Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925)

**Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925)** — дзейнасць беларускіх паўстанцаў супраць польскіх уладаў у Заходняй Беларусі. Цесна пераплецена з «актыўнай разведкай» савецкіх спецслужб. Антыпольскія сілы былі прадстаўлены камуністычнымі і эсэраўскімі фарміраваннямі. Першыя дзейнічалі пры падтрымцы савецкага кіраўніцтва, другія звязаны з беларускай эміграцыяй, літоўскімі і нямецкімі ўладамі. Абодва лагеры, нягледзячы на рознагалоссі, супрацоўнічалі ў барацьбе з Варшавай.

## Антыпольскія сілы 
Пасля Рыжскага мірнага дагавора 1921 года, які завяршыў польска-савецкую вайну, Заходняя Беларусь увайшла ў склад Польшчы. З лета 1921 года. Больш за тое, у студзені 1923 года пачаліся актыўныя кансультацыі беларускіх палітыкаў з мэтай каардынацыі ўзброенай дзейнасці. Перамовы вяліся ў Каўнасе, Мінску і Маскве.

Беларускімі эсэрамі кіраваў Цэнтральны Беларускі паўстанцкі камітэт (ЦБПК) на чале з членам ЦК БПС-Р У. Пракулевічам (адзін з кіраўнікоў Слуцкага паўстання 1920 года). Былі сфарміраваны чатыры паўстанцкія групы (I — віленская, II — ашмянская, III — браслаўская, IV — гродзенская.

Эсэры распаўсюдзілі сваю дзейнасць на Гарадзенскі, Бельскі і Беластоцкі паветы. Камуністы галоўным чынам актыўнічалі на Палессі, Новагародчыне і Віленшчыне. Першапачаткова, з сярэдзіны 1921 года, у заходнебеларускіх рэгіёнах дзейнічалі ячэйкі Кампартыі Польшчы, а на Віленшчыне — Кампартыі Літвы. У кастрычніку 1923 года была створана КПЗБ, якая і стала адказваць за партызанскі рух у краі. Паўстанцкія групы фарміраваліся ў БССР і складаліся пераважна з прафесійных чэкістаў. Пасля перасячэння мяжы каманды папаўняліся жыхарамі заходнебеларускіх зямель.

## Супрацьстаянне 
Да 1922 года ў партызанскіх атрадах у Заходняй Беларусі налічвалася каля 5—6 тысяч чалавек. Найбольш буйнымі атрадамі савецкай арыентацыі камандавалі С. Ваўпшасаў, К. Арлоўскі, В. Корж, А. Рабцэвіч, эсэраўскімі – Г. Шыманюк, В. Разумовіч (у гады савецка-літоўскай вайны ўзначальваў Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы). У 1922 годзе баевікі правялі 878 аперацый, у 1924—1925 гадах — 280. Яны падпальвалі сядзібы памешчыкаў, маёнткі асаднікаў і чыноўнікаў, ажыццяўлялі напады на паліцэйскія ўчасткі. Польскія ўлады вымушаныя былі ўвесці надзвычайнае становішча ў краі. Паўсюль дзейнічалі ваенна-палявыя суды, праводзіліся карныя экспедыцыі. Да 1923 года па палітычных артыкулах, у асноўным за ўдзел у антыпольскім руху, у турмы трапілі 1300 чалавек. Паражэнне руху было таксама выклікана рашэннем савецкіх уладаў у лютым 1925 года прыпыніць «актыўную разведку», у святле перамоваў паміж Масквой і Варшавай (акрамя таго, пасля 1923 года рэвалюцыйныя хваляванні ў Еўропе пайшлі на спад.

Пасля 1925 года барацьба ў Заходняй Беларусі набыла «рэвалюцыйна-дэмакратычны» характар, які спалучаў нелегальную і легальную дзейнасць. Узніклі першыя легальныя беларускія арганізацыі — Беларуская сялянска-работніцкая грамада, Таварыства беларускай школы і іншыя:
;1922
* 11 чэрвеня: 10 партызан захапілі і спалілі маёнтак «Добрае дрэва» Лунінецкага павета.
* З 15 чэрвеня па 6 жніўня: на тэрыторыі Гарадзенскага і Іліцкага паветаў было праведзена 9 баявых аперацый, падчас якіх паўстанцы разграмілі тры памешчыцкія маёнткі, спалілі палац князя Друцка-Любецкага, узарвалі два паравозы на вузкакалейнай дарозе французскай фірмы і чыгуначны мост, знішчылі на вялікім працягу чыгуначнае палатно на лініі Ліда — Вільня. Пры гэтым у адным з баёў было забіта 10 польскіх уланаў.
* Жнівень: байцамі Ваўпшасава ў сваім маёнтку прылюдна расстраляны польскі памешчык Вішнеўскі. У гэтым жа месяцы партызаны здзейснілі налёт на маёнтак «Шпакоўшчына» Іліцкай воласці памешчыка Бароўскага.
* 14 кастрычніка: партызаны спалілі маёнтак «Струга» Столінскага павета.
* Снежань: разгромлены паліцэйскі ўчастак у с. Ілья.
;1923
* 19 мая: 30 партызан разграмілі паліцэйскі ўчастак і ўпраўленне ў с. Чучавічы Лунінецкага павета.
* Май: на шашы Радашковічы — Краснае атрадам Залескага захоплены начальнік радашковіцкага паліцэйскага атрада паручнік Кухарскі з жонкай. Пазней адпушчаны.
* 27 жніўня: у ходзе налёту на с. Целяханы Косаўскага павета забітыя два паліцыянты і войт.
* 29 жніўня: дзесяць паўстанцаў напалі на маёнтак «Моладава» Драгічанскага павета.
* Верасень: байцы Арлоўскага здзейснілі налёт на цягнік на перагоне Буда — Баранавічы.
* 10 снежня: байцы Ваўпшасава напалі г. Давыд-Гарадок, разграміўшы паліцэйскі гарнізон.
;1924
* 18 мая: 29 паўстанцаў разграмілі паліцэйскі ўчастак у с. Крывічы Вілейскага павета.
* 2 чэрвеня: 50 баевікоў захапілі маёнтак «Агарэвічы» Круговіцкага гміна.
* 18 ліпеня: байцы Ваўпшасава разграмілі польскі паліцэйскі ўчастак у с. Вішнева, а байцы Яблонскага — у с. Жодзішкі.
* 19 ліпеня: партызанскі атрад Ваўпшасава заняў лесапільны завод англа-французскай канцэсіі ў с. Жэрдэлі. Потым у міжрэччы рэк Іслач і Заходняя Бярэзіна паўстанцы разграмілі паліцэйскі кавэскадрон, у баі забіты начальнік валожынскага гарнізона Лапацінскі.
* 3 жніўня: атрад Ваўпшасава здзейсніў налёт на Стоўбцы. Разгромленыя гарнізон, чыгуначная станцыя, староства, павятовае ўпраўленне паліцыі, гарадскі паліцэйскі ўчастак. З мясцовай турмы вызваленыя члены КПЗБ. Пры гэтым 8 паліцэйскіх было забіта і трое паранена.
* 24 верасня: 17 партызан з атрадаў Арлоўскага і Ваўпшасава, зладзіўшы засаду на ўчастку Парахонск — Лоўча па чыгуначнай лініі Брэст — Лунінец, напалі на цягнік. У выніку яны схапілі ваяводу Палесся Станіслава Даўнаровіча. У гэты ж дзень былі разгромлены маёнтак «Юзэфаў» у Пінскім павеце і маёнтак «Дукшты» Свянцянскага павета.
* У ноч з 2 на 3 кастрычніка: 30 паўстанцаў разграмілі маёнтак і паліцэйскі ўчастак у с. Кажан-Гарадок.
* 14 кастрычніка: баевікі спалілі чыгуначны мост у Нясвіжскім павеце.
* 3 лістапада: 35 партызан Баранавіцкага атрада захапілі цягнік на чыгуначнай лініі Брэст — Баранавічы. Пры гэтым яны забілі аднаго паліцэйскага і паранілі двух афіцэраў.
* 12 лістапада: польскімі ўланамі ў в. Нагорная Часнакоўка схоплена 16 паўстанцаў.
;1925
* З сакавіка па май: партызанамі праведзена 59 баявых аперацый.
* Красавік: польскія ўлады правялі масавыя арышты ў Заходняй Беларусі; арыштавана значная колькасць партызан і падпольшчыкаў.
* З чэрвеня па жнівень: паўстанцамі было праведзена 59 баявых аперацый.

## Гл. таксама 
* Спіс войн Беларусі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Секретная работа на линии огня

Катэгорыя:Войны Беларусі
Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Партызанскія рухі