Тэадор Момзен

**Тэадор Момзен**, **Хрысціян Маціяс Тэадор Момзен** (*Mommsen*; , в. Гардынг герцагства Шлезвіг Данія, цяпер Германія — , Шарлотэнбург пад Берлінам) — нямецкі гісторык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1902).

## Біяграфія 
У 1821 сям’я 4-гадовага Тэадора перасялілася ў Олдэслоэ, у герцагства Гольштэйн (тымчасова ў Даніі). Бацька Тэадора, Енс Момзен, пратэстанцкі святар сціплага дастатку, прыдаў сыну захапленне літаратурай, пазнаёміў з нямецкай паэзіяй, дапамагаў перакладаць Гюго, Байрана і Шэкспіра на нямецкую мову, на якой размаўляла сям’і ў доме. Адукацыю ў галіне класічных моў, філасофіі, рыторыкі і нямецкай літаратуры Тэадор атрымаў у Хрысціянскай гімназіі ў Альтоне. У 1838 паступіў у Кільскі ўніверсітэт, дзе вырашыў вывучаць юрыспрудэнцыю, курс, прысвечаны галоўным чынам рымскаму праву. У Кілі малады прафесар Ота Ян пазнаёміў Момзена з навыкамі вывучэння і тлумачэння антычных надпісаў.

Падчас навучання ва ўніверсітэце Момзен выявіў таксама цікавасць да літаратуры і апублікаваў «Спеўнік трох сяброў» (*Liederbuch dreier Freunde*) — зборнік вершаў, напісаных ім самім, яго братам Тэха і іх сябрам Тэадорам Штормам. На апошнім курсе Кільскага ўніверсітэта Момзен напісаў трактат «Пра калегіі і карпарацыі ў рымлян» (). На падставе гэтай працы, а таксама з прычыны выдатнай вучобы Момзена, прафесура ўніверсітэта дамаглася ад дацкага ўрада ўзнагароджання адоранага студэнта стыпендыяй, на якую Момзен мог бы паехаць на 3 гады ў Італію. У Італіі Момзен піша шматлікія артыкулы і пачынае збіраць матэрыял для сваёй галоўнай працы «Збор лацінскіх надпісаў» (), вельмі аб’ёмнага збору лацінскіх надпісаў, апублікаваных у 16-ці тамах у 1863—1936 гадах. Першы том выйшаў з прысвячэннем графу Барталамеа Баргезі, італьянскаму палітычнаму дзеячу і навукоўцу, які напачатку аказваў Момзену падтрымку.

Вярнуўшыся ў 1847 у Шлезвіг, Момзен удзельнічае ў дэмакратычным руху, мэта якога ў вызваленні ад дацкага панавання нямецкамоўных герцагстваў, размешчаных на поўначы ад Эльбы. Падчас рэвалюцыі 1848 г. гісторык выпускае ліберальную газету «Шлезвіг-Гольштэйнішэ цайтунг» (*«Schleswig-Holsteinische Zeitung»*), аднак у канцы года з газеты сыходзіць на пасаду прафесара грамадзянскага права ў Лейпцыгскім універсітэце. У 1848 годзе Момзен бярэ ўдзел у Саксонскім паўстанні, за гэта пазбаўляецца кафедры, і ў 1852 г. адпраўляецца ў Цюрых, дзе пачынае фундаментальную працу па гісторыі Рыма, якая, нягледзячы на свой строга навуковы характар, была разлічана на шырокае кола чытачоў.

Першы том «Рымскай гісторыі» (*Romische Geschichte*) выйшаў у 1854, калі Момзен вяртаецца ў Германію на пасаду прафесара ўніверсітэта ў Брэслау, у Прусіі. У тым жа годзе гісторык узяў шлюб з Марыяй Рэймер, дачкой гандляра кнігамі, ад шлюбу з ёй было 16 дзяцей. Першыя 3 тамы «Рымскай гісторыі» (2-і і 3-ці выйшлі ў 1855 і 1856) ахопліваюць гісторыю Рыма ад яго заснавання да 46 да н.э., калі Юлій Цэзар нанёс паражэнне войскам сената ў Паўночнай Афрыцы. Гэтая праца, якая вылучаецца вывастранай мовай і энцыклапедычнымі ведамі ў гісторыі і культуры Старажытнага Рыма, прынесла Момзену сусветную славу. Для таго каб надаць сваёй працы жвавасць, выпукласць, Момзен часта параўноўвае рымскіх палітыкаў з палітыкамі XIX ст. Хоць некаторыя адкрыцці вучонага ў святле нядаўніх даследаванняў састарэлі, «Рымская гісторыя» дагэтуль лічыцца значным унёскам у гісторыю і літаратуру.

Момзен планаваў напісаць і 4-ы том, прысвечаны гісторыі рымскіх імператараў, аднак гэты план так і не быў увасоблены ў жыццё — гісторык разумеў, што чацвёрты том будзе саступаць па ўзроўні першым тром. Даследаванне Момзена «Рымскія правінцыі. Ад Цэзара да Дыяклетыяна» (*Die Provinzen, von Caesar bis Diocletian*), якое ахоплівае тры першых стагоддзі гісторыі Рыма, было апублікавана ў 1885 у якасці пятага тому «Рымскай гісторыі».

У 1858 Момзен атрымаў кафедру рымскай гісторыі Берлінскага ўніверсітэта і жыве ў Берліне да канца жыцця. Навуковец абіраецца членам Прускай акадэміі навук, падтрымка якой дазволіла яму працягнуць працу над «*Corpus Inscriptionum*». Усе гэтыя гады Момзен працягвае актыўна займацца палітычнай дзейнасцю. У 1863—1866 і 1873—1879 ён прадстаўляе ў прускім парламенце Прагрэсіўную партыю, а пасля, як Бісмарк аб’яднаў незалежныя германскія дзяржавы ў адзіную Германскую імперыю, становіцца членам рэйхстага, дзе выступае супраць унутранай палітыкі Бісмарка, а таксама супраць антысемітызму, шырока распаўсюджанаму ва ўніверсітэцкім асяроддзі.

У 1871—1888 Момзен выпускае 3-тамовае даследаванне «Рымскае канстытуцыйнае права» (*Romisches Staatsrecht*), дзе кадыфікуе юрыдычную сістэму, якая ляжыць у аснове Рымскай канстытуцыі, і аналізуе яе ў кантэксце гісторыі Рыма. Услед за «Канстытуцыйным правам» у 1899 выйшла «Рымскае крымінальнае права» (*Romisches Strafrecht*).

Як сведчаць сучаснікі, Момзен быў выдатным лектарам, у даследчай працы яму дапамагалі студэнты, якім ён у сваю чаргу таксама аказваў падтрымку.

У 1902 адным з найбольш відавочных кандыдатаў на атрыманне Нобелеўскай прэміі па літаратуры быў Леў Талстой, аднак яго погляды былі непрымальныя для Нобелеўскага камітэта, у сувязі з чым было вырашана пашырыць умовы конкурсу і разглядаць не толькі літаратурныя, але і гістарычныя творы. У выніку прэмія была прысуджана Момзену, "*аднаму з найвялікшых гістарычных пісьменнікаў, пяру якога належыць такая манументальная праца, як «Рымская гісторыя*». У сваёй віншавальнай прамове С. Д. Вірсен, член Шведскай акадэміі, аддаў належнае не толькі шырокім ведам Момзена, але і яго бліскучаму стылю. Гісторык, якому было ўжо 85 гадоў, Нобелеўскай лекцыі не чытаў.

## Літаратура 
* 
* Моммзен (Mommsen) Теодор // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры