Дагістарычны Ордас

**Ордаская культурная традыцыя** — умоўнае абазначэнне комплексу археалагічных культур, якія існавалі з часоў  і да канца Бронзавага веку ў пустыні Ордас, на поўдні аўтаномнага рэгіёну Унутраная Манголія, цяпер КНР, прыкладна ў 300 км ад г. Пекіна. Носьбіты традыцыі былі ў асноўным змяшанай еўрапеоідна-мангалоіднай расы паколькі ў рэгіёне мелася месца шматлікіх кантактаў з еўрапеоідамі аж да эпохі дынастый Цынь і Хань.

## Палеаліт 
Першыя сведчанні з’яўлення сучасных людзей ставяцца да . Мясцовыя насельнікі выкарыстоўвалі каменныя прылады  тыпу. Наканечнікі і грані іх прылад нагадваюць еўрапейскія мусцьерскую і  індустрыі. Верагодна, мясцовыя жыхары добра валодалі тэхналогіямі , паколькі яны стваралі разцы (нажы) даўжынёй да 15 сантыметраў.

Скамянелыя чалавечыя парэшткі Ордаскага чалавека з , датаваныя каля 50 000-35 000 гг. да н. э., маюць ярка выяўленыя мангалоідныя рысы, у асаблівасці пярэднія зубы і .

## Неаліт 
Адной з неалітычных культур Ордаса была культура Чжукайгоу (2200—1500 гг. да н. э.). Да яе ставяцца 327 (на пачатак XXI стагоддзя) пахаванняў. Генетычныя даследаванні пахаваных паказваюць, што яны вельмі падобныя з пахаваннямі з Іньнюгоу (Yinniugou), а таксама з сучаснымі народамі — даурамі і эвенкамі. Археалагічныя знаходкі гэтай культуры вельмі падобныя з артэфактамі . У гэтых знаходках мы бачым зараджэнне «змяінага» арнаменту на зброі і іншыя зааморфныя фігуры, з якіх пасля складзецца ордаскі стыль мастацтва.

## Бронзавы і жалезны век 
 ордаская культура знаходзіліся на самай мяжы Цінскай імперыі, непасрэдна на ўсход ад юэчжы]]
Шкілетныя астанкі ў грабніцы Таахунбала (Taohongbala), датаванай VII—VI стст. да н. э., у цэлым лічацца адноснымі да культуры  бронзавага веку, і ў іх добра выяўленыя мангалоідныя рысы.

Пахаванне падобнага тыпу выяўленае ў 1979 годзе блізу горада  і датаваны V—IV стст. да н. э., лічыцца адзіным помнікам культуры , размешчаным на паўночным схіле Іньшаня. Тут выяўленыя ў асноўным бронзавыя артэфакты, кераміка і 27 шкілетных астанкаў коней. У ходзе далейшых раскопак у 1983 годзе ў Гасіньяацзы было выяўлена 31 пахаванне VI—V стагоддзя да н. э. з ярка выяўленымі паўночнамангалоіднымі рысамі. Гэтыя рысы меншаюць па кірунку да поўдня. Шкілетныя астанкі ўсходняга і паўночнага мангалоіднага тыпу — у цэлым 117 пахаванняў — сустракаюцца ў знаходках з Маацынгу і Іньнюгоу і датуюцца каля VII стагоддзя да н. э. Ордаскае бронзавае ўзбраенне шмат у чым падобна з кітайскім.

На шматлікіх малюнках людзей Ордаса тыя, як правіла, маюць прамыя валасы. Гэтая рыса асабліва ярка выяўлена ў археалагічных знаходках у Баатоў (M63:22, M63:23, M84:5), Этоке (M1, M6), Сіхаакау (M3), нізоўях Ваэртухаа (M3:1) і ў Мэнцзяляне.

## Сакі (азіяцкія скіфы) 
У VI—II стагоддзях да н. э. конныя качэўнікі займалі тэрыторыю Ордаса, перш чым іх адтуль выгналі гуны. Па думку , гэтыя качэўнікі былі найбольш усходняй групай сакаў, якія пасяліліся на ўсход ад больш вывучаных юэчжы, хоць Лебядзінскі і не прыводзіць фактаў у абгрунтаванне свайго меркавання. «Мангалоідныя тыпы Забайкалля і Усходняй Манголіі рэзка кантрастуюць з еўрапеоідным тыпам, які выяўляецца ў той жа час у скіфскіх качэўнікаў, якія займалі Усходнюю Манголію, і іх папярэднікаў бронзавага стагоддзя». Вядомыя яны ў асноўным па шкілетных парэштках і артэфактах.

Качэўнікі кантактавалі і нярэдка ваявалі з даханьскім і ханьскім насельніцтвам Кітая. Тэрыторыя гэтых качэўнікаў размяшчалася непасрэдна на поўнач ад Вялікай сцяны і на паўднёвым узбярэжжы самай паўночнай лукавіны ракі Хуанхэ.

Як лічыць Яраслаў Лебядзінскі, «Еўрапеоідныя твары на некаторых малюнках з Ордаса… варта растлумачыць іх паходжаннем ад скіфаў» Характэрнымі вырабамі Ордаса з’яўляюцца спражкі рамянёў, конская збруя і зброя з выявай жывёл, якія нярэдка змагаюцца. Зброя, выяўленае ў пахаваннях у стэпах Ордаса, вельмі моцна нагадвае зброю скіфамоўных народаў, асабліва сакаў.

## Сувязі 
Заходнімі суседзямі Ордаса маглі быць юэчжы — усходнеіранскі народ, які мігрыраваў у Паўднёвую Азію і ўтварыў Кушанскае царства пасля паразы ад хунну. Яны былі таксама культурна звязаныя з яшчэ адным качавым племенем на ўсходзе, , якія мелі падобнае «стэпавае мастацтва», але былі, верагодна, мангалоідамі. Таксама ордаская культура магла быць звязаная з народам, , ці «заходнімі варварамі».

## Хунну 
Згодна з кітайскімі крыніцамі, хунну (сюнну) упершыню з’явіліся ў Ордасе у перыяд, калі былі напісаныя трактаты «» і «», у , да таго, як Ордас акупавалі дзяржавы Цынь і . Лічыцца, што Ордас быў іх радзімай, аднак дакладны час іх з’яўлення ў рэгіёне застаецца невядомым — як паказваюць археалагічныя знаходкі, ён мог быць нашмат больш раннім, чым першыя згадкі хунну ў летапісах.

Па меры таго, як хунну пад правадырствам  распаўсюджваліся на поўдзень на тэрыторыю юэчжы каля 160-х гг. да н. э., юэчжы, у сваю чаргу, разграмілі сакаў і выціснулі іх да Ісык-Куля. Мяркуецца, што хунну ў той жа час занялі і Ордас, калі яны ўступілі ў кантакт з кітайцамі. З Ордаса хунну здзейснілі шматлікія спусташальныя набегі на Кітай (167, 158, 142, 129 гг. да н. э.).

У II ст. да н. э. імператар Хань Удзі з дынастыі Хань пачаў вайну супраць хунну. Палкаводцу Шафану ў 127 г. да н. э. удалося каланізаваць тэрыторыю Ордаса. Аднак яшчэ да гэтай кампаніі на іх тэрыторыі засноўвалі свае ваенныя паселішчы дынастыі Цынь і Чжаа, пакуль іх не знішчылі хунну да 209 г. да н. э..

## Артэфакты 
Артэфакты ордаскіх культур, прадстаўленыя ў Брытанскім музеі (азіяцкая галерэя):
Файл:BronzePoleTopOrdos6th-5thCenturyBCE.JPG|Бронзавы наканечнік кія, VI-V стагоддзя да н. э.
Файл:SilverHorseOrdos4-1BCE.JPG|Срэбны конь, IV-I стагоддзя да н. э.
Файл:BeltBuckleOrdos3-1CenturyBCE3.JPG|Спражка рамяня, III-I стагоддзя да н. э.
Файл:BeltBuckleOrdos3-1CenturyBCE1.JPG|Спражка рамяня, III-I стагоддзя да н. э.
Файл:OrdosHorses5th-3rdCenturyBCE.jpg|Бронзавыя коні, V-III стагоддзя да н. э.
Файл:HorseAttackedByTigerOrdos4th-1stBCE.JPG|Тыгр, нападаючы на каня, IV-I стагоддзя да н. э.

## Літаратура 
* Пастаянная экспазіцыя Брытанскага музея — «Кітайская комната».
* Iaroslav Lebedynsky, «Les nomades», Editions Errance, Paris 2007, ISBN 9782877723466
* Ma, Liqing (2005). *The Original Xiongnu, An Archaeological Exploration of the Xiongnu’s History and Culture*. Hohhot: Inner Mongolia University Press. ISBN 7-81074-796-7.
* Huang, Weiwen, Salawusu Relic . *Encyclopedia of China*, 1st ed.
* Wuen, Taohongbala Tombs. *Encyclopedia of China*, 1st ed.

Катэгорыя:Палеаліт Азіі
Катэгорыя:Дагістарычная Азія
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Кітая