open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іхтыёз

**Іхтыёзы** — група спадчынных захворванняў скуры, характарызуецца парушэннямі арагавення. Этыялогія невядомая. Адрозніваюць некалькі клінічных формаў, абумоўленых рознымі групамі мутантных генаў, біяхімічны дэфект якіх канчаткова не расшыфраваны. Надаюць вялікае значэнне недастатковасці вітаміна А, эндакрынапатыям (гіпафункцыі шчытападобнай залозы, палавых залоз). Сінонімы: кератома дыфузная. Паталагічны працэс — гіперкератоз — прыводзіць да з'яўлення на скуры лускавінак, якія нагадваюць рыбіну луску.

Арагавенні бываюць рознай ступені — ад ледзь прыкметнай шурпатасці скуры, да найцяжкіх змяненняў эпідэрмісу, часам несумяшчальных з жыццём. Існуе шмат формаў іхтыёза і цэлы шэраг рэдкіх сіндромаў, якія ўключаюць іхтыёз як адзін з сімптомаў. Дэрматолагі адрозніваюць, сама меней, дваццаць восем розных формаў захворвання.

## Лячэнне 
Увільгатненне рагавога пласта эпідэрмісу. Мяккасць рагавога пласта эпідэрмісу залежыць ад утрымання ў ім вады. Для ўвільгатнення скуры прымаюць ванны, пасля чаго змазваюць скуру вазелінам. Затрыманню вады ў рагавым пласце спрыяюць таксама крэмы з мачавінай.

Кераталітычныя сродкі. Эфектыўныя прэпараты, якія змяшчаюць прапiленглiколь, гліцэрын і малочную кіслату; іх ужываюць без аклюзіённых павязак. Добра дапамагае прэпарат, які змяшчае саліцылавую кіслату (6 %), прапiленглiколь (60 %) і этанол (20 %), які выкарыстоўваюць з аклюзіённай павязкай. Малочная і гліколевая кіслоты памяншаюць лушчэнне. Эфектыўныя прэпараты, якія змяшчаюць мачавіну (2—20 %), некаторыя з іх ўтрымліваюць і малочную кіслату.

Рэтыноіды: ізатрэтынаін, ацытрэтын іэт-ретынат прымаюць унутр; яны эфектыўныя пры ўсіх формах іхтыёзу. Ретыноіды — гэта вітамін А і яго аналагі, якія шырока прымяняюцца для лячэння вялікай групы скурных захворванняў. У цяжкіх выпадках ретыноіды прымаюць доўга, час ад часу робячы перапынкі. За хворым пастаянна назіраюць, каб своечасова выявіць таксічнае дзеянне прэпарата.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Спадчынныя хваробы
Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў
Іуда Макавей

**Іуда Макавей** (? — 160 да н.э.) — кіраўнік народнага паўстання супраць панавання Селеўкідаў у Іудзеі. У адказ не пераследванні іудзеяў селеўкідскім царом Антыёхам IV у 167 г.да н.э. Іуда Макавей узначаліў паўстанцкі рух. Атрымаў шэраг перамог, у 164 г.да н.э. захапіў Іерусалім і нанава асвяціў храм. У 161 г.да н.э. заключыў саюз з Рымам. Пасля гібелі Іуды Макавея ў бітве пры Элеасе барацьбу за заваяванне поўнай незалежнасці Іудзеі ўзначальвалі яго браты.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Хасманеі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Паўстанне Макавеяў
Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Жэнеўскі сабор

**Сабор Святога Пятра** () — кафедральны сабор у Жэневе, адна з галоўных славутасцей горада.

Хрысціянскія храмы і баптыстэрый на месцы сабора існавалі яшчэ з IV стагоддзя. Будаўніцтва будынка пачалося ў 1160 годзе і працягвалася каля 150 гадоў. Распачаты ў раманскім стылі, пазней ён набыў гатычныя рысы. У далейшым сабор дапаўняўся новымі элементамі. У 1406 годзе была дабудавана капліца Макавеяў, у 1441 годзе паўночная сцяна нефа была сур’ёзна пашкоджана і была адбудавана толькі да 1449 годзе. У сярэдзіне XVIII стагоддзя быў пабудаваны фасад у стылі класіцызму. Сучасны сабор спалучае большасць еўрапейскіх архітэктурных стыляў.

Жэнеўскі сабор — адна з першых цэркваў кальвінізму, з 1535 года Сабор Святога Пятра з’яўляецца рэфарматарскім, што адбілася ў стражэйшай архітэктуры новых элементаў будынка.

Адзін з галоўных экспанатаў сабора — *крэсла Кальвіна*. У размешчаным побач з саборам Археалагічным музеі знаходзяцца камяні з падмурка храма XI стагоддзя, таксама захавалася крыпта.

File:Cathedral Geneva.jpg 
File:Plafond de la chapelle des Maccabées 3.jpg 
File:Vitraux de la cathédrale Saint-Pierre, Genève 7.jpg
File:Geneva cathedral entrance.jpg

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Жэнеўскага Сабора Святога Пятра
* Археалагічны сайт Сабора Святога Пятра ў Жэневе 

Катэгорыя:Храмы Швейцарыі
Катэгорыя:Жэнева
Катэгорыя:Кальвінісцкія цэрквы
Жэнева
Катэгорыя:Аб’екты Еўрапейскай спадчыны
Лампедуза

**Лампедуза** (, ) — невялікі італьянскі вулканічны востраў у Міжземным моры, за 205 км ад Сіцыліі і за 113 км ад Туніса. Уваходзіць у склад Пелагскіх астравоў.

Плошча — 20,2 км². Найвышэйшы пункт над узроўнем мора — 133 м. Лампедуза — бязводны востраў. Адзіная крыніца прэснай вады — дажджы. Спрыяльны клімат і ўнікальная марская фаўна (мальтыйская-пелагская) вострава прывабліваюць турыстаў.

Катэгорыя:Пелагскія астравы
Ліноза

**Ліноза** (, ) — невялікі італьянскі вулканічны востраў у Міжземным моры, у 160 км ад Сіцыліі і ў 160 км ад Туніса. Уваходзіць у склад Пелагскіх астравоў. Адміністрацыйна адносіцца да правінцыі Агрыджэнта рэгіёну Сіцылія. Плошча — 5,4 км². Вышыня над узроўнем мора — 12 м. Насельніцтва — каля 400 чалавек. Асноўныя заняткі: сельская гаспадарка, рыбалоўства, турызм.

Катэгорыя:Пелагскія астравы
Гоцкая мова

**Гоцкая мова** — адна са старажытных германскіх моў (усходнегерманская падгруппа). Вядома пераважна па пісьмовых помніках IV ст. (перыяд пасялення готаў у Прычарнамор'і). Найбольш значны — пераклад Бібліі (прыпісваецца вестгоцкаму епіскапу Ульфіле), што дайшоў да нашага часу ў остгоцкіх рукапісах V—VI стагоддзяў. Лічыцца, што Ульфіла стварыў і само гоцкае пісьмо, заснаванае на грэчаскім і лацінскім алфавітах, а таксама на рунічным пісьме.

Гоцкая мова захавала большую блізкасць да прагерманскай мовы, таму яна адыгравае значную ролю ў параўнальнай граматыцы германскіх моў.

Вылучаюць 2 блізкія дыялекты гоцкай мовы — остгоцкі і вестгоцкі.

У Крыме пэўны час захоўвалася т.зв. крымска-гоцкая мова (вядома 68 слоў, запісаных фламандцам А. Г. Дэ Бусбекам у XVI ст.), якая паходзіла ад остгоцкага дыялекту гоцкай мовы.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Германскія мовы
Халг газеты

**«Халг газеты»** ( — *«Народная газета»*) — грамадска-палітычная газета на азербайджанскай мове, якая выдаецца ў Азербайджане. Газета асвятляе грамадска-палітычныя падзеі, што адбываюцца ў Азербайджане і за яго межамі.

Газета выходзіць з 29 жніўня 1919 года пад назвай «Камуніст». Да ўсталявання савецкай улады ў Баку (1920) выходзіла падпольна. У пачатку 1990-х атрымала сучасная назва. У савецкі час была друкаваным органам Камуністычнай партыі Азербайджанскай ССР. У газеце друкавалі свае артыкулы Джафар Джабарлы, Мамед Саід Ардубадзі, Нарыман Нарыманаў.

Катэгорыя:Газеты паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:Газеты на азербайджанскай мове
Катэгорыя:Газеты Азербайджана
Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам «Знак Пашаны»
Гофман

**Гофман** — прозвішча нямецкага або яўрэйскага паходжання. У лацінскім напісанні можа мець варыянты — *Hofman, Hoffman, Hoffmann, Hofmann*.

## Вядомыя носьбіты 
* Альберт Гофман (1906—2008) — швейцарскі вучоны, хімік, філосаф і пісьменнік, добра вядомы як «бацька» ЛСД.
* Аўгуст Вільгельм Гофман (1818—1892) — нямецкі хімік-арганік.
* Ежы Гофман (нар. 1932) — польскі кінарэжысёр і сцэнарыст.
* Ежы Гофман — дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, педагог.
* Ёзэф Гофман — аўстрыйскі архітэктар.
* Іосіф Гофман (1876—1957) — польскі піяніст, педагог, кампазітар.
* Людвіг фон Гофман — нямецкі мастак.
* Макс Гофман (1869—1927) — нямецкі ваенны дзеяч.
* Нота Іосіфавіч Гофман (1902—1982) — савецкі гісторык.
* Курт Гофман (1910—2001) — нямецкі кінарэжысёр.
* Эрнст Тэадор Амадэй Гофман (1776—1822) — нямецкі пісьменнік, кампазітар, мастак.

Катэгорыя:Прозвішчы
Яўген Паўлавіч Дзямідчык

**Яўген Паўлавіч Дзямідчык** (, Барысаў — ) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі і анкалогіі. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1996), доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1988). Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь (1997).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут (1957). У 1966—1974 гг. асістэнт, дацэнт кафедры шпітальнай хірургіі, адначасова галоўны хірург Мінскага гарздраўаддзела (1966—1987), у 1974—1996 гг. загадчык кафедры анкалогіі Мінскага медыцынскага інстытута. З 1996 г. прафесар Мінскага медыцынскага інстытута, у 1990—2000 гг. кіраўнік Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра пухлін шчытападобнай залозы Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. У 1998—2006 гг. кіраўнік даследчай групы Інстытута фізіялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2003 г. галоўны навуковы супрацоўнік цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыі, з 2005 г. прафесар ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны медыцынскі універсітэт». 

## Навуковая дзейнасць 
Асноўныя працы ў галіне хірургіі і анкалогіі. Даказаў, што вялікі рост захворвання дзяцей на рак шчытападобнай залозы ў Беларусі абумоўлены дзеяннем падвышанай радыяцыі ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Ім вызначаны клініка-біялагічныя асаблівасці радыяцыйна-індукаванага рака шчытападобнай залозы ў дзяцей, устаноўлены адрозненні генетычных пашкоджанняў у залежнасці ад гісталагічнага тыпу пухліны, распрацавана тэхніка аптымальных першасных і паўторных хірургічных умяшанняў пры рэцыдывах і метастазах гэтай пухліны. Прапанаваў метад камбінаванага лячэння хворых неаперабельным тырэоідным ракам і вызначыў эфектыўнасць радыаёдтэрапіі пры лёгачных метастазах рака шчытападобнай залозы ў дзяцей і падлеткаў, якія атрымалі апраменьванне падчас Чарнобыльскай катастрофы. Аўтар больш за 380 навуковых прац, у тым ліку 16 манаграфій і даведнікаў па хірургіі, эндакрыналогіі і гастраэнтэралогіі, 11 патэнтаў на вынаходствы. 

## Узнагароды 
* Міжнародная мемарыяльная прэмія свету імя д-ра Нага (2002, Японія) за дапамогу пацярпелым ад радыеактыўнага апраменьвання, удасканаленне метадаў лячэння і навуковыя дасягненні. 
* ордэн Айчыннай вайны II ступені (1985),
* ордэн Францыска Скарыны (2004), медалём «За адвагу» (1945),

## Асноўныя працы 
* Справочник по клинической эндокринологии. Мн., 1996.
* Рак щитовидной железы у детей: Последствия аварии на Чернобыльской АЭС. М.: Медицина, 1996 (совм. с Лушниковым Е. Ф., Цыбом А. Ф.).
* Thyroid cancer and iodine deficiency in children of Belarus // Radiation and Thyroid Cancer. Eds. G.Thomas, A.Karaoglou, E.D.Williams. World Scientific, 1999 (with coauthors).
* Thyroid Cancer in Chernobyl Children // Thyroid Cancer. Biersack H.-J., Grunwald F. (eds). Springer, 2001 (with coauthors).

## Спасылкі 
* Яўген Паўлавіч Дзямідчык у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Хірургі Беларусі
Катэгорыя:Анколагі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Хірургі СССР
Катэгорыя:Анколагі СССР
Леа Эсакі

**Леа Эсакі** (вядомы таксама як **Рэона Эсакі** або **Леона Эсакі**; нар. , Осака, Японія) — японскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1973) годзе. Палова прэміі, сумесна з Айварам Джаеверам, «за эксперыментальныя адкрыцці тунэльных з'яў у паўправадніках і звышправадніках». Другая палова прысуджана Б. Д. Джозефсану «за тэарэтычнае прадказанне ўласцівасцей току, які праходзіць праз тунэльны бар'ер, у прыватнасці з'яў, агульнавядомых цяпер пад назвай эфектаў Джозефсана». Леа Эсакі таксама вядомы як вынаходнік дыёда Эсакі, які выкарыстоўвае эфект тунэлявання электрона.

## Біяграфія 
Леа Эсакі вывучаў фізіку ў Такійскім універсітэце, атрымаў ступень бакалаўра ў 1947 годзе, ступень доктара філасофіі ў 1959 годзе. Нобелеўскую прэмію атрымаў за даследаванні, праведзеныя ў 1958 годзе ў час працы ў кампаніі Sony. Пасля ў 1960 годзе пераехаў у ЗША і пачаў працаваць у даследчым цэнтры фірмы IBM, дзе быў удастоены звання лаўрэата IBM у 1967 годзе.

Катэгорыя:Фізікі Японіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Эалійцы

**Эалі́йцы** ()  — адно з асноўных старажытнагрэчаскіх плямёнаў, якое ў 1 тысячагоддзі да н. э. насяляла Балканскую Грэцыю, некаторыя астравы Эгейскага мора і заходняе ўзбярэжжа Малой Азіі (Эолія).

## Паходжанне і рассяленне
Згодна старажытнагрэчаскай міфалогіі, эалійцы паходзілі ад Эола, сына Эліна.

Першапачаткова насялялі паўночную грэчаскую вобласць Фесалію. Частка эалійцаў, выціснутая на поўдзень, засяліла Беотыю. Яны склалі значную частку жыхароў горада Дэльфы. У XII - XI стст. да н. э. (згодна археалагічным дадзеным у VIII - VII стст. да н. э.) эалійцы каланізавалі востраў Лесбас, а таксама частку заходняга ўзбярэжжа Малой Азіі, дзе 12 полісаў стварылі вобласць Эолію.

## Міфалогія
Эалійцы зрабілі значны ўнёсак у развіццё старажытнагрэчаскай міфалогіі, што асабліва бачна на прыкладзе беатыйскага цыкла, які адлюстроўваў міфічную генеалогію валадароў магутнага горада Фівы. Так, Кадм, заснавальнік Фіваў і манарх Беотыі, лічыўся выхадцам з Фінікіі, яго імя ўзгадвалася ў сувязі з Ілірыяй і Фракіяй. Яму прыпісваліся перамога над фантастычным змеем, вырошчванне воінаў праз пасеў змяіных зубоў, адкрыццё медзі і стварэнне грэчаскага пісьма.
 
Не меней вядомым героем ва ўсім антычным свеце быў кемлівы валадар Эдып, які пазбавіў Фівы ад сфінкса, аднак не пераадолеў змрочнае прадказанне Дэльфійскага аракула. Яго ўнук Пенфей супрацівіўся распаўсюджванню культа Дыяніса і загінуў ад рукі сваёй маці, прыхільніцы гэтага бога.

З эалійскіх зямель таксама паходзіў Ясон, правадыр арганаўтаў. У міфах пра Ясона, як і пра Кадма, прасочваецца матыў змагання са змеем і сеяння змяіных зубоў, з якіх вырастаюць воіны.

Эалійскі паэт Гесіёд адным з першых адлюстраваў агульнагрэчаскую міфалагічную традыцыю.

## Мова
Эалійскі дыялект старажытнагрэчаскай мовы быў прадстаўлены ў літаратуры значна горш, чым іанійскі. У адным з твораў Платона ён нават названы варварскім. Аднак акрамя Гесіёда на эалійскім дыялекце складалі сваю лірыку Алкей і Сапфо, пісаў лагаграф Геланік.

## Спасылкі
*AEOLUS-ΑΙΟΛΟΣ 
*The Tragic Dynasties — Thebes: The House of Cadmus 
*Gregory Nagy, The Aeolic Component of Homeric Diction 
*History and Culture of Lesvos (Lesbos) island, Greece

Катэгорыя:Насельніцтва Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Старажытныя народы
Мюрэй Гел-Ман

**Мюрэй Гел-Ман** (Гельман; ; нар.  г., Нью-Ёрк, ЗША - 24 мая 2019 г.) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1969) «за адкрыцці, звязаныя з класіфікацыяй элементарных часціц і іх узаемадзеянняў».

## Біяграфія 
Мюрэй (Марэй) Гел-Ман нарадзіўся ў Нью-Ёрку, у сям’і яўрэяў-імігрантаў з Чарнавіц (тады ў Аўстра-Венгеррскай імперыі) — дырэктара курсаў англійскай мовы для імігрантаў Артура Ісідара Гел-Мана і Паўліны Райхштэйн, у дзяцінстве лічыўся вундэркіндам, адрозніваўся вялікай цікавасцю і любоўю да прыроды. Пасля заканчэння Калумбійскай падрыхтоўчай і граматычнай школы (Нью-Ёрк), Гел-Ман паступіў ва ўзросце пятнаццаці гадоў у Ельскі ўніверсітэт. Скончыў Ельскі ўніверсітэт з дыпломам бакалаўра навук (1948), паступіў у аспірантуру Масачусецкага тэхналагічнага інстытута і атрымаў доктарскую ступень па фізіцы (1951). З 1952 працаваў у Чыкагскім універсітэце з Энрыка Фермі, спачатку выкладчыкам (1952—1953), затым асістэнт-прафесарам (1953—1954), ад’юнкт-прафесарам (1954—1955). У 1955 году становіцца ад’юнкт-прафесарам, з 1956 года — прафесар, з 1967 года — ганаровы прафесар Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута. Ва ўзросце 23 гадоў распачаў рэвалюцыю ў галіне фізікі элементарных часціц, апублікаваўшы сваю асноўную працу пра дзіўнасць і зачараванне элементарных часціц.

## Літаратура 
*  С. 143.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Біяграфія Гел-Мана ў Брытаніцы 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Альберта Эйнштэйна
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі
Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
Ютаўскі ўніверсітэт

**Ютаўскі ўніверсітэт** () — самая вялікая і значная вышэйшая навучальная ўстанова штата Юта, ЗША. Згодна з Шанхайскім рэйтынгам ВНУ займае 79 месца ў свеце.

## Гісторыя 
Універсітэт быў створаны 28 лютага 1850 года і першапачаткова насіў назву Універсітэт Дэзерэта (). Універсітэт быў заснаваны Генеральнай Асамблеяй часовага штата Дэзерэт. Першым кіраўніком Універсітэта быў прызначаны Орсан Спенсе. У першыя гады існавання ўніверсітэт сутыкнуўся з вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі. У сувязі з матэрыяльнымі праблемамі, а таксама ў сувязі з недахопам дастатковай колькасці абітурыентаў Універсітэт Дэзерэта быў зачынены ў 1853 годзе. Аднак ужо ў 1867 годзе Універсітэт Юты пад кіраўніцтвам Дэвіда О. Калдэра адрадзіў сваю дзейнасць.

Катэгорыя:Універсітэты Юты
Катэгорыя:Солт-Лэйк-Сіці
Ханс Альбрэхт Бетэ

**Ганс (Ханс) Альбрэхт Бетэ** (; , Страсбург, Эльзас-Латарынгія, Германская імперыя - , Ітака, штат Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1967).

## Біяграфія 
У 1924-1928 навучаўся ў Франкфурцкім і Мюнхенскім універсітэтах. Доктарская ступень (1928). Яго маці была яўрэйкай і яму давялося ў 1933 эміграваць у Вялікабрытанію, з 1935 у ЗША. З 1937 прафесар Карнельскага ўніверсітэта ў Ітацы (штат Нью-Ёрк). У 1941 атрымаў амерыканскае грамадзянства. Браў удзел у работах, якія праводзіліся ў рамках Манхэтанскага праекта.

Асноўныя працы прысвечаны ядзернай фізіцы і астрафізіцы. Адкрыў пратон-пратонны цыкл тэрмаядзерных рэакцый (1938). Прапанаваў шасціступеньчаты вугляродна-азотны цыкл, які дазваляе растлумачыць працэс праходжання тэрмаядзерных рэакцый у масіўных зорках (1938), незалежна ад К. Вайцзэккера). Бетэ належыць формула для вызначэння страт энергіі зараджанай часціцай, якая рухаецца ў рэчыве (1934). У 1947 Бетэ патлумачыў лэмбаўскі зрух, увёўшы ў квантавую тэорыю радыяцыйныя папраўкі і паклаўшы пачатак тэорыі перанарміровак. У тэорыі элементарных часціц шырока ўжываецца раўнанне Бетэ - Солпітэра, якое апісвае сістэму двух узаемадзейнічаючых часціц (1951).

У 1929 годзе распрацаваў квантавахімічную тэорыю крышталічнага поля.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Астрафізікі
Джуліян Швінгер

**Джуліян Сеймур Швінгер** (; , Нью-Ёрк, ЗША — , Лос-Анджэлес, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1965) «За фундаментальныя працы па квантавай электрадынаміцы, якія мелі глыбокія наступствы для фізікі элементарных часціц» сумесна з Рычардам Фейнманам і Сін’ітыра Таманагай.

Швінгер зрабіў істотны ўклад у такія раздзелы тэарэтычнай фізікі як ядзерная фізіка, атамная фізіка, фізіка элементарных часціц, статыстычная механіка, класічная электрадынаміка, агульная тэорыя адноснасці.

## Узнагароды 
* Прэмія прыроды святла (1949, Нацыянальная акадэмія навук ЗША)
* Прэмія імя А. Эйнштэйна (1951)
* Ганаровы доктар навук універсітэта Перд’ю (1961) і Гарвардскага ўніверсітэта (1962)
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1964)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1965)

## Названыя ў яго гонар 
* Ураўненні Швінгера
* Ураўненне Ліпмана — Швінгера

## Зноскі 
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Мікалай Генадзевіч Басаў

**Мікала́й Гена́дзевіч Ба́саў** (, горад Усмань, Тамбоўская губерня — ) — савецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1964). Замежны член Балгарскай АН (1974). Дэпутат Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 9—11 скліканняў ад Масквы.

## Біяграфія 
Пасля Вялікай Айчыннай вайны Басаў паступіў у МІФІ, абараніў дыплом ў 1950 годзе. З 1948 года ён працаваў лабарантам ў Фізічным інстытуце імя Лебедзева АН СССР (ФІАН), дзе і працягнуў працу пасля атрымання дыплома пад кіраўніцтвам М. А. Леантовіча і А. М. Прохарава. У 1953 годзе Басаў абараніў кандыдацкую, а ў 1956 годзе — доктарскую дысертацыю.

У 1958—1972 гадах Басаў з'яўляўся намеснікам дырэктара ФІАН, а з 1973 па 1989 год быў дырэктарам гэтага інстытута. Тут у 1963 годзе ён арганізаваў Лабараторыю квантавай радыёфізікі, якую ўзначальваў да сваёй смерці. У 1962 годзе Басаў быў абраны членам-карэспандэнтам АН СССР, а ў 1966 годзе — акадэмікам АН СССР, пасля абіраўся ў прэзідыум Акадэміі навук (член прэзідыума АН СССР з 1967 па 1990 год, РАН з 1991). Басаў быў галоўным рэдактарам часопісаў «Навука», «Квант», «Квантавая электроніка», «Прырода», у 1978—1990 гадах з'яўляўся старшынёй праўлення Усесаюзнага асветніцкага таварыства «Веды», быў зменены на гэтай пасадзе К. В. Фраловым.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Замежныя члены НАНБ
Басаў

**Ба́саў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Беньямін Мацвеевіч Басаў (1913—2001) — беларускі і расійскі жывапісец і графік, брат Ізраіля Басава.
* Ізраіль Мацвеевіч Басаў (1918—1994) — беларускі жывапісец і графік, брат Беньяміна Басава.
* Мацвей Ізраілевіч Басаў (нар. 1950) — беларускі мастак.
* Мікалай Генадзевіч Басаў (1922—2001) — савецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1964).
* Уладзімір Паўлавіч Басаў (1923—1987) — савецкі акцёр, рэжысёр.

## Гл. таксама 
* Басаў праліў — праліў, які раздзяляе Аўстралію і востраў Тасманія.
Чарлз Хард Таўнс

**Чарлз Хард Таўнс** (; нар. , Грынвіл, Паўднёвая Караліна) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1964). Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1956), замежны член РАН (1994). Хрысціянін баптысцкага веравызнання.

## Біяграфія 
Таўнс нарадзіўся ў Грынвіле, там жа вучыўся, у 1935 годзе скончыў Фурманскі ўніверсітэт, у 1939 годзе — Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут. У 1939—1948 гадах ён працаваў у фірме «Бэл тэлефон», у 1948—1961 гадах — у Калумбійскім універсітэце (з 1950 года на пасадзе прафесара). У 1961—1966 гадах Таўнс з’яўляўся прафесарам і прэзідэнтам Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, з 1967 года ўзначальвае фізічны аддзел Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі. У 1967 годзе ён быў абраны прэзідэнтам Амерыканскага фізічнага таварыства.

## Навуковая дзейнасць 
Асноўныя навуковыя працы па мікрахвалевай спектраскапіі, квантавай электроніцы, радыёастраноміі, інфрачырвонай астраноміі, астрафізіцы, радыёлакацыі, нелінейнай оптыцы. Распрацаваў прынцыпы генерацыі і ўзмацнення электрамагнітнага выпраменьвання ў квантавых сістэмах (1951, незалежна ад М. Г. Басава і А. М. Прохарава). Стварыў першы мазер (1953). Прапанаваў прынцып лазера (1958, разам з А. Л. Шаўлавым). Разам з іншымі вучонымі прадказаў эфект самафакусіроўкі светлавога пучка (1964, незалежна ад Г. А. Аскар’яна). Выкарыстаў метады квантавай электронікі і нелінейнай оптыкі ў астрафізіцы і разам з іншымі вучонымі ў 1969 годзе адкрыў мазерны эфект у космасе.

## Узнагароды 
* Медаль Б. Румфарда (1961)
* Медаль Т. Юнга (1963)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1964)
* Залаты медаль Н. Бора (1979)
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1982)
* Тэмплтанаўская прэмія (2005)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Лі Цзундаа

**Лі Цзундаа**, таксама **Лі Чжэндаа** () — кітайскі і амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1957), сумесна з Янгам Чжэньнінам, «за пільнае вывучэнне так званых законаў цотнасці, якое прывяло да важных адкрыццяў у галіне элементарных часціц». Прадказанае парушэнне цотнасці было эксперыментальна адкрыта Ву Цзяньсюн.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Хатняя старонка Чжэн Даа Лі  
* Хатняя старонка Чжэн Даа Лі ў Калумбійскім універсітэце 
* CUSPEA  

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі Кітая
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Кітая
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Лебяда белая

**Лебяда звычайная**, **Лебяда белая** (*Chenopodium album*) — кветкавая травяністая расліна сямейства лебядовых. Пустазелле.

## Назва 
Лебяда звычайная, свіная лабада, лебяда белая, лабада.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая расліна. Корань стрыжнёвы, галінасты. Сцябло прамое, галінастае, вышынёй да 10-150 см, з мучністым налётам, нярэдка з чырванаватымі плямкамі каля асновы чаранкоў. Лісце яйцападобна-рамбічнае, падоўжана-чаранковае, няправільна-лопасцевае або няправільна-зубчастае, іншы раз трохлопасцевае. Кветкавыя клубочкі сабраны ў добра разгалінаваную мяцёлку. Размнажаецца насеннем (да 100-200 тыс. з адной расліны).

## Пашырэнне 
Расце па аблогах, як пустазелле на палях, у садах і агародах, каля платоў, пабудоў, уздоўж дарог. На Беларусі цвіце ў чэрвені-верасні.

## Выкарыстанне 
Маладыя парасткі спажываюцца. Настой травы — процізапаленчы, абязбольвальны і заспакаяльны сродак.

## Літаратура 
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. — ISBN 3-85700-079-3.

Катэгорыя:Лебяда
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Уолтэр Хаўзер Братэйн

**Уолтэр Хаўзер Братэйн** (; , Амой, Кітай — , Сіэтл) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1956) «за даследаванні паўправаднікоў і адкрыццё транзістарнага эфекту» (сумесна з Уільямам Брэдфардам Шоклі і Джонам Бардзінам).

## Біяграфія 
Уолтэр Братэйн нарадзіўся ў сям’і Роса Р. Братэйна і Отыль Хаўзер ў горадзе Амой ў Кітаі. Вырас у штаце Вашынгтон, ЗША. Ступень бакалаўра атрымаў у 1924 г. у Уітменскім каледжы, ступень магістра ў 1926 г. у Арэгонскім універсітэце. Пасля абароны дысертацыі ў 1929 г. ва ўніверсітэце Мінесоты паступае на працу ў лабараторыю Бэла. У 1935 г. Братэйн ажаніўся з Керэн Гілмар. У іх нарадзіўся сын Уільям Гілмар Братэйн. У 1958 г. паўторна ажаніўся з Эмай Мілер. Памёр у Сіэтле у 1987 г.

## Навуковая дзейнасць 
Братэйн займаўся пераважна ўласцівасцямі паверхняў цвёрдых тэл. Пасля першых сваіх даследаванняў вальфраму, ён заняўся павярхоўнымі эфектамі ў паўправадніках, такіх як крэмній і германій і ўнёс істотны ўклад у іх разуменне. Сумесна з Джонам Бардзіным распрацаваў транзістар на кропкавым pn пераходзе. У 1956 г. удастоены, сумесна з Бардзіным і Уільямам Шоклі, Нобелеўскай прэміі па фізіцы «за даследаванні паўправаднікоў і адкрыццё транзістарнага эфекту».

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Выпускнікі Мінесоцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы Альцгеймера
Араніенбург

**Араніенбург** () — горад у Германіі, у зямлі Брандэнбург.

Уваходзіць у склад раёна Верхні Хафель. Насельніцтва складае 41 267 чалавек (на 31 снежня 2006 г.). Займае плошчу 162,23 км². Афіцыйны код — 12 0 65 256.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Вальтэр Ботэ

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Гарады Брандэнбурга
Вальтэр Ботэ

**Вальтэр Вільгельм Георг Ботэ** (; ,  — , ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1954). Унёс значны ўклад у ядзерную фізіку.

## Навуковыя працы 
### Метад супадзенняў і касмічнае выпраменьванне 
Менавіта Вальтэр Ботэ сумесна са сваім супрацоўнікам Вернерам Кольхёрстэрам даказалі пры дапамозе метаду супадзенняў існаванне пранікальнага касмічнага выпраменьвання, якое было адкрыта ў 1912 г. у эксперыментах Віктара Геса на паветраным шары.

У 1929 г. Ботэ і Кольхёрстэр распрацавалі адмысловы метад, пры якім паказанні двух паасобных лічыльнікаў Гейгера рэгістраваліся толькі тады, калі яны адбываліся ў пэўнай часовай паслядоўнасці. Такі падлік супадзенняў дазволіў прасачыць шлях часціцы праз лічыльнікі.

## Адкрыццё нейтрона 
Ботэ і яго студэнт Герберт Бекер былі першымі, хто займаўся адкрыццём нейтрона. У 1930 г. яны апісалі незвычайны тып «гама-прамянёў», які ўзнікаў пры апраменьванні берылію альфа-часціцамі, якія ўзнікаюць пры распадзе палонію. Гэты эксперымент яны праводзілі з мэтай праверкі тэорыі Эрнеста Рэзерфорда і, каб высветліць, ці выпраменьваюцца пры гэтым высокаэнергетычныя часціцы.

Ботэ займаўся фундаментальнымі ўласцівасцямі структуры атама. Па прычыне, што ён практычна не цікавіўся медыцынскімі даследаваннямі, то прапанову аб працы ў Гайдэльбергу варта разглядаць, як спробу ўтрымаць ад эміграцыі вядучага нямецкага фізіка-эксперыментатара. У 30-х гадах ён разам з супрацоўнікамі быў адным з першых навукоўцаў, якія назіралі эфект «ядзернага фотаэфекту» (узаемадзеянне атамнага ядра з фатонамі), правялі ядзерна-спектраскапічныя даследаванні і вырабілі штучныя ізатопы.

## Узнагароды 
* У 1952 г. Ботэ атрымаў ордэн Pour le Mérite.
* У 1953 г. Ботэ быў узнагароджаны медалём імя Макса Планка.
* У 1954 г. Ботэ атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы

«За метад супадзенняў для выяўлення касмічных прамянёў і зробленыя ў сувязі з гэтым адкрыцці». Па прычыне дрэннага здароўя Ботэ быў не ў стане паехаць у Стакгольм. Па жаданні Ботэ прэмію атрымала яго дачка Алена Рыдэль. У 1956 г. Ботэ стаў ганаровым доктарам Гісэнскага ўніверсітэта. У 1993 г. вуліца Эрнста Тэльмана была перайменавана ў вуліцу Вальтэра Ботэ. Ботэ быў членам саксонскай акадэміі навук у Лейпцыгу.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Гісторыя адкрыцця нейтрона  

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Pour le Mérite
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Кавалерысты Першай сусветнай вайны (Германія)
Катэгорыя:Члены Акадэміі навук ГДР
Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Германія)
Медаль Х’юза

[thumb|190px|left|[Джозеф Томсан першым атрымаў медаль Х'юза ў 1902 годзе «за вялікі ўнёсак у навуку аб электрычнасці»]]
'''Медаль Х'юза''' () — узнагарода Лонданскага каралеўскага таварыства, прысуджаецца «за арыгінальныя адкрыцці ў галіне фізічных навук, асабліва звязаных з вытворчасцю, захоўваннем і выкарыстаннем энергіі». Заснавана ў гонар вынаходніка Дэвіда Х'юза.

Упершыню медаль быў уручаны ў 1902 годзе, яго атрымаў Джозеф Томсан «за вялікі ўклад у навуку аб электрычнасці». З тых часоў медаль ўручаўся штогод, толькі ў 1924 і 2009 гадах па невядомай прычыне ніхто не быў удастоены медаля. У адрозненне ад іншых узнагарод Лонданскага каралеўскага таварыства, медаль Х'юза ніколі не прысуджаўся двойчы аднаму і таму ж лаўрэату.

Бывалі выпадкі, калі медаль прысуджаўся адначасова некалькім навукоўцам: у 1938 годзе Джону Кокрафту і Эрнесту Уолтану, у 1981 годзе Пітэру Хігсу і Томасу Кіблу, у 1982 годзе яго атрымалі Драманд Мэт'юз і Фрэдэрык Вайн, а ў 1988 годзе Арчыбальд Хоўі і М. Уілан.

Узнагарода прысуджаецца грамадзянам краін Садружнасці нацый і Ірландыі, ці замежным навукоўцам, якія працуюць у іх не менш за тры гады. Медаль выкананы з срэбра з пазалотай і суправаджаецца грашовай прэміяй у памеры 1000 фунтаў.

## Спасылкі 
* Медаль Х'юза  на сайце Лонданскага каралеўскага таварыства

Х'юза
Х'юза
Катэгорыя:З’явіліся ў 1902 годзе
Ян Чжэньнін

**Ян Чжэньнін** () — кітайскі і амерыканскі фізік.

## Біяграфія 
Нарадзіліся 1 кастрычніка 1922 года ў Хэфэй (Кітайская Рэспубліка).

У 1940-х гадах пераехаў на вучобу ў ЗША. Працаваў над рознымі прадметамі ў галіне фізікі, але яго асноўныя інтарэсы былі сканцэнтраваны ў дзвюх галінах: статыстычнай механіцы і прынцыпах сіметрыі.

У 1957 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію за даследаванні, праведзеныя сумесна з Лі Цзундаа.

Пазней вярнуўся ў Кітай і больш за 20 гадоў выкладаў ва Універсітэце Цынхуа.

Памёр 18 кастрычніка 2025 года ў Пекіне.

## Узнагароды і навуковае прызнанне 
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1957)
* Прэмія Румфарда (1980)
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1986)
* Медаль Бенджаміна Франкліна (1993)
* Прэмія Баўэра (1994)
* Медаль Альберта Эйнштэйна (1995)
* Прэмія імя М. М. Багалюбава (1996)
* Прэмія Ларса Онзагера (1999)
* Міжнародная прэмія караля Фейсала (2001)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Сайт Інстытута тэарэтычнай фізікі імя Яна Чжэньніна ў Нью-Ёркскім універсітэце ў Стоні Брук 
* Хатняя старонка Яна Чжэньніна на сайце Нью-Ёркскага ўніверсітэта ў Стоні Брук 
* Хатняя старонка Яна Чжэньніна на сайце Кітайскага ўніверсітэта Ганконга  
* 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Кітая
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта Цынхуа
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Кітая
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя М. М. Багалюбава
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Альберта Эйнштэйна
Катэгорыя:Акадэмікі Кітайскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Ву Цзяньсюн

**Ву Цзяньсюн** (таксама вядомая як **мадам Ву**; ,  — ,  ) — амерыканскі радыёфізік кітайскага паходжання. Удзельнічала ў Манхэтанскім праекце (узбагачэнне ўранавага паліва), паставіла (па прапанове Янг Чжэньніна і Лі Цзундаа) знакаміты «эксперымент Ву», які даказаў незахаванне прасторавай цотнасці ў слабых узаемадзеяннях.

У 1965 годзе выйшла ў свет кніга Ву «Бэта-распад», якая застаецца настольнай кнігай радыёфізікаў. У далейшым Ву даследавала малекулярныя змены ў гемаглабіне, якія выклікаюць серпападобнаклетачную анемію. Першая жанчына — прэзідэнт Амерыканскага фізічнага таварыства (у 1975). У тым жа годзе атрымала Нацыянальны медаль за заслугі ў галіне навукі. У 1990 годзе ў гонар Ву быў названы астэроід 2752 Ву Цзяньсюн. У 1997 годзе памерла ад інсульту.

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Вадкі кісларод

**Вадкі кісларод** (ВК, ) — вадкасць бледна-сіняга колеру, адносіцца да моцных парамагнетыкаў. З'яўляецца адным з чатырох агрэгатных станаў кіслароду. ВК мае удзельную шчыльнасць 1,141 г/см³ і мае умерана крыягенныя ўласцівасці з кропкай замярзання 50,5 K (-222,65&nbsp;°C) і кропкай кіпення 90,188 K (-182,96&nbsp;°C). Вадкі кісларод актыўна выкарыстоўваецца ў касмічнай і газавай галінах, пры эксплуатацыі падводных лодак, шырока выкарыстоўваецца ў медыцыне. Звычайна прамысловае атрыманне грунтуецца на фракцыйнай перагонцы паветра. Каэфіцыент пашырэння кіслароду пры змене агрэгатнага стану на газападобны складае 860:1 пры 20&nbsp;°C, што часам выкарыстоўваецца ў сістэмах забеспячэння кіслародам для дыхання ў камерцыйных і ваенных самалётах.

З-за сваёй крыягеннай прыроды ВК можа выклікаць крохкасць матэрыялаў, якія знаходзяцца з ім у судотыку. Вадкі кісларод таксама з'яўляецца вельмі магутным акісляльным агентам: арганічнае рэчыва хутка згарае ў яго асяроддзі з вялікім вылучэннем цяпла. Больш за тое, некаторыя з гэтых рэчываў, будучы прасякнутымі ВК маюць ўласцівасць непрадказальна выбухаць. Нафтапрадукты часта дэманструюць такія паводзіны, уключаючы асфальт.

## Гісторыя 
* У 1845 годзе Майкл Фарадэй змог ажыццявіць звадкаванне большасці вядомых тады газаў. Шэсць газаў, аднак, нягледзячы на ўсе яго спробы звадкавання не паддаваліся, а менавіта кісларод, вадарод, азот, вокіс вугляроду, метан і вокіс азоту.
* У 1877 году Луі-Поль Каетэ (1832-1913) у Францыі і Раўль Піктэ (1846-1929) у Швейцарыі незалежна адзін ад аднаго рознымі метадамі атрымалі некалькі кропель вадкага кіслароду.
* Упершыню ў вымерных колькасцях вадкі кісларод быў атрыманы польскімі прафесарамі Кракаўскага ўніверсітэта Жыгімонтам Урублеўскім і Каралем Альшэўскім у 1883 годзе.

Катэгорыя:Вадкасць
Катэгорыя:Ракетнае паліва
Уільям Брэдфард Шоклі

**Уільям Брэдфард Шоклі** (; ,  — , ) — амерыканскі фізік, даследчык паўправаднікоў, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1956). У гады Другой сусветнай вайны Шоклі ўдзельнічаў у стварэнні амерыканскай школы даследавання аперацый і ў распрацоўцы тактыкі стратэгічных бамбардзіровак. У студзені 1948 года Шоклі вынайшаў плоскасцевы біпалярны транзістар, а затым стварыў навуковую тэорыю, якая тлумачыць яго працу. У 1956 Шоклі заснаваў названую яго імем лабараторыю, якая была адным з вытокаў Крамянёвай даліны.

У Шоклі спалучаліся талент тэарэтыка і выкладчыка, культ уласнага інтэлекту і цела, неўтаймоўныя цяга да суперніцтва і глухата да меркаванняў і інтарэсаў іншых людзей. Псіхічная неўраўнаважанасць, уласцівая Шоклі з маленства, з гадамі ўзмацнілася і стала прычынай няўдачы ў бізнесе. У 1960-я гады Шоклі захапіўся ідэямі еўгенікі і пачаў публічную кампанію супраць «выраджэння» амерыканскай нацыі. Яго расісцкія тэорыі, адкінутыя грамадствам, разбурылі навуковую рэпутацыю Шоклі, прывялі да фактычнага выгнання з навуковай супольнасці.

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута
Катэгорыя:Выпускнікі Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута
Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда
Катэгорыя:Памерлі ад раку прадсталёвай залозы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Бамбергскі кафедральны сабор

**Бамбергскі кафедральны сабор** (афіцыйна Бамбергскі кафедральны сабор Святога Пятра і Святога Георгія, )  — адзін з сямі імперскіх сабораў Германіі.

## Гісторыя 
Будаўніцтва сабора пачалося ў 1004 годзе па загаду Генрыха Святога і скончылася ў 1012 года. Асвячэнне адбылося 6 мая 1012 года. У 1081 годзе сабор быў пашкоджаны пажарам. У 1111 годзе Ота Бамбергскі асвяціў зноў пабудаваны сабор. Пасля яшчэ аднаго пажару, у 1215 годзе пачалося будаўніцтва трэцяга па ліку сабора. Ён быў асвечаны 6 мая 1237 года.

У саборы знаходзяцца пахаванні вядомых асоб, у тым ліку самога Генрыха Святога, яго жонкі Кунігунды, папы рымскага Клімента II — адзінага папы, пахаванага ў Германіі, і першага караля Германіі з дынастыі Штаўфенаў Конрада III. Сёння Бамбергскі кафедральны сабор уяўляе сабой узор раманскай архітэктуры, даўжыня - 94 м, шырыня - 28 м, вышыня будынка 26 м. Па вуглах пабудаваныя чатыры вежы па 81 м у вышыню кожная. У вежах сустракаюцца элементы готыкі. Падчас Другой сусветнай вайны Бамберг практычна не пацярпеў, рэканструкцыя або аднаўленне сабора не патрабавалася. Сабор - частка старога горада, уключанага ў 1993 годзе ў Сусветную спадчыну ЮНЕСКА.

Bamberg-Dom-118-Ostfassade-2009-gje.jpg
Bamberg-Dom-152-Tuerme-Bogen-2006-gje.jpg
Bamberg-Dom-202-Adamspforte-2012-gje.jpg
Bamberg-Dom-302-zum Peterschor-2009-gje.jpg
Bamberg-Dom-322-Kirchgattendorfer Altar-Marientod-2013-gje.jpg
Bamberg-Dom-Ostchorschranken-04-SW-Apostel-2018-gje.jpg
Bamberg-Dom-Kaisergrab-08-2012-gje.jpg
Bamberg-Dom-Bamberger Reiter-06-2013-gje.jpg

## Спасылкі 
* Bamberg Cathedral
* Kunst & Kultur — Der Bamberger Dom 

Катэгорыя:Бамберг
Катэгорыя:Саборы Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў XI стагоддзі
Катэгорыя:Раманская архітэктура
Бамберг
Бамберг
Андрэй Аляксеевіч Паўлухін

**Андрэй Аляксеевіч Паўлухін** (нар. , Рагачоў) — беларускі пісьменнік-фантаст.

## Біяграфія 
З 1980 да 1986 года жыў у Анапе. У 1986 годзе вярнуўся ў Рагачоў. У 1999 годзе паступіў у Магілёўскі бібліятэчны тэхнікум па спецыяльнасці «бібліятэкар-бібліёграф», «тэхнік-тэхнолаг бібліятэчна-інфармацыйных сістэм». Піша на беларускай і рускай мовах у рэчышчы кіберпанку, навуковай фантастыкай і альтэрнатыўнай гісторыі.

Друкаваўся ў беларускіх («Дзеяслоў», «Беларусь», «ЛіМ», «Маладосць», «Першацвет», «Чырвоная змена», «Свабоднае слова») і расійскіх («Полдень, XXI век», «Золотое перо», «Юный техник», «Новая Россия», «Анапа», CD «Мира фантастики») газетах і часопісах, зборніках («Фантастика-2003/2», «Фантастика-2005/1», «Что там, за дверью?», «Панядзелак», «Настрой», «Золотой Рог», «Славянские колокола»).

## Публікацыі 
* Белополис (2003)
* Портал (2005)
* Электрычныя сны (2006)
* *Загрузіце сябе ў нябёсы*. Фантастычныя апавяданні. «Дзеяслоў», № 22, 2006
* Время теней (2007)

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага бібліятэчнага каледжа імя А. С. Пушкіна
Ульян Аляксандравіч Рыбак

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Ульян Аляксандравіч Рыбак
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 1.1.1920
 |месца нараджэння =  
 |дата смерці      = 14.8.2009
 |месца смерці     =  
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1940—1945
 |званне           = старшына
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
       
-
       
-
   
-
     
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Ульян Аляксандравіч Рыба́к** (, вёска Яўсеевічы, Гомельская губерня — , вёска Завалочыцы, ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945). Удзельнік Парада Перамогі ў Маскве.

## Біяграфія 
У. А. Рыбак нарадзіўся ў вёсцы Яўсеевічы Гомельскай губерні (зараз у Глускім раёне Магілёўскай вобласці). Да 1935 г. працаваў на шклозаводзе «Камінтэрн» ў Бабруйскім раёне, потым на Завалочыцкім спіртзаводзе. У 1940 г. прызваны ў Чырвоную Армію. Службу праходзіў у Карэліі.
З 1941 г. на Ленінградскім, Варонежскім, Цэнтральным, 1-м і 4-м Украінскім франтах. Памочнік камандзіра разведвальнага ўзвода старшына У. А. Рыбак вызначыўся ў снежні 1944 г. у час разведкі сіл праціўніка ў Карпатах. З разведчыкамі ўзвода знішчыў 75 і ўзяў у палон 40 гітлераўцаў, здабыў каштоўныя звесткі пра ворага. За вайну захапіў 57 «языкоў», знішчыў 10 танкаў і больш за 200 гітлераўцаў.

Пасля вайны жыў у вёсцы Завалочыцы. Да 1979 г. працаваў на Завалочыцкім спіртзаводзе. Памёр 14 жніўня 2009 г. Пахаваны на могілках у вёсцы Завалочыцы.

## Літаратура 
* 
* Рыбак Ульян Аляксандравіч // 

## Спасылкі 
* 
* *Леонид Екель* Звезда Рыбака 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глускім раёне
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч

**Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч** (, мястэчка Вялікая Бераставіца — , Ваўкавыск) — праваслаўны святар, адзін з пачынальнікаў беларускай фатаграфіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 15 мая 1875 года ў мястэчку Вялікая Бераставіца Гарадзенскага павета, у беднай шматдзетнай сям'і дыякана мясцовай царквы. У 1897 годзе скончыў Віленскую духоўную семінарыю, пасля чаго ажаніўся з дачкой святара Дзмітрыя Някрасава, які служыў у г. Вільня, Верай. У той жа год пачаў свой службовы шлях псаломшчыкам пры царкве ў вёсцы Мастаўляны на Беласточчыне. 6 красавіка 1899 года, вакантнае месца свяшчэнніка ў сяле Касута Вілейскага павета было саступлена маладому псаломшчыку. 25 мая ён быў пасвячоны ў духоўны сан іерэя і прызначаны настаяцелем Касуцкай Свята-Петрапаўлаўскай царквы.

З 9 кастрычніка 1902 г. па 1904 год Павел Валынцэвіч працаваў інспектарам царкоўна-прыходскіх школ Дзісенскага павета (без прыхода). З 17 лістапада 1904 года ўзначаліў прыход Свята-Мікалаеўскай царквы ў вёсцы Узмёны (сёння – Міёрскі раён), дзе праслужыў 43 гады. У 1947 годзе прылічаны за штат. Пасля служыў настаяцелем цэркваў у мястэчку Крэва, в. Сабакінцы (цяпер Першамайскае) Гродзенскай вобласці,  у 1957 годзе — в. Шарашова (Пружанскі раён Брэсцкай вобласці).
Апошнія гады жыў у сям’і сына - мітрафорнага протаіерэя Сергія Валынцэвіча ў г. Ваўкавыску.
Памёр у красавіку 1962 года. Пахаваны на гарадскіх могілках Ваўкавыска.

Павел Валынцэвіч меў шырокае кола інтарэсаў. Пісаў карціны і іконы, захапляўся астраноміяй і прыродазнаўствам, карыстаўся сонечным гадзіннікам і менавіта па ім выстаўляў час на кішэнным. Сабраў вялікую бібліятэку, якой карысталіся ўсе яго знаёмыя і вернікі. Жыва цікавіўся палітыкай, разводзіў пчол. Найбольшым яго захапленнем было фатаграфаванне. Гэтай новай незвычайнай справай айцец Павел зацікавіўся менавіта ў Касуце. Там і пачаў фатаграфаваць, і першы яго фотаздымак – Свята-Петра-Паўлаўская царква – 1900 год.

25 гадоў ён здымаў сваю сям’ю (тры пакаленні), месцы, дзе яны доўга жылі або бывалі наездамі, будні бліжэйшага асяроддзя..
Унікальнасць фотаархіва Паўла Валынцэвіча яшчэ і ў тым, што вялікая колькасць крохкіх шкляных негатываў прайшлі праз дзве сусветныя вайны, праз калектывізацыю і гады Савецкай улады, і пры гэтым захаваліся цалкам. Самы стары негатыў калекцыі датуецца пачаткам ХХ стагоддзя, а апошні – 1959 годам.. Усяго святаром-фатографам было зроблена больш за 300 кадраў. У іх аўтар паказваў жыццё заходнебеларускай правінцыі таго часу, тых месцаў, дзе ён служыў, альбо ў якіх бываў падчас паездак.

## Літаратура 
## Бібліяграфія 
## Спасылкі 
* Приход храма Положения Ризы Пресвятой Богородицы во Влахерне г. Миоры
* Православный Свято-Тихоновский гуманитарный Университет (Институт до 2004г.) 
* Телеканал «Союз». Сущность (Минск). Отец Павел Волынцевич

Катэгорыя:Фатографы Беларусі
Касута

**Касута́** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Крывасельскага сельсавета. Знаходзіцца каля Вілейскага вадасховішча, за 103 км на паўночны захад ад Мінска. Назва вёскі паходзіць ад ракі Касуткі, прытоку Віліі.

## Гісторыя 
Упершыню згадана пад 1499 годам як маёнтак з замкам ва ўладанні княгіні Ядвігі Гальшанскай, з 1518 года ўладальнікам быў кашталян віленскі Станіслаў Кезгайла, потым яго сыны. Пры сынах Станіслава Кезгайлы ў маёнтку было 206 сялянскіх двароў.

У 1638 годзе новы ўладальнік маёнтка Савасцян Свяцкі пабудаваў праваслаўную царкву Уваскрэсення Хрыстова, неўзабаве пры  ёй утварыўся і праваслаўны манастыр. Амаль адначасова ў Касуце ўзнікае ўніяцкі кляштар, да якога неўзабаве пераходзіць і мясцовае праваслаўнае брацтва разам са сваімі храмамі. Падчас казацка-сялянскай вайны 1648—1651 гадоў замак разбураны, пасля адноўлены. Яго гаспадарамі на працягу ХVIII — XIX стагоддзяў былі Любанскія, П'яншэнскія, Крываблоцкія, Пузіны, Ромеры, Сулістроўскія, Тукалы, Вітгенштэйны.

Яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя ў Касуце стаяў старадаўні драўляны храм Унебаўзяцця Прасвятой Багародзіцы, дзе, відавочна, хрысцілі Піліпа Орліка. Станам на 2024 год, на яго месцы стаіць мураваная Свята-Петрапаўлаўская царква, пабудаваная ў 1868 годзе. На ўскраіне вёскі захаваліся рэшткі маёнтка.

Каля вёскі Касута ў лесе стаяць два крыжы, праваслаўны і каталіцкі, на месцы дзе 26 чэрвеня 1941 года саветамі расстраляна каля паўтары сотні вязняў Вілейскай турмы, якіх на пачатку Другой сусветнай вайны гналі на ўсход.

У 1973 годзе пры напаўненні вадой Вілейскага вадасховішча затапіла большую частку Касуты. Станам на 2024 год у вёсцы жыве каля дзясятка сялян, у апошнія гады з'явілася некалькі дзясяткаў дач.

## Славутасці 
* Свята-Петрапаўлаўская царква (1868 год).

## Вядомыя асобы 
* Піліп Орлік (1672—1742) — украінскі палітычны, дзяржаўны і ваенны дзеяч
* Расціслаў Лапіцкі (1928—1950) — арганізатар і кіраўнік антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху на Мядзельшчыне і Смаргоншчыне, ахвяра сталінскіх рэпрэсій
* Алег Лапіцкі (1922—1979) — удзельнік антысавецкага супраціву
* Пётр Пятровіч Міклашэвіч (1954) — беларускі дзяржаўны дзеяч
* Вольга Лапіцкая (Алёна Шарэпа‑Лапіцкая; 1918 (1917?) — 2011) — беларуская паэтка
* Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч (1875—1962) — адзін з пачынальнікаў сучаснай беларускай фатаграфіі, святар..

## Спасылкі 
* Касута — Падарожжа дылетанта — відэа
* Орлік Піліп  // Рэгіянальная газета
* Ушанавалі памяць Орліка  // Рэгіянальная газета
* Білоруське коріння гетьмана Пилипа Орлика  
* *Кравченко П. А., Діптан І. І.* Пилип Орлик і його «Конституція» 
* Орлик Пилип (1672—1742) // «Гетьмани та козацькі ватажки» на сайті «Електронна бібліотека України» 
* Возле деревни Касута Вилейского района состоялось поминовение жертв сталинизма  

Катэгорыя:Крывасельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Рыбак (значэнні)

**Рыбак** — беларускае прозвішча, утворанае ад аднайменнай прафесіі.

## Прозвішча 
* Алесь Рыбак, беларускі пісьменнік
* Аляксандр Ігаравіч Рыбак, нарвежскі спявак беларускага паходжання
* Андрэй Анатольевіч Рыбак (нар. 1970), беларускі палітык.
* Віктар Васільевіч Рыбак, беларускі дыпламат
* Павел Аляксандравіч Рыбак, беларускі футбаліст
* Уладзімір Васільевіч Рыбак (нар. 1946), украінскі палітык
* Ульян Аляксандравіч Рыбак, Герой Савецкага Саюза
* Юрый Якаўлевіч Рыбак (нар. 1979), беларускі самбіст і дзюдаіст.

## Літаратура 
* Рыбак (балада)

## Гл. таксама 
* Рыбакі
* Фішэр