open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тагма (біялогія)

[right|205px|thumb|Тагмы [Trilobita|трылабіта (*Trilobita*).]]

**Тагма** (, мн. л. *tagmata* ад ) — аддзел цела ў сегментаваных (членістых) жывёл. Як правіла, тагмай лічыцца кожны больш-меней адасоблены аддзел цела, які складаецца з некалькіх адносна аднастайных сегментаў. У розных групах колькасць тагмаў і іх сегментарны склад розны. Найбольш шырока вядомыя прыклады тагмаў: галава, грудзі і брушка насякомых, галавагрудзі і «брушка» (апістасома) павукоў. Гэтае паняцце пераважна выкарыстоўваецца пры апісанні будовы кольчатых чарвей і членістаногіх.

Катэгорыя:Анатомія членістаногіх
Плод (анатомія)

thumb|Плод у чэраве маці
**Плод** ()http://www.etymonline.com/index.php?term=fetus — чалавечы арганізм, які развіваецца ў матчыным чэраве з 8-га тыдня развіцця і да моманту нараджэння. Некаторыя крыніцы лічаць плодам зародкі, якія дасягнулі ўзросту ў 9 ці 10 тыдняў. Выкарыстоўваецца толькі ў адносінах да дзіцяці, якое яшчэ не нарадзілася.

Ад лацінскай назвы ўтвораны тэрмін **фета́льны** — уласцівы плоду (эмбрыёну) ці наяўны ў плода.

## Гл. таксама 
* Анатомія
* Антагенез

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Неанаталогія
Галава насякомага

[220px|Галава і пярэднягрудзі [Mecoptera|скарпіёнавай мухі *Panorpa communis*.|thumb]]

**Галава** () — пярэдні аддзел цела насякомага, які ўтвораны акронам і першымі пяццю ці шасцю сегментамі цела, якія зліліся падчас цэфалізацыі. Аднак у шэрагу прадстаўнікоў (напрыклад, шчытовак, чэрвяцоў, самак вееракрылых) галава зліта з грудзьмі. У многіх лічынак двухкрылых галаўная капсула рэдукавана, так што ротавыя прыдаткі ўкручаны ў першы сегмент грудзі.

У адкрытасківічных насякомых маецца тэнторыўм (tentorium) — унутраны шкілет галавы.

Катэгорыя:Насякомыя
Жалудачак сэрца

**Жалудачак** () — аддзел сэрца, у чалавека падзяляецца на правы і левы жалудачкі, якія атрымліваюць кроў з перадсэрдзяў і перапампоўваюць яе ў артэрыі. Аддзелены ад левага і правага перадсэрдзя мітральным і трыкуспідным клапанамі адпаведна, а ад артэрый — паўмесячнымі. Сценкамі жалудачкаў з'яўляецца найбольш тоўстая частка сардэчнай мышцы (міякарда), прычым са сталеннем чалавека сценка левага жалудачка патаўшчаецца нашмат больш з прычыны больш высокіх ціскаў, якія яна выпрабоўвае.

Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістая сістэма
Hyemoschus aquaticus

**Hyemoschus aquaticus** — парнакапытныя млекакормячыя сямейства Tragulidae; адзіны прадстаўнік роду Hyemoschus.

## Апісанне 
Даўжыня цела 75-85 см, вышыня ў карку 30-35 см. Пярэднія ногі карацейшыя за заднія. Агульны колер афарбоўкі светла-карычневы; на спіне — светлыя плямы, па баках цела і галавы (перарываюцца на шыі) — дзве белыя паласы. Верхнія іклы ў самцоў падоўжаныя і вострыя. Рагоў няма. 

## Арэал 
Сустракаецца Hyemoschus aquaticus у Афрыцы (у Гамбіі, Сьера-Леонэ, на ўсходзе басейна р. Конга, у лясах Ітурэі, у паўднёвых раёнах Камеруна). 

## Лад жыцця 
Жыве ў густых трапічных лясах, каля вадаёмаў. Вядзе пераважна начны лад жыцця. Сілкуецца пладамі і вадзянымі раслінамі, насякомымі, дробнымі ракападобнымі, зрэдку дробнай рыбай, часам падалкай.

Катэгорыя:Аленькавыя
Катэгорыя:Сысуны Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1841 годзе
Артроз

**Артроз** ( — сустаў) — зношванне ўнутрысустаўнага храстка.

## Папярэджанне 
Прадухіленню хваробы спрыяе ўстойлівы расклад харчавання, частая змена паставаў цела, змяншэнне працяглага сядзення на кукішках, штодзённая гімнастыка, плаванне, пешыя прагулкі і зручны абутак.

## Прычыны 
Хваробе спрыяе цяжкая цялесная праца, хірургічная аперацыя на суставе, залішняя вага, плоскаступнёвасць, перагрузка і звышрухавасць сустава, пашкоджанне храстка і астэахандроз.

## Праявы 
Хвароба праяўляецца праз боль у суставах пад канец дня, скаванасць рухаў раніцай і пасля нерухомасці суставаў, хрумст у суставах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні суставаў
Катэгорыя:Артапедыя
Перадсэрдзе

thumb|156px|right|Сэрца
**Перадсэрдзе** () — аддзел сэрца, у які паступае кроў з вен.

У рыб адно перадсэрдзе, у якое паступае вянозная (дэзаксігенаваная) кроў; у іншых пазваночных яно падзяляецца падоўжнай перагародкай на дзве часткі: *правае перадсэрдзе* і *левае перадсэрдзе*. У правае перадсэрдзе паступае вянозная (дэзаксігенаваная) кроў з вялікага круга кровазвароту (у амфібій яна часткова аксігенаваная, з прычыны таго, што ад скурных вен паступае аксігенаваная кроў у вялікі круг). У левае перадсэрдзе паступае артэрыяльная (аксігенаваная) кроў па лёгачным венам малога круга.

На жалудачкі і перадсэрдзі падзелена таксама сэрца малюскаў. Мінімальная колькасць перадсэрдзяў — адно (у большасці бруханогіх), максімальнае — чатыры (у наўтылуса і монафплакафораў). У перадсэрдзі малюскаў паступае аксігенаваная кроў ад органаў дыхання.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістая сістэма
Hydropotes inermis

**Hydropotes inermis** — парнакапытнае млекакормячае сямейства аленяў. 

## Апісанне 
Даўжыня цела 78-100 см, вышыня ў карку 45-55 см; важыць 12-15 кг. Нагадвае казулю, аднак крыху масіўней. Рагоў няма. У самцоў у верхняй сківіцы — доўгія іклы. Сустракаецца ў Карэі, Кітаі (у даліне р. Янцзы) і на астравах ля ўсходняга ўзбярэжжа Азіі. Жыве ў вільготных месцах (берагі рэк, азёр), парослых высокім трыснягом і чаротам. Ежа — трыснёг і грубыя травы. Увесну самка нараджае 4-7 дзіцянятаў. Колькасць невялікая і працягвае скарачацца.
## Спасылкі 
* The IUCN Red List of Threatened Species: Hydropotes inermis

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1870 годзе
Катэгорыя:Аленевыя
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Павук-серабранка

**Павук-серабранка**, **вадзяны павук** (*Argyroneta aquatica*) — адзіны від членістаногіх сямейства *Cybaeidae*; адзіны прадстаўнік атраду павукоў, які жыве ў прэснай вадзе.

## Апісанне 
Даўжыня цела самца 15-20 мм, самкі — 12 мм. Галавагрудзі чырванавата-бурыя, брушка пакрыта аксаміцістымі валасінкамі. Пры апусканні вадзянога павука ў ваду на валасінках ўтрымліваецца паветра (з-за чаго цела павука здаецца серабрыстым), паветра служыць павуку для дыхання (у вадзянога павука скурнае дыханне пераважае над лёгачным).

## Пашырэнне 
Вадзяны павук шырока распаўсюджаны ў Еўропе, у т.л. на Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі. Жыве ў стаячых або з павольнай плынню вадаёмах, багатых расліннасцю. 

## Асаблівасці біялогіі 
Сілкуецца рачкамі, лічынкамі насякомых.

Будуе падводнае шчыльнае гняздо ў выглядзе каўпака, які запаўняе паветрам, прынесеным на целе; купал утрымліваецца пад вадой павуціннем, якім павук прымацоўвае яго да расліннасці. Гняздо — месца паглынання здабычы і размнажэння; самка змяшчае ў купал кокан з яйкамі і ахоўвае яго да выхаду павучанят.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аранеаморфныя павукі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1757 годзе
Вадзяныя кляшчы

**Вадзяныя кляшчы** (*Hydrachnidiae*) — група кляшчоў, якія аб’ядноўваюцца па спосабу жыцця (у вадзе).

У  афарбоўка звычайна яркая; даўжыня цела 0,3-5,0 мм. З яек выходзіць 6-ногая лічынка, у шматлікіх відаў паразітуе на насякомых; яна ператвараецца ў 8-ногую німфу, а апошняя — ў дарослага кляшча. Драпежнікі; высмоктваюць рачкоў, лічынак насякомых. Шырока распаўсюджаныя; жывуць у стаячых і цякучыя вадаёмах, халодных крыніцах, падземных водах. Прадстаўнікі аднаго роду сустракаюцца ў гарачых крыніцах. Каля 5000 відаў.

 — дробныя (не больш за 1 мм) расліннаедныя або драпежныя формы. У развіцці праходзяць чатыры стадыі: 6-ногая лічынка, I-німфа, II-німфа і дарослы клешч. Два сямействы, якія аб’ядноўваюць больш за 200 відаў. Прадстаўнікі сямейства  жывуць ва ўсіх морах на розных глыбінях, асабліва багатыя ў сублітаралі. Прадстаўнікі другога сямейства —  — жывуць у прэсных водах, сустракаюцца рэдка.

Катэгорыя:Трамбідыформныя кляшчы
Вадзяныя казлы

**Вадзяныя казлы** (*Kobus*) — род парнакапытных млекакормячых сямейства пустарогія. Блізкія да балотных казлоў. Вадзяныя казлы распаўсюджаныя ў Афрыцы ад Сенегала да Капскай зямлі. 5 відаў.

Kobus ellipsiprymnus сустракаецца ў Паўднёвай і Усходняй Афрыцы ад Лімпопа да Самалі. Даўжыня цела да 2,2 м, даўжыня хваста 45 см. Вышыня ў карку да 130 см. Пераважная афарбоўка шэрая з чырванавата-бурым адценнем. На крупах, у пачатку хваста, характэрная светлая паласа. Рогі (толькі ў самцоў) пакрытыя шматлікімі кольцападобнымі патаўшчэннямі, даўжыня да 80 см. Жыве невялікімі групамі ў лясах і саванах паблізу вадаёмаў, часткай у трысняговых і хмызняковых зарасніках па берагах рэк, у Паўднёвай Афрыцы сустракаецца і ў сухіх месцах. Палююць на вадзяных казлоў пераважна з-за шкуры: мяса нясмачнае.

Катэгорыя:Пустарогія
Вадзяныя скарпіёны

**Вадзяныя скарпіёны** (*Nepidae*) — сямейства насякомых.

## Апісанне 
Даўжыня 25-45 мм. Цела плоскае або моцна выцягнутае, з доўгай дыхальнай трубкай на канцы; пярэднія ногі хапальныя. Распаўсюджаныя шырока, асабліва шматлікія ў Інда-Малайскай, Эфіопскай і Неатрапічнай абласцях. Каля 15 родаў, якія аб'ядноўваюць каля 170 відаў. Жывуць у багатых расліннасцю прэсных стаячых вадаёмах.

## Харчаванне 
Драпежнікі; пільнуюць здабычу, трымаючыся ля паверхні вады. Нападаюць на дробных водных жывёл, нават на малявак рыб (шкодзяць сажалкавай рыбагадоўлі). Па ўсёй Палеарктыцы сустракаюцца віды родаў  і .

## Гл. таксама 
* Ранатра палачкападобная

Катэгорыя:Сямействы насякомых
Ваенная псіхалогія

**Ваенная псіхалогія** — галіна псіхалогіі, якая вывучае псіхалагічныя праблемы, якія ўзнікаюць у працэсе падрыхтоўкі ваеннаслужачых і вядзення вайны. Як асобная дысцыпліна склалася ў пачатку 20 ст. у сувязі з масавымі даследаваннямі асабістага складу армій у мэтах яго адбору, навучання і расстаноўкі. Тэарэтычныя канцэпцыі ваеннай псіхалогіі ў асобных краінах вызначаюцца іх залежнасцю (пры наяўнасьці агульнай праблематыкі) ад пануючай ідэалогіі, філасофскіх і псіхалагічных поглядаў.

Пасля 2-й сусветнай вайны даследаванні па ваеннай псіхалогіі рэзка ўзраслі, асабліва ў ЗША, дзе яны праводзяцца як ваеннымі арганізацыямі пад кіраўніцтвам адпаведных упраўленняў пры штабах ВПС, ВМС і сухапутных войскаў, так і па кантрактах з рознымі псіхалагічнымі інстытутамі.

Катэгорыя:Ваенная навука
Катэгорыя:Раздзелы псіхалогіі
Багушэвічы (Бярэзінскі раён)

**Багушэ́вічы** (, ) — аграгарадок у Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, на рацэ Уса. Адміністрацыйны цэнтр Багушэвіцкага сельсавета. Знаходзяцца за 24 км на паўднёвы захад ад Беразіно, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Градзянка.

## Гісторыя 
Першы пісьмовы ўспамін пра Багушэвічы датуецца 1 чэрвеня 1501. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад Менскага павета Менскага ваяводства. У 1644 Рыгор Юрый Друцкі-Горскі, выконваючы волю нябожчыцы маці, заснаваў тут касцёл. Апроч таго, у Багушэвічах існавала прыстань і вадзяны млын, праводзіліся 2 рэгулярныя кірмашы. У розныя часы мястэчка знаходзілася ва ўладанні Завішаў, Ваньковічаў, Свентаржэцкіх, у XVIII ст. — цэнтр графства.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Багушэвічы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні. У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання 23 мая 1863 аддзел Ляскоўскага-Свентажэцкага ў колькасці каля 30 чалавек увайшоў у мястэчка, дзе прысудзіў да шыбеніцы святара Маскоўскага патрыярхату Канапасевіча, які рабіў даносы на паўстанцаў і арганізоўваў контр-выпады супраць іх. Па здушэнні выступлення расійскія ўлады знішчылі тутэйшы палац Свентажэцкіх. У 1875 цар маскоўскі Аляксандр II падараваў Багушэвічы Шалгунову. У XIX ст. у мястэчку існавалі касцёл, царква, 4 сінагогі, пошта, пажарная каманда. У 1900 адкрылася другакласная царкоўна-прыходская школа. 14 красавіка 1910 газета «Наша Ніва» пісала пра чуткі, што праз Багушэвічы пройдзе чыгунка. У 1915 каля мястэчка знайшлі манетны скарб.

У 1919 Багушэвічы ўвайшлі ў БССР, дзе 20 жніўня 1924 сталі цэнтрам сельсавета. Станам на 1927 тут было 107 двароў. У 1938 статус паселішча панізілі да вёскі.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1897 — 524 чал.
* **XX стагоддзе**: 1927 — 783 чал., з іх 72 % беларусаў, 24 % яўрэяў; 2003 — 558 чал.

## Інфраструктура 
У Багушэвічах працуюць сярэдняя школа, бальніца, клуб, бібліятэка, пошта.

## Вядомыя асобы 
* Іларыён Карпавіч Дуброўскі (1907 — пасля 1937?) — беларускі журналіст.
* Кірыл Аляксеевіч Каваленка (1891—1980) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант (5 ліпеня 1946 года).
* Лідзія Ціханаўна Ламака (нар. у 1928) — вучоны ў галіне педыятрыі, доктар медыцынскіх навук, прафесар.

## Славутасці 
У цэнтры Багушэвічаў ва ўрочышчы Касцельная гара (Касцелішча) знаходзіцца гарадзішча мілаградскай і зарубінецкай культур — .

* Касцёл Божага Цела (1840-я) — 
* Могілкі яўрэйскія

## Страчаная спадчына 
* Сядзібна-паркавы комплекс Свентаржэцкіх (XVIII ст.)
* Царква Узвышэння Святога Крыжа (1866)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Багушэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна
Катэгорыя:Завішы
Катэгорыя:Ваньковічы
Катэгорыя:Свентаржэцкія
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Ваеннае права

**Ваеннае права** — сістэма устаноўленых дзяржавай прававых норм, якія замацоўваюць прынцыпы і формы ладу ўзброеных сіл, якія рэгулююць адносіны ў галіне іх фармавання, жыцця, побыту і дзейнасці і вызначаюць абавязкі, правы і адказнасць ваенных і іншых удзельнікаў грамадскіх адносін у галіне ваеннага будаўніцтва. У ваенны час і ў мясцовасцях, абвешчаных на ваенным становішчы, сфера дзеяння ваеннага права звычайна пашыраецца; яно распаўсюджваецца на найбольш важныя ў ваенных адносінах галіны народнай гаспадаркі і транспарту, на сферу аховы грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі і г.д.

Катэгорыя:Ваенная справа
Ваенная медыцына

**Ваенная медыцына** — сістэма навуковых ведаў і практычная дзейнасць, мэта якіх умацаванне здароўя асабістага складу войскаў, папярэджанне і лячэнне баявых паражэнняў і захворванняў. 

Тэарэтычнай асновай ваеннай медыцыны з'яўляецца ваенна-медыцынская навука — галіна ведаў, якая абапіраецца на навуковыя даныя агульнай медыцыны і ваеннай навукі. Практычны бок ваеннай медыцыны прадстаўлены сістэмай і метадамі медыцынскага забеспячэння ўзброеных сіл, якія ён ажыццяўляе ў дачыненні да ўмоў мірнага і ваеннага часу. Адным з асноўных элементаў ваеннай медыцыны з'яўляецца ваенна-медыцынская адукацыя — сістэма першапачатковага фарміравання і наступнага ўдасканалення ваенна-медыцынскіх кадраў і планамернага папаўнення падрыхтаванымі для нясення ваеннай службы ўрачамі, фельчарамі і іншымі катэгорыямі медыцынскага складу. Стан ваеннай медыцыны і канкрэтныя формы яе развіцця вызначаюцца эканамічным ладам грамадства, яго палітычнай структурай і галоўным чынам арганізацыяй узброеных сіл, станам ваеннага мастацтва і ўзроўнем развіцця медыцынскай навукі. У Старажытнай Індыі, згодна кнігамі Аюрведы, параненых выносілі з поля бою і аказвалі ім дапамогу ў спецыяльных намётах. У старажытнагрэчаскіх полісах урачы служылі як ваяры, але падчас бітвы пераходзілі да выканання сваіх прафесійных абавязкаў. Адзін з заснавальнікаў ваеннай медыцыны — Джон Прынгл.
Акалова

**Акало́ва** (, ) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, на рацэ Каргавіца. Адміністрацыйны цэнтр Акалоўскага сельсавета. Размешчана за 35 км ад Лагойска, за 74 км ад Мінска.

## Назва 
На думку Аляксандра Рогалева, назва вёскі Акалова ўтварылася ад імянной форма Акола, якая ёсць народным варыянтам хрысціянскага імя Акіла (з лацінскага Aquila ў значэнні «арол»). Тапонім пры сваім узнікненні меў значэнне прыналежнасці зямельнаму ўласніку: населены пункт Аколы (Акілы).

## Гісторыя 
Упершыню Аколаў згадваецца ў 1770 годзе як мястэчка Менскага павета Менскага ваяводства. Мясціна знаходзілася ва ўладанні Свірскіх, пазней Валовічаў.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Аколава апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Барысаўскім павеце Мінскай губерні. У 1798 годзе Міхал Валовіч заснаваў тут драўляны касцёл. Паводле інвентару 1846 года існавалі аднайменныя мястэчка (22 двары) і маёнтак (4 фальваркі, 13 вёсак, 1770 прыгонных сялян). У 1876 годзе Генрык Валовіч прадаў спадчыну С. Кербедзю. Станам на 1886 год у мястэчку было 28 двароў, касцёл, 3 крамы, карчма, вадзяны млын. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 39 двароў, побач існаваў маёнтак. Станам на 1909 год існавалі аднайменныя мястэчка (41 двор) і маёнтак (2 двары), на 1917 год — мястэчка (49 двароў) і вёска (14 двароў).

У 1919 годзе Аколава ўвайшло ў БССР, дзе 20 жніўня 1924 года стала цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1926 год тут быў 41 двор, на 1941 год — 51, на 1969 год — 72, на 1994 год — 51, на 1 студзеня 2003 года — 50.

Выява:Akałova, Śviatoha Michała. Акалова, Сьвятога Міхала (1900).jpg|Касцёл
Выява:Akałova, Śviatoha Michała. Акалова, Сьвятога Міхала (1914).jpg|Касцёл, галоўны фасад
Выява:Akałova, Śviatoha Michała. Акалова, Сьвятога Міхала (1914) (2).jpg|Касцёл, інтэр’ер
Выява:Akałova-Amnišaŭ. Акалова-Амнішаў (1914).jpg|Працэсія да капліцы ў Амнішаве

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1811 год — 46 муж.; 1846 год — 179 чал.; 1886 год — 268 чал.; 1897 год — 201 чал. (93 муж. і 108 жан.)
* **XX стагоддзе**: 1909 год — 221 чал. у *мястэчку Аколава* і 22 чал. у *маёнтку Аколава*; 1917 год — 176 чал.; 1926 год — 125 чал.; 1969 год — 199 чал.; 1990 год — 115 чал., 1994 год — 103 чал.
* **XXI стагоддзе**: 1 студзеня 2003 года — 115 чал.

### Інфраструктура 
У Аколаве працуюць сярэдняя школа і дашкольная ўстанова.

## Славутасці 
* Могілкі старыя каталіцкія
* Царква Казанскай Маці Божай (2002—2004 гг., драўляная).

### Страчаная спадчына 
* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (1798—1804)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-56. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г. 

Катэгорыя:Акалоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Ваеннапалонныя

**Ваеннапалонныя** — асобы, якія належаць да ўзброеных сіл (уключаючы добраахвотніцкія атрады партызан, удзельнікаў руху супраціву і іншых камбатантаў) ваюючага боку, якія апынуліся ва ўладзе ворага. Да ваеннапалонных належаць таксама некаторыя некамбатанты — ваенныя карэспандэнты, члены экіпажаў гандлёвага флоту і грамадзянскай авіяцыі і інш.

## Гісторыя 
Да 2-й паловы 19 стагоддзя ў міжнародным праве не было шматбаковых пагадненняў, якія вызначалі рэжым ваеннага палону. Першая канвенцыя аб законах і звычаях сухапутнай вайны, якая зафіксавала нормы, якія рэгулявалі рэжым ваеннага палону, была прынятая ў 1899 на 1-й канферэнцыі міру ў Гаазе, 2-я Гаагская канферэнцыя міру (1907) выпрацавала новую канвенцыю, якая больш поўна вызначала прававы рэжым ваеннапалонных. 1-я сусветная вайна 1914-18 выклікала неабходнасць далейшай распрацоўкі нормаў ваеннага палону, і ў 1929 годзе была прынятая Жэнеўская канвенцыя аб ваеннапалонных.

## Сучаснасць 
У адпаведнасці з агульнапрызнанымі нормамі сучаснага міжнароднага права ваеннапалонныя знаходзяцца ва ўладзе варожай дзяржавы, а не асобных асоб або воінскіх частак, якія ўзялі іх у палон. Узяцце ў палон пры ўсіх абставінах павінна быць гуманным, без усялякай дыскрымінацыі. Да палонных жанчын канвенцыя загадвае ставіцца з павагай. Замах на жыццё і фізічную недатыкальнасць ваеннапалонных (забойства, прычыненне калецтва, жорсткае абыходжанне, катаванні), а таксама замах на іх чалавечую годнасць, у тым ліку і зняважлівы зварот, забараняюцца. Кожны ваеннапалонны не можа быць падвергнуты фізічнаму калечанню, а таксама навуковым або медыцынскім вопытамі, калі гэта не апраўдваецца меркаваннямі лячэння.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваенная навука
Катэгорыя:Ваеннае права

Катэгорыя:Ваенныя дзеянні
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Вена (анатомія)

thumb|right|250px|Схема вянознай сістэмы чалавека.
**Ве́на** — крывяносны сасуд, па якім кроў рухаецца да сэрца. Вены атрымліваюць кроў з капіляраў. Вены аб'ядноўваюцца ў вянозную сістэму, частка сардэчна-сасудзістай сістэмы. Сасуды, па якіх кроў цячэ ад сэрца, завуцца артэрыямі.

Не ва ўсіх выпадках па венах цячэ вянозная кроў, насычаная вуглякіслым газам, гэтак жа як па артэрыях не заўсёды цячэ артэрыяльная (узбагачаная кіслародам) кроў. Напрыклад, лёгачныя вены нясуць да сэрца ўзбагачаную кіслародам кроў, а лёгачная артэрыя нясе вянозную кроў ад сэрца да лёгкіх. Гэта ж адносіцца і да пупочных венаў у плодзе.

У некалькіх сістэмах назіраецца падзел вен на капілярную сетку і паўторнае зліццё, напрыклад у партальнай сістэме печані (варотная вена) і ў гіпаталамусе.

## Найважнейшыя вены 
Найважнейшыя вены арганізма:
* Ярмовая вена
* Лёгачныя вены
* Варотная вена
* Верхняя полая вена
* Ніжняя полая вена
* Падуздышная вена
* Сцегнавая вена
* Падкаленная вена
* Падскурная вялікая вена нагі
* Схаваная малая вена нагі

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Ангіялогія
*
Паветраны фільтр

**Паветраны фільтр** — элемент паветраачышчальніка (папяровы, з тканіны, паралонавы ці сеткаваты), які служыць для ачысткі ад пылу (фільтравання) паветра, якое падаецца ў памяшканні сістэмамі вентыляцыі і кандыцыянавання або выкарыстоўваецца ў тэхналагічных працэсах (напрыклад, пры атрыманні кіслароду), у газавых турбінах, у рухавіках унутранага згарання і інш.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фільтры
Катэгорыя:Рухавік унутранага згарання
Ваеннае злачынства

**Ваеннае злачынства** —  сур'ёзныя парушэнні Жэнеўскіх канвенцый, а таксама іншыя сур'ёзныя парушэнні законаў і звычаяў, якія ўжываюцца ў міжнародных узброеных канфліктах.

Да ваенных злачынстваў адносяцца:
* Вярбоўка, навучанне, фінансаванне і выкарыстанне наймітаў
* Найміцтва
* Выкарытсанне зброі масавага знішчэння
* Парушэнне законаў і звычаяў вайны
* Злачынныя парушэнні нормаў міжнароднага гуманітарнага права падчас узброеных канфліктаў
* Бяздзейнасць альбо адданне злачыннага загаду падчас узброенага канфлікту
* Незаконнае карыстанне знакамі, якія ахоўваюцца міжнароднымі дагаварамі
* Марадзёрства

## Літаратура 
* Уголовный кодекс Республики Беларусь, Мн. "Амалфея", 2009

## Спасылкі 
* Еўрапейская Канвенцыя аб неўжывальнасці тэрміна даўнасці да злачынстваў супраць чалавецтва і ваенных злачынстваў, 25 студзеня 1974 года 
* Канвенцыя аб неўжывальнасці тэрміна даўнасці да ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавецтва, 26 лістапада 1968 года 
* Міжнароднае крымінальнае правасуддзе.  Пакаранне за ваенныя злачынствы.
* Міжнародны крымінальны суд. Пытанні і адказы.

Катэгорыя:Ваеннае права
Катэгорыя:Ваенныя злачынствы
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Псіхалогія развіцця

[|thumb|200px|[Ганс Бальдунг. Тры ўзросты і смерць. 1540—1543. Музей Прада. Мадрыд]]
**Псіхалогія развіцця** — галіна псіхалогіі, якая вывучае развіццё псіхікі чалавека і яе асаблівасці на розных узроставых прыступках. У якасці асаблівай галіны псіхалагічнай навукі псіхалогія развіцця пачала складацца з сярэдзіны 20 ст., уключыўшы ў сябе дзіцячую псіхалогію, псіхалогію індывідуальнага развіцця дарослага чалавека і герантапсіхалогію. Аднак першыя даследаванні ў галіне псіхалогіі развіцця пачаліся яшчэ ў канцы 19 ст., калі пад уплывам эвалюцыйнай тэорыі Ч. Дарвіна пачала зацвярджацца дзіцячая псіхалогія. На базе развіцця герантапсіхалогіі і герыятрыі склалася псіхафізіялогія старэння і старасці. Неабходнасць вырашэння практычных пытанняў навучання дарослых і даследаванне тэарэтычных праблем развіцця псіхікі прывялі да спецыяльнага вывучэнню фаз псіхалагічнай эвалюцыі дарослага чалавека.


Катэгорыя:Тэорыі развіцця
Вазнясенскі

**Вазнясенскі** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі, крытык, літаратуразнавец
* Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі, рускі паэт
* Мікалай Аляксеевіч Вазнясенскі, савецкі палітычны і дзяржаўны дзеяч

## Тапонім 
* Вазнясенскі (Чачэрскі раён)
Уладзіслаў Мікалаевіч Волкаў

{{Касманаўт
 |імя                  = Уладзіслаў Мікалаевіч Волкаў
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = 
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |краіна               = 
 |спецыяльнасць        = Бортінжынер
 |вайсковае званне      = 
 |час                = 
 |місіі               = Саюз-7, Саюз-11
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |узнагароды              = { style="background: transparent"
   
}
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
}}
**Уладзіслаў Мікалаевіч Волкаў** (,  — ) — лётчык-касманаўт СССР, двойчы Герой Савецкага Саюза (22.10.1969 і 30.6.1971).

## Біяграфія 
У 1959 годзе скончыў Маскоўскі авіяцыйны інстытут і працаваў у канструктарскім бюро. З 1966 г. у атрадзе касманаўтаў. 12—17 кастрычніка 1969 года здзейсніў палёт у космас на караблі-спадарожніку «Саюз-7» ў якасці бортінжынера (сумесна з А. В. Філіпчанка і В. В. Гарбатка). Экіпаж карабля «Саюз-7» выканаў сутачны групавы палёт з касмічным караблём «Саюз-6» і 3-сутачны групавы палёт з касмічнымі караблямі «Саюз-6» і «Саюз-8». У якасці бортінжынера ўваходзіў у склад экіпажа касмічнага карабля «Саюз-11», выведзенага 6 чэрвеня 1971 г. на арбіту спадарожніка Зямлі. 7 чэрвеня 1971 г. «Саюз-11» стыкаваўся навуковай станцыяй «Салют». Сумесны палёт касмічнага комплексу — арбітальнай станцыі «Салют» і транспартнага карабля «Саюз-11» працягваўся каля 23 сутак. Пасля завяршэння праграмы палёту 30 чэрвеня 1971 пры вяртанні на Зямлю Волкаў і іншыя члены экіпажа касмічнага карабля «Саюз-11» загінулі. Пахаваны ў Маскве на Краснай плошчы каля Крамлёўскай сцяны.

Узнагароджаны ордэнам Леніна.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Касманаўты СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага авіяцыйнага інстытута
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Караганды
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кірава
Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны
Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Калугі
Катэгорыя:Асобы на марках
Бура

**Бура (шторм)** — вельмі моцны працяглы вецер, які выклікае вялікае хваляванне на моры і разбурэнні на сушы. Узнікае пры інтэнсіўных цыклонах (асабліва трапічных), смерчах, навальніцах. Таксама ў ходзе шматлікіх назіранняў амерыканскімі навукоўцамі было ўстаноўлена, што для раёнаў, размешчаных у паўночных шыротах, снежнай бурай можна лічыць зімовы ўраган, падчас якога хуткасць ветру дасягае 56 кіламетраў у гадзіну. Пры гэтым тэмпература паветра апускаецца да −7 °C. Тэрыторыя распаўсюджвання снежнай буры можа быць вельмі шырокай.

Калі хуткасць ветру буры перавышае 60 кіламетраў у гадзіну, ёй прысвойваецца ўласнае імя.

Бура можа назірацца:

* пры праходжанні трапічнага ці пазатрапічнага цыклона;
* пры праходжанні смерчу (тромба, тарнада);
* пры мясцовай або франтальнай навальніцы.

Хуткасць ветру каля зямной паверхні перавышае 20 м / сек. У метэаралагічнай літаратуры таксама ужываецца тэрмін **шторм**, а пры хуткасці ветру больш за 30 м / сек — **ураган**. Кароткачасовыя ўзмацнення ветру да хуткасцяў 20-30 м / сек і больш называюцца шквал.

Да шторму адносяць вятры хуткасцю 20-50 м/с, асобныя парывы да 100 м/с (больш за 9 балаў па шкале Бофарта).

Адрозніваюць:

**Па інтэнсіўнасці**

* моцны шторм з хуткасцю 24,5-28,4 м / с (10 балаў);
* жорсткі шторм з хуткасцю 28,5-32,6 м / с (11 балаў).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вятры
Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Надзвычайныя сітуацыі
Ферміён

**Ферміён** — часціца (або квазічасціца) з напалову цэлым значэннем спіна. Сваю назву атрымалі ў гонар фізіка Энрыка Фермі.

Прыклады ферміёнаў: кваркі (яны ўтвараюць пратоны і нейтроны, якія таксама з'яўляюцца ферміёнамі), лептоны (электроны, мюоны, тау-лептоны, нейтрына), дзіркі (квазічасціцы ў паўправадніку).

Ферміёны падпарадкоўваюцца статыстыцы Фермі — Дзірака: у адным квантавым стане можа знаходзіцца не больш за адну часціцу (прынцып Паўлі). Прынцып забароны Паўлі адказны за ўстойлівасць электронных абалонак атамаў, робячы магчымым існаванне складаных хімічных элементаў. Ён таксама дазваляе існаваць выраджанай матэрыі пад дзеяннем высокіх ціскаў (нейтронных зорак). Хвалевая функцыя сістэмы аднолькавых ферміёнаў антысіметрычная адносна перастаноўкі двух любых ферміёнаў. Квантавая сістэма, якая складаецца з няцотнай колькасці ферміёнаў, сама з'яўляецца ферміёнам (напрыклад, ядро з няцотных масавым лікам A; атам або іон з няцотнай сумай A і лікам электронаў).

## Гл. таксама 
* Базоны маюць цэлы спін.

Катэгорыя:Ферміёны
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Ваенны білет Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь

**Ваенны білет Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь** — дакумент строгай справаздачы, уяўляе сабой прашытую кніжачку памерам 88 x 126 мм, якая складаецца з 32 старонак, у жорсткай каленкоравай вокладцы бардовага колеру. На вокладцы зроблены надпіс на рускай мове «ВОЕННЫЙ БИЛЕТ». На першай старонцы ваеннага білета, зверху, пад надпісам «ВОЕННЫЙ БИЛЕТ» знаходзіцца серыя, якая складаецца з двух літар, і нумар ваеннага білета, які складаецца з сямі лічбаў. З 17-й па 32-ю старонку серыя і нумар ваеннага білета выкананы перфарацыяй.

Ваенны білет з’яўляецца дакументам, які сведчыць аб адносінах грамадзян Рэспублікі Беларусь да выканання воінскага абавязку.

У ваенным білеце ў абавязковым парадку павінны быць подпіс яго ўладальніка, подпіс ваеннага камісара, поўная назва ваеннага камісарыята, які выдаў ваенны білет, а таксама указана дата выдачы ваеннага білета.

У ваенны білет ўносяцца наступныя звесткі аб уладальніку ваеннага білета:
* прозвішча, імя, імя па бацьку;
* чысло, месяц, год нараджэння;
* месца нараджэння;
* адукацыя;
* асноўная грамадзянская спецыяльнасць;
* сямейнае становішча.

Катэгорыя:Дакументы Беларусі
Катэгорыя:Ваенная служба
Катэгорыя:Ваеннае права
Катэгорыя:Пасведчанне асобы
Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі
Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі

**Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі** () — спецыялізаваная ўстанова ААН, якая ўстанаўлівае міжнародныя нормы цывільнай авіяцыі і каардынуе яе развіццё з мэтай павышэння бяспекі і эфектыўнасці.

ІКАО заснавана «Канвенцыяй аб міжнароднай цывільнай авіяцыі». Міжнародная асацыяцыя паветранага транспарту (IATA) не з’яўляецца ІКАО. Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі заснавана на палажэннях часткі ІІ Чыкагскай канвенцыі 1944 года. Існуе з 1947 года. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Манрэалі, Канада.

Статутнай мэтай ІКАО з’яўляецца забеспячэнне бяспечнага, спарадкаванага развіцця міжнароднай цывільнай авіяцыі ва ўсім свеце і іншыя аспекты арганізацыі і каардынацыі міжнароднага супрацоўніцтва па ўсіх пытаннях цывільнай авіяцыі, у тым ліку міжнародных перавозак. У адпаведнасці з правіламі ІКАО мiжнародная паветраныя прастора падзелена на раёны палётнай інфармацыі — паветраную прастору, межы якой ўсталёўваюцца з улікам магчымасцяў сродкаў навігацыі і кантролю за паветраным рухам. Адной з функцый ІКАО з’яўляецца прысваенне аэрапортам свету чатырохлітарных індывідуальных кодаў — ідэнтыфікатараў, якія выкарыстоўваюцца для перадачы аэранавігацыйнай і метэаралагічнай інфармацыі па аэрапортах, планаў палётаў (флайт-планаў), абазначэння грамадзянскіх аэрадромаў на радыёнавігацыйных картах і г. д.

У 1992 годзе (Рэзалюцыя A29-1) ІКАО абвясціла 7 снежня Днём грамадзянскай авіяцыі. У далейшым гэта рашэнне падтрымала ААН.

## Статут ІКАО 
Статутам ІКАО лічыцца дзявятая рэдакцыя Міжнароднай канвенцыі грамадзянскай авіяцыі (таксама называецца Чыкагскай канвенцыяй), якая ўключае ў сябе змены з 1948 па 2006 гады. Яна мае таксама абазначэнне ICAO Doc 7300/9.

Канвенцыя дапаўняецца 19 Дадаткамі (), якія ўстанаўліваюць міжнародныя стандарты і практычныя рэкамендацыі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Канвенцыя аб міжнароднай грамадзянскай авіяцыі

Катэгорыя:Грамадзянская авіяцыя
Катэгорыя:Міжнародныя авіяцыйныя арганізацыі
Катэгорыя:Спецыялізаваныя ўстановы ААН
Першамайск

Назву **Першама́йск** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Першамайск (Прышыхвасты) — вёска ў Драгічынскім раёне
** Першамайск (Столінскія Хутары) — вёска ў Столінскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Першамайск — былы пасёлак у Жлобінскім раёне
** Першамайск (Святое) — вёска ў Камсамольскім сельсавеце Рэчыцкага раёна
** Першамайск (Кабылева) — вёска ў Караваціцкім сельсавеце Рэчыцкага раёна
** Першамайск — скасаваны пасёлак у Хойніцкім раёне Гомельскай вобласці. Тэрыторыя далучана да горада Хойнікі.
* Гродзенская вобласць:
** Першамайск (Сабакінцы) — аграгарадок у Шчучынскім раёне
* Мінская вобласць:
** Першамайск (Жываглодавічы) — вёска ў Салігорскім раёне

## Гл. таксама 
* Первамайск
* Першамай
* Першамайка
* Першамайская
* Першамайскі
Першацвет (часопіс)

**Першацвет** — беларускі літаратурна-мастацкі і інфармацыйна-публіцыстычны часопіс для моладзі. Выходзіў з кастрычніка 1992 да студзеня 2002 года ў Мінску на беларускай мове. Асвятляў літаратурны працэс на Беларусі: друкаваў вершы і прозу маладых літаратараў, інтэрв’ю з прадстаўнікамі маладзёжных рухаў, артыкулы па мастацтве, філасофіі і экалогіі. Меў рубрыкі «Проза», «Кунсткамера», «Школа перакладу», «Школа філасофіі», «Скрыжаванне», «Траянскі конь», «Ён і Яна», «Літаратурная вучоба».

## Галоўныя рэдактары 
* Алесь Масарэнка (1992—98)

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Першамайск (Салігорскі раён)

**Першама́йск** (да 1964 года **Жываглодавічы**) (, ) — вёска ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чырвонаслабодскага сельсавета.

Знаходзіцца за 37 кіламетраў на паўночны захад ад горада і чыгуначнай станцыі Салігорск, 150 кіламетраў ад Мінска.

## Гісторыя 
30 ліпеня 1964 года вёска Жываглодавічы Любанскага раёна і пасёлкі Крыжы і Прагрэс, якія зліліся ў адзін населены пункт, былі перайменаваны ў вёску Першамайск.

Да 30 сакавіка 2006 года вёска ўваходзіла ў склад і з’яўлялася цэнтрам Першамайскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 579 жыхароў, 265 двароў (2000)

## Інфраструктура 
* Базавая школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Помнікі архітэктуры 
* Ветраны млын (2-я палова 19 стагоддзя)

## Вядомыя асобы 
* Анатоль Іванавіч Камяк (нар. 1932) — вучоны, фізік, доктар фізіка-матэматычных навук, Заслужаны дзеяч навукі Беларусі.
* Настасся Кузьмінічна Чадовіч (1912—1999) — работнік сельскай гаспадаркі (кіраўнік звяна па вырошчванні ільну), Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чырвонаслабодскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Антон Васілевіч Дубіна

**Антон Васілевіч Дубіна** (, Веліж — ) — дзяржаўны дзеяч БССР.

## Біяграфія 
З 1902 года працаваў тэлеграфістам. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, Першая Сусветнай вайны. З 1918 года ў Чырвонай Арміі. Ваенны камісар Ігуменскага, Мінскага паветаў, ваенны камендант Мінска, гомельскі губернскі камісар. Узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. Ваенкай 2-й стралковай і 7-й кавалерыйскай дывізіі, намеснік наркама, наркам па ваенных справах БССР. З 1925 года старшыня Магілёўскага акруговага выканкама, упаўнаважаны Наркамата сувязі СССР па БССР, старшыня ЦК Асавіяхіма БССР. Член ЦК КП(б)Б з 1925 года. Член ЦВК БССР у 1920-21, 1924-37 гадах, кандыдат у члены ЦВК СССР у 1925-29 гадах.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)

Катэгорыя:Народныя камісары па ваенных справах БССР
Катэгорыя:Члены ЦВК БССР
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Пагадненне аб дзейнасці дзяржаў на Месяцы і іншых нябесных целах

400px|right|thumb|

**Пагадненне аб дзейнасці дзяржаў на Месяцы і іншых нябесных целах** складзена ў рамках ААН 18 снежня 1979 года.

Распаўсюджвае міжнароднае права на Месяц і ўсе іншыя нябесныя целы, акрамя Зямлі, уключаючы арбіты вакол гэтых целаў.

Абвяшчае прынцып выключна мірнага выкарыстання Месяца і іншых нябесных целаў, прынцып роўных правоў усіх дзяржаў на даследаванні нябесных целаў, прынцып недапушчальнасці прэтэнзіі з боку любой дзяржавы на распаўсюджванне свайго суверэнітэту на якое-небудзь нябеснае цела.

Пагадненне набыло моц толькі для некалькіх дзяржаў, якія ратыфікавалі яго, прычым сярод іх няма ніводнага члена «вялікай васьмёркі», пастаяннага члена Савета Бяспекі ААН ці дзяржавы, што мела б істотную ўласную касмічную праграму. Такім чынам, пагадненне не мае на гэты час асаблівай палітычнай сілы, не гаворачы ўжо пра тое, што актуальнасць юрыдычнага рэгулявання карыстання нябеснымі целамі пакуль не ўяўляе практычнага сэнсу.

## Краіны, якія падпісалі і ратыфікавалі дагавор 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Краіны, якія толькі падпісалі дагавор 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дагаворы і канвенцыі ААН
Катэгорыя:Касмічнае права
Камутатыўная аперацыя

У матэматыцы бінарная аперацыя называецца **камутатыўнай**, калі змена парадку аперандаў не ўплывае на рэзультат. Гэта ёсць фундаментальнай ўласцівасцю многіх бінарных аперацый і апірышчам шэрагу матэматычных доказаў. Камутатыўнасць простых аперацый, такіх як множанне і складанне лічбаў, стагоддзямі няяўна мелася на ўвазе, і гэтая ўласцівасць атрымала імя толькі ў 19-м стагоддзі, калі матэматыка пачала фармалізоўвацца. У супрацьвагу, дзяленне і адыманне — *некамутатыўныя*.

## Матэматычнае вызначэнне 
Тэрмін **камутатыўны** ўжываецца ў некалькіх суадносных сэнсах.

1. Бінарная аперацыя * на мностве *S* завецца *камутатыўнай*, калі:
: x * y = y * x\qquad\forall x,y\in S

Аперацыя, якая не задавальняе гэтаму вызначэнню, завецца **некамутатыўнай**.

2. Гавораць, што **x камутатыўна y** пры *, калі:
:  x * y = y * x \,

3. Бінарная функцыя f \colon A \times A \to B завецца *камутатыўнай*, калі:
: f(x, y) = f(y, x)\qquad\forall x,y\in A

Катэгорыя:Алгебра
Катэгорыя:Функцыянальны аналіз
Азонавы слой

**Азонавы слой** — частка стратасферы на вышыні ад 12 да 50 км (у трапічных шыротах 25-30 км, ва ўмераных 20-25, у палярных 15-20), у якой пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца малекулярны кісларод (О2) распадаецца на атамы, якія затым злучаюцца з іншымі малекуламі О2, утвараючы азон (О3). Адносна высокая канцэнтрацыя азону (каля 8 мл/м³) паглынае небяспечныя ультрафіялетавыя прамяні і абараняе ўсё жывое на сушы ад пагібельнага выпраменьвання. Больш таго, калі б не азонавы слой, то жыццё не змагло б увогуле выбрацца з акіянаў, і высокаразвітыя формы жыцця тыпу млекакормячых, уключаючы чалавека, не ўзніклі б. Найбольшая шчыльнасць азону сустракаецца на вышыні каля 20-25 км, найбольшая доля ў агульным аб’ёме — на вышыні 40 км. Калі б можна было увесь азон, які знаходзіцца ў атмасферы, сціснуць пад нармальным ціскам, то ў выніку атрымаўся б слой, які пакрывае паверхню Зямлі таўшчынёй усяго 3 мм. Для параўнання, уся сціснутая пад нармальным ціскам атмасфера складала б слой у 8 км.

## Гісторыя адкрыцця азонавага слоя 
Адкрывальнікамі азонавага слоя былі французскія фізікі Шарль Фабры і Анры Буісон. У 1912 годзе ім удалося з дапамогай спектраскапічных вымярэнняў ультрафіялетавага выпраменьвання даказаць існаванне азону ў аддаленых ад Зямлі слаях атмасферы.

## Механізм Чэпмена 
Механізм утварэння, а таксама расходавання азону быў прапанаваны Сідні Чэпменам ў 1930 годзе і носіць яго імя.

Рэакцыі ўтварэння азону:

    О2 + hν → 2О.
    О2 + O → О3. 

Фатоліз малекулярнага кіслароду адбываецца ў стратасферы пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання з даўжынёй хвалі 175—200 нм і да 242 нм.

Азон расходуецца ў рэакцыях фатоліза і ўзаемадзеяння з атамарным кіслародам:

    О3 + hν → О2 + О.
    О3 + O → 2О2.

## Шляхі гібелі азону 
Акрамя рэакцый, якія ўваходзяць у механізм Чэпмена, маецца цэлы шэраг іншых рэакцый, якія прыводзяць да гібелі азону. Іх усе аб’ядноўваюць у некалькі сямействаў, галоўнымі з якіх з’яўляецца азотнае, кіслароднае (з механізму Чепмена), вадароднае і галагенавае. Гэтыя рэакцыі ўяўляюць сабой каталітычныя цыклы, таму іх таксама называюць адпаведнымі цыкламі.

Азотны цыкл (NOx):
    
    N2O + O(1D) → NO + NO,
    О3 + NO → NO2 + О2,
    NO2 + О → NO + О2.

Вадародны цыкл (HOx):
    
    Н2O + O → OH + OH,
    ОН + О3 → НО2 + О2,
    НО2 + О3 → ОН + 2О2. 

Хлорны цыкл (ClOx):

    
    CFCl3 + hν → CFCl2 + Cl,
    Cl + O3 → ClO + O2,
    ClO + O → Cl + O2. 

Доля ў расходзе азону розных хімічных сямействаў:

Доля галагенавага шляху распаду стратасфернага азону павялічылася ў выніку дзейнасці чалавека, што прывяло да ўзнікнення азонавых дзірак. Генеральная асамблея ААН ў 1994 годзе абвясціла 16 верасня штогадовым Міжнародным днём аховы азонавага слоя.

## Гл. таксама 
* Азонавая дзірка

Катэгорыя:Атмасфера Зямлі
Катэгорыя:Азон
Катэгорыя:Стратасфера
Вэ

**Вэ** () — адміністрацыйны цэнтр і адзінае паселішча, якое мае статус горада, на астравах Луаятэ ў Новай Каледоніі. Знаходзіцца на востраве Ліфу. Насельніцтва - 10320 чал. (2004 г.).

Асноўныя галіны эканомікі — гандаль, турызм. Вэ знакаміты сваімі пясчанымі пляжамі. На поўдзень ад горада знаходзіцца аэрапорт.

## Спасылкі
*Recent Earthquake Near Wé, New Caledonia

Катэгорыя:Новая Каледонія
Катэгорыя:Гарады Аўстраліі і Акіяніі
Кара (біялогія)

**Кар́а** — знешняя частка сцябла і кораня раслін, аддзеленая ад цэнтральнай часткі утваральнай тканкай (камбіем). Па кары ад лісця да каранёў і пладоў перамяшчаюцца пластычныя рэчывы. Кара абараняе расліну ад шкодных уздзеянняў навакольнага асяроддзя, у ёй адкладваюцца розныя пажыўныя рэчывы. Кару многіх раслін выкарыстоўваюць як лекавую сыравіну.

Па фактуры і малюнку кару падзяляюць на:
* дрэвы з гладкай карой (бук, граб, айлант, вішня);
* дрэвы з пласціністай карой (каштан, платан, эўкаліпт);
* дрэвы з дробна-трашчыністай карой (груша, лірыядэндран, гінкга);
* дрэвы з глыбока- трашчыністай карой (дуб звычайны, вярба белая).

## Будова 
Паводле будовы адрозніваюць *першасную* і *другасную кару*. **Першасная кара** - складаецца з двух слаёў: каленхімы (слой пад перыдэрмай) - механічнай тканкі, парэнхімы першаснай кары (можа выконваць функцыю назапашвання). **Другасная кара** - (ці луб, флаэма). Тыповая будова лубу: сітападобныя трубкі, клеткі-спадарожнікі, лубяная парэнхіма і лубяныя валокны. Лубяныя валокны ўтвараюць слой, які завецца цвёрдым лубам; усе астатнія элементы ўтвараюць мяккі луб.

Катэгорыя:Парастак
Катэгорыя:Тканкі раслін
Катэгорыя:Лесаматэрыялы
Мусон

**Мусон** (ад араб. «موسم» (mausim) — сезон) — устойлівыя вятры, якія перыядычна змяняюць свой кірунак; летам дзьмуць з акіяна, зімой з сушы; уласцівыя трапічным абласцям і некаторым прыморскім краінам умеранага пояса (Далёкі Усход). Мусонны клімат характарызуецца падвышанай вільготнасцю ў летні перыяд.

## Характарыстыка 
У кожным месцы вобласці мусонаў на працягу кожнага з двух асноўных сезонаў існуе рэжым ветру з рэзка выяўленай перавагай аднаго кірунку (квадранта і актанта) над іншымі. Пры гэтым у іншым сезоне пераважны кірунак ветра будзе процілеглым ці блізкім да процілеглага. Такім чынам, у кожнай мусоннай вобласці ёсць зімовы мусон з узаемна процілеглымі або, па меншай меры, з рэзка рознымі пераважнымі кірункамі.

У пераходныя сезоны, увесну і ўвосень, калі адбываецца змена мусонаў, устойлівасць рэжыму ветру парушаецца.

Устойлівасць мусонаў звязаная з устойлівым размеркаваннем атмасфернага ціску на працягу кожнага сезона, а іх сезонная змена — з карэннымі зменамі ў размеркаванні ціску ад сезону да сезону. Пераважныя барычныя градыенты рэзка мяняюць кірунак ад сезону да сезону, разам з гэтым змяняецца і кірунак ветру.

У выпадку мусонаў, як і ў выпадку пасатаў, устойлівасць размеркавання зусім не азначае, што на працягу сезону над гэтым раёнам ўтрымліваецца адзін і той жа антыцыклон або адна і тая ж дэпрэсія. Напрыклад, узімку над Усходняй Азіяй паслядоўна змяняецца цэлы шэраг антыцыклонаў. Але кожны з гэтых антыцыклонаў захоўваецца адносна доўга, а колькасць дзён з антыцыклонамі значна перавышае колькасць дзён з цыклонамі. У выніку антыцыклон атрымліваецца і на шматгадовай сярэдняй кліматычнай карце. Паўночныя кірункі ветру, звязаныя з усходнімі перыферыямі антыцыклона, пераважаюць над усімі іншымі напрамкамі ветру; гэта і ёсць зімовы ўсходне-азіяцкі мусон. Такім чынам, мусоны назіраюцца ў тых раёнах, дзе цыклоны і антыцыклоны валодаюць дастатковай устойлівасцю і рэзкай сезоннай перавагай адных над іншымі. У тых абласцях Зямлі, дзе цыклоны і антыцыклоны хутка змяняюцца адзін ад аднаго і адны мала пераважаюць над іншымі, рэжым ветру зменлівы і не падобны да мусоннага.

## Распаўсюд 
Улетку мусоны дзьмуць з акіяна на мацерыкі, зімой — з мацерыкоў на акіяны; уласцівыя трапічным абласцям і некаторым прыморскім краінам умеранага пояса (напрыклад, Далёкі Усход). Найбольшай устойлівасцю і хуткасцю ветру мусоны валодаюць у некаторых раёнах тропікаў (асабліва ў экватарыяльнай Афрыцы, краінах Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі і ў Паўднёвым паўшар’і да паўночных частак Мадагаскара і Аўстраліі). У больш слабай форме і на абмежаваных тэрыторыях мусоны выяўляюцца і ў субтрапічных шыротах (у прыватнасці, на поўдні Міжземнага мора і ў Паўночнай Афрыцы, у раёне Мексіканскага заліва, на ўсходзе Азіі, у Паўднёвай Амерыцы, на поўдні Афрыкі і Аўстраліі).

## Літаратура 
* Хромов С. П. Муссон как географическая реальность // Всесоюзного географического общества, 1950, т. 82, в. 3.
* Метеорология и климатология. Ленинград, 1968 г. Автор — Хромов С. П.

Катэгорыя:Вятры
Аляксандр Пятровіч Воінаў

**Алякса́ндр Пятро́віч Во́інаў** (, Колпіна, Санкт-Пецярбургская губерня — , Мінск) — беларускі архітэктар. Член-карэспандэнт АН БССР (1953), правадзейны член Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР (1956—1964), член-карэспандэнт Акадэміі архітэктуры СССР (1950—1955). Прафесар (1951). Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1940), заслужаны будаўнік БССР (1962). 

## Біяграфія 
 у 1938 годзе]]
Член КПСС з 1927 года. Скончыў Маскоўскі вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут у 1929 годзе.

## Узнагароды 
* Дзяржаўная прэмія БССР (1968) за ўдзел у праектаванні і забудове Ленінскага праспекта (цяпер праспект Незалежнасці) у г. Мінску.
* Узнагароджаны ордэнамі Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1972, 1982), Працоўнага Чырвонага Сцяга (1944, 1949, 1958), Дружбы народаў (1982), медалямі.

## Сям’я 
Меў сына Анатоля (1934—1995), які таксама працаваў архітэктарам.

## Бібліяграфія 
* Основные черты в развитии зодчества Белоруссии. Минск, 1955.
* Архитектура и градостроительство Советской Белоруссии. Минск, 1957 (у суаўтарстве).
* Минск: Послевоенный опыт реконструкции и развития. М., 1966 (у суаўтарстве).

## Памяць 
* Імем Аляксандра Воінава названа вуліца ў Мінску.
* Імем Аляксандра Воінава названы прыпыначнаму пункт пры адпаведнай вуліцы ў Мінску.

## Літаратура 
* 
* 

* 

## Спасылкі 
* Аляксандр Пятровіч Воінаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута імя Рэпіна
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Акадэміі архітэктуры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Беларускай ССР
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Старшыні Беларускага саюза архітэктараў
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ленінградскай вобласці
Паветранае права

]]
**Паветранае права** — сукупнасць прававых нормаў, якія рэгулююць парадак выкарыстання паветранай прасторы і паветранага перасоўвання. Існуе паветранае права міжнароднае і нацыянальнае.

Міжнароднае паветранае права — сукупнасць міжнародных нормаў, якія рэгулююць правы і абавязкі дзяржаў пры выкарыстанні імі паветранай прасторы для міжнароднага паветранага перасоўвання, даследчых і іншых мэтаў.

Нацыянальнае паветранае права ўяўляе сабой сукупнасць ўнутрыдзяржаўных прававых нормаў адносна выкарыстання паветранай прасторы гэтай дзяржавы і рэгулявання паветранага перасоўвання ў нацыянальнай паветранай тэрыторыі.

Актам па пытаннях міжнароднага паветранага права з’яўляецца Чыкагская канвенцыя 1944 года.

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Катэгорыя:Галіны міжнароднага права
Спіс сталіц свету

Ніжэй прыведзены спіс сталіц дзяржаў свету, згрупаваных па часткам свету.

## Еўропа 
## Азія 
## Афрыка 
## Амерыка 
## Аўстралія і Акіянія 
## Гл. таксама 
* Спіс краін з некалькімі сталіцамі


Катэгорыя:Спісы краін