Скульптура Беларусі

## Скульптура і дробная пластыка 
Шматлікія помнікі мастацтва IX—X стст. адлюстроўваюць язычніцкія магічныя ўяўленні ўсходніх славян. У іх дахрысціянскіх вераваннях абогатвараліся сонца і месяц, горы і камяні, азёры і рэкі, дрэвы і гаі, а таксама жывёла: коні, быкі, мядзведзі.

Богі, якія ўвасаблялі стыхійныя з’явы прыроды, часта падаваліся ў выглядзе людзей. На першым месцы сярод іх быў Пярун — бог грому, маланкі і, верагодна, земляробства. У Полацку на левым беразе ракі Палаты, паводле паданняў, знаходзілася капішча Перуна і стаялі язычніцкія ідалы.

Бог сонца быў таксама вядомы пад назвамі Хорс, Дажбог, Купала і Ярыла. Аўтар «Слова пра паход Ігараў», характарызуючы полацкага князя Усяслава, гаворыць, што ён воўкам перабягаў шлях вялікаму Хорсу. Гэта значыць, што слава князя сапернічала са славай самога бога сонца.

Рамеснікі Кіеўскай Русі выраблялі стылізаваныя шахматныя фігуры па ўсходніх узорах. Большасць фігур мела форму цыліндрыкаў, конусаў, пірамідак. Касцяныя фігуркі коней рабіліся ў XII ст. у выглядзе цыліндрыка з адным бакавым выступам у верхняй частцы, які сімвалізаваў галаву. Такія фігуры знойдзены ў Навагрудку і Тураве. Цыліндрыкі з двума бакавымі выступамі ўяўлялі шахматную фігуру слана. Яны знойдзены ў Друцку. Ладдзю ў старажытнасці арабы называлі рухам па пазве фантастычнай птушкі з персідскага казачнага эпасу. Звычайна яе рабілі з двума ўзнятымі крыламі. Шахматная фігура мела ўнізе прамавугольную аснову, а зверху — два выступы. Шахматная ладдзя «рух» XII ст. знойдзена ў Копысі. Яна нагадвае сярэдневяковы арабскі «рух», але мае і свае асаблівасці. Касцяная фігурка аналагічнага характару выяўлена і ў Ваўкавыску. Бясспрэчна падабенства гродзенскай ладдзі з вядомым у XII ст. на Русі асобым тыпам судна, так званым насадам, прыстасаваным для бою на вузкіх рэках. У Ваўкавыску была знойдзена таксама ўнікальная для шахмат XII ст. касцяная пешка, якаяўяўляе сабой мініяцюрную скульптурку барабаншчыка на трохвугольнай аснове.

Блізкая па манеры выканання да апісаных шахматных фігур знаходка XII ст. з Навагрудка — капавушка, на якой змешчана выява старажытнага музыкі, што іграе на струнным шчыпковым інструменце. Заходнія тэндэнцыі прасочваюцца ў агульнай трактоўцы каржакаватых фігур, падкрэсленай лінейнасці, характэрнай перадачы складак адзення.
 XII ст., выяўлены на тэрыторыі вакольнага горада Пінска]]

На тэрыторыі вакольнага горада старажытнага Пінска знойдзены абразок Спаса Эмануіла, які, магчыма, зроблены ў Візантыі ці мясцовым майстрам пад моцным візантыйскім уплывам. Разьба выканана ў даволі высокім рэльефе, характар якога і асаблівасці трактоўкі твару нагадваюць лепшыя ўзоры візантыйскай пластыкі эпохі неакласіцызму. На другім баку абразка — выява апостала Пятра. Выявы пабудавапы на традыцыях аб'ёмаў, фігуры пластычныя, разьба барэльефна-гарэльефная.
, XII ст.]]
Да вялікай групы вырабаў меднага ліцця палежаць літыя бронзавыя крыжы-энкалпіёны XII—XIII стст., якія складаюцца з дзвюх частак і апрача сваёй асноўнай функцыі, звязанай з культам, выкопвалі ролю ўпрыгожанняў. Энкалпіёны насілі паўзверх адзення. У больш позніх вырабах рэльеф меншы, а выявы амаль плоскія. Літыя бронзавыя энкалпіёны знойдзены ў Друцку, Мінску, Полацку, Гродна, Навагрудку, Тураве, Магілёве, Брэсце, Мсціславе, а таксама на Маскавіцкім гарадзішчы каля Браслава Значная іх частка, верагодна, зроблена ў Кіеве, але не выключана, што некаторыя створаны і мясцовымі майстрамі па кіеўскіх мадэлях. Заслугоўваюць увагі два абразкі з выявамі Маці Божай Агіясарытысы і святога з раздвоснай барадой, магчыма, Кірылы Тураўскага. Тая акалічнасць, што іконаграфічны тып Агіясарытыса прадстаўлены абразкамі з Мінска, Турава і пячаткай з Полацка, дазваляе гаварыць аб характэрных асаблівасцях дробнай пластыкі старажытных зямель Беларусі.

Для XIV ст. характэрны чатырохканцовы роўнабаковы крыж з медальёнамі на канцах, у якіх змяшчаліся выявы розных святых. Найбольш папулярнымі былі святыя, якія ў царкоўнай літаратуры і народных павер'ях лічыліся абаронцамі ад д’ябальскай сілы, хвароб, ваеннай і дарожнай небяспекі, «абаронцамі не столькі грамадскай, гаспадарчай, вытворчай дзейнасці, колькі самога чалавека, яго дабрабыту» (папрыклад, архангел Сіхаіл, якога, паводле царкоўных пісанняў, Бог паслаў на дапамогу Сісінію — галоўнаму збавіцелю ад усялякіх хвароб) Крыжы-энкалпіёны з выявай архангела Сіхаіла ў доўгім адзенні і з жэзлам у руках знойдзены на Мсціслаўскім дзядзінцы і гарадзішчы.

У старажытнабеларускай пластыцы XV—XVI стст. знаходзяць адлюстраванне ідэі абароны радзімы, воінскага подзвігу, якія ўвасабляліся у вобразах святых воінаў Барыса, Глеба, Юрыя Пераможцы. Так, на бронзавым абразку са Слаўгарада Магілёўскай вобласці паказаны Юрый на кані з дзідай у руках.

Да XV ст. адносіцца рэдкі ўзор разьбы па каменю — абразок Жыровіцкай Маці Божай з яшмы. На жаль, ён вельмі дрэнна захаваўся, таму аб яго мастацкіх якасцях меркаваць даволі цяжка. Кампазіцыі абразка «Святы» — «Раство Хрыстова», «Праабражэнне», «Ушэсце», «Успенне Маці Божай» — ілюструюць важнейшыя этапы зямнога шляху ўвасобленай Прамудрасці, дапаўняюць змест абразка «Прамудрасць ствары сабе храм» і знаходзяцца з ім у арганічнай узаемасувязі.

Рэльефны абразок Жыровіцкай Маці боскай.png|Абраз Маці Божай Жыровіцкай. XV ст.
Абразок двухрадны з Турава 16 ст. Інстытут гісторыі АН БССР.jpg|Абразок двухрадны з Турава XVI ст. Інстытут гісторыі НАНБ
Прамудрасць ствары сабе храм і Святы.jpg|Майстар поп Ананія. Двухбаковая ікона: Прамудрасць ствары сабе храм; Святы. Каля 1517 - 1525 гг. Санкт-Пецярбург, Дзяржаўны Рускі музей.
Прамудрасць ствары сабе храм. Прарысоўка. Парыж.jpg|Прамудрасць ствары сабе храм. Прарысоўка драўлянага разнога абраза, які знаходзіўся ў калекцыі Бланжы ў Парыжы.

» з Галубічаў. НММ РБ]]
У канцы XIV—XV стст. у беларускай скульптуры ўзмацняецца ўплыў заходнееўрапенскага мастацтва, што было выклікана складанай унутранай і знешняй палітыкай Вялікага Княства Літоўскага, шматлікімі войнамі, прапікненнем каталіцтва, якое стала асабліва адчувацца пасля заключэння Крэўскай уніі 1385 года. У беларускіх землях пачынае пашырацца каталіцкае землеўладанне, будуюцца касцёлы і кляштары: у Гайне (1387), Мінску, Брэсце (каля 1390), у 1409 г. каталіцкай царкве аддаецца Бездзеж і г. д.

Самы ранні помнік, што захаваўся на тэрыторыі Беларусі,— «Распяцце» (XIV ст.) з Галубічаў Віцебскай вобласці — адзначаны рысамі раманскага стылю.

Асобныя скульптуры, выкананыя над уплывам раманскага стылю, захаваліся і за межамі Беларусі, яркі прыклад — скульптура Міколы Мажайскага. Плоскасная трактоўка спедчыць аб тым, што скульптура была зроблена па заказу рускага горада, але, відаць, з удзелам беларускіх майстроў.

Рэмінісцэнцыя познегатычнага «ламанага» стылю ў беларускай скульптуры канца XVI ст. абумоўлены надыходам Контррэфармацыі, якая праходзіла ў Беларусі ў форме насаджэння каталіцтва і ўніяцтва. Але гэтыя рэмінісцэнцыі не затрымліваюць развіццё рэнесансу, як гэта было, напрыклад, у Германіі. У мастацкай культуры Беларусі познегатычныя традыцыі арганічна спалучаюцца з рэнесанснымі, утвараючы своеасаблівы сплаў. Гэта пацвярджае думку М. Шчакаціхіна, які ў свой час адзначаў, што гатычныя формы доўга трымаліся ў культуры Беларусі і зніклі толькі ў пачатку XVII ст. пад магутным націскам барока. На мяжы позняй готыкі і рэнесансных тэндэнцый полацкім майстрам створана скульптура Св. Рыгора Багаслова (пачатак XVI ст.), рысы якой таксама ўласцівы і скульптурам Ганны і Іаакіма з в. Здзітава (сярэдзіна XVI ст.).

Маці Божая. Мсцібава.jpg|Маці Божая
Апостал Ян. Мсцібава.jpg|Апостал Ян
Скульптура Святога Гжэгажа з Полацка.jpg|Святы Рыгор Багаслоў
Святая Ганна, драўляная фігура.JPG|Святая Ганна са Здзітава. НММ РБ
Святы Іаакім, драўляная фігура.JPG|Святая Іаакім са Здзітава. НММ РБ

## Рэнесанс 
У XVI ст. беларускую культуру фарміруе эканамічнае, сацыяльна-палітычнае і ідэйнае жыццё грамадства, у якім праяўляюцца некаторыя характэрныя рысы Адраджэння. Яны знаходзяць адлюстраванне ў літаратуры, архітэктуры, жывапісе, гравюры, а таксама ў скульптуры. Гэта можна заўважыць у выбары тыпажу, у імкненні выявіць формы чалавечай фігуры, пільнай увазе да бытавых абставін. Вобразам надаюцца рысы індывідуальнасці, спакойнай упэўненасці ва ўласнай годнасці, у выявах дапускаецца больш свабоды. Пластыка становіцца аб'ёмнай, рэльеф шматпланавым, прасторавым, фон ператвараецца ў архітэктурны пейзаж.

Пад уплывам рэнесансу значныя змены адбываюцца ў афармленні храмаў. На змену створкавым рэтаблям прыходзяць прысценныя ярусныя алтары, дзе змяшчаюцца парныя скульптуры. Традыцыі Адраджэння назіраюцца ў скульптурах «Кацярына Александрыйская», «Лізавета Венгерская», «Святы ў рыцарскіх даспехах», «Казімір» з пас. Шарашова Брэсцкай вобласці, у кампазіцыі «Ганна, Марыя з дзіцем» з Нясвіжа, ад якой захаваўся фрагмент «Марыя з дзіцем» (канец XVI ст.). У жыццёвай напоўненасці вобразаў, якія сцвярджаюць зямную, рэальную прыгажосць маці і дзіцяці, у яснасці пластычнай мовы і выскароднай стрыманасці эмоцый — рэнесансная сутнасць гэтай скульптуры.

Апостал, драўляная фігура.JPG|Апостал з Шашашова. Канец XVI ст. НММ РБ
Святая Кацярына Александрыйская.JPG|Святая Кацярына Александрыйская
Святая Елізавета Венгерская.JPG|Святая Лізавета Венгерская
Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|Марыя з дзіцем з Нясвіжа. НММ РБ

]]
Мясцовыя майстры творча засвойваюць дасягненні еўрапейскага мастацтва, трансфармуюць яго ў адпаведнасці з гістарычнымі ўмовамі, эстэтычнымі канцэпцыямі свайго часу, уяўленнямі і густамі свайго народа. Ва ўзаемадзеянні мноства мастацкіх тэндэнцый адбываецца фарміраванне мясцовай школы разьбы, дзе інтэнсіўна развіваюцца рэалістычныя тэндэнцыі. Яскравы прыклад — царская брама з в. Варанілавічы Гродзенскай вобласці (апошняя чвэрць XVI ст.).

### Надмагільная пластыка 
Традыцыі Адраджэння аказваюць значны ўплыў і на развіццё надмагільнай скульптуры, якая даволі шырока бытавала ў Беларусі ў XVI ст. Імкненне захаваць свой вобраз для будучых пакаленняў, зацвердзіць прэстыж свайго роду, ушанаваць памяць памёрлых адпавядала духу новага гуманістычнага светаўспрымання, духу новага часу. Сярод тагачаснай арыстакратыі шырокае распаўсюджанне набывае памінальны культ. Пахаванню надаецца вялікая ўрачыстасць і пампезнасць. Труна звычайна ставілася ў храме на ўпрыгожаны пастамент, над ёй узвышаліся пышныя жалобныя сені, у галавах труны размяшчаўся пахавальны партрэт, які потым манціраваўся ў касцёле. Пад ім або замест яго клаліся каменныя або жалезныя пліты з тэкстам пра жыццё памерлага, яго гербам, выявамі ўкленчаных каля раскрыжавання, евангельскімі сцэнамі (у касцёлах у Ружанах, Будславе, Воўпе, Нясвіжы, Міры, Дзятлаве і інш.).

Культ і культуру надмагільнай пластыкі прынеслі італьянскія майстры, дзейнасць якіх садзейнічала далейшаму развіццю гэтага віду мастацтва. Італьянскіх майстроў запрасіў у Кракаў для будаўніцтва капліцы-маўзалея ў 1520 г. вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт I. Сын Жыгімонт I — Жыгімонт II Аўгуст і мясцовыя магнаты падтрымлівалі мастакоў рэнесанснай арыентацыі. Па яго заказе Падавана сумесна з Цыні стварыў помнік яго першай жонцы Лізавеце Аўстрыйскай. Яму таксама было даручана стварэнне надмагільнага помніка і другой жонцы Жыгімонта Аўгуста — Барбары Радзівіл. Прыклад Жыгімонта пачалі пераймаць і некаторыя магнаты.

Надмагіллі выконваліся з мармуру, пясчаніку або вапняку і змяшчаліся ў храмах часта каля алтара. Значная частка іх была сканцэнтравана ў Вільні — традыцыйным месцы пахавання буйных феадалаў і вышэйшага духавенства. Больш сціплыя помнікі знаходзіліся ў шматлікіх культавых збудаваннях па ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.

Мастак толькі ў рэдкіх выпадках працаваў адзін. Як правіла, ён кіраваў майстэрняй і карыстаўся паслугамі вучняў і памочнікаў. Найбольшая колькасць майстроў зпаходзілася ў Вільні — буйным цэнтры рэнесанснай культуры. Але і пры дварах знакамітых магнатаў працавалі скульптары, якія стварылі шмат надмагілляў і ўнеслі пэўны ўклад у развіццё мемарыяльнай скульптуры Ад гэтага твора ўцалеў толькі асноўны рэльеф з выявай нябожчыка. Альбрэхт Гаштольд адлюстраваны як воін, рыцар, абаронца Айчыны. У мастацкім рашэнні гэтага помніка спалучаюцца розныя канцэпцыі. З аднаго боку, ён набліжаецца да італьянскіх надмагілляў з адлюстраваннем памерлага, які ляжыць на смяротным ложы, з другога — да паўднёвагерманскіх барэльефаў, дзе паказваюцца закаваныя ў латы памерлыя са сцягам у руках. 

Надмагілле Паўла Гальшанскага, створанае ў майстэрні Падавана прыкладна каля 1550 г., вызначаецца іншым стылявымі асаблівасцямі і сведчыць пра далейшае развіццё кампазіцыйнай пабудовы надмагільных номнікаў.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі амаль не захаваліся надмагільныя помнікі XVI ст. Прычына таму — частыя войны, пажары, знішчэнні. У сувязі з перабудовай храма некаторыя помнікі неаднаразова перарабляліся, пераносіліся з месца па месца, губляючы свой першапачатковы выгляд. Сярод захаваных — мармуровы помнік з выявай спячага дзіцяці з Мірскага замка, які захоўваецца ў Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі, і надмагільны рэльеф сына Мікалая Радзівіла Сіроткі — Мікалая Крыштофа Радзівіла, які памёр у раннім дзяцінстве, у нясвіжскім касцёле Божага Цела. 

## Крыніцы 
## Спасылкі