Рэйн

**Рэйн** ( [райн],  [рэн],  [рэйн]) — буйная рака ў Заходняй Еўропе. Працякае па тэрыторыі Швейцарыі, Ліхтэнштэйна, Аўстрыі, Германіі, Францыі, Нідэрландаў.

Даўжыня — 1233 км, плошча басейна — 185 тыс. км².

Бярэ пачатак у Альпах, працякае праз Бодэнскае возера, перасякае адгор’і Юры і Шварцвальда, пасля чаго цячэ па Верхнярэйнскай нізіне. У сярэднім цячэнні прарываецца праз Рэйнскія Сланцавыя горы. Ніжняя плынь — у межах Сярэднееўрапейскай раўніны, дзе рэчышча ў шматлікіх месцах агароджанае дамбамі. Упадае ў Паўночнае мора, утвараючы складаную дэльту.

Асноўныя прытокі: Некар, Лан, Майн, Рур (правыя); Аарэ, Мозель (левыя). У левы рукаў дэльты ўпадае рака Маас.

У вярхоўях — вяснова-летняй паводцы, у сярэднім і ніжнім цячэнні шматводная на працягу ўсяго года. Сярэдні выдатак — 2500 м³/с, гадавы сцёк каля 79 км³.

Рака суднаходная на 952 км, да горада Базель і па Бодэнскім возеры. Агульная даўжыня водных шляхоў у басейне Рэйна каля 3000 км.

Літаральна назва ракі перакладаецца як «Плынь» (з кельцкай).

## Паходжанне назвы 
Назву ракі рэканструююць як прагерманскае **Rīnaz*. Да яго ўзыходзяць нямецкая, нідэрландская і англійская назвы ракі. Праз франкскае пасярэдніцтва былі запазычаны французская і іспанская назвы Рэйна. Назва ракі на індаеўрапейскім этапе рэканструюецца як **Reynos*, ад кораня **rey-* «цякчы, бегчы», адкуль , . Кельцкая/гальская назва ракі паходзяць з той жа індаеўрапейскай крыніцы, што і германскаея. Гідронім часта параўноўваюць з іншымі рачнымі назвамі, тыпу ракі Рэно ў Італіі (гідронім гальскага паходжання). Лацінскае *Rhēnus* і старажытнагрэчаскае *Ρήνος* (*Rhēnos*) запазычаны з кельцкай формы, бо адлюстроўваюць наяўнасць тыпова кельцкага пераходу *-ei-* → *-ē-*.

## Геаграфія 
Бярэ пачатак у Альпах, працякае праз Бодэнскае возера, перасякае адгор’і Юра і Шварцвальда, пасля чаго цячэ па Верхнярэйнскай нізіны. У сярэднім цячэнні прарываецца праз Рэйнскія Сланцавыя горы. Ніжняя плынь — у межах Ніжнерэйнскай нізіны Сярэднееўрапейскай раўніны, дзе рэчышча ў многіх месцах загароджана дамбамі. Пускаецца ў Паўночнае мора, утвараючы складаную дэльту.

### Агульная характарыстыка 
Прытокі: Некар, Майн, Вупер, Ітэр, Дзюсель, Рур, Іль (правыя); Ары, Мозель (левыя). У левае рукаво дэльты пускаецца рака Маас.

У вярхоўях — вяснова-летняе паводка, у сярэдняй і ніжнім цячэнні шматводная цягам усяго года. Сярэдні выдатак каля 2500 м³/с, гадавы сцёк каля 79 км³.

У верхнім цячэнні Рэйна, у швейцарскім кантоне Шафгаўзен, каля мястэчка Нойгаўзен, знаходзіцца Рэйнскі вадаспад. Убору з больш высокім, але менш паўнаводным вадаспадам Дэтыфос у Ісландыі, Рэйнскі вадаспад з’яўляецца самым вялікім вадаспадам у Еўропе. Вышыня Рэйнскага вадаспада — 23 м, шырыня — 150 м.

Рэйн злучаны каналамі з Ронай, Марнай, Везерам, Эльбай.

Гарады на Рэйне: Арнем (Нідэрланды), Дзюсельдорф, Кёльн, Бон, Майнц, Мангейм, Вормс, (Германія), Страсбург (Францыя), Базель (Швейцарыя).

### Вытокі Рэйна 
Уласна Рэйн пачынаецца ў месцы зліцця двух яго галоўных вытокаў — Пярэдняга Рэйна і  ля мястэчка  (кантон Граўбюндэн, камуна Тамінс). Вышэй гэтага месца знаходзіцца разгалінаваная сістэма вытокаў Рэйна. Вадазборны басейн вытокаў Рэйна распасціраецца ад горнага масіву  на захадзе праз даліну, размешчаную на поўдзень у кантоне Тычына і ў Італіі, да  на ўсходзе.

Возера Тома блізка  у горнай вобласці Гатард традыцыйна лічыцца пачатковай кропкай Пярэдняга Рэйна і Рэйна ў цэлым. Задні Рэйн бярэ свае вытокі ў высакагорнай даліне  у падножжа Райнвальдхорна. Аднак вытокі яго галоўнага рэчышча, што ўбірае ў сябе найбольш шматводныя прытокі, знаходзяцца ў іншым месцы, а менавіта на ўсходзе вадазбору Задняга Рэйна ў даліне ракі . Самы доўгі прыток, , цягнецца з самага поўдня басейна Пярэдняга Рэйна з кантона Тычына.

### Задні Рэйн 
Задні Рэйн () цячэ спачатку ў паўночна-ўсходнім кірунку, потым на поўнач. Працякае па трох далінах у кантоне Граўбюндэн — Рэйнвальду,  і -. Паміж далінамі знаходзяцца цясніны  і . Крыніцы, якія жывяць Задні Рэйн, знаходзяцца ў альпійскім горным масіве  (на схілах Райнвальдхорна, , ).

З поўдня пускаецца , вадазбор якога знаходзіцца часткова на італьянскай тэрыторыі ў раёне плаціннага возера . З усходу ў Зільса ў Задні Рэйн пускаецца раўназначная яму рака , прыходная ад аднайменнага . Альбула атрымвае сваю ваду перадусім з Ландвасера, у сваю чаргу які жывіцца ад крынічных рэк; найбольш значныя — Дышмабах і рака  (Гельгія), якая спускаецца з Юлійскага перавалу.

### Пярэдні Рэйн 
Пярэдні Рэйн () узнікае з крыніц у верхняй частцы даліны  і цячэ ў паўночна-ўсходнім кірунку. Асноўнай яго крыніцай з’яўляецца рака , якая ўпадае ў возера Тома (2345 м над узроўнем мора), а потым выцякае з яго. Рэйн да Тума звычайна лічыцца таксама і асноўным вытокам усяго Рэйна ўвогуле.

У Пярэдні Рэйн упадаюць даўжэйшыя рэкі, так і рэкі супастаўнай з ім даўжыні — Рэйн да Медаль,  і . Даліна  у кантоне Тычына, з якой адводзіць ваду Рэйн да Медэль, перасякае з поўдня геамарфалагічны . Амаль усе прытокі Пярэдняга Рэйна ў вадазборным басейне падпружаны і выкарыстоўваюцца ў гідраэнергетыцы. У сваім ніжнім цячэнні Пярэдні Рэйн працякае па цясніне  праз .

### Альпійскі Рэйн 
У Рэйхенау Пярэдні Рэйн і Задні Рэйн яднаюцца ў Альпійскі Рэйн (). На працягу ўсяго толькі 86 кіламетраў ён зніжаецца з 599 да 396 м над узроўнем мора. Рэйн заўважна выгінаецца ў Кура, сталіцы Граўбюндэна.  — адзначаная ледавіковымі адкладамі, шырока якая раскінулася альпійская даліна з абрывістымі сценамі. У Зарганса толькі ўзвышша вышынёй у некалькі метраў замінае Рэйну выцякаць праз адкрытую  рэкі , праз азёры Валензе і Цюрыхзее ўбок Арэ. Ніжэй па плыні заходні бераг Рэйна — швейцарскі, а ўсходні — ліхтэнштэйнскі, потым аўстрыйскі.

З-за высокага ўтрымання завісяў вада Альпійскага Рэйна мае светлае адценне; адкладаючыся ў Бодэнскім возеры, гэтыя завісі ўжо даволі моцна адсунулі воды возера, што спачатку далёка ўдаваліся ў Альпы. , распачатае напачатку XX стагоддзя, складалася з будавання каналаў, якія выраўноўваюць яго рэчышча ў Дыпольдзау і Фусаха. Гэта рэгуляванне было скіравана на прадухіленне затапленняў і моцнай седыментацыі ў заходняй частцы дэльты пры ўпадзенні Рэйна ў Бодэнскае возера. Пры гэтым давялося пусціць  у паралельны канал у кірунку да возера. Адсечанае пры рэгуляванні старое рэчышча Рэйна («») працякала спачатку ў забагненай мясцовасці, аднак пазнай было прыбрана ў канал ніжэй Райнека і адкрыта для суднаходства.

У год Рэйн нясе да 3 млн м³ асадкавых парод у Бодэнскае возера. «Урастаючая» ў Бодэнскае возера  на пляцоўцы паміж Старым Рэйнам на захадзе і ніжнім які выраўноўвае каналам на ўсходзе, уключаючы аўстрыйскія камуны Гайсау, Хёхст і Фусбах — аддадзена галоўным чынам пад прыродаахоўную зону. Пры ўпадзенні ў Бодэнскае возера прыродны Рэйн няма калі падзяляўся на два галоўных рукава. З-за прыдновых адкладаў паўстала шмат невялікіх выспачак (алеманскае *Isel*, ср. тапонім *Esel*). У вобласці ўтокі ўвесь час даводзіцца працаваць драгам, каб прадухіляць седыментацыю, злучаную ў тым ліку з шырокімі меліярацыйнымі працамі вышэй па цячэнні Рэйна.

### Бодэнскае возера 
Кароткі, даўжынёй усяго чатыры кіламетры  () злучае паміж сабой два складнікі Бодэнскага возера —  () і размешчанае на 30 см ніжэй адносна роўня мора  (). У Верхнім возеры малочная, халодная і таму цяжэйшая вада Альпійскага Рэйна ўтварае спачатку кампактную плынь на паверхні шэра-зялёнай вады возера, але амаль адразу «» на яго дно. Гэта плынь ізноў выходзіць на паверхню на іншым, паўночным боку вострава Ліндаў і стаіць, часта выразна бачнае, уздоўж нямецкага берага прыкладна да Хагнау-Бодэнзее. Невялікая частка гэтай плыні адлучаецца перад востравам Майнау ў кірунку . Асноўная плынь праз так званую «» (бухта ўсходней Канстанца і заходней Кройцлінгена) выцякае з Верхняга возера па фарватары Рэйна.

Да Верхняга возера прылягаюць Швейцарыя на поўдні, Аўстрыя на паўднёвым усходзе, а таксама Германія: Баварыя на паўночным усходзе і Бадэн-Вюртэмберг на паўночным захадзе.

Дыстанцыйныя слупы ўсталяваны ўздоўж усяго Рэйна пачынальна з таго месца, дзе над Азёрным Рэйнам, што выцякае з Верхняга возера, перакінуты Канстанцкі мост.

Азёрны Рэйн паўстаў у апошнія тысячагоддзі ў выніку выкліканага эрозіяй зніжэнні роўня вады ў возеры прыкладна на 10 метраў, з-за чаго паўстаў таксама востраў Райхенау. Раней Верхняе і Ніжняе азёры, як гэта вынікае з іх агульнай назвы «Бодэнскае возера», уяўлялі сабою адзіны вадаём.

Як і ў Верхнім, у Ніжнім возеры можна прасачыць плынь Рэйна, бо і тут яно толькі крыху змешваецца з вадой самага возера. Паўночныя часткі Ніжняга возера ( і ) амаль не закранаюцца гэтай плынню. Паўднёвую частку возера, праз якую цячэ Рэйн, часам завуць «Рэйнскім возерам».  нясе ў Ніжняе возера вялікі аб’ём вады з басейна Дуная.

Азёрны Рэйн і Ніжняе возера ўтвараюць натуральную мяжу паміж Швейцарыяй і Германіяй; выняткі — цэнтральная частка Канстанца, ляжалая паўднёвей Азёрнага Рэйна і цэнтр швейцарскага горада Штайн на паўночным беразе Рэйна паблізу ад таго месца, дзе Высокі Рэйн выцякае з Ніжняга возера.

### Высокі Рэйн 
Ад Штайна-на-Рэйне ля заходняга берага Ніжняга возера пачынаецца Высокі Рэйн (). У процілегласць Альпійскаму Рэйну і Верхняму Рэйну ён цячэ галоўным чынам з усходу на захад і зніжаецца пры гэтым з 395 да 252 метраў над роўнем мора.

Высокі Рэйн з’яўляецца натуральнай мяжой паміж Швейцарыяй на поўдні і Германіяй на поўначы на большасці пляцовак да Эглізау (у швейцарскіх абласцях Штайна-на-Рэйне, Шафгаўзена і цюрыхскім ) і на ўсім сваім працягу ад Эглізау да Базеля.

Каля Шафхаузена знаходзіцца Рэйнскі вадаспад. Пры сярэднім выдатку вады ў 373 м³/с (у летні час — каля 700 м³/с) ён з’яўляецца другім найбуйным вадаспадам Еўропы пасля ісландскага Дэтыфаса па паказчыку энергіі падання вады. Аблічча Высокага Рэйна вызначаецца размешчанымі на ім шматлікімі гідравузламі. На нешматлікіх захаваных прыродных пляцоўках, і ўсё ж, яшчэ існуе трохі парогаў, на нямецкім званых *Laufen*. Каля Базеля Рэйн прымае левы прыток — Бірс, ля Кобленца ў Аргау з поўдня ў Рэйн пускаецца Арэ. Арэ карацей Рэйна, але нясе заўважна больш вады (560 м³/с супраць 439 м³/с у Рэйна)

### Верхні Рэйн 
У цэнтры Базеля, першага буйнага горада па цячэнні ракі, знаходзіцца «» (крутая лукавіна) — тут сканчаецца Высокі Рэйн. Афіцыйна мяжой паміж Высокім і Верхнім Рэйнам з’яўляецца Сярэдні мост (). Ад гэтага месца рака пад назвай Верхні Рэйн () цячэ на поўнач па Верхнярэйнскай нізіны (даўжынёй прыкладна 400 км і шырынёй да 40 км); пры гэтым рака зніжаецца з адзнакі 252 м над узроўнем мора да 76 м. Найважныя прытокі на гэтым адрэзку — Іль (пускаецца злева ля Страсбурга), Некар (пускаецца справа ў Мангейма) і Майн (пускаецца справа насупраць Майнца). У Майнца Рэйн пакідае Верхнярэйнскую нізіну і цячэ далей па . Пляцоўка ракі, размешчаная вышэй Майнца ў вобласці Рэйнгау, дасягае шырыні ў 900 метраў, і вядомы таксама як «Астроўнай Рэйн» () з-за шматлікіх размешчаных тут астравоў ().

Паўднёвая частка Верхняга Рэйна ўтварае дзяржаўную граніцу паміж Францыяй (Эльзасам) і Германіяй (Бадэн-Вюртэмбергам). Па паўночнай частцы праходзіць мяжа паміж федэральнымі землямі — Рэйнланд-Пфальцам на захадзе і Бадэн-Вюртэмбергам на поўначы і на ўсходзе. Гістарычным кур’ёзам з’яўляецца тое, што з 1945 года Гесену прыналежаць так званыя «правабярэжныя раёны Майнца».

Даліна Верхняга Рэйна ў часы Антычнасці і Сярэднявечча была значнай часткай культурнага ландшафту Еўропы. Сёння Верхні Рэйн — месца месцавання важных прадпрыемстваў прамысловасці і сферы паслуг, з буйнымі цэнтрамі ў Базелі, Страсбургу і Мангейме-Людвігсгафене. На берагах Верхняга Рэйна размешчана адна з агульнаеўрапейскіх сталіц — Страсбург, рэзідэнцыя Еўрапарламента.

Ландшафт Верхняга Рэйна быў моцна зменены  ў XIX стагоддзі. Выпрастанне ракі прывяло да павелічэння хуткасці плыні і істотнаму зніжэнню ўзроўню грунтавых вод, з-за чаго перасохлі бакавыя пратокі і скарацілася плошча паплавоў і рэліктавага лесу. З французскага боку для забеспячэння суднаходства быў пабудаваны Вялікі Эльзаскі канал, у які адышла значная частка рэйнскай вады. У многіх месцах уладкаваны якія рэгулююць вадасховішчы, прыкладам, велізарны *Bassin de compensation de * у Эльзасе.

### Сярэдні Рэйн 
Ля Бінгена сканчаецца Майнцкі басейн, у  на вышыні 77,4 м над узроўнем мора пачынаецца Сярэдні Рэйн (), далей ён цячэ праз Рэйнскія Сланцавыя горы і пакідае іх на вышыні 50 м н. у. м. Да левага берага Рэйна тут прылягаюць адгор’і Хунсрука і Айфеля, а да правага — Таўнуса і Вестэрвальда. Характэрная вузкая форма рачной даліны () была сфарміравана глыбіннай эрозіяй з плынню геалагічнага часу.

Найбуйнымі прытокамі Сярэдняга Рэйна з’яўляюцца Лан і Мозель, якія ўпадаюць ля Кобленца адпаведна справа і злева. Амаль на ўсім сваім працягу Сярэдні Рэйн працякае па тэрыторыі зямлі Рэйнланд-Пфальц.

[thumb|center|600px|Зліццё Рэйна і [Рака Мозель|Мозеля ў нямецкім горадзе Кобленц (Бацька-Рэйн і маці-Мозель)]]

Вінаробства і турызм — вядучыя выгляды эканамічнай дзейнасці на Сярэднім Рэйне.  () паміж Рудэсгаймам і Кобленцам уключана ў спіс культурнай спадчыны ЮНЕСКА. У Санкт-Гоарсгаўзена Рэйн агінае знакамітую скалу Ларэлей, пад якой ён дасягае глыбіні ў 25 метраў. Сярэдні Рэйн, з яго знакамітымі архітэктурнымі помнікамі, пакрытымі вінаграднікамі схіламі, што прыбрукаваліся на берагах мястэчкамі і замкамі, што ўздымаюцца на ўзгорках, паказвае сабой квінтэсэнцыю «».

### Ніжні Рэйн 
Сярэдні Рэйн пераходзіць у Ніжні () у Боне, у тым месцы, дзе пры ўпадзенні Зіга пачынаецца Паўночна-Германская нізіна. Ніжні Рэйн цячэ паміж адзнакамі 50 і 12 метраў н. у. м. Найважныя яго прытокі — Рур і Ліпс. Як і Верхні, меандрированный Ніжні Рэйн забраны ў сталае рэчышча падчас праведзеных гідратэхнічных прац. Аднак бо на Ніжнім Рэйне якія агароджваюць дамбы расстаўлены шырэй, у паводку ён разліваецца больш прасторна, чым Верхні Рэйн.

Ніжні Рэйн цаліком ляжыць на тэрыторыі Паўночнага Рэйна-Вестфаліі. Яго берагі па большай частцы густа населены і індустрыялізаваны, асабліва ў агламерацыях Кёльна, Дзюсельдорфа і Рурскай вобласці. Такім чынам, Ніжні Рэйн працякае па самай вялікай канурбацыі Германіі — Рэйнска-Рурскаму рэгіёна. Найбуйным еўрапейскім унутраным портам з’яўляецца  у Дуйсбургу.

Даліна Рэйна ніжэй Дуйсбурга носіць па перавазе аграрны характар. У 30 кіламетрах ніжэй па плыні ў Візеля ад Рэйна адгаліноўваецца канал Візель-Датэльн. Гэты суднаходны канал, што ідзе з захаду на ўсход паралельна плыні ракі Ліпс, з’яўляецца адной з найважных транспартных артэрый. Паміж Эмерыхам і Клёве над рачным струменем шырынёй больш 400 метраў нацягнуць самы доўгі вісячы мост у Германіі. Ля  (раён Крэфельда) Рэйн перасякае так званая лінія Юрдынгена, ізаглоса, якая падзяляе рэгіёны шырання ніжне-франкскіх і сярэдне-франкскіх дыялектаў.

### Дэльта 
Ніжні ўчастак цячэння ракі Рэйн праходзіць па плоскай нізіне, часткова размешчанай ніжэй узроўню мора. Перад упадзеннем у мора Рэйн распадаецца на рукавы і ўтварае дэльту, у межах якой цячэ ў сваіх наносах вышэй за навакольную мясцовасць. У адзін з рукавоў у межах дэльты ўпадае рака Маас.

У раёне рэйнскай дэльты праведзены вялікія гідратэхнічныя работы. Пяць з шасці рукавоў перагароджаны плацінамі, якія блакуюць паступленне марскіх вод у рэчышча. У рукавах Рэйна створаны вадасховішчы, прызначаныя для ачысткі забруджаных рачных вод, якія затым спускаюцца цераз плаціны ў мора або выкарыстоўваюцца для водазабеспячэння. У выніку рэалізацыі «Плана Дэльта» істотна знізілася пагроза паводак і затаплення зямель, размешчаны ніжэй узроўню мора.

## Экалогія 
1 лістапада 1986 года на Рэйне адбылася адна з самых буйных у Еўропе экалагічных катастроф. Пажар на хімічным заводзе фірмы «Сандос» (Sandoz) у швейцарскім Базелі прывёў да скіду ў раку 30 тон пестыцыдаў, ртуці і іншых сельскагаспадарчых хімікатаў. Рэйн набыў чырвоны колер, людзям у раёне ракі было забаронена выходзіць з хаты, у некаторых гарадах ФРГ былі зачынены вадаправоды, замест якіх выкарыстоўвалася прывазная вада ў цыстэрнах. На працягу 10 дзён забруджвання дасягнулі Паўночнага мора. У выніку па некаторых адзнаках загінула паўмільёна рыб, некаторыя віды цалкам зніклі.

Пасля бурнай рэакцыі грамадскасці ўжо ў 1987 годзе была прынятая «Праграма дзеянняў — Рэйн», разлічаная да 2000 года. Па-іншаму яна звалася «Ласось 2000», бо была нацэлена на вяртанне да гэтага тэрміна гэтай адчувальнай да забруджванняў рыбы ў раку. У выніку актыўных дзеянняў улад колькасць выбрасываемых у раку нітратаў і фосфару паменшылася на 50 %, а памяншэнне некаторых іншых забруджванняў было ў межах ад 80 да 100 %. Ласось вярнуўся ў раку на 3 гады раней, у 1997 годзе. Зараз Праграма Рэйн-2020 нацэленая на то, каб зрабіць раку досыць чыстай для плавання.

## Гл. таксама 
* Рэйнская дэмілітарызаваная зона

## Літаратура 
* 
* Геаграфічны энцыклапедычны слоўнік. — М., 1986.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Рэкі Германіі
Катэгорыя:Рэкі Ліхтэнштэйна
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора