open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Парміс

**Парміс** (па-эламску *Uparmiya*) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, адзіная вядомая дачка Смердыса, сына Кіра II; жонка караля Дарыя І.

Разам са сваімі цёткамі, дочкамі Кіра II Атосай і Артыстонай каля 522 да н.э. стала жонкай Дарыя I як задатак прызнання апошняга каралём Персіі. Узгадваецца некалькі разоў у Герадота (Гісторыя III, 88; VII, 78) і ў персепальскіх таблічках.

З яе дзяцей вядомы толькі Арыямард.

## Літаратура 
* Brosius, M: *Women in Ancient Persia, 559—331 BC*, Clarendon Press, Oxford, 1998.
* Lendering, J: «Parmys», in http://www.livius.org
* Persepolis Fortification Archive Project

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Каралевы Персіі
Гаспар-Гюстаў дэ Карыяліс

**Гаспар-Гюстаў дэ Карыялі́с** (; — ) — французскі матэматык, інжынер і навуковец. Больш за ўсё вядомы працай, прысвечанай вывучэнню эфекту Карыяліса. Таксама вядомы тэарэмай аб паскарэннях у абсалютным і адносным рухах, званай тэарэма Карыяліса.

## Біяграфія 
Скончыўшы Політэхнічную школу (1808), а затым (1812) Школу мастоў і дарог ,ён некаторы час працаваў на будоўлях.
 
З 1816 года пачаў выкладаць у Політэхнічнай школе, дзе неўзабаве стаў прафесарам, а затым дырэктарам вучэбнай часткі школы. У 1829 годзе Гаспар-Гюстаў Карыяліс стаў прафесарам Школы мастацтваў .

28 студзеня 1836 года становіцца членам Парыжскай Акадэміі Навук.

## Публікацыі 
З яго твораў найбольш вядомыя:
* ''«Calcul de l'effets des machines»,*
* *«Traité de mécanique des corps solides»*
* *«Théorie mathématique du jeu de billard»''

## Памяць 
* Спіс найвялікшых вучоных Францыі, змешчаны на першым паверсе Эйфелевай вежы;
* Кратар на Месяцы
* Канадскае навукова-даследчае судна 

## Гл. таксама 
* Сіла Карыяліса
* Параметр Карыяліса
* Карыялісавы расходамеры

## Літаратура 
* 
* Кориолис // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Артыстона

**Артыстона** (, па-эламску: *Ir-taš-du-na, Ir-da-iš-du-na*, ; каля 535 да н.э. — пасля 506 да н.э.) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, дачка Кіра II і, верагодна, Касанданы; жонка караля Дарыя І.

Разам са сваёй сястрой Атосай і пляменніцай Парміс стала жонкай Дарыя I як задатак прызнання апошняга каралём Персіі. Паколькі была яшчэ цнатлівай, можна меркаваць, што нарадзілася каля 535 да н.э. Паводле Герадота, была ўлюбёнай жонкай. Узгадваецца таксама ў персепальскіх таблічках, адкуль вядома, што была дастаткова незалежнай ад свайго мужа: уласнаручна выдавала загады па забеспячэнні сваіх падначаленых у сваіх уласных мястэчках Міранду, Кукнака, Матанан.

Нарадзіла Дарыю прынамсі двух сыноў Арсама і Гобрыя і дачку Артазостру.

Была жыва яшчэ ў 506 да н.э., калі атрымала ад Фарнака сто авечак.

## Літаратура 
* Brosius, M. (1998): *Woman in Ancient Persia*.
* «Artystone», in W. Smith (ed.), *A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology*.
* Lendering, J (2007 [1999]): «Artystone», in http://www.livius.org/
* Schmitt, R (1987): «Artystone», in E. Yarshater (ed.), Encyclopaedia Iranica, vol. II.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Каралевы Персіі
Арсам (сын Дарыя I)

**Арсам** (, па-вавілонску: *Aršamma*, па-эламску: *Iršama*, ; ? — 480 да н.э.) — персідскі военачальнік, прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Дарыя I і Артыстоны.

Падчас паходу свайго зводнага брата Ксеркса І на Грэцыю ў 480 да н.э. камандаваў аддзеламі нубійцаў і арабаў. Загінуў у бітве пры Фермапілах у тым самым годзе.

## Літаратура 
* . Aramaic Papyri of the Fifth Century B.C. Oxford, 1923.
* : Aramaic Documents of the Fifth Century B.C. Oxford, 1954.
* B. Porten. Archives from Elephantine. Los Angeles, 1968.
* P. Grelot. Documents araméens d’Ēgypte. Paris, 1972. P. 280.
* : La Satrapia d’Egitto // Studi Classici e Orientali, 1958, vol. 7. P. 132—134, 142—146.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Военачальнікі Персіі
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Атоса

**Атоса** (па-старажытнаперсідску *Hutausā/Hutauthā*; каля 550 да н.э. — каля 475 да н.э., ці да 515 да н.э.) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, дачка Кіра II і Касанданы; жонка каралёў Камбіза II, Гаўматы і Дарыя І. Яе імя перакладаецца як «*Абдораная дабром*».

## Біяграфія 
Напачатку была жонкай свайго зводнага брата Камбіза II, які дзеля гэтага мусіў змяніць заканадаўства, якое з гэтага часу давала каралю права не падпарадкоўвацца законам. Пасля смерці Камбіза стала жонкай новага караля гаўматы. Пасля захопу ў 522 да н.э. улады Дарыем І, разам са сваёй сястрой Артыстонай і пляменніцай Парміс стала яго жонкай як задатак прызнання апошняга каралём Персіі.

Была адной з самых адукаваных жанчын свайго часу, умела пісаць, уласнаруч кіравала адміністраваннем каралеўскага палаца. Карысталася вялікай павагай і ўплывам, што дало ейнаму першынцу Ксерксу заняць каралеўскі пасад пасля смерці бацькі, хоць у Дарыя I былі і старэйшыя сыны (Артабазан, Арыябігн і іншы невядомы па імені). Лічыцца, што менавіта пад уплывам Атосы, Ксеркс I патрапіў пад уплыў магаў і адмовіўся ад талерантнае рэлігійнае палітыкі бацькі, што выявілася ў разбурэнні храмаў Вавілоніі і Грэцыі. Як пісаў Герадот (VII,3), «*Атоса заўсёды дасягала таго, што хацела*». Паводле яго ж, аддавала перавагу грэчаскім рабам.

Апроч Ксеркса нарадзіла Дарыю яшчэ прынамсі трох сыноў Ахемена, Гістаспа і Масіста.

Па адной з версій памерла да ўзыходжання Ксеркса I на пасад, магчыма да 515 да н.э. Аднак Герадот і Эсхіл сцвярджалі, што яна была яшчэ жывая падчас паходу Ксеркса I на Грэцыю ў 480 да н.э.

## Атоса ў літаратуры 
* Атоса была адным з галоўных персанажаў трагедыі Эсхіла «Персы».
* Атоса была таксама адной з ключавых дзеючых асоб рамана Гора Відала «Стварэнне».

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Каралевы Персіі
Віталь Антонавіч Таўкачоў

**Віталь Антонавіч Таўкачо́ў** (, в. Скірмантава, Дзяржынскі нацыянальны польскі раён, БССР) — фізік. Акадэмік НАН Беларусі (2000, член-карэспандэнт 1984). Доктар фізіка-матэматычных навук (1980), прафесар (1990).

## Біяграфічныя звесткі 
Закончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1957). З 1957 года ў Інстытуце фізікі, з 1984 загадчык лабараторыі. У 1992—2007 гадах загадчык лабараторыі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Адначасова ў 1992—1996 гадах намеснік дырэктара Навукова-тэхнічнага цэнтра Дзяржзнака, з 2002 года намеснік акадэміка-сакратара Аддзялення фізікі, матэматыкі і інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2008 года галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута фізікі імя Б. І. Сцяпанава Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Лаўрэат Ленінскай прэміі (1980) і Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (1998, у сааўтарстве) — *за цыкл прац «Дынаміка вярчальнага руху электронна-узбуджаных шмататамных малекул у газавай фазе»*.

## Навуковая дзейнасць 
Распрацаваў тэорыю статыстычнага фарміравання фотафізічных характарыстык свабодных складаных малекул і прапанаваў метады іх эксперыментальнага вывучэння. Стварыў лазер на электронных пераходах свабодных складаных малекул. Выявіў і даследаваў палярызацыю стымуляванага выпрамянення і палярызаванай флуарэсцэнцыі арыентацыйна анізатропнай пары складаных малекул. Устанавіў механізм дынамікі малекулярнага вярчальнага рэха ў мнагаатамных малекул.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Акадэмік ТАЛКАЧОЎ Віталій Антонавіч: Даведка на сайце НАН Беларусі
* Віталь Антонавіч Таўкачоў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Вынаходнікі СССР
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Арыямард (сын Дарыя I)

**Арыямард** — персідскі военачальнік, быў сынам Дарыя І і Парміс, адзінай дачкі Смердыса.

Удзельнік выправы Ксеркса І на Грэцыю ў 480 да н.э. Кіраваў каўказскімі народамі *москі* і *тыбарэны*, якія атаясамліваюцца з народамі мушкі і табаль з асірыйскіх крыніц і мешэк і тубаль з Бібліі.

## Літаратура 
* Brown, JP (1971): «Peace Symbolism in Ancient Military Vocabulary» // *Vetus Testamentum*, 1971, vol. 21, fasc. 1, pp. 1-23.
* Burn AG (1960): *Persia and the West*, p. 325.
* «Ariomardus » // Smith, W (ed.) *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology* (1870).

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Военачальнікі Персіі
Паветраныя масы

**Паве́траныя ма́сы** — вялікія аб’ёмы паветра ў трапасферы (ад паверхні зямлі да 10—12 кіламетраў вышыні), суразмерныя па плошчы з вялікімі часткамі мацерыкоў і акіянаў.

Утвараюцца пры працяглым знаходжанні над аднастайнай тэрыторыяй сушы або акваторыяй. Валодаюць пэўнымі аднароднымі ўласцівасцямі і перамяшчаюцца як цэлае ў адной з плыней агульнай цыркуляцыі атмасферы, адасоблены ад суседніх пагранічнымі зонамі — атмасфернымі франтамі. Займаюць вялікую плошчу (мільёны квадратных кіламетраў). У час руху паступова страчваюць уласцівасці і трансфармуюцца. Аказваюць вялікі ўплыў на працэсы фарміравання розных тыпаў клімату.
]]

## Класіфікацыя 
Паводле паходжання адрозніваюць:
* арктычныя,
* антарктычныя,
* умераных шырот (палярныя),
* трапічныя і
* экватарыяльныя паветраныя масы.

На тэрыторыі Беларусі пераважае вільготнае марское палярнае паветра (гл. Паветра ўмераных шырот), якое фарміруецца над Атлантычным акіянам.

## Гл. таксама 
* Цыркуляцыя атмасферы
* Атмасферны фронт
* Атмасфера Зямлі
* Атмасфера
* Надвор’е

## Літаратура 
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. — ISBN 985-11-0262-8.
* 
* 
* *Морина О. М.* Метеорология и климатология : Учебное пособие / О. М. Морина, А. М. Дербенцева, В. А. Морин — Хабаровск: Изд-во Тихоокеанского гос. универаситета, 2013. — С. 42, 43. — 67 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-7389-1275-7.
* Климатология. География климатов : География климатов : учебное пособие / В. Н. Сорокина, Д. Ю. Гущина ; Московский гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М. : Географический факультет МГУ, 2006. — 103 с. : ил.; 21 см; ISBN 5-89575-107-5.

## Спасылкі 
* Паветраныя масы і атмасферныя франты 

Катэгорыя:Паветра
Катэгорыя:Клімат
Старшыня Рады БНР

**Старшыня Рады БНР**, пазнейшае **Прэзідэнт Рады БНР** — кіраўнік парламента Беларускай Народнай Рэспублікі (Рады) і адна з найвышэйшых дзяржаўных асоб БНР. Пасада створана ў сакавіку 1918 году адначасова з утварэннем Рады.

## Паўнамоцтвы 
Паўнамоцтвы спікера Рады былі фактычна абмежаваны кіраваннем Радай. Ніякіх іншых функцый ён не выконваў. Куды большае месца ў грамадска-палітычным жыцці займалі прэм'еры БНР.

## Старшыні Рады БНР 
# Ян Серада (1918)
# Язэп Лёсік (1918—1919)
# Пётр Крачэўскі (1919—1928)
# Васіль Захарка (1928—1943)
# Мікола Абрамчык (1947—1970)
# Вінцэнт Жук-Грышкевіч (1970—1982)
# Язэп Сажыч (1982—1997)
# Івонка Сурвіла (з 1997)

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Спіс урадаў БНР

Гэта '''спіс прэм'ераў Беларускай Народнай Рэспублікі''' ад моманту яе ўтварэння (9 сакавіка 1918) да ліквідацыі апошняга ўрада (1948).

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Трапапаўза

**Трапапа́ўза** (ад  — паварот, змяненне і παῦσις — прыпынак) — пераходны слой атмасферы Зямлі паміж трапасферай і стратасферай магутнасцю 1—2 км, дзе тэмпература з вышынёй не змяняецца (ізатэрмія).

У зямной атмасферы трапапаўза размешчана на вышынях ад 8—12 км (над узроўнем мора) у палярных раёнах і да 16—18 км над экватарам. Вышыня трапапаўзы залежыць таксама ад пары года (улетку трапапаўза размешчана вышэй, чым узімку) і цыкланічнай дзейнасці (у цыклонах яна ніжэй, а ў антыцыклоне — вышэй).

Трапапаўза адыгравае важную ролю ў цыркуляцыйных і тэрмадынамічных працэсах трапасферы і стратасферы. Яна затрымлівае і перашкаджае пераносу аэразолей і вадзяной пары ад зямной паверхні ў стратасферу. Тут фарміруюцца воблакі верхняга ярусу. Трапапаўза абмяжоўвае развіццё кучава-дажджавых воблакаў, іх пранікненне ў стратасферу і надае ім форму кавадлы. У межах трапапаўзы ўзнікаюць струменныя плыні. Адначасова трапапаўза з’яўляецца бар’ерам пранікнення азону са стратасферы ў трапасферу.

Трапапаўза з’яўляецца таксама слоем мінімальнай тэмпературы, дзе ўраўнаважваецца паступленне і расход праменнай энергіі. У тропіках трапапаўза высокая і халодная, у напрамку да палюсоў яе вышыня паступова памяншаецца і яна становіцца больш цёплай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.
* Климатология и метеорология : учебное пособие по курсу «Науки о Земле» для студентов, обучающихся по специальности 28020265 «Инженерная защита окружающей среды» / сост. В. А. Михеев. — Ульяновск: УлГТУ, 2009. — 114 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-9795-0533-6.
* *Сидоров В. В.* Метеорология и климатология : учебное пособие / В. В. Сидоров. — Екатеринбург: ГОУ ВПО УГТУ-УПИ, 2006. — 146 с. — 100 экз. — ISBN 5-321-00894-9.
* 

Катэгорыя:Атмасфера
Трапасфера

**Трапасфе́ра** ( — «паварот», «змена» і σφαῖρα — «шар») — ніжні, найбольш вывучаны слой атмасферы.

У гэтым слоі тэмпература з вышынёй памяншаецца, а вертыкальны градыент тэмпературы ў сярэднім складае 0,6 °C на 100 м змянення вышыні. Гэта тлумачыцца тым, што трапасфера атрымлівае цяпло ад зямной паверхні шляхам турбулентнага цеплаабмену, інтэнсіўнасць якога з падняццем уверх паступова змяншаецца. Магутнасць трапасферы змяняецца і залежыць ад шыраты, пары году і цэнтрабежнай сілы вярчэння Зямлі. У тропіках гэты слой мае магутнасць 15 — 17 км, ва ўмераных шыротах 10—12 км, над палюсамі — 8—9 км.
 
У трапасферы сярэднегадавая тэмпература ў экватарыяльных шыротах змяншаецца з вышынёй ад +26 °C каля зямной паверхні да −80 °C на верхняй мяжы; ва ўмераных шыротах — ад +3 °C да −54…-58 °C; над Паўночным полюсам — ад −23 °C да −60 °C зімою і да −48 °C летам.

У трапасферы сканцэнтравана больш 80 % усёй масы атмасфернага паветра, моцна развітыя турбулентнасць і канвекцыя, сканцэнтравана пераважная частка вадзянога пара, узнікаюць аблокі, фармуюцца атмасферныя франты, развіваюцца цыклоны і антыцыклоны, а таксама іншыя працэсы, якія вызначаюць надвор’е і клімат.

Верхні слой трапасферы, у якім зніжэнне тэмпературы з вышынёй спыняецца, называюць трапапаўзай. Наступны, размешчаны вышэй трапасферы, слой атмасферы называецца стратасфера.

Па ступені ўздзеяння зямной паверхні на атмасферу ў яе межах вылучаюць прыземны слой, памежны слой (слой трэння) і свабодную атмасферу. Да памежнага адносяць ніжні слой трапасферы, прылеглы да зямной паверхні, уласцівасці якога вызначаюцца тэрмічным і дынамічным уздзеяннем падсцілаючай паверхні. Магутнасць памежнага слою трэння складае 1—1,5 км і залежыць ад шурпатасці падсцілаючай паверхні і інтэнсіўнасці турбулентнага перамешвання. Унутры памежнага слоя вылучаюць прыземны слой атмасферы, які характарызуецца стракатасцю мікракліматычных умоў, што адлюстроўваюць ландшафтную разнастайнасць тэрыторыі.

Вышэй 1—1,5 км знаходзіцца свабодная атмасфера. З-за малых вертыкальных градыентаў хуткасці ветру трэнне Зямлі ў свабоднай атмасферы амаль не сказваецца.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.
* Климатология и метеорология : учебное пособие по курсу «Науки о Земле» для студентов, обучающихся по специальности 28020265 «Инженерная защита окружающей среды» / сост. В. А. Михеев. — Ульяновск: УлГТУ, 2009. — 114 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-9795-0533-6.
* *Сидоров В. В.* Метеорология и климатология : учебное пособие / В. В. Сидоров. — Екатеринбург: ГОУ ВПО УГТУ-УПИ, 2006. — 146 с. — 100 экз. — ISBN 5-321-00894-9.
* 

Катэгорыя:Атмасфера
Такса

**Такса** — паляўнічая парода сабак. Канстытуцыя моцная, сухая; з кароткімі лапамі і доўгім тулавам. Вышыня ў карку 16—27 см.
 
Існуе некалькі разнавіднасцяў такс - стандартныя, карлікавыя, трусіныя, якія, у сваю чаргу, дзеляцца на гладкашэрсных, даўгашэрсных і жорсткашэрсных.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Такса  // *Круковер В. И.* Полная энциклопедия пород собак. — М.: Вече, 2003. — 336 с. 
* Такса // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Паляўнічыя пароды сабак
Катэгорыя:Пароды сабак паводле алфавіта
Катэгорыя:Пароды сабак Германіі
Такома

**Тако́ма** () — горад на паўночным захадзе ЗША, штат Вашынгтон, за 51 км на паўднёвы ўсход ад Сіэтла.

## Эканоміка 
Порт у заліве П’юджэт-Саўнд. Дрэваапрацоўчая, машынабудаўнічая, хімічная і харчовая прамысловасць; каляровая металургія; суднаверфі. Цэнтр рыбалоўства.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Фрэнк Герберт (1920—1986) — пісьменнік-фантаст

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Вашынгтона
Таксаплазма

**Таксапла́зма** (*Toxoplasma*) — монатыпны род паразітычных прасцейшых, атрад какцыдыі, уключае адзін від — .

Асноўныя гаспадары таксаплазм — прадстаўнікі сямейства каціных. У якасці прамежкавых гаспадароў выступаюць розныя віды цеплакроўных жывёл, у тым ліку і людзі. Даўжыня 4—8, шырыня 2—4 мкм. Вегетатыўная форма рухомая, маладзіковападобная.

## Гл. таксама 
* Таксаплазмоз

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пратысты
Катэгорыя:Паразіты катоў
Катэгорыя:Паразіты грызуноў
Таксікалогія

**Таксікало́гія** (ад  — яд і λογος — навука, г.зн. τοξικολογία — навука пра яды) — навука, якая вывучае ядавітыя (таксічныя) рэчывы, патэнцыйную небяспеку іх уздзеяння на арганізмы і экасістэмы, механізмы таксічнага дзеяння, а таксама метады дыягностыкі, прафілактыкі і лячэння паталагічных працэсаў у арганізме. Цесна звязана з фармакалогіяй, паталагічнай фізіялогіяй, эксперыментальная тэрапіяй.

Адным з найважнейшых раздзелаў таксікалогіі з’яўляецца медыцынская таксікалогія, галоўнымі задачамі якой з’яўляюцца прафілактыка, дыягностыка і лячэнне захворванняў, звязаных з уздзеяннем хімічных рэчываў і яго аддаленымі наступствамі. Медыцынская таксікалогія ўключае агульную, клінічную і прафілактычную таксікалогію. Адным з напрамкаў медыцынскай таксікалогіі разглядаюць так званую лекавую таксікалогію.

Сярод іншых раздзелаў таксікалогіі: ваенная, судовая, харчовая, сельскагаспадарчая, прамысловая, радыяцыйная, авіяцыйна-касмічная і іншыя.

Як навука, таксікалогія ўзнікла ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Заснавальнікам расійскай таксікалогіі лічыцца Я. В. Пелікан. У Беларусі даследаванні па таксікалогіі вядуцца з 1940-х гадоў у медыцынскіх, ветэрынарных і сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных установах, Беларускім навукова-даследчым санітарна-гігіенічным інстытуце.

## Гл. таксама 
* Атручванне свінцом

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Токсикология : учебное пособие / сост. И. Н. Полина ; Сыкт. лесн. ин-т. — Сыктывкар : СЛИ, 2012. — 128 с. — ISBN 978-5-9239-0321-8.
* Основы токсикологии: Метод. рекомендации  / О. Т. Прасмыцкий, И. З. Ялонецкий — Мн.: БГМУ,2006. — 95 с.
* Звягинцева А. В., Павленко А. А. Основы токсикологии: учеб. пособие /А. В. Звягинцева, А. А. Павленко. Воронеж: ФГБОУ ВПО «Воронежский государственный технический университет», 2012. — 251 с.
Таксікаманія

**Таксікама́нія** (ад  (toxikos) — атрутны і  — запал, вар’яцтва, цяга) — сукупнасць хваравітых станаў, якія характарызуюцца цягай і прывыканнем да прыёму лекавых сродкаў і іншых рэчываў, якія не адносяцца да наркатычных паводле «Адзінай канвенцыі ААН аб наркатычных сродках 1961 года». Характарызуецца хранічнай інтаксікацыяй, наяўнасцю сіндромаў псіхічнай і/або фізічнай залежнасці.

Сярод урачоў-нарколагаў не прынята падзяляць пацыентаў на таксікаманаў і наркаманаў: абедзве хваробы развіваюцца па падобных прынцыпам і падлягаюць сур’ёзнаму прафесійнаму лячэнню. Адрозненне толькі ў ужывальных прэпаратах — таксікаманы прымаюць ненаркатычныя хімічныя рэчывы.

Да таксікаманіі адносяць алкагалізм, паталагічныя станы, выкліканыя ўдыханнем лятучых таксічных рэчываў (газ, сінтэтычныя клеі, растваральнікі, фарбы, бензін, эфір і інш.). Лекавая таксікаманія: снатворныя сродкі і транквілізатары, стымулятары цэнтральнай нервовай сістэмы, антыгістаміныя прэпараты і інш.

Таксікаманія выклікае стан, падобны на алкагалізм, кароткачасовую эйфарыю, прыводзіць да псіхічных і саматычных парушэнняў (парушэнне дзейнасці сардэчна-сасудзістай сістэмы, печані, нырак і інш.), сацыяльнай дэградацыі і суправаджаецца развіццём хранічнай інтаксікацыі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Журунова М. С., Абишева З. С., Асан Г. К., Искакова У. Б., Даутова М. Б., Жетписбаева Г. Д., Исмагулова Т. М., Раисов Т. К.* Токсикомания и её последствия // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — 2016. — № 1-4. — С. 530—532
* Информационно-методический материал по профилактике токсикомании среди подростков  на сайце Магілёўскага дзяржаўнага электратэхнічнага каледжа
* Токсикомания // Министерство здравоохранения Кировской области 

Катэгорыя:Наркаманія
Катэгорыя:Сацыяльныя праблемы
Тактагульскае вадасховішча

**Тактагу́льскае вадасховішча** () — вадасховішча на тэрыторыі Джалал-Абадскай вобласці Кыргызстана. Утворана плацінай Тактагульскай ГЭС на рацэ Нарын. З’яўляецца самым вялікім вадасховішчам у Цэнтральнай Азіі.

Плошча 284 км². Даўжыня 65 км, найбольшая шырыня 12 км. Найбольшая глыбіня 180 м, разліковы напорны ўзровень 140 м. Аб’ём чашы ГЭС складае 19,5 км³. На 22 ліпеня 2010 года аб’ём вады складаў 18 207 млн м³. Запраектаваныя ваганні ўзроўню вады да 63 м. Будаўніцтва вялося больш за дзесяць гадоў і было завершана да сярэдзіны 1970-х гадоў. Запаўненне вадасховішча пачалося ў 1973 (1974) годзе.

У каскад Тактагульскіх ГЭС уваходзяць дзве станцыі — непасрэдна Тактагульская магутнасцю 1200 МВт і Курпсайская магутнасцю 800 МВт.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Водохранилища Кыргызстана // Портал знаний о водных ресурсах и экологии Центральной Азии

Катэгорыя:Геаграфія Кыргызстана
Катэгорыя:Басейн Сырдар’і
Такусіма (горад)

**Такусі́ма** — японскі горад, адміністрацыйны цэнтр прэфектуры Такусіма, размешчаны на востраве Сікоку. Плошча горада складае 191,62 км², насельніцтва — 263 889 чалавек (1 чэрвеня 2010), шчыльнасць насельніцтва — 1377,15 чал./км².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Токуси́ма // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 369. — 459 с. — 70 000 экз.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады прэфектуры Такусіма
Талака

**Талака** мае наступныя значэнні:
* Талака, звычай — у беларусаў і іншых славянскіх народаў даўні народны звычай калектыўнай дапамогі ў гаспадарчых работах.
* Талака, аб’яднанне — маладзёжнае гісторыка-культурнае аб’яднанне.
* Талака, ансамбль — беларускі ансамбль танца, музыкі і песні Віцебскай абласной філармоніі.
* Талака (кааліцыя) — апазіцыйная кааліцыя беларускіх палітычных партый і арганізацый.
* Талака — іншая назва традыцыйнага народнага танца «Талакуха».
Арктычнае паветра

ў арктычным паветры]]
**Арктычнае паветра** — тып паветра,  ў Арктычным рэгіёне.

## Апісанне 
Характарызуецца нізкімі тэмпературамі (да -55 ... -60°С), малой колькасцю вільгаці і значнай празрыстасцю. Пранікае далёка на поўдзень (да Сярэдняй Азіі, Міжземнамор'я і паўднёвых раёнаў ЗША) і прыносіць рэзкія пахаладанні ў любую пару года.

Адрозніваюць *марское арктычнае паветра*, што ў Еўропу прыходзіць праз незамярзаючыя Нарвежскае мора і частку Баранцава мора, і *кантынентальнае* , якое праходзіць над Карскім морам і ўсходняй часткай Баранцава мора.

Арктычнае паветра ў атмасферы над Беларуссю ў сярэднім 40-70 сутак за год, з ім звязаны веснавыя і асеннія замаразкі.

## Рух і ўплыў паветра 
Мяжой арктычнага паветра з  з’яўляецца арктычны фронт. Калі паветра доўга падарожнічае па моры, узнікае марское арктычнае паветра. Паветра на шляху праграваецца і набірае вільгаць. Паветра, якое ў значнай ступені паступае з сушы, называецца кантынентальным арктычным. Пры паступленні арктычнага паветра верагоднасць кароткачасовых ападкаў невялікая, а надвор’е часта дрэннае, сухое і яснае. І арктычнае, і кантынентальнае палярнае паветра ўзімку прыносяць моцныя , якія ў Беларусі называюць завеямі ці завірухамі. У гэтым тыпе паветра можна назіраць перламутравыя воблакі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Краснабаеў Б. С.* Арктычнае паветра // . С. 116.
* *Ham, C. J. van der; Korevaar, C. G.; Moens, W. D.; Stijnman, P. C.* (1998): *Meteorologie en Oceanografie voor de zeevaart*, De Boer Maritiem.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паветра
Талака (ансамбль)

**«Талака́»** — беларускі ансамбль танца, музыкі і песні Віцебскай філармоніі. Створаны ў 1993 годзе. Арганізатар, мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар — Мікалай Падаляк.

У складзе ансамбля харэаграфічная, вакальная і інструментальная групы.

Рэпертуар ансамбля разнастайны, і ўключае ў сябе рознахарактарныя народна-сцэнічныя танцы і харэаграфічныя замалёўкі. Сярод іх — «Бабылі», «Ойра», «Крупчанская кадрыль», а таксама музычныя найгрышы, беларускія народныя песні ў апрацоўцы кампазітараў і традыцыйнай распеўцы.

## Дырэктары 
* Алена Міхайлаўна Падаляк

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Старонка ансамбля на сайце Віцебскай філармоніі
* Ансамбль танца, музыкі і песні «Талака». Віцебск // Прыдзвінскі край6 гісторыя і сучаснасць
* *Екатерина Весеклуха* Витебский ансамбль «Талака» зритель любит за оригинальную хореографию и непревзойденный вокал // СБ. Беларусь сегодня

Катэгорыя:Культура Віцебска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе
Катэгорыя:1993 год у Віцебску
Таксаплазмоз

**Таксаплазмоз** — паразітарнае захворванне чалавека і жывёл, выклікаецца таксаплазмамі *Toxoplasma gondii*. Крыніца інвазіі — розныя віды (звыш 180) хатніх і дзікіх млекакормячых (кошкі, сабакі, трусы; драпежнікі, траваедныя, грызуны).

## Клінічная карціна 
Адрозніваюць прыроджаны і набыты (востры і хранічны) таксаплазмоз. Пры прыроджаным таксаплазмозе назіраюцца гібель плоду ў чэраве маці, смерць нованароджанага ў выніку агульнай інфекцыі або пашкоджанне нервовай сістэмы, вачэй і іншых органаў.
 
Вострая набытая форма працякае як тыфападобнае захворванне (з высокай тэмпературай, павелічэннем печані, селязёнкі) або з паразай нервовай сістэмы (галаўны боль, курчы, ваніты, паралюшы і інш.) Часцей таксаплазмоз працякае хранічна, з субфебрыльнай тэмпературай, галаўным болем, павелічэннем лімфавузлоў і печані, паніжэннем працаздольнасці; можа суправаджацца паразай вачэй, сэрца, нервовай і іншых сістэм і органаў. Таксаплазмоз можа працякаць і ў латэнтнай (схаванай) форме.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Токсоплазмоз : учеб.-метод. пособие / И. А. Карпов, Д. Е. Данилов, М. А. Иванова. — Минск : БГМУ, 2007. — 18 с. — ISBN 978-985-462-764-9.

Катэгорыя:Захворванні катоў
Катэгорыя:паразітарныя захворванні
Талакнянка

**Талакнянка**, або **мучанік**, **мучаніца** ці **мучан**, **мучана** (*Arctostáphylos*) — род невялікіх хмызнякоў сямейства верасовыя,

## Распаўсюджанне 
Пашыраны ў Паўночнай Амерыцы, Паўночнай Еўропе, Сібіры і ў гарах Цэнтральнай Амерыкі. На тэрыторыі Беларусі 1 від — . Трапляецца ў хваёвых лясах на пясчанай глебе, утварае рыхлыя дзярніны. Прыстасаваны да жыцця ва ўмовах арктычнага і субарктычнага клімату.

## Апісанне 
Вечназялёныя распасцёртыя кусцікі з моцнагалінастымі стволікамі. Парасткі доўгія, галінастыя.

Лісце простае, суцэльнае, чаргаванае, скурыстае, бліскучае. Кветкі ружовыя, у верхавінкавых, паніклых, аднабаковых гронках. Плод — чырвоная, мучністая ягада, корм для мядзведзяў, птушак.

Лекавыя, дэкаратыўныя, дубільныя, фарбавальныя расліны.

## Літаратура 
* 
* 
* Талакня́нка // 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Arctostaphylos // The Plant List

Катэгорыя:Верасовыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дубільныя расліны
Катэгорыя:Фарбавальныя расліны
Дом-музей дзеда Талаша

**Дом-музей дзеда Талаша** — музей, адкрыты ў 1989 годзе, у вёсцы Навасёлкі (Петрыкаўскі раён, Гомельская вобласць). Філіял Петрыкаўскага раённага краязнаўчага музея. Размешчаны ў хаце Васіля Ісакавіча Талаша (дзеда Талаша), пабудаванай ім у 1918-1920 гады.
 
Экспазіцыйная плошча 63 м². У экспазіцыі размешчана 290 прадметаў асноўнага фонду і 99 навукова-дапаможнага.
 
Усяго ў музеі па стане на 2011 год налічваецца 494 адзінак асноўнага фонду і 359-навукова-дапаможнага.

Экспазіцыя мае раздзелы: 
* Сям'я дзеда Талаша; 
* Дзед Талаш і аднавяскоўцы; 
* 125 – 130-ая партызанскія брыгады.

## Гл.таксама 
* Спіс музеяў Гомельскай вобласці

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Дом-музей Деда Талаша // БелТА
* Прапраўнук дзеда Талаша спецыяльна для «Сельскай газеты» паказаў унікальныя асабістыя рэчы партызана-легенды // СБ. Беларусь сегодня

Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі
Катэгорыя:Дамы-музеі Беларусі
Катэгорыя:Музеі Петрыкаўскага раёна
Талака (звычай)

**Талака́** — у беларусаў, рускіх і іншых славянскіх народаў даўні народны звычай калектыўнай дапамогі ў гаспадарчых работах. У пераносным сэнсе — група.
Ад слова «талака» паходзіць назва горада Талачын.

Звычайна на адзін дзень запрашалі сваякоў, суседзяў, аднавяскоўцаў для выканання тэрміновай ці працаёмкай работы (зрубіць хату, скасіць сена, сабраць ураджай, вывезці лес і ін.). Найперш дапамагалі пагарэльцам, удовам, салдаткам, бясконным. Звычайна талака заканчвалася застоллем і спяваннем талочных песень. З талакой звязаны і традыцыйны народны танец «Талакуха» («Талака»).

У час дзеяння прыгоннага права паны выкарыстоўвалі народны звычай і ўводзілі прымусовыя талокі (згоны) для выканання тэрміновых работ звыш абавязковых павіннасцей.

## Гл. таксама 
* Талочныя песні

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Талака́ // 
* 
* Толока́ // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 292. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Культура Польшчы
Катэгорыя:Беларускія абрады
Катэгорыя:Руская культура
Катэгорыя:Украінская культура
Талавы алей

**Талавы алей**, **та́лавае ма́сла** (*Талавая аліва*) — цёмная вадкасць з рэзкім пахам, сумесь арганічных злучэнняў, пераважна ненасычаных і тлустых кіслот; прадукт апрацоўкі сернай кіслатой сульфатнага мыла, што атрымліваецца ў якасці пабочнага прадукту пры варэнні цэлюлозы сульфатным спосабам.
 
Выкарыстоўваецца як флатарэагент, кампанент змазачна-ахаладжальных вадкасцяў, а таксама паўфабрыкат для атрымання каніфолі, арганічных кіслот і іншых злучэнняў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Царьков А. Ю., Заворотный В. Л., Живаева В. В., Нечаева О. А.* Применение таллового масла и его производных в нефтегазовой отрасли // Экспозиция Нефть Газ. № 2(20), апрель 2012 г.{[ref-ru}}
* Талловое масло // Филиал РПОХБВ ФБУН «ФНЦГ им. Ф. Ф.Эрисмана» Роспотребнадзора{[ref-ru}}

Катэгорыя:Цэлюлозна-папяровая прамысловасць
Нюля

**Ню́ля** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула.

Плошча паверхні возера 0,2 км². Даўжыня 0,85 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 6,7 м, сярэдняя каля 3 м. Даўжыня берагавой лініі 2,08 км. Плошча вадазбору 3,15 км².

Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—8 м, месцамі стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, пясчаныя. Уздоўж заходняга берага пойма шырынёй да 100 метраў. У заходняй частцы возера востраў плошчай 0,2 га. Дно да глыбіні 3 м пясчанае, глыбей выслана гліністым ілам.
Возера Нюля эўтрофнае, слабапраточнае. На захадзе ўпадае ручай з возера Бораўна, на паўночным захадзе выцякае ручай у раку Ула. Расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 2 м на адлегласці да 20 м ад берага.

У возеры водзяцца акунь, шчупак, лешч, карась, карп, краснапёрка, плотка і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
*  — С. 401.
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Раіса Адамаўна Кудашава

**Раіса Адамаўна Кудашава** (,  — , ) — савецкая паэтэса, пісьменніца.

Аўтар слоў вядомай дзіцячай навагодняй песні «В лесу родилась ёлочка».

## Паходжанне 
Прадстаўніца знакамітага беларускага княжацкага роду Гедройц з зямель Вялікага Княства Літоўскага. У летапісных крыніцах упершыню род успамінаецца ў XII стагоддзі. Падчас вайны 1812 года Гедройцы выступілі супраць Расіі і падтрымалі Напалеона, за што былі высланы з Беларусі. Мяркуюць, такім чынам бацька аўтара Адам — чыноўнік Маскоўскага паштамту, які даслужыўся да надворнага саветніка — і апынуўся ў Маскве.

### Жыццё 
Пра жыццё вядома мала. Скончыла жаночую гімназію М. Б. Пусэль. Служыла гувернанткай у князя Кудашава, з якім пазней абралася шлюбам. Па водгуках блізкіх, валодала педагагічным талентам. Працавала настаўніцай, а ў радавы (савецкі) час колькі дзесяцігоддзяў — бібліятэкарам.

## Літаратурная дзейнасць 
З дзяцінства пісала вершы на беларускай і рускай мовах. Першы твор — рускамоўны верш «Ручейку» — з'явіўся ў друку ў 1898 годзе ў часопісе «Малютка». З тых часоў вершы і дзіцячыя казкі Кудашавай сталі з'яўляцца на старонках шматлікіх радавых (савецкіх) дзіцячых часопісаў, такіх як «Малютка», «Светлячок», «Подснежник», «Солнышко» пад псеўданімамі «А. Э.», «А. Эр.», «Р. К.». «Я не хацела быць вядомай, але й не пісаць не магла», — пасля казала яна. У 1899 годзе ў часопісе «Русская мысль» была апублікавана рускамоўная аповесць Кудашавай «Лери», якая так і засталася яе адзіным творам для дарослых. У аповесці расказваецца пра малалецтва і юнацтва дзяўчыны з княжацкае сям'і, яе першым вялікім каханні да прыгожага афіцэра.

Раіса Кудашава — аўтар рускамоўнага верша «Ёлка», частка гэтага вершу была пакладзена на музыку. Так з'явілася песня «В лесу родилась ёлочка».

Усяго Раіса Кудашава апублікавала каля 200 песенек і апавяданняў, казак і вершаваных рускамоўных кніжак: «Санки-самокатки», «Стёпка-растрёпка», «Беда петушка», «Бабушка-Забавушка и собачка Бум»… З 1948 года пасля шматгадовага перапынку зноў сталі друкавацца зборнікі яе рускамоўных твораў: «В лесу родилась ёлочка…», «Ёлочка», «Лесовички», «Петушок» і іншых.

Вядомасць і прызнанне прыйшлі да пісьменніцы толькі ў канцы 1950-х гадоў, калі ёй ішоў ужо восьмы дзесятак. У той час былі надрукаваныя два інтэрв'ю з пісьменніцай: адно — у часопісе «Огонёк», другое — у газеце «Вечерняя Москва». У часопісе «Огонёк» — захавалася адзіная фатаграфія Раісы Адамаўны ў вельмі старэчым узросце.

## Літаратура 
* *Кляцко Л.* Когда родилась «Ёлочка»? // Вечерняя Москва. — 1963, 30 декабря.
* *Бекман-Щербина Е.* Мои воспоминания. — , 1961.
* *Жаров М.* Жизнь, театр, кино. — , 1967.
* Две беседы С. Я. Маршака с Л. К. Чуковской. // *Маршак С.* Собр. соч. т. 7. — , 1971.

### Спасылкі 
* Сёння — праз стагоддзе ад выдання песні «В лесу родилась ёлочка» — раскрыты невядомыя факты святочнага хіта

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Reboot

**halt** і **reboot** — утыліта ў UNIX-сістэмах, якая ачышчае файлавы сістэмны кэш, дасылаючы ўсім працэсам сігнал аб завяршэнні, і, адпаведна, выключае ці перазапускае камп'ютар. Выкананае дзеянне заносіцца ў сістэмны лог.

## Ужыванне 
```bash
halt [-lnpq] [-k ядро]
reboot [-dlnpq] [-k ядро]
fasthalt [-lnpq] [-k ядро]
fastboot [-dlnpq] [-k ядро]
```

fasthalt і fastboot — з'яўляюцца аліасамі.
Параметры:

## Спасылкі 
* man page reboot section 8
* FreeBSD Man Pages

Катэгорыя:Утыліты UNIX
Утыліта

**Утыліта** ( ці ) — дапаможная камп’ютарная праграма ў складзе агульнага праграмнага забеспячэння для выканання спецыялізаваных тыповых задач, звязаных з работай абсталявання і аперацыйнай сістэмы (АС).

Утыліты даюць доступ да магчымасцяў (параметраў, налад), недасяжных без іх ужывання, або робяць працэс змянення некаторых параметраў прасцей, (аўтаматызуючы яго).

Утыліты могуць уваходзіць у склад аперацыйных сістэм, пастаўляцца ў камплекце са спецыялізаваным абсталяваннем або распаўсюджвацца асобна.

## Віды утыліт па сувязі з АС 
Па залежнасці ад аперацыйнай сістэмы можна адрозніваць:
* ***Незалежныя ўтыліты***, не патрабуюць для сваёй работы аперацыйнай сістэмы,
* ***Сістэмныя ўтыліты***, уваходзяць у пастаўку АС і патрабуюць яе наяўнасці.

## Віды ўтыліт па функцыях 
* Менеджары файлаў;
* Архіватары (з магчымым сцісканнем даных);
* Прагляднікі;
* Утыліты для дыягностыкі апаратнага ці праграмнага забеспячэння;
* Утыліты ўзнаўлення пасля збояў;
* Аптымізатар дыска — від утыліты для аптымізацыі размяшчэння файлаў на дыскавым носьбіце, напрыклад, шляхамдэфрагментацыі дыска;
* Дэінсталятары;
* Утыліты кіравання працэсамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Антон Антонавіч Лабуда

**Анто́н Анто́навіч Лабуда́** (, в. Бакуны, цяпер у Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці — ) — беларускі навуковец, доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы Бакуны Пружанскага павета ў сялянскай сям’і Антона Ульянавіча і Феадосіі Пракоп’еўны. Пасля сканчэння чатырохгадовай вясковай школы паступіў у пружанскую польскую гімназію. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР скончыў ужо рускамоўную гімназію.

З 1944 ў Чырвонай Арміі, разведчык. Пасля вайны працягнуў атрыманне адукацыі ў педагагічным вучылішчы, пасля сканчэння якога атрымаў права паступаць у любую ВНУ без уступных іспытаў як медаліст і ўдзельнік ВАВ. Ён абраў фізічны факультэт БДУ (1949—1954). Падчас навучання вёў фізічны гурток у мінскім Доме піянераў, каб займець фінансавую самастойнасць.

У 1959 абараніў дысертацыю па плазмавай тэматыцы на ступень кандыдата фізіка-матэматычных навук. Ад 1960 працуе дацэнтам кафедры эксперыментальнай фізікі і фізічнай электронікі БДУ, намеснік дэкана фізічнага факультэта па навуковай працы. З 1962 — адзін з вядучых вучоных новаадчыненага радыёфізічнага аддзялення факультэта.

У 1976 стаў першым дэканам адчыненага факультэта радыёфізікі і электронікі. За пяць гадоў працы на гэтай пасадзе арганізаваў падрыхтоўку больш за 500 спецыялістаў-радыёфізікаў, вылучыў прафесара факультэта на пасаду дырэктара НДІ ПФП.

У 1980 ачоліў кафедру радыётэхнікі і фізічнай электронікі. У 1988 абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «Спектральна-аптычная дыягностыка плазмы для мэт мікраэлектронікі». Ад 1992 — прафесар кафедры фізічнай электронікі.

Памёр 8 красавіка 2011.

## Бібліяграфія 
* Исследование импульсного разряда через тонкую металлическую проволочку: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук / М-во высш. образования СССР, Белорус. гос. ун-т им. В. И. Ленина, Физ. фак (1959)
* Физическая микроэлектроника: Курс лекций / А. А. Лабуда,Н. Н. Никифоренко (2001)
* Радиоэлектроника: Курс лекций / А. А. Лабуда, Н. Н. Никифоренко (2002)

## Спасылкі 
* Жыццяпіс на старонцы ФРіКТ БДУ

Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Навучэнцы гімназіі імя Адама Міцкевіча (Пружаны)
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя працаўнікі адукацыі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Стэфан III (IV)

**Стэфан III** (; 720 — ) — Папа Рымскі з 7 жніўня 768 года па 24 студзеня 772 года.

## Біяграфія 
Сын сіцылійца з імем Аліва, быў адзіным чалавекам, якія застаўся верным Папе Паўлу I. Падчас кіравання меў апазіцыю з боку антыпапы Канстанціна. Звярнуўся за дапамогай супраць лангабардаў да караля франкаў Піпіна, але той памёр.

У Рыме працягнулася барацьба партый, і Папа быў вымушаны звярнуцца па дапамогу да лангабардаў. Заключыў з імі саюз, перапыніўшы шэраг пантыфікаў, якія арыентаваліся на Франскае каралеўства. Улетку 769 года кароль лангабардаў Дэзідэрый прыбыў у Рым.

У горадзе ўспыхнуў мяцеж, у выніку якога ледзь не быў забіты папа. Стэфан III прывабіў лідараў антылангабардскай партыі ў пастку і перадаў іх у рукі Дэзыдэрыя. 12 красавіка 769 года на Латэранскім саборы былі прынятыя новыя правілы абрання папаў і асуджаны антыпапа Канстанцін II. Надалей Папам не мог стаць просты чалавек, які не прайшоў царкоўнай іерархіі ад ніжэйшых чыноў да сану дыякана ці прасвітара-кардынала. Удзел народа ў абранні Папы быў скасаваны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VIII стагоддзя
Сікст III

**Сікст III** (; ? — ) — Папа Рымскі з 31 ліпеня 432 па 19 жніўня 440. У гонар перамогі над нестарыянамі на Трэцім Сусветным саборы (асабіста браў удзел у яго працы) перабудаваў рымскую базіліку Санта Марыя Маджорэ, прысвяціўшы яе Маці Божай. Таксама Папам Сікстам быў пабудаваны яшчэ шэраг храмаў (сабор святога Лаўрэнція, баптыстэрыі пры Латэранскім саборы).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя V стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы V стагоддзя
Пліса (прыток Нёмана)

**Пліса́** — рака ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Нёман.

## Назва 
Паводле Тапарова і Трубачова, паходжанне няяснае. Магчыма, звязанае са ст.-пруск. *Plissingis* (*-ing-* — суфікс) або з лужыцкай ракой *Pleise*.

Назву Пліса маюць рэкі — прытокі бярэзінскага Бабра, Бярэзіны, рака на Падзесенні на ўсходзе ад Чарнігава, азёры паабапал Глыбокага (на правабярэжжы дзвінскай ракі Дзісны).

Сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі Дрыса, у якім корань *Dris-* так жа сама дакладна не вытлумачваецца. Іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам *-(с)са*: *Іса*, *Ліса*, *Уса*, *Эса*, *Дрыса*, *Пліса*, ''*, *Труса*, *Таса*, *Рэса*, *Выса*, *Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 25 км, плошча вадазбору 121 км², сярэдні нахіл воднай паверхні 3,2 м/км.

Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі Забалаць і за 8 км ад Навагрудка. Генеральны кірунак цячэння — поўнач і паўночны ўсход.

Працякае ў межах Навагрудскага ўзвышша. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізавана. Упадае ў Нёман за 0,6 км на захад ад вёскі Мікалаева Іўеўскага раёна. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізаванае.

Найвялікшы населены пункт на рацэ — аграгарадок Уселюб (593 чалавекі на 2008 год). Акрамя яго, рака працякае каля вёсак Шкелічы, Марцулі, Зенявічы, а таксама Пліса 1 і Пліса 2. Ва Уселюбе на рацэ плаціна і запруда ў былой шляхецкай сядзібы О’Руркаў.

Асноўныя прытокі — Беніца, Ляхаўка (справа) і Лешчанка (злева).

Упадае ў Нёман каля вёскі Мікалаева. Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні каля 10 метраў, хуткасць цячэння — 0,2 м/с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Фелікс III

**Фелікс III** (; памёр 1 сакавіка 492, Рым) — Папа Рымскі з 13 сакавіка 483 года па 1 сакавіка 492 года. Паходзіў са шляхетнай рымскай сям’і Аніцыяў. Фелікс быў пра-пра-прадзядуляй Папы Рыгора I. Ён быў удаўцом з дзвюма дзецьмі, калі быў абраны пераемнікам Папы Сімпліцыя ў 483 годзе.

Фелікс канфліктаваў з прадстаўнікамі ўсходніх цэркваў, адстойваючы рашэнні Халкідонскага сабора, ад якіх адмовіліся манафізіты. З-за таго што антыпапа Фелікс II не быў Папам, Фелікс III таксама можа звацца і Феліксам II.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Аніцыі
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя V стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы V стагоддзя
Грыгорый III (Папа Рымскі)

**Грыгорый III** (; 690 — 28 лістапада 741) — Папа Рымскі з 18 сакавіка 731 года па 28 лістапада 741 года. Святы Рымска-каталіцкай царквы.

## Біяграфія 
Знаходзіўся на папскім стальцы ў перыяд актыўнага распаўсюджвання хрысціянства і рымскай культуры сярод германскіх паганскіх плямёнаў. У той перыяд таксама адбываліся войны супраць арабаў, у якіх вызначыўся франкскі маёрд Карл Мартэл, які спыніў у бітве пры Пуацье ў 732 годзе далейшае прасоўванне арабаў у Еўропу.

Калі ў 737 годзе памёр франкскі кароль Тэадорых IV, Папа прапанаваў Карлу заняць прастол, але той адмовіўся, за што Папа назваў яго: «Амаль кароль!». Грыгорый III быў у добрых адносінах з Мартэлам, і нават даў яму тытул рымскага «патрыцыя», гэта значыць ахоўніка Рыма.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пачаткі артыкулаў пра Папаў Рымскіх
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Італіі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя VIII стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VIII стагоддзя
Надзея Валер’еўна Скардзіна

{{Біятланіст
 |Імя                       = Надзея Скардзіна
 |Фатаграфія                = Скардино1.JPG
 |Поўнае імя                = Надзея Валер’еўна Скардзіна
 |Арыгінальнае імя          = 
 |Мянушка                   = 
 |Грамадзянства             = 
 |Дата нараджэння           = 
 |Месца нараджэння          = 
 |Дата смерці               = 
 |Месца смерці              = 
 |Пражыванне                = Мінск, Беларусь
 |Рост_Вага                 = 160 см/51 кг
 |Захапленні                = хадзіць у паходы,скалалажанне і валейбол
 |Алімпійскі чэмпіён        = 
 |Чэмпіён свету             = 
 |Кубак свету               = 
 |Кубак свету-індывідуальна = 
 |Кубак свету-спрынт        = 
 |Кубак свету-праследаванне = 
 |Кубак свету-мас        = 
 |Сезон                  = 2012/2013
 |Стойка                 = 93,99%
 |Лежня                  = 90,71%
 |Дакладнасць               = 92,35%
 |Гонак                  = 
 |Перамог                  = 
 |Подыумаў               = 6 (Выява:Gold medal icon.svg x 1 + Выява:Silver medal icon.svg x 1 + Выява:Bronze medal icon.svg x 4) 
 |Подыумаў у эстафетах   = 7 (Выява:Gold medal icon.svg x 1 + Выява:Silver medal icon.svg x 3 + Выява:Bronze medal icon.svg x 3)
 |Медалі                 =

{

}
}}

**Надзе́я Вале́р’еўна Скардзі́на** (, Ленінград, РСФСР) — беларуская біятланістка, алімпийская чэмпіёнка ў эстафеце на Алімпійскіх гульнях у Пхенчхане. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2018).

## Біяграфія 
Бронзавая прызёрка Чэмпіянату свету па біятлоне ў эстафеце. Удзельніца Алімпійскіх гульняў, прызёрка Кубка свету па біятлоне. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2014 у Сочы ў індывідуальнай гонцы на 15 км.

29.11.2017 Надзея Скардзіна выйграла індывідуальную гонку на 15 км на першым этапе Кубка свету 2017/18, што праходзіў у шведскім Эстэрсундзе. Падчас наступнай 15-кіламетровай  гонкі 11.1.2018 ў нямецкім Рупольдзінгу Надзея Скардзіна фінішавала сёмай. Але гэтага аказалася дастаткова, каб утрымаць першае месца агульнага заліку, і беларуска здабыла малы Крышталёвы глобус.

29 кастрычніка 2020 года Надзея падпісала ліст спартсменаў супраць гвалту і за адстаўку А. Лукашэнка

## Агульны залік Кубка свету 
* сезон 2007—2008, нумар 70
* сезон 2008—2009, нумар 38
* сезон 2009—2010, нумар 30
* сезон 2010—2011, нумар 24
* сезон 2011—2012, нумар 40
* сезон 2012—2013, нумар 18
* сезон 2013—2014, нумар 17
* сезон 2014—2015, нумар 12
* сезон 2015—2016, нумар 19
* сезон 2016—2017, нумар 18 
* сезон 2017—2018, нумар 18 

## Спасылкі 
* Профіль IBU
* Анкета на сайце Беларускай Федэрацыі біятлона 
* Інтэрв’ю на партале sportonlinetv.com

Катэгорыя:Біятланісткі Беларусі
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па біятлоне
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2018 года
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Луцый III

**Луцый III** (, свецкае імя **Убальда Алючыньёлі** (); 1097, Лука — ) — Папа Рымскі з 1 верасня 1181 года па 25 лістапада 1185 года.

## Біяграфія 
Ураджэнец незалежнай рэспублікі Лукі, цыстрэрцыянец. Прызначаны кардыналам Папам Інакенціем II, уплывовым кардыналам у часы Папы Аляксандра III. Пасля абрання Папам жыў у Рыме з лістапада 1181 па сакавік 1182 года, аднак сваркі паміж мяшчанамі прымусілі яго правесці амаль увесь свой пантыфікат у іншых гарадах, як то Велетры, Ананьі і Верона.

Меў спрэчкі з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Фрыдрыхам I Барбаросам аб правілах атрымання ў спадчыну зямель графства Тасканскага. У лістападзе 1184 года правёў сінод у Вероне, дзе былі асуджаны ерэтыкі ад катараў, патарэнаў, вальдэнсаў і арнальдыстаў, якіх падвергнулі анафеме, што дало пачатак дзейнасці інквізіцыі.

У 1185 годзе пачаў падрыхтоўку да Трэцяга крыжовага паходу ў адказ на заклікі Балдуіна IV Іерусалімскага.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія