open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Міранка (рака)

**Міра́нка** — рака ў Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці, правы прыток ракі Уша (басейн Нёмана). Даўжыня 22 км. Плошча вадазбору 85 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,7‰. Пачынаецца за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Сімакава, цячэ праз гарадскі пасёлак Мір, упадае ва Ушу за 2 км ад вёскі Загор'е. На працягу 7,2 км каналізаваная (выток — 2 км на паўночны ўсход ад аграгарадка Аюцавічы). На рацэ ў г.п. Мір знаходзяцца архітэктурныя помнікі: Мікалаеўскі касцёл, Мірскі замак, Троіцкая царква.

## Літаратура 
* 
* Міранка // 

Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)
Катэгорыя:Рэкі Карэліцкага раёна
Вадкі вадарод

**Вадкі вадарод** — вадкі агрэгатны стан вадароду, з нізкай удзельнай шчыльнасцю 0.07 г/см³ і крыягеннымі ўласцівасцямі з кропкай замярзання 14.01 K (-259.14 ° C) і кропкай кіпення 20.28 K (-252.87 ° C). З'яўляецца бясколернай вадкасцю без паху, пры змешванні з паветрам адносіцца да выбуханебяспечных рэчываў з дыяпазонам каэфіцыента ўзгарання 4-75%. Спінавыя суадносіны ізамераў у вадкім вадародзе складае: 99,79% - паравадарод; 0,21% - ортавадарод. Каэфіцыент пашырэння вадароду пры змене агрэгатнага стану на газападобны складае 848:1 пры 20 ° C. 

Як і для любога іншага газу, звадкаванне вадароду прыводзіць да памяншэння яго аб'ёму. Пасля звадкавання вадкі вадарод захоўваецца ў тэрмічна ізаляваных кантэйнерах пад ціскам. Вадкі вадарод (, **LH2**, **LH2**)  актыўна выкарыстоўваецца ў прамысловасці, у якасці формы захоўвання газу, і ў касмічнай галіне, у якасці ракетнага паліва.

## Гісторыя 
Першае дакументаванае выкарыстанне штучнага ахладжэння ў 1756 годзе было ажыццёўлена англійскім вучоным Уільямам Каленам, Гаспар Монж першым атрымаў вадкі стан аксіду серы ў 1784 годзе, Майкл Фарадэй першым атрымаў звадкаваны аміяк, амерыканскі вынаходнік Олівер Эванс першым распрацаваў халадзільны кампрэсар ў 1805 годзе, Якаў Перкінс першым запатэнтаваў астуджальную машыну ў 1834 годзе і Джон Горы першым у ЗША запатэнтаваў кандыцыянер ў 1851 годзе, Вернер Сіменс прапанаваў канцэпцыю рэгенератыўнага астуджэння ў 1857 годзе, Карл Ліндэ запатэнтаваў абсталяванне для атрымання вадкага паветра з выкарыстаннем каскаднага «эфекту пашырэння Джоўля - Томсана» і рэгенератыўнага астуджэння ў 1876 годзе. У 1885 годзе польскі фізік і хімік Зігмунд Урублеўскі апублікаваў крытычную тэмпературу вадароду 33 K, крытычны ціск 13.3 атм. і кропка кіпення пры 23 K. Упершыню вадарод быў звадкаваны Джэймсам Дзюарам у 1898 годзе з выкарыстаннем рэгенератыўнага астуджэння і сваёй вынаходкі, cасуда Дзьюара.

Катэгорыя:Вадкасць
Катэгорыя:Ракетнае паліва
Катэгорыя:Вадарод
Катэгорыя:1898 год у навуцы
Эолія

**Эо́лія** або **Эалі́да** () — гістарычная вобласць Старажытнай Грэцыі на тэрыторыі заходняй Малой Азіі, населеная пераважна грэкамі-эалійцамі. У шырокім сэнсе, Эоліяй можа звацца уся Грэцыя, населеная эалійцамі.

## Гісторыя
Згодна паданням, эалійцы перасяліліся на захад Малой Азіі і суседнія эгейскія астравы ў XII - XI стст. да н. э. Археолагі выявілі, што найстаражытнейшыя грэчаскія паселішчы на ўсходнім беразе Эгейскага мора ўзніклі не раней за VIII ст. да н. э. Герадот паведамляў, што ў склад Эоліі першапачаткова ўваходзіла 12 полісаў, аднак у 650 г. да н. э. поліс Смірна ўвайшоў у склад Іанійскага саюза. Такім чынам, засталося 11 гарадоў-дзяржаў. Акрамя таго, па суседству на востраве Лесбас існавала яшчэ 5 гарадоў.

У VI ст. да н. э. Эолія трапіла пад уладу Лідыі, а потым дзяржавы Ахеменідаў. У выніку войнаў паміж Ахеменідамі і балканскай Грэцыяй Эолія часова набыла незалежнасць, хаця знаходзілася пад уплывам Афінаў. У 428 - 427 гг. да н. э. афіняне пакаралі лесбасцаў за спробу выйсці з палітычнага саюза з імі і разбурылі Мітылену. У канцы V ст. да н. э. Эолія зноў перайшла пад кантроль персаў. У 334 г. да н. э. Эолія была далучана да Македоніі. Пасля смерці Аляксандра Македонскага ўваходзіла ў склад эліністычных малаазіяцкіх дзяржаў. У 133 г. да н. э. стала часткай Рымскай дзяржавы.

## Эалійскія аб'яднанні
У складзе Рымскай імперыі ўзгадваўся Эалійскі саюз полісаў, які меў важную эканамічную і рэлігійную ролю. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што саюз паміж эалійскімі полісамі існаваў і ў больш старажытныя часы.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Малай Азіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Старажытнай Грэцыі
Рыбак

**Рыбак** — чалавек, які займаецца рыбалоўствам. Дзейнасць рыбака з'яўляецца адным з найбольш старажытных заняткаў чалавецтва, якія сыходзяць у эпоху палявання і збіральніцтва.

Прафесія рыбака даволі распаўсюджаная ў грамадствах з нізкім узроўнем размеркавання працы. У такіх грамадствах асноўныя прафесіі як каваль, урач ці рыбак ўтвараюць своеасаблівую асобную касту альбо выконваюцца пэўнай этнічнай групай. У Заходняй Афрыцы на рацэ Нігер жыве рыбацкі народ боза. Рыбацкія касты або этнічныя групы існуюць таксама ў Індыі.

## У культуры 
* апостал Пётр ў Бібліі, 
* аповесць «Стары і мора» Эрнэста Хемінгуэя,
* раман Віктора Гюго «Працаўнікі мора», 
* «Казка пра рыбака і рыбку» Аляксандра Пушкіна.

Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Рыбалоўства
Катэгорыя:Марскія прафесіі
Альфрэд Вернер

thumb|Альфрэд Вернер
**Альфрэд Вернер** (; ,  — , ) — швейцарскі хімік, стваральнік каардынацыйнай тэорыі, якая легла ў аснову хіміі комплексных злучэнняў, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1913).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў французскім Эльзасе ў сям’і токара; неўзабаве пасля яго нараджэння бацька купіў ферму і заняўся развядзеннем племянной жывёлы. Пасля заканчэння тэхнічнага вучылішча ў 1885 годзе быў прызваны на гадавую вайсковую службу ў нямецкай арміі (Эльзас быў анексаваны Германіяй у 1871 годзе). Служыў у Карлсруэ, дзе ў вольны час наведваў лекцыі ў Вышэйшай тэхнічнай школе. Пасля службы Вернер вырашыў не вяртацца ў Эльзас і паступіў у Тэхналагічны інстытут у Цюрыху, які скончыў у 1889 годзе з дыплом хіміка-тэхнолага.

У 1890—1891 гадах працаваў у хіміка-тэхнічнай лабараторыі інстытута на пасадзе асістэнта. У 1890 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Аб прасторавым размеркаванні атамаў у злучэннях азоту». У 1891—1892 гадах стажыраваўся ў лабараторыі М. Бертло ў Калеж дэ Франс (Парыж).

У 1892 годзе атрымаў пасаду прыват-дацэнта ў Тэхналагічным інстытуце. У 1893—1915 — прафесар арганічнай хіміі ў Цюрыхскім універсітэце, з 1909 — дырэктар Хімічнага інстытута гэтага ўніверсітэта. У 1895 годзе атрымаў швейцарскае грамадзянства.

Атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі 1913 «у знак прызнання яго работ аб прыродзе сувязяў атамаў у малекулах». Узнагароджаны медалём Леблана Французскага хімічнага таварыства. Член Брытанскага хімічнага таварыства, Гётынгенскай акадэміі навук і шэрагу іншых навуковых таварыстваў.

Катэгорыя:Хімікі Швейцарыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Браўні (дэсерт)

**Браўні** () — шакаладны дэсерт карычневага колеру ( — «карычневы», адсюль і назва) у выглядзе квадрата або пліткі, вядомы ў ЗША з канца 19 стагоддзя. Папулярны у ЗША і Канадзе на працягу першай паловы 20 стагоддзя. Браўні — па структуры нешта сярэдняе паміж тортам і печывам.  Браўні бываюць рознай формы ў залежнасці ад шчыльнасці цеста і могуць уключаць арэхі, глазуру, узбітыя вяршкі, шакаладную стружку або іншыя інгрэдыенты. Браўні, які зроблены з карычневага цукра і без шакаладу, называецца *Blondie*.

Браўні звычайна ядуць рукамі і часта з малаком ці кавай. Браўні часам падаецца цёплым з марожаным і ўзбітымі вяршкамі або марцыпанамі, або пасыпаным цукровай пудрай. Яны асабліва папулярныя ў рэстаранах, дзе могуць быць знойдзены ў шматлікіх варыяцыях.

Катэгорыя:Амерыканская кухня
Фрыц Габер

**Фрыц Габер** (; , , Германія, цяпер Уроцлаў, Польшча — , , Швейцарыя) — нямецкі хімік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1918) за ўклад у ажыццяўленне сінтэзу аміяку, неабходнага для вытворчасці ўгнаенняў і ўзрыўчаткі. Разам з Максам Борнам прапанаваў цыкл Борна-Габера, як метад ацэнкі энергіі крышталічнай рашоткі цвёрдых рэчываў, утвораных іоннымі сувязямі. Габера называюць «бацькам хімічнай зброі» за яго працы ў галіне распрацоўкі і прымянення хлору і іншых атрутных газаў падчас Першай сусветнай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і хасідаў, адной з найстарэйшых у горадзе. Маці Габера памерла падчас родаў. Яго бацька быў вядомым у горадзе гандляром. Пазней Габер адмовіўся ад іўдаізму і прыняў хрысціянства. У 1886—1891 гадах навучаўся ў Гайдэльбергскім універсітэце пад кіраўніцтвам Роберта Бунзена, у Берлінскім універсітэце ў групе Аўгуста Вільгельма Гофмана і ў Тэхнічным каледжы Шарлотэнбург пад кіраўніцтвам Карла Лібермана. У 1901 годзе Габер ажаніўся з Кларай Імервар. Клара таксама была хімікам і была катэгарычна супраць работ Габера ў галіне хімічнай зброі. Пасля адной са спрэчак з мужам на гэту тэму яна здзейсніла самагубства, стрэліла сабе ў сэрца. Іх сын Герман, народжаны ў 1902 годзе, пазней таксама ўчыніць самагубства, не вытрымаўшы сораму за распрацаваную яго бацькам хімічную зброю і наступствы яе прымянення. Перш чым пачаць сваю ўласную навуковую працу, Герман працаваў у бацькі і ў Швейцарскай вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха разам з Георгам Лангам.

У 1933 годзе, нягледзячы на падтрымку нацыстаў, Габер вымушаны эміграваць у Англію, дзе нейкі час працаваў у Кембрыджскім універсітэце. Памёр у 1934 годзе ў швейцарскім Базелі, дзе і пахаваны ў сямейным склепе побач жонкі.

## Спасылкі 
* Біяграфія Ф. Габера на сайце электроннай бібліятэкі «Навука і тэхніка»
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* 
* «Габер» («») Біяграфічны фільм пра Фрыца Габера 
* Фатаграфіі з жыцця Фрыца Габера 
* Encyclopedia Britannica: Nobel Prizes — Fritz Haber 
* «Сінтэз аміяку са складальных яго элементаў» («») Нобелеўская лекцыя 2 чэрвеня 1920 года 
* Брэціслаў Фрыдрых () — кароткая біяграфія Фрыца Габера 

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Іўдзеі, якія прынялі хрысціянства
Фішэр

**Фішэр** — прозвішча англійскага (), нямецкага () альбо яўрэйскага () паходжання, у перакладзе азначае «рыбак», таксама тапонім.

## Прозвішча 
* Біргіт Фішэр — нямецкая спартсменка (веславанне на байдарках), шматразовая алімпійская чэмпіёнка.
* Віктар Фішэр — дацкі футбаліст.
* Герман Эміль Фішэр — нямецкі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1902).
* Джон Фішэр (1469—1535) — каталіцкі святы, біскуп.
* Джулі Фішэр — амерыканскі дыпламат.
* Дэбра Фішэр — амерыканскі астраном.
* Ёшка Фішэр — нямецкі палітык.
* Іаган Бернхард Фішэр фон Эрлах — аўстрыйскі архітэктар.
* Іосіф Залманавіч Фішэр (1919—1995) — фізік-тэарэтык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1959), прафесар (1960).
* Карл фон Фішэр — нямецкі архітэктар.
* Кэры Фішэр — амерыканская актрыса, сцэнарыст.
* Майкл Фішэр — брытанскі фізік.
* Ніла Фішэр — шведская футбалістка.
* Ойген Фішэр — нямецкі антраполаг.
* Роберт Джэймс Фішэр (*Бобі*) — адзін з самых яскравых і выбітных шахматыстаў.
* Рональд Фішэр — брытанскі палімат.
* Свен Фішэр — нямецкі біятланіст, чатырохразовы алімпійскі чэмпіён.
* Стэнлі Фішэр — амерыкана-ізраільскі эканаміст.
* Фрыц Фішэр — нямецкі біятланіст.
* Фрэнсіс Фішэр — амерыканская актрыса брытанскага паходжання.
* Хайнц Фішэр — аўстрыйскі палітык, прэзідэнт.
* Ханс Фішэр — нямецкі хімік-арганік, Нобелеўская прэмія па хіміі (1930).
* Эдманд Фішэр — амерыканскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1992).
* Эндру Фішэр — прэм’ер-міністр Аўстраліі.
* Эрнст Ота Фішэр — нямецкі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1973).
* Ян Фішэр — чэшскі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр.

## Тапонім 
* Фішэр (акруга)
## Гл.таксама 
* Рыбак, значэнні
Вальтэр Кон

**Вальтэр Кон** (, , Аўстрыя — , ЗША) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Разам з Джонам Поплам атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі (1998) за развіццё тэорыі функцыяналу шчыльнасці.

## Біяграфія 
Вальтэр Кон нарадзіўся 9 сакавіка 1923 года ў Вене ў яўрэйскай інтэлігенцкай сям'і. З дзяцінства Вальтэр вывучаў латынь і грэчаскую мову. Яго настаўнікам па фізіцы стаў асістэнт А. Эйнштэйна.

Пасля акупацыі Германіяй Аўстрыі Вальтэру з сястрой у рамках выратавальнай аперацыі «Кіндэртранспорт» удалося з'ехаць у Англію, пазней у Канаду. Паступіў ва Універсітэт Таронта. Па прычыне, што ў яго было нямецкае грамадзянства, яму не дазвалялася наведваць будынак факультэта хіміі і ён выбраў фізіку і матэматыку. Пасля вайны яго прыняла да сябе канадская сям'я, а крыху пазней яму была выдзелена стыпендыя на навучанне ў Гарвардскім універсітэце. Некалькі гадоў ён прапрацаваў ва ўніверсітэце Карнегі-Мелана, затым у Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега, дзе ён і стварыў тэорыю, за якую быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй.

## Літаратура 
* Koch W., Holthausen M. C. A Chemist's Guide to Density Functional Theory. 2-ed. — Wiley, 2001. — pp.&nbsp;293.

## Спасылкі 
* Старонка на сайце nobelprize.org

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Джон Попл

**Джон Попл** (;  — ) — брытанскі матэматык і хімік-тэарэтык. Стваральнік адной з найбольш папулярных квантава-хімічных праграм Gaussian. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1998) і медаля Коплі (2002) «за распрацоўку вылічальных метадаў квантавай хіміі». Лаўрэат прэміі Вольфа па хіміі (1992).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Алан Хігер

**Алан Хігер** (; ) — амерыканскі фізік і хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2000, сумесна з А. Макдыярмідам і Х. Сіракавам).

Скончыў універсітэт Небраска (бакалаўр, 1957) і Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі (доктар філасофіі, 1961). У 1962—1982 гадах працаваў у Пенсільванскім універсітэце. З 1982 года — прафесар фізікі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары, у 1982—1999 гадах дырэктар Інстытута палімераў і арганічных матэрыялаў. З 1999 года адначасова працуе ў розных камерцыйных кампаніях. Сумесна з Аланам Макдыярмідам і Хідэкі Сіракавам распрацаваў метады атрымання арганічных палімерных матэрыялаў, электраправоднасць якіх параўнальная з электраправоднасцю металаў.

## Літаратура 
* 
* Shirakawa H., McDiarmid A., Heeger A. Twenty-five Years of Conducting Polymers. // Chem. Commun. 2003. P. 1-4.

## Спасылкі 
* Старонка Алана Хігера на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Санта-Барбары  
* Аўтабіяграфія Алана Хігера на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Алан Хігер — біяграфія.

Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Вернер

**Ве́рнер** () — нямецкія імя і прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
### Прозвішча 
* Абраам Готлаб Вернер, нямецкі геолаг
* Альфрэд Вернер, швейцарскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1913).
* Антон фон Вернер, нямецкі мастак, майстар гістарычнага жанру
* Вендэлін Вернер, французскі матэматык
* Ёзэф Вернер (мастак)
* Карл Адольф Вернер, дацкі мовазнавец
* Кацярына Паўлаўна Вернер (нар. 1918) — беларускі і расійскі архітэктар.
* Ларс Вернер, шведскі палітык
* Тэадор Вернер (мастак)
* Цахарыяс Вернер, нямецкі паэт і драматург

### Імя 
* Вернер Арбер, швейцарскі мікрабіёлаг і генетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі (1978)
* Вернер фон Браўн, нямецкі канструктар ракетна-касмічнай тэхнікі, заснавальнік сучаснага ракетабудавання
* Вернер Карл Гейзенберг, нямецкі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскае прэміі па фізіцы (1932)
* Вернер Зомбарт, нямецкі эканаміст, сацыёлаг і гісторык
* Вернер Кольмаер, футбаліст зборнай каманды ФРГ
* Вернер Лібрых, футбаліст зборнай каманды ФРГ
* Вернер Форсман,  нямецкі хірург і уролаг
* Вернер фон Хейдэнстам, шведскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1916)
* Вернер Херцаг, нямецкі рэжысёр, сцэнарыст, акцёр
Джон Эрнст Уокер

**Джон Эрнст Уокер** () — англійскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1997). Дырэктар Данаўскага аддзела харчавання чалавека ў Медыцынскім даследчым савеце ў Кембрыджы.

## Біяграфія і навуковая праца 
Джон Эрнст Уокер нарадзіўся ў Галіфаксе і правёў дзяцінства ў сельскай мясцовасці. У 1964 годзе ён скончыў Каледж Святой Кацярыны Оксфардскага ўніверсітэта, а ў 1969 годзе ў гэтым жа ўніверсітэце зрабіў дысертацыю па пептыдных антыбіётыках. Пасля гэтага Уокер працаваў за мяжой: у ЗША ў Вісконсінскім універсітэце ў Мадысане (1969—1971) і ў Францыі ў Жыў-сюр-Івет і ў Інстытуце Пастэра (1971—1974). Затым Джон Уокер вярнуўся ў Англію, дзе пачаў працаваць у лабараторыі малекулярнай біялогіі Медыцынскага даследчага савета, аднаго з найважнейшых даследчых цэнтраў Вялікабрытаніі. У 1978 годзе ён стаў даследаваць мітахандрыяльныя мембранныя бялкі (па сутнасці гэта была АТФ-сінтаза). Уокер раскрыў ферментатыўны характар сінтэзу АТФ у клетцы. У 1997 годзе Уокер атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі за гэта адкрыццё разам з Полам Боерам.

Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Рыхард Марцін Вільштэтэр

**Рыхард Марцін Вільштэтэр**(; ,  — , ) — нямецкі хімік-арганік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1915) «за даследаванні фарбавальных рэчываў расліннага свету, асабліва хларафілу».

## Біяграфія 
Вільштэтэр нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і ў Карлсруэ. Тут жа ён пайшоў у школу, а пасля пераезду яго сям'і працягнуў вучыцца ў тэхнічнай школе ў Нюрнбергу. У 18 гадоў ён паступіў у Мюнхенскі ўніверсітэт з жаданнем займацца навукай, дзе і заставаўся на працягу наступных пятнаццаці гадоў. Вучыўся і працаваў на хімічным факультэце, дзе пад кіраўніцтвам Адольфа фон Баера атрымаў доктарскую ступень, а з 1894 года пачаў выкладчыцкую дзейнасць. Яго доктарская дысертацыя была прысвечана даследаванню структуры какаіну. Вільштэтэр працягнуў працаваць і даследаваць іншыя алкалоіды, некаторыя з якіх ён сінтэзаваў. У 1896 годзе быў прызначаны на пасаду выкладчыка, у 1902 годзе стаў экстраардынарным прафесарам.

У 1905 годзе ён пераехаў у Швейцарыю, каб стаць прафесарам Вышэйшай тэхнічнай школы Цюрыха, там жа працаваў на заводзе па вытворчасці хларафілу.

З 1912 года быў прафесарам хіміі ў Берлінскім універсітэце і дырэктарам аддзялення хіміі Таварыства кайзера Вільгельма, дзе вывучаў структуру пігментаў кветак і пладоў. У 1916 годзе ён вярнуўся ў Мюнхен у якасці пераемніка свайго настаўніка Баера. У 1920-х гадах Вільштэтэр даследаваў механізмы ферментатыўных рэакцый.

У 1924 кар'ера Вільштэтэра нечакана скончылася, калі ён падаў у адстаўку, выступаючы рэзка супраць палітыкі антысемітызму. У 1939 годзе ён эміграваў у Швейцарыю, дзе пражыў апошнія 3 гады свайго жыцця.

У 1942 годзе памёр ад сардэчнага прыступу.

## Спасылкі 
* Біяграфія Рыхарда Вільштэтэра на сайце Нобелеўскага камітэта
* Нобелеўская лекцыя Рыхарда Вільштэтэра

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Кавалеры Баварскага ордэна Максіміліяна «За дасягненні ў навуцы і мастацтве»
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Універсітэт імя Дж. Мак-Гіла

**Універсітэт імя Дж. Мак-Гіла** () — канадская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Манрэаль у правінцыі Квебек, Канада.

## Агульная характарыстыка 
Заснаваны каралеўскай граматай у 1821 годзе, універсітэт носіць імя Джэймса Мак-Гіла, шатландскага гандляра і рабаўладальніка, па завяшчанні якога ў 1813 годзе заснавана вучэльня. Універсітэт ажыццяўляе навучанне на англійскай мове. Галоўны кампус знаходзіцца на схіле гары Маўнт-Роял у цэнтры Манрэаля, а другі кампус знаходзіцца ў 30 кіламетрах на захад ад галоўнага кампуса на аднайменным востраве. Універсітэт з’яўляецца адным з двух сябраў Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў, размешчаных па-за межамі ЗША. Універсітэт прапануе ступені і дыпломы па больш чым 300 напрамках навучання.

Выпускнікі і выкладчыкі ўніверсітэта ўключаюць 12 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі і 148 стыпендыятаў Родса, а таксама 159 стыпендыятаў Лорана, 18 мільярдэраў, тры прэм’ер-міністры Канады, два генерал-губернатары Канады і 15 суддзяў Вярхоўнага суда Канады. Сярод выпускнікоў вучэльні таксама 9 лаўрэатаў прэміі "Оскар", 13 лаўрэатаў прэміі "Грэмі", 13 лаўрэатаў прэміі "Эмі", чатыры лаўрэаты Пулітцэраўскай прэміі і 121 алімпіец з больш чым 30 медалямі.

## Структура 
* Факультэт аграрных і экалагічных навук
* Факультэт мастацтваў
* Факультэт стаматалагічнай медыцыны і навук пра здароўе ротавай паражніны
* Факультэт адукацыі
* Факультэт інжынерыі
* Факультэт права
* Факультэт менеджменту
* Факультэт медыцыны і навук пра здароўе
* Факультэт прыродазнаўчых навук
* Школа музыкі
* Школа бесперапыннага навучання

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Канады
Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары

**Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Санта-Барбара ў штаце Каліфорнія, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары з'яўляецца часткай сістэмы Каліфарнійскага ўніверсітэта. Выводзячы свае вытокі з 1891 года, з незалежнага педагагічнага каледжа, ён далучыўся да папярэдніка сістэмы Каліфарнійскага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1909 годзе, а затым перайшоў у сістэму Каліфарнійскага ўніверсітэта ў 1944 годзе. Гэта трэцяя па велічыні ўстанова ва ўніверсітэцкай сістэме.

Кампус вучэльні знаходзіцца на беразе Ціхага акіяна, дзе раней знаходзілася авіябаза марской пяхоты часоў Другой сусветнай вайны. Універсітэт складаецца з трох бакалаўрскіх каледжаў і дзвюх школ магістратуры, якія прапануюць больш за 200 акадэмічных ступеняў і праграм навучання. Вучэльня класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэты з вельмі высокай даследчай актыўнасцю і разглядаецца як частка так званай грамадскай Лігі плючшу. Універсітэт мае 10 нацыянальных даследчых цэнтраў, у тым ліку Інстытут тэарэтычнай фізікі. Па дадзеных Нацыянальнага навуковага фонду ЗША, Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары выдаткаваў 235 мільёнаў долараў на даследаванні і распрацоўкі ў 2018 годзе, заняўшы 100-е месца ў ЗША па гэтым паказчыку. Універсітэт быў абраны ў Асацыяцыю амерыканскіх універсітэтаў у 1995 годзе.

Універсітэт налічвае 6 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, 1 медаліста Філдса, 39 членаў Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, 27 членаў Нацыянальнай інжынернай акадэміі ЗША і 34 члена Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук. Прафесарска-выкладчыцкі склад таксама ўключае ў сябе двух лаўрэатаў прэміі Оскар і прэміі Эмі і атрымальнікаў Прэміі тысячагоддзя ў галіне тэхналогій, Нацыянальнага медаля за тэхналогіі і інавацыі і Прэміі за прарыў у галіне фундаментальнай фізікі.

## Структура 
* Каледж крэатыўных студый
* Каледж інжынерыі
* Каледж літаратуры і навукі
* Школа экалагічных навук і менеджменту
* Школа ажукацыі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Каліфорнія
 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Каліфорніі
Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта
Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега

**Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Сан-Дыега ў штаце Каліфорнія, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Заснаваны ў 1960 годзе побач з раней існуючым інстытутам акіянаграфіі, Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега з'яўляецца самай паўднёвай з 10 ўстаноў сістэмы Каліфарнійскага ўніверсітэта і прапануе больш за 200 праграм вышэйшай адукацыі, у якіх навучаюцца 33 тысячы будучых бакалаўраў і амаль 10 тысяч магістраў. Універсітэт займае 881 га недалёка ад узбярэжжа Ціхага акіяна, а галоўны кампус размяшчаецца прыкладна на 466 га.

Універсітэт складаецца з 12 прафесійных школ, а таксама 8 студэнцкіх каледжаў-інтэрнатаў. Ва ўніверсітэце працуюць 19 даследчых падраздзяленняў, а таксама 8 даследчых падраздзяленняў Школы медыцыны, шэсць даследчых цэнтраў у Інстытуце акіянаграфіі і інш. Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега таксама цесна звязаны з некалькімі рэгіянальнымі даследчыцкімі цэнтрамі. Ён класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю. Нацыянальны навуковы фонд ЗША паставіў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега на 7-е месца сярод амерыканскіх універсітэтаў па выдатках на даследаванні і распрацоўкі ў 2021 годзе з 1,42 мільярда долараў.

Універсітэт уваходзіць у так званую Грамадскую Лігу плюшчу. Выкладчыкі, даследчыкі і выпускнікі Каліфарнійскага універсітэта ў Сан-Дыега атрымалі 27 Нобелеўскіх прэмій, а таксама 3 медалі Філдса, 8 нацыянальных медалёў навукі, 8 стыпендый Макартура і 3 Пулітцэраўскія прэміі. Акрамя таго, з цяперашніх выкладчыкаў 29 былі абраны ў Нацыянальную інжынерную акадэмію ЗША, 70 — у Нацыянальную акадэмію навук ЗША і 110 — у Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук.

## Структура 
* Інстытут акіянаграфіі
* Школа медыцыны
* Медыцынскі цэнтр
* Школа інжынерыі
* Школа менеджменту
* Школа міжнародных адносін і ціхаакіянскіх даследаванняў
* Суперкамп'ютарны цэнтр
* Цэнтр амерыкана-мексіканскіх даследаванняў
* Інстытут глабальных канфліктаў і супрацоўніцтва
* Інстытут Амерык
* Школа фармацыі і фармацэўтычных навук
* Каліфарнійскі інстытут тэлекамунікацый і інфармацыйных тэхналогій
* Цэнтр даследаванняў у галіне вылічальнай тэхнікі і мастацтваў
* Міждысцыплінарны цэнтр мастацтвазнаўства, архітэктуры і археалогіі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Каліфорнія
 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Каліфорніі
Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта
Джордж Ола

**Джордж Эндру Ола** (, ;  — ) — амерыканскі хімік венгерскага паходжання. Унёс асаблівы ўклад у вывучэнне ўтварэння «некласічных» гіпервалентных карбакатыёнаў праз суперкіслоты. Атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі (1994). Пазней атрымаў Медаль імя Прыстлі - найвышэйшую ўзнагароду Амерыканскага хімічнага таварыства. Падчас Другой Сусветнай вайны ён быў выратаваны лютэрнаскім пастарам Габарам Стэла.

## Літаратура 
* George A. Olah, Alain Goeppert, G.K. Surya Prakash, *Beyond Oil and Gas: The Methanol Economy*, Angewandte Chemie International Edition Volume 44, Issue 18, Pages 2636—2639, 2005

## Спасылкі 
* Methanol as an alternative fuel Радыёзапіс дыскусіі з Джорджам Ола на National Public Radio.
* My Search for Carbocations and Their Role in Chemistry Nobel Lecture, December 8, 1994 by George A. Olah
* The Institute for the Analysis of Global Security 
* Вебсайт нобелеўскай прэміі 

Катэгорыя:Хімікі ЗША
Марыа Маліна

**Мáрыа Маліна** (; , , Мексіка — , , Мексіка) — мексіканскі хімік, адзін з найбольш вядомых даследчыкаў азонавых дзірак, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за работы аб ролі газападобных галагенаалканаў у памяншэнні азонавага пласта Зямлі. Ён падзяліў прэмію з Шэрвудам Роўландам і Паўлем Крутцэнам. Ён — адзін з трох лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі з Мексікі, разам з Альфонса Гарсіяй Роблесам і Актавіа Пасам.

## Біяграфія 
Марыа Маліна скончыў прыватную школу *Institut auf dem Rosenberg* у Швейцарыі, затым Нацыянальны аўтаномны ўніверсітэт Мексікі ў 1965 годзе са ступенню бакалаўра ў хімічнай інжынерыі, далей да 1967 года вучыўся ва Універсітэце Фрайбурга (Фрайбург), а ў 1972-м скончыў дысертацыю па хіміі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Працуючы ў Каліфарнійскім універсітэце ў Ірвайне, Маліна і Шэрвуд Роўланд паказалі небяспеку ўздзеяння галагеналканаў на азонавы пласт у стратасферы. З 2004 года Маліна працуе ў Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Таронцкі ўніверсітэт

**Таронцкі ўніверсітэт** () — канадская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Таронта ў правінцыі Антарыа, Канада.

## Агульная характарыстыка 
Ён быў заснаваны каралеўскай граматай у 1827 годзе як Каралеўскі каледж, першая вышэйшая навучальная ўстанова ў Верхняй Канадзе. Першапачаткова кантраляваны Царквой Англіі, універсітэт прыняў сваю цяперашнюю назву ў 1850 годзе пасля таго, як стаў свецкай установай.

У адрозненне ад большасці паўночнаамерыканскіх устаноў, універсітэт у Таронта з'яўляецца калегіяльным універсітэтам з мадэллю, якая нагадвае Кембрыджскі ўніверсітэт і Оксфардскі ўніверсітэт у Вялікабрытаніі. Ён складаецца з 11 каледжаў, кожны з якіх мае значную аўтаномію ў фінансавых і інстытуцыйных пытаннях і значныя адрозненні ў характары і гісторыі. Універсітэт прапануе больш за 700 праграм для бакалаўраў і 200 для магістратуры.

Універсітэт стаў цэнтрам даследаванняў інсуліну і ствалавых клетак, радзімай першага штучнага кардыёстымулятара і месцам першай паспяховай трансплантацыі лёгкіх і нерваў. Ва ўніверсітэце таксама быў створаны першы электронны мікраскоп.

Выпускнікі ўніверсітэта ўключаюць пяць прэм'ер-міністраў Канады, трох генерал-губернатараў Канады, дзевяць замежных кіраўнікоў дзяржаў. Па стане на 2019 год 12 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, шэсць лаўрэатаў прэміі Цьюрынга, 94 стыпендыяты Родса і адзін уладальнік медаля Філдса былі звязаны з універсітэтам.

## Структура 
### Устаноўчыя каледжы 
* Ініскі каледж
* Новы каледж
* Універсітэцкі каледж
* Вудсуортскі каледж

### Тэалагічныя каледжы 
* Нокскі каледж
* Рэгіскі каледж
* Уікліфскі каледж

### Федэратыўныя каледжы 
* Свята-Міхайлаўскі каледж
* Ларэтанскі каледж
* Троіцкі каледж
* Каледж Святой Хільды
* Універсітэт Вікторыі
* Каледж Эмануэль

### Каледж паслядыпломнага навучання 
* Каледж Мэсі

## Некаторыя вядомыя выпускнікі 
* Фрэдэрык Грант Бантынг, канадскі фізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1923 годзе
* Вайра Віке-Фрэйберга, 6-ы прэзідэнт Латвіі
* Эн Карсан, канадскі элініст

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Канады
Нажан-ле-Ратру

**Нажан-ле-Ратру** () — камуна ў французскім дэпартаменце Эр і Луар, у рэгіёне Цэнтр — Даліна Луары. Насельніцтва —  (2008).

Адлегласць да Парыжа — 130 км, да Арлеана — 95 км.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Густаў Лебон (1841—1931) — французскі сацыёлаг, антраполаг і публіцыст.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эр і Луар
Густаў Лебон

**Густаў Лебон** (; , Нажан-ле-Ратру — ) — французскі сацыёлаг, антраполаг і публіцыст, адзін з заснавальнікаў сацыяльнай псіхалогіі. Доктар медыцыны.

## Біяграфічныя звесткі 
Атрымаў класічную адукацыю ў г. Тур. Скончыў Парыжскі ўніверсітэт (1886).

Даследаваў псіхалагічныя дэтэрмінанты этнічных канфліктаў і цыклічны характар развіцця цывілізацый, ролю псіхічных фактараў (эмоцый, пачуццяў, вераванняў і інш.) у гістарычным працэсе («Псіхалагічныя законы эвалюцыі народаў», 1894; «Эвалюцыя сучаснага свету», 1927). Аўтар адной з першых тэорый масавага грамадства.

## Светапогляд 
Атаясамліваў масу з натоўпам, у якім індывіды трацяць пачуццё адказнасці і апынаюцца ва ўладзе ірацыянальных пачуццяў, паколькі імі кіруе закон «духоўнага адзінства натоўпу». Увёў класіфікацыю натоўпаў, падзяляючы іх на аднародныя (класы, секты, касты) і разнародныя (вулічны натоўп, парламенцкія сходы і інш.). Прадказваў наступленне «эры мас» і звязаны з гэтым упадак культуры і духоўнасці грамадства («Псіхалогія натоўпу», 1895). Выступаў супраць усіх форм сацыяльнай роўнасці і рэвалюцый, дасягаенні цывілізацыі звязваў з вынікамі дзейнасці эліты, асабістымі інтэлектуальнымі здольнасцямі і прадукцыйнай творчай працай асобы.

## Літаратура 
* Дубянецкі Э. Лебон // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.

Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Антраполагі Францыі
Катэгорыя:Псіхолагі Францыі
Катэгорыя:Сацыёлагі Францыі
Катэгорыя:Гісторыкі Францыі
Катэгорыя:Сацыяльная псіхалогія
Катэгорыя:Расізм
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Універсітэт П’ера і Марыі Кюры

**Універсітэт П’ера і Марыі Кюры — Парыж 6** (Université Pierre et Marie Curie або UPMC — Paris Universitas або Універсітэт Парыж 6) — французскі ўніверсітэт, асноўны праваспадкаемца факультэта прыродазнаўчых навук Парыжскага ўніверсітэта. Універсітэт П’ера і Марыі Кюры ў цяперашні час з’яўляецца самым вялікім навукова-медыцынскім комплексам у Францыі. Ён мае 180 лабараторый, большасць з якіх асацыяваны з CNRS. У 2010 годзе ўніверсітэт заняў 39 месца ў акадэмічным рэйтынгу ўніверсітэтаў свету. Размешчаны ў кампусе Жусье, станцыя метро «Жусье».

У 2018 годзе ўвайшоў у склад новага Універсітэта Сарбона.

## Гісторыя 
Гісторыя ўніверсітэта пачынаецца ў 1901 годзе, калі быў створаны факультэт прыродазнаўчых навук. Сучасны ўніверсітэт заснаваны ў 1971 годзе на базе факультэта прыродазнаўчых навук. У 1974 афіцыйна атрымлівае назву «Універсітэт П’ера і Мары Кюры». У 1990 годзе да ўніверсітэта далучаюць інстытут імя Анры Пуанкарэ, у 2001 годзе — Інстытут астрафізікі Парыжа, у 2005 годзе створаны інстытут па навучанні дактароў навук і політэхнічная школа пры ўніверсітэце.

У 1946 было прынята рашэнне пабудаваць кампус ў Парыжы на месцы Ле-аль-о-вэн (фр. Les halles aux vins). Гэтае месца было абрана ў тым ліку з-за таго, што раней там размяшчалася абацтва Святога Віктора, заснаванае Гільёмам з Шампо. У 1959 годзе праходзіць інаўгурацыя кампуса і ён атрымлівае назву Жусье ў гонар французскага батаніка Антуана Ларана дэ Жусье. Планавалася пабудаваць кампус ў тры этапы для 20 000 студэнтаў, але ў пачатку 1970-х рэальная колькасць студэнтаў перавысіла на 10 000 чалавек першапачатковыя планы і было вырашана не праводзіць трэці этап.

## Структура 
У склад універсітэта ўваходзяць 7 факультэтаў і 5 інстытутаў.

## Факультэты 
* Факультэт медыцыны імя П’ера і Мары Кюры
* Факультэт хіміі
* Факультэт фізікі
* Факультэт інжынерыі
* Факультэт матэматыкі
* Факультэт біялогіі
* Факультэт навакольнага асяроддзя, біяразнастайнасці і зямлі

### Інстытуты 
* Інстытут астрафізікі Парыжа
* Інстытут імя Анры Пуанкарэ
* Інстытут па падрыхтоўцы дактароў навук
* Політэхнічны інстытут пры ўніверсітэце
* Інстытут статыстыкі ўніверсітэта Парыжа

## Вядомыя выпускнікі 
* Сузана Эркулана-Оўзель — бразільская вучоная-нейрабіёлаг

## Гл. таксама 
* Адукацыя ў Францыі
* Сарбона

## Спасылкі 
* 
* Універсітэт П’ера і Мары Кюры

Катэгорыя:Універсітэты Парыжа
Катэгорыя:Універсітэты Францыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Францыі
Юліус Лотар фон Меер

**Юліус Лотар фон Меер** (; , Фарэль — , Цюбінген) — нямецкі хімік, замежны член-карэспандэнт Пецярбургскай акадэміі навук з 1890 года. Разам з Дз. І.Мендзялеевым лічыцца стваральнікам перыядычнай сістэмы элементаў.

## Біяграфія 
Скончыў Вюрцбургскі ўніверсітэт (доктар медыцыны, 1854). Вывучаў натуральныя навукі ва ўніверсітэтах Гайдэльберга (дзе працаваў у лабараторыі Р. Бунзена), Кёнігсберга і Брэслаў (доктар філасофіі, 1858). З 1859 выкладаў ва ўніверсітэце Брэслаў, у 1866—1868 гадах у Лясной акадэміі ў Нейштат-Эбервальдзе. У 1868—1876 гадах прафесар ва ўніверсітэце Карлсруэ, з 1876 ў Цюбінгенскім універсітэце. У 1860 годзе прыняў удзел у Міжнародным кангрэсе хімікаў у Карлсруэ, на якім абмяркоўваліся вызначэнні асноўных паняццяў хіміі.

## Зноскі 
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Хімікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Выпускнікі Вюрцбургскага ўніверсітэта
Эндру Джон Уайлс

**Сэр Эндру Джон Уайлс** (, нар.  года, Кембрыдж, Вялікабрытанія, рыцар-камандор Ордэна Брытанскай Імперыі з 2000) — англійскі і амерыканскі матэматык, прафесар матэматыкі Прынстанскага ўніверсітэта, загадчык кафедры матэматыкі, член навуковага савета Інстытута матэматыкі Клэя. Атрымаў навуковую ступень бакалаўра ў 1974 годзе ў каледжы Мёртан Оксфардскага ўніверсітэта. Навуковую кар’еру пачаў летам 1975 пад кіраўніцтвам прафесара Джона Коўтса ў каледжы Клэр Кембрыджскага ўніверсітэта, дзе і атрымаў ступень доктара. У перыяд з 1977 па 1980 Уайлс займаў пасады малодшага навуковага супрацоўніка ў каледжы Клэр і дацэнта ў Гарвардскім універсітэце. Сумесна з Джонам Коўтсам ён працаваў над арыфметыкай эліптычных крывых з комплексным памнажэннем метадамі тэорыі Івасавы. У 1982 годзе Уайлс пераехаў з Вялікабрытаніі ў ЗША.

Адной з галоўных падзей у яго кар’еры стаў доказ Вялікай тэарэмы Ферма і выяўленне тэхнічнага метаду, які дазволіў скончыць доказ з дапамогай яго былога аспіранта, Рычарда Тэйлара, у 1994 годзе. Працаваць над тэарэмай Ферма ён пачаў летам 1986 года пасля таго, як Кен Рыбет даказаў гіпотэзу аб сувязі паўстабільных эліптычных крывых (асобнага выпадку тэарэмы Таніямы — Сімуры) з тэарэмай Ферма. Асноўная ідэя аб такой сувязі належыць нямецкаму матэматыку Герхарду Фраю.

## Гл. таксама 
* Тэарэма Таніямы — Сімуры
* Вялікая тэарэма Ферма
* Эліптычная крывая

Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Сёгун

[thumb|right|290px|[Мінамота но-Ёрытома, першы сёгун Камакурскага сёгуната]]
**Сёгу́н** () — у японскай гісторыі так называліся людзі, якія рэальна (у адрозненне ад імператарскага двара ў Кіота) кіравалі Японіяй вялікую частку часу з 1192 да перыяду Мэйдзі, які пачаўся ў 1868 годзе. Урад сёгуна называўся **бакуфу** (幕府) (слова бакуфу азначае «намётавы лагер» у сэнсе месца размяшчэння палкаводца). Дзяржаўны лад, пры якім вярхоўная ўлада належала сёгуну, пазначаецца як **сёгунат**.

## Этымалогія 
Слова «сёгун» — гэта запазычанае з кітайскай мовы слова «цзянцзюнь» (将军, jiāngjūn, 'генерал'). «Цзян» («сё») па-кітайску азначае «трымаць у руцэ», «кіраваць», а «Цзюнь» («гун») — «войска», «армія». Такім чынам, «сёгун» — гэта «палкаводзец», «камандуючы». Паводле «Японскай гістарычнай энцыклапедыі» («кокусі дайдзітэн»), паняцце «сёгун» вызначаецца як «палкаводзец, які па загадзе Імператара ставіцца на чале войска, якое падаўляе бунт або уціхамірвае варвараў».

Аднак у больш позні час «сёгун» — гэта не проста тытул палкаводца, часова пастаўленага на чале якой-небудзь арміі, а скарачэнне ад больш шматслоўнага тытула — сэйі-тайсёгун (征夷大将軍). Слова тайсёгун («галоўнакамандуючы») першапачаткова азначала палкаводца, камандуючага трыма войскамі, кожнае з іх кіравалася простым сёгунам, але пасля пачало пазначаць любога камандзіра, які стаяў на чале самастойна дзеючай арміі. Што ж тычыцца вызначэння сэйі, то *сэй* азначае «біць», «караць», а і (夷) — гэта «чалавек, узброены лукам» (у гэтым кандзі можна разгледзець чалавека з нацятым лукам), гэта значыць «дзікун», "варвар ". Японцы пазначалі гэтым іерогліфам эдзо (яны ж эмісі або эбісу) — дзікія плямёны, якія жылі на паўночным усходзе Японіі. Паходы супраць паўночна-ўсходніх варвараў пачаліся ў Японіі яшчэ ў глыбокай старажытнасці, пры імператары Кэйко (71-130 гады). У VIII стагоддзі з’явілася афіцыйнае званне сэйі-тайсёгун; яно прысвойвалася палкаводцу, якому даручалася ўзначаліць паход супраць паўночна-усходніх варвараў. Упершыню гэтае званне было прысвоена ў 794 годзе Атома но Атамара. Да пачатку X стагоддзя эдзо былі моцна аслабленыя і перасталі пагражаць дзяржаве; паходы супраць іх спыніліся, і прызначаць сэйі-тайсёгунаў перасталі. На працягу некаторага часу гэта званне не выкарыстоўвалася, аднак праз некаторы час яно зноў паўстала, набыўшы зусім іншы сэнс.

## Літаратура 
* Wolfgang Schwentker: Die Samurai. CH Beck, München 2003. ISBN 3-406-47988-X
* 

Катэгорыя:Гісторыя Японіі
Катэгорыя:Тытулы Японіі
*
Рыбасома

thumb|right|Рыбасома
**Рыбасома** — немембранная арганела клеткі ўсіх жывых арганізмаў, якая складаецца з РНК і бялку; элементарны апарат сінтэзу бялковых малекул. Падзяляюцца на цытаплазматычныя і мітахандрыяльныя. Асноўная функцыя рыбасомы — зборка бялковых малекул з амінакіслот, якія дастаўляюцца малекуламі транспартных РНК (тРНК).

Вельмі малыя (15—30 нм), змяшчаюцца як у эўкарыятычных клетках, так і ў клетках пракарыёт (бактэрый). Колькасць рыбасом у розных тыпах клетак складае ад некалькіх тысяч да мільёнаў.

Рыбасома складаецца з дзвюх субадзінак — вялікай і малой. Кожная субадзінка ўяўляе сабой комплекс рыбасомных РНК (рРНК) з бялкамі. Субадзінкі рыбасом фарміруюцца ў ядры, а затым праз ядзерныя поры выходзяць у цытаплазму. На рыбасомах ажыццяўляецца зборка малекул бялкоў з амінакіслот.

Вялікія і малыя субадзінкі рыбасом размяшчаюцца ў цытаплазме асобна адна ад другой і аб'ядноўваюцца толькі для сінтэзу бялку. Ініцыятарам зборкі рыбасомы з'яўляецца малекула інфармацыйнай (матрычнай) РНК (іРНК, мРНК), якая змяшчае інфармацыю аб структуры таго бялку, які трэба сінтэзаваць.

Сфарміраваныя рыбасомы могуць знаходзіцца ў свабодным стане ў гіялаплазме або прымацоўвацца да паверхні эндаплазматычнай сеткі ці ядра. Свабодныя рыбасомы сінтэзуюць бялкі, неабходныя для патрэб самой клеткі. Рыбасомы, прымацаваныя да эндаплазматычнай сеткі і абалонкі ядра, сінтэзуюць бялкі, прызначаныя для вывядзення з клеткі, а таксама розныя мембранныя бялкі.

## Літаратура 
* 
* Біялогія: падруч. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / пад рэд. М. Д. Лісава; пер. з рус. мовы В. К. Раманцэвіч. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2014. — 270 с.: іл. ISBN 978-985-03-2169-5

Катэгорыя:Арганелы
Катэгорыя:РНК
Катэгорыя:Біясінтэз бялку
Даўгаполле

**Даўгапо́лле** () — аграгарадок (да 2009 — вёска) у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. За 17 км на паўночны захад ад Гарадка, за 55 км ад Віцебска, на рацэ Чарнаўцы. Адміністрацыйны цэнтр Даўгапольскага сельсавета.

## Гісторыя 
Згадваецца з XVI стагоддзя як мястэчка ў Віцебскім павеце Віцебскага ваяводства Вялікага княства Літоўскага. З 1772 года ў Расійскай імперыі. Вёска і маёнтак ва ўладанні І. Міляховіча, пасля яго смерці ў ведамстве Гарадоцкай дваранскай апекі. У XIX стагоддзі вёска і маёнтак перайшлі ва ўласнасць памешчыкаў Піяраў. У 1834 годзе ў маёнтку 427 сялянскіх душ, працавалі 2 карчмы, Свята-Міхайлаўская царква.
 

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна
Станіслаў са Шчэпанава

**Станіслаў з Шчэпанава** (, , Шчэпанаў — , ) — кракаўскі біскуп, быў забіты польскім каралём Баляславам II Смелым і прылічаны каталіцкай царквой да святых мучанікаў.

## Біяграфія 
Станіслаў быў сынам польскага двараніна, доўгачаканым першынцам, якога бацька, паводле абяцання, з дзяцінства рыхтаваў на служэнне Богу. Станіслаў стаў святаром і канонікам у саборы Кракава, праславіўся як прапаведнік і ў 1072 годзе быў абраны мясцовым біскупам. Сталіца Польшчы тады знаходзілася ў Гнезна, і, калі польскі кароль Баляслаў II зняславіў сябе згвалтаваннем адной дваранкі, архібіскуп Гнезна павінен быў бы асудзіць караля. Але ўсе прамаўчалі, акрамя Станіслава. Калі аднойчы кароль прыйшоў у сабор, дзе служыў біскуп, малітвы былі адразу спыненыя. Разгневаны кароль спярша паслаў слуг забіць Станіслава, калі ж тыя адмовіліся, засек яго сам. Рымскі Папа Рыгор VII наклаў на Польшчу інтэрдыкт.

## Спасылкі 
* Кананізацыйная була Рымскага Папы Інакенція IV 

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Польшчы
Катэгорыя:Мучанікі
Катэгорыя:Біскупы кракаўскія
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XI стагоддзя
Нішча

**Нішча** — тапонім

* Нішча — рака ў Пскоўскай вобласці Расіі і Віцебскай вобласці Беларусі
* Нішча — возера ў Себежскім раёне Пскоўскай вобласці
Джэймс Артур Ловел

**Джэймс Артур Ловел** (;  — ) — астранаўт ЗША. Здзейсніў чатыры касмічныя палёты.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Ваенна-марской акадэміі ЗША. З 1952 года служыў лётчыкам-знішчальнікам на базе марской авіяцыі Pensacola.

У 1962 годзе залічаны ў групу астранаўтаў НАСА. Быў членам экіпажаў наступных касмічных караблёў:
* «Джэміні-7», 4 — 18 снежня 1965 года — другі пілот;
* «Джэміні-12», 11 — 15 лістапада 1966 года — камандзір;
* «Апалон-8», 21 — 27 снежня 1968 года, першы палёт да Месяца з выхадам на селенацэнтрычную арбіту — пілот каманднага модуля;
* «Апалон-13», 11 — 17 красавіка 1970 года, праз аварыю, якая адбылася падчас палёту, пасадка на Месяц была адменена — камандзір.

Агульны час знаходжання Ловела ў космасе складае 715 гадзін, 4 хвіліны і 57 секунд.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выпускнікі Вісконсінскага ўніверсітэта ў Мадысане
Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-марской акадэміі ЗША
Катэгорыя:Ваенныя ЗША
Катэгорыя:Лётчыкі-выпрабавальнікі ЗША
Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»
Рыбец

**Рыбе́ц, рыбец звычайны**, **сырць** (*Vimba vimba*) — рыба з сямейства карпавых. Народныя назвы: *цырта*, *падусва*.

## Апісанне 
Дасягае даўжыні 50 см і масы 3 кг, максімальны ўзрост — 17 гадоў. Цела ўмерана падоўжанае, злёгку сціснутае з бакоў, укрытае адносна буйной шчыльнай луской. У бакавой лініі 56-64 лускавінкі. Паміж галавой і спінным плаўніком свабоднае ад лускі паглыбленне, раўчук, за спінным плаўніком укрыты лускою кіль (паміж брушнымі і анальным плаўнікамі без лускі). Плаўнікі жаўтаватага колеру. Спінны плаўнік кароткі, з 3 простымі і 8-10 разгалінаванымі прамянямі. Анальны плаўнік падоўжаны, мае 3 простыя промні і 17-21 разгалінаваныя. Галава падоўжаная. Рот ніжні, высоўны, паўмесяцавы, рыла з мясістым прыдаткам. Афарбоўка цела серабрыстая, у перыяд нерасту спіна і бакі цямнеюць, парныя плаўнікі чырванеюць, у самцоў з'яўляюцца эпітэліяльныя бугаркі. 

## Пашырэнне 
|thumb|left|Рыбец на паштовай марцы Беларусі
Пашыраны ў басейнах Паўночнага, Балтыйскага, Азоўскага, Чорнага і Каспійскага мораў. У Беларусі ёсць у рэках басейнаў Нёмана, Дняпра, Заходняй Дзвіны і Заходняга Буга.

## Асаблівасці біялогіі 
Полавай спеласці дасягае ва ўзросте 4 гадоў. Размнажаецца ў рэках. Нерастуе ў маі пры тэмпературы 17—19 °C. Корміцца доннымі беспазваночнымі, лічынкамі насякомых, ракападобнымі, часам дробнай рыбай. 

## Выкарыстанне 
Аб'ект промыслу і развядзення. Мяса белае і вельмі смачнае, у вэнджаным выглядзе высока цэніцца. 

## Ахоўны статус 
Рыбец занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь (з 1981 г.), Чырвоную кнігу Польшчы, Дадатак III Бернскай канвенцыі.

## Літаратура 
* 
* *Жукаў П. І* Рыбец // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Фрэнк Борман

**Фрэнк Фрэдэрык Борман** (; нар. , Гэры, штат Індыяна) — астранаўт НАСА у адстаўцы, інжынер. У якасці камандзіра экіпажа «Апалона-8», здзейсніў першы пілатуемы аблёт Месяца, стаў адным з 24 чалавек, якія даляцелі да спадарожніка Зямлі.

## Прафесійная дзейнасць 
У 1957 годзе, застаючыся на ваеннай службе, Борман стаў дацэнтам тэрмадынамікі і механікі вадкасці ў Ваеннай акадэміі ЗША.

З пачатку 1969 па чэрвень 1986 працаваў у авіякампаніі *Eastern Airlines*. Пачынаў з пасады кансультанта, але ўжо ў снежні 1970 прызначаны віцэ-прэзідэнтам аператыўнай групы. З ліпеня 1974 абраны ў савет дырэктараў як выканаўчы віцэ-прэзідэнт (генеральны менеджар вытворчасці). З траўня 1975 — прэзідэнт і галоўны аперацыйны дырэктар. Са снежня 1975 — галоўны выканаўчы дырэктар. Са снежня 1976 — старшыня савета дырэктараў.

У 1986 годзе стаў віцэ-старшынёй і дырэктарам *Texas Air Corp*. ў Х'юстане. У 1988 годзе прызначаны кансультантам па маркетынгу кампаніі *Aerospatiale General Aviation* у Тэхасе і галоўным выканаўчым дырэктарам карпарацыі *Patlex Corp.* у Каліфорніі.

Агульны налёт да моманту залічэння ў атрад астранаўтаў складаў каля 6000 гадзін.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Павел Раманавіч Паповіч

**Павел Раманавіч Паповіч** (, Узін, Белацаркоўскі раён, Кіеўская вобласць, УССР — , Гурзуф, Крым, Украіна) — савецкі касманаўт. Лётчык-касманаўт СССР. Двойчы Герой Савецкага Саюза (1962, 1974). Пілот касмічнага карабля «Усход-4»; камандзір касмічнага карабля «Саюз-14», лётчык-касманаўт СССР № 4. Пазыўны — «Беркут».

## Узнагароды 
Званне Ганаровага грамадзяніна г. Полацка прысвоена ў 1962 г.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Полацка
Катэгорыя:Асобы на марках