open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рыгор Аркадзевіч Такуеў

**Рыгор Аркадзевіч Таку́еў** (; , вёска Паташаўская, Шанкурскі раён,  — ) — удзельнік партызанскага руху на тэрыторыі Палескай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1944).

## Біяграфія 
Р. А. Такуеў нарадзіўся ў вёсцы Паташаўская (Шанкурскі раён, Архангельская вобласць). Скончыў сямігодку, вучыўся ў Архангельскім аэраклубе, працаваў інструктарам. У Чырвонай Арміі з 1938 года. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года, камандзір мінамётнага ўзвода дэсантных войскаў. Кантужаны трапіў у палон, знаходзіўся ў лагеры ў горадзе Крамянчуг. Узімку 1941 года здзейсніў уцёк і сустрэўся з партызанамі ў Капаткевіцкім раёне. У чэрвені 1942 года прызначаны камандзірам падрыўной групы. 7 сакавіка 1943 года ў Крамлі ў Маскве Р. А. Такуеў быў узнагароджаны ордэнам Леніна. Праходзіў лячэнне ў шпіталі. У жніўні 1943 года вярнуўся на Палессе і быў прызначаны камандзірам 78-га дыверсійнага атрада 125-й Капаткевіцкай партызанская брыгады.

Пасля вызвалення Беларусі Р. А. Такуеў да 1980 года працаваў у спартыўных арганізацыях (дырэктар спартыўнай базы, намеснік старшыні ДСТ «Спартак» і інш.). У 1957 годзе скончыў фізкультурны тэхнікум у Мінску.

Памёр Р. А. Такуеў 9 кастрычніка 1995 года. Пахаваны ў Мінску.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»
* 2 ордэны Леніна
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* медалі

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Токуев Григорий Аркадьевич  // Праект «Партизаны Беларуси»
* Герой Советского Союза Токуев Григорий Аркадьевич  
* Віртуальная выстава на сайце Галоўнага ўпраўлення юстыцыі Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта  
* Інфармацыя на сайце СОЛДАТ.ru 

Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Міхаіл Фёдаравіч Талкачоў

**Міхаі́л Фё́даравіч Талкачо́ў** (, вёска Дубраўка, Добрушскі раён Гомельскай вобласці — , Палтава) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, палкоўнік. Герой Савецкага Саюза (1945). Удзельнік Парада Перамогі 24 чэрвеня 1945 года на Чырвонай плошчы ў Маскве.

## Біяграфія 
М. Ф. Талкачоў нарадзіўся ў вёсцы Дубраўка (зараз у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі). У 1941 годзе скончыў 2 курсы Адэскага тэхнікума харчовай прамысловасці. 15 ліпеня 1941 года прызваны на службу ў Чырвоную Армію. У 1942 годзе скончыў Пензенскае артылерыйскае вучылішча. У дзеючай арміі з 6 чэрвеня 1942 года. Удзельнік баёў на паўночным, Паўночна-Заходнім, 2-м Прыбалтыйскім, 1-м Беларускім франтах. Удзельнічаў у баявых дзеяннях у Цвярской вобласці, на тэрыторыі Літвы, Польшчы, Германіі, штурму рэйхстага.

Артылерыйская батарэя 185-га асобнага знішчальнага процітанкавага дывізіёна 171-й Ідрыцкай Чырванасцяжнай стралковай дывізіі 79-га стралковага корпуса (3-я ўдарная армія, 1-ы Беларускі фронт) пад камандаваннем старшага лейтэнанта М. Талкачова вызначылася ў баях на подступах да Берліна. 22 красавіка 1945 года выйшла ў тыл праціўніка, перарэзала шашу і адбівала контратакі да падыходу савецкіх войскаў, не дазволіўшы нямецкім рэзервам прабіцца да Берліна.

Пасля вайны М. Ф. Талкачоў працягваў службу ў Савецкай Арміі. У 1948 годзе скончыў Ленінградскую вышэйшую афіцэрскую школу артылерыі. З 1972 года палкоўнік М. Ф. Талкачоў у запасе. Жыў у Палтаве. Памёр 10 лістапада 1998 года. Пахаваны на Цэнтральных могілках у Палтаве.

## Узнагароды 
 у Добрушы.]]
* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Аляксандра Неўскага
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені
* 2 ордэны Чырвонай Зоркі
* Медаль «За адвагу»
* медалі

## Памяць 
* Імя Героя на памятным знаку ў гонар 60-годдзя Перамогі ў Палтаве.
* У Добрушы (Гомельская вобласць) на тэрыторыі Мемарыяльнага комплексу «Памяць» устаноўлены стэлы з імёнамі ўраджэнцаў раёна — Герояў Савецкага Саюза. На адной з стэл паказана імя М. Ф. Талкачова.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Палкоўнікі СССР
Тана

**Тана** — тапонім:

* Тана, Оза — рака ў Кеніі
* Тана, Цана, Дэмбеа — возера ў Эфіопііі
* **Тана** — адна з назваў ракі Танаэльв
Вірус Эбола

**Вірус Эбо́ла** — агульная назва для вірусаў роду **Ebolavirus**, якія ўваходзяць у сямейства філавірусаў, якія выклікаюць гемарагічную ліхаманку Эбола ў вышэйшых прыматаў. Вірус быў выдзелены ў раёне ракі Эболы ў Заіры, што дало назву вірусу. Узровень смяротнасці ад захворвання, выкліканага вірусам, вельмі высокі і ў некаторых успышках дасягаў 90%.

Спецыялісты заяўляюць, што на дадзены момант сітуацыя з распаўсюджваннем хваробы Эбола па тэрыторыі Афрыкі блізкая да катастрафічнай.

Катэгорыя:Вірусы паводле алфавіта
Дзяржаўны крэдыт

**Дзяржаўны крэдыт** у Рэспубліцы Беларусь — выразна вызначанае Банкаўскім кодэксам паняцце, што не дапускае дваякага разумення — гэта крэдыты (пазыкі), якія Рэспубліка Беларусь дае замежным дзяржавам, міжнародным арганізацыям і іншым нерэзідэнтам.

Думка, што дзяржаўны крэдыт — гэта прыцягненне дзяржавай часова свабодных грашовых сродкаў рэзідэнтаў і нерэзідэнтаў для пакрыцця дэфіцыту бюджэту, не адпавядаюць Банкаўскаму кодэксу — такія выпадкі вызначаюцца там як **дзяржаўныя запазычанні**, якія разглядаюцца як пазыковыя абавязацельствы Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фінансы
Катэгорыя:Крэдыт
Драсён

**Драсён** (*Polygonum*) — род аднагадовых, шматгадовых травяністых раслін, радзей паўкустоў і ліян сямейства Драсёнавыя, які налічвае каля 300 відаў, шырока распаўсюджаных па ўсім зямным шары. У культуры ўжываюцца каля 20 відаў.

## Назва 
Сучасная навуковая назва роду паходзіць ад , *многа*, і , *вугал*, — многавугольнік.

## Віды 
Паводле базы дадзеных *The Plant List*, род уключае 217 відаў. Некаторыя з іх:

*  — Каўказ, Сярэдняя Азія, Турэцкая Арменія, Курдыстан
*  — Каўказ, Еўропа, Сібір, Далёкі Усход, Сярэдняя Азія
**  
* 
* 
* 
*  [= ]
*  [= ]
*  [= ]
*  [= ]
*  [= ]

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Polygonum у Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін
* *Polygonum* на сайце USDA NRCS 

Катэгорыя:Драсёнавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Пікша

**Пікша** (*Melanogrammus aeglefinus*) — від рыб з сямейства , вылучаемы ў манатыпічны род *Melanogrammus*.

## Апісанне 
Даўжыня да 1 м (звычайна 50—75 см), маса да 19 кг.

## Пашырэнне 
Пашырана ў паўночнай частцы Атлантычнага і ў Паўночным Ледавітым акіянах, найбольш у Паўночным моры, каля вострава Ісландыя, у паўночнай частцы Баранцава мора, на Ньюфаўндлендскай банцы. Жыве каля дна, трымаецца чародамі. Робіць кармавыя і нерастовыя міграцыі.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца бентасам, часам рыбай, ікрой селядцоў і мойвы.

Ікра пелагічная. Маляўкі жывуць у тоўшчы вады, хаваюцца ад драпежнікаў пад купаламі медуз.

## Промысел 
З’яўляецца важнай прамысловай рыбай.

## Літаратура 
* 
* Alan Davidson, *North Atlantic Seafood*, 1979, ISBN 0-670-51524-8.

## Спасылкі 
* Статья «Тресковые кузины»  на сайте А. Черницкого
* Haddock  *NOAA FishWatch*. Retrieved 5 November 2012.

Катэгорыя:Трасковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Прамысловая рыба
Катэгорыя:Рыбы Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Рыбы Атлантычнага акіяна
Рамонак аптэчны

**Рамонак аптэчны**, або **абадраны** (*Matricária chamomílla*) — кветкавая травяністая расліна; від роду  сямейства Астравыя, тыпавы від гэтага роду.

## Назва 
Рамонак аптэчны, румонак, румянак, рамашка, румянка, рамон, роман, рамонак праўдзівы.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя травяністая духмяная расліна вышынёй 15—40 см. Сцябло тонкае прамое. Кветкавы кошык невялікі.

Цвіце з мая да верасня.

## Арэал 
Расліна шырока распаўсюджаная ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы; актыўна культывуецца; як заносная сустракаецца амаль ва ўсіх нетрапічных рэгіёнах абодвух паўшар’яў. У Беларусі расце паўсюдна.

## Значэнне і выкарыстанне 
У народнай медыцыне выкарыстоўваецца для лячэння захворванняў шлунка (адвар), для прамывання ран, паласкання рота пры захворваннях зубоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках
Крываўнік лекавы

**Крываўнік лекавы**, **Крываўнік звычайны** (*Achilléa millefólium*) — шматгадовая травяністая расліна; від роду  сямейства , тыпавы від гэтага роду.

## Назвы 
На тэрыторыі Беларусі зваўся крываўнік звычайны або лекавы, крываўнік, крывавец, серпарэзнік, дзярэвій, кравапуск, ахелей, ахла, белагаловец, грудная трава, рудамётка.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая шэра-зялёная расліна вышынёй 15—80 см. Сцябло прамое, апушанае. Лісце чаргаванае, двойчы- або тройчыперыстарассечанае на 15—30 доляў. Кветкавыя кошыкі белага колеру, зрэдку бледна-ружовыя. Плод — сямянка.

## Класіфікацыя 
### Сінонімы 
У сінаніміку віду ўваходзяць наступныя назвы:

* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  nom. illeg.
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  nom. inval.
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. illeg.

### Таксанамія 
## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца як лекавая, прыпраўная, дэкаратыўная і меданосная расліна.

## Літаратура 
*  — С. 84—85.
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Крываўнік
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Спецыі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Кумы

[thumb|250px|*Кумы*. Хрысціянскі баптыстэрый у храме [Зеўса]]

**Кумы** (, ) — горад у Кампаніі; заснаваны выхадцамі з Халкіды каля 750 г. да н.э. Неўзабаве разбагацеў ад марскога гандлю і заснаваў свае калоніі: Дыкеархію (Путэолы), Палеопаль, Неапаль, Занклу (Месану). Кумы былі галоўным цэнтрам грэчаскага культурнага ўплыву на Рым. Храм Апалона са знакамітай кумскай Сівілай падтрымліваў сувязі з Дэльфійскім храмам. Вядомы тыран Кумаў Арыстадэм сын Арыстакрата, сучаснік Тарквінія Гордага. У 474 г. да н.э. Гіерон I атрымаў пад Кумамі вырашальную перамогу над этрускамі. У 421 г. да н.э. быў захоплены самнітамі і стаў кампанскім горадам, у 338 г. да н.э. жыхары Кумаў атрымалі статус рымскіх грамадзян (без права ўдзелу ў выбарах), у 215 г. да н.э. горад стаў рымскай муніцыпіяй, а з эпохі Аўгуста — калоніяй. Захаваліся разваліны храма Апалона з аракулам, скляпенні і праходы пячоры Сівілы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Вялікай Грэцыі
Самніты

**Самніты** — старажытны італійскі народ, які размаўляў на мове оскскай групы і адносіўся да сабельскіх плямёнаў. Першапачаткова жылі ў горах Сярэдняй Італіі на поўдзень ад Лацыа на мяжы з Кампаніяй і Апуліяй. Гэты гістарычны рэгіён стаў вядомы як Самній. Тэадор Момзен злучаў паходжанне самнітаў з умбрамі. Сталіцай самнітаў лічыўся горад Бавіянум. Палітычнай формай арганізацыі была Самніцкая Федэрацыя (саюз плямёнаў). Пасля паслаблення этрускаў захапілі шырокія тэрыторыі на поўдні Італіі. У 423 годзе да н.э. самніты атакавалі і захапілі этрускую калонію Капуя, а затым у 421 годзе да н.э. — грэчаскі горад Кумы. Суседства з гарадамі Вялікай Грэцыі спрыяла элінізацыі самнітаў. У далейшым сутыкнуліся з экспансіяй Рыма (Самніцкія войны 343—290 гг. да н.э.) і вымушаны былі падпарадкавацца. Рымскі дыктатар Сула вынішчыў вялікую колькасць воінаў-самнітаў і луканаў у рымскім цырку ў якасці адплаты за ўдзел у грамадзянскай вайне на баку Марыя.

## Літаратура 
* *Salmon, E. T.* Samnium and the Samnites. — London, Cambridge University Press, 1967.
* *Ростовцев, М.* Самниты. — В: Он же. Miscellanea: Из журналов Русского зарубежья (1920—1939). Подгот. К. А. Аветисян. — СПб.: Филологический ф-т С.-Петербургского гос. ун-та, 2004. — С. 137—151.
* *Grossmann, Lukas*, Roms Samnitenkriege: historische und historiographische Untersuchungen zu den Jahren 327—290 v. Chr. Düsseldorf, Wellem Verlag, 2009 (Reihe Geschichte, 1).
* 

Катэгорыя:Італійскія народы
Sarcomastigophora

**Sarcomastigophora** (ад  — мясісты — поліфілетычная група у некаторых старых сістэмах разглядалася ў якасці тыпу вольнажывучых і паразітычных прасцейшых, якія перасоўваюцца з дапамогай адмысловых часовых вырастаў цытаплазмы (псеўдаподый) або бічападобных вырастаў (жгуцікаў). Налічваюць каля 18000 відаў.

## Літаратура 
* Догель В. А. Общая протистология. // М.: Советская наука, 1951. — 603 с.
* Зенкевич Л. А. (ред.). Жизнь животных, т. 1 // М.: Просвещение, 1968. — 579 с.
* Кемп П., Армс К. Введение в биологию. // М.: Мир, 1988. — 645 с.
* Учебник Зоология Г. И. Блохин, В. А. Александров
* Константинов Г. С., Блохин А. В. О морфологии амебиаза. // Арх. пат., 1988, № 4, с. 44-50.
* Петровский Б. В. (ред.). Популярная медицинская энциклопедия. // М.: Советская энциклопедия, 1981. — 703 с.
* Цинзерлинг А. В. Современные инфекции. // СПб.: СОТИС, 1993. — 363 с.
* Воробьев А. А. и др. Микробиология. // М.: Медицина, 1994. — 288 с.
* Ярыгина В. Н. (ред.). Биология. // М.: Высшая школа, 2000. — 492 с.
* Пехов А. П. Биология с основами экологии. // СПб.: 2001. — 671 с.
* Томас Вильке Паразиты. // ГЕО, № 2, 2000, с. 44—54.
* Козинец Г. И. и др. Кровь и инфекция. // Трида-фарм, 2001. — 452 с.
* Шарова И. Х. Зоология беспозвоночных. // М.: Владос, 2002. — 591 с.

## Спасылкі 
* Tree of Life: Eukaryotes  — адзін з варыянтаў сучаснай сістэмы пратыстаў

Катэгорыя:Класіфікацыя пратыстаў
Катэгорыя:Пратысты
Сікулы

, сіканы, сікулы)]]
**Сікулы** (, ) — старажытны народ вострава Сіцылія. У адрозненне ад сіканаў іх лічаць індаеўрапейцамі, якія прасочваюцца ва ўсходняй Сіцыліі з канца бронзавага веку.

Паводле падання, сікулы раней жылі ў Лацыі, аднак былі выцеснены абарыгенамі. Паводле археалагічных даных, сікулы прыбылі на востраў у канцы 2-га тысячагоддзя да н.э. і прынеслі з сабой мастацтва апрацоўкі жалеза (раней на востраве выкарыстоўвалася бронза) і прыручаных коней. З сікульскіх некропаляў найбольш вядомая Панталіка каля горада Сіракузы; яшчэ адзін некропаль выяўлены каля Нота. Пахаванні сікулаў «печкавага» тыпу маюць форму пчаліных вулляў.

Магчыма, сікулы ўпершыню згадваюцца ў егіпецкіх надпісах як адзін з «народаў мора» (**шэкелеш**).

Сікульская мова вядома па субстратнай лексіцы, а таксама шэрагу кароткіх надпісаў на пасудзінах грэчаскім алфавітам. Вядомыя таксама два адносна доўгія надпісы без прабелаў паміж словамі. З вялікай верагоднасцю сікульская мова адносілася да лаціна-фаліскскай падгрупы італійскіх моў, гэта значыць была найбліжэйшым сваяком лацінскай мовы (высокую ступень падабенства сікульскай мовы з лацінскай адзначаў яшчэ сучаснік Марк Тэрэнцый Варон).

## Гл. таксама 
* Дагістарычная Сіцылія

## Літаратура 
* История древнего Востока, т.2. М. 1988.
* Немировский А. И. История раннего Рима и Италии. — Воронеж: Изд-во Воронежского ун-та, 1962.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Сіцыліі
Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Італійскія народы
Катэгорыя:Народы мора
Сіканы

[thumb|250px|Схема рассялення дагрэчаскіх народаў Сіцыліі (злева направа: [элімцы, сіканы, сікулы)]]
**Сіканы** () — найстаражытнае вядомае з антычных крыніц насельніцтва Сіцыліі, меркавана даіндаеўрапейскае. У XIII стагоддзі да н.э. былі адціснуты сікуламі і элімцамі, а пазней элінізаваны. Сіканам адпавядае археалагічная культура Кастэлуча.

## Паходжанне 
Тымей з Таўраменіі лічыў сіканаў абарыгенным насельніцтвам (яго сачыненне не захавалася, але на яго спасылаецца Дыядор Сіцылійскі (V,6,1-3). На востраве сапраўды на працягу шматлікіх тысячагоддзяў існавала аўтахтонная культура: важным гістарычным сведчаннем з'яўляецца выяўленне наскальных малюнкаў, датаваных каля 8000 г. да н.э.

Як сцвярджаў Фукідыд, сіканы імігравалі з Іберскага паўвострава (верагодна, Каталоніі), выцесненыя адтуль лігурамі з ракі Сікан. Гэтыя звесткі Фукідыд запазычыў у сіцылійскага гісторыка Антыёха Сіракузскага, крыніца якога невядомая, аднак паданне пра сіканаў нагадвае гісторыю з'яўлення балараў на Сардзініі.

Шэраг сучасных даследчыкаў разглядаюць сіканаў як ілірыйскае племя, якое захапіла землі, што раней належалі абарыгенам.

## Культура і гістарычныя звесткі 
Археалагічныя даследаванні паказваюць, што культура сіканаў зведала ўплыў Мікенскай Грэцыі. Таксама ў матэрыяльнай культуры даантычнай Сіцыліі маецца значнае падабенства з культурай Мальты эпохі мегалітычных храмаў. Так, кераміка паселішча Аньіна на Сіцыліі мае падабенства з керамікай мальтыйскага дагістарычнага паселішча Бордж ін-Надур.

Паводле грэчаскай міфалогіі, сталіцай сіканаў быў горад Камік.

## Сіканская мова 
## Гл. таксама 
* Дагістарычная Мальта
* Дагістарычная Сіцылія

## Літаратура 
* Ильинская Л. С. Этнические и культурные контакты Западного и Восточного Средиземноморья в микенскую эпоху: Сицилия и Эгеида. М., 1983 г.
* Ильинская Л. С. Древнейшие островные цивилизации центрального Средиземноморья в античной исторической традиции. М. 1987.
* Немировский А. И. История раннего Рима и Италии, Воронеж, 1962.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Сіцыліі
Катэгорыя:Дагістарычная Мальта
Вуліца Вызвалення (Мінск)

**Вуліца Вызвалення** (да 1924 года — **Васкрасенская**, **Ракаўскі завулак**) — вуліца ў Цэнтральным раёне Мінска. Перасякае вуліцу Ракаўскую і з'яўляецца адной з асноўных восяў Ракаўскага прадмесця. Будынкі пад № 3, 5, 6, 6а, 7, 9, 11, 13 унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь, яшчэ адзін будынак, № 4, перанесны ў Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту ў в. Азярцо.

## Гісторыя 
 годзе, Анатоль Наліваеў]]
Вуліца Вызвалення існуе толькі ў відзе невялікага фрагмента — ад вуліцы Ракаўскай да Замкавай. Да 1924 г. насіла назву — Васкрасенская і ішла ад Замкавай да вул. Нямігскай (Нямігі).

У XVI—XVIII стст. на захад ад Ракаўскага завулка праходзіў земляны вал, які акружаў старую частку Мінска.

Забудова выліцы сфарміравалася ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя.

У снежні 2015 года мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі Павел анансаваў будаўніцтва новага комплексу адміністрацыйных будынкаў для БПЦ побач з будынкам Мінскага епархіяльнага кіравання. У пачатку сакавіка 2016 года прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка асабіста ўхваліў гэты праект, і што яны быццам бы «не маюць ніякага гістарычнага значэння і не ўяўляюць культурнай ці архітэктурнай значнасці».

Старшыня Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры Антон Астаповіч адзначае, што для выключэння аб'ектаў  з  Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь варта звяртацца не да віцэ-прэм'ера, а ў Міністэрства культуры з навуковым абгрунтаваннем таго, што ў аб'ектаў адсутнічаюць ці страчаны рысы гісторыка-культурнай каштоўнасці. Пасля гэтага Навукова-метадычная рада пры ведамстве прымае толькі рэкамендацыйнае заключэнне, якое перадаецца на разгляд у Савет Міністраў. І толькі ўрад сваёй пастановай можа вывесці аб'екты са спісу. Таксама ён паведаміў, што зямельны ўчастак з гэтымі будынкамі досыць даўно знаходзіцца ў карыстанні БПЦ. .

* № 13 — двухпавярховы будынак канца XIX ст..
* № 6а — будынак канца XIX ст..

* № 8 — будынак, узведзены ў пасляваенны перыяд. Паводле меркавання старшыні Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры Антона Астаповіча, будынак уяўляе сабой тыповы эклектычны двухпавярховы жылы гарадскі дом другой паловы XIX стагоддзя. Некаторы час у будынку знаходзіўся ваенкамат Цэнтральнага раёна, пасля будынак пуставаў. У 2012 годзе здарыўся пажар, віноўнікам якога палічылі бяздомнага. Цяпер у аварыйным стане. Па пастанове Савета Міністраў ад 23 жніўня № 814 будынак па вуліцы Вызвалення, 8 выключылі са спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей. У Міністэрстве культуры тлумачыць гэта тым, што сумяшчэнне архіўных планаў забудовы ўчастка ў ХІХ стагоддзі, прыведзеных да адзінага маштабу, даказала, што будынак святара ХІХ стагоддзя, які быў знішчаны ў час Вялікай Айчыннай вайны, не мае дачынення да сучаснага будынку.
* 

* № 10 — Мінскае Епархіяльнае ўпраўленне Беларускай Праваслаўнай Царквы.
* На скрыжаванні з вул. Ракаўская — невялікая зялёная зона.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ракаўскае прадмесце
Каланізацыя

**Каланізацыя** — працэс засялення і асваення новых тэрыторый. Каланізацыя цесна звязана з паняццем міграцыі, аднак не прадугледжвае аўтаматычнай страты каланізатарскай супольнасцю кантролю над сваёй ранейшай тэрыторыяй. У старажытнасці каланізацыя і заснаванне калоній былі шырока распаўсюджанай практыкай сярод народаў-каланізатараў, такіх як грэкі ці фінікійцы. Пачынаючы з эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, еўрапейская каланізацыя ахапіла розныя кантыненты. З часам, валоданне калоніямі стала настолькі палітычна і эканамічна істотным для вядучых дзяржаў, што ў гістарыяграфіі прынята гаварыць пра эпоху каланіялізму.

## Гл. таксама 
* Экспансія
* Каланіст

## Літаратура 
* Marcy Rockman, James Steele (2003). The Colonization of Unfamiliar Landscapes. Routledge. ISBN 0-415-25606-2.
Acipenser medirostris

**Acipenser medirostris** — анадромная рыба сямейства . Адзін з самых буйных прадстаўнікоў асятровых ў Паўночнай Амерыцы, дасягае даўжыні 2,30 м. Праводзіць большую частку жыцця ў адкрытых акіянічных водах і эстуарыях. На нераст заходзіць у рэкі.

Катэгорыя:Асятровыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1854 годзе
Роберт Майлхамер

**Ро́берт Ма́йлхамер** () — нямецкі лінгвіст, даследчык у Мюнхенскім і шэрагу іншых універсітэтаў. Спецыяліст па германскіх мовах і дагістарычных лінгвістычных рэканструкцыях (даіндаеўрапейскі субстрат, дагерманскі субстрат, протагерманская мова). У кнізе «Германскі моцны дзеяслоў», прааналізаваўшы тыпалогію і гісторыю германскіх моцных дзеясловаў, прыйшоў да высновы, што яны з'яўляюцца спадчынай дагістарычнай крэалізацыі адной з індаеўрапейскіх моў з мовай даіндаеўрапейскага субстрата.

## Сачыненні 
* Поўны спіс сачыненняў.
* The Germanic Strong Verbs.
* Diversity vs. uniformity: Europe before the arrival of the Indo-European languages: a comparison with prehistoric Australia, in Mailhammer & Vennemann

Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі
Умбры

**Умбры** — старажытны італійскі народ, які сфарміраваўся ў Паўночнай Італіі яшчэ ў канцы бронзавага веку, але затым пад націскам этрускаў частка ўмбраў (сабіны) мігравалі на поўдзень паўвострава (у землі оскаў), дзе паклала пачатак самнітам. Да пачатку нашай эры умбры былі заваяваны рымлянамі і раманізаваны. Народ умбраў даў назву рэгіёну Умбрыя.

Большасць даследчыкаў лічаць умбраў нашчадкамі другой індаеўрапейскай хвалі (пасля продкаў лацінаў і сікулаў) і атаясамляюць іх з культурай Вілановы.

Выяўленыя ў 1444 годзе ігувінскія табліцы пралілі святло на рэлігію ўмбраў. Пантэон багоў умбраў уключаў Феронію, Валенцію, Мінерву і некаторых іншых. У храмах узводзіліся бронзавыя статуі божаствам.

Умбры заставаліся незалежным саюзам абшчын да заваявання рымлянамі. Палітычнае жыццё ўмбраў было абмежавана памерамі ўмбрыйскіх гарадоў. Сацыяльная структура была падзелена на выразныя групы, заснаваныя на ваенных рангах. У часы кіравання Аўгуста чатыры ўмбрыйскія арыстакраты сталі сенатарамі, а сям'я імператара Нервы была родам з Умбрыі.

Рымляне ўпершыню ўступілі ў кантакт з умбрамі ў 310 годзе да нашай эры і завяршылі іх заваяванне прыкладна ў 260 годзе. Падчас самніцкіх войнаў умбры выступалі на баку варожай Рыму кааліцыі. Пасля аб'яднання Італіі некаторыя ўмбры атрымалі поўнае грамадзянства або грамадзянства без права голасу. Паводле Юліева закона ў 89 годзе ўсе ўмбры атрымалі рымскае грамадзянства.

## Літаратура 
* Момзен Т. История Рима. Гл. V.

Катэгорыя:Італійскія народы
Клён (значэнні)

* Клён  (*Acer*), род лістападных дрэў і кустоў сямейства кляновых
* Вёска Клён, вёска ў Хацюхоўскім сельсавеце
Завадатар

[thumb|справа|200пкс|Выхавацелі, завадатары і выхаванцы [Грунвальд, летнік|летніка «Грунвальд», 1990 г.]]

**Завадатар** (*важаты*) — педагог, які працуе з дзіцячым аб'яднаннем. Упершыню паняцце і сам тэрмін з'явіўся ў 1922, у дачыненні да дзіцячай Піянерскай арганізацыі СССР. Так тады звалі кіраўніка піянерскага атрада. У Савецкім саюзе склад завадатараў для піянерскіх лагераў фармаваўся з камсамольцаў (чальцоў УЛКСМ).

З 1991 годзе, пасля роспуску Піянерскай арганізацыі, тэрмін не мае нарматыўнага вызначэння.

Для агульнаадукацыйных устаноў уведзена пасада «Старэйшага завадатара», які працуе з дзіцячымі грамадскімі аб'яднаннямі. Але для загарадных дзіцячых аздараўленчых лагераў і іншых устаноў адпачынку і аздараўленні дзяцей пасада агульнаўжывальная і ў паўсядзённай маўленчай практыцы часцей замяняе больш правільныя найменні пасад «выхавальнік» ці «педагог-арганізатар».

Катэгорыя:Прафесіі
Балары

Пальмавера каля Альгера]]
**Балары** () — народ, які насяляў у нурагічны перыяд цэнтральную (горную) частку Сардзініі. Жыў на тэрыторыі сучаснай мясцовасці Лагудора. На поўдні з імі межавалі іалаі (прыкладна па лініі, якая адпавядае цячэнню ракі Тырса), а на паўночным усходзе корсы.

Балары прыбылі на Сардзінію каля 2000 г. да н.э., верагодна, з Іберыйскага паўвострава і/ці Цэнтральнай Францыі (магчыма, з імі звязана назва Балеарскіх астравоў незразумелай этымалогіі). Гай Салюстый Крысп лічыў іх выхадцамі з Паланцыі. Міф пра Норакса, сына Гермеса і Эрытэіды, авантурыста родам з Іберыі, верагодна, звязаны з прыбыццём балараў на Сардзінію.

Пліній Старэйшы, Страбон і Ціт Лівій згадваюць іх як адзін з найважнейшых народаў Сардзініі (нароўні з корсамі і іалаямі). Відаць, яны жылі ў пячорах у горных і ўрадлівых раёнах і здзяйснялі набегі ў прыбярэжныя вобласці. Паўсаній лічыць, што першапачаткова яны былі гандлярамі з Афрыкі і Іберыі, якія служылі Карфагену, а іх назва азначае «бежанцы».

## Гл. таксама 
* Керэтаны і сардоны (жыхары рэгіёна Сердань, адкуль меркавана мігравалі балары)
* Нурагічная цывілізацыя
* Культура звонападобных кубкаў
* Пратасардская мова
* Талаёты

## Літаратура 
* Giovanni Ugas, L'alba dei nuraghi, Cagliari, Fabula Editore, 2006. ISBN 978-88-8966-100-0
* Fernand Hayward y Jean Imbert, Sardaigne terre de lumière.

Катэгорыя:Дагістарычная Сардзінія
Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Норакс

**Норакс** (, ) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі сын Гермеса і Эрыфіі, дачкі велікана Герыёна.

Паводле Паўсанія, Норакс узначаліў ібераў, вывеў калонію на Сардзінію, дзе заснаваў найстаражытнейшы на востраве горад Нора. Гай Юлій Солін у сачыненні «Пра цуды свету» ўслед за Паўсаніем піша, што Норакс — эпанім Норы, дадаючы, што Нора была калоніяй Тартэса. Згадваецца таксама ў сачыненнях Салюстыя і Соліна.

Археалагічна прысутнасць ібераў у Норы не засведчана, аднак у тэксце «нарыйскай стэлы» — каменя з фінікійскім надпісам IX—VIII стагоддзя да н.э., ёсць згадка Тартэса (Таршыша), што паказвае на магчымыя сувязі фінікійскіх паселішчаў у Іспаніі з Сардзініяй.

## Гл. таксама 
* Балары
* Нурагічная культура

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Дагістарычная Сардзінія
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку
Катэгорыя:Эпанімы гарадоў
Элімцы

, сікулы)]]
**Элімцы** (; ) — адзін з трох найстаражытных вядомых па гістарычных крыніцах народаў Сіцыліі. Насяляў заходнюю частку вострава ў перыяд бронзавага веку і класічнай антычнасці.

## Паходжанне 
Старажытнагрэчаскія крыніцы, у прыватнасці, Фукідыд, пішуць пра элімцаў як пра нашчадкаў выхадцаў з Троі, якія перасяліліся ў Сіцылію, і змяшаўшыся з мясцовымі сіканамі, утварылі новы народ. Вергілій піша, што паход элімцаў з Троі ў Сіцылію ўзначальваў герой Ацэст.

[thumb|злева|Элімскі храм, [горад Сегеста|Сегеста, Сіцылія]]
Археалагічныя знаходкі нядаўніх гадоў сведчаць пра анаталійскае паходжанне элімцаў. Пры гэтым элімцы, хутчэй за ўсё, адносіліся не да носьбітаў анаталійскіх моў, але хутчэй да «народаў мора» — даіндаеўрапейскага насельніцтва Малой Азіі, масавая міграцыя якога адбылася ў XIII стагоддзі да н.э. Тым не менш, паводле адных толькі археалагічных помнікаў жалезнага веку элімцаў вельмі цяжка адрозніць ад іх суседзяў. Пазней яны перанялі культуру грэчаскіх каланістаў, узвялі храм у Сегесце і прынялі грэчаскі алфавіт. Надпісы на элімскай мове нешматлікія і да цяперашняга часу не расшыфраваны.

Антанін Ліберал пісаў, што элімцы раней жылі на поўдні Італіі, аднак вымушаны былі перасяліцца на Сіцылію ў сувязі з масавай міграцыяй энотраў у месцы іх пражывання.

## Гісторыя 
Элімцы падтрымлівалі сяброўскія і саюзніцкія адносіны з Карфагенам, аднак часта канфліктавалі з грэчаскімі каланістамі на захадзе Сіцыліі, асабліва з горадам Селінунт. Прыгранічныя спрэчкі з Селінунтам прывялі да некалькіх ваенных сутыкненняў пасля 580 да н.э. Спачатку элімцы заключылі саюз з афінянамі, які прывёў да катастрафічнай Сіцылійскай экспедыцыі 415—413 да н.э., пасля чаго сумесна з карфагенянамі ў 409 да н.э. знішчылі горад.

Нягледзячы на гэта, падчас Першай Пунічнай вайны элімцы занялі бок Рыма супраць карфагенян. Пры кіраванні рымлян элімцам быў пададзены прывілеяваны статус, яны былі вызвалены ад падаткаў, нібы ў знак прызнання іх траянскага паходжання, якое паводле легенды пра Энея радніла іх з рымлянамі. Элімцы былі асіміляваны рымлянамі.

## Вобласць пражывання 
right|thumb|250px|Карта асноўных паселішчаў элімцаў
Элімцы жылі на захадзе Сіцыліі разам з сіканамі, фінікійскімі і грэчаскімі каланістамі. Іх найбольш важнымі гарадамі былі: Сегеста, іх палітычны цэнтр; Эрыкс, рэлігійны цэнтр; і Энтэле. Сярод іншых гарадоў вядомыя Эліма, Галікія, Яты, Гіпана і Дрэпанон.

## Гл. таксама 
* Дагістарычная Сіцылія

## Спасылкі 
* Di Renato Lo Schiavo  Centro UNESCO di Torino

Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Сіцыліі
Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку
Пякельнікі

**Пякельнікі** — у беларускай міфалогіі нячысцікі, якія жывуць у Пекле і катуюць грэшныя душы. 

## Апісанне 
Мелі напалову сабачы, напалову казіны выгляд. Скура тонкая, без поўсці, доўгі хвост і прамыя рогі, заўсёды пакрытыя сажай. У змроку пекла жудасна вылучаліся іх белыя бялкі вачэй, зубы, доўгія іклы. Пякельнікі палівалі грэшныя душы смалой і серай, якая лілася ў іх з рота і ноздраў. Аднастайная праца і адсутнасць вольнага жыцця зрабілі іх жорсткімі і бязлітаснымі. Спачатку яны былі звычайнымі нячысцікамі і жылі на зямлі, але з-за сваёй нездатнасці (дурасці, слабасці, старасці) былі сасланы Люцыпарам (галоўным чортам) ў Пекла. З цягам часу іх аблічча прыстасавалася да жыцця пад зямлёй: поўсць апала, замест капытоў вырасці хваткія кіпцюры, у іх жалудках вокамгненна расплаўляліся камні. Прычым пякельная праца ім не падабалася: каб яны наперад ведалі, што трапяць у Пекла, то прыклалі б усе намаганні, каб таго пазбегнуць.

## Спасылкі 
* Пякельнікі, "Родныя вобразы"

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Penicillium adametzii

**Penicillium adametzii**  грыбоў роду .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Эўрацыяльныя
Энотр

**Эно́тр** () — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Малодшы сын цара Аркадыі Лікаона. Пераправіўся на караблях у Італію за 17 пакаленняў да Траянскай вайны і стаў валадарыць у вобласці, названай Энатрыя, у Аўзанійскага заліва. Па яго імі народ названы энотрамі.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Эпанімы
Катэгорыя:Італія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Энатрыя

**Энатры́я** (грэч. *Οἰνωτρία*,  — літаральна «*краіна, багатая на вінаграднікі*») — гістарычная вобласць на паўднёвым захадзе Італіі, які прылягае да Сіцыліі. Пазней вядомая пад імем Вялікай Грэцыі.

Паводле падання была населена нашчадкамі Энотра. Падчас грэчаскай каланізацыі на тэрыторыі Энатрыі быў пабудаваны горад Элея. У V стагоддзі да н.э. Энатрыя зведала нашэсце самнітаў. Паводле версіі старажытных аўтараў, Энатрыя — гэта старажытная назва Італіі, паколькі Італ — гэта цар энотраў.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Дарымская гісторыя Італіі
Камелінакветныя

**Камелінакветныя** (*Commelinales*) — парадак аднадольных кветкавых раслін.

## Апісанне 
Шматгадовыя ці радзей аднагадовыя наземныя, ці рэдка водныя травы. Лісты чарговыя, часта ўсе базальныя, простыя, часта з похвавай асновай, іншы раз з язычком (*ligula*), з паралельнанервовай пласцінкай. Кветкі ў рознага роду суквеццях, рэдка адзіночныя, ад даволі буйных да дробных і рэдукаваных, двухполыя ці радзей аднаполыя, актынаморфныя ці зігаморфныя, 3-членныя. Калякветнік дыферэнцыраваны на чашачку і вяночак. Чашалісцікаў 3, рэдка 2, зялёных ці перапончатых, іншы раз пялёсткападобных, свабодных ці зрослых у аснове. Пялёсткаў 3, афарбаваных ці лускаватых, свабодных або часцей зрослых у аснове ці з утварэннем тонкай 3-лопасцевай трубкі. Тычынак (1) 3 ці 6, ці 3 фертыльныя і 3 ператвораны ў стамінодыі. Гінецэй з 3 зрослых карпел, іншы раз псеўдаманамерны, 3-гняздовы ці 1-гняздовы, з 1 ці некалькімі семязачаткамі ў кожным гняздзе ці на кожнай плацэнце. Плады — лакуліцыдныя каробачкі ці радзей нераскрывальныя, іншы раз мясістыя. Насенне з крухмалістым эндаспермам.

## Пашырэнне 
Энтамафільныя і анемафільныя расліны. Галоўным чынам распаўсюджаны ў трапічных і субтрапічных абласцях, нямногія прадстаўнікі — ва ўмераных абласцях Усходняй Азіі, паўднёвых раёнах Паўночнай Амерыкі і Аўстраліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Белаполь

**Белаполь** — у беларускай міфалогіі першанасельнік тэрыторыі сучаснай Беларусі, другі князь беларусаў і родапачынальнік тутэйшага насельніцтва.

## Змест легенды 
Пасля стварэння зямлі Перуном на ёй пасяліўся першы чалавек — Бай (Буй). Меў ён шмат жонак і яшчэ больш дзяцей і княжыў над усімі першымі людзьмі. Калі надышоў час паміраць, Бай раздзяліў усю зямлю паміж дзецьмі. Толькі адзін сын — Белаполь — у той час быў на паляванні, і яму з бацькавай спадчыны дасталіся толькі два сабакі — Стаўры і Гаўры — і наказ пусціць іх па волі: колькі зямлі яны за дзень абягуць, столькі і дастанецца Белаполю. Злавіў Белаполь дзвюх птушак: адну з паўднёвага мора, другую — з заходняга, пусціў іх і нацкаваў сабак: «Бяры!», «Хапай». Птушкі паляцелі кожная ў свой бок, а за імі пабеглі сабакі. І па слядах тых сабак пацяклі дзве найбуйнейшыя ракі Беларусі — Дзвіна і Дняпро. Белаполь пасяліўся ў гэтых месцах, і ад яго пайшоў мясцовы народ. А Стаўры і Гаўры дагэтуль ушаноўваюцца ў народнай абраднасці на свята перад Сёмухай. Завецца гэты дзень Стаўроўскія Дзяды. Паводле падання, абодва сабакі былі пахаваныя ля цяперашняга Краснаполля Расонскага раёна, ля ракі Дрысы. Людзі яшчэ доўга прыходзілі да іх могілак у адпаведнае свята і гаварылі: «Стаўры, Гаўры, гам, ідзіце к нам». Яшчэ ў ХІХ ст. былі зафіксаваныя рэшткі гэтага абраду.

## Аналіз 
Легенда ўваходзіць у групу архаічных індаеўрапейскіх паданняў, дзе першанасельнік зямлі размяркоўваў спадчыну паміж сваімі сынамі, ад якіх пазней пайшлі розныя народы (размеркаванне спадчыны Таргітаем у скіфскай легендзе). Вобраз двух сабак сустракаецца ў касмалагічных паданнях. У казцы «Знайда Дуброўскі» два сабакі вартуюць Царства Божае. Спадарожнікамі Кашчэя — фалькларызаванага кіраўніка свету мёртвых — таксама выступаюць сабакі. Паляўнічы сабака — таксама спадарожнік Цуда-Юда, якога Удовін Сын у аднаіменнай казцы сустракае на Калінавым масту (Калінаў мост — адна з алегорый пераходу паміж светам жывых і светам памерлых). У шэрагу іншых міфалогій сабакі таксама паўстаюць вартаўнікамі замагільнага царства (Цэрбер, які вартуе Аід, чатырохвокія сабакі бога Ямы і г.д). Магчыма, што Стаўры і Гаўры ў язычніцкай традыцыі таксама былі істотамі на мяжы двух сусветаў — жывога і мёртвага.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Бай (Бой, Буй)
* Стаўры і Гаўры 

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Хапун

**Хапун** — у беларускай міфалогіі істота, якой на Вілейшчыне пужалі дзяйцей.

## Апісанне 
Старэнькі, невялічкі дзядок, з доўгай барадой і торбаю. Ён летаў над зямлёю і хапаў непаслухмяных дзяцей, асабліва тых, што не слухалі бацькоў ці адыходзілі далёка ад дому. Хапун саджаў дзіця ў торбу. Дзіцячы крык з той завязанай торбы ніхто не мог пачуць, і Хапуна ніхто не мог дагнаць, бо лётаў ён вельмі хутка. Прычым дзіця не магло нават схавацца і ўцячы, бо Хапун нябачны, і пабачыць яго можна было толькі тады, калі ён развяжа торбу. А рабіў ён гэта толькі ў сваім жытле. Жыў Хапун за змрочнай пушчай, пасярод балота, у нары пад карчом. Там даводзілася жыць і дзецям, якіх ён скраў. Істота дрэнна да іх ставілася, нават секла крапівою. Ніводны чалавек не даходзіў да Хапунова жытла, ніводнаму дзіцяці не ўдавалася ўцячы. Калі тыя дзеці вырасталі, яны робіліся такімі ж хапунамі, у іх вырастала доўгая барада па калена.

## Гл. таксама 
* Жалезны чалавек

## Спасылкі 
* Хапун, «Родныя вобразы»

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Сіняя

**Сіняя** — тапонім:

* Сіняя — гара ў Свярдлоўскай вобласці Расіі, на Сярэднім Урале
* Сіняя — рака ў Рэспубліцы Саха (Якуція), левы прыток Лены
* Сіняя — рака ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Свіслач

## Гл. таксама 
* Сіняя сініца
* Сіняя Гара — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці
* Сіняя Гара (помнік прыроды) — гара вышынёй 235 м над узроўнем мора ў Вішнеўскім сельсавеце Валожынскага раёна Мінскай вобласці, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння
* Сіняя Града — возера ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі
Цыслейтанія

**Цыслейтанія** (, ) — у 1867—1918 назва адной са складовых частак манархіі Аўстра-Венгрыі, зямлі, непасрэдна падкантрольныя аўстрыйскай імперскай (а не венгерскай каралеўскай) кароне. Афіцыйнай назвай аўстрыйскіх земляў была  — Каралеўствы і землі, прадстаўленыя ў Рэйхсраце (Імперскім савеце).

Да пагаднення 1867 г. і ўтварэння затым Аўстра-Венгрыі, падзеленай на **Цыслейтанскую** і Транслейтанскую паловы (гэта значыць «па гэты і па той бок» ракі Лейты), тэрмін «Аўстрыя» служыў агульнай назвай для ўсіх земляў створанай у 1804 Аўстрыйскай імперыі. У аўстра-венгерскі перыяд пад «Аўстрыяй» мелі на ўвазе Цыслейтанскую палову дзяржавы ў супрацьлегласць Транслейтанскай, ці Венгрыі ў шырэйшым сэнсе.

Тэрытарыяльна землі аўстрыйскай кароны ўключалі не толькі сучасную Аўстрыю, але таксама Чэхію і Славенію, значныя вобласці сучасных Харватыі, Польшчы і Украіны, а таксама некаторыя раёны Італіі (Гарыцыя, Трыест, частку Ціроля).

У складзе Аўстра-Венгрыі цыслейтанскія (аўстрыйскія) землі мелі асобны ад венгерскіх парламент (вышэйзгаданы Рэйхсрат), урад (узначалены міністрам-прэзідэнтам) і некаторыя іншыя органы кіравання.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У склад «каралеўстваў і земляў, прадстаўленых у рэйхсраце», уваходзілі:

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Аўстра-Венгрыі
Герцагства Зальцбург

**Герцагства Зальцбург** () — цыслейтанскае дзяржаўнае ўтварэнне ў складзе Аўстра-Венгрыі ў 1849—1918 гадах. Сталіца — горад Зальцбург.

Архібіскупства Зальцбург зведала секулярызацыю ў 1803 годзе і стала Курфюрствам Зальцбург, але неўзабаве княства было далучана да Аўстрыйскай імперыі ў 1805 годзе. Пасля напалеонаўскіх войнаў тэрыторыя герцагства ўваходзіла ў склад Верхняй Аўстрыі як дэпартамент Зальцах у складзе эрцгерцагства Верхняя Аўстрыя.

Пасля рэвалюцыі 1848 года ў Аўстрыйскай імперыі, Зальцбург быў аддзелены ад Верхняй Аўстрыі і ў 1849 годзе было ўтворана Герцагства Зальцбург, якое стала часткай Аўстра-Венгрыі ў 1867 годзе.

З падзеннем дынастыі Габсбургаў у 1918 годзе герцагства Зальцбург увайшло ў склад Нямецкай Аўстрыі, а затым Першай Аўстрыйскай Рэспублікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Аўстрыі
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя
Зальцбургскае курфюрства

**Зальцбургскае курфюрства** (, ) — курфюрства ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі, якое існавала ў 1803—1805 гадах.

Курфюрства было створана ў рамках германскай медыятызацыі з былога Зальцбургскага архібіскупства для Фердынанда III, былога вялікага герцага тасканскага, у якога Напалеон I адняў землі і стварыў на іх Каралеўства Этрурыя. Тэрыторыя курфюрства складалася з земляў ранейшага архібіскупства, а таксама часткі тэрыторый былых Пасаўскага біскупства, Айхштэцкага княства-біскупствы і Берхтэсгадэнскага пробства. У 1805 годзе, паводле ўмоў Прэсбургскага міру, тая частка тэрыторыі курфюрства, якая раней была архібіскупствам, увайшла ў склад Аўстрыйскай імперыі, а Айхштэт і Пасау дасталіся Баварыі; Фердынанд III атрымаў у якасці кампенсацыі Вялікае Герцагства Вюрцбург.

## Гл. таксама 
* Герцагства Зальцбургскае

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Свецкія княствы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:1803 год у Аўстрыі
Беларускі вучнёўскі саюз

**Беларускі вучнёўскі саюз** (*БВС*) — незалежная вучнёўская арганізацыя, дзейнічала ў 1989—1990 гг. у Мінску.

## Гісторыя 
БВС быў створаны ў 1989 г. пры Гарадскім бацькоўскім камітэце Мінскіх беларускамоўных класаў і школаў, створанага ў сваю чаргу пры ТБМ.

Удзельнікі арганізацыя дапамагалі беларускамоўным класам, удзельнічалі ў падрыхтоўцы першага беларускамоўнага дзіцячага летніка «Грунвальд». З вучнёўскага саюза выйшаў шэраг вядомых людзей: Мікола Гракаў (перакладчык, дыякан Рымска-Каталіцкай Царквы), Грушэцкi Алег (пісьменнік), Антон Кузміч (перакладчык), Вольга Харламава (палітолаг),  і іншыя.

## Мэты арганізацыі 
Арганізацыя выступала за дэмакратычнае аднаўленне беларускай школы і аб’ядноўвала аднадумцаў сярод вучняў старэйшых класаў і навучэнцаў ПТВ.

БВС выступаў за выхаванне нацыянальнай свядомасьці вучнёўства, дамагаўся надання вучням старэйшых класаў рэяльнай магчымасці ўдзелу ў кіраванні школай.

Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе
Катэгорыя:1989 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1990 годзе
Груша звычайная

**Гру́ша звыча́йная**, **Груша дзікая** (*Pýrus commúnis*) — адзін з відаў роду Груша, распаўсюджаны на тэрыторыі ад Усходняй Еўропы да Заходняй Азіі.

Іменна на аснове гэтага віду выведзена большасць культывараў грушы, якія вырошчваюцца ў рэгіёнах з умераным кліматам на тэрыторыі Еўропы, Паўночнай Амерыкі і Аўстраліі (у Заходняй Азіі больш выкарыстоўваюцца два іншых віды грушы —  і .

## Назва 
Груша звычайная, груша, дулі, ігруша, касцянка, дуля.

## Батанічнае апісанне 
Дрэва вышынёй да 20-25 м, часам буйны куст. Дыяметр ствала да 80 см.

Плады грушападобныя ці круглявыя, спеюць у жніўні — кастрычніку.

Расце груша ў лісцяных, радзей у хвойных лясах адзінкавымі ці невялікімі суцэльнымі масівамі.

## Хімічны склад 
Плады ўтрымліваюць цукар (6-10 %), арганічныя кіслоты (галоўным чынам яблычную), азоцістыя, пекцінавыя і дубільныя рэчывы, фітанцыды і вітаміны ( і  — сляды, C — 10 мг%). Па іншых дадзеных кветкі вылучаюць за дзень да 1 мг цукру ў нектары і ўтвараюць шмат пылка, а медапрадуктыўнасць насаджэнняў складае 10—25 кг/га, Янка Купала.

### У мастацтве 
Высокая дэкаратыўнасць грушы і, асабліва, яе цвіцення, зрабіла гэта дрэва цікавым для такіх мастакоў, як , Цянь Сюань, , , Густаў Клімт і іншыя.

## Літаратура 
* 
* 
* *, , А. М. Краснова;* «» Справочник; Киев, , 1983. 
* 

## Спасылкі 
* 
* Груша обыкновенная — *Pyrus communis* L. // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов 

Катэгорыя:Груша
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Павел Фёдаравіч Тоўсцікаў

**Павел Фёдаравіч То́ўсцікаў** ( — ) — савецкі военачальнік, гвардыі генерал-маёр (29.4.1945). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
П. Ф. Тоўсцікаў нарадзіўся ў горадзе Барысаў (зараз у Мінскай вобласці Беларусі). Скончыў 9 класаў школы, з 12 гадоў у вольны ад вучобы час працаваў на шклозаводзе і запалкавай фабрыцы. У 1926 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, да 1929 года праходзіў службу ў Барысаве. У 1930 годзе скончыў Кіеўскую пяхотную школу (5-е ваеннае вучылішча імя С. Каменева?).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года. Вайну сустрэў на мяжы СССР у раёне горада Гродна на пасадзе начальніка аператыўнага аддзела 27-й Омскай стралковай дывізіі. Ваяваў на Цэнтральным, Заходнім, Бранскім, 1-м Прыбалтыйскім, 3-м Беларускім франтах. Удзельнік абарончых баёў на тэрыторыі Беларусі, абароны Масквы, Курскай бітвы. Дывізія пад камандаваннем палкоўніка П. Тоўсцікава вызначылася ў баях за вызваленне Барысава, Мінска, за гарады Кёнігсберг, Пілаў, пры фарсіраванні Беразіны і Нёмана.

Пасля Перамогі П. Ф. Тоўсцікаў працягваў службу на пасадзе камандзіра дывізіі. У 1949 годзе скончыў курсы ўдасканалення афіцэрскага саставу, у 1953 годзе Вышэйшыя акадэмічныя курсы пры Акадэміі Генштаба Узброеных Сіл СССР. Займаў пасады ў цэнтральным апараце Міністэрства абароны СССР. З 1957 года П. Ф. Тоўсцікаў у адстаўцы. Жыў у Маскве.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»
* 2 ордэны Леніна
* 5 ордэнаў Чырвонага Сцяга
* Ордэны Суворава 1-й і 2-й ступені
* Ордэн Кутузава 2-й ступені
* Ордэны Айчыннай вайны 1-й і 2-й ступені
* 2 ордэны Чырвонай Зоркі
* Медаль «За абарону Масквы»
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Медаль «20 гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* іншыя ўзнагароды

## Памяць 
* Ганаровы грамадзянін Барысава (1969)
* Імем П. Ф. Тоўсцікава названыя вуліцы ў Барысаве і Калінінградзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
*  — С. 240.
* 

## Спасылкі 
* 
* Улица имени П. Ф. Толстикова  
* Герои Советского Союза — уроженцы Борисовщины  

Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА
Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі штурма Кёнігсберга
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Барысава
Фердынанд III (вялікі герцаг тасканскі)

**Фердынанда III** (; ,  — , ) — вялікі герцаг тасканскі ў 1790—1801 і 1814—1824 гадах, курфюрст і вялікі герцаг Зальцбурга ў 1803—1806 гадах, вялікі герцаг вюрцбургскі ў 1806—1814 гадах.

## Біяграфія 
Фердынанд быў другім сынам імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Леапольда II і Марыі Луізы, інфанты Іспанскай. Ён атрымаў у спадчыну ад бацькі Вялікае Герцагства Тасканскае ў 1790 годзе. Быўшы аматарам мастацтва, ён дадаў да збору сваіх продкаў Медычы некалькі новых набыццяў, уключаючы Рафаэлеву «Мадонну дэль Грандука».

Высілкамі англічан ён выступіў супраць Францыі, за гэта яго землі ў 1796 годзе былі акупаваны арміяй Напалеона Банапарта, а ў 1799 годзе канчаткова заваяваны. Ён кіраваў Тасканай да 1801 года, калі Напалеон ператварыў яго герцагства ў каралеўства Этрурыі і аддаў сваёй сястры Элізе. У кампенсацыю Фердынанд атрымаў Зальцбургскае курфюрства.

Паводле Прэсбургскага міру 1805 года Фердынанд быў вымушаны саступіць Зальцбург, але атрымаў створанае для яго Вялікае Герцагства Вюрцбург. Ён заставаўся кіраўніком у ім да падзення Напалеона ў 1814 годзе, пасля чаго зноў вярнуўся ў Таскану.

Памёр у Фларэнцыі ў 1824 годзе, яго спадчыннікам стаў яго сын Леапольд.

## Сям’я 
З 1790 года быў жанаты з Луізай Марыяй Бурбон-Сіцылійскай (1773—1802), дачкой Фердынанда I і Марыі Караліны Аўстрыйскай. Дзеці:
* Караліна Фердынанда Тэрэза (1793—1802)
* Францыск Леапольд (1794—1800)
* Леапольд II (1797—1870), вялікі герцаг тасканскі
* Марыя Луіза Жазефа (1799—1857)
* Марыя Тэрэза (1801—1855), жонка караля Сардзініі Карла Альберта.

У 1821 годзе Фердынанд жаніўся ў другі раз на Марыі Фердынандзе Саксонскай (1796—1865), дзяцей у іх не было.

Катэгорыя:Вялікія герцагі тасканскія
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Аўстрыйскія генерал-фельдмаршалы
Катэгорыя:Постаці Зальцбурга
Катэгорыя:Постаці Вюрцбурга
Катэгорыя:Эрцгерцагі Аўстрыйскія
Ісалька

**Ісалька** () — горад і муніцыпалітэт у заходняй частцы  Сальвадора, на тэрыторыі дэпартамента Сансанатэ.

## Гісторыя 
Ісалька быў цэнтрам  сялянскага паўстання 1932 года.

## Геаграфічнае становішча 
Горад размешчаны на поўначы цэнтральнай частцы дэпартамента, у 55 км на захад ад сталіцы краіны, горада Сан-Сальвадор, непадалёку ад вулкана Ісалька (на поўдзень ад яго). Абсалютная вышыня — 389 метраў над узроўнем мора. Плошча муніцыпалітэта складае 175,9 км². У адміністрацыйным дачыненні падзяляецца на 24 кантоны.

## Насельніцтва 
Па дадзеным на 2013 год колькасць насельніцтва складае 25 571 чалавек.

*Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:*

## Горад-пабрацім 
*  Берклі, ЗША

Катэгорыя:Гарады Сальвадора
Тросна (возера, Сенненскі раён)

**Тросна** — возера ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Чарнагосніца, прыкладна за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Сянно, за 1 км ад вёскі Навасёлкі.

Плошча паверхні возера 0,08 км².

У паўднёвай частцы ў Тросна ўпадаюць ручаі, у т.л. ручай з возера Ходцы. На поўначы з Тросна выцякае ручай у возера Саро.

Катэгорыя:Азёры Сенненскага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны
Ісалька (значэнні)

**Іса́лька**:
* горад Ісалька — горад на захадзе Сальвадора;
* вулкан Ісалька — вулкан у Сальвадоры, адзін з актыўнейшых у свеце.