Васіліск

**Васіліск** (ад  — царок; таксама , ) — істота, якая згадваецца ў розных літаратурных крыніцах.

У Бібліі, на думку шэрагу каментатараў, — адна з назваў небяспечнай ядавітай змяі, цяжка выявіць пэўнае значэнне, але ў некаторых месцах можа пазнаць кобру ці гадзюку.

У «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага васіліск — змяя, надзеленая міфічнымі рысамі. У іншых крыніцах — міфічны жахлівы змей. У прыватнасці, лужычане лічылі, што васіліск — певень з крыламі дракона і хвастом яшчаркі.

## Васіліск у Бібліі 
У Бібліі слова «васіліск» упершыню ўжыта ў перакладзе Старога Запавету з іўрыту на старажытнагрэчаскую мову (Септуагінты, III—I ст. да н э.) і лаціну (Вульгата, IV—V ст.). Таксама ўжываецца ў рускім Сінадальным перакладзе (XIX ст.).

У яўрэйскім тэксце Танах няма прамога аналага слова «васіліск». Напрыклад, у 91 псалме Танах (адпавядае 90-му псалму грэчаскага і рускага тэксту Псалтыры) месца гэтага слова займае «פתן» («леў, львяня»), а ў Кнізе прарока Ісаі Танах — «אפעה».

Акрамя таго, «васіліск» з Сінадальнага перакладу Другога закона адпавядае яўрэйскаму слову *сараф* («пякучы»), якое можа пазначаць атрутных змей, а ў Кнізе прарока Ераміі яму адпавядае яўрэйскае слова *цэфа*, або *цыфоні*, якое пазначае атрутную змяю — усходнюю гадзюку (*Vipera xanthina*).

### Септуагінты 
Слова «васіліск» () згадваецца двойчы ў грэчаскім тэксце Старога Запавету, Септуагінце, у 90-м псалме і ў Кнізе прарока Ісаі (, у грэчаскім тэксце).

Кірыл Александрыйскі ў тлумачэнні месца з Кнігі прарока Ісаі дае меркаванне, што васіліск — гэта дзіцяня аспіда: «Але яны памыліліся ў разліках, і ім прыйшлося выпрабаваць тое ж, чаго, па вялікаму неразумію падвяргаюцца тыя, якія разбіваюць яйкі аспідаў; таму што, калі разбілі іх, нічога іншага ў іх не знаходзяць, акрамя васіліска. А гэты зародак змея вельмі небяспечны, і прытым гэта яйка — нягоднае».

Такая трактоўка супярэчыць таму, што ў Кнізе прарока Ісаі пладамі аспіда з’яўляюцца «лятучыя цмокі». Аднак крыніцы адрозніваюць міфічных лятучых змей, у якіх тады верылі, і васіліскаў.

У грэка-рускім слоўніку Іосіфа Дварэцкага слова ἀσπίς, ἀσπίδος (*аспід*) абазначае змяю відаў *Coluber aspis*, *Coluber haye* альбо *Naia haye*.

### Заходнееўрапейскія пераклады 
Лацінскі тэкст Бібліі, Вульгата, змяшчае слова «*basiliscum*» у 90 псальме, форму вінавальнага склону для  (ад ).

Беларускаму слову «васіліск» адпавядаюць англійскія *cockatrice* і *basilisk*, і ў англійскай Бібліі караля Якава першае з іх згадваецца *чатыры разы*: тройчы ў Кнізе прарока Ісаі (Іс. 11:8, Іс. 14:29, Іс. 59:5, у Сінадальным перакладзе слова «васіліск» няма) і адзін раз у Кнізе прарока Ераміі (у тым жа месцы, што і яго рускі аналаг у Сінадальным перакладзе).

### Сінадальны пераклад 
У Сінадальным перакладзе васіліск згадваецца тройчы.

З апісання ў Другім законе можна заключыць, што васіліскі ўваходзяць у лік небяспечных насельнікаў пустыні, ад якіх Бог выратаваў яўрэйскі народ у час яго блуканняў (*ДрЗ. 8:15*), Ерамія жа піша пра васіліскаў, пералічваючы будучыя кары Божыя (*Іер. 8:17*). Нарэшце, гэта істота згадваецца ў 90-м псалме: «*на аспіда і васіліска наступіш; таптаць будзеш льва і дракона*» (Пс. 90:13), — тут васіліск апісваецца як адна з грозных небяспек, ад якіх Гасподзь абяцае захоўваць праведніка.

### Тлумачэнне ў біблеістыцы 
У Бібліі слова «васіліск» і яго сінонім «яхідна» абазначалі любых атрутных змей. Хоць дакладнае значэнне цяжка вызначыць, мяркуецца, гэта змеі сямейства аспідаў, у тым ліку кобры, а таксама з сямейства гадзюк.

Пры гэтым два верша Бібліі (Пс. 90:13, Ис. 59:5) падзяляюць аспідаў і васіліскаў. Аміян Марцэлін, які жыў у IV стагоддзі, таксама падзяляў аспідаў, яхіднаў, васіліскаў і іншых змей.

У «Яўрэйскай энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона» пазначаны некаторыя варыянты атаяснення васіліска з некаторымі відамі змей, але дакладнае рашэнне пытання прызнана цяжкім.

У «Тлумачальнай Бібліі» пад рэдакцыяй А. П. Лапухіна біблейскага васіліска атаясняюць з індыйскай змяёй-акулярніцай.

У тлумачэнні раннехрысціянскага святога і багаслова Іаана Касіана васіліск служыць вобразам дэманаў і д’ябла, а яд васіліска — вобразам зайздрасці.

## Антычныя ўяўленні 
Як мяркуецца, міф пайшоў з апісання маленькай атрутнай змейкі, якая лічылася ў Егіпце святой, ад шыпення якой разбягаліся ўсе жывёлы, а таксама ад змяі, якую згадвалі Арыстоцель у IV стагоддзі да н. э. і Псеўда-Арыстоцель.

Апісанне васіліска як міфічнай істоты ёсць у «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага (I стагоддзе н. э.), напісанай на аснове прац грэчаскіх гісторыкаў і храністаў. Паводле яе, васіліск жыве ў наваколлі горада Кірэнаіка, яго даўжыня да 30 см, у яго белая пляма на галаве, якія нагадвае дыядэму. Некаторыя энцыклапедыі канца XIX стагоддзя прыпісвалі Плінію адсутныя ў яго словы, што гэты змей жоўтага колеру і мае нарасты на галаве. Ад шыпення васіліска ўцякаюць усе іншыя змеі. Ён рухаецца не як іншыя змеі, а падымае ўгору сваю сярэдную частку. Валодае здольнасцю забіваць не толькі атрутай, але і поглядам, пахам, спальвае траву і ламае камяні. Паэт Лукан, які пісаў у тыя ж гады, што і Пліній, лічыў, што васіліск з’явіўся з крыві забітай Гаргоны Медузы, і таксама ад яго позірку можна акамянець.

Пісьменнік Гай Юлій Салін піша тое ж самае ў III стагоддзі, аднак з невялікімі адрозненнямі: даўжыня змяі каля 15 см, пляма ў выглядзе белай павязкі, смяротны погляд не згадваецца, але апісваецца вялікая ядавітасць яду і моцны пах. Яго сучаснік Геліядор пісаў пра васіліска, які адным сваім дыханнем і поглядам сушыць і губіць усё, што яму трапляецца.

Пліній пісаў пра паданні, што аднойчы вершнік ударыў васіліска дзідай, але яд пацёк па дрэўку і забіў і вершніка, і яго каня. Падобны сюжэт сустракаецца ў паэме Лукана пра тое, як васіліск знішчае атрад воінаў, але адзін з воінаў ратуецца, калі адсякае сабе атручаную руку, калі яд пацёк па дзідзе.

Пліній пісаў, што ласкі могуць забіць васіліска сваім пахам, калі залезуць у яго нару, але пры гэтым паміраюць самі. Пра варожасць васіліскаў і ласак згадвалася і ў працы Дэмакрыта ў III стагоддзі да н. э. Пачынаючы з II стагоддзя н. э. пайшло павер’е, што васіліск гіне ад крыку пеўня, і таму раілася насіць гэтых жывёл у клетцы.

З вачэй і крыві васіліскаў нібыта можна было вырабляць розныя амулеты і зёлкі.

«Іерагліфіка» IV стагоддзя н. э. апавядае, што егіпцяне мелі іерогліф са змяёй, якую называлі «урэем», што па-грэчаску азначала «васіліск», і ён абазначаў «вечнасць». Егіпцяне верылі, што толькі гэтая змяя несмяротная, дыханнем яна здольная забіць любую іншую істоту, і яе малявалі над галовамі багоў. Гэты іерогліф адлюстроўваў Сонца і багіню-кобру Уаджыт — апякунку Ніжняга Егіпта. Залатая фігурка урэя мацавалася на лбе фараонаў як частка царскага галаўнога ўбору.

Біёлаг І. І. Акімушкін і іншыя аўтары меркавалі, што васіліск — гэта рагатая гадзюка. Яе малюнак з рожкамі быў егіпецкім іерогліфам, які абазначаў гук «ф», і мог быць прыняты Плініем Старэйшым за змяю з каронай, што тлумачыць грэчаскую назву змяі «васіліск» — «цар».

### Нараджэнне з птушынага яйка 
Па антычным павер’і, васіліскі нараджаліся з яек птушкі ібіса, якая, сілкуючыся яйкамі змей, сама часам адкладае ўласныя яйкі праз дзюбу (магчыма, гэта інтэрпрэтацыя ладу пушчыка са змяіным яйкам у дзюбе). Запісы аб павер’і захаваліся ў пісьменнікаў IV стагоддзя: багаслова Камініяна, знаўцы Егіпта, які сцвярджаў, што «няма сумневу, што васіліскі нараджаюцца з яек птушкі, якую ў Егіпце клічуць ібісам», і Амміяна Марцэліна, у якога аповяд пра васіліска ідзе адразу пасля згадкі егіпецкага павер’я. Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі таксама пісаў пра павер’е, што ібісы пажыраюць вельмі атрутных змей і адкладаюць яйкі ротам.

Аб тым жа пісалі медык Г. Браўн XVII стагоддзя ў крытычнай працы «Памылкі і памылкі» і заолаг-падарожнік Альфрэд Брэм XIX стагоддзя, якія спасылаліся на сярэднявечнае выданне , з ілюстрацыяй васіліска, які вылупіўся з яйка пушчыка. Яны тлумачылі павер’е тым, што паглынанне атрутных і заразных змяіных яек заражае змяёнышамі яйкі саміх птушак. Таму егіпцяне разбівалі знойдзеныя яйкі ібіса, каб не вылупіліся васіліскі, хоць у той жа час абагаўлялі гэтых птушак за паглынанне змей.

## Сярэднявечны змей-певень 
У сярэднявеччы вобраз васіліска быў дапоўнены новымі дэталямі. Паводле іх ён вылупліваецца з яйка, знесенага старым пеўнем, пакладзенага ў гной і выседжанага жабай. Змяніліся і ўяўленні пра вонкавы выгляд, васіліска сталі ўяўляць як пеўня са змяіным хвастом, часам з тулавам жабы, хоць былі і іншыя варыянты. Першая згадка такога роду сустракаецца ў  на пачатку XIII стагоддзя. Ён паўтарае апісанне Плінія, пра васіліска як хахлатага змея, але таксама згадвае, што часам яго ўяўляюць як пеўня са змяіным хвастом, прыводзячы падобную выяву, і што часам ён нараджаецца ад пеўня. Нягледзячы на тое, што вера ў васіліска была блізкая да царкоўных дагматаў, якія было нельга адмаўляць, Альберт Вялікі ў XIII стагоддзі лічыў выдумкамі гісторыі пра крылатага васіліска, народжанага з яйка пеўня.

Таксама існавала павер’е, што калі адбіць позірк васіліска ў люстэрку, то ён памрэ, у тобачыўшы самога сябе, як Медуза Гаргона. Гэта меркаванне выклікала саркастычную заўвагу даследчыка XI ст. Аль-Біруні: «Чаму ж гэтыя змеі да гэтага часу не знішчылі адзін аднаго?». У зборніку навэл XIII стагоддзя «Гісторыя бітваў Аляксандра Македонскага» васіліск апісваўся седзячым на сцяне крэпасці (у іншым варыянце — на гары), адкуль ён поглядам забівае шмат воінаў. Тады Аляксандр Македонскі загадвае зрабіць люстэрка, гледзячы ў якое змей забівае сам сябе.

Па паданнях лужычан, васіліск — гэта певень з крыламі дракона, кіпцюрамі тыгра, хвастом яшчаркі, дзюбай арла і зялёнымі вачыма, на галаве якога знаходзіцца чырвоная карона, а па ўсім целе — чорная шчацінне (луска), хоць ён можа выглядаць і як вялікая яшчарка.

Падобнае павер’е існуе ў літоўскіх паданнях пра лятучага змея Айтварасе. Ён вылупліваецца з яйка чорнага пеўня, якога трэба трымаць у доме 7 гадоў. Па начах ён прыносіць гаспадарам грошы і ежу, напрыклад смятану, якую адрыгае ў посуд.

Палякі лічылі, што васіліск створаны д’яблам.

|}

## Скепсіс і крыптазаалогія 
З росквітам прыродазнаўчых навук у эпоху Адраджэння пра васіліска згадваецца ўсё радзей.

Апошняе згадванне аб «сустрэчы» з ім у Варшаве датуецца 1587 годам. Двума дзесяцігоддзямі раней прыродазнавец Конрад Геснер скептычна выказаўся адносна існавання васіліска.  у 1608 годзе казаў, што певень са змяіным хвастом, магчыма, існуе, але не мае нічога агульнага з васіліскам. Г. Браўн у 1646 годзе ідзе яшчэ далей: «Гэта істота — не толькі не васіліск, але і наогул не існуе ў прыродзе».

Афрыканіст і натураліст Н. Н. Няпомняшчы выказаў здагадку, што верш Бібліі аб нараджэнні васіліскаў з яек аспіда (у грэч. арыгінале верша ) і вобраз васіліска — «змеяпеўня» з’яўляюцца скажэннем егіпецкага павер’я аб птушцы ібісе.

Часам за васіліска прымалі проста прадметы дзіўнай формы. Напрыклад, у 1202 годзе ў Вене яго зблыталі з кавалкам пяшчанніку ў шахце, які быў падобны на пеўня. У 1677 годзе шыльда з напамінам аб гэтай «сустрэчы з васіліскам» была выбіта на каменнай пліце і ўмацавана на гэтым калодзежы. І толькі на пачатку XX стагоддзя прафесар-даследчык спусціўся ў калодзеж і выявіў камень, падобны на васіліска.

### Іншыя версіі 
Д. Б. Дэ Тоні, каментуючы працу Леанарда ды Вінчы, які цытаваў Плінія, выказаў здагадку, што па апісанні васіліск падобны на варава.

Неабходна адзначыць, што ў Еўропе былі распаўсюджаныя містыфікатары, якія выдавалі калечаных жывёл за казачных істот. Напрыклад, за васіліска выдаваўся пахіл. Большасць яго малюнкаў, якія адносяцца да XVI—XVII стагоддзяў, заснаваныя менавіта на такіх муляжах.

## Вобраз васіліска ў культуры 
Васіліск (разам з аспідам, ільвом і цмокам — на падставе 90-га псалма) уваходзіць у лік зааморфных выяў дэманаў або д’ябла, прынятых у хрысціянскім мастацтве.

На стадыі станаўлення хрысціянскай іканаграфіі перыяду IV — пачатку IX стагоддзяў візантыйскія майстры звярталіся да ўмоўнай мовы знакаў. Хрыстос над аспідам і васіліскам адлюстроўваўся на шчытах візантыйскіх лампад.

«Хрыстос-пераможца, які папірае аспіда і васіліска», — адзін з рэдкіх варыянтаў іканаграфіі Ісуса Хрыста. Сярод вядомых узораў можна назваць рэльеф IX стагоддзя на слановай костцы з Оксфардскай бібліятэкі. Аналагічная кампазіцыя намаляваная ў конхе паўднёвай апсіды сабора Сан-Джуста ў Трыесце. У левай руцэ Хрыстос трымае разгорнутую кнігу, а правай бласлаўляе. Мясцовыя святыя Іуст і Сервул размяшчаюцца па баках ад яго.

Адна з ікон Божай Маці, якая адносіцца да XVIII стагоддзя, носіць назву «На аспіда і васіліска наступіўшы». Яна адлюстроўвае Божую Маці, якая папірае сілы зла.

У эпоху Адраджэння васіліск даволі часта згадваўся ў шматлікіх багаслоўскіх тэкстах і бестыярыях як вобраз заганы. У часы Шэкспіра ім называлі прастытутак, хоць сам англійскі драматург згадваў яго толькі як класічнага змея са смяротным позіркам.

У паэзіі XIX стагоддзя хрысціянскі вобраз васіліска-д’ябла пачынае адыходзіць. У паэтаў-рамантыкаў Кітс, Колрыджа і Шэлі васіліск больш падобны да высакароднага егіпецкага знаку, чым пачвары. У «Одзе да Неаполю» Шэлі заклікае горад: «*Будзь, як імперскі васіліск, разбівай ворагаў нябачнай зброяй*».

У геральдыцы васіліск — сімвал магутнасці, лютасці і царскасці.

### У сучаснай культуры 
Існуе меркаванне, што ў сучаснай культуры васіліск не мае вялікай папулярнасці і адмысловага сімвалічнага значэння, у адрозненне, напрыклад, ад аднарога і русалкі. Патэнцыйную міфалагічную нішу васіліска трывала заняў цмок, чыя гісторыя старажытней і шырэй.

Тым не менш васіліск прадстаўлены ў сучаснай літаратуры, у кіно і камп’ютэрных гульнях.

У прыватнасці, у вобразе гіганцкага змея ён згаданы ў рамане Джоан Роўлінг «Гары Потэр і Патаемная зала», а таксама ў яго экранізацыі.

## Рознае 
У сучаснай заалогіі васіліскамі называецца род яшчарак з сямейства Corytophanidae, якія жывуць у Паўднёвай Амерыцы. Яны названыя так з-за наяўнасці ў самцоў на патыліцы трохкутнага грэбня, які выклікае асацыяцыю з міфічным васіліскам.

## Гл. таксама 
* Цмок
* Яхідна (міфалогія)
* Хімера

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
;Гістарычныя крыніцы
* ; Англ. перакл.: VIII, xxxiii, 78, XXIX 66; лац. арыгінал: VIII і XXIX
* 

;Канец XIX ст.
* 
* 
* 
* Василиск // Православная богословская энциклопедия. — 1900—1911. — Том III. Ваал — Вячеслав. стб. 174

;Сучасная літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Васіліск Архівавана 20 сакавіка 2014 года.
* 
* Паходжанне міфалагічных істот  (руск.)
* Інфармацыя пра васіліска 

Катэгорыя:Міфічныя птушкі
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія