Беларускі музей у Вільні

**Белару́скі музе́й у Ві́льні** або **Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча** (, , ) — беларуская навуковая і асветніцкая ўстанова, якая дзейнічала ў 1921—1945 гадах у Вільні па адрасе вуліца Вастрабрамская, 9 (у так званых «Базыліянскіх мурах», побач з Беларускім навуковым таварыствам і Віленскай беларускай гімназіяй).

## Калекцыя Івана Луцкевіча 
Іван Луцкевіч збіраў помнікі беларускай даўніны з часу навучання ў 3-м класе гімназіі, яны склалі багатую калекцыю і сталі асновай створанага ў 1921 годзе музея. Да 1908 года, калі І. Луцкевіч перавёз сваю калекцыю ў рэдакцыю «Нашай Нівы», у яе складзе ўжо былі асобнікі Бібліі Францыска Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага, некалькі слуцкіх паясоў, асобнікі «Мужыцкай праўды» і іншыя каштоўныя прадметы.

Калекцыя складалася з этнаграфічнага (адзенне, тканіны, хатнія вырабы, музычныя інструменты), археалагічнага (рэчы з курганоў і іншых раскопак), мастацкага (карціны, абразы, графіка, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), нумізматычнага аддзелаў, збору зброі і рыштунку, а таксама бібліятэкі (пераважна старадрукі і рукапісы).
 Ігната Буйніцкага, падораная Людаміру Міхалу Рагоўскаму, а пасля ахвяраваная ў фонд калекцыі Івана Луцкевіча.]]
На падставе публікацыі ў польскім часопісе «Сігналы» (Sygnały nr. 75 за 1939 год), якая дакладна апісвала калекцыю беларускага музея, вядома, якія экспанаты змяшчала секцыя фальклору і народных інструментаў. У калекцыі музея былі дуда (так званая дуда Ігната Буйніцкага), колавая ліра (падораная рэдакцыяй «Нашай Нівы» Людаміру Міхалу Рагоўскаму ў 1910 годзе), а таксама жалейкі, рогі і пастушыя трубы. Іх абрысы бачныя на старым фотаздымку аднаго з пакояў музея, а выгляд апісвае ў вершы між іншага Міхась Машара: «Там на сьцяне дуда, цымбалы / Спакойна ціхімі вісяць; / Іх час прайшоў, / І сэрцаў сьмелых і удалых / Яны ўжо больш не весяляць».

## Міжваенны час (1921—1939) 
На аснове калекцыі Івана Луцкевіча ў 1921 годзе Беларускім навуковым таварыствам быў створаны музей, у памяць ахвярадаўца названы «Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча» (поўная назва «Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей імя Івана Луцкевіча»). Музей размяшчаўся ў «Базыльянскіх мурах» у невялікім памяшканні з пяці—шасці пакояў. Упарадкаваннем музея займаліся брат Івана — Антон Луцкевіч, а таксама інжынер Лявон Дубейкаўскі. Антон Луцкевіч актыўна прапагандаваў дзейнасць установы ў віленскім асяродку, у тым ліку праз змяшчэнне інфармацыі пра музей у даведніках і навуковых зборніках.

*«Галоўнай думкай Івана Луцкевіча быў збор матэрыялаў, якія зрабілі б магчымымі даследаванні матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў — перш за ўсё народнай, беларускай гісторыі — з асаблівым акцэнтам на перыяд Вялікага Княства Літоўскага»* — пісаў А. Луцкевіч пра мэту стварэння музея і выбар эпохі, якую ён мусіў ілюстраваць. У 1937 годзе на пытанне анкеты пра характар збору музея А. Луцкевіч адказаў: *«Рэгіянальны і нацыянальны з тэрыторыі беларускіх земляў (перадваенных), якія знаходзяцца ў межах ВКЛ»*.

Першы вядомы цяпер 278-старонкавы інвентар складзены ў 1922 годзе. Ён падзяляе экспанаты на групы «Фалькор» (106 прадметаў), «Рысункі ручныя — у папках» (797 малюнкаў), «Зброя» (126 прадметаў), «Кафлі, цэглы і т.п.» (435 прадметаў).

У 1933 годзе А. Луцкевічам былі апісаны асобныя аддзелы. Дагістарычны аддзел складаўся з каля 200 экспанатаў — прадметаў з эпохі палеаліту, неаліту, бронзавага і жалезнага вякоў з больш за 18 паветаў, знойдзеных пры археалагічных раскопках як Іванам Луцкевічам, так і Яўстафіем Тышкевічам. Асобна вылучаны сфрагістычная калекцыя (каля 103 пячатак), калекцыя пярсцёнкаў, прадметы рэлігійнага культу (старадаўнія крыжы, складні, царкоўныя апараты, антымінсы, іконы і абразы, касцельныя апараты і вопраткі, абразы беларускія, рускія і візантыйскага стылю), свецкае малярства, графіка, збор дрэварытаў. Этнаграфічны аддзел складаўся з калекцыі тканін і вопраткі, твораў народных разбяроў, музычных інструментаў, гліняных, фаянсавых і шкляных вырабаў. Побытавы аддзел аб’ядноўвае старадаўнія вопраткі і прыборы да іх, слуцкія паясы, шапкі. Аддзел зброі складаўся са зброі старадаўняй і навейшага часу. Быў таксама аддзел рукапісаў і друкаў (старыя і навейшага часу дакументы).

Паводле анкеты, запоўненай 1 студзеня 1937 года А. Луцкевічам (своеасаблівай справаздачы перад міністэрствам), у музеі налічвалася 4228 экспанатаў, з іх у экспазіцыі 1511, у фондах — 2711. Колькасць экспанатаў у аддзелах: этнаграфія — 86, выяўленчае мастацтва — 161, скульптура — 65, мастацкія промыслы — 154, нумізматыка — 2492, археалогія — 184, бібліятэка — 10555 тамоў.

## Падзеі 1939—1944 гадоў 
Пасля заняцця Вільні савецкімі войскамі 19 верасня 1939 года і падпісання 10 кастрычніка 1939 года «Дагавора аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой» у горадзе ўстанавілася літоўская ўлада. Яшчэ да перадачы горада сябры Навуковай рады музея (сярод якіх А. Луцкевіч, Ул. Самойла, А. Неканда-Трэпка і іншыя) былі арыштаваны органамі НКУС. Такім чынам, ад кастрычніка 1939 г. да 15 чэрвеня 1940 года музей фактычна быў нячынны. Фармальна ён не быў зачынены, аднак з-за рэпрэсій пазбавіўся штатных супрацоўнікаў і не меў вызначаных гадзін працы. Беларускае навуковае таварыства фактычна спыніла сваё існаванне, а кіраўніцтва музеем было даручана Беларускаму навуковаму таварыству пад старшынствам доктара Баляслава Грабінскага. Аднак установа была фармальна падпарадкавана каўнаскаму Музею культуры Вітаўта Вялікага, адкрывалася для наведвальнікаў толькі на дзве гадзіны двойчы на тыдзень, а яе багатыя фонды заставаліся некранутымі, нягледзячы на інтарэс савецкіх улад. Паводле Таццяны Поклад, пасля інкарпарацыі Літвы ў СССР музей быў пераўтвораны ў дзяржаўную ўстанову Літоўскай ССР, перададзены спачатку пад ведамства Інстытута літуаністыкі, а потым Акадэміі навук Літоўскай ССР, і ўласнасць БНТ фактычна была экспрапрыявана.

З кастрычніка 1940 года музей аднавіў рэгулярную працу. Прэзідэнт Акадэміі навук ЛССР Вінцас Крэве-Міцкявічус прапанаваў выпускніку Віленскага ўніверсітэта, этнографу магістру Мар’яну Пецюкевічу, узначаліць Віленскі беларускі музей. У штат былі прыняты таксама мастак Пётра Сергіевіч, музейнік Язэп Найдзюк (памылкова пазначаны ў некаторых крыніцах як Александровіч) і бібліятэкар Янка Шутовіч, таксама ў штаце музея быў літоўскі мастацтвазнавец Уладас Дрэма. Дырэктарам пазней стаў Янка Шутовіч. Ва ўспамінах ён згадвае намаганні па пашырэнні экспазіцыі: супрацоўнікі марылі пра стварэнне шырокай карціннай галерэі, паказ твораў выяўленчага мастацтва, скульптур. Аднак, паводле Вольгі Лабачэўскай, вельмі багаты і вялікі збор Івана Луцкевіча так і не быў належным чынам апрацаваны: *«Гэтым можна патлумачыць тое, што на дакументах беларускага фонду, які захоўваецца ў архіве літоўскага фальклору Інстытута літоўскай літаратуры і фальклору, няма пячатак Беларускага музея і яго інвентарных нумароў. Некаторыя дакументы маюць нататкі алоўкам на літоўскай мове, частка іх згрупавана ў падборкі, падпісана і з датай 23.03.1943»*.

На пачатку 1944 года нямецкія акупацыйныя ўлады загадалі перавезці калекцыю з Базыльянскіх муроў на вуліцу Святой Ганны, 4. Гэтае памяшканне было апошнім месцазнаходжаннем цэлых збораў Івана Луцкевіча перад іх раздзелам. У гэты час музей налічваў каля 14 тысяч рукапісаў і старадрукаў, у тым ліку частку пражскай Бібліі Францыска Скарыны (1517), Статут ВКЛ (1588), Навагрудскае Евангелле (XIV ст.), кітабы, старабеларускія кнігі з друкарняў Вільні, Еўя, Супрасля, Нясвіжа, Слуцка і іншыя.

Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Часоўнік. Масква, 1640.jpg|«Часоўнік» (Масква, 1640) з калекцыі музея
Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Стафан Зізаній. Казанне святога Кірыла. 1596.jpg|«Казанне святога Кірылы» Стэфана Зізанія (Віленская брацкая друкарня, 1596) з калекцыі музея
Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Турэцкая манархія. Слуцкая друкарня.jpg|«Турэцкая манархія» (Слуцкая друкарня, 1678) з калекцыі музея
Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Мялецій Сматрыцкі. Граматыка славенска, правільней сінтагма.jpg|«Граматыка славенска, правільней сінтагма» Мялеція Сматрыцкага (Еўінская друкарня, 1619) з калекцыі музея

## Ліквідацыя ў савецкі час (1944) 
Спачатку планы раздзелу калекцыі музея хаваліся прапановамі яго пераезду ў Мінск. Паводле ўспамінаў Янкі Шутовіча: *«Прыпамінаю апошні час маёй працы ў музеі. 19 лістапада 1944 году ў беларускі музей з’явілася ўрадавая дэлегацыя БССР з прапановай пераезду музею ў Менск. Гаварылася, што для пэрсаналу будзе забясьпечана жыльлё і ўмовы для працы, сулілі прывабныя перспектывы працы ў Менску… Я, улічваючы адказнасьць усёй прапановы, ня мог рашаць сам. Прапанаваў склікаць на панядзелак 21 лістапада шырэйшую нараду з удзелам як найбольшага ліку прадстаўнікоў віленскага беларускага грамадзянства. Няхай яна рашыць гэтае, так важнае для лёсу беларускага музею ў Вільні, пытаньне. Нарада не адбылася. На заўтрашні дзень, г. зн. 20 лістапада, я быў пазбаўлены магчымасьці прабываць у Вільні на даўжэйшы час…»*. Наступным днём Янка Шутовіч быў арыштаваны і пазней асуджаны да 15 гадоў лагераў.

Праз некалькі дзён пасля арышту Я. Шутовіча СНК ЛітССР прызначыў новага дырэктара — Юозаса Пятруліса, а таксама ліквідацыйную камісію, у склад якой увайшлі намеснік народнага камісара асветы М. Мяшкаўскенэ (старшыня), прадстаўнік ЦК дацэнт гісторык Альбінас Даўкша-Пашкявічус і дырэктар музея Акадэміі навук Літоўскай ССР кандыдат навук К. Мякас. Паводле пратаколаў ліквідацыйнай камісіі, якая скончыла працу ў чэрвені 1945 года, экспанаты, адабраныя для вывазу ў БССР, павінны былі быць апісаны, сфатаграфаваны і зафіксаваны малюнкамі, інвентарызаваны (на рускай і літоўскай мовах, беларускі характар збораў не браўся пад увагу) і перавезены. Цяпер знайсці часткі былога музея цяжка, імаверна, праца па фіксацыі не была выканана прынамсі да канца.

Такім чынам, у канцы 1944 года музей быў ліквідаваны. Калекцыі былі падзелены супольнай камісіяй паміж ЛітССР і БССР. З боку БССР у камісіі былі асобы, не звязаныя з Беларуссю, якія адбіралі толькі экспанаты непасрэдна на беларускай мове, а ўсё звязанае з ВКЛ і найбольш важныя экспанаты засталіся ў ЛітССР або былі вывезены ў Маскву.

## Аднаўленне ў XXI ст 
У 2001 годзе ў Вільні намаганнямі Сяржука Вітушкі зроблена спроба аднавіць інстытуцыю, у Літоўскай Рэспубліцы зарэгістравана грамадскае аб’яднанне «Беларускі музей імя Івана Луцкевіча». У 2021 годзе грамадскае аб’яднанне атрымала памяшканне па вуліцы Віленскай, 20 у Вільні. Першая выстаўка «Чаму воля гэта жанчына» адбылася ў музеі з 4 жніўня да 16 верасня 2021 года. Дырэктарка музея — Людвіка Кардзіс.

## Памяць 
З 15 кастрычніка па 12 снежня 2021 года ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь працавала выстаўка, прымеркаваная да 100-годдзя Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча.

## Гл. таксама 
* Беларускі музей (Ляймен)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Луцкевіч А.* Беларускі музей імені Івана Луцкевіча. — Вільня : [б. в.], 1933. — 16 с. Рэпрынт 1992.
* *Саладоўнік А.* Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Этапы гісторыі. Вільня: ЕГУ, 2010 г. (Бакалаўрская праца)
* *Хільмановіч У.* Беларускае золата. — Беласток: СЕОРВ, 2014. — С. 166—167.
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Архіўная старонка адноўленага музея (кнігі і дакументы)
* Виленский белорусский музей. Уничтожен за то, что белорусский // belsat.eu
* Baltarusių I. Luckevičiaus muziejui Vilniuje — 100 metų // diena.lt

Катэгорыя:Музеі Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Катэгорыя:1921 год у Вільні
Катэгорыя:Беларуская культура ў Вільні