open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minsker Zeitung

**«Minsker Zeitung»** (*Мінскер цайтунг*), **«Менская газэта»** — газета, якая выдавалася ў Мінску з 15 красавіка 1942 да 28 чэрвеня 1944 на нямецкай мове германскай акупацыйнай адміністрацыяй. Спачатку выходзіла 1-3, у 1943 — 1 раз на тыдзень. Галоўны рэдактар Г. Дэн. Мела сваё выдавецтва і карэспандэнцкую сетку. Прызначалася для супрацоўнікаў акупацыйнай адміністрацыі і нямецкіх вайскоўцаў. Асвятляла становішча на франтах Другой сусветнай вайны, падзеі ў свеце і ў рэйху, палітычнае, сацыяльнае і культурнае жыццё на Беларусі.

З 12 верасня 1942 пад рубрыкай «Менскі кур’ер» публікаваліся ваенныя зводкі на беларускай мове. Асобныя публікацыі прысвячаліся дзейнасці Беларускай народнай самапомачы і Саюза беларускай моладзі. На старонках газеты змяшчаліся артыкулы па беларускім краязнаўстве, гісторыі і фальклоры, пра жыццё беларусаў у Германіі, творы Н. Арсенневай, А. Туранкова. Газета друкавала карэспандэнцыі аб жыцці ў правінцыі, медыцынскім абслугоўванні і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Акупацыйны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну
Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты на нямецкай мове
Катэгорыя:1942 год у Мінску
Беларускае слова (1941)

**«Беларускае слова»** — газета, якая выдавалася ў Віцебску (друкавалася ў Дзвінску) у 1943—1944 на беларускай мове пад кантролем германскіх акупацыйных уладаў. Выходзіла 2 разы на месяц (з лістапада 1943 — 3 разы). Рэдактары М. Рагуля, Т. Лебяда.

Асвятляла падзеі на франтах 2-й сусветнай вайны, прапагандавала ідэі беларускага нацыяналізму, публікавала антысеміцкія і антырускія матэрыялы. Шмат увагі аддавала пытанням гісторыі, нацыянальнага культурнага жыцця, адукацыі. Друкавала папулярныя гістарычныя нарысы (у рубрыцы «Пазнай сваю мінуўшчыну»), тэатральныя рэцэнзіі, крытычныя агляды беларускай літаратуры, метадычныя рэкамендацыі для настаўнікаў беларускай мовы, каментарыі педагагічных канферэнцый, літаратурныя творы М. Багдановіча, А. Каханоўскай, Т. Лебяды, П. Труса і інш.

Выйшаў не менш за 61 нумар.

## Літаратура 
* Жумар, С. У. «Беларускае слова» / С. У. Жумар //  — С. 357—358.

Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты Віцебска
Другая Цвярская-Ямская вуліца

**Другая Цвярская-Ямская вуліца** — вуліца ў Цэнтральнай адміністрацыйнай акрузе горада Масквы на тэрыторыі раёна «Цвярскі». Вуліца пачынаецца ад Аружэйнага завулка.

## Гісторыя 
Цвярская ямская слабада займала вялікую прастору з абодвух бакоў ад Цвярской дарогі, фурманы () забяспечвалі перавозку пошты, пасажыраў і грузаў спачатку па тракце Масква-Цвер, потым Масква-Санкт-Пецярбург. Слабада захоўвала свой характар да другой паловы XIX стагоддзя, але пасля будаўніцтва ў 1870 годзе Смаленскага (цяпер Беларускага) вакзала пачалася актыўная забудова Цвярской-Ямской вуліцы.

Катэгорыя:Вуліцы Масквы
Аружэйны завулак

**Аружэйны завулак** — завулак у Цэнтральнай адміністрацыйнай акрузе горада Масквы на тэрыторыі раёна «Цвярскі». Вуліца праходзіць ад Трыумфальнай плошчы да Далгарукаўскай вуліцы. Даўжыня 0,95 км.

Катэгорыя:Завулкі Масквы
Арол

Назву **Арол** маюць:
* Арлы () — род птушак.
* Арол — былы пасёлак у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці.
* Арол — пасёлак у Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласці.
* Арол — горад у Расіі.
* Арол — геральдычны знак.
* Арол — сузор’е.
* М. Арол (сапр. Сцяпан Пяцельскі; каля 1890 — 1917(18)?) — беларускі пісьменнік, публіцыст. 
* Арол (карная аперацыя)
Марксізм-ленінізм

**Марксізм-ленінізм** () — навуковая сістэма філасофскіх, эканамічных і сацыяльна-палітычных поглядаў, складнікаў светапогляду працоўнага класа; навука пра спазнанне і рэвалюцыйнае пераўтварэнне свету, пра законы развіцця грамадства, прыроды і чалавечага мыслення, пра законы рэвалюцыйнай барацьбы працоўнага класа за звяржэнне капіталізму, стваральнай дзейнасці працаўнікоў у пабудове сацыялістычнага і камуністычнага грамадства. Заснавальнікамі марксізму-ленінізму былі К. Маркс і Ф. Энгельс; вялікі ўклад у яго развіццё зрабіў У. І. Ленін. Марксізм-ленінізм узбагачаецца ў выніку тэарэтычнай дзейнасці камуністычных і працоўных партый.

## Гісторыя 
Марксізм узнік у 1840-х гадах. Запатрабаванні грамадскага развіцця, выяўленыя карэнныя заганы капіталістычнага ладу, усёй сістэмы эксплуатацыі, абуджэнне пралетарыята да палітычнай барацьбы, вялікія адкрыцці ў вобласці прыродазнаўчых навук, узровень гістарычных і сацыяльных даследаванняў паставілі перад грамадскай думкай задачу распрацоўкі новай, сапраўдна навуковай тэорыі. Гэта гістарычная задача была вырашана Марксам і Энгельсам. Распачаўшы сваю навуковую і рэвалюцыйную дзейнасць на мяжы XIX і XX стст., Ленін у эпоху крушэння капіталізму, які ўступіў у сваю апошнюю стадыю — імперыялізм, і станаўлення сацыялістычнага грамадства абараніў марксізм ад нападак ворагаў, абагульніў навейшыя дасягненні навукі і новы вопыт класавай барацьбы, падняў марксісцкую тэорыю на якасна новую прыступку развіцця.

## Структура 
Станаўленне марксізму-ленінізму з’явілася рэвалюцыйным пераваротам у гісторыі грамадскай думкі. Разам з тым марксізм-ленінізм з’яўляецца прамым працягам і развіццём дасягненняў грамадскай думкі ў вобласці філасофіі, палітэканоміі і сацыялізму. Ён уяўляе сабою стройную, цэласную навуковую тэорыю, якая ўключае ў сябе тры галоўныя складовыя часткі:
* філасофію — дыялектычны і гістарычны матэрыялізм;
* палітычную эканомію;
* навуковы камунізм.

Марксізм-ленінізм узбагаціў новымі ідэямі і іншыя грамадскія навукі. Кожная са складовых частак марксізму-ленінізму падзяляецца, у сваю чаргу, на шэраг самастойных частак ці дысцыплін, якія паступова, па меры назапашвання людзьмі ведаў у адпаведнай вобласці вырастаюць у самастойныя навукі (напрыклад, палітэканомія сацыялізму). Усе складовыя часткі марксізму-ленінізму праймае шэраг галоўных, асноватворных ідэй. Да іх адносяцца паслядоўны матэрыялізм, гэта значыць матэрыялістычны падыход да ўсіх з’яў рэчаіснасці (у тым ліку і да грамадства), дыялектычны метад спазнання гэтых з’яў. Усім складовым часткам марксізму-ленінізму ўласцівы крытычны, дзейны, рэвалюцыйны дух, творчы характар.

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Марксізм
Катэгорыя:Ідэалогіі
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Катэгорыя:Ленінізм
Катэгорыя:Філасофія Расіі
Анастасія Эдуардаўна Бабурава

**Анастасі́я Эдуа́рдаўна Бабурава** (, 30 лістапада 1983, Севастопаль — , Масква) — руская журналістка, грамадзянка Украіны, разам са Станіславам Маркелавым стала ахвярай гучнага забойства, якое застаецца нераскрытым (2009). Анастасія вучылася на факультэце журналістыкі МДУ, працавала ў газеце «Известия» і была пазаштатным супрацоўнікам «Новой газеты».

## Біяграфія 
## Спасылкі 
* Материалы Анастасии Бабуровой на сайте «Новой газеты» 
* Другие публикации Анастасии Бабуровой в «Новой газете»: 1 2  3  4  5  6  7  8 
* Материалы Анастасии Бабуровой на сайте «Частный корреспондент»
* Материалы Анастасии Бабуровой на сайте газеты «Вечерняя Москва»
* Материалы Анастасии Бабуровой на сайте газеты «Известия»
* Материалы Анастасии Бабуровой на сайте газеты «Финансовые Известия»
* Москва простилась с Маркеловым и Бабуровой — BBCRussian.com, 23.01.2009
* Некролог, написанный за месяц до смерти — Stringer, 20.01.2009
* Фотосессии с Анастасией Бабуровой в «Красном канале»: зима 2005—2006 , 2007

Катэгорыя:Журналісты Расіі
Катэгорыя:Анархісты Украіны
Міхал Гедройц

**Слуга Божы Міхал Гедройц** (каля  — ) — каталіцкі манах, па смерці зваўся блаславёным. У Вялікім Княстве Літоўскім культ М. Гедройца падтрымліваўся прадстаўнікамі роду Гедройцаў і кляштарам у Відзінішках. У наш час ідзе працэс яго беатыфікацыі.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Гедройцаў герба «Кітаўрас», сын Юрыя.

У Быстрыцы ўступіў у ордэн аўгусцінаў (братоў ад Пакуты Св. Мучанікаў), потым жыў у кляштары таго ж закона ў Кракаве. У 1461—1465 гадах навучаўся ў Кракаўскай акадэміі, дзе атрымаў ступень бакалаўра (1465).

Нягледзячы на фізічную нямогласць (кульгавасць), быў сакрысціянінам касцёла Св. Марка ў Кракаве. Набыў вядомасць набожным, аскетычным ладам жыцця, лічыўся прадказальнікам і цудатворцам.

Пахаваны ў касцёле Св. Марка, дзе ў наш час дзейнічае прысвечаны яму музей.

## Літаратура 
* 

Міхал
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малетайскім раёне
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Постаці вялікалітоўскага каталіцтва
Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва
Сан-Францыска

**Сан-Францыска** (), горад у ЗША, у штаце Каліфорнія.

Заснаваны іспанцамі ў 1776. Назву атрымаў у гонар каталіцкага святога Францыска Асізскага.

У 80 км на поўнач ад Сан-Францыска знаходзіцца Форт Рос.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Джэк Лондан
* Фрэнсіс Мэрыён
* Задыяк, забойца
* Клінт Іствуд
* Роберт Фрост
* Ірвінг Стоўн
* Роберт Стрэйндж Макнамара

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Каліфорніі
Артурас Дубоніс

**Артурас Дубоніс** (; нар. 23 ліпеня 1962) — літоўскі гісторык і метрыкант; доктар гуманітарных навук.

Працуе ў Інстытуце гісторыі Літвы. Кірункі навуковай дзейнасці — гісторыя Літвы і літоўскага грамадства 13 — 1-й пал. 16 ст., даследаванне і выданне крыніцаў гэтага перыяду. Апублікаваў Кнігі Метрыкі ВКЛ № 11, 15 (Vilnius, 1997, 2002). Аўтар манаграфіі «Lietuvos didžiojo kunigaikščio leičiai: iš Lietuvos ankstyvujų valstybinių struktūrų praeities» (*«„Лейці“ вялікага князя літоўскага: з гісторыі ранніх дзяржаўных структур літоўскага грамадства»*; Вільнюс, 1998).

## Літаратура 
* Звесткі пра аўтараў // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том ІІ. — Мінск: Athenaeum — Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2003. — 260 с. (Athenæum VIIІ)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Гісторыкі Літвы
Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук
Ганна Леанідаўна Харашкевіч

**Ганна Леанідаўна Харашкевіч** (;  — ) — расійскі гісторык, доктар гістарычных навук.

## Навуковая дзейнасць 
Працавала ў Інстытуце славяназнаўства РАН. Асноўныя сферы навуковых інтарэсаў — гісторыя міжнародных адносінаў у рэгіёне Усходняй Еўропы 14—17 ст., крыніцазнаўства і археаграфія, Метрыка ВКЛ. Разам з С. Каштанавым падрыхтавала «Методические рекомендации по изданию и описанию Литовской Метрики» (Вільнюс, 1985). Апублікавала «Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв.» (Вып. I—VI. Масква, 1977—1989). Сярод найважнейшых публікацый кнігі: «Русское государство в системе международных отношений конца XV — начала XVI в.», «Русское государство в системе международных отношений середины XVI в.» (Масква, 1980, 2003), «Русь и Крым: От союза к противостоянию. Конец XV — начало XVI вв.» (Масква, 2001). Удзельнічала ў падрыхтоўцы да выдання твораў Сігізмунда Герберштэйна (Масква, 1988) і Міхалона Літвіна (Масква, 1994).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Варонін В.* Ганна Леанідаўна Харашкевіч (28.03.1931-1.05.2017) // Беларускі Гістарычны Агляд, 2017. Т. 24, Сш. 1-2.
* Звесткі пра аўтараў // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том II. — Мінск: Athenaeum — Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2003. — 260 с. (Athenæum VIII)

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Станіслаў Юр’евіч Маркелаў

**Станіслаў Юр’евіч Маркелаў** (; , Масква, Расія — , Масква) — расійскі адвакат.

Быў адвакатам сям’і Эльзы Кунгаевай у рамках т. зв. справы Буданава. Стаў ахвярай забойства ў цэнтры Масквы разам з журналісткай Анастасіяй Бабуравай.

## Спасылкі 
* Біяграфія Станіслава Маркелава на сайце Інстытута вяршэнства права
* Obituary for Stanislav Markelov by Vladislav Bugera, *JRL* (20 January 2009) (the copy)
* Murder in Moscow. Press criticism, KGB-style by Stephen Schwartz, *The Weekly Standard* (23 February 2009)

Катэгорыя:Адвакаты Расіі
Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў
Катэгорыя:Праваабаронцы Расіі
Катэгорыя:Антыфашысты
Катэгорыя:Сацыялісты Расіі
Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта
Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Юрысты Расіі
Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі

**Уладзімір Мітрафанавіч Свяжы́нскі** (нар. , в. Новыя Турасы, зараз Ушацкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі лінгвіст, літаратуразнавец, гісторык. Спецыяліст па беларускай мемуарыстыцы XVI—XVII стагоддзяў і мове беларускай пісьменнасці часоў Вялікага Княства Літоўскага. Кандыдат філалагічных навук (1978).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 красавіка 1945 года ў вёсцы Новыя Турасы Ушацкага раёна.

Скончыў у 1971 годзе філалагічны факультэт БДУ, у 1973 годзе — аспірантуру Інстытута мовазнаўства імя Я. Коласа АН БССР. У 1978 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «З гісторыі беларуска-польскіх моўных кантактаў даўняй пары (на матэрыяле „Дзённіка“ Ф. М. Еўлашоўскага)».

У 1971—1992 гадах у Інстытуце мовазнаўства АН БССР. У 1993—2007 гадах старшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Напрамкі даследаванняў: этнакультурная, моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім і статус беларускай мовы; праблемы кірылічнай, лацінскай і арабскай палеаграфіі; эдыцыйная археаграфія; крыніцазнаўства палітычнай і ваеннай гісторыі Беларусі; беларуская мемуарыстыка часоў Вялікага Княства Літоўскага; генеалогія.

Найважнейшыя працы: «„Гістарычныя запіскі“ Ф. Еўлашоўскага» (Мінск, 1990); Гістарычны слоўнік беларускай мовы, Т. 1—22 (Мінск, 1982—2002; у сааўтарстве); Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. (Мінск, 1988; у сааўтарстве); Мова выданняў Францыска Скарыны (Мінск, 1990; разам з А. М. Булыкам, А. Л. Жураўскім); удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання Кнігі № 28 Метрыкі ВКЛ (Мінск, 2000).

## Бібліяграфія 
* «Гістарычныя запіскі» Ф. Еўлашоўскага. Мінск, 1990.
* Слова Скарыны (Скарбы мовы). Мінск, 1984.
; Удзел у калектыўных працах:
* Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына: матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Гальшаны — Навагрудак, 8-10 верасня 2006 г. Мінск, 2007.
* Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Т. 2-4, 11, 15-19, 25-26. Мінск, 1983—2006.
* Метрыка Вялікага Княства Літоўскага. Менск, 2000.
* Метрыка Вялікага Княства Літоўскага. Кніга 28: Кніга запісаў (1522—1552): Копія канца XVI ст. Менск, 2000.
* Metriciana. Т. 1- 3. Мінск. 2001—2004.
* Пытанні культуры пісьмовай мовы. Мінск, 1991.
* Мова выданняў Францыска Скарыны. Мінск, 1990.
* Статут Вялікага Княства Літоўскага. Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мінск, 1989.
* Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. Мінск, 1988.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Звесткі пра аўтараў // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том II. — Мінск: Athenaeum — Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2003. — 260 с. (Athenæum VIII)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Ліна Анужыце

**Ліна Анужыце** (, , Плунге) — літоўскі гісторык і метрыкант.

Працуе ў Інстытуце гісторыі Літвы. Сфера навуковых інтарэсаў — спадчына паводле тэстаментаў у ВКЛ у 15-17 ст. Апублікавала разам з Альгірдасам Балюлісам кнігі Метрыкі ВКЛ № 3, 531, 532 (Вільнюс, 1998, 2001, 2001).

## Літаратура 
* Звесткі пра аўтараў // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том ІІ. — Мінск: Athenaeum — Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2003. — 260 с. (Athenæum VIIІ)

## Спасылкі 
* Lina Anužytė  

Катэгорыя:Гісторыкі Літвы
Барадзінская бітва

thumb|250px|right|Фрагмент карціны «Барадзінская бітва 7 верасня 1812», 1822
**Барадзінская бітва** (у французскай традыцыі — **бітва на Маскве-рацэ**, ) — найбуйнейшая бітва Айчыннай вайны 1812 года паміж рускай і французскай арміямі. Адбылася 7 верасня (26 жніўня па старым стылі) 1812 года ля вёскі Барадзіно (за 125 км на захад ад Масквы).

12-гадзінная бітва, падчас якой французам атрымалася захапіць пазіцыі рускага войска ў цэнтры і на левым крыле, завяршылася адыходам французскага войска пасля спынення баявых дзеянняў на зыходныя пазіцыі. На наступны дзень рускае войска аднавіла адступленне.

Дзень Барадзінскай бітвы ўключаны ў Федэральны закон Расійскай Федэрацыі «Аб днях воінскай славы (пераможных днях) Расіі».

## Гл. таксама 
* Бородинская битва

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Французска-руская вайна 1812 года
Катэгорыя:Падзеі 7 верасня
Катэгорыя:Верасень 1812 года
Сычэвіцкая ГЭС

**Сычэвіцкая ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя ў Маладзечанскім раёне на рацэ Рыбчанка. Плануецца да ўводу ў эксплуатацыю ў верасні 2009 года. Плануемая выпрацоўка электраэнергіі 470 тыс. кВт*гадзін. Кошт будаўніцтва ацэньваецца (2009) у больш за 2 млрд бел.руб..

## Літаратура 
* Король Н. Без патетики о малой энергетике // Рэспубліка № 68(4491). 2008, 10 апр.
* Радивон Н. Строительство двух малых ГЭС завершается в Минской области // БЕЛТА, 20.8.2009 12:24
* Радивон Н. Три малые ГЭС построят в Минской области в 2009 году // БЕЛТА, Минск, 3.2.2009

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Мінскай вобласці
Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Маладзечанскага раёна
Пётр Мікалаевіч Несцераў

**Пётр Мікалаевіч Несцераў** (, Ніжні Ноўгарад, Расійская імперыя — , каля г. Жоўквы) — расійскі ваенны лётчык, заснавальнік вышэйшага пілатажу (: Пятля Несцерава), загінуў падчас 1-й сусветнай вайны, здзяйсняючы паветраны таран.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Піянеры авіяцыі
Катэгорыя:Лётчыкі Расіі
Катэгорыя:Лётчыкі Гатчыны
Катэгорыя:Выпускнікі Ніжагародскага кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Расійскія лётчыкі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Лётчыкі, якія здзейснілі таран
Катэгорыя:Загінулі ў Першую сусветную вайну
Катэгорыя:Асобы на марках
Восіп Андрэевіч Ігельстром

**Восіп Андрэевіч Ігельстром** ( — ) — расійскі дзяржаўны дзеяч і военачальнік, барон, а затым граф і генерал ад інфантэрыі, сын ліфляндскага двараніна.

Падчас першай вайны з Турцыяй асабліва адзначыўся пры ўзяцці крэпасці Акермана. Дзякуючы заступніцтву Пацёмкіна ў 1784 атрымаў месца генерал-губернатара сімбірскага намесніцтва і уфімскага намесніцтва. Удзельнічаў у швецкай вайне і быў упаўнаважаным ад рускага двара пры складанні Верэльскага дагавора (1790).

У 1792 пераведзены намеснікам у Пскоў, а ў наступным годзе прызначаны генерал-губернатарам кіеўскім, чарнігаўскім і ноўгарад-северскім. У канцы таго ж года быў пасланы ў Варшаву для прыняцця галоўнага начальства над рускімі войскамі, размешчанымі ў Польшчы. Прадбачачы паўстанне, Ігельстром не раз прасіў графа Зубава павялічыць войска, але атрымліваў толькі папрокі ў баязлівасці. Нарэшце, у 1794 у Варшаве ўспыхнула паўстанне і Ігельстром, які ледзь выратаваўся ад смерці, павінен быў пакінуць службу і выдаліўся на пражыванне ў Рыгу. У 1797 Павел I прызначыў яго на пост ваеннага губернатара ў Арэнбургу. У гэтым званні Ігельстром падпарадкаваў арэнбургскаму начальству башкіраў і мешчаракоў і палепшыў іх унутранае становішча.

Восіп Андрэевіч
Катэгорыя:Военачальнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатой зброяй «За адвагу»
Катэгорыя:Арэнбургскія губернатары
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1768—1774
Катэгорыя:Удзельнікі руска-шведскай вайны 1788—1790
Катэгорыя:Паўстанне 1794 года
Ігельстромы

thumb|Герб рода Ігельстром
**Ігельстромы** — шведскі, польскі і расійскі дваранскі род.

Родапачынальнік — шведскі палкоўнік Гаральд Бенгтсон, які быў у 1645 узведзены ў дваранскую годнасць Швецкага каралеўства пад прозвішчам *Ігельстром*. Яго нашчадкі валодалі маёнткамі ў Ліфляндыі, Эстляндыі і знаходзіліся на шведскай і польскай, а з другой паловы XVIII ст. на расійскай службе. У 1739 пяць братоў Ігельстромаў, польскіх афіцэраў, узведзены ў баронскую годнасць Каралеўства Польскага. У 1792 Восіп Ігельстром узведзены ў графскую годнасць Расійскай імперыі.

Герб роду Ігельстром, якія маюць тытул графаў Свяшенной Рымскай імперыі занесены ў Частку 11 Агульнага гербовника дваранскіх родаў Усерасійскай імперыі, стар. 50

## Найбольш вядомыя 
* Восіп Андрэевіч Ігельстром (1737—1817), рускі дзяржаўны дзеяч і военачальнік
* Аляксандр Яўстаф'евіч Ігельстром (1770—1855), генерал-маёр
* Канстанцін Густававіч Ігельстром (1799—1851), дзекабрыст, капітан, камандзір 1 роты Літоўскага піянернага батальёна
* Андрэй Віктаравіч Ігельстром (1860—1927), рускі пісьменнік
Масква (рака)

**Масква**, **Масква-рака** — рака ў Цэнтральнай Расіі, у Маскоўскай і часткова ў Смаленскай абласцях, левы прыток Акі (басейн Волгі). На рацэ стаіць горад Масква.

## Назва 
Назва ракі мае доўгую і багатую гісторыю вытлумачэння яе паходжання, яна вытлумачвалася са славянскага, фінскага, балцкага моўнага матэрыялу. На сёння пераважае балцкае вытлумачэнне, фінскія версіі прызнаныя ўзніклымі з павярхоўных сугуччаў.

Гэта падмацоўваецца і балцкім гідранімічным фонам як на працягу цячэння ракі Масквы, так і на тэрыторыі горада Масква. Балцкія назвы ў рэк Лама, Руза, Мажая, Вярэя, Нара, Сярпея, ад якіх гарады Валакаламск, Руза, Мажайск, Вярэя, Нара-Фамінск, Серпухаў, якія дугой атачаюць Маскву з заходняга боку. У самой Маскве моцны балцкі гідранімічны фон у зоне радыусам 10—15 км ад старога горада, дзе фіксуюцца балцкія назвы (найперш гідронімы, а калі тапонімы, дык вытворныя ад гідронімаў) Яўза, Няглінная, Чармянка, Прэсня, Сетунь, Хімка, Чура, Варгуніха, Кудрына, Бубна, Чачора, Нагаціна, Чартанава.

Корань *Mask-* таксама ў назве бярэзінскай ракі Маска (калі толькі гэтая назва аўтэнтычная, бо складальнік спісу рэк дняпроўскага басейна П. Маштакоў у сваім каталогу не згадвае і не пазначае ракі Маскі, не знайшоўшы яе, такім чынам, на даўнейшых картах).

Звязана з літоўскім *maskėti* «спешна кудысьці бегаць», *maskatuoti* «гайдацца падвешаным; гайдаць, зрушваць; спешна ісці; балбатаць; гарэзнічаць», *maskatas* «лахманы» (кавалкі вопраткі, што развяваюцца на ветры).

Назва канфігурацыйнага значэння, адлюстроўвае выгіны рачнога рэчышча: рака Масква звілістая і ў верхнім цячэнні каля Мажайска, і ў сярэднім каля Звянігарада, і на тэрыторыі цяперашняй Масквы (11 вялікіх петляў на 20-кіламетровай прасторы па прамой).

Тыпалагічныя аналагі — літоўскія водныя назвы тыпу *Tabalys*, балцкія рачныя назвы тыпу Табола паблізу цячэння ракі Масквы (Таболка і Таболаўка — яе правыя прытокі, Табола — на поўдні ад яе вусця). Яны звязаныя з літоўскім *tabaluoti* «кідацца ў бакі; хістацца; гайдацца падвешаным; хвалявацца», *tabalas* «рэч, што гайдаецца».

У маскоўскай назве корань *Mask-* пашыраны пашыральнікам *-(u)v-*. На Павоччы ён таксама ў рачных назвах Пратва, Смядва, на захадзе ад іх у гідронімах Цітва, Водва (з літоўскімі адпаведнікамі *Tytuva, Vaduva*). Гэты пашыральнік вядомы ў літоўскім словаўтварэнні і асабліва папулярны ў назваўтварэнні: *kriokti* «раўсці» — *kriokuva* «рачны парог» (дзе вада раве), *ringėti* «закручваць» — *Ringuva* «Звілістая (рака)».

Значэнне рачной назвы Масква можна перадаць як «Звілістая (рака)».

## Гідраграфія 
Даўжыня па старым рэчышчы 502 км (пасля выпрастання з дапамогай гідратэхнічных збудаванняў — 473 км), плошча басейна 17 600 км². Рака пачынаецца на схіле Смаленска-Маскоўскага ўзвышша і ўпадае ў Аку на тэрыторыі горада Каломны. Агульнае падзенне ад вытока да вусця складае 155,5 м. Воды ракі шырока выкарыстоўваюцца для водазабеспячэння горада Масквы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі і каналы Масквы
Катэгорыя:Рэкі Маскоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Акі (прыток Волгі)
Міністэрства духоўных спраў і народнай асветы Расійскай імперыі

**Міністэрства духоўных спраў і народнай асветы** — міністэрства, якое існавала ў Расіі ў 1817—1824 гадах. Утворана шляхам аб'яднання міністэрста народнай асветы, Галоўнага ўпраўлення духоўных спраў Свяцейшага Сінода, Галоўнага ўпраўлення духоўных спраў замежных веравызнанняў.

Склад міністэрства:
* Дэпартамент духоўных спраў
** 1 аддзяленне — справы грэка-расійскага веравызнання;
** 2 аддзяленне — справы рымска-каталіцкага, грэка-ўніяцкага і армянскага веравызнанняў;
** 3 аддзяленне — справы ўсіх пратэстанцкіх веравызнанняў;
** 4 аддзяленне — справы яўрэйскага, мусульманскага і іншых веравызнанняў (акрамя ламаісцкага, пакінутага ў ведамстве Міністэрства замежных спраў).

* Дэпартамент народнай асветы
** 1 аддзяленне — справы Галоўнага ўпраўлення вучылішчаў, Навуковага камітэта міністэрства, цэнзуры, выдання навучальнай літаратуры і наогул кнігавыдаўніцтва ў Расіі (у ім вёўся ўлік усіх выдадзеных кніг);
** 2 аддзяленне — справы вучэбных акруг і ўніверсітэтаў, арганізацыя і кантроль за навучальным працэсам у навучальных установах;
** 3 аддзяленне — справы Акадэміі навук, Акадэміі майстэрстваў, ліцэяў, Імператарскай публічнай бібліятэкі, навуковых таварыстваў, музеяў, друкарань і інш.;
** 4 аддзяленне — гаспадарчыя і адміністрацыйныя справы міністэрства.

Міністрам духоўных спраў і народнай асветы ўвесь час існавання міністэрства быў А. М. Галіцын.

Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рэлігія ў Расійскай імперыі
Расійская імперыя
Генерал-пракурор

- першы генерал-пракурор Расіі]]
**Генерал-пракурор** — адна з вышэйшых дзяржаўных пасад у Расійскай імперыі, кіраўнік Урадаўнічага Сената, які назіраў за законнасцю дзейнасці ўрадавых устаноў.

Пасада генерал-пракурора заснавана Пятром I 12 студзеня 1722 года. Яе папярэднікам, але з меншымі паўнамоцтвамі, была пасада генерал-рэвізора, якая існавала ў 1715—1718 гадах. Першым генерал-пракурорам быў прызначаны П. І. Ягужынскі. Генерал-пракурор першапачаткова з’яўляўся часткай сенацкай канцылярыі і ведаў сенацкім справаводствам; адначасова кіраваў пракуратурай, якая складалася з трохступеністай сістэмы кантролю над Сенатам і ўсімі адміністрацыйнымі і судовымі ўстановамі, — як цэнтральнымі, так і мясцовымі. Памагатым генерал-пракурора ў Сенаце з’яўляўся обер-пракурор. Кантроль за дзейнасцю органаў улады ажыццяўляўся праз падначаленых — пракурораў і фіскалаў.

Становішча і абавязкі генерал-пракурора неадначасова карэктаваліся. Пры рэформе дзяржаўнага кіравання, прадпрынятай Аляксандрам I, з 1802 года пасада кіраўніка Сената была злучана з пасадай міністра юстыцыі і набыла свой канчатковы круг абавязкаў: генерал-пракурор з’яўляўся начальнікам пракуратуры і канцылярыі Сената, а таксама карыстаўся правам нагляду за дзейнасцю службовых асоб усяго судовага ведамства. Без істотных змен пасада генерал-пракурора існавала да лютаўскай рэвалюцыі 1917 года.

Катэгорыя:Гісторыя права Расіі
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пракуратура Расійскай Федэрацыі
Дзяржаўны кантроль Расійскай імперыі

[thumb|right|320px|Будынак Дзяржаўнага кантролю, Санкт-Пецярбург, набярэжная ракі Мойкі, 76 *(фатаграфія [Карл Була|Карла Булы, 1914 год)*]]

**Дзяржаўны кантроль Расійскай імперыі** — орган Кабінета Міністраў Расійскай імперыі, які здзяйсняў кантрольна-злічальныя і наглядальныя функцыі ў вобласці прыходу, выдатку і захоўвання капіталаў дзяржаўнага бюджэту, а таксама бюджэтаў усіх міністэрстваў і ведамстваў па асобнасці.

Утвораны на правах міністэрства ў 1811 годзе, Дзяржаўны кантроль на працягу першых 25 гадоў свайго існавання насіў назву «Дзяржаўнае ўпраўленне рэвізіі дзяржаўных рахункаў» (28 студзеня 1811 — 30 снежня 1836) і толькі затым атрымаў сваё канчатковае найменне, якое праіснавала да 28 лютага 1917 года.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Кведзі

**Кведзі** (Коз), возера ў Дзаўскім раёне Паўднёвай Асеціі. Утворана ў выніку апоўзня, які перагарадзіў раку ў цясніне. Размешчана ў 5 км да поўначы ад горада Квайса. Вышыня 1592 м над у.м., плошча зеркала 0.0968 км², даўжыня берагавой лініі 1,71 км.

Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Асеціі
Сяргей Сямёнавіч Увараў

**Сяргей Сямёнавіч Увараў** (25 жніўня (5 верасня), 1786, Масква — 4 (16) верасня, 1855, Масква) — рускі дзяржаўны дзеяч, граф (1846). Член Расійскай акадэміі (1831), ганаровы член (1811) і прэзідэнт (1818—1855) Пецярбургскай акадэміі навук. У 1833—1849 міністр народнай асветы. Аўтар формулы «праваслаўе, самадзяржаўе, народнасць». Ініцыятар прыняцця «Універсітэцкага статуту 1835».

У гонар С. С. Уварава атрымаў назву мінерал уваравіт.

## Спасылкі 
* 

Сяргей Сямёнавіч
Увараў
Катэгорыя:Філолагі Расіі
Катэгорыя:Археолагі Расіі
Катэгорыя:Антыказнаўцы Расіі
Катэгорыя:Міністры асветы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Манархісты Расіі
Катэгорыя:Апекуны навучальных акруг
Катэгорыя:Пецярбургская навучальная акруга
Катэгорыя:Ганаровыя аматары Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Кучурган

**Кучурган** — рака ў Малдове і ў Адэскай вобласці Украіны. Упадае ў Кучурганскі ліман. Даўжыня 119 км, плошча басейна 2090 км². Даліна ракі ўяўляе сабой бэльку ліманнага ўтварэння.

Рака бярэ пачатак на паўднёвых схілах Падольскага ўзвышша, недалёка ад вёскі Аленеўка. Даліна ў верхнім цячэнні V-падобная, у ніжнім — трапецападобная, уяўляе сабой балку ліманнага ўтварэння. Пойма двухбаковая, шырынёй 0,1-0,4 км. Рэчышча ўмерана звілістае, шырынёй ад 5 да 46 м, на асобных участках стварае плёсы. Ухіл 0,89 м/км. Цячэнне ракі павольнае, месцамі ўтварае плаўні. 

Жыўленне снегавое і дажджавое. Ледастаў у пачатку снежня, ускрыццё лёду ў другой палове лютага. Летам перасыхае, зімой перамярзае. Вада мінералізаваная, каламутная, з балотным прысмакам, прыдатная толькі для гаспадарча-бытавых патрэб.

Катэгорыя:Басейн Днястра
Катэгорыя:Рэкі Малдовы
Катэгорыя:Рэкі Адэскай вобласці
Каменка (прыток Днястра)

**Каменка** (, , ) — рака ва Украіне і Малдове, левы прыток Днястра. Цячэ ў субмерыдыянальнам кірунку з поўначы на поўдзень. Воды Каменкі сярэдняй і падвышанай мінералізацыі гадракарбанатнага складу групы кальцыю, кальцыю-магнію, умерана цвёрдыя з падвышанай шчолачнасцю. Асноўныя населеныя пункты — Хруставая, Севярынаўка, Каменка.

Катэгорыя:Рэкі Вінніцкай вобласці
Катэгорыя:Прыднястроўе
Катэгорыя:Рэкі Малдовы
Ларымін

**Лары́мiн** (**Larimin**; ) — штучная мова, распрацаваная Вольгай Лаэдэль як частка яе ўтопіі аб аднаполай жаночай лесбійскай цывілізацыі планеты Атэа. У тэкстах гэтай утопіі ларымiн прадстаўлена як планавая мова, сканструяваная ведзьмамі планеты Атэа ў якасці міжнароднай мовы навукі, адукацыі і кніжнай культуры (выступаючы, такім чынам, збольшага падабенствам латыні і збольшага падабенствам мовы эсперанта ў рэальнай зямной гісторыі), якая зрабілася паступова, у выніку пашырэння кола адукаваных жыхарак планеты Атэа, усеагульнай мовай планеты Атэа.

Мова ларымiн з'яўляецца апрыёрнай выдуманай штучнай мовай і адносіцца да аглютынатыўных моў. У 2004 г. у інтэрнэце было апублікавана напісанае Вольгай Лаэдэль падрабязнае апісанне граматыкі мовы ларымiн, ларымiн-рускі слоўнік, які змяшчае да 2 тысяч слоў і словаформаў, прыклады тэкстаў на мове ларымiн.

## Асноўныя прынцыпы мовы ларымiн 
* Рэгулярнасць і лагічнасць мовы (аднак, без адмысловага імкнення да спрошчанасці).
* Аглютынатыўны лад і шырокае выкарыстанне афiксацыi у словаўтварэнні.
* Межы марфем заўсёды акрэсленыя (дзякуючы правілам, якія абмяжоўваюць магчымыя спалучэнні галосных і зычных у марфеме).
* Амаль усе марфемы маюць лексічныя значэнні і могуць удзельнічаць у словаўтварэнні і словазмене як афіксы або самастойныя карані. Акрамя іх у мове ёсць невялікая колькасць марфем, якія маюць сінтаксічнае, але не лексічнае значэнне, — гэта злучальныя галосныя і канчаткі слоў. Сінтаксічныя адносіны паміж марфемамі ў складаных словах абавязкова абазначаюцца злучальнымі галоснымі. Кожнае слова абавязкова мае канчатак, які паказвае прыналежнасць слова да вызначанай часціны мовы і яго сінтаксічную ролю ў сказе.
* Вольная граматыка: патэнцыйна неабмежаваная колькасць і разнастайнасць грамем (такіх, як склоны, пэўнасць і нявызначанасць, лікі, часы, віды, лады і т.п.) і неабавязковасць іх выразу (воля выяўляць або не выяўляць іх адпаведна жаданай дакладнасці і канкрэтнасці выказвання).
* Алфавіт, у ім літары напісаннем сваіх элементаў сімвалічна адлюстроўваюць фанетычную прыроду і асноўныя характарыстыкі пазначаемымі імі фанем.

## Алфавіт 

Файл:Тэсэнналиввонжэр 1.JPG
Файл:Тэсэнналиввонжэр 5.JPG
Файл:Тэсэнналиввонжэр 2.JPG
Файл:Тэсэнналиввонжэр 3.JPG
Файл:Тэсэнналиввонжэр 4.JPG

## Згадванне ў літаратуры 
: З груды, прэч той, што ў дрэйфе
: Вушамі тырчаць эльфы
: А можа яны — Лемле,
: Што шукаюць сваю зямлю?
: Лапочуць на ларымiне,
: Незразуметыя іншымі…
: (Алекс Лоу)

## Зацемкі 
## Літаратура 
* Сидорова М. Ю., Шувалова О. Н. Інтэрнэт-лінгвістыка: выдуманыя мовы — М. : 1989.ру, 2006. — с. 60-73. ISBN 5-98789-005-5 http://www.philol.msu.ru/~sidorova/files/conlangs.pdf 
* Аўтарскае апісанне граматыкі і слоўнік мовы ларымін 
* Аўтарскае апісанне граматыкі і слоўнік мовы ларымін (іншы сайт)
* Крэатыўныя ідэі лінгваканструявання
* Ларымiн на сайце Ігара Гаршына

Катэгорыя:Штучныя мовы
Кваісі

**Кваісі** , **Квайса** (, ) — горад у Паўднёвай Асеціі, у складзе Дзаўскага раёна. Знаходзіцца на рацэ Джаджора (прыток Рыёні) на схілах Рачынскага хрыбта ў Кударскай цясніне. За 60 км на паўночны захад ад Цхінвала (злучаны аўтамабільнай дарогай), за 20 км — горад Оні.

## Тапаграфічныя карты 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Асеціі
Вячаслаў Дзмітрыевіч Селяменеў

**Вячаслаў Дзмітрыевіч Селяменеў**, або **Селемянёў** (нар. , ) — беларускі гісторык, архівіст. Кандыдат гістарычных навук (1979).

З 1982 дырэктар Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь (да 1995 — Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі і сацыялістычнага будаўніцтва БССР).

Кірункі навуковай дзейнасці: гісторыя Беларусі з 1917 г., пытанні архівазнаўства.

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — *за цыкл прац «Беларускія астарбайтары»*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Архівісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Анатоль Канстанцінавіч Баранкевіч

**Анатоль Канстанцінавіч Баранкевіч** (, Калінінград) — расійскі ваенны, паўднёваасяцінскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, міністр абароны Паўднёвай Асеціі (2004—2006), сакратар Савета бяспекі (2006—2008). Актыўны ўдзельнік грузіна-паўднёваасяцінскага канфлікту 2008 года, падчас якога асабіста падбіў 2 грузінскія танкі.

## Біяграфія 
У 1977 годзе скончыў Усурыйскае сувораўскае ваеннае вучылішча, у 1981 годзе — Далёкаўсходняе агульнаваенное каманднае вучылішча і ў 1989 годзе — Ваенную акадэмію імя Фрунзэ. Удзельнічаў у абедзвюх чачэнскіх кампаніях. У чэрвені 2004 года звольніўся з узброеных сіл Расіі ў званні палкоўніка.

Генерал-лейтэнант паўднёваасяцінскай арміі. У 2004 годзе стаў міністрам абароны Рэсублікі Паўднёвая Асеція, у 2006 годзе — сакратаром Савета бяспекі краіны. Паводле яго інтэрв'ю газеце «Коммерсантъ» ад 5 снежня 2008 г., вайна ў Паўднёвай Асеціі ў жніўні таго ж гады паглыбіла яго супярэчнасці з прэзідэнтам Э. Какойты, з прычыны чаго ён быў змушаны сысці з паста сакратара Савета бяспекі.

Катэгорыя:Удзельнікі Першай чачэнскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Другой чачэнскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Паўднёвай Асеціі (2008)
Катэгорыя:Ваенныя Расіі
Катэгорыя:Міністры абароны Паўднёвай Асеціі
Вугор пеліканавы

**Пеліканавы вугор** (*Eurypharynx pelecanoides*) — адзіны від рыб біялагічнага сямейства *Eurypharyngidae*. Адкрыты французскім заолагам Ліёнам Веланам у 1882 годзе.

## Апісанне 
Даўжыня рыбіны дасягае 75 сантыметраў. Сківіцы моцна падоўжаныя, рот вялізны, са шматлікімі дробнымі зубамі. Шчэлепныя адтуліны маленькія, размешчаны на брушным баку бліжэй да анальнай адтуліны, чым да канца рыла. Адзіная група касцістых рыб з пяццю шчэлепнымі дугамі. Косці шчэлепнай накрыўкі і прамяні жабернай перапонкі адсутнічаюць, брушны плаўнік і рэбры страчаны, плавальнага пузыра няма. Спінны і анальны плаўнікі доўгія, грудны плаўнік маленькі, хваставы плаўнік рудыментарны. Пазванкоў 100-125.

## Пашырэнне 
Пеліканавы вугор жыве ва ўсіх умеранных і трапічных марах сусветнага акіяна на глыбіні ад 500 да 7500 метраў. Большасць да сённяшняга дня выяўленых рыб (больш за 250 экзэмпляраў) паходзяць з трапічных вод Атлантыкі, з глыбіні ад 1400 да 2800 метраў.
 

Катэгорыя:Мехаротападобныя
Бітва пад Брэстам (1794)

**Бітва пад Брэстам** (у польскай гістарыяграфіі — **бітва пад Цярэспалем**) — бітва рускага атрада на чале з А. В. Суворавым з атрадам паўстанцаў пад кіраўніцтвам Караля Серакоўскага падчас паўстання Касцюшкі 8 (19) верасня 1794 года каля Брэста праз два для пасля таго, як Сувораў разбіў польскія войскі ля Крупчыц. Сілы бакоў складалі каля 13 тысяч чалавек у палякаў і каля 8 тысяч у рускіх.

Пасля пераправы сувораўскіх войскаў праз Буг, паўстанцы без бою адышлі на другую, больш умацаваную пазіцыю. Сувораў загадаў пяхоце пераследваць войскі паўстанцаў, а кавалерыі ахапіць іх з флангаў. Пасля некалькіх нападзенняў лінія была ўзята. Паўстанцы страцілі 5 тысяч забітымі і 7 тысяч палоннымі, рускія — 1 тысячу забітымі. З паўстанцкага корпуса сысці змаглі толькі некалькі сотняў чалавек на чале з Серакоўскім. Страта цэлага корпуса выклікала маральны надлом сярод удзельнікаў паўстання.

## Літаратура 
* Шефов Н. А. 1000 боёв и сражений русского оружия IX—XXI века. — М.: АСТ, 2007. — 830 с.
* Mała Encyklopedia Wojskowa. — Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967.

Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:Аляксандр Васільевіч Сувораў
Катэгорыя:Гісторыя Брэста
Катэгорыя:Верасень 1794 года
Катэгорыя:Падзеі 19 верасня
Родная мова

, Азербайджан]]
**Ро́дная мо́ва** — адно з найважнейшых паняццяў сацыялінгвістыкі і этналогіі, якое ў наш час набыло паліталагічнае гучанне і міждысцыплінарны статус.

Існуюць наступныя вызначэнні гэтага паняцця:
# Многія даследчыкі вызначаюць яго, як мову сваёй нацыі, мову продкаў, якая адлюстроўвае эмацыйныя адносіны да мовы, звязвае чалавека з яго народам, з папярэднімі пакаленнямі, іхнымі духоўнымі набыткамі.
# Мова, на якой чалавек мысліць без дастатковага самакантролю, з дапамогай якой лёгка і натуральна выражае свае думкі ў вуснай і пісьмовай слоўнай форме, якая служыць падмуркам яго этнічнага самаўсведамлення, яго этнічнай і нацыянальнай самаідэнтыфікацыі.

Беларускімі навукоўцамі адзначаецца, што родная мова спасцігаецца чалавекам адначасова з развіццём здольнасці мысліць, што гэта хутчэй прысваенне мовы, а не яе асваенне, вывучэнне Часам родная мова чалавека змяняецца на працягу жыцця.

Беларускімі перапісчыкамі насельніцтва прынята дапушчэнне, што родная мова — тая, якую чалавек засвоіў першай у раннім дзяцінстве. Тым не меней, грамадства традыцыйна называе роднай беларускую.

Для прыцягнення ўвагі да праблемы зберажэння моўнай разнастайнасці ЮНЕСКА заснавала Міжнародны дзень роднай мовы.

## Гл. таксама 
* Хатняя мова
* Носьбіт мовы
* Білінгвізм

## Літаратура 
* Suzanne Romaine. Bilingualism. Second edition. Blackwell Publishing, 1995. ISBN 978-0-631-19539-9;
* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. ISBN 985-417-772-6;
* *Вахтин Н. Б.*, *Головко Е. В.* Социолингвистика и социология языка. — Санкт-Петербург: Гуманитарная Академия, 2004;
* *Іванишин В.*, *Радевич-Винницький Я.* Мова і нація. — Дрогобич: Видавнича фірма «Відродження», 1994. — 218 с. ISBN 5-7707-5898-8;
* *Мікуліч Т. М.* Мова і этнічная самасвядомасць. — Мн. 1996.

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Катэгорыя:Засваенне мовы
Сок

апельсінавага сока]]
**Сок** — вадкасць, якая ўтрымліваецца ў садавіне, ягадах і гародніне (выключэнне – бярозавы сок). Звычайна, пасля выціскання, ужываецца ў якасці напою.

Перад выцісканнем, сыравіну для вырабу напою адбіраюць, выдаляючы хворыя, гнілыя і г.д. плады, потым, у залежнасці ад гатунку раслін, пазбаўляюць ад костак і лупіны, потым мыюць. Часта, перад выцісканнем, плады рэжуць на больш дробныя кавалкі і потым выціскаюць сок. Цвёрдую сыравіну, якая застаецца пасля выціскання соку (*макуха*), ужываюць у якасці ўгнаенняў, ці дадаткаў у корм жывёлам.

У сувязі з тым, што канцэнтраваны сок не захоўваецца доўга, да яго дадаюць ваду, кансерванты, фарбавальнікі. У прамысловасці, у залежнасці ад канцэнтрацыі натуральнага соку, напоі падзяляюць на “*нектар*” (меней 50% натуральнага соку) і “*сок*” (болей 50% натуральнага соку).
 
Сок можна прыгатаваць і ў хатніх умовах.

Самымі распаўсюджанымі сокамі на Беларусі з'яўляюцца: яблычны, вінаградны, апельсінавы, таматны сокі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Напоі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Кола (напой)

**Кола** – салодкі газаваны напой, які вытвараецца на аснове арэхаў кола (ці іншых рэчываў), звычайна разбаўлены карамеллю, змяшчае кафеін.

## Вынаходніцтва 
Доктар Джон Сціс Пембертан, хімік з Атланты (штат Джорджыя, ЗША), прыгатаваў у 1886 годзе сіроп карамельнага колеру, які аднёс у найбуйнейшую ў горадзе аптэку. Першыя порцыі сіропу прадаваліся па 5 цэнтаў за шклянку. Хутка прадаўцы пачалі змешваць сіроп з газаванай вадой.

Разам з Кока-колай узніклі іншыя гатункі колы, напрыклад, Пепсі-кола і г.д.

У большасці краін свету кола лічыцца тыпова амерыканскім напоем. Яго ўжыванне лічыцца праявай заходняга светапогляду, што выклікае неадэкватную рэакцыю антыамерыканістаў.  Цікавы факт: у Індыі Coca-Cola і Pepsi-Cola з 1970 да 1993 былі забароненыя. У 2002 годзе на рынак выйшла Мекка-Кола як альтэрнатыва заходнім маркам, якая зарыентаваная на мусульманскіх кліентаў (вытворца частку грошай пералічваў палестынцам).

## Склад 
Першапачаткова галоўным кампанентам колы быў арэх колы і вытворны з куста кокі какаін. Апошні ў 1903 годзе быў выдалены з рэцэптуры, калі стала вядома небяспечнасць какаіна. Сёння выкарыстоўваецца кока без какаіна (але гэта дакладна невядома, таму што рэцэпт засакрэчаны некалькі дзесяткаў гадоў таму). Адзін кубак (250 мл) колы змяшчае 6 чайных лыжак цукру.

Тыповы смак цяперашняй колы атрымліваюць дабаўкамі ваніліна, цімтавага алею, алею гваздзіка і лімона.

Кола мае большую кіслотнасць за воцат, што вядзе да гастрытаў і язваў страўніка. Кола таксама змяшчае і фосфарную кіслату, якая шкодна для чалавека (выводзіць кальцый з арганізма).

## Найпапулярнейшыя напоі колы 
* Coca-Cola
* Pepsi
* Dr. Pepper
* Royal Crown Cola
* Tropicola (Куба)

Катэгорыя:Напоі
Альфтанес

**Альфтанес** () — горад у Ісландыі.

## Геаграфія і гісторыя 
Альфтанес знаходзіцца ў непасрэднай блізасці ад сталіцы краіны Рэйк’явіка. Плошча горада складае 5 км². Насельніцтва — 2.455 чалавек (2008). Шчыльнасць насельніцтва - 472 чал./км². У Альфтанесе знаходзіцца рэзідэнцыя прэзідэнта Ісландыі — *Бесастадзір*.

Горад быў утвораны ў 1878 годзе ў выніку падзелу двух абшчын. Да 2004 года называўся Бесастадахрыпур.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Альгерд Невяроўскі

**Альгерд Невяроўскі** (, Мінск, Беларусь — , Беласток) — беларускі журналіст.

## Біяграфія 
Альгерд нарадзіўся 19 жніўня 1969 года ў Мінску. У 1995 годзе закончыў гістарычнае аддзяленне каталіцкага Універсітэта імя Кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве са званнем магістра. З таго часу працаваў у асноўным журналістам. Два гады ў газеце «Наша слова», затым у газеце «Свабода». Супрацоўнічаў у якасці карэспандэнта з расійскай газетай «Камерсант». Цягам сямі гадоў, да 2005 года, быў карэспандэнтам польскай рэдакцыі радыё Бі-Бі-Сі. Працяглы час, з 1996-га па 2007 год, быў карэспандэнтам Радыё Свабода ў Мінску, на якім гучалі яго каментары, нарысы і паведамленні са сферы палітычнага, рэлігійнага і грамадскага жыцця. З 2007 года жыў і працаваў журналістам Радыё Рацыя ў Беластоку.

Шмат часу праводзіў на працоўным месцы, шукаючы тэмаў, абмяркоўваў новыя задумы, клапаціўся аб якасці праграм, з якім быў моцна эмацыйна звязаны.

Апошні час жыў у Беластоку, Польшча, дзе і памёр нечакана ва ўзросце 40 гадоў. У Альгерда засталося двое дзяцей: дачка Івона і сын Чэслаў.

## Спасылкі 
* Радыё Рацыя, Памёр Альгерд Невяроўскі
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі: Супярэчлівае рашэнне Еўрасаюза 
* КХП-БНФ, Альгерд Невяроўскі: Прэзэнтацыя кнігі Сяргея Навумчыка 
* Гарадзенская філія АГП, Альгерд Невяроўскі: Выбар
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі: Вынікі году
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі, Дзень Перамогі ў кожнага свой

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Кола (значэнні)

Назву **кола** маюць:
* Кола, круглае прыстасаванне, дыск, які абарачаецца вакол сваёй восі, можа выкарыстоўвацца для перамяшчэння грузаў, а таксама ў розных машынах і механізмах
* Кола, напой — напой
* Кола, танец — беларускі народны танец
* Горад Кола, Мурманская вобласць
* Горад Кола, Велікапольскае ваяводства
* Аўтамагістраль Кола
Вышаслаў Уладзіміравіч

**Вышаслаў Уладзіміравіч** (да 978—1010-1013/1014, Ноўгарад) — князь наўгародскі (987—1010).

Старэйшы сын наўгародскага і пазней кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча і яго першай жонкі, паводле Васіля Тацішчава, імем Алава. Упершыню згаданы «Аповесцю мінулых часоў» пад 980 годам. У 980-х гадах, пры раздачы Уладзімірам удзелаў сынам, атрымаў Наўгародскую воласць. Трымаў Наўгарад да смерці, паводле Тацішачава, у 1010 годзе. Па смерці Вышаслава, Уладзімір перавёў у Ноўгарад іншага сына — Яраслава.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Лені Рыфеншталь

**Ле́ні Рыфеншталь** (, сапраўдае імя **Бе́рта Хе́лена Ама́лія Ры́феншталь**, ; ) — нямецкі кінарэжысёр і фатограф. Таксама актрыса, танцоўшчыца.

Рыфеншталь з’яўляецца адным з самых вядомых кінематаграфістаў, якія працавалі ў перыяд нацыянал-сацыялістычнага панавання ў Германіі. Яе дакументальныя фільмы «Трыумф волі» і «Алімпія» прычыніліся да таго, што Рыфеншталь аб’явілі актыўным прапагандыстам Трэцяга Рэйха.

## Узнагароды 
* Нямецкі алімпійскі знак 2 класа (1936)
* Кубак Мусаліні (1938)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Лені Рыфеншталь  
* Das blaue Licht. Stills of Walter Riml, photographer of the film   

Катэгорыя:Кінарэжысёры Германіі
Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда
Яўген Вапа

**Яўген Вапа** (; нар. ) — беларускі дзеяч у Польшчы, радны БНР.

Выпускнік беларускага ліцэя ў Гайнаўцы. Вывучаў гісторыю ў Варшаўскім універсітэце. Быў адзін з заснавальнікаў Рады Культуры Студэнтаў Нацыянальных Мяншыняў. З канца 1980-х гадоў узначальваў Беларускае аб’яднанне студэнтаў. З 1995 года кіруе Беларускім саюзам у Польшчы. Галоўны рэдактар «Нівы», штотыднёвіка беларускае меншасці ў Польшчы. Дырэктар Радыё Рацыі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Радыё Рацыя
* «Ніва» — штотыднёвік беларусаў у Польшчы
* Беларусы Польшчы павярнуліся да Лепэра

Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы
Міхал Андрасюк

**Міхал (Міхась, Міхаіл) Андрасюк** (, , Польшча) — пісьменнік, журналіст, актыўны дзеяч беларускай меншасці ў Польшчы. Піша па-беларуску і па-польску.

## Біяграфічныя звесткі 
Дзяцінства прайшло ў в. Войнаўка Дубіцкай гміны на Беласточчыне. Скончыў у 1978 годзе беларускі ліцэй у Гайнаўцы, працаваў настаўнікам і каменячосам, затым журналістам беластоцкай рэдакцыі Радыё «Рацыя». Па снежань 2010 года шэф антэны Радыё «Рацыя», вядучы тэлеканала «Белсат». Жыве ў Гайнаўцы.

## Творчасць 
Дэбютаваў у «Ніве» (1979) вершамі. Аўтар зборніка апавяданняў «Фірма» (Беласток, 2000), дзе яскрава засведчыў разлад, народжаны дзевяностымі. У кнізе «Мясцовая гравітацыя» паказаў жыццё польскай правінцыі на польска-беларускім памежжы, яна пра маленькіх людзей са сваімі звычкамі, дзівакаватымі норавамі, смешнымі надзеямі. У 2006 годзе з’яўляецца аповесць «Белы конь», пабудаваная як зборнік апавяданняў, якія разам складаюцца ў гарманічную карціну свету — праз гісторыі продкаў, летапіс сям’і. Працягам стала кніга мастацкай прозы «Поўня» (Беласток, 2018), дзе сямейны летапіс перапісаны на ўзроўні метафарычным, кніга была адзначана за міфапаэтычную традыцыю.

## Прэміі і ўзнагароды 
Кніга «Белы конь» атрымала літаратурную прэмію прэзідэнта горада Беласток імя Веслава Казанецкага. Лаўрэат 2-й прэміі імя Ежы Гедройца ў 2019 годзе за кнігу «Поўня». 25 сакавіка 2020 года яго абвясцілі лаўрэатам літаратурнай прэміі «Гліняны Вялес» за раман «Поўня».

## Літаратура 
* Біяграфічныя даведкі // Панароўе. Анталогія апавядання / Уклад. Г. Валкавыцкі, Бібліятэка БЛА «Белавежа». — Беласток, 2003. — 162 с.

## Спасылкі 
* Старонка М. Андрасюка на «Камунікат»
* Андрасюк М. «З перспектывы Брна мы бачым беларускія праблемы інакш…» // Беларуская служба Радыё "Свабода", 28 ліпеня 2007
* Міхал Андрасюк. Вагон другога класа

Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Гліняны вялес»