Усходнефрызская мова

**Усхо́днефры́зская мова** (саманазва: *Seeltersk*) — адна з трох фрызскіх моў, якія ўваходзяць у склад англа-фрызскай падгрупы заходнегерманскай групы германскай галіны індаеўрапейскае моўнай сям'і. Нярэдка мову пазначаюць вузейшым тэрмінам — *Затэрла́ндская мова*, разглядаючы яе як апошні жывы дыялект уласна ўсходнефрызскай мовы. Распаўсюджаная ў горадзе Затэрланд, што на захадзе нямецкай федэральнай зямлі Ніжняя Саксонія. Цесна звязаная з паўночнафрызскай, распаўсюджанай на крайняй заходняй поўначы Германіі, і заходнефрызскай (распаўсюджаная на паўночным захадзе Нідэрландаў) мовамі, з якімі ўтварае групу фрызскіх моў.

## Стараўсходнефрызская мова 
Гісторыя развіцця ўсходнефрызскай мовы пачынаецца з перыяду існавання стараўсходнефрызскай мовы, на якой размаўлялі ва Усходняй Фрысландыі — гістарычным рэгіёне, які размяшчаецца паміж рэкамі Лаўэрс (Нідэрланды) і Везэр (Германія); таксама ў гэты рэгіён уваходзілі дзве невялікія мясціны на ўсходнім беразе Везэра.

Стараўсходнефрызскую мову можна падзяліць на дзве дыялектныя групы: везэрскую, распаўсюджаную на ўсходзе, і эмскую (захад арэала мовы). З XVI ст. стараўсходнефрызская паступова страціла ранейшы арэал ужывання пад ціскам навакольных ніжненямецкіх дыялектаў і заняпала.

Выміранне эмскага дыялекту датуецца перыядам прыкладна першае палавіны XVII ст. Перыяд вымірання ўсходняга (везэрскага) дыялекту прыпадае на больш позні час — к пачатку XVIII ст. Найбольш доўга дыялект пратрымаўся на востраве Вангероге, дзе апошні яго носьбіт памёр у 1953 годзе. На цяперашні час стараўсходнефрызская больш не распаўсюджана ў гістарычным рэгіёне Усходняя Фрызія, аднак многія яго жыхары дагэтуль лічаць сябе фрызамі, а свой дыялект ніжненямецкай мовы называюць словам *Freesk*. Гэты дыялект, у прыватнасці, характарызуецца моцным фрызскім субстратам.

### Затэрландскі дыялект 
Апошнім жывым дыялектам стараўсходнефрызскай мовы з'яўляецца адзін з дыялектаў эмскай дыялектнай групы — затэрландскі дыялект, пад якім часцей за ўсё і маюць на ўвазе тэрмін *усходнефрызская мова*. Дыялект распаўсюджаны ў Затэрландзе, які знаходзіцца на поўдзень ад уласна Усходняй Фрызіі. Як мяркуюць даследчыкі, тэрыторыя сучаснага Затэрланда была каланізавана фрызамі Усходняй Фрызіі ў ХІ ст. Дзякуючы знаходжанню Затэрланда сярод непраходных балот і высокаму статусу дыялекту ў параўнанні з ніжненямецкай сярод жыхароў рэгіёна затэрландскі дыялект здолеў добра захавацца на працягу стагоддзяў. Сярод іншых фактараў, што паспрыялі захаванню мовы, адзначаецца таксама і той факт, што па заканчэнні Трыццацігадовай вайны Затэрланд стаў часткай мюнстэрскага біскупства, якое прытрымлівалася каталіцкае царквы, у адрозненне ад астатняй Усходняй Фрызіі, якая на той час ужо стала пратэстанцкай. Гэта стала прычынай абмежавання кантактаў Затэрланда з паўночнымі пратэстанцкімі тэрыторыямі, што таксама магло паўплываць на большае захаванне мовы ў Затэрландзе.

## Носьбіты 
На цяперашні час ацэнкі ў колькасці носьбітаў усходнефрызскай мовы адрозніваюцца слаба. Агульнае насельніцтва Затэрланда складае прыкладна , з іх на ўсходнефрызскай размаўляе каля 2250 чал. Паводле некаторых іншых ацэнак на мове можа добра размаўляць каля 2000 чал., з іх крыху менш за палавіну з'яўляюцца носьбітамі ўсходнефрызскай. Падаюцца таксама і іншыя звесткі, згодна з якімі колькасць носьбітаў можа складаць значна большую лічбу, амаль у шэсць з палавінай тыс. чал. Лінгвістычны партал Ethnologue, спасылаючыся на звесткі Салмінена на 2007 год, указвае колькасць носьбітаў у 1000 чал.

Пераважная большасць носьбітаў належыць да старэйшага пакалення, з-за чаго мова знаходзіцца пад сур'ёзнай пагрозай знікнення. Між тым, расце колькасць маладых носьбітаў усходнефрызскай мовы, якія выхоўваюць сваіх дзяцей на гэтай мове.

## Развіццё 
thumb|250px|Двухмоўны знак на нямецкай і ўсходнефрызскай (другі радок)
Намаганні па падтрымцы мовы прыкладае арганізацыя *Seelter Buund* ().

Побач з паўночнафрызскай і пяццю іншымі мовамі ўсходнефрызская трапіла ў спіс рэгіянальных моў, якія падтрымліваюцца Германіяй паводле Еўрапейскай хартыі рэгіянальных моў, ратыфікаванай у 1998 годзе. На працягу апошняга стагоддзя развіваецца літаратура на мове.

## Асноўная характарыстыка 
### Фанетыка 
Усходнефрызская фанетыка лічыцца вельмі архаічнай, асабліва ў дачыненні да старафрызскай мовы. Ніжэй прыведзена фанетыка паводле даследаванняў Марана Форта.

* **Галосныя**:

** *Монафтонгі*:

Зычны /r/ у складзе часта рэалізуецца як галосны [ɐ].

Кароткія галосныя:

Паўдоўгія:

Доўгія:

** *Дыфтонгі*:

* **Зычныя**:

** *Выбухныя*:

На цяперашні час выбухныя ўсходнефрызскай мовы аглушыліся. Між тым, звонкае вымаўленне захоўваецца ў пажылых носьбітаў.

** *Фрыкатывы*:

** *Іншыя*:

### Дыялектны падзел 
Затэрландскі дыялект падзяляецца на тры гаворкі, якія адпавядаюць тром асноўным сёлам муніцыпалітэта Затэрланд: рамсласкую, шарэльскую і струклінгенскую. Статус літаратурнай мовы замацаваны на рамсласкай гаворцы. Усе тры гаворкі з'яўляюцца ўзаемназразумелымі.

## Прыклад тэксту 
Прыклад тэксту на ўсходнефрызскай і параўнанне ўсходнефрызскай мовы з некаторымі іншымі германскімі мовамі на прыкладзе гэтага тэксту.

Усходнефрызская:
: *Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken*.

Паўночнафрызская (бекінгардскі або моорынскі дыялект):
: *Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike*.

Заходнефрызская:
: ''De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen*.

Усходнефрызскі дыялект ніжненямецкай мовы:
: *De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen*.

Нямецкая:
: *Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen*.

Нідэрландская:
: *De jongen aaide/streelde het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen*.

Афрыкаанс:
: *Die seun streel die meisie oor haar ken en soen haar op haar wange*.

Англійская:
: *The boy stroked the girl on the chin and kissed her on the cheeks*.

Пераклад:
: *Хлопчык пагладзіў дзяўчынку на падбародку і пацалаваў яе ў шчокі*.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Fort, Marron C. (1980): *Saterfriesisches Wörterbuch*. Hamburg: Helmut Buske.
* Kramer, Pyt (1982): *Kute Seelter Sproakleere — Kurze Grammatik des Saterfriesischen*. Rhauderfehn: Ostendorp.
* Stellmacher, Dieter (1998): *Das Saterland und das Saterländische''. Oldenburg.

## Спасылкі 
* Курсы ўсходнефрызскай мовы (англійская, нямецкая, французская, фрызская, нідэрландская версіі) 
* Усходнефрызска-нямецкі слоўнік 
* Нямецка-ўсходнефрызскі слоўнік 

Катэгорыя:Фрызскія мовы
Катэгорыя:Мовы Германіі