Рэйтан. Заняпад Польшчы

**«Рэйтан на сойме 1773 года»** () — карціна, напісаная Янам Матэйка пад назвай «Рэйтан на сойме 1773 года» ў 1866 годзе і паказвае падзеі красавіка 1773 года, калі Тадэвуш Рэйтан спрабаваў сарваць сойм і не дапусціць падзелу Рэчы Паспалітай. Каб не выпусціць дэпутатаў з залы пасяджэнняў, Рэйтан лёг перад выхадам са словамі: *«Забіце мяне, не забівайце Айчыну!»*

## Сюжэт і персанажы карціны 
Сюжэт карціны апавядае аб сцэне, якая адбылася 21 красавіка 1773 года. У апошні трэці дзень працы «Падзельнага сейма», які праходзіў у Варшаве, сейм павінен быў ратыфікаваць падзел зямель Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй, Расіяй і Аўстрыяй. Цэнтральнай фігурай карціны з'яўляецца шляхціч Тадэвуш Рэйтан, які ў роспачы спрабуе прадухіліць ганебную для яго радзімы падзею. Рэйтану, які ляжыць у дзвярах, Адам Панінскі паказвае на рускіх грэнадзёраў, якія бачныя ў зале за дзвярыма. Злева ад Панінскага намаляваны Станіслаў Шчэнсны Патоцкі (якому ў той час быў 21 год і ў зале сейма яго не было). Справа ад Панінскага каронны гетман Францыск Ксаверы Браніцкі, які закрыў твар рукамі. Гэтыя трое, як раз збіраюцца ўвайсці ў залу сейма, каб падпісаць зневажальны для Рэчы Паспалітай дагавор.

У левай частцы палатна вылучаецца фігура Франца Салезія Патоцкага. Ён намаляваны ў сабаліным футры, у позе, нібыта ён ідзе з невідушчым позіркам і працягнуўшы рукі, як сляпы. На яго грудзях намаляваны Ордэн Белага арла. Салезій Патоцкі на самай справе ў гэты дзень быў ужо мёртвы, аднак Матэйка намаляваў яго на палатне як сімвал адчаю і бяссілля найбуйнейшых польскіх магнатаў. Справа бачная галава князя Караля Станіслава Радзівіла Пане Каханку.

Злева-ззаду ад Салезія Патоцкага бачная фігура караля польскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага, які трымае ў левай руцэ гадзіннік.

У левым вугле карціны намаляваны князь Міхаіл Фрэдэрык Чартарыйскі, які сядзіць. Справа ад яго ў расшпіленай сутане Міхал Ежы Панятоўскі, брат апошняга караля польскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Над усёй мізансцэнай высіцца партрэт рускай імператрыцы Кацярыны II з дзяржавай у руцэ. Аднак злева ад партрэта імператрыцы Матэйка намаляваў маладога чалавека, у правай руцэ якога заціснутая карабела ў ножнах, а ў левай канфедэратка. Гэты малады чалавек, сімвалізуе надзею на вызваленне Рэчы Паспалітай.

У ложы ў асяроддзі дзвюх дам намаляваны рускі пасол князь Мікалай Васільевіч Рапнін, з левага боку ад якога знаходзіцца княгіня Ізабэла Чартарыйская, палюбоўніца Рапніна. Гэта яшчэ адна гістарычная вольнасць, у гэты час паслом Расіі ў Польшчы ўжо быў барон Ота Магнус фон Штакельберг.

## Гісторыя карціны 
Нягледзячы на супраціўленне дзеячаў польскай эміграцыі ў Парыжы і, у прыватнасці, князя Адама Ежы Чартарыйскага і яго атачэння, карціна была паказана на выставе ў Парыжы ў 1867 годзе, дзе была ўзнагароджана залатым медалём.

Карціну для сваёй калекцыі набыў імператар Аўстрыі Франц Іосіф I. У 1918 годзе ўрад Польшчы выкупіў палатно і перадало яго ў калекцыю Каралеўскага замка ў Варшаве. У верасні 1939 года карціна перайшла ў рукі немцаў, і яны эвакуіравалі палатно з Варшавы ў 1944 годзе. Карціна была знойдзена ў жудасным стане ў нямецкай Сілезіі недалёка ад горада Яленя-Гура. Палатно было адноўлена на працягу трох гадоў рэстаўрацыйных работ.

## Літаратура 
*Юркевіч З.Ю. Як мог знікнуць твор пра наваградца  - Культура , 2015, №6
*
* 
*

Катэгорыя:Карціны Яна Матэйкі
Катэгорыя:Карціны са збораў Каралеўскага замка
Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты
Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта
Катэгорыя:Карціны 1866 года