Ядзерная зброя Беларусі

**Ядзерная зброя на тэрыторыі Беларусі** размяшчалася двойчы: у 1960—1996 гадах і з 2023 года.

У 1992—1996 гадах на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праводзілася маштабная дэмілітарызацыя. Беларусь разам з ПАР (1989—пачатак 1990-х), Казахстанам (?—красавік 1995) і Украінай (сакавік 1994—чэрвень 1996) сталі першымі дзяржавамі, якія добраахвотна адмовіліся ад магчымасці валодання ядзернай зброяй і правялі ліквідацыю яго запасаў.

У сакавіку 2023 года на фоне расійскага ўварвання ва Украіну прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка дамовіўся з Пуціным аб размяшчэнні расійскай ядзернай зброі на тэрыторыі Беларусі.

## Перадгісторыя 
У 1960 годзе ў Беларускай ваеннай акрузе размясціліся часці 50-й ракетнай Чырванасцяжнай арміі, якая ўваходзіла ў склад Ракетных войск стратэгічнага прызначэння. У БССР знаходзіліся чатыры дывізіі: 31-я гвардзейская ракетная Бранска-Берлінская Чырванасцяжная, ордэна Суворава (Пружаны), 32-я ракетная Херсонская Чырванасцяжная імя Маршала Савецкага Саюза Д. Ф. Усцінава (Паставы), 33-я гвардзейская ракетная Свірская Чырванасцяжная, ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага (Мазыр) і 49-я гвардзейская ракетная Станіслаўска-Будапешцкая Чырванасцяжная (Ліда). Першапачаткова падраздзяленні абсталявалі ракетнымі комплексамі Р-12 і Р-14 мабільнага і шахтавага базавання, а ў канцы 80-х — мабільнымі пускавымі ўстаноўкамі 15П645К (РСД-10 «Піянер») і ракетным комплексам 15П653 (РСД-10 «Піянер-УТТХ»). Некаторыя сілы з гэтых дывізій былі размешчаны ў Смаргонскім, Дзяржынскім, Дзятлаўскім і Слонімскім раёнах. Да групоўкі стратэгічных ядзерных сіл адносіліся парадку 180 злучэнняў, часцей і ўстаноў колькасцю каля 40 тыс. чалавек. Акрамя Рэспублікі Беларусь, ядзерная зброя заставалася на тэрыторыі Украіны, Казахстана і Расіі.

## Перадумовы і падрыхтоўка 
27 ліпеня 1990 года прынята Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР. У адным з пунктаў дакумента абмаўлялася, што краіна ставіць мэтай зрабіць сваю тэрыторыю бяз’ядзернай зонай і стаць нейтральнай дзяржавай. Падобнае рашэнне прадыктавана шмат у чым настроямі ў грамадстве, якое пасля Чарнобыльскай катастрофы негатыўна ўспрымала любыя атамныя тэхналогіі.

Імкненне да раззбраення станоўча ўспрынялі ў ЗША, якія былі зацікаўлены ў тым, каб колькасць краін у «ядзерным клубе» заставалася нязменнай. Белы дом падтрымліваў ідэю перадачы ўсіх запасаў правапераемніцы Савецкага Саюза — Расійскай Федэрацыі. Ужо ў верасні 1991 года міністр замежных спраў Беларусі Пётр Краўчанка і дзяржаўны сакратар ЗША Джэймс Бейкер правялі гутарку аб бяз’ядзерным статусе рэспублікі.

## Рэалізацыя раззбраення 
Для выканання ўзятых беларускім бокам абавязацельстваў пры Міністэрстве абароны створана Нацыянальнае агенцтва па кантролі і інспекцыях. У функцыі органа ўвайшла рэалізацыя ядзернай дэмілітарызацыі. На ўзроўні СНД дзейнічаў Камітэт па ядзернай палітыцы, прызначаны для ўзгодненай работы ў галіне ядзернага ўзбраення.

Па праграме Нана—Лугара Вашынгтон вылучыў краіне 250 мільёнаў долараў на мэты, звязаныя з забеспячэннем ядзернай бяспекі падчас дэмантажу, перадыслакацыі і знішчэння ядзерных боегаловак.

27 лістапада 1996 года з пад’язных шляхоў чыгуначнай станцыі каля вёскі Яцукі (Дзятлаўскі раён Гродзенскай вобласці) адпраўлены ў Расію апошні эшалон з міжкантынентальнымі балістычнымі ракетамі РС-12М «Топаль». Была праведзена ўрачыстая цырымонія з удзелам прадстаўнікоў уладных структур Беларусі і Расіі, а таксама высокапастаўленых вайскоўцаў. З 1120 боезарадаў 584 ракеты падлягалі ліквідацыі па дагавору 1987 года. Астатнія забралі Стратэгічныя ядзерныя сілы Расійскай Федэрацыі.

У наступныя гады Рэспубліка Беларусь працягвала прытрымлівацца антыядзернага курсу:
У красавіку 2010-га Аляксандр Лукашэнка назваў гэтыя падзеі вельмі жорсткай памылкай. Ён таксама лічыў, што неабходна было дамагчыся больш выгадных умоў вываду. Прыйшоўшы да ўлады, як заявіў кіраўнік дзяржавы, ён ужо нічога не мог зрабіць з-за ціску расіян і амерыканцаў. Як адзначыў Лукашэнка, калі б ядзерная зброя ў Беларусі засталася, то стаўленне да яе было б іншым.

## Размяшчэнне ТЯЗ 
У лютым 2022 года ўказанне на бяз’ядзерны статус Беларусі было выключана з Канстытуцыі па выніках рэферэндуму. Кіраўнік дыпламатыі ЕС Жазэп Барэль заявіў: *«Мы ведаем, што азначае для Беларусі стаць ядзернай [краінай]. Гэта значыць, што Расія размесціць ядзерную зброю ў Беларусі, і гэта вельмі небяспечны шлях»*.

У сакавіку 2023 года на фоне расійскага ўварвання ва Украіну прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін заявіў, што дамовіўся з прэзідэнтам Беларусі Лукашэнкам аб размяшчэнні на тэрыторыі Беларусі тактычнай ядзернай зброі (ТЯЗ). Падставай для гэтага, паводле слоў расійскага лідара, стала заява намесніка міністра абароны Вялікабрытаніі аб намеры паставіць ва Украіну снарады са збедненым уранам. Пуцін заявіў, што размяшчэнне будзе ажыццёўлена без парушэння рэжыму нераспаўсюджвання ЯЗ, бо яно не будзе перададзена ў непасрэднае карыстанне Беларусі.

2 чэрвеня 2024 года намеснік камандуючага ВПС і войскамі СПА Беларусі, начальнік авіяцыі Леанід Давідовіч паведаміў, што беларускія вайскоўцы «досыць даўно» прайшлі поўны цыкл падрыхтоўкі па прымяненні нестратэгічнай ядзернай зброі. Для яе выкарыстання гатовыя самалёты, экіпажы і інжынерна-тэхнічны персанал.

## Гл. таксама 
* Ваенная палітыка Беларусі
* Ядзерная зброя Казахстана
* Ядзерная зброя Украіны

## Літаратура 
* Кузьмич, С. В. Значимость безъядерного статуса Беларуси для международного сообщества в начале 1990-х годов  // Беларусь в современном мире = Беларусь у сучасным свеце : материалы XVIII Междунар. науч. конф., посвящ. 98-летию образования Белорус. гос. ун-та, Минск, 30 окт. 2019 г. / Белорус. гос. ун-т; редкол.: В. Г. Шадурский (пред.) [и др.]. — Минск : БГУ, 2019. — С. 46-50.
* Кузьмич, С. В. Обретение Беларусью безъядерного статуса и его влияние на взаимоотношения со странами Запада в 1991—1994 гг.  // Журнал международного права и международных отношений = Journal of International Law and International Relations. — 2020. — № 1-2.

Катэгорыя:Ваенная палітыка Беларусі
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Катэгорыя:1990-я ў Беларусі
Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі
Катэгорыя:2023 год у Беларусі
Катэгорыя:Ракетна-ядзерная зброя паводле краін