open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Спартэль

**Спартэль** (, ) — мыс у Марока, размешчаны на ўваходзе ў Гібралтарскі праліў прыкладна ў 10 км ад горада Танжэр.

Недалёка ад мыса размяшчаўся востраў Спартэль, які затануў прыкладна 12 тыс. гадоў назад. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэты востраў з’яўляўся легендарнай Атлантыдай. Ад мыса на поўдзень распасціраецца адна з самых працяглых у свеце пляжных ліній (47 км), якая абмываецца чыстымі водамі акіяна.

Дзякуючы свайму становішчу на стыку Міжземнага мора і Атлантычнага акіяна раён вакол мыса меў стратэгічнае значэнне. У кастрычніку 1782 года падчас вайны за незалежнасць ЗША адбылася бітва паміж брытанцамі і іспанцамі. Праз некалькі сот гадоў, у гады грамадзянскай вайны ў Іспаніі побач з мысам таксама адбылася марская бітва.

## Літаратура 
* Спарте́ль // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — С. 344.

Катэгорыя:Геаграфія Марока
Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Мысы Афрыкі
Допінг

**Допінг** (, ад  — даваць наркотыкі) — тэрмін мае ўжыванне ў спорце не толькі да наркатычных рэчываў, але да любых рэчываў прыроднага ці сінтэтычнага паходжання, якія дазваляюць у выніку іх прыёму дамагчыся паляпшэння спартыўных вынікаў. Напрыклад могуць рэзка падымаць на кароткі час актыўнасць нервовай і эндакрыннай сістэм і цягліцавую сілу, да іх таксама адносяцца прэпараты, якія стымулююць сінтэз цягліцавых бялкоў пасля ўздзеяння нагрузак на цягліцы. Велізарная колькасць лекавых сродкаў маюць статус забароненых для спартсменаў падчас спаборніцтваў. Сучасная канцэпцыя ў галіне барацьбы з допінгам у спорце вышэйшых дасягненняў прыведзена ў антыдопінгавым Кодэксе САДА (*Сусветнае антыдопінгавае агенцтва*, заснаванае па ініцыятыве Міжнароднага алімпійскага камітэта — МАК). САДА кожны год выдае забаронены спіс прэпаратаў для спартсменаў і новыя версіі так званых стандартаў: міжнародны стандарт для лабараторый, міжнародны стандарт для тэставанняў і міжнародны стандарт для афармлення тэрапеўтычных выключэнняў.

Сёння прынята лічыць, што ўжыванне допінгу — гэта свядомы прыём рэчыва, залішняга для нармальнага функцыянавання арганізма спартсмена, альбо празмернай дозы лекаў, з адзінай мэтай — штучна ўзмацніць фізічную актыўнасць і цягавітасць на час спартыўных спаборніцтваў.

## Гл. таксама 
* Enhanced Games
Георг Рафаэль Донер

**Георг Рафаэль Донер** (, 24 мая 1693, Эслінг — 15 лютага 1742, Вена) — аўстрыйскі скульптар эпохі барока.

## Ушанаванне памяці 
* У Вене скульптару ўсталяваны манумент на плошчы Шварцэнплац. Ён стаіць ва ўвесь рост ля скульптурнага станка і працуе над фігурай Мудрага.
* Бюст скульптара усталяваны ў Браціславе ля царквы Св. Марціна.
* У 2002 годзе Аўстрыйскі манетны двор выпусціў залатую манету вартасцю 100 еўра ў гонар Георга Донера.

Катэгорыя:Скульптары
Клод Лелуш

**Клод Лелуш** (; нар. , ) — французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, аператар, акцёр, прадзюсар.

## Прызнанне і ўзнагароды 
* 1966 — «*Залатая пальмавая галіна*» Канскага кінафестывалю («*Мужчына і жанчына*»)
* 1967 — «*Оскар*» у катэгорыі «*Найлепшы фільм на замежнай мове*» («*Мужчына і жанчына*»)
* 1967 — «*Оскар*» у катэгорыі «*Найлепшы арыгінальны сцэнарый*» («*Мужчына і жанчына*»)
* 1967 — намінаваны на «*Оскар*» у катэгорыі «*Найлепшы рэжысёр*» («*Мужчына і жанчына*»)
* 1967 — намінаваны на «*Залаты глобус*» у катэгорыі «*Найлепшы рэжысёр*» («*Мужчына і жанчына*»)
* 1976 — намінаваны на «*Оскар*» у катэгорыі «*Найлепшы арыгінальны сцэнарый*» («*Усё жыццё*»)
* 1996 — «*Малы залаты леў*» і намінацыя на «*Залатога льва*» Венецыянскага кінафестывалю («*Мужчыны, жанчыны: Кіраўніцтва па эксплуатацыі*»)
* 1996 — «*Залаты глобус*» у катэгорыі «*Найлепшы фільм на замежнай мове*» («*Адвержаныя*»)
## Фільмаграфія 
* (1966) «Мужчына і жанчына»
* (1975) «Добрыя і злыя»
* (1995) «Адвержаныя»

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 
* Кароткая біяграфія   на сайце «Le Cinéma »

Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі
Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя
Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Допыт

**Допыт** — працэсуальнае дзеянне, якое складаецца ў атрыманні і фіксацыі ва ўстаноўленым парадку паказанняў сведкі, пацярпелага, які падазраецца адносна абставін, якія маюць адносіны да падзеі. 

## Парадак допыту 
У пачатку допыту следчы высвятляе асобу дапытваемага. Пры допыце пацярпелага або сведкi следчы абавязаны папярэдзіць дапытваемых аб адказнасці за дачу загадзя ілжывых паказанняў і адмову ад дачы паказанняў. 

У ходзе допыту следчы задае дапытваемым пытанні, выслухоўвае іх адказы і каментарыі, прад'яўляе наяўныя доказы, знаёміць са сведчаннямі іншых асоб. У дачыненні да абвінавачанага ці падазронага следчы таксама можа прыводзіць довады на карысць дачы праўдзівых паказанняў, бессэнсоўнасці запіральніцтва або хлусні, карысці супрацоўніцтва са следствам. 

Па ходзе допыту вядзецца пратакол, у якім павінны быць з самага пачатку пазначаны нумар справы, прозвішча, імя, імя па бацьку следчага, прозвішча, імя, імя па бацьку дапытваемага, дата, а ў выпадку допыту сведкі або пацярпелага — павінна прысутнічаць адзнака аб папярэджанні аб адказнасці за дачу ілжывых паказанняў з асабістым подпісам дапытваемага аб азнаямленні. 

Усе пытанні следства ўносяцца ў пратакол, як і адказы дапытваемых. Па завяршэнні допыту дапытваемых просяць распісацца ў пратаколе, на кожным яго лісце, у пацвярджэнне таго, што яго паказанні запісаны дакладна. У выпадку памылак, недакладнасцяў, скажэнняў ў перадачы пытанняў або адказаў, дапытваемы можа пісьмова ўказаць на наяўныя памылкі, а таксама прадставіць асабіста напісаны дадатак да пратакола допыту з выкладаннем сваіх заўваг, якія следчы абавязаны далучыць да асноўнага пратаколу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Працэсуальнае права
Аль-Карауін

**Універсітэт Аль-Карауін** (або ал-Карауійін араб. جامعة القرويين, фр. Université Al-Karaouine) — універсітэт у горадзе Фес (Марока). Заснаваны ў 859 годзе, з'яўляецца адным з духоўных і адукацыйных цэнтраў ісламскага свету. Складальнікамі Кнігі рэкордаў Гінеса прызнаецца «найстарэйшай у свеце пастаянна дзеючай вышэйшай навучальнай установай». Са сцен універсітэта выйшаў шэраг навукоўцаў, філосафаў і багасловаў, якія аказалі значны ўплыў на развіццё мусульманскай і сусветнай культуры.

## Гісторыя 
У 859 годзе на сродкі купецкай сям'і аль-Фіхры ў Фесе была заснавана мячэць, імкліва пераўтвораная ў цэнтр духоўнай адукацыі. Дзякуючы заступніцтву мараканскіх султанаў універсітэт пастаянна пашыраўся, ахопліваючы ўсе новыя вобласці ведаў. Акрамя багаслоўя вывучаліся таксама граматыка, рыторыка, логіка, медыцына, матэматыка, астраномія, хімія, гісторыя, геаграфія і музыка.
У Сярэднія стагоддзі Аль-Карауін адыграў вялікую ролю ў развіцці культурных сувязяў хрысціянскай Еўропы і мусульманскага Усходу. З універсітэтам былі звязаны такія навукоўцы і філосафы, як Ібн Арабі, Ібн Хальдун, Аль-Ідрысі, Майманід, Леў Афрыканскі. І ў Аль-Карауін вывучаў матэматыку Сільвестр II Папа Рымскі.

## Спасылкі 
* UNIVERSITE Афіцыйны сайт універсітэта 

Катэгорыя:Горад Фес
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса
Друшляк

thumb|250px|right|Друшляк
**Друшляк** (ад  - *прабіваць наскрозь*) — прадмет кухоннай справы ў выглядзе маленькага рондаля або каўша з адтулінамі на дне (а часам і па баках). 

Друшляк шырока выкарыстоўваецца на кухні пры падрыхтоўцы страў. Ён прызначаны для аддзялення вадкасці ад цвёрдых рэчываў, напрыклад, пасля варэння макаронаў, круп, бульбы і інш. Таксама друшляк выкарыстоўваецца для мыцця і прамывання ягад, грыбоў, дробнай садавіны і агародніны, а таксама аддзялення тварогавай сыроваткі.

Часцей за ўсё друшляк вырабляюць з лёгкага металу, напрыклад, алюмінія. Таксама ёсць стальныя друшлякі, пакрытыя эмаллю, і друшлякі з нержавеючай сталі. Часам выкарыстоўваецца і пластмаса, але такія друшлякі не рэкамендуецца ўжываць для працэджвання гарачай прадукцыі.

Часта друшлякі вырабляюцца з адной доўгай ножкай або двума кароткімі вушкамі, размешчанымі на процілеглых баках.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кухонныя прылады
Луі Дзюрэй

**Луі Дзюрэй** (; 27 мая 1888 — 3 ліпеня 1979) — французскі кампазітар першай паловы XX стагоддзя, які атрымаў вядомасць галоўным чынам у якасці аднаго з удзельнікаў гурта «Шасці». Таксама быў вядомы, як член французскай камуністычнай партыі (ФКП) і Прэзідэнт Народнай музычнай федэрацыі Францыі.

## Літаратура 
* *Erik Satie*, «Ecrits», — Editions champ Libre, 1977;
* *C. Rostand*, «La musique française contemporaine», Paris, 1952.
* *F. Robert*, «Louis Durey: l'aоné des Six», Paris, 1968.
* *B. de Boeck*, «Les mélodies vocales de Louis Durey» изд. Catholic U. of Leuven, 1970.

## Спасылкі 
* Луі Дзюрэй, кароткая біяграфія  
* Луі Дзюрэй, біяграфічная даведка
* Альбом Шасцёркі

Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары Францыі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Кампазітары-песеннікі
Дыкцыя

**Дыкцыя** ( - вымаўленне) — яснае, выразнае вымаўленне; адзін з важных элементаў культуры мовы. Асабліва вялікае значэнне мае для прамоўцы, лектара, спевака, акцёра.

## Цікавыя факты 
Выбітны старажытнарымскі аратар Марк Тулій Цыцэрон браў у рот каменьчыкі і так чытаў на памяць урыўкі з твораў паэтаў, каб зрабіць вымаўленне выразней.

Катэгорыя:Фанетыка
Крысціян Рэнэ дэ Дзюу

**Крысціян Рэнэ дэ Дзюу** (; нар. 2 кастрычніка 1917, Тэмз-Дытан) — бельгійскі цытолаг і біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1974) (сумесна з Альберам Клодам і Джорджам Паладэ) «за адкрыцці, якія датычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі».

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Постаці бельгійскай біяхіміі
Катэгорыя:Біёлагі Бельгіі
Катэгорыя:Цытолагі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Альбер Клод

**Альбер Клод** (фр. Albert Claude) (, Ланглье, Бельгія — , ) — бельгійскі і амерыканскі вучоны-біяхімік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся і памёр у Бельгіі, 20 гадоў (1929—1950) жыў у ЗША, захаваўшы да канца жыцця падвойнае грамадзянства. Альбер Клод ператварыў цыталогію — дысцыпліну, якая апісвае будову жывой клеткі, у сапраўдную навуку. Адным з першых ужыў метад дыферэнцыраванага цэнтрыфугавання для даследавання субклетачных структур. Упершыню пачаў выкарыстоўваць у біялогіі электронны мікраскоп. Паказаў выразную сувязь паміж структурай, функцыяй і месцазнаходжаннем у клетцы таго ці іншага клетачнага элемента. Так, ён выявіў дыхальную функцыю мітахондрый. Прафесар Брусельскага і Рокфелераўскага ўніверсітэтаў. Ён быў членам французскай і бельгійскай медыцынскіх акадэмій і ганаровым членам Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў.

У 1974 годзе, сумесна з двума калегамі (Георгам Паладэ і Крысціянам дэ Дзювам) атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне (1974) «за адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі».

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Цытолагі
Майманід

**Майманід** (Рабі Мошэ бен Маймон; араб. موسى ابن ميمون Абу Імра Муса Ібн Маймун), 30 сакавіка 1135, Кордава — 13 снежня 1204, Каір) — выбітны яўрэйскі філосаф, рабін, урач і рознабаковы навуковец сваёй эпохі, кадыфікатар законаў Торы. Духоўны кіраўнік рэлігійнага яўрэйства як свайго пакалення, так і наступных стагоддзяў.

## Спасылкі 
* «Путеводитель растерянных» 
* РАБЕЙНУ МОШЕ БЕН МАЙМОН (МАЙМОНИД, РаМбаМ), (1138, Кордова — 1204, Каир) 
* מפעל משנה תורה — לשחזור נוסח המקור ולביאורו  

Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Рышанім
Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы
Катэгорыя:Постаці яўрэйскага багаслоўя
Катэгорыя:Постаці егіпецкай медыцыны
Катэгорыя:Рабіны Марока
Катэгорыя:Рабіны Егіпта
Катэгорыя:Пісьменнікі-ўрачы
Катэгорыя:Кадыфікатары яўрэйскага закона
Катэгорыя:Каментатары Мішны
Катэгорыя:Філосафы XII стагоддзя
Франсуа Дзювалье

**Франсуа Дзювалье** (, , вядомы таксама як «Тата Док»; 14 красавіка 1907, Порт-о-Прэнс, Гаіці — 21 красавіка 1971) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Гаіці.

## Біяграфія 
Скончыў медыцынскі факультэт універсітэта Гаіці (1932) — адсюль і яго вядомая мянушка — «Тата Док». У 1947—1949 намеснік міністра працы, у 1949—1950 міністр працы і аховы здароўя. Адыграў пэўную ролю ў барацьбе з тыфам, дзякуючы чаму стварыў сабе добрую рэпутацыю. 3 1957 лідар Партыі нацыянальнага адзінства (з 1963 Адзіная партыя рэвалюцыйнага і ўрадавага дзеяння). 3 1957 прэзідэнт Гаіці.

Абвясціў сябе ведзьмаком вуду і правадыром мёртвых («Баронам Суботай»), выклікаючы ў насельніцтва містычны страх. Ён абапіраўся на тантон-макутаў — добраахвотніцкія фарміраванні, якія ўзамен на права рабаваць і забіваць знішчалілі тых, хто быў заўважаны ў палітычнай нядобранадзейнасці. У самога «Таты Дока» ў прэзідэнцкім палацы была ўласная камера катаванняў.

Усе бізнесмены вострава павінны былі выплачваць «добраахвотныя ахвяраванні» ў яго фонд. Таксама кроў суайчыннікаў ён ператварыў у даход: два разы на месяц у ЗША з Гаіці адпраўлялі 2500 літраў донарскай крыві. ЗША выкарыстоўвалі Дзювалье ў якасці процівагі Кубе. Да таго ж «Тата Док» стварыў спрыяльыя ўмовы для дзейнасці амерыканскіх кампаній. Джон Кенэдзі аднак даў зразумець, што трываць «Тату Дока» не збіраецца. У адказ Дзювалье зрабіў ляльку вуду і стаў публічна пратыкаць яе іголкай, абяцаючы амерыканскаму прэзідэнту страшную смерць. Над «Татам Докам» пасмейваліся да таго часу, пакуль Джона Кенэдзі не застрэлілі ў Даласе.

У 1964 правёў праз Нацыянальны сход канстытуцыю, паводле якой абвясціў сябе «пажыццёвым прэзідэнтам» і ўстанавіў рэжым дыктатуры, праводзіў палітыку рэпрэсій, пераследаваў апазіцыю. Пост прэзідэнта перадаў сыну Жан-Клоду Дзювалье. За час кіравання сям’і Дзювалье было знішчана не менш за 50 тысяч гаіцянцаў, больш за 300 тысяч вымушаны былі эміграваць.

## Літаратура 
* Дзювалье // 

## Спасылкі 
* біяграфія на англійскай 
* Яшчэ адна базавая біяграфія на англійскай 

Катэгорыя:Палітыкі Гаіці
Катэгорыя:Прэзідэнты Гаіці
Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Гаіці
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Дрыль

**Дрыль** () — ручны, пнеўматычны або электрамеханічны інструмент, прызначаны для свідравання адтулін пры правядзенні будаўнічых, аддзелачных, сталярных, слясарных і іншых работ.

## Гісторыя 
У 1895 годзе Вільгельм Файн вынайшаў электрадрыль (у той момант гэта быў першы электраінструмент).

У 1955 годзе фірма «Метаба» выпусціла першы серыйны дрыль ударнага дзеяння.

## Ручны дрыль 
Ручны дрыль — інструмент ручнога свідравання, выкарыстоўвае сілу чалавека. Ужываецца для свідравання адтулін у розных матэрыялах.

## Электрычны дрыль 
Дрылі, якія працуюць ад электрычнасці, найбольш распаўсюджаныя інструменты ў дрэваапрацоўчых і механічных цэхах.

Электрычныя дрылі могуць быць сеткавымі (сілкуюцца ад электрычнай разеткі праз сеткавы кабель) або бесправаднымі. Апошнія маюць здымныя акумулятарныя блокі, якія можна замяняць, каб забяспечыць бесперапыннае бурэнне падчас падзарадкі.

Папулярнае ўжыванне ручных электрадрылей, пасля ўласна свідравання — зашрубоўванне шруба ў драўніну з дапамогай біты-адвёрткі, якая ставіцца замест свердзел. Біта — спецыяльнае прыстасаванне аптымізаванае для закручвання шруба, біта апроч іншага дазваляе пазбегнуць пашкоджання паза галоўкі шруба.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Катэгорыя:Электраабсталяванне
Крысціян Доплер

**Крысціян Доплер** (; 29 лістапада 1803, Зальцбург — 17 сакавіка 1853, Венецыя) — аўстрыйскі фізік.

У 1825 годзе скончыў Політэхнічны інстытут у Вене, з 1835 па 1847 працаваў у Чэшскім тэхнічным універсітэце, з 1847 года — прафесар Горнай і Лясной акадэмій ў Хемніцы, з 1848 года — член Венскай Акадэміі Навук, з 1850 года — прафесар Венскага ўніверсітэта і дырэктар першага у свеце Фізічнага інстытута, створанага пры Венскім універсітэце па яго ініцыятыве.

Навуковыя інтарэсы Крысціяна Доплера ляжалі ў такіх галінах фізікі як оптыка і акустыка. Асноўныя працы выкананыя па аберацыі святла, тэорыі мікраскопа і аптычнага далямера, тэорыі колераў і некаторых іншых тэмах. У 1842 годзе Доплер тэарэтычна абгрунтаваў залежнасць частаты ваганняў, якія ўспрымае назіральнік, ад хуткасці і напрамку руху крыніцы хваляў і назіральніка адносна адзін аднаго. Гэта з’ява пасля была названа яго імем (эфект Доплера).

## Гл. таксама 
* Даплераграфія
* Метад Доплера

Катэгорыя:Фізікі Аўстрыі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Пахаваныя на Сан-Мікеле
Любань (Ніжнесілезскае ваяводства)

thumb|left|200px|Любань (Ніжнесілезскае ваяводства)
**Любань** (, ) — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Любаньскага павета Ніжнесілезскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Любань. Займае плошча 16,12 км². Насельніцтва 22&nbsp;392 чалавек (на 2004 год).

## Гісторыя 
Лаўбан быў членам Саюза шасці гарадоў.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Генры Халет Дэйл

thumb|right|Дыплом Генры Дэйла

Сэр **Генры Халет Дэйл** (, 9 чэрвеня 1875, Лондан, Англія — 23 ліпеня 1968) — англійскі нейрабіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1936) (сумесна з Ота Лёві) «за адкрыцці, звязаныя з хімічнай перадачай нервовых імпульсаў».

Разам з хімікам Джорджам Баргерам выявіў невядомае раней біялагічна актыўнае рэчыва, у далейшым ідэнтыфікаванае як β-імідазаліл-этыламін і пазней атрымаў назву гістамін. Праз некалькі гадоў, у вопытах на жывёлах, Дэйл усталяваў, што ўвядзенне гістаміна, павялічваючы страўнікавую сакрэцыю, спрыяе развіццю язвавай хваробы.

## Спасылкі 
* Біяграфія Генры Дэйла на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Генры Дэйла.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лондане
Катэгорыя:Нейрабіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Д
Ота Лёві

**Ота Лёві** (, 3 чэрвеня 1873, Франкфурт-на-Майне, Германія — 25 снежня 1961, Нью-Ёрк) — аўстрыйска-нямецка-амерыканскі фармаколаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1936) (сумесна з сэрам Генры Дэйлам) «за адкрыцці, звязаныя з хімічнай перадачай нервовых імпульсаў».

## Біяграфія 
Пасля атрымання Нобелеўскай прэміі нацысты прымусілі аддаць яго ўсе грошы, і толькі тады яны адпусцілі дзяцей і яго самога.

## Спасылкі 
* Біяграфія Ота Лёві на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Ота Лёві.

Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Фармаколагі Германіі
Катэгорыя:Постаці аўстрыйскай фармакалогіі
Катэгорыя:Фармаколагі ЗША
Катэгорыя:Постаці амерыканскай нейрабіяголіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Гістамін

**Гістамін** — 2-(4-імідазаліл) этыламін, бясколерныя крышталі, добра растваральныя ў вадзе і этаноле, нерастваральныя ў эфіры. Біягенны амін, медыятар алергічных рэакцый неадкладнага тыпу, таксама з'яўляецца рэгулятарам шматлікіх фізіялагічных працэсаў, напрыклад, вызывае вазадылатацыю.

## Уласцівасці і сінтэз 
Для медыцынскага прымянення прэпарат атрымліваюць шляхам бактэрыяльнага расшчаплення гистидина ці сінтэтычным шляхам.

## Біясінтэз і метабалізм 
Гістамін з’яўляецца біягенным злучэннем, якое ўтвараецца ў арганізме пры дэкарбаксіліраванні амінакіслаты гістыдзіна, каталтзуемага гістыдзіндеэкарбаксілазай (КФ 4.1.1.22):
: 450px

Катэгорыя:Імідазолы
Катэгорыя:Біягенныя аміны
Агюстэн Пірам Дэкандоль

**Агюстэн Пірам (Пюрам, Пірамю) Дэкандоль** (дэ Кандоль), вядомы ў навуцы пад імем *Дэкандоль-старэйшы* (; 4 лютага 1778, Жэнева - 9 верасня 1841, Жэнева) — швейцарскі і французскі батанік, адзін з найбуйнейшых батанікаў усіх часоў, аўтар адной з першых сістэм раслін.

Член-карэспандэнт Французскай Акадэміі навук (1810), замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства (1822), замежны член-карэспандэнт (1826) і ганаровы член (1835) Пецярбургскай Акадэміі навук.

Бацька Альфонса Дэкандоля.

Імя Дэкандоля згадваецца ў якасці аўтара або суаўтара назвы для 16605 раслін.

## Літаратура 
* *Bishop of Norwich*. Augustin-Pyramus DeCandolle. Proceedings of the Linnean Society of London, v. I:142-145. 1842.
* *John Briquet*. Biographies des Botanistes a Genève. Berichte der Schweizerischen Botanischen Gesellschaft, v. 50a:114-130. 1940.
* *George B. Emerson*. A Notice of Prof. Augustin Pyramus DeCandolle. The American Journal of Science and Arts, v. 42:217-227. 1842.
* *Asa Gray*. Augustin-Pyramus De Candolle. The Journal of Botany, v. I:107-120. 1863.
* *P. E. Pilet*. Augustin-Pyramus De Candolle. Dictionary of Scientific Biography, v. III: 43-45. 1971.

## Спасылкі 
* Біяграфія  на сайце *Missouri Botanical Garden* 
* Кароткая біяграфія на *Botanicus.org* 
* 

Катэгорыя:Батанікі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Альфонс Дэкандоль

'''Альфонс Луі П'ер Пірамю Дэкандоль''' (, 27 кастрычніка 1806 — 4 красавіка 1893) — швейцарскі батанік і біягеограф.

Сын і прадаўжальнік справы Агюстэна Пірама Дэкандоля.

Стваральнік адной з першых навуковых канцэпцый аб паходжанні культурных раслін (1883).

Стваральнік першага кодэкса батанічнай наменклатуры (прынятага Міжнародным батанічным кангрэсам у 1867 годзе), які з'яўляецца правобразам цяперашняга ICBN.

Адрозненні ў геаграфічным распаўсюджванні раслін тлумачыў не толькі экалагічнымі фактарамі, але і гістарычнымі прычынамі — абрысамі мацерыкоў у ранейшыя геалагічныя эпохі, кліматычнымі ўмовамі таго часу і працягласцю існавання саміх відаў раслін.

У 1889 годзе ўзнагароджаны медалём Лінея.

## Друкаваныя працы 
* *Candolle A. de*. Monographie des campanulées. — Paris: Veuve Desray, 1830
* *Candolle A. de.* Géographie botanique raisonnée ou exposition des faits principaux et des lois concernant la distribution géographique des plantes de l’époque actuelle. — Paris: V. Masson; Genève: J. Kessman, 1855
* *Candolle A.L.P.P. de*. On the causes which limit vegetable species towards the north, in Europe and similar regions // Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institute. 1859. For 1858. P. 237—245
* *Candolle, Alphonse de*. Lois de la nomenclature botanique adoptées par le Congrès international de botanique tenu à Paris en août 1867… Genève et Bale: H. Georg; Paris: J.-B. Baillière et fils, 1867
* *Candolle A. de*. Histoire des sciences et des savants depuis deux siècles. 1873
* *Candolle A.L.P.P. de*. Existe-t-il dans la végétation actuelle des caractères généraux et distinctifs qui permettraient de la reconnaotre en tous pays si elle devenait fossile? — Paris, 1875
* *Candolle A. de*. La phytographie; ou, L'art de décrire les végétaux considérés sous différents points de vue. — Paris: G. Masson, 1880
* *Candolle A. de.* Origine des plantes cultivées. — Paris: G. Baillière et Cie, 1883

## Бібліяграфія 
* *Мікulinskij S. R., Markova L. А., Starostin В. A.* Alpһonse de Candolle / Aus dem Russ. u bersetzt von G. Ludwig. Јena: VEB Gustav Fischer Verl., 1980

## Спасылкі 
* Артыкул у Historischen Lexikon der Schweiz
* Працы Альфонса Дэкандоля і літаратура пра яго ў Deutschen Nationalbibliothek
* Выданні на Botanicus.org 

Катэгорыя:Батанікі Швейцарыі
Катэгорыя:Біёлагі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Лінея
Мюнхенскі ўніверсітэт

**Мю́нхенскі ўніверсітэ́т Людвіга і Максіміліяна** () — вышэйшая навучальная ўстанова ў Мюнхене, Германія. Заснаваны герцагам Людвігам IX у 1472 годзе і названы ў памяць пра яго і пра курфюрста Максіміліяна I Іосіфа.

## Мінуўшчына 
Універсітэт быў заснаваны ў 1472 годзе ў горадзе Інгальштат герцагам Людвігам Багатым. Кіраваўся езуітамі і некалькі стагоддзяў быў цэнтрам контррэфармацыйнага руху.

У 1800 г. курфюрст Макс IV Іосіф (пазней кароль Максіміліян І) перанёс універсітэт у горад Ландсхут. Толькі ў 1826 г. універсітэт пераведзены ў сталіцу Баварыі на загад караля Людвіга І.

Падчас Другой сусветнай вайны ва ўніверсітэце базаваўся антыфашысцкі рух супраціву «Белая ружа» на чале з Сафі і Гансам Шолямі.

## Сучаснасць 
Ва ўніверсітэце навучаюцца 45 539 студэнтаў (2009—2010). У склад універсітэту ўваходзяць 18 факультэтаў, на якіх выкладаюць больш за 700 прафесараў. Гадавы бюджэт універсітэта складае прыкладна адзін мільярд еўра, траціна гэтых сродкаў даводзіцца на долю ўніверсітэцкай клінікі.

У Мюнхенскім універсітэце студэнты могуць атрымаць адукацыю па адной са 160 спецыяльнасцяў.

## Факультэты 
* Каталіцкага багаслоўя
* Евангельскага багаслоўя
* Юрыспрудэнцыі
* Эканомікі і арганізацыі вытворчасці
* Эканомікі народнай гаспадаркі
* Медыцыны
* Ветэрынарны
* Гісторыі і мастацтвазнаўства
* Філасофіі, тэорыі навукі, рэлігіязнаўства
* Псіхалогіі і педагогікі
* Культуралогіі
* Мова- і літаратуразнаўства
* Грамадствазнаўства
* Матэматыкі, інфарматыкі, статыстыкі
* Фізікі
* Хіміі і фармацэўтыкі
* Біялогіі
* Прыродазнаўчы

## Цікавыя факты 
У 1945—1948 гг. у Мюнхенскім універсітэце вывучаў медыцыну Барыс Кіт.

## Вядомыя выпускнікі і выкладчыкі 
* Бернхард фон Гудэн, нямецкі псіхіятр
* Тэадор Хойс, першы федэральны прэзідэнт Германіі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Мюнхен
Адрэналін

**Адрэналін** (эпінефрын) ((-)-(1R)-1-(3,4-дыгідроксіфеніл)-2-метыламінаэтанол) — асноўны гармон мазгавога рэчыва наднырачнікаў, а таксама нейрамедыятар. Па хімічнай будове з’яўляецца катэхаламінам. Адрэналін змяшчаецца ў розных органах і тканках, у значных колькасцях утвараецца ў хромафіннай тканцы, асабліва ў мазгавым рэчыве наднырачнікаў.

Сінтэтычны адрэналін выкарыстоўваецца ў якасці лекавага сродку пад назвай «Эпінефрын» (МНН).

Катэгорыя:Адрэна- і сімпатаміметыкі (альфа-, бэта-)
Катэгорыя:Гіпертэнзіўныя сродкі
Катэгорыя:Пералік ЖННЛС
Катэгорыя:Гармоны мазгавога рэчыва наднырачнікаў
Катэгорыя:Нейрамедыятары
Катэгорыя:Катэхаламіны
Катэгорыя:Алкалоіды
Бензол

**Бензол** (**C6H6**, **PhH**) — арганічнае хімічнае злучэнне, бескаляровая вадкасць з прыемным саладкаватым пахам. Араматычны вуглевадарод. Бензол ўваходзіць у склад бензіну, шырока ўжываецца ў прамысловасці, з’яўляецца зыходнай сыравінай для вытворчасці лекаў, розных пластмас, сінтэтычнай гумы, фарбавальнікаў. Хоць бензол ўваходзіць у склад сырой нафты, у прамысловых маштабах ён сінтэзуецца з іншых яе кампанентаў. Таксічны, канцэраген.

Катэгорыя:Араматычныя вуглевадароды
Катэгорыя:Нафтапрадукты
Катэгорыя:Растваральнікі
Залессе (Акцябрскі раён)

**Зале́ссе** (, ) — вёска ў Акцябрскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 6 км на поўнач ад гарадскога пасёлка Акцябрскі, у 217 км ад Гомеля, побач з вёскай — станцыя Бумажкова на чыгунцы Бабруйск — Рабкор, адгалінаванні лініі Асіповічы — Жлобін.

### Водная сістэма 
На захадзе меліярацыйныя каналы.

### Экалогія і прырода 
На поўдні і ўсходзе мяжуе з лесам.

## Транспартная сістэма 
Транспартная сувязь па аўтамабільных дарогах, што злучаюць вёску з Акцябрскім.

## Інфармацыя 
Планіроўка — выгінастая вуліца, да якой на ўсходзе прымыкае невялікі адасоблены ўчастак забудовы і чыгуначная станцыя Бумажкова. Забудова пераважна драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу. Клуб, бібліятэка, крама.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з XVIII стагоддзя як засценак Залессе ў Бабруйскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у засценку жыла чыншавая шляхта, якая займалася земляробствам. Па стану на 1897 год у Рудабельскай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні.

У 1931 годзе арганізаваны калгас. З уводам у дзеянне ў 1932 годзе чыгункі Бабруйск — Старушкі побач з вёскай пачала дзейнічаць станцыя Залессе (зараз — Бумажкова).

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў красавіку 1942 года нямецкія карнікі спалілі 9 двароў і забілі 21 жыхара.

22 ліпеня 1971 года жыхары хутара Вяцер пераехалі ў вёску Залессе.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2011 год — 76 двароў, 170 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1795 год — 3 двары, 19 жыхароў.
* 1834 год — 4 двары.
* 1897 год — 14 двароў, 72 жыхары.
* 1908 год — 88 жыхароў.
* 1917 год — 21 двор, 109 жыхароў.
* 1959 год — 268 жыхароў (паводле перапісу).
* 1997 год — 96 двароў, 232 жыхары.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Акцябрскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 1997.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Акцябрскага раёна
Агюст Ларан

**Агюст Ларан** (фр. Auguste Laurent) (14 лістапада 1807, Ла-Фалі — 15 красавіка 1853, Парыж) — французскі хімік-арганік.

## Біяграфія 
У 1830 г. скончыў Парыжскі Горны інстытут з дыпломам інжынера, пасля чаго ў 1830—1831 гг. працаваў асістэнтам Ж. Б. Дзюма ў Цэнтральнай школе мастацтваў і рамёстваў ў Парыжы. У 1832 г. Ларан перайшоў у лабараторыю Сеўрскага фарфоравага завода, дзе, нягледзячы на недахоп абсталявання для работ па арганічнай хіміі, праводзіў свае даследаванні. У 1837 г. Ларан атрымаў ступень доктара філасофіі, а ў наступным годзе стаў прафесарам хіміі ўніверсітэта ў Бардо. Атрымаўшы ў 1846 годзе званне члена-карэспандэнта Акадэміі навук, Ларан зноў прыехаў у Парыж, дзе ў 1846—1847 гг. працаваў у Вышэйшай нармальнай школе, а ў 1848 годзе, не маючы магчымасці заняць якую-небудзь выкладчыцкую пасаду і застаўшыся без сродкаў да існавання, вымушаны быў ўладкавацца прабірэрам пры Манетным двары. Нягледзячы на цяжкае матэрыяльнае становішча, Ларан ўсё ж працягваў займацца навукай. Ён памёр у поўнай беднасці, ад сухотаў, калі яму не было яшчэ і 46 гадоў.

Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Хімікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Іржы Ружэк

**Іржы Ружэк** (, ; , Літамержыцэ, Чэхія) — чэшскі фатограф, у асноўным займаецца стварэннем мастацкай эротыкі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і, якая не мела асаблівай творчай асновы. Да сямі гадоў жыў у г. Літамержыцэ, пазней яго сям’я пераехала ў найблізкі г. Лібахаваны, дзе жыў да сваіх 22 гадоў (1989), калі пайшоў на абавязковую вайсковую службу. Там жа ён пражыў аксамітную рэвалюцыю. У гадах 1981—1985 вучыўся на спецыяльнасці Праграмаванне і вылічальная тэхніка ў Гімназіі Іозефа Юнгмана ў г. Літамержыцэ. Падчас вучобы і пазней граў на бас-гітары і спяваў у розных музычных групах, якія мелі напрамкі рок, фолк, джаз і іншыя. Музычную актыўнасць скончыў у апошні дзень 2005 года. З 1983 па 1988 вучыўся на сцэнарыста ў Кансерваторыі Яраслава Ежка.

Фатаграфаваць людзей пачаў у 1995 годзе.

У 2004 годзе пераехаў у Прагу.

## Кнігі 
* *Transit* (2009, Euphoria Factory, Японія) ISBN 978-4-06-379405-2
* *Nude Photography* (2010, Loft Publications, Іспанія/Frechmann GmbH., Германія) ISBN 978-84-92731-00-8
* *Dame tus ojos* (2011, Random House, Іспанія) ISBN 978-84-253-4574-6
* *Fetish Fantasies* (2011, Feierabend Unique Books, Германія) ISBN 978-3-939998-77-8
* *Pussy Mania* (2011, Edition Skylight, Швейцарыя) ISBN 978-3-03766-622-7
* *Nude Closeup* (2011, Publishers Graphics, ЗША) ISBN 978-0-9847499-0-4

## Спасылкі 
* www.jiriruzek.net — афіцыйная старонка
* Facebook старонка
* Інтэрв’ю для Univers d’Artistes 
* Reflex.cz | Akty X — Zvítězilo České středohoří 

Катэгорыя:Фатографы Чэхіі
Катэгорыя:Фатографы XXI стагоддзя
Роберт Барані

**Роберт Барані** (; , , Аўстра-Венгерская імперыя — , , Швецыя) — аўстра-венгерскі отарыналарынголаг. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1914).

## Біяграфія 
Нарадзіўся старэйшым з шасцярых дзяцей у яўрэйскай сям'і на тэрыторыі сучаснай Венгрыі ва ўпраўляючага маёнткам і банкаўскага служачага (пасля пераезду ў Вену) Ігнаца Барані (Ignaz Bárány) з Варпалоты і Марыі Хок (Marie Hock, нар. 1853), дачкі пражскага гісторыка і журналіста, прыхільніка руху яўрэйскай асветы Шымона Хока (1815-1892) і Іаханы Брандэйс (н. 1820). У выніку перанесенага ў дзяцінстве касцявога туберкулёзу застаўся кульгавым, але таксама развіў цікавасць да медыцыны.

Сыны Роберта Барані (ад шлюбу з Ідай Бергер, з 1909 года) сталі вядомымі вучонымі — шведскі афтальмолаг і фізіёлаг Эрнст Барані (швед. Ernst H. Barany, 1910-1991) і шведскі гастраэнтэролаг Франц Р. Барані (н. 1914); дачка — амерыканскі псіхіятр і псіхааналітык Інгрыд Барані Гіфард (англ.: Ingrid Barany Gifford, 1918-2003).

## Спасылкі 
* Біяграфія Роберта Барані на сайце Нобелеўскага камітэта

Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Медыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Швецыі
Гаштольд

**Гаштольд**, або **Гаштаўт**, магчыма, у хрышчэнні **Пётр** (пачатак XIV ст. — ) — літоўскі баярын, староста вялёнскі (зг. 1364).

Гісторыкамі лічыцца збольшага легендарнай асобай, асноўныя звесткі пра яго паходзяць з Хронікі Быхаўца.

## Біяграфія 
Паводле Хронікі Быхаўца, ад вялікага князя Альгерда атрымаў ва ўладанне Камянец-Падольскі і адным з першых у Літве прыняў каталіцтва, узяўшы імя Пётр, каб ажаніцца з дачкой падольскага баярына Міхаіла Бучацкага. Паводле хронікі Віганда з Марбурга, пэўны Гаштольд быў кашталянам замка  на Нёмане, кіраваў яго абаронай ад крыжакоў і загінуў разам гарнізонам.

Пачынальнік роду Гаштольдаў.

Можа, меў маёнтак у ваколіцах Вялены. На Тэўтонскім працэсе 1413 года польска-літоўскі бок спрабаваў даказаць, што Вялена здаўна належала ВКЛ, для гэтага пракуратар караля і вялікага князя склаў апісанне, паводле якога *«…на поўнач ад замка было сяло Гастольдаў — сёння зніклае, найстарэйшы след роду, які пасля смерці родапачынальніка пераехаў у Геранёны»*.

## Радавод Гаштольдаў 
## Літаратура 
* *Нарбут А.* Гаштольды // ЭГБ у 6 т. Т. 2. — Мн., 1994.

Катэгорыя:Гаштольды
Андрэй Гаштольд

**Андрэй Гаштольд** (? — пасля 1404) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Імаверна, сын Гаштольда.

## Сям’я 
У шлюбе з дачкой , заснавальніка роду , меў сына Яна (Івашку). Таксама меў сыноў Талівойша, Пятра (у 1440 намеснік слонімскі) і дачку, жонку пана Яна Даўгірда.

## Літаратура 
* 
* 

Андрэй
Катэгорыя:Старосты крэўскія
Катэгорыя:Старосты віленскія
Роберт Джэфры Эдвардс

**Роберт Джэфры Эдвардс** (, 27 верасня 1925, Манчэстэр — 10 красавіка 2013) — брытанскі навуковец-фізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2010) з фармулёўкай «за распрацоўку тэхналогіі штучнага апладнення».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1925 годзе ў Манчэстэры, Англія. Пасля заканчэння сярэдняй школы служыў у брытанскай арміі. Браў удзел у Другой сусветнай вайне. Пасля дэмабілізацыі вучыўся ў Бангорскім універсітэце.(горад Бангор, графства Гвінед, Паўночны Уэльс), затым — у Эдынбургскім універсітэце. У 1955 годзе атрымаў званне доктара філасофіі за дысертацыйную працу ў галіне эмбрыёнаў развіцця мышэй. З 1958 года працуе ў Нацыянальным інстытуце медыцынскіх даследаванняў у Лондане, дзе ініцыяваў вывучэнне праблемы чалавечага апладнення. У 1963 годзе пераязджае ў Кембрыдж. Там сумесна з Патрыкам Стэпта адкрывае першы ў свеце цэнтр экстракарпаральнага апладнення.

## Спасылкі 
* *A. Abbott.* Baby boom bags Nobel prize // *Nature.* — Vol. 467, P. 641—642 (2010).

Катэгорыя:Фізіёлагі Вялікабрытаніі
Джэк Шостак

**Джэк Шостак** (анг. Jack Szostak, ) — амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2009) сумесна з Кэрал Грэйдэр і Элізабет Блэкбёрн з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы» у адпаведнасці з тэорыяй, прапанаванай Аляксеем Алоўнікавым ў 1971 годзе.

## Біяграфія 
Джэк Шостак вырас у Канадзе, скончыў Універсітэт МакГіл, дзе атрымаў ступень бакалаўра ў галіне клетачнай біялогіі. Абараніў дысертацыю ў Карнельскім універсітэце, пасля чаго заснаваў уласную лабараторыю ў медыцынскай школе Гарвардскага ўніверсітэта.

## Навуковая праца 
Шостак ў асноўным працуе ў галіне генетыкі. Яму першаму ў свеце ўдалося сканструяваць штучную дражджавую храмасому. Ён актыўна ўдзельнічаў у праекце «Геном чалавека». Акрамя гэтага, працы Шостака дапамаглі зразумець механізм рэкамбінацыі храмасом.

## Бібліяграфія 
* Hanczyc MM, Fujikawa SM, Szostak JW. Experimental Models of Primitive Cellular Compartments: Encapsulation, Growth and Division. Science, 2003; 302:618-622.
* Chen IA, Roberts RW and Szostak JW. The Emergence of Competition Between Model Protocells. Science, 2004; 305:1474-1476.
* Mansy SS, Schrum JP, Krishnamurthy M, Tobé S, Treco D, and Szostak JW. Template-directed Synthesis of a Genetic Polymer in a Model Protocell. Nature, 2008; 454:122-5.
* Zhu TF and Szostak JW. A robust pathway for protocell growth and division under plausible prebiotic conditions. J. Am. Chem. Soc., 2009, 131: 5705-5713.

## Спасылкі 
* Старонка Джэка Шостака на сайце Гарвардскага ўніверсітэта 

Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Павел Ёзеф Шафарык

**Па́вел Ё́зеф Ша́фарык** (13.5.1795, в. Кабельярове, Славакія — 26.6.1861) — чэшскі і славацкі філолаг, гісторык, паэт; дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху.

Скончыў Іенскі ўніверсітэт (1817). Працаваў у гімназіі ў г. Нові-Сад (1819-33), з 1848 дырэктар бібліятэкі Пражскага ўніверсітэта. Адзін з лідараў Пражскага паўстання 1848.

Выступіў як паэт (зборнік «Татранская Муза са славянскай лірай», 1814). Даследаваў славянскія мовы і культуры, абгрунтаваў іх агульнасць у працы «Гісторыя славянскай мовы і літаратуры на ўсіх дыялектах» (1826), «Аб паходжанні славян» (1828), «Славянскія старажытнасці» (1837), «Славянская этнаграфія» (1842); пытанні гісторыі чэшскай, славацкай, сербскай моў, паходжанне пісьма ў славян («Пачаткі старачэшскай граматыкі», 1841; «Помнікі старадаўняга пісьменства ў паўднёвых славян», 1851; «Аб паходжанні і радзіме глаголіцы», 1858, і інш.). Распрацоўваў пытанні тэорыі вершаскладання (трактат «Пачаткі чэшскай паэтыкі, у прыватнасці прасодыі», 1818, з Ф. Палацкім).

Яго працы — першыя ў сусветнай гістарыяграфіі грунтоўныя даследаванні па славянскім этнагенезе — паўплывалі на развіццё славяназнаўства ў іншых краінах.

## Літаратура 
* 
* Мыльников А.С. Павел Шафарик — выдаюшийся ученый-славист. М.; Л., 1963.

## Спасылкі 
* Elemente der altböhmischen Grammatik. Prag, 1847
* Slowanský národopis. W Praze, 1842
* Acta archivi Veneti spectantia ad historiam Serborum et reliquorum Slavorum meridionaliom. Collegit et transcripsit Joannes Schafárik

Катэгорыя:Славісты
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Мовазнаўцы Славакіі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Чэхіі
Элізабет Блэкбёрн

**Элізабет Элен Блэкбёрн** (анг. Elizabeth Helen Blackburn; ) — амерыканская вучоная-цытагенетык, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2009) сумесна з Кэрал Грэйдэр і Джэкам Шостакам з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы» па тэорыі, прапанаванай у 1971 годзе прапанаванай Аляксеем Алоўнікавым.

## Біяграфія 
Нарадзілася 26 лістапада 1948 у горадзе Хобарт, Аўстралія ў сям’і практыкуючых урачоў (Harold і Marcia).

Адукацыу атрымала ва Універсітэце Мельбурна (Аўстралія), дзе атрымала ступені бакалаўра (B.Sc., 1970) і магістра (M.Sc., 1972), а таксама ў Darwin College, Cambridge.

Доктарскую ступень (Ph. D.) атрымала ў 1975 годзе ў Кембрыджскім універсітэце, Англія, а ў 1975—1977 гадах працавала ў галіне малекулярнай і клетачнай біялогіі ў Ельскім універсітэце (Канектыкут, ЗША).

У 1978 годзе Блэкбёрн паступіла на працу ў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі, Department of Molecular Biology.

У 1985 годзе Блэкбёрн разам з Кэрал Грэйдэр адкрыла фермент целамеразу.

У 1990 годзе яна перайшла на працу ў Department of Microbiology and Immunology ў Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Францыска (UCSF), дзе ўзначальвала гэты аддзел з 1993 па 1999.

У 2007 годзе, Блэкбёрн была названая часопісам Time Magazine сярод 100 найбольш уплывовых людзей свету (100 Most Influential People in The World).

## Акадэміі і таварыствы 
* Выбрана:
** Прэзідэнтам Амерыканскага таварыства клеткавай біялогіі у 1998 годзе
** Членам:
*** American Academy of Arts and Sciences (1991)
*** Лонданскага каралеўскага таварыства (1992)
*** Амерыканскай акадэміі мікрабіялогіі (1993)
*** American Association for the Advancement of Science (2000)
** Замежны член (Foreign Associate) Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1993)
** Член Institute of Medicine (2000)
** Board member of the Genetics Society of America (2000—2002)

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Старонка Элізабет Блэкбёрн на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Францыска  
* Біяграфія на сайце harvard.edu (па выпадку атрымання звання ганаровага доктара навук Гарвардскага ўніверсітэта) 

Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Антон Мікітавіч Ясінскі

**Антон Мікітавіч Ясі́нскі** (, с. Мяжырыч, цяпер Канеўскі раён, Чаркаская вобласць, Украіна — ) — расійскі і беларускі гісторык.

## Біяграфія 
Скончыў Кіеўскі ўніверсітэт (1888). У 1896—1911 прафесар Дэрпцкага (Тартускага) ўніверсітэта. У 1911—1919 гадах дырэктар  ў Маскве, адначасова прыват-дацэнт, прафесар Маскоўскага ўніверсітэта, у 1920-22 прафесар Маскоўскага археалагічнага інстытута. У 1922—1928 гадах прафесар БДУ па кафедры гісторыі сярэдніх вякоў. У 1927-29 загадчык кафедры ўсеагульнай гісторыі Інбелкульта, у 1929—1933 гадах у Інстытуце гісторыі Беларускай АН.

Навуковыя працы па сярэдневекавой гісторыі Чэхіі, гісторыі землеўладання на Беларусі ў XV стагоддзі і інш.

Доктар усеагульнай гісторыі (1901). Член Чэшскай АН (1907), акадэмік Беларускай АН (1928).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Антон Мікітавіч Ясінскі ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона
Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Члены Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці
Нільс Гадэ

**Нільс Вільгельм Гадэ** (дац. Niels Wilhelm Gade, ,  — , ) — дацкі кампазітар, арганіст, скрыпач,  і , найбуйнейшы дацкі  XIX стагоддзя.

## Спасылкі 
* Біяграфія кампазітара 
* 

Катэгорыя:Кампазітары Даніі
Катэгорыя:Скрыпачы Даніі
Катэгорыя:Дырыжоры Даніі
Катэгорыя:Арганісты Даніі
Катэгорыя:Постаці акадэмічнай дацкай музыкі
Вернер Форсман

**Вернер Форсман** () (,  — ) — нямецкі хірург і уролаг.

## Біяграфія 
У 1928 годзе скончыў медыцынскі факультэт універсітэта Фрыдрыха Вільгельма ў Берліне. З 1956 г. прафесар хірургіі і уралогіі універсітэта імя Гутэнберга (Майнц); з 1964 г. ганаровы прафесар Медыцынскай акадэміі ў Дзюсельдорфе і прафесар універсітэта там жа (да 1970).

## Асноўныя працы 
У 1929 г. распрацаваў спосаб катэтэрызацыі сэрца, выпрабаваў яго на сабе, правёўшы зонд праз локцевую вену ў правае перадсэрдзе. У 1931 годзе ўжыў гэты спосаб для ангіокардыяграфіі.

## Нобелеўская прэмія 
Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (1956, сумесна з А. Курнанам і Д. Рычардсам).

Катэгорыя:Постаці нямецкай уралогіі
Катэгорыя:Постаці нямецкай хірургіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Алексіс Карэль

**Алексіс Карэль** (; 28 чэрвеня 1873, Сент-Фуа-ле-Ліён — 5 лістапада 1944, Парыж) — французскі хірург, біёлаг, патафізіёлаг і еўгеніст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1912).

## Біяграфія 
Скончыў медыцынскі факультэт Ліёнскага ўніверсітэта, у 1900 атрымаў ступень доктара медыцыны. З 1900 па 1902 выкладаў ва ўніверсітэце анатомію.

Пад уражаннем ад смерці прэзідэнта Францыі Мары Франсуа Карно, які памёр 24 чэрвеня 1894 года пасля нападу тэрарыста ад крывацёку пры пашкоджанні артэрыі, Карэль з 1902 года пачаў займацца распрацоўкай метадаў сшывання крывяносных сасудаў. У 1904 годзе Карэль з’ехаў у Канаду, затым у ЗША, дзе стаў асістэнтам фізіялагічнага інстытута пры Чыкагскім універсітэце.

У 1906 годзе па запрашэнні Сімона Флекснера Карэль стаў членам рады Ракфелераўскага інстытута (пасля Ракфелераўскага ўніверсітэта). У 1938 годзе Карэль звольніўся з Ракфелераўскага інстытута, атрымаўшы званне заслужанага прафесара. Неўзабаве пасля пачатку Другой сусветнай вайны і акупацыяй немцамі часткі тэрыторыі Францыі вярнуўся ў Парыж і пры падтрымцы ўрада Вішы заснаваў «Інстытут па вывучэнні праблем чалавека».

## Спасылкі 
* Біяграфія Алексіса Карэля на сайце Нобелеўскага камітэта 
* 

Катэгорыя:Медыкі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Патафізіёлагі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Нейрамедыятар

**Нейрамедыятары** (*нейратрансмітэры*, *пасярэднікі*) — біялагічна актыўныя хімічныя рэчывы, з дапамогай якіх ажыццяўляецца перадача электрычнага імпульсу з нервовай клеткі праз сінаптычную прастору паміж нейронамі. Нервовы імпульс, які паступае ў прэсінаптычны канчатак, выклікае вызваленне ў сінаптычную шчыліну медыятара. Малекулы медыятараў рэагуюць са спецыфічнымі рэцэпторнымі бялкамі клеткавай мембраны, ініцыіруюць ланцуг біяхімічных рэакцый, якія выклікаюць змяненне трансмембраннга току іёнаў, што прыводзіць да дэпалярызацыі мембраны і ўзнікнення патэнцыялу дзеяння. 

Традыцыйна нейрамедыятары адносяць да 3 груп: амінакіслоты, пептыды, монааміны (у тым ліку катэхаламіны).

Нейрамедыятары
Катэгорыя:Нейрахімія
Нейрон

**Нейрон** (ад  — валакно, нерв) — структурна-функцыянальная адзінка нервовай сістэмы. Гэтая клетка мае складаную будову, высока спецыялізаваная і па структуры змяшчае ядро, цела клеткі і атожылкі. У арганізме чалавека налічваецца больш за сто мільярдаў нейронаў.

## Функцыі нейронаў 
Нейрон лёгка ўзбуджаецца і праз нервовыя імпульсы праводзіць і перадае ўзбуджэнне іншым нервовым клеткам або рабочым органам (мышцам, залозам і да т. п.). Нервовы імпульс — гэта электрычны сігнал, здольны перамяшчацца па адростках нервовай клеткі.

Адросткі двух нейронаў не датыкаюцца адзін да аднаго, як праваднікі ў электрычным ланцугу, а толькі збліжаюцца. Месца функцыянальнага кантакту нейронаў (аксона адной клеткі з дэндрытамі або целам другой) называецца сінапсам, а прамежак паміж імі — сінаптычнай шчылінай. Перадача ўзбуджэння ад адной нервовай клеткі да другой ажыццяўляецца з дапамогай хімічных пасрэднікаў — медыятараў.

У выніку праходжання нервовага імпульсу па аксоне з яго канца выдзяляецца медыятар, які выкідваецца ў сінаптычную шчыліну. Тут медыятар уступае ва ўзаемадзеянне з чуллівымі да яго бялкамі-рэцэптарамі мембраны суседняй клеткі, у выніку чаго яна альбо ўзбуджаецца, альбо зніжае сваю актыўнасць — тармозіцца.

## Віды нейронаў 
Нейроны падзяляюцца на адчувальныя (праводзяць нервовы імпульс у ЦНС), уставачныя (злучаюць некалькі нервовых клетак, іх целы і адросткі не выходзяць за межы ЦНС) і рухальныя (праводзяць сігналы ад ЦНС да рабочага органа).

Характэрнай рысай адчувальных нейронаў з’яўляецца наяўнасць доўгіх, у параўнанні з аксонам, дэндрытаў, якія пачынаюцца рэцэптарамі. Рухальныя нейроны адрозніваюцца доўгімі аксонамі, якія заканчваюцца ў рабочых органах.

Адростак нейрона, які пакрыты абалонкамі і праводзіць нервовы імпульс, называецца нервовым валакном. Пучкі нервовых валокнаў, забяспечаныя крывяноснымі сасудамі і пакрытыя агульнай злучальнатканкавай абалонкай, утвараюць нерв. Большасць нерваў змешаныя: у іх састаў уваходзяць і адчувальныя, і рухальныя нейроны.

## Літаратура 
* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

## Гл. таксама 
* Люстраныя нейроны

Катэгорыя:Клеткі
Катэгорыя:Нейраанатомія
Катэгорыя:Фізіялогія нервовай сістэмы