Іван Асень I

**Іва́н А́сень I** (вядомы таксама пад мянушкай *Belgun* — «мудры») — балгарскі цар у 1190—1195 гадах, брат цара Пятра IV і цара Калаяна. Суправіцель Пятра IV (1185—1190). Бацька цара Івана Асеня II і севастакратара Аляксандра. Пад кіраўніцтвам братоў Асеняў Балгарыя вызвалілася ад візантыйскага валадарства.

## Асабістыя якасці 
Цара Івана Асеня апісвалі як актыўнага, рашучага і ваяўнічага чалавека. Пытанне аб яго талентах дзяржаўнага дзеяча звязаны з аднаўленнем незалежнасці Другога Балгарскага царства. Сваімі асабістымі якасцямі ён быў вельмі падобны да свайго брата Калаяна. Шматлікія факты пра жыццё Івана Асеня змешчаны ў працах візантыйскага гісторыка Мікіты Ханіята. Паводле іх, Іван Асень, быўшы бліскучым тактыкам, не быў бязлітасным да ворага. Пры гэтым Ханіят апісвае яго як чалавека ганарлівага і самаўпэўненага, схільнага да гарачнасці, што і стала прычынай смерці гэтага выдатнага балгарскага кіраўніка.

## Аднаўленне балгарскай дзяржавы 
У 1185 годзе Іван Асень і яго брат Феадор (Пётр IV) узначалілі паўстанне супраць візантыйскага панавання. Паводле Мікіты Ханіята, прычынай паўстання сталі павышэнне падаткаў у Балгарыі імператарам Ісакам II Ангелам. Увосень 1185 года і напачатку 1186 года паўстанцы дамагліся немалых поспехаў. Імператар пачаў кампанію супраць балгараў. У 1187 годзе, пасля няўдалай аблогі візантыйцамі крэпасці Лавеч, Ісак II Ангел быў вымушаны заключыць мір. Гэта азначала аднаўленне незалежнасці балгарскай дзяржавы пасля амаль двухстагоддзевага візантыйскага валадарства.

## Трэці крыжовы паход 
У 1189 годзе нямецкія рыцары на чале з Фрыдрыхам Барбаросам рушылі ў Трэці крыжовы паход. Асень і Пётр вырашылі, што нямецкі кароль можа ўзаконіць суверэнны статус Балгарыі. З гэтай мэтай яны двойчы прапанавалі крыжакам ваенную дапамогу супраць візантыйцаў (хоць у 1188 годзе ў Гамбургу быў падпісаны дагавор, які прадугледжваў праход крыжакоў праз Візантыю на Святую Зямлю, адносіны паміж дзвюма імперыямі былі напружанымі), у абмен на якую Фрыдрых I Барбароса павінен быў ускласці на галаву Пятра IV карону «грэчаскіх імператараў». Манарх адмовіўся, і канфлікт з Візантыяй быў вырашаны мірным шляхам. Больш за тое, балгары зноў праявілі імкненне да роўнасці і нават дамініраванні над Візантыйскай імперыяй, як гэта было ў часы цара Сімяона.

## Бітва за Трэўненскі перавал 
Іван Асень I паказаў сябе бліскучым вайскаводам. У 1190 годзе Ісак II Ангел вырашыў нанесці новы ўдар па балгарскай дзяржаве і пачаткаў маштабную кампанію. Яго армія прайшла Балканскія горы і накіравалася на Тырнава. Два браты Асеня разумелі, што яны не могуць выстаяць супраць візантыйцаў, і пакінулі горад. Яны адправіліся за дапамогай да полаўцаў. Акрамя таго, яны адправілі ў лагер візантыйцаў ілжывага перабежчыка, які заявіў, што да горада набліжаецца вялікае палавецкае войска. Не жадаючы патрапіць у аблогу ў горадзе, імператар павёў сваю армію ў Фракію. Праходзячы праз Трэўненскі перавал, яго армія патрапіла ў засаду балгараў і была разбіта. Пасля гэтай бітвы Пётр IV адышоў ад кіравання краінай і перадаў уладу Івану Асеню, захаваўшы пры гэтым тытул, але выдаліўшыся са сталіцы (Тырнава) у Праслаў. Фармальна ў дзяржаве ўсталявалася двоеўладдзе, але фактычна ўся ўлада была засяроджана ў руках Івана Асеня.

## Баявыя дзеянні ў 1191—1196 гадах 
thumb|330px|right|Балгарыя ў часы Пятра IV і Івана Асеня.
У 1193—1194 гадах балгарскія войскі ўварваліся ў Македонію, а таксама захапілі Сафію і паселішчы ў даліне ракі Струмы. У 1195 яны занялі важныя крэпасці Сяр, Струміцу і яшчэ шэраг гарадоў у Фракіі. У тым жа годзе Іван Асень перанёс мошчы Святога Іаана Рыльскага з Сафіі ў Тырнава. У 1194—1195 балгары адбілі напад венгерскіх войскаў і здолелі вярнуць сабе Ніш, Бялград і частку рэгіёна Бранічава.

## Смерць 
У 1196 годзе Іван Асень стаў ахвярай змовы — ён быў забіты ў наваколлях Тырнава ад рукі свайго блізкага паплечніка, Іванкі, які спрабаваў заняць трон, але не атрымаў абяцанай падтрымкі з Візантыі.

Візантыйскі летапісец Мікіта Ханіят падрабязна апісвае акалічнасці яго смерці. Запіс у Барылавым сінодзіку, дзе Алена згадваецца як «*новая каралева Алена*», даказвае, што Марыя была першай жонкай цара Івана Асеня I, ад якой ён, верагодна, меў дачку па імі Ганна.

## Гл. таксама 
* Другое Балгарскае царства
* Візантыйска-балгарскія войны

## Літаратура 
* }

## Спасылкі 
* Златарски, Васил, «*История на българската държава през Средните векове*», Т.3 «*Второ българско царство. България при Асеновци (1187—1280)*», С. 1940, 2-ро изд. С.
* Fine, Jr., John V.A. (1987). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-10079-8.
* Томов, Т. Добромир Хриз, който владееше Просек и Струмица — Анамнеза, Т. 6 (2008), 97-114
* Лазаров, Ив. Петър и Асен.- Бележити българи (отг.ред. и съст. Пл. Павлов), т. ІІІ. С., 2012.

Катэгорыя:Цары балгарскія
Катэгорыя:Другое Балгарскае царства
Катэгорыя:Асені