open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алег Аркадзевіч Сурскі

**Алег Аркадзевіч Сурскі** (,  — , ) — беларускі дызайнер, мастак, арт-крытык і мастацтвазнаўца.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 16 красавіка 1928 года ў Тбілісі. Вучыўся ў Тбіліскім авіяцыйным тэхнікуме. У 1952 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Прымаў удзел у мастацкіх выстаўках з 1947 года. Уваходзіў у шэраг грамадскіх аб’яднанняў: Саюз журналістаў СССР, Саюз мастакоў СССР, Міжнародная асацыяцыя крытыкаў мастацтва пры ЮНЕСКА, Асацыяцыя мастацтвазнаўцаў СНГ, Беларускі саюз дызайнераў.

Алег Сурскі стаяў ля вытокаў школы беларускай мастацкай крытыкі. З яго імем у значнай ступені звязаны пад’ём беларускага мастацтвазнаўства і выхад беларускай мастацкай крытыкі на міжнародную арэну. Адным з першых у Беларусі займаўся пытаннямі тэхнічнай эстэтыкі і дызайна, публікаваўся ў буйных савецкіх і замежных выданнях. З’яўляўся аўтарам шматлікіх артыкулаў і публіцыстычных нарысаў ва ўсесаюзным і рэспубліканскім друку. манаграфіі, альбомы і каталогі былі прысвечаны дэкаратыўна-прыкладному мастацтву, а таксама вядомым беларускім мастакам: Барысу Забораву, Васілю Сумараву, Маю Данцыгу, Віктару Грамыку, Віталю Цвірке, Георгію Паплаўскаму, Абраму Кролю і іншым.

У якасці дызайнера выканаў унікальныя аб’ёмна-прасторавыя светлавыя кампазіцыі ў санаторыях «Беларусь» (Сочы, Місхор), пансіянаце «Сосны» (возера Нарач), Доме прыёмаў Савета Міністраў БССР (Мінск), Нацыянальным банку Беларусі, Магілёўскім мастацкім музеі імя. П. Масленікава, Заслаўскім гісторыка-культурным музеі-запаведніку. З’яўляўся аўтарам экспазіцый у Музеі этнаграфіі народаў СССР, Музеі гісторыі Ленінграда (Санкт-Пецярбург), для ВДНГ СССР, Лейпцыгскага міжнароднага кірмашу.

Працаваў разам са скульптарам Анатолем Анікейчыкам, мастакамі Гаўрылай Вашчанкай, Аляксандрам Кішчанкай, Міхаілам Савіцкім, Уладзімірам Стальмашонкам, Барысам Заборавым. Быў у сяброўскіх адносінах з выдатнымі савецкімі крытыкамі Д. Сараб’янавым, А. Кантарам, Л. Жадавай, М. Аўсяннікавым.

Памёр 28 лістапада 2012 года ў Мінску.

## Бібліяграфія 
* *Сурскі А. А.* «Май Вольфавіч Данцыг: заслужаны мастак Беларускай ССР г. Мінск; аб мінулым і сучасным», манаграфія // Советский художник, 1975
* *Сурскі А. А.* «Віктар Аляксандравіч Грамыка: Чырвоныя глебы Полаччыны» // Советский художник, 1978
* *Сурскі А. А.* «Васіль Сумараў», манаграфія // Советский художник, 1975

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* В Национальном художественном музее Республики Беларусь проходит выставка «Олег Аркадьевич Сурский. Портрет поколения»
* «Олег Аркадьевич Сурский. Портрет поколения» (к 80-летию со дня рождения)
* Ушёл из жизни Олег Аркадьевич Сурский 

Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Культуролагі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Дызайнеры СССР
Катэгорыя:Журналісты СССР
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў
Малы Балхан

**Малы Балхан** — нізкагорнае ўзняцце паміж заходнім ускрайкам Капетдага і Вялікім Балханам. Вышыня да 777 м. Даўжыня каля 30 км. Складзены вапнякамі і мергелямі. У моцна расчлянённых перадгор'ях з мергеляў і гіпсаносных глін праяўляюцца карстава-суфазійны рэльеф і формы падземнай эрозіі (так званы гліністы карст). На схілах — палыновая і палынова-салянкавая пустыня.

Катэгорыя:Геаграфія Туркменістана
Паўночна-ўсходні рэгіён развіцця Румыніі

**Паўночна-ўсходні рэгіён развіцця Румыніі** () — адзін з рэгіёнаў развіцця Румыніі. Не з'яўляецца адміністрацыйнай адзінкай, быў створаны ў 1998 годзе для лепшай каардынацыі мясцовага развіцця падчас уступлення Румыніі ў Еўрапейскі саюз.

## Склад 
У склад ПУРР уваходзяць жудзецы:
*Бакэу
*Баташані
*Васлуй
*Нямц
*Сучава
*Ясы

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва рэгіёна ў 2004 годзе складала 3 674 367 чалавек. Шчыльнасць насельніцтва складала 99,71 чал./км², што вышэй за сярэдні ўзровень па краіне (91,3 чал./км²). 49,22 % насельніцтвы (1 808 390 чалавек) складаюць мужчыны, 50,78 % (1 865 977 чалавек) — жанчыны. Пераважае румынскае насельніцтва (97,9 %), колькасць цыган складае 1,2 % ад агульнай колькасці насельніцтва, украінцаў — 0,9 %.

## Эканоміка 
Аснову эканомікі складае сельская гаспадарка, прамысловымі цэнтрамі з'яўляюцца гарады Бакэу, Ясы і Сучава. Узровень ВУП на душу насельніцтва ў рэгіёне з'яўляецца найбольш нізкім у краіне.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Рэгіёны развіцця Румыніі
Паўночна-заходні рэгіён развіцця Румыніі

**Паўночна-заходні рэгіён развіцця Румыніі** () — адзін з рэгіёнаў развіцця Румыніі. Не з'яўляецца адміністрацыйнай адзінкай, быў створаны ў 1998 годзе для лепшай каардынацыі мясцовага развіцця падчас уступлення Румыніі ў Еўрапейскі саюз.

## Склад 
У склад ПЗРР уваходзяць жудзецы:
* Біхор
* Бістрыца-Нэсэуд
* Клуж
* Марамурэш
* Сату-Марэ
* Сэлаж

## Насельніцтва 
Станам на 2004 год, у рэгіёне пражывала 2 740 064 чалавека. Шчыльнасць насельніцтва склала 80,21 чал./км², што менш за сярэдні ўзровень па краіне (91,3 чал./км²). 48,77 % (1 336 425 чалавек) насельніцтва складаюць мужчыны, 51,23 % (1 403 639 чалавек) — жанчыны. Рэгіён з'яўляецца адным з найбольш мультынацыянальных, нацыянальныя меншасці складаюць 25 % насельніцтва.

## Эканоміка 
Аснову эканомікі Паўночна-заходняга рэгіёна складае сельская гаспадарка, у якой занята 46 % насельніцтва. У адміністрацыйных цэнтрах жудзецаў дзейнічаюць прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасці.

## Транспарт 
Праз рэгіён праходзяць 5 еўрапейскіх дарог E60, E81, E79, E671 і E58. Таксама вядзецца будаўніцтва аўтастрады A3, якая пройдзе праз жудзецы Клуж, Сэлаж і Біхор.

У рэгіёне размешчаны 4 аэрапорты — Клуж-Напока, Арадзя, Сату-Марэ і Бая-Марэ. Аэрапорты Клуж-Напока, Арадзя і Бая-Марэ маюць статус міжнародных, а аэрапорт Сату-Марэ выкарыстоўваецца для абслугоўвання толькі ўнутраных перавозак.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Рэгіёны развіцця Румыніі
Малы Юган

**Малы Юган** — рака ў Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе, правы прыток ракі Вялікі Юган (басейн Обі). Даўжыня 521 км, плошча басейна 10200 км². Цячэ па Васюганскіх балотах, рэчышча звілістае. Жыўленне змяшанае, з перавагай снегавога. Разводдзе з мая па ліпень, у верасні — кастрычніку бываюць дажджавыя паводкі. Сярэдні расход у 166 км ад вусця каля 60 м³/ сек. Замярзае ў кастрычніку, раскрываецца ў канцы красавіка — маі.

Катэгорыя:Басейн Обі
Пракуратар

thumb|Надпіс апавядае пра прызначэнне на пасаду пракуратара Рэцыі Цэцылія Кісіякуса, I—II стст н.э.
**Пракуратар** ( — загадчык, кіраўнік) — тытул розных службовых асоб Рымскай імперыі, пасада, якую ў асноўным займалі прадстаўнікі коннага саслоўя.

## Фінансавыя пасады 
Фіскальны пракуратар (procurator Augusti) быў фінансавым дырэктарам адной з правінцый падчас прынцыпата (30 г. да н.э. — 284 г. н.э.). Фіскальны пракурор працаваў разам імперскім губернатарам () сваёй правінцыі, але не быў падначалены яму, а толькі непасрэдна імператару. Губернатар узначальваў грамадзянскую і судовую адміністрацыю правінцыі і быў вярхоўным галоўнакамандуючым ўсіх воінскіх частак, дыслакаваных там. Пракуратар меў уласны персанал і агентаў, ведаў фінансавымі справамі правінцыі. Яго паўнамоцтвы ўключалі: збор падаткаў, у тым ліку падатак на зямлю (), падушны падатак () і імперскую пошліну на перавозкі грузаў па дарогах агульнага карыстання (); збор арэнднай платы на землях, якія належалі імперыі; кіраванне шахтамі; а таксама размеркаванне заработнай платы дзяржаўным служачым (у асноўным у ваенным).

Пасада фінансавага пракурора заўсёды была для коннага саслоўя, у адрозненне ад пасады губернатара, якую займалі пераважна сябры вышэйшага сенатарскага саслоўя. Прычынай увядзення падвойнай адміністрацыйнай структуры была ў тым, каб прадухіліць празмерную канцэнтрацыю ўлады ў руках губернатара, а таксама абмежаваць яго магчымасці для растрат. Не было вядома трэнняў, якія ўзнікалі паміж губернатарам і пракурорам з-за пытанняў юрысдыкцыі і фінансаў.

## Губернатарскія пасады 
Пракуратар Аўгуста () таксама мог быць губернатарам невялікіх імперскіх правінцый (гэта значыць, тыя абласцей, куды яго прызначалі губернатарам імператарам, а не рымскім сенатам). Такая ж пасада была ўведзена для фіскальных пракуратараў, якія дапамагалі губернатарам сенатарскіх правінцый (вядомых як , на якія заўсёды прызначаліся сенатары). Акрамя таго, пракуратар быў тытул, які прысвойваўся розным іншым службовым асобам ў Рыме і Італіі.

Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Сабор Трох Свяціцеляў (Тымішаара)

**Тымішаарскі сабор Трох Свяціцеляў** () — кафедральны сабор у Тымішаары, адносіцца да Банацкай мітраполіі Румынскай Праваслаўнай Царквы.

Пабудаваны ў 1936—1940 гадах з бетону і цэглы і прысвечаны Тром Свяціцелям-Іерархам: Васілю Вялікаму, Рыгору Багаслову і Яну Залатавусту. Аднак, з-за вайны аздабленне было скончана толькі ў 1956 годзе.

Сабор Трох Свяціцеляў пабудаваны ў традыцыйным для румынска-малдаўскай храмавай архітэктуры стылі (з элементамі карпацкага стылю). Маецца 9 вялікіх і 4 малыя вежы. Вышыня сабора — 83,7 м, гэта самая высокая царква ў краіне і адзін з найвышэйшых праваслаўных храмаў. Даўжыня сабора — 63 м, шырыня — 32 м. Унутры можа знаходзіцца больш за чатыры тысячы вернікаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Саборы Румыніі
Катэгорыя:Тымішаара
Тымішаара
Дзьюла Гёмбёш

**Дзьюла Гёмбёш** (; , вёска Мурга, камітат Тольна, Аўстра-Венгрыя — , , Германія) — палітык Каралеўства Венгрыя.

## Біяграфія 
Сын сельскага настаўніка. У 1897—1901 гг. вучыўся ў Евангелічным ліцэі ў горадзе Шопран.
 
У 1901 годзе паступіў у ваеннае вучылішча ў Печы, пасля служыў у аўстра-венгерскай арміі.

Удзельнічаў у барацьбе супраць Венгерскай Савецкай Рэспублікі 1919 года.

З 1920 года — дэпутат Дзяржаўнага сходу Венгрыі.

Быў адным з кіраўнікоў створанай у 1922 годзе (з 1932 года — старшыня) «Партыі адзінства» (прадстаўляла венгерскую землеўладальніцкую арыстакратыю і фінансавую алігархію).

У 1929—1932 гады — Ваенны міністр, з кастрычніка 1932 года — Прэм’ер-міністр Венгрыі.

Высунуў праграму «адраджэння венгерскай нацыі», у аснову якой былі пакладзены антысацыялістычныя і антысеміцкія ідэі, патрабаванні перагляду Трыянонскага дагавора.

Умацоўваў эканамічнае і палітычнае супрацоўніцтва з Італіяй, Аўстрыяй і Германіяй.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Венгрыі
Катэгорыя:Міністры Венгрыі
Катэгорыя:Фашысты Венгрыі
Малы Хінган

**Малы Хінган** — горы на тэрыторыі Хабараўскага краю і Амурскай вобласці Расіі і на паўночным усходзе Кітая (правінцыя Хэйлунцзян).

Даўжыня з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад каля 500 км. Кітайская частка Малога Хінгана абмежавана далінамі рэк Нуньцзян, Сунгары і раўнінамі Сунляа і Саньцзян. На ўсход ад скразной цясніны ракі Амур (даўжыня 170 км, глыбіня урэзу месцамі да 600 м) да вярхоўяў ракі Тырма на працягу 150 км размешчана расійская частка Малога Хінгана. Пераважае сярэднегорны рэльеф з плоскімі, часта забалочанымі водападзеламі. Найбольшая вышыня 1150 м (гара Дуймяньшань ў Кітаі). Складзены гранітамі, гнейсамі, крышталічнымі сланцамі, базальтамі. Ля заходніх падножжаў — вулканы Удаляньчы (вывяржэнні ў 18 стагоддзі). Радовішчы вугалю, графіту, золата, руд жалеза, волава. На схілах — горныя лясы, на поўначы — лістоўнічныя і ялова-бярозавыя, на поўдні — шыракалістыя з дуба, клёну, ліпы, аксамітнага дрэва.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горы Кітая
Катэгорыя:Горы Расіі
Малы Уран

**Малы Уран** — рака ў Арэнбургскай вобласці Расіі, правы прыток ракі Самара (басейн Волгі). Даўжыня 197 км, плошча басейна 2330 км². Працякае па ўзвышшы Агульны Сырт. Жыўленне ў асноўным снегавое. Сярэдні расход за 55 км ад вусця 3,9 м³/сек. Замярзае ў лістападзе — пачатку снежня, раскрываецца ў красавіку.

Катэгорыя:Рэкі Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Волгі
Іштван Бетлен

**І́штван Бе́тлен**, граф Бетлен ( []; , Герньесег, Трансільванія, Аўстра-Венгрыя (суч. Гарнешці, жудзец Мурэш, Румынія) — , , СССР) — венгерскі палітык, прэм’ер-міністр Каралеўства Венгрыі ў 1921-31.

## Біяграфія 
Іштван Бетлен нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і ў Трансільваніі. У 1901 годзе быў упершыню выбраны ў парламент. Падчас Парыжскай мірнай канферэнцыі знаходзіўся ў складзе венгерскай дэлегацыі; пасля абвяшчэння Венгерскай Савецкай Рэспублікі ў 1919 годзе вярнуўся ў Венгрыю і быў адным з лідараў антысавецкага ўрада, які размясціўся ў Сегедзе, нароўні з Міклашам Хорці. Пасля ліквідацыі ВСР вярнуўся ў парламент.

14 красавіка 1921 года Бетлен быў прызначаны прэм’ер-міністрам па ўказу рэгента Міклаша Хорці. Новы кабінет карыстаўся падтрымкай створанай самім Бетленам кансерватыўнай Партыі нацыянальнага адзінства. У 1921 годзе таксама некаторы час быў выконваючым абавязкі міністра фінансаў, а ў 1924 годзе — міністра замежных спраў.

Важным знешнепалітычным дасягненнем Бетлена стала ўступленне Венгрыі ў Лігу Нацый 18 верасня 1922 года. У 1927 годзе быў заключаны дагавор аб дружбе з Італіяй, які сімвалізаваў выхад Венгрыі са знешнепалітычнай ізаляцыі. Кабінет Бетлена таксама спрабаваў дамагчыся перагляду Трыянонскага дагавора, аднак яму гэта не ўдалося.

Унутры краіны ўрад Бетлена праводзіў кансерватыўны аўтарытарны курс, але пры гэтым большасць рэальных рычагоў улады знаходзіліся ў Міклаша Хорці. У 1922 годзе насельніцтву былі ўрэзаны выбарчыя правы: выбарчае права захавалася ў поўным аб’ёме для 38 % грамадзян; акрамя таго, было адменена тайнае галасаванне. Пасля пачатку Вялікай дэпрэсіі эканамічны стан Венгрыі пагоршыўся. У краіне значна вырасла беспрацоўе (у 1932 годзе яно складала 60 % сярод прамысловых і сельскагаспадарчых рабочых), і 24 жніўня 1931 года Бетлен сышоў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра.

Бетлен практычна адышоў ад вялікай палітыкі, хоць у сярэдзіне 30-х быў адным з галоўных крытыкаў курсу Дзьюлы Гёмбёша з боку ўмераных кансерватараў. У 1936 годзе Бетлен быў прызначаны тайным саветнікам; ён выступаў супраць збліжэння Венгрыі з Германіяй, а ў канцы Другой сусветнай вайны спрабаваў заключыць сепаратны мір з Англіяй і ЗША. У красавіку 1945 года Бетлен быў узяты ў палон савецкімі войскамі і 5 кастрычніка 1946 года памёр у Маскве ў няволі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Венгрыі
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Венгрыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Венгрыі
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі
Другеты

[thumb|[Дунаецкі замак Другетаў, Польшча]]
**Другеты** (*Drugeth*) — венгерскія магнаты, якія валодалі Ужгарадам з 1322 па 1684 гады. Родапачынальнік роду, Філіп Другет (1288—1327), родам француз, прыбыў у Венгрыю з Апуліі ў свіце Карла Роберта, заснавальніка Анжуйскай дынастыі.

Філіп Другет узначальваў каралеўскія войскі падчас вайны з арміямі баронаў, якія адмаўляліся прызнаць уладу Карла Роберта і валодалі вялікімі зямельнымі ўладаннямі на поўначы Венгерскага каралеўства (сучасныя Славакія і Закарпацце) — Аба Амадэя, Матэ Чака і Петра Петуні. За дапамогу ў здушэнні феадальнай фронды Другетам былі падараваны вялікія зямельныя надзелы ў Закарпацці, на якіх былі пабудаваны Невіцкі і Ужгарадскі замак (у яго цяперашнім выглядзе). Адна з галін роду абгрунтавалася ў Гуменні на тэрыторыі Славакіі.

Апошні з земплінскай галіны Другетаў — Жыгманд II — быў у 1684 годзе пакараны смерцю сваім былым паплечнікам Імрэ Цёкёлі за здраду і пераход на бок Габсбургаў. Пасля пакарання смерцю Жыгманда яго сястру (пам. 1691) узяў у жонкі граф Міклаш Берчэні, які атрымаў у спадчыну ўладанні яе продкаў у Марамурэшы і Закарпацці, уключаючы Ужгарадскі замак.

## Спасылкі 
* Радаводны роспіс Другетаў
* Эпоха Другетаў ва Ужгарадзе 

Катэгорыя:Расійская арыстакратыя
Катэгорыя:Гісторыя Закарпацкай вобласці
Катэгорыя:Венгерская арыстакратыя
Нэвыцкі замак

**Нэвыцкі замак** () — замак каля сяла Кам’яныця Закарпацкай вобласці Украіны, за 12 км на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра Ужгарад. Замак быў пабудаваны ў XIII стагоддзі на вяршыні ўзгорка над далінай ракі Уж на месцы больш ранняга драўлянага ўмацавання. У 1241 годзе быў разбураны ордамі мангола-татараў, але ў другой палове XIII стагоддзя быў адноўлены. На мяжы XIII—XIV стагоддзяў на месцы круглага данжона была пабудавана чатырохвугольная трох’ярусная вежа-данжон. З развіццём агнястрэльнай зброі замак увесь час удасканаліўся і перабудоўваўся і канчатковыя свае абрысы набыў напачатку XVI стагоддзя. Напачатку XVII стагоддзя, калі ім валодаў род Другетаў, замак у выніку міжусобных войнаў неаднаразова пераходзіў з рук у рукі. У 1644 годзе замак захапіў і разбурыў трансільванскі ваявода Дзьёрдзь Ракацы. З тых часоў замак не аднаўляўся і дайшоў да нашых часоў у выглядзе руін.

thumb|left|Вежа-данжон Нэвыцкага замка
thumb|right|Адна з вежаў замка — Барбакан
У склад абарончых умацаванняў уваходзяць два валы з ровам паміж імі, абарончая сцяна з чатырма вежамі на ўнутраным вале, уязная вежа і ўнутраныя пабудовы з вежай-данжонам. З чатырох веж (канец XIV-пачатак XV стагоддзя) на ўнутраным вале ўмацаванняў тры маюць паўавальную форму і адна трохвугольную. У паўднёва-заходняй частцы знаходзіцца шасцівугольная ўязная вежа, якая злучаецца з асноўнымі ўмацаваннямі дзвюма паралельнымі абарончымі сценамі. Сярод унутраных пабудоў замка вылучаецца квадратная ў плане вежа-данжон. На замкавым двары знаходзіцца студня дыяметрам 3.5 метра.

У наш час замак знаходзіцца ў закансерваваным стане. Верхнія часткі захаваных вежаў завершаны шатровымі дахамі, якія надаюць збудаванню своеасаблівы шарм.

## Літаратура 
* Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. В 4-х томах. Гл. Редкол.: Н. Л. Жариков. -К.: Будівельник, 1983—1986. Том 2, с.200.
* Мацюк О. А. Замки і фортеці Західної україни. Історичні мандрівки. — Львів.: Центр Європи, 2005. — 192 с.
* Дзембас О. В., Кобаль Й. В. Невицький замок: Історичний нарис. — Ужгород: ВАТ "Видавництво «Закарпаття», 2005. — 80 с., іл. 
* Поп Д., Поп И. Замки Подкарпатской Руси. — Ужгород: Романа Повч, 2004. — 128 с.
* Поп Д. И., Поп И. И. Путешествие по архитектурным памятникам Подкарпатской Руси. — Ужгород: ТОВ «ІВА», 2007. — 184 с.

## Спасылкі 
* Замкі Закарпацця. Нэвыцкі замак 
* Фатаграфіі Нэвыцкага замка 
* Рака Уж і здані Нэвыцкага замка (відэа)
Катэгорыя:Замкі Украіны
Катэгорыя:Закарпацкая вобласць
Малы тэатр

**Дзяржаўны акадэмічны Малы тэатр Расіі** — драматычны тэатр, размешчаны ў Маскве, Тэатральны праезд, д. 1, адзін з найстарэйшых тэатраў Расіі, які сыграў вялікую ролю ў развіцці рускай нацыянальнай культуры. Адкрыўся 14 кастрычніка 1824 года ў Маскве. Будынак Малога тэатра, пабудаваны ў 1820—1824 гг. па праекце архітэктара В. І. Бавэ архітэктарам А. Элькінскім як прыватны дом купца Варгіна, перабудоўваўся пад тэатр у 1838-40 гадах архітэктарам К. А. Тонам і быў рэканструяваны ў 1947 годзе па праекце архітэктара А. П. Веліканава. У 1929 перад будынкам тэатра ўсталяваны помнік А. М. Астроўскага (бронза, граніт, скульптар Н. А. Андрэеў, архітэктар І. П. Машкоў).

## Вядомыя акцёры 
* Армен Аганян
* Яўген Якаўлевіч Веснік
* Ірына Анатолеўна Ліксо
* Мікалай Ігнатавіч Музіль
* Ілья Якаўлевіч Судакоў
* Еўдакія Дзмітрыеўна Турчанінава
* Раман Сяргеевіч Філіпаў
* Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:З’явіліся ў 1824 годзе
Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры
Катэгорыя:Замаскварэчча
Катэгорыя:Цвярскі раён
Катэгорыя:Тэатры Масквы
Музіль

**Музіль** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Ігнатавіч Музіль, расійскі акцёр
* Роберт Музіль, аўстрыйскі пісьменнік
Уладзімір Васілевіч Суслаў

**Уладзімір Васілевіч Су́слаў** (;  — ) — рускі архітэктар, рэстаўратар, даследчык старажытна-рускай архітэктуры, педагог. Акадэмік архітэктуры (1896). Член-карэспандэнт Рускага Археалагічнага таварыства.

## Біяграфія 
У. В. Суслаў нарадзіўся ў Маскве. Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства. У 1878 годзе патупіў на архітэктурнае аддзяленне Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу, якую скончыў у 1882 годзе, атрымаўшы званне класнага мастака I ступені.

Першую навуковую экспедыцыю са згоды Акадэміі мастацтваў здзейсніў у Валагодскую і Архангельскую губерні. У 1883—1887 гг. штогод здзяйсняў падарожжы па Расіі, таксама наведаў Нарвегію і Швецыю. У перыяд да 1920 года У. В. Суслаў неаднаразова выязджаў з рознымі мэтамі ў краіны Заходняй Еўропы і розныя рэгіёны Расіі. У студзені 1902 г. выбраны прафесарам архітэктуры і мастацтва архітэктурных класаў Вышэйшага мастацкага вучылішча. Прымаў удзел у шэрагу археалагічных з’ездаў (у 1884, 1887, 1896, 1899, 1911 гг.). З кастрычніка 1918 г. У. В Суслаў працаваў аддзеле аховы помнікаў мастацтва і старажытнасці пры Наркамаце асветы РСФСР.

## Навуковая дзейнасць 
Вывучаў і прапагандаваў помнікі старажытнарускай архітэктуры, асабліва драўлянага дойлідства. На Беларусі рэстаўрыраваў Камянецкую вежу (1903) і выканаў праект рэстаўрацыі Віцебскай Ільінскай царквы. Займаўся вывучэнгнем і кансервацыяй Лідскага замка.

## Бібліяграфія 
Сярод апублікаваных прац У. В. Суслава:
* Обзор древнерусских построек на Севере, 1883;
* Материалы к истории древней новгородско-псковской архитектуры. — СПб., 1888;
* Очерки по истории древнерусского зодчества. — СПб., 1889;
* Памятники древнего русского зодчества. — СПб., 1895—1901. — Вып. I—VII.
і інш.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сайт «Кенозерье» 
* Большая биографическая энциклопедия 
* Научный информационно-аналитический электронный ресурс (сайт) «Древнерусские памятники в фотодокументах»  

Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Рэстаўратары  Расіі
Фін Мальмгрэн

**Фін Мальмгрэн** (, Гётэбарг — , Паўночны Ледавіты акіян) — шведскі геафізік, даследчык Паўночнага Ледавітага акіяна.

## Біяграфія 
Па заканчэнні ўніверсітэта Упсалы (1917) быў метэаролагам-назіральнікам, а затым загадчыкам горнай станцыяй Портычока на поўначы Швецыі, працаваў у метэаралагічнай абсерваторыі ў Упсале, быў супрацоўнікам Шведскай гідраграфічны камісіі. Удзельнічаў у некалькіх Акіянаграфічных экспедыцыях у Балтыйскім моры; у 1922-25 — у нарвежскай арктычнай экспедыцыі на судне «Мод», ў 1926 — у трансарктычнай экспедыцыі Р. Амундсена на дырыжаблі «Нарвегія», у 1928 — у арктычнай экспедыцыі У. Нобіле на дырыжаблі «Італія»; загінуў пры спробе прайсці па неабсяжных льдах з месца катастрофы дырыжабля да Шпіцбергена. Унёс вялікі ўклад у даследаванне фізічных і хімічных уласцівасцяў марскога лёду.

Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Фізікі Швецыі
Катэгорыя:Паветраплавальнікі Швецыі
Вернутыя тэрыторыі

) і пасля 1945 года. «Вернутыя тэрыторыя» пазначаныя ружовым.]]
**Вернутыя** або **Адноўленыя тэрыторыі** () — афіцыйны тэрмін, які выкарыстоўваўся ў Польскай Народнай Рэспубліцы для апісання тэрыторый былога Вольнага горада Данцыг і часткі даваеннай Германіі, якія ўвайшлі ў склад Польшчы пасля Другой сусветнай вайны. Падставай для тэрміна «вернутыя» была Пясцкая канцэпцыя, якая дазваляла палякам лічыць, што гэтыя землі калісьці былі часткай традыцыйнай польскай тэрыторыі. Гэтыя тэрыторыі з'яўляліся часткамі польскай дзяржавы ў розныя часы, у асноўным падчас панавання сярэднявечнай дынастыі Пястаў. Але на працягу стагоддзяў мясцовае насельніцтва паступова асіміляванае немцамі, таму падчас Другой сусветнай вайны польскамоўных меншасцяў на гэтых землях амаль не існавала.

Пераважная большасць немцаў альбо ратаваліся ўцёкамі, альбо былі выгнаныя з гэтых тэрыторый пад канец і пасля вайны, хоць невялікая нямецкая меншасць застаецца там і дагэтуль. На «вернутыя тэрыторыі» былі пераселеныя не толькі польская дыяспара і палякі, якія пераехалі з Цэнтральнай Польшчы, але і ўкраінцы, і прадстаўнікі іншых меншасцяў, гвалтоўна пераселеныя ў рамках аперацыі «Вісла», а таксама і польскія «рэпатрыянты», вымушаныя з'ехаць з далучаных да Савецкага Саюза раёнаў былой Усходняй Польшчы. Камуністычныя ўлады таксама распачалі сістэматычную ліквідацыю з гэтых тэрыторый слядоў нямецкай культуры, усе нямецкія геаграфічныя назвы мяняліся на польскія.

Пасляваенная мяжа паміж Германіяй і Польшчай (лінія Одэр—Нэйсэ) была афіцыйна прызнана Усходняй Германіяй у 1950 годзе і Заходняй Германіяй у 1970 годзе і зноў была пацверджана аб'яднанай Германіяй паводле дамовы аб германа-польскай мяжы ў 1990 годзе.

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы, 1945—1989
Катэгорыя:Межы Польшчы
Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны ў Польшчы
Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы
Катэгорыя:Германа-польскія адносіны
Катэгорыя:Межы Германіі
Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны ў Германіі
Катэгорыя:Геаграфічная гісторыя Германіі
Анісся Фамінічна Гецман

**Анісся Фамінічна Гецман** () — Герой Сацыялістычнай Працы (1950).

## Біяграфія 
Удзельніца партызанскага руху ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, сувязная партызанскага атрада імя М. М. Воранава брыгады імя Г. К. Жукава.

У 1947—1966 гадах — звеннявая льнаводчага звяна калгаса імя Варашылава Стаўбцоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за атрыманне высокага ўраджая льнанасення і льнавалакна.

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1951—1955 гадах.

## Спасылкі 
* Геройская праца 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжскім раёне
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання
Таўсцянкавыя

**Таўсцянковыя** (*Crassulaceae*) — сямейства кветкавых раслін.

## Апісанне 
Травяністыя расліны, сукулентныя, шматгадовыя ці аднагадовыя, з простымі, большай часткай без прылісткаў, сакавітымі лісточкамі. Кветкі звычайна ў коласападобных, гронкападобных, шчытападобных суквеццях, актынаморфныя, двухполыя, рэдка аднаполыя, кругавыя, у большасці выпадкаў з аднолькавым 4-5-6 і большым лікам членаў калякветніка (у абодвух кругах) і гінецэя, але ў два разы большым лікам у андрацэі. Вяночак раздзельнапялёсткавы, іншы раз спайнапялёсткавы. Пладалісцікі свабодныя ці зрастаюцца паміж сабой у большай ці меншай ступені. Завязь верхняя. Пры аснове пладалісцікаў знаходзяцца лускі — нектарнікі.

Расліны энтамафільныя, некаторыя арнітафільныя. Кветаложа часта сподачкапашыранае. Плод — многалістоўка, рэдка каробачкападобны. Лісце можа ўтрымліваць таксічныя для хатніх жывел гліказіды.

## Пашырэнне 
Сямейства ўтрымлівае да 35 родаў і 1500 відаў. Шырока распаўсюджаны (акрамя Палінезіі і Аўстраліі), але сканцэнтраваны ў асноўным у Паўднёвай Афрыцы. У Рэспубліцы Беларусь сямейства таўсцянкавых прадстаўлена 4 родамі і каля 11 відамі.

## Роды 
Сямейства налічвае 39 родаў:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — гібрыд Graptopetalum × Echeveria
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — гібрыд Pachyphytum × Echeveria
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Паводле сайта The Plant List на 2013 год, у сямейства ўваходзяць 50 родаў і 1482 віды.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Каменяломнікавыя

**Каменяломнікавыя** (*Saxifragaceae*) — сямейства кветкавых раслін.

## Апісанне 
Шматгадовыя, радзей, аднагадовыя травы, хмызнякі і паўхмызнякі з цэльнымі чарговымі і процілеглымі лістамі, без прылісткаў. Кветкі пазушныя, энтамафільныя, правільныя, рэдка злёгку няправільныя. Калякветнік двайны (рэдка пялёсткі рэдукаваныя), чашалісцікаў і пялёсткаў па 5—10, рэдка па 4 ці 3. Тычынак таксама 5—10, вельмі рэдка 3. Адна з характэрных асаблівасцей — прысутнасць гіпантыя, які прырастае да асновы гінецэя (песціка). Песцік ад амаль апакарпнага да сінкарпнага ці паракарпнага, з 2—5 пладалісцікаў, завязь — у залежнасці ад зрастання гіпантыя з гінецэем — верхняя (амаль свабодная), паўніжняя ці ніжняя. Стылодыі свабодныя ці зрослыя ў слупок. Семязачаткі шматлікія, звычайна красінуцэлятныя, з двайным ці простым інтэгументам. Плод у большасці выпадкаў каробачка ці несапраўдная ягада.

## Пашырэнне 
Сямейства ўключае каля 30 родаў і 600 відаў. Распаўсюджаны галоўным чынам ва ўмераных абласцях паўночнага паўшар'я з нямногімі відамі ва ўмераных абласцях паўднёвага паўшар'я і ў гарах тропікаў. У Беларусі прадстаўлена 2 родамі і 4 відамі.

## Роды 
* 
* 
* 
* 
* . Адзін з найбольш вядомых відаў — *Bergenia cordata*.
* 
* 
* 
* 
* . Манатыпны род з адзіным відам 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* . Некаторыя вядомыя віды: *Saxifraga bryoides*, *Saxifraga umbrosa*, *Saxifraga stellaris*, *Saxifraga oppositifolia*, *Saxifraga paniculata*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
* 
* Сем. *Saxifragaceae* Juss. — Камнеломковые // *Кравченко А. В.* Конспект флоры Карелии. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2007. — С. 137—139. — 403 с. Библиогр. 643 назв. — ISBN 978-5-9274-0324-0.


Катэгорыя:Сямействы раслін
Ароннік плямісты

**Ароннік плямісты** (*Arum maculatum*) — кветкавая расліна сямейства ароннікавых.

## Апісанне 
Прыстасаваны для апылення мяснымі, падлавымі і гноевымі мухамі (спосаб апылення — сапраміяфілія). У расліны цёмныя лісты, брудна-чырвонае, часта плямістае пакрывала. Расліна паспяхова іміціруе колер субстрату, у які адкладваюць яйкі яго апыляльнікі. Па агульным знешнім выглядзе расліна нагадвае кавалак гніючага мяса. Гэтае ўражанне ўзмацняецца смярдзючым пахам, які выдзяляе верхняя частка (дадатак) пачатка. Кветкі сабраны ў суквецце пачатак, які ахоплены пакрывалам. У ніжняй частцы пачатка размешчаны жаночыя кветкі з рыльцавымі валаскамі, якія выдзяляюць салодкую вадкасць і прывабліваюць насякомых; сярэдняя частка пачатка (стэрыльная зона) занята рэдукаванымі тычынкамі ў выглядзе разгалінаваных валаскоў, накіраваных уніз, і перашкаджаюць насякомым выбрацца з суквецця; вышэй па восі пачатка размяшчаюцца мужчынскія кветкі. Ягады расліны атрутныя.

## Пашырэнне 
Расце ў вільготных шыракалістых лясах Заходняй Еўропы.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіценне кветак у аронніка працякае ў дзве фазы: жаночую і мужчынскую. Назіраецца гейтанагамія — апыленне і апладненне ў межах адной расліны, сваімі ўласнымі рэсурсамі.

Зманутыя прыманкай мухі і мошкі ляцяць да суквецця. У спадзяванне адкласці яйкі ў падыходзячы субстрат яны запаўзаюць унутр суквецця і аказваюцца ў пастцы. Насякомыя не могуць утрымацца ў верхняй частцы суквецця на ўнутранай паверхні пакрывала са слізкімі вырастамі-сасочкамі і саскальзваюць уніз да асновы суквецця. Паўзці ўверх ім перашкаджае слізкая паверхня пакрывала, пры гэтым выхад з суквецця закрыты накіраванымі ўніз разгалінаванымі валаскамі (відазмененымі стэрыльнымі кветкамі). Вымушаныя знаходзіцца ў асновы суквецця насякомыя поўзаюць сярод жаночых кветак і паядаюць выдзяляемую на рыльцавых валасках салодкую вадкасць. Адначасова яны апыляюць кветкі, калі перад наведваннем гэтага суквецця іх цельцы ўжо былі абсыпаны пылком. Прыкладна праз суткі рыльцы падсыхаюць, унутраныя сценкі пакрывала страчваюць тургар, і слізкія сасочкі на іх паверхні ўжо не перашкаджаюць насякомым карабкацца наверх. На сваім шляху да выхаду насякомыя прапаўзаюць праз зону ўскрытых пыльнікаў тычынак, таму што расліна ўступіла ў мужчынскую фазу цвіцення, і на цельцы насякомых пападае пылок. Абсыпаныя пылком насякомыя бесперашкодна выбіраюцца наверх; стэрыльныя кветкі, якія раней закрывалі выхад з суквецця, цяпер ужо падвялі і не служаць перашкодай. Выйшаўшы з суквецця, насякомыя ляцяць да наступнага аронніка, пападаюць у яго суквецце і апыляюць кветкі.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Катэгорыя:Ароннікавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Раскавыя

**Раскавыя** (*Lemnoideae*) — падсямейства кветкавых аднадольных раслін.

## Батанічнае апісанне 
Вегетатыўнае цела расак прадстаўлена маленькай зялёнай лістападобнай сцяблінкай (лісцец), плаваючай на паверхні вады, радзей пагружанай у ваду. У некаторых расак, напрыклад, у , у аснове сцябла маецца 2 вельмі маленькія рэдукаваныя плеўчатыя лісцікі. Ад лістападобнага сцябла адыходзіць уніз адзін () ці некалькі () ніткападобных неразгалінаваных карэньчыкаў.

Цвітуць раскі вельмі рэдка, а размнажаюцца вельмі хутка вегетатыўна пры дапамозе бакавых парасткаў з кішэнек. Суквецце — вельмі маленькі рэдукаваны пачатак з вельмі далікатным плеўчатым покрыўным лістом. У суквецці знаходзіцца адна жаночая кветка з аднаго песціка без калякветніка і 1—2 мужчынскія кветкі без калякветніка, з адной тычынкай у кожнай.

Налічваецца 6 родаў і 30—43 віды. Распаўсюджанне касмапалітнае. На тэрыторыі Беларусі сустракаюцца , , ; .  з’яўляецца адным з самых маленькіх прадстаўнікоў кветкавых раслін — яе памеры ад 0,1 да 0,15 см.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
*
Урэчнікавыя

**Урэчнікавыя**, або **Рдзеставыя** (*Potamogetonaceae*) — сямейства водных кветкавых раслін.

## Апісанне 
Водныя шматгадовыя расліны, поўнасцю ці часткова пагружаныя ў ваду. Цвітуць над ці пад вадой, пратэрагенічныя, апыляюцца ветрам ці вадой. Кветкі несамастойныя, сабраныя ў каласы, двухполыя ці радзей раздзельнаполыя, аднадомныя.

## Роды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Жабнікавыя

**Жабнікавыя** (*Hydrocharitaceae*) — сямейства водных кветкавых раслін.

## Апісанне 
Шматгадовыя ці радзей аднагадовыя прэснаводныя ці марскія травы, цалкам ці часткова пагружаныя ў ваду. Лісты прыкаранёвыя ці сцябловыя, пачарговыя, процілеглыя ці кальчакаватыя, часам дыферэнцыраваныя на чаранок і пласцінку. Кветкі буйныя, сярэдняга памеру, ці дробныя і несамавітыя, адзіночныя (асабліва жаночыя кветкі) ці сабраныя ў цымозныя паўпарасонікі (асабліва мужчынскія кветкі), забяспечаны пакрывалам з 1 ці 2 свабодных лісцікаў (брактэй) ці з двух больш-менш зрослых лісцікаў, аднаполыя (двухдомныя, часам аднадомныя), радзей двухполыя, актынаморфныя ці злёгку зігаморфныя, цыклічныя, звычайна трохчленныя. Калякветнік, як правіла, складаецца з трох свабодных чашалісцікаў і трох белых ці афарбаваных пялёсткаў. Тычынак 2, 3 ці шмат. Гінецэй з 3 (2-6, да 15-20) карпел, паракарпны. Завязь ніжняя, са шматлікімі семязачаткамі. Плады сухія ці сакавітыя, застаюцца пад вадой.

## Гл. таксама 
* Каўлінія

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Валеры Адамс

**Валеры Адамс** (, замужам — **Вілі**, ; , Ратаруа, Новая Зеландыя) — навазеландская легкаатлетка (штурханне ядра), двукразовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету.

Уладальніца рэкорда чэмпіянатаў свету, Акіяніі і краін Садружнасці ў штурханні ядря — 21 м 24 см (29 жніўня 2011, Тэгу). Найлепшы атлет 2014 года па версіі IAAF (разам з Рэно Лавіньі).

Катэгорыя:Постаці Новай Зеландыі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Катэгорыя:Штурхальнікі ядра
Парк (рака)

**Парк** — рака ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Арэса. Даўжыня 4 км. Пачынаецца з ракі Солан за 3 км на поўдзень ад вёскі Солан, вусце за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Баравікі. Рэчышча каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-105 
Катэгорыя:Басейн Пцічы
Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна
Нешчанка

**Нешчанка** — рака ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Арэса. Даўжыня 14 км. Плошча вадазбору 111 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9‰.
Пачынаецца за 3 км на поўдзень ад горада Старыя Дарогі (у верхнім цячэнні называецца **Сіняроўка**), вусце за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Вярхуціна. Рэчышча на двух участках на працягу 2,6 км і 1,7 км каналізаванае.
Асноўны прыток — рака Портка (злева).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-117 

Катэгорыя:Басейн Пцічы
Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна
Портка

**По́ртка**, **Пе́ртка** — рака ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Нешчанка. Даўжыня 10 км. Пачынаецца за 1,9 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Рубежы, вусце за 3 км на ўсход ад вёскі Вярхуціна. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-117 

Катэгорыя:Басейн Пцічы
Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна
Конік

**Конік**, **Канёк** — рака ў Клецкім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Цапра (басейн Прыпяці).

Даўжыня ракі 10,4 км. Плошча вадазбору 26,5 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2 м/км. Пачынаецца за 2 км на ўсход ад вёскі Палаўковічы, вусце за 0,5 км на захад ад аграгарадка Галавачы. Каля аграгарадка Галавачы плаціна і сажалка (плошча 25 га).

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-102. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1982 год.

Катэгорыя:Рэкі Клецкага раёна
Катэгорыя:Басейн Лані
Гаць (прыток Лані)

**Гаць** — рака ў Беларусі, у Нясвіжскім і Клецкім раёнах Мінскай вобласці, правы прыток ракі Лань. Даўжыня 5,6 км. Пачынаецца за 0,7 км на паўночны ўсход ад вёскі Хрыпкава Нясвіжскага раёна, вусце за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Ліпка Клецкага раёна. Рэчышча на працягу 4 км ад вусця каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-102 
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Клецкага раёна
Катэгорыя:Басейн Лані
Каламан I Асень

**Каламан I Асень** () (1234—1246) — балгарскі цар (1241—1246), празваны *Царом-немаўлём*.

## Біяграфія 
Каламан (Каліман) застаўся пасля смерці свайго бацькі Івана Асеня II дзіцем сямі гадоў. Яго маці была венгерская прынцэса Ганна-Марыя. Ад імя малалетняга цара дзяржавай кіравала рэгенцтва.

Пра паходжанне імя цара існуе некалькі гіпотэз. Паводле адной з іх, імя Каламан тлумачыцца венгерскім уплывам на балгарскі царскі двор у той перыяд. У ХІ-ХІІІ стагоддзях у Венгрыі і Аўстрыі быў шырока шанаваўся Св. Каламан (па-лацінску: Colomannus). У лісце Папы Інакенція IV балгарскаму цару Каламану І Асеню (ад 21 сакавіка 1245 г.) адрасат называецца: «Colomanno in Bulgaria».
 
У 1241 г., напярэдадні Мангольскага ўварвання ў Венгрыю, мадзьярскія дваране-змоўшчыкі забілі палавецкага хана Кацяна Тэртэра і яго сыноў (падазраючы, хутчэй за ўсё, беспадстаўна, што Кацян можа перайсці на бок Батыя), які пражываў у Пешце. Пасля смерці любімага кіраўніка большая частка полаўцаў (куманаў, кунаў) адраклася ад хрысціянства і перайшла ў падданства да Каламана I.

Увосень 1242 (ці 1243) года Паўночная Балгарыя падверглася спусташэнню татарскімі атрадамі, якія вярталіся з Харватыі і Венгрыі на Волгу. Хан Батый прымусіў Тырнаўскае рэгенцтва выплачваць штогадовую даніну Залатой ардзе.
 
У 1246 г. малалетні Каламан быў, хутчэй за ўсё, атручаны,
па загадзе трэцяй жонкі Івана Асеня II — візантыйкі Ірыны. На прастол узышоў яе сын Міхаіл II Асень, таксама малалетні.

## Радаводнае дрэва Каламана Асеня 

## Літаратура 
* 
* Андреев, Й. — «Българските ханове и царе», В. Търново, 2004.
* Латински извори за българската история, том ІV, БАН, София, 1988.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі Балгарыі
Катэгорыя:Цары балгарскія
Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве
Катэгорыя:Асені
Франчэска II Ганзага

**Франчэска II Ганзага** (;  — ) — італьянскі кандацьер, маркіз Мантуі, муж Ізабелы д'Эстэ, каханы яе ятроўкі Лукрэцыі Борджыя.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Мантуі, быў старэйшым сынам маркіза Федэрыка I Ганзага і Маргарыты Баварскай.

Пачаў ваенную кар'еру кандацьера, быў капітанам на службе Міланскага герцага ў 1483, 1485 і 1486 гадах. Узначальваў атрады Венецыі з мая 1489 па 1498 год, войскі італьянскай лігі ў бітве пры Фарнова, зрэшты, кіруючыся саветамі свайго больш вопытнага дзядзькі Рыдольфа Ганзага. Хоць перамога была невыразнай, яна ўсё ж прывяла да таго, што войска Карла VIII Французскага адступілі назад за Альпы.

Яго апісваюць так: *«Невысокі, вірлавокі, кірпаты і неверагодна храбры, лепшы рыцар Італіі»*.

Пазней ён накіраваў сваю зброю ўжо супраць венецыянцаў, узначаліўшы Свяшчэнную лігу, створаную супраць іх Папам Юліем II. Выпадкова ён быў захоплены іх войскамі і ўтрымліваўся некалькі месяцаў у якасці закладніка, падвяргаючыся абразам. Вызвалены ён быў дзякуючы клопатам Папы Рымскага і быў вымушаны аддаць наўзамен у закладнікі свайго маленькага сына. Гэта выклікала яго бясконцую варожасць да гэтага горада, і пазней ён адпрэчваў любыя прапановы венецыянцаў ізноў узначаліць іх войскі.

У 1499 годзе паступіў на службу да французскага караля Людовіку XII і быў ім ганараваны ордэнам Св. Міхаіла, стаў лейтэнантам-генералам на службе французаў у Неапалітанскім каралеўстве ў жніўні 1503 года, лейтэнантам Рымскай Царквы ў 1506 годзе, главой ордэна Св. Міхаіла ў чэрвені 1507 года, ганфаланьерам Рымскай царквы ў 1510 годзе.

thumb|left|200px|Франчэска II Ганзага перад Мадоннай. Фрагмент карціны Мантэньі.

Падчас яго адсутнасці Мантуя кіравалася яго жонкай Ізабелай д'Эстэ, на якой ён жаніўся 12 лютага 1490 года, аднавіўшы традыцыйны альянс паміж д'Эстэ і Ганзага. Пад кіраваннем гэтай пары Мантуя набыла вялікае культурнае значэнне і бляск дзякуючы запрашэнню ў горад такіх мастакоў, як Мантэнья і Банакольсі. Па загадзе Франчэска быў адбудаваны Палацца дзі Сан Себасцьяна, дзе пазней размясціўся «Трыумф Цэзара» пэндзля Мантэньі.

Быў у любоўнай перапісцы з Лукрэцыяй Борджыяй, жонкай брата Ізабелы д'Эстэ, мяркуюць, што іх адносіны не выйшлі з катэгорыі платанічных.

Сканаў ад сіфілісу, падхопленага ў прастытутак у 1512 годзе. Яго спадчыннікам стаў яго сын Федэрыка, пры якім Ізабела кіравала як рэгент. Яго іншы сын, Ферантэ, стаў родапачынальнікам галіны графаў Гуастаа.

Імператарская інвестытура маркізата пацверджана ў 1485 і 1494 гадах.

## Спасылкі 
* Два скульптурных бюста

Катэгорыя:Ганзага
Катэгорыя:Маркграфы мантуанскія
Катэгорыя:Кандацьеры
Катэгорыя:Ганфаланьеры (Капітан-генералы) Царквы
Ганзага, Франчэска II
Кацян Сутоевіч

**Кацян Сутоевіч** (; † каля 1240) — палавецкі хан з дынастыі Тэртэраўцаў (Тэртэр-аба). У гістарычнай літаратуры сустракаюцца розныя транскрыпцыі яго імя (Köten, Kutan, Kuthen, Kuthens, Kotyan, Kotjan, Koteny, Kötöny, Kuethan, Кутен, Хотен).

## Біяграфія 
У 1205 годзе, пасля смерці князя Галіцкага Рамана Мсціславіча, Кацян, разам з братам сваім Самагурам, удзельнічаў у паходзе Рурыка Расціславіча і Ольгавічаў на Галіч — і ледзь не патрапіў у палон. У 1223 г., пасля татарскага нашэсця на Палавецкую зямлю, Кацян явіўся ў Галіч да зяця свайго, князя Мсціслава Мсціславіча, і папрасіў яго і ўсіх рускіх князёў аказаць яму дапамогу супраць манголаў — якая і была паабяцана і аказана (гл. Бітва на рацэ Калцы).

У 1225 годзе Мсціслаў прыводзіў Кацяна да сябе, збіраючыся ісці на ляхаў, якія былі ў саюзе з Даніілам Раманавічам, а ў 1228 Кацян дапамагаў вялікаму князю кіеўскаму Уладзіміру Рурыкавічу — ізноў жа, супраць Данііла. Аднак, пазней полаўцы Кацяна дапамагалі ўжо Даніілу — супраць Венгрыі.

У 1237 годзе разбіты манголамі Батыя Кацян бег з 40 тысячамі аднапляменнікаў у Венгрыю, дзе кароль Бела IV міласціва прыняў яго ў падданства і даў ім землі для пасялення. Наўзамен за паданне Кацяну і яго людзям венгерскага падданства, — полаўцы, якія раней спалучалі ўсходняе хрысціянства з пакланеннем Тэнгры, прынялі каталіцтва. Афіцыйна з гістарычных крыніц вядома, што Кацян быў хрышчоны па лацінскім абрадзе ў 1239 г. Адна з дочак Кацяна, вядомая як Лізавета Куманская, была заручана (і пазней узяла шлюб) з сынам Белы IV, якія пазней стаў Стэфанам (Іштванам) V Венгерскім.

Аднак, венгерская арыстакратыя, памятаючы ранейшую пераменнасць хана Кацяна, ставілася да полаўцаў з вялікім недаверам. Літаральна напярэдадні Мангольскага ўварвання ў Венгрыю, дваране-змоўшчыкі забілі Кацяна і яго сыноў у Пешце (падазраючы, хутчэй за ўсё, беспадстаўна, што Кацян можа перайсці на бок Батыя). Пасля смерці любімага кіраўніка большая частка полаўцаў (куманаў, кунаў) адраклася ад каталіцтва і перайшла ў падданства да балгарскага цара Каламана I. Частка полаўцаў (уключаючы і Лізавету Куманскую) засталася ў Венгрыі.

## Вядомыя нашчадкі 
* у хрышчэнні Лізавета (1239?—1290?), жонка венгерскага караля.
* у хрышчэнні Марыя, жонка галіцкага князя Мсціслава Удатнага.
* жонка Наруа дэ Тусі (*Narjot de Toucy*), рэгента Лацінскай імперыі

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ханы палавецкія
Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Постаці Венгрыі
Бажаство

, адзін з найважнейшых бажаствоў старажытнагрэчаскай рэлігіі.]]
**Бажаство** — пастуліраваная звышнатуральная ці бессмяротная асоба, якая можа разглядацца як святая, боская ці свяшчэнная. У шырэйшым сэнсе — прадмет шанавання і пакланення.

Божаствы малююцца ў розных формах, але часцей за ўсё ў вобразе чалавека ці жывёлы. Некаторыя вераванні і традыцыі лічаць богазневажаннем маляваць бажаство хоць у якой форме. Як правіла, яны бессмяротныя, і звычайна валодаюць індывідуальнасцю, нададзены свядомасцю, розумам, жаданнямі і эмоцыямі, аналагічнымі тым, што ўласцівыя чалавеку. Такія прыродныя з'явы, як маланкі, паводкі, штармы, іншыя «рызыка-мажорныя акалічнасці» і цуды, прыпісваюцца божаствам. Часта лічыцца, што яны маюць уладу над рознымі аспектамі чалавечага жыцця (напрыклад, нараджэннем ці смерцю). Некаторыя божаствы, паводле ўяўленняў вернікаў, з'яўляюцца распарадчыкамі самога іх лёсу, даюць звыш мараль і чалавечыя законы, і, у канчатковым выніку, з'яўляюцца суддзямі чалавечай годнасці і паводзін. Часам божаствы лічацца таксама стваральнікамі Зямлі і Сусвету.

## Гл. таксама 
* Бог
* Багіня

## Спасылкі 
* Лекцыі па ўвядзенні ў круг багаслоўскіх навук
* Артыкул «Бажаство» у Праваслаўнай энцыклапедыі

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі
Тэнгры

]]
**Тэ́нгры** (стар.-цюрк.  **teŋri / *taŋrɨ*; ; кум. *Тэнгири*, стар.-манг.  *Tngri*; каз. Тәңірі; ; булг. *Тангра*; чув. Турă; ; ; ;  і ; ; спр. кіт.: 腾格里, путунхуа *Ténggélǐ*, ,  і ; ; ) — вярхоўнае бажаство неба політэістычнага пантэона народаў Еўразіі цюрка-мангольскага паходжання.
Іншае яго імя — «Кок Тэнгры / Көк Тәңірі» (Нябесны Бог).

Упершыню зафіксавана ў кітайскіх летапісах пры апісанні хунаў як 撑犁:

У дзяржавах цюркамоўных народаў Сярэднявечча, у тым ліку ва ўласна старажытных цюрак (цюркютаў), ханы абгрунтоўвалі сваю ўладу воляй Тэнгры. Гэтыя кіраўнікі ўспрымаліся як уладальнікі дара Тэнгры, які даў ім асаблівую ласку — кут, насілі тронныя імёны, што падкрэслівае іх выбранасць, такія, як Тэнгрыкут, Кутлуг ці Куталмыш.

Апісваючы сваё падарожжа на Волгу ў 921—922 гг., Ібн Фадлан пісаў пра качавых цюркаў:

Продкі цюркскіх народаў былі анімістамі, прытрымліваючыся шаманскіх вераванняў, яны шанавалі нябесных багоў і сілы прыроды. Паводле меркавання Махмуда ал-Кашгары, Тэнгры быў вядомы як стваральнік раслін і грамабой. Цюркамоўныя народы выкарыстоўвалі прыметнік «Тэнгры», што азначае «нябесны, боскі», для абазначэння ўсяго грандыёзнага ці асабліва значнага, як, напрыклад, пік Хан-Тэнгры ці Кантэгір (хакаскае *Хан-Тигір*) у Заходніх Саянах.

Асноўнымі боскімі сутнасцямі ў мангольскім тэнгрыянстве з’яўляліся Нябесны Айцец () і Маці-Зямля (). Вера ў сусветнага бога, які даруе перамогі, служыла ў Мангольскай імперыі ідэалагічным сродкам узмацнення кантролю хана. Так, наказы мангольскіх валадароў падмацоўваліся спасылкай на «Сілу Вечнага Неба».

Імя бога паводле меркавання ўдзельнікаў праекта «Этымалагічная база Старосціна» паходзіць ад агульнаалтайскай лексемы з першапачатковым значэннем «клятва, бажаство».

Паходжанне звязана таксама з шумерскім Dingir («Неба»), з кітайскім тэрмінам Цянь, у значэнні «Неба».

## Гл. таксама 
* Тэнгрыянства
* Стамі
* Хан-Тэнгры
* Гуны

## Літаратура 
* Неклюдов С. Ю. Тенгри // Мифы народов мира : Энциклопедия. — М.: Российская энциклопедия, 1994. — Т. 2. — С. 500—501. — ISBN 5-85270-072-9.

Катэгорыя:Башкірская міфалогія
Катэгорыя:Кыргызская міфалогія
Катэгорыя:Мангольская міфалогія
Катэгорыя:Багі неба і надвор’я
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта