Паводзіны

**Паводзіны** — здольнасць жывёл змяняць свае дзеянні пад уплывам унутраных і знешніх фактараў. Паводзіны маюць агромністае прыстасавальніцкае значэнне, дазваляючы жывёлам пазбягаць негатыўных фактараў навакольнага асяроддзя. Нават прасцейшыя праяўляюць здольнасць перамяшчацца ў адказ на раздражняльнікі асяроддзя. У шматклетачных арганізмах паводзіны знаходзяцца пад кантролем нервовай сістэмы.

У адрозненне ад псіхікі, паводзіны даступныя для непасрэднага назірання. Паводзіны з’ўляюцца прадметам вывучэння шырокага спектра навук, ад псіхалогіі, эталогіі, зоапсіхалогіі і параўнальнай псіхалогіі да паводзіннай экалогіі.

## Падыходы і напрамкі 
Карані навук аб паводзінах сыходзяць у антычныя часы. Пытаннямі псіхалогіі і паводзін людзей і жывёл займаліся яшчэ Арыстоцель, Хрысіп, Сакрат і Платон, аднак сур’ёзна навукова вывучаць паводзіны стала магчыма толькі са з’яўленнем ідэі эвалюцыянізму. Сучасныя навуковыя дысцыпліны, якія займаюцца вывучэннем паводзін, цесна звязаныя паміж сабой і шмат у чым перасякаюцца, а адрозненні ў прадметах і метадах спрыяюць больш поўнаму раскрыццю сутнасці паводзін з розных пазіцый. У цяперашні час назіраецца аб’яднанне навук аб паводзінах у міждысцыплінарныя напрамкі.

### Псіхалогія 
Псіхалогія вывучае псіхіку чалавека, а менавіта заканамернасці, асаблівасці і развіццё псіхічнай дзейнасці чалавека. Прадметам псіхалогіі з’яўляюцца паводзіны чалавека, аднак псіхалогія неаднаразова мяняла прадмет свайго даследавання на працягу доўгай гісторыі свайго развіцця. Сучасная псіхалогія ўяўляе сабой развітую навуку, якая абапіраецца на дасягненні зоапсіхалогіі, нейрафізіялогіі і іншых натуральных навук.

### Зоапсіхалогія 
Зоапсіхалогія займаецца вывучэннем псіхічнай дзейнасці жывёл. Аб’ектам зоапсіхалогіі з’яўляюцца паводзіны жывёл. Прадметам зоапсіхалогіі з’яўляюцца асаблівасці і заканамернасці псіхічнай дзейнасці жывёл, а таксама яе развіццё ў антагенезе і філагенезе. Увага зоапсіхолагаў накіравана на вывучэнне ўспрымання, памяці, мыслення жывёл.

### Параўнальная псіхалогія 
Параўнальная псіхалогія займаецца параўнальным аналізам псіхічных працэсаў прадстаўнікоў розных таксанамічных груп. Характэрнай рысай параўнальнай псіхалогіі з’яўляецца прымяненне параўнальнага аналізу ў якасці асноўнага метаду.

### Біхевіярызм і неабіхевіярызм 
Біхевіярызм — кірунак у амерыканскай псіхалогіі, які зарадзіўся ў пачатку XX стагоддзя. Асаблівасцю гэтага кірунку была адмова ад вывучэння псіхікі, як непазнавальнай з’явы. Пры гэтым цалкам выключаліся з разгляду псіхічныя працэсы, а паводзіны зводзіліся да сукупнасці рэакцый на стымулы. Заснавальнікам біхевіярызму з’яўляецца амерыканскі псіхолаг Джон Уотсан, ён жа і прапанаваў гэты тэрмін. Прадстаўнікі гэтага кірунку ўнеслі вялікі ўклад у навукі аб паводзінах, у прыватнасці, вызначылі прадмет псіхалогіі, распрацавалі класічныя метады, практычна каштоўныя тэхналогіі і спрыялі распаўсюджванню матэматычных метадаў у псіхалогіі.

### Эталогія 
Эталогія ў сучасным разуменні — навука аб біялагічных асновах паводзінаў жывёл. Прадметам эталогіі з’яўляюцца механізмы, адаптыўнае значэнне, асаблівасці развіцця паводніцкіх актаў у антагенезе і пытанні эвалюцыі паводзін. Эталогія зарадзілася ў рамках «класічнай эталогіі» — навуковага напрамку, які займаўся вывучэннем паводзін жывёл як адаптацыі да навакольнага асяроддзя ў іх натуральным асяроддзі пражывання. Прадмет эталогіі складаюць скончаныя, скаардынаваныя паводніцкія акты. Заснавальнікамі эталогіі як навуковага напрамку лічацца Конрад Лорэнц і Нікалас Тынберген. Сярод членістаногіх сустракаецца вонкавае страваванне. Яно характэрна для павукоў, лічынак мух і стракоз.

#### Назапашванне ежы 
Сярод насякомых распаўсюджана назапашванне корму для лічынак. Напрыклад, скарабеі адкладаюць яйкі ў нарыхтаваныя гнаявыя шарыкі. Многія перапончатакрылыя і некаторыя двухкрылыя адкладаюць яйкі ў цела іншых жывёл (пераважна насякомых). Своеасаблівасць гэтай формы назапашвання корму дазволіла вылучыць іх у асобную экалагічную катэгорыю — паразітоіды. У некаторых грызуноў, да якіх адносяцца хамякі, некаторыя пацукі і бурундукі, назапашванне корму набыло характар ​​прыстасавання да неспрыяльнага сезона. У іх назапашванне корму прымеркавана да перыяду паспявання травы. За сезон звычайны хамяк запасіць да 16 кг расліннага корму.

### Камфортныя паводзіны 
Камфортныя паводзіны аб’ядноўваюць паводніцкія акты, накіраваныя на догляд за целам. Камфортныя паводзіны з’яўляюцца неад’емнай часткай жыццядзейнасці здаровай жывёлы. Парушэнне камфортных паводзін сведчыць аб няшчасці жывёлы (хваробе, голадзе або нізкім сацыяльным статусе ў грамадскіх жывёл). Жывёлы могуць чысціць цела пры дапамозе канечнасцей, церціся аб субстрат, падтрасацца, купацца ў вадзе або пяску.

Паводніцкія акты, якія не маюць напрамку, такія як прыняцце паставы для сну, таксама адносяцца да камфортных паводзін.

### Рэпрадуктыўныя паводзіны 
З двух асноўных тыпаў размнажэння — палавога і бясполага — першае характарызуецца выключнай разнастайнасцю форм паводзін, накіраваных на пошук партнёра, утварэнне пар, пазнаванне партнёра, шлюбныя рытуалы і ўласна спарванне. Арганізмы, якія размножваюцца партэнагенетычна, таксама часам дэманструюць складаныя палавыя паводзіны. Бясполае размнажэнне не патрабуе такіх адаптацый.

Жывёлы, якія насяляюць прыродныя раёны з выяўленай зменай сезонаў года, маюць гадавы цыкл размнажэння. У іх палавыя паводзіны запускаюцца ўнутранымі гадавымі (цыркануальнымі) рытмамі, пры гэтым фактары навакольнага асяроддзя аказваюць карэктуючае ўздзеянне. Напрыклад, у рыб, якія жывуць у водах умеранага пояса, нераст назіраецца раз у год (восенню, летам ці вясной), а ў рыб, якія жывуць у тропіках, ён можа быць не выяўлены зусім.

У млекакормячых, нароўні з цыркануальным, маецца больш кароткі эстральны цыкл, які вызначае фізіялагічныя працэсы. Гэтыя фактары вызначаюць гатоўнасць да спарвання. Пад дзеяннем палавых гармонаў жывёлы становяцца адчувальнымі да палавых сігналаў — хімічных, гукавых і візуальных, пачынаюць праяўляць комплексы дзеянняў, накіраваныя на пошук партнёраў.

Большасць вышэйшых жывёл прыступаюць да спарвання толькі пасля заляцання. Заляцанне ўяўляе сабой абмен адмысловымі сігналамі — дэманстрацыямі. Заляцанне ў жывёл моцна рытуалізіравана і адрозніваецца выключнай разнастайнасцю: яно можа ўключаць паднясенне корму, як у чомгі, дэманстрацыю апярэння, як у райскіх птушак, узвядзенне збудаванняў. Заляцанне разглядаецца як механізм палавога адбору. У агульным выпадку, яно спрыяе адбору найбольш прыдатнага партнёра, а акрамя таго, перашкаджае міжвідавай гібрыдызацыі.

#### Тыпы шлюбных адносін 

Вылучаюць тры асноўных тыпу шлюбных адносін — палігамія, манагамія і паліандрыя.

Палігінія, прыватны выпадак палігаміі, пры якой адзін самец апладняе больш чым адну самку, з’яўляецца самай распаўсюджанай формай шлюбных адносін. Рэпрадуктыўны поспех самцоў пры гэтай форме шлюбных адносін неаднолькавы. Яна стварае спрыяльныя ўмовы для палавога адбору, які прывёў да ўзнікнення мудрагелістых упрыгожванняў, рытуалаў заляцання і турніраў, пераможцы якіх атрымліваюць права на спарванне.

Манагаміяй называецца тып шлюбных адносін, пры якім утвараюцца больш ці менш трывалыя пары і абодва партнёры ўдзельнічаюць у доглядзе нашчадства. З’яўляецца самай распаўсюджанай формай шлюбных адносін у птушак.

### Даследчыя паводзіны 
Да даследчых паводзін адносяць актыўнасць, накіраваную на вывучэнне навакольнага асяроддзя, не звязаную з пошукам ежы ці палавога партнёра. Вышэйшыя жывёлы, патрапіўшы ў незнаёмае становішча, пачынаюць актыўна перамяшчацца, аглядаць, мацаць і абнюхваць навакольныя прадметы. Даследчыя паводзіны прыгнятаюцца голадам, рэакцыяй страху і палавой узрушанасцю. Вылучаюць арыенціровачныя рэакцыі, пры якіх жывёла застаецца нерухомай, і актыўнае даследаванне, пры якім жывёла перамяшчаецца адносна доследнага аб’екта або тэрыторыі.

## Гл. таксама 
* Біхевіярызм
* 
* Матыў


Катэгорыя:Псіхалагічныя паняцці
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы