Нямецкая мова

**Няме́цкая мова** (ням. , вымаўляецца: ; *deutsche Sprache*, вымаўляецца: ) — індаеўрапейская мова, адносіцца да германскіх моў (заходняя група).

Афіцыйная мова Германіі, Аўстрыі, Ліхтэнштэйна, адна з афіцыйных моў Швейцарыі, Люксембурга, Бельгіі і Еўрапейскага саюза.

## Гісторыя нямецкай мовы 
Мова, ад якой пайшлі ўсе германскія дыялекты, называецца прагерманскай. Гэта адно з адгалінаванняў праіндаеўрапейскай мовы. Яе прарадзіма — тэрыторыі паўднёвай Скандынавіі, Даніі і паўночнай Германіі, дзе пачалі гаварыць на прагерманскай мове каля 500—600 года да н. э.

У сярэднія вякі адбываецца фарміраванне фанетыкі і марфалогіі, лексічнага строю і сінтаксісу сярэдневерхненямецкай, а за ёю — .

Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць . Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад Бібліі Марціна Лютэра, творчасць Іагана Вольфганга фон Гётэ, Фрыдрыха Готліба Клопштака і Іагана Крыстафа Готшэда, мовазнаўчыя працы , братоў Грым і Конрада Дудэна.

Сучасная  ўзнікла на аснове верхненямецкіх дыялектаў. У адрозненне ад яе асобныя  (напрыклад, ніжненямецкія ці ), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць.

У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя , сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу. Выдзяляюць наступныя ступені.

### Мовы старажытных германцаў 
 (962 год).]]
Германскія плямёны, якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж Эльбай і Одэрам, у Ютландыі і на поўдні Скандынавіі, паходзілі ад індаеўрапейскіх народаў, якія перакачавалі ў Еўропу. Іх мова, якая адасобілася ад іншых індаеўрапейскіх моў у выніку , стала асноваю моў германцаў. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — кельтаў, а пазней і рымлян).

У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні франкаў, саксаў, , алеманаў і бавараў, мовы якіх сталі асновай сучасных франкскіх, , ,  і баварскіх дыялектаў. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай Меравінгаў (паходы Хлодвіга), а пазней і Каралінгаў (заваяванні Карла Вялікага). Створаная Карлам імперыя, якая ахоплівала землі сучасных Францыі, Італіі і Германіі, у 843 годзе была падзелена яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку Рэйна ад раманскіх народаў Галіі і Апенінскага паўвострава.

### Старажытнаверхненямецкая мова 
У VIII ст. у выніку  пачынаецца выдзяленне верхненямецкай мовы. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст., ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на старажытнаверхненямецкай. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад , франкі і саксы гаварылі на . У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у  і ).

Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню лацінскага пісьма ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з хрысціянскім культам. Сама лацінская мова яшчэ доўга заставалася моваю навукі і адукацыі ў нямецкіх землях.

### Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час 
Усходне-Франкскае каралеўства было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст., г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова  утворана ад прыметніка *diutisc* (, ) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае *theodisce* (*theodisca lingua*) з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія. У другой палавіне IX ст. у  сустракаецца *thiufrenkiska zunga*, як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. *diu diutisca zunge* сустракаецца ў  як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа *diutisc* сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя.

У адрозненне ад сваіх раманскіх і славянскіх суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго сярэдневякоўя існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных . Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання сярэдневерхненямецкай мовы абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды позняга сярэдневякоўя і пазней — Адраджэння.

 (партрет работы Лукаса Кранаха Старэйшага, 1526).]]

У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі Эльбы, атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы.

У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, літаратурная форма якіх заснавана на дыялекце сталіцы,  прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж сярэдне- і верхненямецкімі дыялектамі і лічыцца мясцовай толькі ў Гановеры. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах  і школьнай адукацыі ў час Рэфармацыі. У эпоху росквіту Ганзы па ўсёй паўночнай Германіі панавалі ніжненямецкія дыялекты і нідэрландская мова. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты.

У 1521 годзе Марцін Лютэр пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову Новы, а ў 1534 годзе — Стары Запавет, што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст., паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць . Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі.

### Станаўленне новаверхненямецкай мовы 
Вялікае значэнне для  мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай мастацкай літаратуры. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст., калі нармалізуюцца граматычная сістэма, стабілізуецца арфаграфія, ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца арфаэпічныя нормы. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з французскай і славянскіх моў.

Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся  (1781) і браты Грым (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы Конраду Дудэну, які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы». У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на , але з 1956 года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў .

Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады Адольфа Гітлера на чале нацыянал-сацыялістычнай партыі мова стала сродкам актыўнай прапаганды, у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як  — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і . Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў  пранікаюць словы з рускай мовы. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі , што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць Інтэрнэт і СМІ, якія паскараюць працэсы запазычання.

### Сучасная рэформа правапісу 
 — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.]]
1 жніўня 1996 года ў Германіі былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі. Першы план рэформы прадугледжваў замену *ß* на *ss* пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах *Fluss, muss, dass*), аднак эсцэт захоўваўся пасля доўгіх галосных і  (*Fuß, heiß*). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (*nummerieren* пішацца з падвоенай *mm*, бо аснова *Nummer*). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (*Mayonnaise → Majonäse*), у словах грэчаскага паходжання спалучэнне літар *ph* замянялася на *f* (*Geographie → Geografie*). Некаторыя складаныя дзеясловы, якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (*kennen lernen, Halt machen, verloren gehen*), а абазначэнні , якія суправаджаліся словамі *gestern, heute, morgen* (*heute Nachmittag, morgen Vormittag*), і субстантывіраваныя лічэбнікі (*der Zweite*, *der Dritte*) пачыналіся з вялікай літары. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (*Betttuch = Bett + Tuch*). Змены закранулі і пунктуацыю: у  са злучнікамі *und* ці *oder*, а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu коска не ставілася.

Рэформа была ўспрынята неадназначна. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў ФРГ (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн Axel Springer SE) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, Frankfurter Allgemeine Zeitung, у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны «Der Spiegel». Большасць нямецкіх пісьменнікаў і філолагаў з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы 2005 года таксама не быў прыняты грамадскасцю.

З 1 жніўня 2006 года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12.

## Распаўсюджанасць нямецкай мовы 
Нямецкая мова шырока  як родная і як . Акрамя асноўных трох нямецкамоўных краін Заходняй Еўропы, сярод якіх Германія, Швейцарыя і Аўстрыя, нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў . Так, нямецкая з’яўляецца роднай мовай ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, для больш чым двух мільёнаў чалавек у ЗША, Канадзе і Бразіліі, шырока выкарыстоўваецца ў Аўстраліі і ў некаторых посткаланіяльных краінах Афрыкі. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў Еўрапейскага саюза. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам культурных, геаграфічных і гістарычных фактараў. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая артыкуляцыя пачатковых *p-, t-, k-*, ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў,  і  і іншыя асаблівасці, не характэрныя для . З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — баварскіх і , адпаведна.

#### Ніжненямецкія дыялекты 
Ніжненямецкая група дыялектаў (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы Германіі і ва ўсходняй частцы Нідэрландаў. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як , аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем ніжненямецкая мова. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам славянскіх моў. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з 

* **Ніжняфранкскі (Niederfränkisch)**
:* Галандскі (Holländisch)
:* Брабанцкі (Brabantisch)
:* Фламандскі (Flämisch)
:* Лімбургскі (Limburgisch)
:* Зеландскі (Seeländisch)
:* Ніжнярэйнскі (Niederrheinisch)

* **Ніжнесаксонскі (Niedersächsisch)**
:* Вестфальскі (Westfälisch)
:* Остфальскі (Ostfälisch)
:* Паўночнаніжнесаксонскі (Nordniedersächsisch)

* **Усходненіжненямецкі (Ostniederdeutsch)**
:* Маркска-брандэнбургскі (Märkisch-Brandenburgisch)
:* Мекленбургска-памеранскі (Mecklenburgisch-Vorpommersch)
:* Ніжняпрускі (Niederpreußisch)

#### Сярэдненямецкія дыялекты 
Сярэдненямецкая група дыялектаў (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае , якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў . Ва ўсходняй частцы пераважаюць , якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы.

* **Заходнесярэдненямецкі (Westmitteldeutsch)**
:* Рыпуарскі (Ripuarisch)
:* Мозельска-франкскі (Moselfränkisch)
:* Пфальцкі (Pfälzisch)
:* Хесэнскі (Hessisch)
:* Латарынгскі (Lothringisch)

* **Усходнесярэдненямецкі (Ostmitteldeutsch)**
:* Цюрынгска-верхнесаксонскі (Thüringisch-Obersächsisch)
:* Лужыцкі (Lausitzisch)
:* Сілезскі (Schlesisch)
:* Верхнепрускі (Hochpreußisch)
:* Эрцгебіргскі (Erzgebirgisch)

#### Паўднёванямецкія дыялекты 
Паўднёванямецкая група дыялектаў (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у Швейцарыі і Аўстрыі. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да Нідэрландаў і Бельгіі. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія і баварскія дыялекты.

* **Верхнефранкскі (Oberfränkisch)**
:* Усходнефранкскі (Ostfränkisch)
:* Паўднёвафранкскі (Südfränkisch)

* '*Алеманскі / Швейцарскі (Westoberdeutsch / Alemannisch *im weiteren Sinne*)**
:* Швабскі (Schwäbisch)
:* Ніжнеалеманскі (Niederalemannisch)
:* Верхнеалеманскі (Hochalemannisch)
:* Горнаалеманскі (Höchstalemannisch)

* **Баварскі (Ostoberdeutsch / Bairisch)*'
:* Паўночнабаварскі (Nordbairisch)
:* Сярэднебаварскі (Mittelbairisch)
:* Паўднёвабаварскі (Südbairisch)

### Нацыянальныя варыянты 
 вуліцы: тыповы аўстрыцызм.]]
: тыпова швейцарскае словаўжыванне.]]

Наддыялектныя формы —  і  — цесна звязаныя з дыялектамі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да , а швейцарскі — адпаведна, да . Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме.

Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы французскага паходжання (*Billett* замест *Fahrkarte*, *Velo* замест *Fahrrad*, *Poulet* замест *Hühnerfleisch*). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні  /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і  /ç/, адсутнасць  (у швейцарскім варыянце).

І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо  і  шырока ўжываюцца ў сродках масавай інфармацыі і ў .

## Нямецкае пісьменства 
 нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.]]

У нямецкім алфавіце выкарыстоўваецца 26 пар лацінскіх літар ( і вялікія); літары  гукаў (*ä*, *ö*, *ü*), і лігатура *ß* (эсцэт) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні *ä*, *ö*, *ü* не адрозніваюцца ад *a*, *o*, *u* адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; *ß* выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў і прыроўніваецца да спалучэння *ss*. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары *ä*, *ö*, *ü* прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі *a*, *o* і *u*, а ў канцы спіса. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта.

Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся руны, якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся  (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах). Існавалі таксама асаблівы  і  (выкладаліся ў школах да 1941 года). Антыква выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст., а пасля лістападаўскай рэвалюцыі 1918 года ўводзіцца афіцыйна. Пры нацыстах гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым  пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы . Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг.

## Лінгвістычная характарыстыка 
### Фанетыка і фаналогія 
Нямецкая фанетыка і фаналогія — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі , у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства , кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці.

У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на  ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем Прусіі і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай Германскай імперыі, з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення.

Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (*Deutschen Bühnenaussprache*) Тэадора Зібса ў 1898 годзе. Сучасныя  ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука  ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы Конрада Дудэна, прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (*Duden-Aussprachewörterbuch*), які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай заходняй культуры. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў  і вышэйшых навучальных установах.

#### Сістэма галосных і зычных гукаў 
Фанетыка нямецкай мовы налічвае 44 гукі, сярод якіх адрозніваюць 16 галосных, 3 , 22 зычныя і 3  (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у МФА яны не ўлічваюцца). Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі  (*D**u**blin*),  (*C**a**nberra*),  (*New J**er**sey*),  (*H**a**ll*),  (''Chef d'**ɶu**vre*),  (***W**aterproof*),  (*Commonweal**th***),  (*Ciuda**d**Trujillo*),  (***G**in*), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання.

У залежнасці ад становішча языка нямецкія галосныя падзяляюцца на  (*i, e, ä, ö, ü*) і  (*a, o, u*). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў: *[:]* (працягласць), *[']* (націск), *[•]* (паўпрацягласць), *[’]* ( галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова *Uhu* мае транскрыпцыю *['’u: hu•]*: відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, *u* — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, *h* — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове *fliehen*). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі *[’]* і *[•]* апускаюцца.

#### Націск 
Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з прыстаўкамі націск падае альбо на прыстаўку, альбо на корань. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (*un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-*) і ненаціскныя прыстаўкі (*be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-*), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых афіксаў). Большасць нямецкіх суфіксаў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (*-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et*).

* **Флектыўнасць**
Сінтэтычна спрагаецца дзеяслоў у нямецкай мове ў  () і прошлым часе (); сінтэтычна скланяецца прыметнік, выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; субстантыўныя прыметнікі таксама маюць канчаткі і скланяюцца па . Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і суплетыўныя формы (асабліва ў ): *ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns*. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і артыкль (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З лічэбнікаў толькі  змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі.

* **Аналітызм**
Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове:
# чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у абвесным, так і ва  (, , , );
# усе часавыя формы ;
# умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II);
# артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам  з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый (род, лік, склон, суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль.

* **Інкарпарацыя**
 хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца:
# усе складаныя словы: *Damenschuhabsatz* — абцас жаночных чаравікаў.
# зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: *im* (*in + dem*), *ins* (*in + das*), *zum* (*zu + dem*), *zur* (*zu + der*), *vom* (*von + dem*), *am* (*an + dem*), *ums* (*um + das*) і так далей.
# інтэрпазіцыя часціцы *zu* паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: *Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an**zu**rufen*.

* **Аглютынацыя**
 сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: *der Bär — die Bär**in** — die Bär**inn**en*. Суфікс *-in* (*-inn*) перадае толькі , а суфікс *-en* — толькі множны лік.

#### Артыкль 
 — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам). Адрозніваюць  (*der, die, das, die*) і  (*ein, eine, ein*, множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць скланяцца як  (*dieser, jener*),  (*mein, dein, sein*),  (*welcher?, was für ein…?*) і няпэўныя (*jeder, mancher*) займеннікі, адмоўны займеннік *kein*, а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (*alle, viele, einige, mehrere*).

Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме роднага склону, , прыметнік у Superlativ). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці , калі назоўнік — назва краіны ці горада (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці.

#### Назоўнік 
 ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду.  маюць канчатак *-s* толькі ў родным склоне.

Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс *-e*; 2 тып — суфікс *-(e)n* (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс *-er* (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс *-s* (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама ; без умлаўта).

У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца *-n*, калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка *-s*) у назоўным склоне.

#### Прыметнік 
 змяняюцца толькі калі выступаюць як  да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення:

* **слабае** — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў *dieser, jener, jeder, welcher*; ён набывае канчатак *-en* ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак *-e*, а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае *-en*;
* **моцнае** — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак *-en*;
* **змешанае** — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка *kein*; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага.

Нямецкія прыметнікі і прыслоўі могуць утвараць ступені параўнання. Усяго іх тры:

# **звычайная** (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе;
# **вышэйшая**, ці **параўнальная** (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс *-er*, каранёвыя галосныя *a, o* ці *u* могуць набываць ;
# **найвышэйшая** (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса *-(e)st* і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах:
* у нескланяльнай форме з часціцай **am** і нязменным **-(e)sten** у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: *am schönsten*;
* у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам **der/die/das -(e)ste**: *der/die/das interessanteste, …* і
* у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на **-(e)ns**: *möglichst, schleunigst, …* .

Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: *hoch — höher — höchste*, *gut — besser — beste* і інш.

#### Займеннікі 
 могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца  (*ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie*),  (*wer?, was?*), няпэўныя (*man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige*) і адмоўныя займеннікі (*nichts, niemand*), а таксама безасабовы займеннік *es* і займенныя прыслоўі. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных.

Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне *wessen?* (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: *mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie*. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны.

Няпэўна-асабовы займеннік *man* ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як . Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (*man kann, man darf* і т. д.). Безасабовы займеннік *es* ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (*Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?*). Займенныя прыслоўі служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя *da* і адпаведнага прыназоўніка: *dabei, dafür, damit, darüber, dazu* і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе *wo* і прыназоўнік: *wobei, wofür, womit, worüber, wozu*). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка *wer* у адпаведным склоне (*Um wen geht es?*).

#### Лічэбнік 
 падзяляюць на  (*eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs* і т. д.) і  (*erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste*). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю дзейніка, у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць.

Першыя адказваюць на пытанне *«колькі?»* і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку *zehn*) і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка *und* і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — *fünfunddreißig*, літаральна «пяць-і-трыццаць»). Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — *eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn*).

Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне *«які? якая? якое?»* і дзеляцца на наступныя групы:
* выключэнні: *der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)* ;
* астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс *-t-* і канчатак, напрыклад, *der/die/das fünfte (5.)*) і
* ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс *-st-* і канчатак; *der/die/das einundzwanzigste (21.)*).

Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс *-tel* (1/4 — *Viertel*, 3/5 — *drei Fünftel*).  чытаецца з коскай (0,348 — *Null Komma dreihundertachtundvierzig*).

#### Прыназоўнік 
Нямецкія прыназоўнікі ўжываюцца перад назоўнікамі і , такім чынам вызначаючы іх . У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна давальным (*mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen*), вінавальным (*für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang*) ці родным склонам (*während, trotz, wegen, (an)statt, unweit*).

Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі *in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen*, якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае выказнік у сказе. напрыклад: *Sie hängt ein Bild über die Couch* (Akk.) — *Das Bild hängt über der Couch* (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — *wohin?* ці *wo?*: асоба (1-я, 2-я, 3-я), лік (адзіночны і множны), час (прошлы, цяперашні і будучы),  (незалежны і ) і лад (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: , . У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць пераходныя, якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў Akkusativ, і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы *dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen* і дзеяслоў *lassen*, які часта да мадальных не адносяць).

У нямецкай мове шэсць :
* **Präsens** — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: *Ich **schreibe** einen Brief*.
* **Präteritum** — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: *Ich **machte** schon die Tür **auf***. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку.
* **Perfekt** — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і  *haben* ці *sein* у Präsens. Напрыклад: *Ich **habe** die Geschichte **erzählt**; Ich **bin** zu schnell **gefahren***. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад  сэнсавага дзеяслова.
* **Plusquamperfekt** — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова *haben* ці *sein* ў форме Präteritum. Напрыклад: *Er **hatte** den Regenschirm nicht **genommen***.
* **Futur I** — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова *werden*. Напрыклад: *Ich **werde** um jeden Preis **kommen***.
* **Futur II** — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова *werden*. Напрыклад: *Morgen um neun Uhr abend **werde** ich **gekommen sein***.

Стан залежыць ад характару дзейніка. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — *werden* у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — *werden* у адпаведнай форме (асаблівая форма *worden*) і Partizip II. Futur Passiv — *werden* у Futur і Partizip II. Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса * -e * і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса *-e* і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя *a, o, u* атрымліваюць . Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы *sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)*; няправільныя дзеясловы *haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)*; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя * sollen * і *wollen*): *dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste*. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў *haben* ці *sein*, якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў беларускай мове. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II.

Загадны лад (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (*arbeite, nimm*), 1-ая асоба множнага ліку (*arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen*), 2-ая асоба множнага ліку (*arbeitet, nehmt*) і ветлівая форма (*arbeiten Sie, nehmen Sie*). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам (* Nicht aus dem Fenster lehnen! *) або другім дзеепрыметнікам (* Hiergeblieben! *). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv).

 (Infinitiv) і  (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм.

Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам *zu* (інфінітыўныя групы тыпу *um zu, ohne zu, (an) statt zu*; канструкцыя *haben/sein + zu + Infinitiv*) і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: дзейнік (*Es ist eine Vergnügen, zu reiten*), выказнік (*Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen*), дапаўненне (*Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein*) і акалічнасць (*Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen*).

Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс *-(e)nd*) і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка *ge-* і суфікс *-(e)t* (для слабых дзеясловаў) ці *-en* (для моцных дзеясловаў)). Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (*Das zu lesende Buch*) і акалічнасці (*Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film*). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (*Mein Freund hat das Institut absolviert*), ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (*Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war*) і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (*Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch*).

### Сінтаксіс 
Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе , аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы сярэдневякоўя і новага часу выключала вялікую колькасць знакаў прыпынку, таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем коскі ў  адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру.

 бываюць  і . Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — дзейніка і выказніка (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць  (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і , якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх .

Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў *und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also*, а таксама пры дапамозе парных злучнікаў *bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder*. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (*dass, wenn, als, weil*), адносных займеннікаў (*der, die, das, die*),  (*wer, was, welcher*), прыслоўяў (*wo, wann*), пытальных займенных прыслоўяў (*woran, wovon, woruber*) і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі.

Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым апавядальным сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа. Напрыклад, *Der Lehrer kommt bald*. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: *Bald kommt der Lehrer*. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: *Ich stimme zu*.

У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: *Hat er das gemacht?*. У пытальным сказе з пытальным словам (*wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?* і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: *Was hat er gemacht?*.

У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца *nicht*, якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: *Nicht alle verstehen das*. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: *Das weiß ich nicht*. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік *kein*, які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: *Ich habe keine Zeit*. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі *«нічога / ніколі не …»* перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі *nichts* ці *niemand*).

### Словаўтварэнне 
Словаўтварэнне нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і , дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У 1999 годзе парламент нямецкай зямлі Мекленбург — Пярэдняя Памеранія разгледзеў праект закона пад назвай *«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»* («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца самым доўгім у нямецкай мове (63 літары, 7 частак). У Сеціве прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — ** («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»). Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (*…schi**fff**ahrt…*). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат.

Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках лексікалогіі ці граматыкі, аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі. Словаўтварэнне можа разглядацца як з дыяхроннага, так і з сінхроннага погляду. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы).

Мінімальная адзінка слова называецца марфемай. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: *be-auf-trag-en*) і па «непасрэдна-складніках» (* Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch *). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, вытворныя і складаныя словы.  ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне. Гл. таксама: Афіксы ў нямецкай мове.

### Лексіка 
Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца , якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў прагерманскай мове, з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя германскія мовы, у тым ліку і літаратурная нямецкая. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з праіндаеўрапейскай мовы. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі *ich* (прагерм. **ek*), *du* (**þū*), *mein* (**mīnaz*) і т. д.; лічэбнікі *ein* (прагерм. **ainaz*), *zwei* (**twai*), *hundert* (**hundaradą*) і т. д.; назоўнікі *Vieh* (прагерм. **fehu*), *Haus* (**hūsą*), *Feuer* (**fōr*) і інш.; такія дзеясловы як *gehen* (прагерм. **gāną*), *stehen* (**stāną*), *sehen* (**sehwaną*) і інш.

Запазычаныя словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых індаеўрапейскіх моў, што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў.

Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і арфаграфію. Прыкладамі запазычанняў з лацінскай мовы з’яўляюцца: *Koch* (), *Wein* (*vīnum*), *Straße* (*strāta*), *Prozess* (*processus*), *schreiben* (*scrībere*) і інш. Са старажытнагрэчаскай былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: *Meter* (ст.-грэч. μέτρον), *Elektron* (ήλεκτρον), *Mathematik* (μαθηματική), *Historie* (ἱστορία), *Theologie* (θεολογία), *Liturgie* (λειτουργία), *Mythos* (μῦθος), *Thron* (θρόνος), *Demokratie* (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы.

З італьянскай мовы прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: *Bank* (), *Bankrott* (*banca rotta*), *Bilanz* (*bilancia*), *Risiko* (*risico*, *risco*), *Kapital* (*capitale*), *Arie* (*aria*), *Oper* (*opera*), *Sinfonie* (*sinfonia*). З французскай паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: *Figur* (), *Garderobe* (*garde-robe*), *Toilette* (*toilette*), *Friseur* (*friser*). З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў ( і ), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: *E-Mail* (), *Show* (*show*), *Keyboard* (*keyboard*), *Ticket* (*ticket*), *T-Shirt* (*T-shirt*), *Party* (*party*), *Date* (date), *Baby* (*baby*), *Story* (*story*).

Вялікі  аказала арабская мова, з якой былі ўзятыя словы: *Matratze* (араб. مطرح), *Elixir* (الإكسير), *Arsenal* (دار الصناعة), *Ziffer* (صفر) і іншыя. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з іўрыта і ідыша: *betucht* (), *koscher* (ככּשר‎), *dufte* (טוֹב‎), *mauscheln* (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), *zocken* (צחוק‎), *Chuzpe* (חֻצְפָּה‎‎), *Schlamassel* ().

Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з кітайскай словы *Feng Shui* (), *Mahjong* (麻將), *Kungfu* (功夫), *Ketchup* (茄汁), *Tee* (茶). З японскай: *Kamikaze* (), *Ninja* (忍者), *Aikido* (合気道), *Origami* (折り紙), *Karaoke* (カラオケ), *Tsunami* (津波). З рускай: *Sputnik* (*спадарожнік*), *Sowjet* (*савет*), *Pogrom* (*пагром*), *Datsche* (*дача*), *Kosaken* (*казак'') і іншыя.

У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх германскіх, славянскіх, раманскіх моў, а таксама (пры дапамозе) цюркскіх, фіна-ўгорскіх, , іранскіх, ,  і іншых моў.

## Гл. таксама 
* Германскія мовы
* Гісторыя нямецкай мовы
* Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце
* Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы
* Дыялекты нямецкай мовы
* Нямецкі алфавіт
* Граматыка нямецкай мовы
* Фанетыка нямецкай мовы
* Шматмоўны корпус Tatoeba

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. Немецкий язык //  С. 329—330.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5

## Спасылкі 
* Нямецкія мовы // Этналог 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Германскія мовы
Катэгорыя:Мовы Германіі
Катэгорыя:Мовы Аўстрыі
Катэгорыя:Мовы Бельгіі
Катэгорыя:Мовы Люксембурга
Катэгорыя:Мовы Швейцарыі
Катэгорыя:Мовы Бразіліі
Катэгорыя:Мовы Венгрыі
Катэгорыя:Мовы Даніі
Катэгорыя:Мовы Італіі
Катэгорыя:Мовы Намібіі
Катэгорыя:Мовы Парагвая
Катэгорыя:Мовы Польшчы
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Славакіі
Катэгорыя:Мовы Францыі
Катэгорыя:Мовы Чэхіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы