Готфрыд Лейбніц

**Го́тфрыд Ві́льгельм Ля́йбніц** або **Ле́йбніц** ( або , МФА:  або ;  — ) — саксонскі філосаф, логік, матэматык, механік, фізік, юрыст, гісторык, дыпламат, багаслоў i крэацыяніст, вынаходнік і мовазнавец, замежны член Французскай Акадэміі навук.
* У механіцы ўвёў паняцце «жывой сілы» (правобраз сучаснага паняцця кінетычнай энергіі) і сфармуляваў закон захавання энергіі; Лейбніц з’яўляецца таксама аўтарам сучаснай фармулёўкі закона тоеснасці; ён увёў тэрмін «мадэль». Лейбніц выказаў ідэю пра ператварэнне адных відаў энергіі ў іншыя, стварыў тэорыю гістарычнага паходжання моў і даў іх генеалагічную класіфікацыю, з’явіўся адным са стваральнікаў нямецкага філасофскага і навуковага лексікона у сям’і прафесара філасофіі маралі (этыкі) Лейпцыгскага ўніверсітэта Фрыдрыха Лейбнюца ( ці ) (1597—1652) і Катарыны Шмук (), якая была дачкой выбітнага прафесара юрыспрудэнцыі. Бацька Лейбніца быў серба-лужыцкага паходжання. Па матчынай лініі Готфрыд Вільгельм Лейбніц, відаць, меў чыста нямецкіх продкаў. Лейбніцу не было і сямі гадоў, калі ён страціў бацьку; яго бацька памёр, пакінуўшы пасля сябе вялікую асабістую бібліятэку. Лейбніц расказваў. Ён пераканаў бы ў гэтым выхавальнікаў Лейбніца, калі б выпадковым чынам сведкам гэтай гутаркі не апынуўся адзін навуковец, які жыў па суседстве і шмат вандраваў, сябар гаспадароў дома; паражаны незычлівасцю і дурасцю настаўніка, які мераў усіх адной мерай, ён стаў, наадварот, даводзіць, як было б недарэчна і недарэчна, калі б першыя пробліскі генію былі прыгнечаны суровасцю і грубіянствам настаўніка.

Бібліятэка бацькі дазволіла Лейбніцу вывучыць шырокі спектр перадавых філасофскіх і тэалагічных прац, да якіх ён мог бы мець доступ толькі ў студэнцкія гады. Да дзесяці гадоў Лейбніц вывучыў кнігі Цыцэрона, Плінія, Герадота, Ксенафана і Платона. У веку 12 гадоў Лейбніц быў ужо знаўцам лаціны; ва ўзросце 13 гадоў у яго выявіўся паэтычны талент, якога ў ім ніхто не падазраваў, прытым на кожны выпадак адмыслова паспрабаваў унікнуць хоць бы адзінага збегу галосных; яго верш выклікаў ухваленні настаўнікаў, якія прызналі Лейбніца выбітным паэтычным талентам (паводле іншых дадзеных — ва ўзросце 15 гадоў), Готфрыд сам паступіў у той жа Лейпцыгскі ўніверсітэт, дзе некалі працаваў яго бацька. Па ўзроўні падрыхтоўкі Лейбніц значна перасягаў многіх студэнтаў старэйшага ўзросту, у якім бараніў наміналістычную навуку пра рэальнасць індывідуальнага, і атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1664 годзе — ступень магістра філасофіі. Дысертацыя была прысвечана разбору пытання пра заблытаныя юрыдычныя справы і звалася «*Пра заблытаныя судовыя выпадкі*» («*De asibus perplexis injure*»). Абарона адбылася 5 лістапада 1666 года; эрудыцыя, выразнасць выкладу і прамоўніцкі талент Лейбніца выклікалі ўсеагульнае захапленне; экзаменатары былі гэтак захоплены красамоўствам Готфрыда, што прасілі яго застацца пры ўніверсітэце. У гэтым жа годзе Лейбніц атрымаў ступень ліцэнцыята. За пэўны гадавы пенсіён яму было даручана весці пратаколы таварыства, і Лейбніц на працягу некаторага часу быў сакратаром таварыства, вёў пратаколы, займаўся алхімічнымі доследамі, запісваючы іх вынікі, і рабіў эксцэрпцыі са знакамітых алхімічных кніг; многія члены таварыства нават звярталіся да Лейбніца за звесткамі, а ён, у сваю чаргу, за вельмі кароткі час засвоіў усю патрэбную інфармацыю. З 1672 па 1676 гады Лейбніц быў у Парыжы, дзе меў зносіны з Мальбраншам і Чырнгаузенам. Да вандравання ў Францыю Лейбніца заахвоціла надзея схіліць Людовіка XIV да заваявання Егіпта, якое павінна было адцягнуць славалюбівыя задумы Францыі ад нямецкіх земляў і ў той жа час нанесці ўдар турэцкай магутнасці. У сваім «егіпецкім праекце» Готфрыд Лейбніц пісаў наступнае:

Францыя дамагаецца гегемоніі ў хрысціянскім свеце. Найлепшым сродкам для дасягнення гэтай мэты з’яўляецца заваяванне Егіпта. Няма экспедыцыі лягчэйшай, бяспечнай, учаснай і здольнай падняць вышэй марскую і гандлёвую магутнасць Францыі. Французскаму каралю варта ўзяць прыклад з паходаў Аляксандра Македонскага. Са спрадвечных часоў Егіпет, старажытная краіна, поўная дзіваў і мудрасці, мела высокае сусветнае значэнне. Гэта значэнне выяўлялася шмат раз на эпоху персідскіх, грэцкіх, рымскіх і арабскіх сусветных войн. З імем Егіпта злучаны імёны найвялікшых заваёўнікаў: Камбіз, Аляксандр, Пампей, Цэзар, Антоній, Аўгуст, Амар — усе дамагаліся ўладанняў Ніла.

Па шляху з Парыжа ў Германію Готфрыд Вільгельм Лейбніц сустракаўся ў Галандыі са Спінозай.

.]]

### Навуковая дзейнасць 
У 1666 годзе Готфрыд Вільгельм Лейбніц напісаў адно са сваіх шматлікіх складанняў — «*Пра мастацтва камбінаторыкі*» («*De arte kombinatoria*»). Апярэдзіўшы час на два стагоддзі, 21-гадовы Лейбніц задумаў праект матэматызацыі логікі. Лейбніц шматкроць вяртаўся да задання «матэматызацыі» фармальнай логікі, спрабуючы прымяняць пры гэтым арыфметыку, геаметрыю і камбінаторыку — вобласць матэматыкі, асноўным стваральнікам якой з’яўляўся ён сам; матэрыялам для гэтага яму служыла традыцыйная сілагістыка, што дасягнула да таго часу высокай ступені дасканаласці.

Лейбніц вынайшаў уласную канструкцыю арыфмометра, значна лепш паскалеўскай, — ён умеў выконваць множанне, дзяленне, выманне квадратных і кубічных каранёў, сам Лейбніц спачатку зваў яго проста сумай.

Па меры развіцця аналізу высветлілася, што сімволіка Лейбніца, у адрозненне ад ньютанаўскай, выдатна падыходзіць для пазначэння шматразовага дыферэнцыявання, частковых вытворных і г.д. На карысць школе Лейбніца ішла і яго адкрытасць, масавая папулярызацыя новых ідэй, што Ньютан рабіў вельмі неахвотна.

У 1676 годзе неўзабаве пасля смерці курфюрста Майнцскага Лейбніц перайшоў на службу да герцага Эрнэста-Аўгуста Браўншвейг-Люнебургскага (Гановер). Ён адначасна выконваў абавязкі саветніка, гісторыка, бібліятэкара і дыпламата; гэты пост ён не пакідаў да канца жыцця. Па даручэнні герцага Лейбніц пачаў працаваць над гісторыяй роду Гвельфаў-Браўншвейгаў. Ён працаваў над ёй больш за трыццаць гадоў і паспеў давесці яе да «цёмных вякоў».

Тым часам Лейбніц працягнуў матэматычныя даследаванні, адкрыў «асноўную тэарэму аналізу», мяняўся з Ньютанам некалькімі ласкавымі лістамі, у якіх прасіў вытлумачыць невыразныя месцы ў тэорыі шэрагаў. Ужо ў 1676 годзе Лейбніц у лістах выказаў асновы матэматычнага аналізу. Аб’ём яго ліставання каласальны.

У 1682 годзе Лейбніц заснаваў навуковы часопіс «*Acta Eruditorum*», які згуляў значную ролю ў шыранні навуковых ведаў у Еўропе. Готфрыд Вільгельм змясціў у гэтым часопісе мноства артыкулаў па ўсіх галінах ведаў, пераважна па юрыспрудэнцыі, філасофіі і матэматыцы. Апроч таго, ён друкаваў у ім выманні з розных рэдкіх кніг, а таксама рэфераты і рэцэнзіі на новыя навуковыя складанні і ўсяляк спрыяў прыцягненню новых супрацоўнікаў і падпісантаў. ейбніц прыцягваў да даследаванняў сваіх вучняў — братоў Бернулі, Якаба і Іагана.

У 1698 годзе памёр герцаг Браўншвейгскі, заснаваў Берлінскую Акадэмію навук і стаў яе першым прэзідэнтам. Падчас урачыстасцей у 1711 годзе, прысвечаных вяселлю спадчынніка прастола Аляксея Пятровіча з прадстаўніцай кіравальнага гановерскага дома, прынцэсай Браўншвейгскай Сафіяй Хрысцінай, адбылася іх другая сустрэча. Вядома таксама, што Ньютан стварыў сваю версію матэматычнага аналізу, «метаду флюксій» («флюксія» () — тэрмін Ньютана; спачатку пазначалася кропкай над велічынёй; тэрмін «флюксія» азначае «вытворная»), не пазней 1665 года, хоць і апублікаваў свае вынікі толькі праз шмат гадоў; Лейбніц жа першым сфармуляваў і апублікаваў «вылічэнне бясконца малых» і распрацаваў сімволіку, якая аказалася гэтак зручнай, што яе выкарыстоўваюць і на сённяшні дзень.

У 1693 годзе, калі Ньютан, нарэшце, апублікаваў першы кароткі выклад сваёй версіі аналізу, ён памяняўся з Лейбніцам сяброўскімі лістамі. Ньютон паведаміў:

Наш Валіс далучыў да сваёй «Алгебры», якая толькі што з’явілася, некаторыя з лістоў, якія я пісаў да цябе ў свой час. Пры гэтым ён запатрабаваў ад мяне, каб я выклаў адкрыта той метад, які я ў той час схаваў ад цябе перастаноўкай літар; я зрабіў гэта коратка, як толькі мог. Спадзяюся, што я пры гэтым не напісаў нічога, што было б табе непрыемна, калі ж гэта здарылася, то прашу паведаміць, таму што сябры мне даражэй матэматычных адкрыццяў.

Пасля з’яўлення першай падрабязнай публікацыі аналізу Ньютана (матэматычны дадатак да «Оптыкі», 1704) у часопісе Лейбніца «*Acta eruditorum*» з’явілася ананімная рэцэнзія з абразлівымі намёкамі ў адрас Ньютана; рэцэнзія ясна паказвала, што аўтарам новага вылічэння з’яўляецца Лейбніц, але сам Лейбніц наважна адмаўляў, што рэцэнзія складзена ім, аднак гісторыкі знайшлі чарнавік, напісаны яго почыркам. Сябры Ньютана, са свайго боку, звінавацілі ў плагіяце самога Лейбніца; паводле іх версіі, падчас знаходжання ў Лондане (1676) Лейбніц у Каралеўскім таварыстве азнаёміўся з неапублікаванымі працамі і лістамі Ньютана, пасля чаго выкладзеныя там ідэі Лейбніц апублікаваў і выдаў за свае.

Спрэчка паміж Лейбніцам і Ньютанам пра навуковы прыярытэт стала вядома як «найболей ганебная звада ва ўсёй гісторыі матэматыкі». Гэта звада двух геніяў дорага абышлася навуцы: англійская матэматычная школа неўзабаве звяла на цэлае стагоддзе.

### Апошнія гады 
[thumb|250px|[Дом Лейбніца (Гановер), у якім ён жыў з 29 верасня 1698 года аж да сваёй смерці 14 лістапада 1716 года.]]
Апошнія гады жыцця Лейбніца прайшлі сумна і неспакойна.

Ніхто са світы гановерскага герцага не праводзіў Лейбніца ў апошні шлях, за труной ішоў толькі яго асабісты сакратар. Берлінская акадэмія навук, заснавальнікам і першым прэзідэнтам якой ён быў, не звярнула ўвагі на яго смерць, аднак праз год  прамовіў вядомую прамову ў яго памяць перад членамі Парыжскай акадэміі навук.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
### Біяграфія 
* 
*  (Слово о сущем; Т.75).
* 
* 

### Філасофія Лейбніца 
* Аудиокниги по философии Г. В. Лейбница
* Альманах «Философский век». «Лейбниц и Россия».  СПб., 1996.
* 
* 
*  С.X + 366.
* 
* 
* 
* 
* 
*  Репринт — СПб., 2007.

### Навуковая дзейнасць 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 2. Математика XVII столетия. (1970) 
* 

### Палітычныя і прававыя погляды 
* 
* 

## Спасылкі 
* «История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина
* Собр. соч. Лейбница в 4-х томах (Изд. «Мысль», серыя «Филос. Наследие», т. 85, 87, 92, 109. — М.: 1982, 1983, 1984, 1989)
* Аудиокниги Лейбница на русском языке (из сборника сочинений в 4-х томах)
* Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz
* Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz
* Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Gottfried Wilhelm Leibniz
* Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua: Gottfried Wilhelm von Leibniz
* Virtual International Authority File: Gottfried Wilhelm Leibniz
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz
* Internet Encyclopedia of Philosophy: «Leibniz: Metaphysics»

Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы нямецкай філасофскай школы
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філосафы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Логікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Юрысты Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Дыпламаты Германіі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі
Катэгорыя:Выпускнікі Нюрнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы