Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў

**Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў** (, Омск, Расійская імперыя — , канцлагер , Трэці рэйх, цяпер Аўстрыя) — расійскі і савецкі фартыфікатар, вучоны — . Генерал-лейтэнант інжынерных войскаў (04.06.1940). Доктар ваенных навук (1941), прафесар (1938) Акадэміі Генеральнага штаба РСЧА. Член ВКП(б) (1940). Герой Савецкага Саюза (1946, пасмяротна).

## Біяграфія 
### Дзяцінства, юнацтва, пачатак ваеннай службы 
Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў быў нарадзіўся  года ў Омску ў сям’і крашанаў: выпускніка , ветэрана Крымскай вайны, ваеннага службоўца Міхаіла Ільіча Карбышава (1829—1892) і яго жонкі Аляксандры, дачкі калежскага саветніка з багатых омскіх купцоў другой гільдыі Лузгіных, быў шостым, апошнім дзіцем. Бацька з радавых  —  Карбышавых  Омскай. За ваенную службу бацька быў узнагароджаны ордэнамі Станіслава, Ганны III ступені, медалямі. Калі старэйшы сын дасягнуў школьнага ўзросту, Міхаіл Ільіч па хваробе звольніўся з сапраўднай ваеннай службы і перабраўся з сям’ёй у Омск служыць ваенным чыноўнікам. Сібірскага казачага войска. У яго было чацвёра сыноў і дзве дачкі (Дзмітрый — самы малодшы з дзяцей). Міхаіл Ільіч быў спачатку памочнікам бухгалтара ў Омску, а затым стаў наглядчыкам Карасуцкіх саляных азёр: займаўся промыслам у стэпах, здабываў соль, вёў . Захапіўся фатаграфіяй. Старэйшыя дзеці вучыліся: Уладзімір — у , дочкі Соф’я і Яўгенія — у жаночай, а Міхаіл і Сяргей — у . Малодшаму Дзмітрыю было 4 гады, калі старэйшы брат скончыў з адзнакай гімназію. Уладзімір марыў быць урачом. Калі Міця цяжка захварэў на воспу, брат выхадзіў яго.. Дзякуючы высокаадукаванай маці Міця з маленства аднолькава добра гаварыў без акцэнту і думаў на літаратурных рускай, татарскай, французскай і нямецкай мовах. Дванаццацігадовым застаўся без бацькі, які памёр у 1892 годзе. Дзяцей выхоўвала хваравітая маці, якая амаль не выходзіла з дому. Дзмітрый жа знікаў на вуліцы, дзе выявіў якасці лідара: пад яго кіраўніцтвам казацкія дзеці будавалі крэпасці (узімку са снегу, у іншы час з зямлі) і штурмавалі іх.

Раней старэйшага з братоў Карбышавых, Уладзіміра, накіравалі па стыпендыі праўлення Сібірскага казацкага войска вучыцца на . У 1887 годзе яго арыштавалі за ўдзел у студэнцкім рэвалюцыйным руху (яго рукой быў напісаны заклік з нагоды спробы замаху А. І. Ульянава і яго групы на цара). За гэтым рушыла заключэнне ў турму і выключэнне з універсітэта. Недавучанага лекара вызначылі радавым казаком у  Сібірскага казацкага войска. Але праз два гады як цяжка хворы на туберкулёз быў вызвалены, вярнуўся дадому. Памёр у прафілактычным зняволенні да суда падчас візіту ў Омск спадкаемца на пачатку 90-х гадоў XIX стагоддзя.

Стрыечны брат будучага генерала (сын сястры бацькі — цёткі Веры) Аляксандр Дзмітрыевіч Шайтанаў таксама раней актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйным руху, быў асуджаны, адбываў ссылку ў Архангельскай губерні. У сувязі з тым, што сям’я Карбышавых была пад наглядам , Дзмітрыя не прынялі ў  на навучанне за дзяржаўны рахунак. Яго 6 верасня 1891 года залічылі «як прыходзячым па плаце». Гэта пагаршала і без таго нялёгкае фінансавае становішча сям’і: маці не хацела прымаць дапамогу сваіх багатых крэўных сваякоў, паколькі лічыла, што яны здрадзілі яе старэйшага сына, не паспрабаваўшы ўзяць яго на парукі (хоць фактычна тыя і не мелі такой магчымасці з-за ўласнай нядобранадзейнасці, якая выявілася пасля захопу паліцыяй перапіскі Уладзіміра, а таксама з асцярог пашкодзіць свайму бізнэсу, распачаўшы загадзя асуджаную на няўдачу спробу ўзяць арыштаванага на парукі). Як бы там ні было, Дзмітрый Карбышаў рэгулярна наведваў заняткі, стаў выдатнікам і праз два гады быў залічаны паўнапраўным кадэтам.  скончыў у 1898 годзе з адзнакай, першым сярод выпускнікоў, і быў рэкамендаваны для паступлення ў Паўлаўскае вучылішча, Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча або Мікалаеўскае інжынернае вучылішча. Сам Дзмітрый хацеў паступіць у Акадэмію мастацтваў ці ў Інстытут грамадзянскіх інжынераў, але ў сям’і не было сродкаў. Дапамогу сваякоў яны па-ранейшаму не прымалі, а ўдовінай пенсіі маці ледзь хапала на выдаткі па хаце. Сямейны савет вырашыў, што Дзмітрый пойдзе па шляху бацькі, стане ваенным, прычым па інжынернай прафесіі.

У 1898 годзе быў прыняты ў Мікалаеўскае інжынернае вучылішча. Па выніках уступных іспытаў апынуўся 78-м з 94, а па выпускных іспытах — ужо 9-м. У 1900 годзе, па заканчэнні вучылішча, накіраваны служыць у 1-ы Усходне-Сібірскі сапёрны батальён, начальнікам кабельнага аддзялення тэлеграфнай роты. Батальён дыслакаваўся ў Маньчжурыі, а затым у пасёлку Славянка пад Уладзівастокам. У 1903 годзе выраблены ў паручнікі. Адпачынак 1903 года правёў у горадзе Нагасакі.

### Руска-японская і Першая сусветная вайна 
У ходзе Руска-японскай вайны ў складзе батальёна ўмацоўваў пазіцыі, усталёўваў сродкі сувязі, наводзіў масты, вёў разведку боем. Здзейсніў подзвіг у . Але першая баявая ўзнагарода афіцэра Карбышава — ордэн Святога Уладзіміра IV ступені з мячамі і бантамі — была ўручана за . Камандуючы кабельным аддзяленнем 4-й тэлеграфнай роты 1-га Усходне-Сібірскага сапёрнага батальёна (перадача сігналаў з дапамогай ), ён вывеў з акружэння 60 вайскоўцаў з тэхнікай і зброяй. Вайну скончыў з пяццю баявымі ордэнамі і трыма медалямі ў чыне паручніка.

У 1906 годзе па абвінавачанні ў агітацыі сярод салдат (так дакументавана, але, мабыць, толькі за неданосніцтва — ён за ўсё жыццё ніколі ні на каго не даносіў) яму пагражалі ваенна-палявы суд і расстрэл, у лепшым выпадку — турма. Але  не дазволіў аддаць адважнага баявога афіцэра катам. Па рашэнні суда гонару ён сышоў з вайсковай службы ў запас. Жыў ва Уладзівастоку, займаўся чарцёжнай працай.

27 кастрычніка 1906 года Аліса Карлаўна Траяновіч-Піятроўская і Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў абвянчаліся ў  ў г. Нікольску-Усурыйскім.

У 1907 годзе вярнуўся на ваенную службу, служыў ва Уладзівастоку ў зноў сфарміраваным крапасным сапёрным батальёне, дзе камандаваў ротай. Увосень 1908 года паступіў у  ў Санкт-Пецярбургу.

У 1911 годзе з адзнакай скончыў Мікалаеўскую ваенна-інжынерную акадэмію. Па размеркаванні штабс-капітан Карбышаў быў накіраваны ў 1-ю Севастопальскую крапасную мінную роту, якая займалася тады ўмацаваннем заходніх межаў імперыі, а ў кастрычніку 1912 года быў пераведзены ў распараджэнне начальніка інжынераў Варшаўскай ваеннай акругі ў Брэст-Літоўск на пасаду камандзіра міннай роты. На абедзвюх пасадах ён быў вытворцам прац пры будаўніцтве  Брэсцкай крэпасці.

Удзельнік Першай сусветнай вайны з першага дня. Ваяваў у Карпатах у складзе 8-й арміі генерала А. А. Брусілава (Паўднёва-Заходні фронт). Быў дывізіённым інжынерам  і  пяхотных дывізій, затым начальнікам інжынернай службы . У пачатку 1915 года ўдзельнічаў у штурме крэпасці Перамышль. Быў паранены ў нагу. За смеласць і адвагу ўзнагароджаны ордэнам Св. Ганны і выраблены ў падпалкоўнікі (1916). У 1916 годзе быў удзельнікам знакамітага Брусілаўскага прарыву. У 1917 годзе — вытворца работ 8-й арміі па ўмацаванні пазіцый на мяжы з Румыніяй.

### Уступленне ў шэрагі РСЧА 
У снежні 1917 года падпалкоўнік Д. М. Карбышаў уступіў у Чырвоную гвардыю ў Магілёве-Падольскім. У сакавіку 1918 года з групай афіцэраў штаба былой 8-й арміі з вялікай цяжкасцю дабраўся да Варонежа, дзе ўступіў у Чырвоную Армію. Удзельнік Грамадзянскай вайны.

У красавіку 1918 года Д. М. Карбышаў прызначаецца ў Калегію па абароне краіны пры Галоўным ваенна-тэхнічным упраўленні РСЧА. У ліпені 1918 года Д. М. Карбышаў прызначаны начальнікам асобнага інжынернага ўпраўлення Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі. Аднак дабрацца да месца службы не змог, быў змушаны застацца ў Царыцыне і ўдзельнічаў у , будуючы ўмацаванні вакол горада. З восені 1918 года — памочнік начальніка 1-га ваенна-палявога будаўніцтва на Усходнім фронце.

Вясной 1919 года Д. М. Карбышаў прызначаны галоўным кіраўніком усіх абарончых работ Усходняга фронту, удзельнічаў у будаўніцтве Сімбірскага, Самарскага, Саратаўскага, Чалябінскага, Залатавустаўскага, Траецкага, Курганскага ўмацаваных раёнаў; забяспечваў фарсіраванне рэк Уфы і Белай, пачатак наступу на Сібір, праектаваў абарончыя збудаванні .

Са студзеня 1920 года Д. М. Карбышаў — начальнік Упраўлення ваенна-палявых будаўніцтваў. Кіраваў працамі па аднаўленні чыгуначнага маста цераз Іртыш у Омску, умацоўваў Забайкальскі плацдарм.

У лютым 1920 года быў прызначаны начальнікам інжынераў  Усходняга фронта. Удзельнічаў у баявых дзеяннях у Забайкалля супраць войскаў атамана Р. М. Сямёнава.

У жніўні 1920 года выкліканы М. В. Фрунзэ на пасаду намесніка начальніка інжынераў , аднак да моманту яго прыбыцця ў Харкаў у кастрычніку гэтага года пасада ўжо была занятая, тады яго прызначылі намеснікам начальніка інжынераў фронта. Кіраваў будаўніцтвам умацаванняў на . У лістападзе 1920 года кіраваў інжынерным забеспячэннем   і . У 1921—1923 гадах — памочнік, намеснік, а затым начальнік інжынераў .

### Акадэмія імя Фрунзэ, Акадэмія Генштаба 
У сакавіку 1923—1926 гадах — старшыня Інжынернага камітэта Галоўнага ваенна-інжынернага ўпраўлення РСЧА (затым пасада перайменавана ў «старшыню Ваенна-тэхнічнага камітэта Ваенна-тэхнічнага ўпраўлення РСЧА»), адначасова выкладаў інжынерную справу ў Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ и в . Дацэнт (1924). З 1926 года — галоўны кіраўнік па ваенна-інжынернай справе ў Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ. У 1929 годзе ўдзельнічаў у праектаванні ўмацаваных раёнаў уздоўж заходніх рубяжоў Савецкага Саюза. У лютым 1934 года назначаны начальнікам кафедры ваенна-інжынернай справы Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба.

З’яўляўся ваенна-тэхнічным кансультантам пры стварэнні дыярамы «Узяцце Растова».

5 снежня 1935 года прысвоена званне .

Панарама «» была створана ў 1934—1940 гадах калектывам мастакоў пад кіраўніцтвам , пасля яго смерці — . У якасці кансультанта быў прыцягнуты акадэмік АМ М. С. Самокіш. Кансультантам ад  быў прызначаны ўдзельнік  генерал Д. М. Карбышаў.

З 1936 года быў памочнікам начальніка кафедры тактыкі вышэйшых злучэнняў па інжынерных войсках. Акадэміі Генеральнага штаба РСЧА. У 1937 годзе загадам наркама абароны быў прызначаны старшынёй Дзяржаўнай камісіі па абароне дыпломных праектаў Ваенна-інжынернай акадэміі РСЧА. У 1938 годзе скончыў Вышэйшую ваенную акадэмію (Ваенную акадэмію Генеральнага штаба). 23 кастрычніка 1938 года зацверджаны ва вучоным званні прафесара.

Да канца 1930-х гадоў Дзмітрый Карбышаў ужо лічыўся адным з найвыдатнейшых адмыслоўцаў у вобласці ваенна-інжынернага мастацтва не толькі ў Савецкім Саюзе, але і ў свеце.

У 1940 годзе яму прысвоена званне генерал-лейтэнанта інжынерных войскаў. У 1941 годзе — вучоная ступень доктара ваенных навук. Перад пачаткам Вялікай Айчыннай вайны займаў пасаду старшага выкладчыка кафедры тактыкі вышэйшых злучэнняў Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К. Я. Варашылава.

Карбышаву належаць найбольш поўнае даследаванне і распрацоўка пытанняў прымянення разбурэнняў і загарод. Значны яго ўклад у навуковую распрацоўку пытанняў фарсіравання рэк і іншых водных перашкод. Ён апублікаваў больш за 100 навуковых прац па ваенна-інжынерным мастацтве і ваеннай гісторыі. Яго артыкулы і дапаможнікі па пытаннях тэорыі інжынернага забеспячэння бою і аперацыі, тактыцы інжынерных войскаў былі асноўнымі матэрыяламі па падрыхтоўцы камандзіраў Чырвонай арміі ў перадваенныя гады.

Акрамя гэтага, Карбышаў быў буйным спецыялістам у галіне будаўніцтва, эксплуатацыі і аднаўлення чыгунак, мастоў, тунэляў, рэстаўрацыі старажытных крэпасцей і храмаў, кансультантам Вучонага савета па рэстаўрацыйных работах Троіца-Сергіевай лаўры, навуковым кіраўніком і галоўным архітэктарам якіх быў прызначаны .

6 мільёнаў рублёў было выдзелена на рэстаўрацыю пасля экспертнага заключэння Д. М. Карбышава пра Лаўру як пра крэпасць.

### Савецка-фінская вайна і мірны перыяд 
Удзельнік савецка-фінскай вайны 1939—1940 гадоў. У складзе групы намесніка начальніка Галоўнага ваенна-інжынернага ўпраўлення па абарончым будаўніцтве выпрацоўваў рэкамендацыі войскам па інжынерным забеспячэнні .

З 1940 года — член ВКП(б).

У 1940 году ажыццяўляў кіраўніцтва фартыфікацыйнымі працамі па ўдасканаленні  Брэсцкай крэпасці.

### Вялікая Айчынная вайна 
. Скульптар , архітэктар Б. А. Воропай]]

У пачатку чэрвеня 1941 года Д. М. Карбышаў быў камандзіраваны ў Заходнюю асобую ваенную акругу, дзе інспектаваў ход будаўніцтва фартыфікацыйных збудаванняў 68-га Гродзенскага ўмацаванага раёна.

Вялікая Айчынная вайна заспела яго ў штабе 3-й арміі ў Гродне. Праз два дні ён перайшоў у штаб 10-й арміі. 27 чэрвеня штаб войска апынуўся ў акружэнні.

У чэрвені 1942 года начальнік штаба інжынерных войскаў Чырвонай арміі дакладваў у Галоўнае ўпраўленне фарміравання і ўкамплектавання Чырвонай арміі, што Д. М. Карбышаў «у сярэдзіне ліпеня 1941 года, апрануты ў грамадзянскае адзенне, за тыдзень да выхаду атрада.  (камандуючы 10-й арміяй) з акружэння, сышоў з атрада ў напрамку на Смаленск».

8 жніўня 1941 года пры спробе выйсці з акружэння генерал Карбышаў быў цяжка  ў баі каля ракі Дняпро каля вёскі Дабрэйка Магілёўскай вобласці Беларускай ССР. У непрытомным стане быў захоплены ў палон.

### Шлях па канцлагерах і гібель 
Карбышаў утрымліваўся ў лагеры для ваеннапалонных  каля горада Острава Мазавецкага (філіял якога быў у Гродне), у турме гестапа ў Берліне, у лагеры на перасыльным пункце РВА ў Брэслау, у нямецкіх канцэнтрацыйных лагерах: , , , , Асвенцім (Аушвіц), , . Неаднаразова ад адміністрацыі лагераў атрымліваў прапановы супрацоўнічаць. Па сведчанні супрацоўніка асабістай аховы Уласава, які наглядаў за Уласавым, афіцэра СД Хмырова-Далгарукага, гітлераўцы першапачаткова ўгаворвалі не Уласава, а менавіта Дзмітрыя Карбышава, праваслаўнага былога падпалкоўніка царскай арміі, для якога нямецкая мова была як родная, першая жонка якой была немкай, заняць пасаду камандуючага «Рускай вызваленчай арміяй». Але гітлераўцы запісалі ў сваіх архівах: «… Гэты найбуйнейшы савецкі фартыфікатар, кадравы афіцэр старой рускай арміі, чалавек, якому пераваліла за шэсцьдзесят гадоў, аказаўся фанатычна адданым ідэі вернасці воінскаму абавязку і патрыятызму… Карбышава можна лічыць безнадзейным у сэнсе выкарыстання ў нас у якасці спецыяліста ваенна-інжынернай справы». І вердыкт нацыстаў у 1943 годзе пасля двух гадоў угавораў: «Накіраваць у канцлагер Флосенбург на катаржныя работы, ніякіх скідак на званне і ўзрост». Нягледзячы на свой узрост, быў адным з актыўных кіраўнікоў лагернага руху супраціву. Ён заклікаў не толькі савецкіх, але ўсіх ваеннапалонных антыгітлераўскай кааліцыі памятаць аб сваёй Айчыне і не ісці на супрацоўніцтва з ворагам.

Апошнім месцам зняволення стаў , размешчаны ў камуне  зямельнага раёна   Вялікагерманскай імперыі (цяпер акруга Перг уваходзіць у федэральную зямлю Верхняя Аўстрыя Аўстрыйскай Рэспублікі).

У ноч на 18 лютага 1945 года ў канцлагеры Маўтгаўзен, у ліку каля пяцісот іншых зняволеных, пасля зверскіх катаванняў абліты вадой на марозе (тэмпература паветра каля −12&nbsp;°C) і забіты. Цела Д. М. Карбышава было спалена ў печах Маўтгаўзена.

Паводле архіваў КЛ Маўтгаўзэн, Сэдан дэ Сэнт-Клер прыбыў у лагер 26 лютага 1945 года, таму відавочцам гібелі генэрала Карбышава ён быць ня мог.

Афіцыйная версія прытрымліваецца пазіцыі, што 18 лютага 1945 года ў Маўтгаўзен групу палонных разам з Карбышавым на 12-градусным марозе аблівалі халоднай вадой, пасля чаго 64-гадовы генерал не выжыў.

### Асабістае жыццё 
Быў жанаты двойчы. З першай жонкай, Алісай Карлаўнай Траяновіч (1874—1913), нямецкага паходжання, пазнаёміўся ва Уладзівастоку, дзе яна была замужам за іншым афіцэрам. Пасля шасці гадоў шлюбу з Дзмітрыем Міхайлавічам яна трагічна загінула ў 1913 годзе (няшчасны выпадак, што пацвярджаецца яе пахаваннем на могілках, дзе самазабойцаў не хавалі). Пахавана ў Беларусі, у Брэсце, на Трышынскіх могілках.

Тамсама, у Беларусі, у 1916 году Дзмітрый Міхайлавіч ажаніўся з сястрой міласэрнасці Лідзіяй Васільеўнай Апацкай (1891—1976), сястрой ягонага калега ў Брэсце паручніка Апацкага, якая вынесла яго, параненага ў нагу, з развалін умацаванняў  пад шквальным варожым агнём і затым рушыла за ім у шпіталь у Беларусь. У гэтым шлюбе нарадзілася трое дзяцей —  (1919—2006), Таццяна (1926—2003) і Аляксей (1929—1988).

Старэйшая дачка Алена пайшла па шляху бацькі і стала ваенным інжынерам, за свою работу была награждена орденами и медалями. Таццяна працавала эканамістам, а Аляксей атрымаў ступень кандыдата эканамічных навук і загадваў кафедрай у .

## Узнагароды і званні 
Дзяржаўныя ўзнагароды Расійскай імперыі:
* 02.09.1904 — ордэн Св. Уладзіміра 4-й ступені з мячамі і бантам.
* Паміж Марсам і Юпітэрам здзяйсняе шлях па калясонечнай арбіце малая планета .
* Гара на Сахаліне названа ў гонар Карбышава.
* Найменне «Карбышаў» мае каманда па хакеі Цэнтральнага навукова-даследчага выпрабавальнага інстытута .
* Імем Дзмітрыя Карбышава названы .
* З 2018 года Цэнтральны навукова-даследчы выпрабавальны інстытут інжынерных войскаў Мінабароны Расіі носіць імя Героя Савецкага Саюза генерал-лейтэнанта інжынерных войскаў Д. М. Карбышава.
* Пра Д. М. Карбышава А. П. Струнін напісаў п’есу «Я прысягаў радзіме», якая была пастаўлена ў 1968 годзе.

### Помнікі 
* Каля ўвахода ў мемарыял на месцы лагера 
*   ў Маскве
* У Санкт-Пецярбургу
* Ва Уладзівастоку
* У Казані
* У Каменску-Шахцінскім
* У Першаўральску
* У Самары
* У сяле   Омскай вобласці
* У Тальяці
* У Цюмені
** Каля сярэдняй агульнаадукацыйнай школы № 48 імя Д. М. Карбышава
** У 
** У 2019 годзе адкрыта памятнае месца імя Героя Савецкага Саюза Дзмітрыя Карбышава, якое ўключае: помнік, сцяну памяці, алею «», два ўваходных пілоны і алею выпускнікоў 
* Ва Ульянаўску
* У Кіеве каля сярэдняй агульнаадукацыйнай школы № 2 імя Д. М. Карбышава. На помніку ўсталявана таблічка на ўкраінскай мове: «Генералу Карбышаву — юныя карбышаўцы». Таксама пры ўваходзе ў школу ўсталявана мемарыяльная дошка, дзе гаворыцца, што школа носіць імя Д. М. Карбышава і выгравіраваны медаль «Залатая Зорка».
* У Херсоне
* У Алапаеўску
* У Кургане
* У кастрычніку 2021 года памятны камень адкрыты ва Усурыйску.
* У 1960 годзе у гонар Карбышава ў вёсцы Краснае Маладзечанскага раёна ўстаноўлены бюст.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Карбышев Дмитрий Михайлович // Герои Советского Союза: краткий биографический словарь в двух томах. М., 1987. Т. 1. — С. 626.
* Карбышев Дмитрий Михайлович // Навечно в сердце народном: справочник. — Мн., 1984. — С. 215.
* Помнік Карбышаву // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. — Мн., 1987. Кн. 2. — С. 23-24.
* Карбышев Дмитрий Михайлович // Их именами названы…: энцикл. справочник. — Минск, 1987. — С. 259—260.
* Памятник Д. М. Карбышеву в д. Красное // Памятники героизма и славы Молодечненщины. — Минск, 1975. — С. 12-13.
* Глухаў, І. А. Легендарны генерал / І.А
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен
Катэгорыя:Вязні канцлагера Асвенцім
Катэгорыя:Пакараныя смерцю ваенныя
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Дактары ваенных навук
Катэгорыя:Военачальнікі СССР
Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах
Катэгорыя:Памерлі ў Аўстрыі