Ужгарад

**Ужгарад** (, — горад ва Украіне, адміністрацыйны цэнтр Закарпацкай вобласці і Ужгарадскага раёна. Знаходзіцца на рацэ Уж на мяжы са Славакіяй, за 785 км ад Кіева. Плошча — 65 км². Насельніцтва — 115 449 чалавек (2022).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на вышыні прыблізна 120 м у перадгор’ях Карпатаў на рацэ Уж (прыток Лабараца). Тэрыторыя горада займае 41,56 км². Працягласць з поўначы на поўдзень — 12 км, з усходу на захад — 5 км. Найвышэйшы пункт Ужгарада — гара Вялікая Дайбавецкая — 224 м. Плошча зялёных масіваў і насаджэнняў складае 1574 га, акрамя таго, Ужгарад з усіх бакоў аточаны лясамі. Значную частку плошчы займае правабярэжная частка (Старое Места), якая крыху большая за левабярэжную. Берагі ракі Вуж звязваюць 7 мастоў: 6 пешаходна-транспартных і 1 чыгуначны.

## Назва 
Паведамленне Аль-Ідрысі ў 1154 годзе — найдаўнейшая пісьмовая крыніца, у якой згадваецца Ужгарад. З часу першае згадкі фактычна да канца Першай сусветнай вайны мела толькі адну назву: Унгвар (варыянты Гункбар, Гунгвар, Онгвар). Само слова складаецца з дзвюх частак: «Унг» і «вар». Датычна другой навукоўцы аднадумныя ў паходжанні ад венгерскага *вар* — «умацаванне, фартыфікацыя, замак». Вялікія дыскусіі выклікае этымалогія слова «Унг». У 1860 годзе адзін з першых гісторыкаў горада Караі Мейсараш (1821—1890) сцвярджаў, што «Унг» азначае «хуткі». Тым часам для вызначэння дадзенага панятку ў славянскіх мовах ужываюцца зусім іншыя словы. Адзін з даследчыкаў Эдэ Маўкс, грунтуючыся на тым, што сярод качавых цюркскіх народаў правадыры плямёнаў называліся «онг», і паколькі, адпаведна з гістарычнымі працамі венгерскага аўтара Ананіма (пач. XIII ст.) Арпад — адзін з правадыроў старажытных венграў у канцы IX ст. — на пачатку X ст. — захапіў Ужгарад, то і фартыфікацыя (горада) атрымала назву «Онгвар» («Унгвар»). Між іншым, самі продкі венграў — вугры — маюць фіна-ўгорскае, а не цюркскае паходжанне. Аднак, як высветлілася, Арпад меў тытул «юлі» або «Дзюлі» (з чаго пазней з’явілася ўласнае імя Дзьюла), а не «онг». Не пацвярджаецца і дапушчэнне Пала Ясаі, што гэтая назва паходзіць ад імя пасла ўсходне-рымскага імператара Феадосія Анегеса, накіраванага да караля гунаў Атылы (V ст.). Іван Ракоўскі лічыў, што назва Унгвар больш славянская, чым Ужгарад, і паходзіць ад такіх словаў, як Уг (Унг), што азначае поўдзень (рака Унг (Уг па-славацку), цяперашні Уж, цячэ на поўдзень), і слова «твар» (тварыць, крэпасць, фартыфікацыя), з якога выпала літара «т», і яно атрымала форму *вар*. Барыс Яцэнка, вядомы даследчык «Велесавай кнігі» (большасцю сучасных лінгвістаў і гісторыкаў лічыцца фальшыўкай, якая сканструяваная ў ХІХ ст. і змяшчае этымалагічна няслушныя імітацыі пад старажытнарускую мову), высунуў гіпотэзу, што ў назве горада крыецца этнічная назва яго жыхароў — украінцаў, якіх нібыта называлі таксама Унгара. У першай палове XIX ст. выдатны славіст Павел Шафарык (1795—1861) штучна з назвы Унгвар утварыў назву Угвар. З гэтай назвы пазней была зроблена калька «Оўггарад». Паралельна з гэтым выкладчык Ужгарадскай духоўнай семінарыі Андрэй Балудзянскі (1807—1853) стварыў форму «Унгаград», пераклаўшы венгерскае слова «вар» (замак, умацаванне) на славянскае «град», аднак ніводная назва не прыжылася. У сярэдзіне XIX ст. нарэшце з’яўляецца і назва Ужгарад. З’явілася яна пад уплывам пад’ёму нацыянальных рухаў рускага насельніцтва края, асабліва ў часы венгерскай рэвалюцыі 1848—1849 гадоў Каму належыць аўтарства ў стварэнні гэтай назвы, пакуль невядома, ажнак існуюць уяўленні, якім чынам яна ўтвораная. Замест элементу «Унг» ужытае слова «Уж», а венгерскае «вар» перакладзена (дарэчы, памылкова) як «горад». Новая назва горада — «Ужгарад» — у той час не прыжылася. Ёю спарадычна карысталіся да канца 1860-х толькі асобныя прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі (напрыклад, Аляксандр Духновіч). Насельніцтва ж края, як пісаў у 1869 І. Ракоўскі, «з недаразуменнем звяртаецца да святароў з пытаннем: „Што гэта за горад Ужгарад, дзе ён?“». Пра гэту назву зноў згадалі толькі пасля Першай сусветнай вайны, калі Закарпацце адышло да Чэхаславакіі, і новая ўлада вырашыла славянізаваць назвы населеных пунктаў. З таго часу, за выняткам кароткага перыяду (1938—1944), калі Закарпацце ўваходзіла ў склад Венгрыі, афіцыйна ўжываецца назва Ужгарад.

## Насельніцтва 
Насельніцтва Ужгарада расло нераўнамерна. Да пачатку 90-х гадоў XX стагоддзя колькасць жыхароў дасягнула максімальнага ўзроўню 120 тысяч чалавек. У наступныя гады адзначалася дэпапуляцыя насельніцтва. У табліцы пададзеныя звесткі перапісаў і ацэнак даследчыкаў.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.3,0.7,1)
ImageSize = width:700 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:150
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lavender increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:lightgrey
BarData=
  bar:1631 text:1631
  bar:1800 text:1800
  bar:1830 text:1830
  bar:1857 text:1857
  bar:1869 text:1869
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1918 text:1918
  bar:1939 text:1939
  bar:1941 text:1941
  bar:1944 text:1944
  bar:1959 text:1959
  bar:1964 text:1964
  bar:1970 text:1970
  bar:1979 text:1979
  bar:1989 text:1989
  bar:1998 text:1998
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2010
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1631 from:0 till: 1.2
  bar:1800 from:0 till: 3.0
  bar:1830 from:0 till: 6.6
  bar:1857 from:0 till: 8.5
  bar:1869 from:0 till: 11.0
  bar:1880 from:0 till: 11.3
  bar:1890 from:0 till: 11.7
  bar:1900 from:0 till: 13.4
  bar:1910 from:0 till: 16.0
  bar:1918 from:0 till: 20.6
  bar:1939 from:0 till: 23.8
  bar:1941 from:0 till: 35.3
  bar:1944 from:0 till: 17.3
  bar:1959 from:0 till: 47.4
  bar:1964 from:0 till: 56.2
  bar:1970 from:0 till: 64.6
  bar:1979 from:0 till: 91.0
  bar:1989 from:0 till: 117.1
  bar:1998 from:0 till: 126.5
  bar:2001 from:0 till: 117.3
  bar:2010 from:0 till: 116.4
  bar:2013 from:0 till: 116.3
PlotData=
  bar:1631 at:1.2 fontsize:S text: 1.2 shift:(-10,5)
  bar:1800 at:3.0 fontsize:S text: 3.0 shift:(-10,5)
  bar:1830 at:6.631 fontsize:S text: 6.6 shift:(-10,5)
  bar:1857 at:8.537 fontsize:S text: 8.5 shift:(-10,5)
  bar:1869 at:11.017 fontsize:S text: 11.0 shift:(-10,5)
  bar:1880 at:11.373 fontsize:S text: 11.3 shift:(-10,5)
  bar:1890 at:11.793 fontsize:S text: 11.7 shift:(-10,5)
  bar:1900 at:13.471 fontsize:S text: 13.4 shift:(-10,5)
  bar:1910 at:15.980 fontsize:S text: 16.0 shift:(-10,5)
  bar:1918 at:20.609 fontsize:S text: 20.6 shift:(-10,5)
  bar:1939 at:23.8 fontsize:S text: 23.8 shift:(-10,5)
  bar:1941 at:35.252 fontsize:S text: 35.3 shift:(-10,5)
  bar:1944 at:17.261 fontsize:S text: 17.3 shift:(-10,5)
  bar:1959 at:47.396 fontsize:S text: 47.4 shift:(-10,5)
  bar:1964 at:56.2 fontsize:S text: 56.2 shift:(-10,5)
  bar:1970 at:64.578 fontsize:S text: 64.6 shift:(-10,5)
  bar:1979 at:90.995 fontsize:S text: 91.0 shift:(-10,5)
  bar:1989 at:117.061 fontsize:S text: 117.1 shift:(-10,5)
  bar:1998 at:126.500 fontsize:S text: 126.5 shift:(-10,5)
  bar:2001 at:117.317 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
 bar:2010 at:116.4 fontsize:S text: 116.4 shift:(-10,5)
 bar:2013 at:116.304 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
   text: Колькасць насельніцтва Ужгарада (тыс. чал.)

Асноўныя этнічныя групы (паводле вынікаў перапісу 2001 года):
*  украінцы — 77,8 %
*  рускія — 9,6 %
*  венгры — 6,9 %
*  славакі — 2,2 %

Таксама ў горадзе пражываюць цыганы, немцы, яўрэі і іншыя (агулам 3,5 % насельніцтва).

Гістарычная дынаміка нацыянальнага складу:

## Эканоміка 
Ужгарад — істотны эканамічны цэнтр вобласці, мае разгалінаваную бізнес-інфраструктуру падтрымкі прадпрымальніцтва. У горадзе засяроджана 4358 аб’ектаў гаспадарання (25,4 % агульнай колькасці аб’ектаў вобласці). На 10 тысяч насельніцтва горада прыпадае 164 дробныя прадпрыемствы пры сярэднім паказчыку па вобласці і Украіне — 60 адзінак. Зарэгістравана 9,6 тыс. прадпрымальнікаў-фізічных асоб.

Найбольшую ўдзельную вагу ў агульным аб’ёме рэалізаванай прадукцыі, работ і паслуг займае гуртовы і раздробны гандаль, гандаль транспартнымі сродкамі і паслугі па іх рамонце — 75,2 %, прамысловасць − 14,5 %, будаўніцтва — 4,4 %, транспарт — 2,3 %, аперацыі з нерухамасцю — 1,5 %, гатэльны і рэстаранны бізнес — 0,6 %, фінансавая дзейнасць — 0,3 %. Інвестыцыйную дзейнасць у горадзе здзяйсняюць інвестары з 28 дзяржаў. Найбольшая колькасць інвестыцый накіраваная ў развіццё апрацоўнай прамысловасці (35,3 млн. $), гандаль і побыт (8,8 млн. $), гатэлі і рэстараны (2,3 млн. $) і будаўніцтва (1,4 млн. $).

### Прамысловасць 
Ужгарад — найістотнейшы эканамічны цэнтр Закарпацця, тут знаходзіцца больш за 5 тыс. суб’ектаў гаспадарання, з іх 90 % — прыватнай або калектыўнай уласнасці. Асноўныя галіны прамысловасці — харчовая, лёгка, дрэваапрацоўчая, мэблевая, выраб машын і абсталявання. Вядучыя прадпрыемствы горада, скарыстаўшы ўнутраныя рэзервы і замежныя інвестыцыі, правялі рэканструкцыю і мадэрнізацыю вытворчасці, выпускаюць на сёння канкурэнтаздольную прадукцыю на ўнутраным і знешнім рынках.

### Транспарт 
Ужгарад — найбольшы транспартны вузел Закарпацкай вобласці, праз які праходзіць нізка еўрапейскіх аўташляхоў — , , , а таксама міжнародныя аўтадарогі ,  і аўтамабільны шлях нацыянальнага значэння . Дзейнічаюць чыгуначная станцыя і аэрапорт. У горадзе размешчаны пункт пропуску на граніцы са Славакіяй Ужгарад — Вышне-Нямецке.

Ужгарад — адзіны абласны цэнтр Украіны, у якім адсутнічае электратранспарт.

## Адукацыя і навука 
3 гімназіі.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:
* Ужгарадскі нацыянальны ўніверсітэт
* Закарпацкі мастацкі інстытут
* Прыродна-гуманітарны каледж УжНУ
* Ужгарадская ўкраінская багаслоўская акадэмія
* Карпацкі ўніверсітэт імя Аўгусціна Валошына
* Ужгарадскі камерцыйны тэхнікум
* Ужгарадская багаслоўская акадэмія

## Культура 
У Ужгарадзе дзейнічаюць Закарпацкі абласны тэатр лялек і Закарпацкі абласны дзяржаўны ўкраінскі музычна-драматычны тэатр.

Музеі і карцінныя галерэі:
* Закарпацкі краязнаўчы музей у памяшканні Ужгарадскага замка
* Закарпацкі музей народнай архітэктуры і побыту
* Закарпацкі абласны мастацкі музей імя Іосіфа Бакшая
* Заалагічны музей УжНУ
* Мемарыяльны будынак-музей Фёдара Фёдаравіча Манайлы
* Мемаріальны будынак-музей Андрэя Коцкі
* Мастацкая галерэя «Ужгарад»
* Мастацкі цэнтр «Галерэя Ілько»

## Рэлігія 
Рэлігійнае жыццё горада з’яўляецца поліканфесійным і прадстаўленым як традыцыйнымі, так і нетрадыцыйнымі рэлігійнымі напрамкамі. У горадзе зарэгістраваныя 65 рэлігійных суполак. Сярод іх 23 праваслаўныя (УПЦ МП — 16, УПЦ КП — 5, УАПСЦ — 2), 11 — грэка-каталіцкіх, 2 — рымска-каталіцкія, 12 — пратэстанцкіх суполкак. Зарэгістраваныя 8 неахрысціянскіх канфесій (Царква Жывога Бога, хрысціянская евангельская царква, мармоны), плыня праваслаўнага паходжання (Праваслаўная царква Божай Маці), плыня хрысціянскага паходжання (Царква Сабрання Новага Запавету), 2 — усходнія рэлігійныя плыні (будызм, таварыства Свядомасці Крышны), 3 — ісламскія суполкі, 3 — іўдаізму і суполка Армянскай апостальскай царквы. Акрамя таго, без рэгістрацыі дзейнічаюць яшчэ каля 10 суполак (дыянетыка, рун-вера, вера бахаі і іншыя).

## Архітэктура і славутасці 
Ужгарад адносіцца да катэгорыі гарадоў са значнай архітэктурнай спадчынай. Зберагліся ансамблі, асобныя ўнікальныя будынкі — помнікі архітэктуры дзяржаўнага і мясцовага значэння. Гістарычна сфарміраваная забудова цэнтральнай часткі горада — жыллёвыя кварталы, падзеленыя гаспадарскімі пабудовамі на вузкія дзялянкі. Гэтая забудова адносіцца ў асноўныму да XIX стагоддзя. Пераважная большасць будынкаў малапавярховыя (да трох паверхаў).

Якасна іншым этапам горадабудаўнічага развіцця стала забудова 30-х гадоў XX стагоддзя. Гэта яскравы прыклад чэшскага функцыяналізму, узор удалага выкарыстання адкрытых прастораў у планаванні і фарміраванні маштабнага гарадскага асяродку.
Пасляваенная забудова вялася ў асноўным за межамі гістарычнай часткі. Яна ў пэўнай меры аднастайная па характары архітэктуры і адрозніваецца іншымы падыходамі ў планаванні. Вялікія па памерах плошчы, шырыня вуліц і тыповыя жыллёвыя будынкі паўднёвай часткі кантрастуюць з гістарычна сфарміраваным характарам забудовы горада.

Унікальнымі помнікамі архітэктуры з’яўляюцца Гаранская ратонда — храм Св. Ганны ХІ ст., Ужгарадскі замак (XII—ХVIII стст.) — найстарэйшы помнік фартыфікацыйнага мастацтва і архітэктуры, Крыжаўзвіжанскі сабор (1644), аформлены ў стылі позняга барока, Шалесціўская царква святага Міхаіла (пабудаваная ў 1777 без адзінага цвіка), Цэгальнянская царква (1802), абласная філармонія — колішняя сінагога (1902), Пакроўская царква, пабудаваная расійскімі эмігрантамі як храм-помнік загінуўшым у I сусветнай вайне (1930).

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Сяргей Ратушняк

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Грамадска-інфармацыйны партал Ужгарада
* Ужгарад на старых паштоўках
* Віртуальны Ужгарад 
* Закарпацкія навіны
* Адпачынак ва Ужгарадзе 
* Закарпацкая вобласць у складзе УССР
* Даведнік паслуг Ужгарада

Катэгорыя:Гарады Закарпацкай вобласці