдзень ад Буда-Кашалёва, за 4 км ад прыпыначнага пункта Радзеева (на лініі Жлобін — Гомель), за 40 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На ўсходзе і поўначы рака Уза (прыток ракі Сож).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Уваравічы. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад уздоўж ракі і забудаванай двухбакова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку XIX стагоддзя як вёска ў Рудзянецкай воласці Гомельскага павета Магілёўскай губерні. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ва ўладанні П. П. Солтана. Пасля адмены прыгоннага права ў 1861 годзе ў вёсцы адбыліся хваляванні ў сувязі з прыгнятаннямі з боку памешчыка. Выступы сялян душыліся ваеннай сілай. Гаспадар аднайменнага фальварка меў у 1862 годзе 1691 дзесяціну зямлі. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: школа граматы (адкрыта ў 1894 годзе), хлебазапасны магазін, 3 ветракі, кузня, карчма; побач фальварак.

У 1926 годзе дзейнічалі паштовае аддзяленне і пачатковая школа. З 8 снежня 1926 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр Пянчынскага сельсавета Уваравіцкага, з 17 красавіка 1962 года Буда-Кашалёўскага раёнаў Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года Гомельскай вобласці. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Рухавік», працавалі цагельня (з 1931 года), кузня, маслазавод, 3 ветракі. Падчас Вялікай Айчыннай вайны на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 109 жыхароў вёскі. У памяць пра загінуўшых у 1962 годзе каля школы ўсталяваны скульптура салдата і сцяна з імёнамі загінуўшых.

У 1959 годзе цэнтр эксперыментальнай базы «Пянчын» Гомельскай абласной сельскагаспадарчай даследчай станцыі. Камбінат бытавога абслугоўвання, механічная майстэрня, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад-яслі, аддзяленне сувязі, сталовая, магазін.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 222 гаспадаркі, 619 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1848 год — 55 двароў.
* 1883 год — 110 двароў, 459 жыхароў.
* 1897 год — 133 двары, 1000 жыхароў; у фальварку 4 двары, 16 жыхароў (паводле перапісу).
* 1959 год — 548 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 222 гаспадаркі, 619 жыхароў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Гусявіцкі сельсавет
Магільшчыкі

**Магільшчыкі** (*Nicrophorus*) — род жукоў сямейства мерцвяедаў. Распаўсюджаныя паўсюдна, акрамя трапічнай Афрыкі і Аўстраліі. Па стане на 2006 год было вядома 68 відаў, з якіх 9 трапляюцца на Беларусі.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* †
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мерцвяеды
Лазурыт

**Лазурыт** — мінерал групы фельдшпатоідаў, складаны алюмасілікат кальцыю і натрыю — (Na,Ca)8(AlSiO4)6(SO4,S,Cl)2.

## Назва 
З персідскай мовы вядома назва «لاژورد» — лāжвард — сіні камень. У сярэднявечнай Італіі гэты камень называлі *Lapis Lazzuli*, у Францыі — ''Pierre d'Azur''. Сучасная назва з'явілася ў XVIII стагоддзі і паходзіць ад  — нябесна-блакітны колер.

Сумесь лазурыта з кальцытам называюць ляпіс-лазурак.

## Апісанне 
Крышталізуецца ў кубічнай сінганіі. Масіўныя, суцэльныя агрэгаты, рэдка крышталі (дадэкаэдры). Непразрысты, колер ад блакітнага да цёмна-сіняга і зеленавата-сіняга. Бляск шкляны да тлустага. Цвёрдасць 5,5—6. Шчыльнасць каля 2,4 г/см³.

## Утварэнне 
Утвараецца ў магнезіяльных і вапняковых скарнах. Радовішчы ёсць у Расіі, Афганістане, Чылі і інш.

## Выкарыстанне 
Каштоўны вырабны камень. Лепшымі лічаць камяні сакавіта сінія або сіне-фіялетавыя, а таксама насычана блакітныя.

Прыродная сіняя фарба (ультрамарын). 

## Літаратура 
* Лазурыт //  С. 103

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Вырабныя камяні
Лаванда

**Лава́нда** (*Lavandula*) — род кветкавых раслін сямейства ясноткавых (*Lamiaceae або Labiatae*).

## Распаўсюджанне 
Налічвае прыкладна 25—30 відаў (47 відаў). Расце на Канарскіх астравах, у паўночнай і ўсходняй Афрыцы, на поўдні Еўропы, у Аравіі і ў Індыі. Культурныя формы вырошчваецца ў садах ва ўсім свеце. У Цэнтральным батанічным садзе НАН Рэспублікі Беларусь інтрадукавана .

З суквеццяў лаванды атрымліваюць лавандавы алей.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Lavandula // The Plant List

Катэгорыя:Базілікавыя
Лабрадор (мінерал)

**Лабрадор** — мінерал з групы плагіяклазаў асноўнага складу, алюмасілікат кальцыю і натрыю. Названы ад паўвострава Лабрадор, дзе быў упершыню знойдзены (1770).

Колер шэры, зеленавата-шэры, цёмна-шэры. Бляск шкляны. На цёмна-шэрым фоне можна ўбачыць блікі зялёнага, сіняга, жоўтага або чырвонага колеру. Рысы не дае. Спайнасць дасканалая ў двух напрамках. Злом няроўны, ступеньчаты. Вугал паміж плоскасцямі спайнасці на 3,5—4° меншы за прамы. Шчыльнасць 2,6. Сінгонія трыклінная. Натрава-вапнавы палявы шпат. Аморфная сумесь двух мінералаў альбіту і анартыту; працэнтная колькасць анартыту — 51—70 %. Цвёрдасць — 6,5. Суцэльны буйназярністы; крышталі рэдкія.

Вядомы радовішчы ва Украіне. Сустракаецца ў габра-базальтавых пародах крышталічнага фундамента.
Выкарыстоўваецца як абліцовачны і дэкаратыўны камень.

У некаторых мовах завецца таксама лабрадарытам (), што можа прыводзіць да блытаніны з горнай пародай лабрадарытам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Палявыя шпаты
Кірышы

**Кірышы** — горад (з 1965 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кірышскага гарадскога паселішча і Кірышскага муніцыпальнага раёна Ленінградскай вобласці. Насельніцтва 52752 чалавек  (1 студзеня 2011 года). Размешчаны на правым беразе ракі Волхаў, прыблізна за 115 км ад Санкт-Пецярбурга, на мяжы з Наўгародскай вобласцю.

Горад з'яўляецца цэнтрам нафтахімічнай прамысловасці.

Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Волхаў

**Во́лхаў** — вялікая рака на паўночным захадзе Еўрапейскай часткі Расіі, у Наўгародскай і Ленінградскай абласцях.

## Геаграфічныя звесткі 
Адзіная рака, якая выцякае з возера Ільмень. Волхаў працякае па Прыільменскай нізіне, упадае ў Ладажскае возера. Даўжыня ракі 224 км, плошча вадазбору 80,2 тыс. км². Сярэдні расход вады 593 м³/с (па некаторых дадзеных 586 м³/с). Ледастаў з канца лістапада па пачатак красавіка. Суднаходная. Галоўныя прытокі: справа — Вішэра, Пчэўжа, Аскуя; злева — Керэсць, Цігада.

На рацэ пабудавана Волхаўская ГЭС (Ленінградская вобласць).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Басейн Ладажскага возера
Катэгорыя:Рэкі Наўгародскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Ленінградскай вобласці
Светагорск

**Светагорск** () — прамысловы горад у Выбаргскім раёне Ленінградскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр Светагорскага гарадскога паселішча.

## Апісанне 
Горад размешчаны на рацэ Вуоксе ў паўночнай частцы Карэльскага перашыйка. Па свайму геаграфічнаму становішчу з'яўляецца самым паўночным горадам Ленінградскай вобласці. Побач - мяжа з Фінляндыяй. Да Санкт-Пецярбурга - 201 км.

Бліжэйшы горад з боку Фінляндыі - горад Іматра (адлегласць каля 7 км).

Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Прыбар (Буда-Кашалёўскі раён)

**Пры́бар** (, ) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Мікалаеўскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 24 км на поўнач ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 72 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На захадзе меліярацыйны канал.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы з завулкам, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай двухбакова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку XIX стагоддзя як вёска ў Гарадзецкай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні. У 1858 годзе ў складзе маёнтка Прыбар, у валоданні памешчыка Варварына. У 1870 годзе пачала працаваць сукнавальня. Па перапісе 1897 года знаходзіўся хлебазапасны магазін. У 1909 годзе 331 дзесяціна зямлі, млын.

З 20 жніўня 1924 года да 1939 года цэнтр Прыбарскага сельсавета Гарадзецкага, з 4 жніўня 1927 года Рагачоўскага, з 5 красавіка 1936 года Буда-Кашалёўскага раёнаў Бабруйскай (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года Гомельскай вобласці.

У 1929 годзе арганізаваны калгас «Новае жыццё», працавалі 3 ветракі. Падчас Вялікай Айчыннай вайны адмысловы дэсант савецкіх салдат 4 студзеня 1944 года разграміў штаб нямецкай 167-й дывізіі, які мясціўся ў вёсцы. Гэта аперацыя ў значнай ступені забяспечыла паспяховае наступленне савецкіх войскаў і захоп плацдарму на заходнім беразе ракі Дняпро. На фронце загінулі 46 жыхароў вёскі. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Чачора» (цэнтр — вёска Саўгасная). Працаваў фельчарска-акушэрскі пункт.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 50 гаспадарак, 105 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1816 год — 16 двароў, 90 жыхароў.
* 1858 год — 18 двароў, 109 жыхароў.
* 1897 год — 33 двары, 217 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 42 двары, 278 жыхароў.
* 1925 год — 52 двары.
* 1959 год — 335 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 50 гаспадарак, 105 жыхароў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Мікалаеўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)
Радзеева (вёска)

**Радзе́ева** (, ) — вёска і чыгуначны раз’езд у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Уваравіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 16 км на паўднёвы ўсход ад Буда-Кашалёва, 30 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
Праз вёску праходзіць меліярацыйны канал.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Уваравічы. Планіроўка складаецца з дзвюх падзеленых меліярацыйным каналам вуліц — заходняя арыентавана з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, усходняя — з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудова двухбаковая, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Рудзянецкай воласці Гомельскага павета Магілёўскай губерні. У 1862 годзе памешчык меў тут 800 дзесяцін зямлі. Пасля здачы ў эксплуатацыю чыгункі Бабруйск — Гомель у лістападзе 1873 года пачаў дзейнічаць чыгуначны раз’езд. У 1883 годзе працаваў хлебазапасны магазін. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: школа граматы, 2 ветракі, кузня, карчма. У вясковай школе ў 1905 годзе навучаліся 77 хлопчыкаў і 8 дзяўчынак. У 1909 годзе ў вёсцы 2086 дзесяцін, у маёнтку 170 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе меліся паштовае аддзяленне і пачатковая школа.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Радзееўскага сельсавета Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі.

У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Ф. Энгельса, працавалі кузня, 3 ветракі, сталярная майстэрня, конная крупарушка. Падчас Вялікай Айчыннай вайны вызвалена ад акупантаў 27 лістапада 1943 года, 69 жыхароў вёскі загінулі на франтах. У 1959 годзе ў складзе эксперыментальнай базы «Уваравічы» (цэнтр — гарадскі пасёлак Уваравічы). Аддзяленне сувязі, клуб, бібліятэка, базавая школа, фельчарска-акушэрскі пункт.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 162 гаспадаркі, 381 жыхар.

### Дынаміка 
* 1883 год — 75 двароў, 398 жыхароў.
* 1897 год — 135 двароў, 1002 жыхары; фальварак — 3 двары, 18 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 165 двароў.
* 1959 год — 691 жыхар, на раз’ездзе — 15 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 162 гаспадаркі, 381 жыхар.

## Вядомыя выхадцы 
* В. К. Цвірка — народны мастак БССР (1963), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі. З 1958 па 1962 год быў рэктарам Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута.
* А. Я. Андрыенка — поўны кавалер ордэна Славы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Волхаў (горад)

**Волхаў** — горад (з 1933) абласнога падпарадкавання ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Волхаўскага раёна Ленінградскай вобласці.

## Геаграфічныя звесткі 
Колькасць пастаяннага насельніцтва на 1 студзеня 2011 г. — 47 255 чалавек. Плошча — 12821 га.

Горад размешчаны на рацэ Волхаў, за 121 км ад Санкт-Пецярбурга. У горадзе знаходзяцца чыгуначныя станцыі «Волхаўбуд-1», «Волхаўбуд-2», «Мурманскія Вароты» і «Новакастрычніцкая».

Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Папаратны

**Па́паратны** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Марозавіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 4 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель).

### Гідраграфія 
На поўначы меліярацыйны канал.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Гомель. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудова двухбаковая, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Буда-Кашалёўскага пассавета. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска Марозавічы).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 22 гаспадаркі, 39 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1959 год — 114 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 22 гаспадаркі, 39 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Марозавіцкі сельсавет
Дамдзін Сухэ-Батар

**Дамдзін Су́хэ-Ба́тар** (;  — ) — кіраўнік Мангольскай народнай рэвалюцыі 1921 года, адзін з заснавальнікаў Мангольскай народна-рэвалюцыйнай партыі (МНРП). Ваенны міністр рэвалюцыйнага ўрада, галоўнакамандуючы мангольскіх рэвалюцыйных войскаў.

## Літаратура 
*
Макрацы

**Макрацы** (*Ceratopogonidae*) — сямейства двукрылых насякомых, самкі імага якіх у большасці выпадкаў з’яўляюцца кампанентам комплексу гнюса.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 4 мм. Крылы плямістыя або бясколерныя. Вочы вялікія, вусікі 13—14-членікавыя. Ротавыя органы ў выглядзе колючага хабатка. Самцы кормяцца нектарам, самкі найчасцей крывасмокі. Развіццё з поўным ператварэннем.

## Пашырэнне 
Макрацы засяляюць ўсе кантыненты, акрамя Антарктыды. На Беларусі 28 відаў макрац-крывасмокаў з роду Culicoides. Жывуць у забалочаных мясцінах.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Даўгавусыя
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Каміла Рандані

**Каміла Рандані** (; , Парма — ) — італьянскі дыптэролаг.

Аўтар больш за 150 публікацый, у тым ліку каля ста аб двухкрылых. Асноўная праца — «Dipterologiae Italicae Prodromus» у шасці тамах. Цікавіўся таксама прыкладной энтамалогіяй, у прыватнасці — насякомымі-паразітамі іншых насякомых.

Катэгорыя:Энтамолагі Італіі
Лубін

**Лу́бін** (*Lupinus*) — род раслін з сямейства Бабовыя. Прадстаўлены аднагадовымі і шматгадовымі травяністымі раслінамі, паўхмызнячкамі, паўхмызнякамі, хмызнякамі.

## Класіфікацыя 
У родзе вылучаюць два падроды:
* 
* *Lupinus*

Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 626 відаў. Некаторыя з іх:
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
*
Кантонскі

**Кантонскі** (кант. 廣州話 Gwóngjāuwá, 廣東話 Gwóngdūngwá) — дыялект кітайскай мовы, найбуйнейшы дыялект групы юэ (ці, згодна іншай класіфікацыі, дыялект мовы юэ). На ім размаўляюць жыхары правінцый Гуандун і часткова Гуансі, Ганконга, Макаа, а таксама кітайцы ў Амерыцы і Еўропе.

## Фаналогія 
Склад у кантонскай складаецца з *ініцыялі* (зычнага), *фіналі* (галоснага ці галоснага і зычнага) і *тону*. У адрозненне ад паўночных дыялектаў, у кантонскай захаваліся фіналі з зычнымі -p, -t, -k («уваходзячага» тону).

Медыяль -w- захавалася толькі пасля ініцыяляў g- /k/, k- /kʰ/ і нулявой ініцыялі, а медыяль -j- толькі пасля нулявой ініцыялі. Таму пры аналізе іх звычайна лічаць, што -w- і -j- з'яўляецца ўваходзяць у ініцыяль.

### Ініцыялі 
Ініцыялі — гэта зычныя, з якіх можа пачынацца склад. У табліцы даецца запіс у ельскай транскрыпцыі і па сістэме МФА.

У размоўнай мове Ганконга ініцыяль ng /ŋ/ знікае, а n /n/ пераходзіць у l /l/. Gw- /kʷ/ і kw- /kʷʰ/ пераходзяць у g- /k/ і k- /kʰ/ адпаведна, асабліва перад галосным o.

### Тоны 
У кантонскай мове 6 ці 7 тонаў. У ельскай сістэме запісу яны пазначаюцца дыякрытычнымі знакамі над літарай і літарай h пасля галоснага. Тоны такія:
# Высокі роўны ці ўзыходзячы; у сучаснай ганконгскай кантонскай яны знаходзяцца ў вольным вар'іраванні.
#* высокі роўны [˥] (a1, ā)
#* высокі падаючы [˥˧] (a1, à)
# усходны з сярэдняга да высокага [˧˥] (a2, á).
# сярэдні роўны [˧] (a3, a)
# нізкі падаючы [˨˩] (a4, àh)
# нізкі ўсходны [˨˧] (a5, áh)
# нізкі роўны [˨] (a6, ah)

Калі лічыць адрозненне паміж складамі з санорнымі і выбухнымі зычнымі нефаналагічным (г.зн., што склады san і sat адрозніваюцца не зычным, а тонам), як у сярэднекітайскай, то тонаў атрымоўваецца 9 ці 10:

Назвы тонаў даюцца па сярэднекітайскаму вымаўленню часоў дынастыі Тан. Іньныя тоны развіліся ў складах з пачатковым глухім зычным, янныя — з звонкім ці санорным. «Уваходныя» тоны магчымыя толькі ў складах на -p, -t, -k.

### Змена тонаў 
У кантонскай адсутнічае змена тона ў адрозненні ад яго пазіцыі ў слове (як у путунхуа, калі склады 3 тона ідуць разам, ці як у паўднёвамінскай).

Але ў кантонскай тон можа мяняцца ў некаторых словах ці граматычных канструкцыях:
* У многіх складаных словах тон апошняга склада мяняецца на 2 (за выключэннем складоў з 1 ці 2 тонам): 廣東 Gwóngdūng + 話 wàh = 廣東話 Gwóngdūngwá
* У тэрмінах радства, утвораных паўтарэннем склада, першы тон мяняецца на чацвёрты: 媽 má + 媽 má = 媽媽 màhmá
* У канструкцыі з паўторам прыметніка апошні тон мяняецца на другі: 肥 fèih, але 肥肥哋 fèih-féi-déi.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кітайская мова
Катэгорыя:Мовы Ганконга
Катэгорыя:Мовы Макаа
Асматычны ціск

**Асматы́чны ціск**, **дыфу́зны ціск** — тэрмадынамічны параметр, лішкавы гідрастатычны ціск раствору, які перашкаджае дыфузіі растваральніку праз паўпранікальную перагародку (напрыклад, праз клетачную мембрану). Характарызуе імкненне раствору да зніжэння канцэнтрацыі пры сутыкненні з чыстым растваральнікам. Роўны лішкаваму вонкаваму ціску, які патрэбна прыкласці з боку раствору, каб спыніць осмас.

Асматычны ціск абумоўлены змяншэннем хімічнага патэнцыялу растваральніку ў прысутнасці растворанага ў ім рэчыва. Вымярэнні асматычнага ціску пачаў нямецкі батанік і хімік В. Пфефер () у 1877 годзе ў растворы трысняговага цукру. Па яго даных хімік Я. Х. Вант-Гоф () ў 1887 годзе выявіў супадзенне формы залежнасці асматычнага ціску ад канцэнтрацыі цукру ў растворы з законам Бойля-Марыота для ідэальнага газу.

Асматычны ціск адыгрывае важную ролю ў жыццядзейнасці жывых клетак і арганізмаў. Адноснае пастаянства асматычнага ціску забяспечваецца водна-салявым абменам (осмарэгуляцыя).

Вымярэнне асматычнага ціску выконваюць з дапамогай асмометраў статычным і дынамічным метадамі. Велічыня асматычнага ціску можа дасягаць некалькіх МПа.

## Гл. таксама 
* Осмас

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Осмотическое давление // БСЭ 

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Клетачныя працэсы
Катэгорыя:Ціск
Неварская мова

**Неварская мова** (**невары**, **Непал-бхаса**, саманазва: Newah Bhaye, नेपाल भाषा / newa bhæ: /) — адна з важных моў Непала (шостая па колькасці носьбітаў). Першапачаткова мова неварцаў - аўтахтоннага насельніцтва даліны Катманду, якая і звалася раней Непал і дзе знаходзіцца сталіца Непала. Распаўсюджаная ў даліне Катманду ў цэнтральнай частцы Непала (зона Багмаці). Агульная колькасць носьбітаў каля 850 тыс. чал., У тым ліку ў Непале 825 тыс. чал. (2001, перапіс), у Індыі каля 14 тыс. чал. (2007, ацэнка).

Адносіцца да тыбета-бірманскай падсям'і сіна-тыбецкай сям'і, унутры якой утварае асобную галіну разам з блізкароднаснымі мовамі — усходне-неварскай і бадзікхел-пахары. Уваходзіць таксама ў арэальнае паняцце «гімалайскіх моў».

## Бібліяграфія 
* Королёв Н. И. Неварский язык. — М.: Наука (ГРВЛ), 1989. — 130, [2] с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Genetti, Carol. A Grammar of Dolakha Newar. Berlin: GmbH & Co., 2007.
* Hale, Austin; Shrestha, Kedār P. Newār (Nepāl bhāsā) / Languages of the World/Materials, 256. Muenchen: Lincom Europa, 2006.
* Hargreaves D. Kathmandu Newar (Nepāl Bhāśā) // Thurgood G., LaPolla R.J. (eds.) Sino-Tibetan Languages. L., NY.: Routledge, 2003.
* Kölver U.; Shresthacarya I. A Dictionary of Contemporary Newari. Bonn: VGH Wissenschaftsverlag, 1994.
* Manandhar T. L. Newari-English Dictionary: Modern language of Kathmandu valley. Delhi: Agam Kala Prakashan, 1986.

Катэгорыя:Тыбета-бірманскія мовы
Катэгорыя:Мовы Непала
Астравіта

* Астравіта — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці.
* Астравіта — возера ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці.
* Астравіта — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці.
## Гл. таксама 
* Астравіты — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці
* Вялікае Астравіта — возера ў Полацкім раёне, у басейне ракі Сосніца