open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Перапончатакрылыя

**Перапончатакрылыя** (*Hymenoptera*)  — атрад насякомых.

## Класіфікацыя 
Падзяляюцца на 2 падатрады: сядзячабрухія і сцяблістабрухія. Сцяблістабрухіх падзяляюць на паразітычных і джалячых. Адрозніваецца больш за 300 тыс. відаў.

## Апісанне 
Даўжыня 0,2—60 мм. На галаве пара фасетачных вачэй і тры простыя вочкі. Вусікі простыя, перыстыя, булава- або грэбенепадобныя. Пярэдняспінка злучана нерухома з сярэднегрудзямі, а пярэднягрудзі — рухома з пярэдняспінкай. Маюць дзве пары празрыстых перапончатых крылаў (адсюль назва), зрэдку другасна бяскрылыя (мурашкі, немкі). Ротавыя органы грызучыя ці грызуча-лізальныя або сысучыя. У самак на канцы брушка яйцаклад або джала. Ногі хадзільныя, бегальныя.

## Распаўсюджанне 
Вядомы з трыясу (каля 220 млн. г. назад). Пашыраны ўсюды, пераважна ў тропіках і субтропіках. На Беларусі каля 3 тысяч відаў, найбольш пашыраны , восы, , , , , пчолы, , , ,  і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Перапончатакрылыя вызначаюцца складанымі паводзінамі (адзіночныя і грамадскія насякомыя), у многіх развіты інстынкт будовы гнязда і клопату пра патомства.

Дарослыя насякомыя пераважна расліннаедныя, некаторыя — драпежнікі, паразіты. Лічынкі кормяцца рознымі часткамі раслін. Самцы развіваюцца з неаплодненых (гаплоідных) яец, самкі — з дыплоідных (з двайным наборам храмасом), звычайна аплодненых, толькі ў некаторых відаў — з неаплодненых яец (гл. партэнагенез). Развіццё з поўным ператварэннем. Лічынкі бязногія або вусенепадобныя.

## Значэнне для чалавека 
Многія перапончатакрылыя — апыляльнікі раслін. Наезнікаў выкарыстоўваюць у біялагічнай барацьбе са шкоднікамі сельскагаспадарчых раслін. Меданосныя пчолы даюць мёд, воск, пропаліс. Ёсць шкоднікі сельгаскультур і лясных парод.

## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Пячэнне

thumb|right|230px
**Печыва**, **пячэнне** — невялікі кандытарскі выраб, выпечаны з цеста. Да цеста для печыва часам дадаюць рознае зерне; печыва звычайна фармуюць у выглядзе кольцаў, квадратаў, зорачак, трубачак; часам печыва робяць з начыннем (шакаладам, разынкамі, згушчаным малаком, крэмам) або змяшчаюць начынне паміж двума печывамі.

## Вытворчасць печыва ў Беларусі 
* Слодыч
Раўнаногія

**Раўнаногія** (*Isopoda*) — атрад вышэйшых ракаў.

## Апісанне 
Даўжыня аа 0,1 мм да 37 см (пераважна 1—5 см). Цела пляскатае, сегментаванае. 1—2 пары грудных сегментаў зрастаюцца з галавой. Грудныя ногі служаць для падачы корму да рота (1-я пара) і перамяшчэння (аднолькавыя 7 пар, — адсюль назва), брушныя часткова ператвораны ў шчэлепы.

## Распаўсюджанне 
Вядомы з трыясу (каля 225 млн г. назад). Каля 4500 відаў. Пашыраны паўсюдна ў марскіх і прэсных вадаёмах, некаторыя — у глебе. На Беларусі найбольш трапляюцца , у вільготнай глебе і лясным подсціле — .

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца раслінамі і іх рэшткамі, дэтрытам, ёсць драпежнікі. Пераважна раздзельнаполыя. Размнажэнне палавое, у некаторых — шляхам партэнагенезу. Развіццё без ператварэння.

Біяфільтратары і біямеліяратары, удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў, у працэсах глебаўтварэння. Некаторыя віды — прамежкавыя гаспадары , ёсць паразіты рыб і іншых ракападобных. Большасць водных відаў — корм для бентасаедных рыб.

## Літаратура 
*
Томас Уіліс

**Томас Уіліс** (, Грэйт-Бэдвін, графства Уілтшыр — , ) — брытанскі навуковец-медык.

thumb|злева|220 px
Быў адным з лідараў англійскіх ятрахімікаў, якія спрабавалі растлумачыць працу арганізма з дапамогай тагачасных ведаў аб хімічных узаемадзеяннях. Ён вядомы сваімі даследаваннямі нервовай сістэмы чалавека і розных захворванняў, адыграў важную ролю ў развіцці ўяўленняў аб анатоміі, неўралогіі і псіхіятрыі. Быў прафесарам натурфіласофіі Оксфардскага ўніверсітэта (1660-75), адкрыў медыцынскую практыку ў Лондане ў 1666 годзе і стаў адным з самых вядомых і паважаных медыкаў таго перыяду. З'яўляецца адным з заснавальнікаў Лонданскага каралеўскага таварыства.

## Бібліяграфія 
* K. Dewhurst, *Thomas Willis as a Physician*, Los Angeles, University of California Press, 1964.
* H. Isler, *Thomas Willis. Ein Wegbereiter der modernen Medizin, 1621—1675*, Stuttgart, Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, 1965.
* J.T. Hughes, *Thomas Willis (1621—1675): His Life and Work*, London, Royal Society of Medicine, 1991.
* M. Simonazzi, *Thomas Willis e il sistema nervoso*, in Id., *La malattia inglese. La melanconia nella tradizione filosofica e medica dell’Inghilterra moderna*, Bologna, Il Mulino, 2004, pp. 185–252.

Катэгорыя:Медыкі Вялікабрытаніі
Віланела

**Віланела** ( - вясковая песня) — жанр італьянскай бытавой вакальнай музыкі 15-16 стст., узнік з сялянскай народнай песні. Музыка віланелы светлага характару, нярэдка танцавальная. Звычайна віланела гамафонная па складу, часцей за ўсё трохгалосная, уключаюць паралельны рух галасоў, яны выконваліся без суправаджэння або пад акампанемент лютні. Форма — куплет з прыпевам. Сустракаюцца віланелы любоўна-лірычныя, бытавыя, жартаўлівыя, сатырычныя, гульнявыя. Узнікла ў Неапалі, распаўсюдзілася па ўсёй Італіі (сярод аўтараў - Д. ды Нола, О. Векіё, Л. Джустыніяні, Б. Даната) і пранікла ў іншыя краіны. У Францыі ў 16 ст. паўстала свая разнавіднасць віланелы, прысвечаная пастухам.

Катэгорыя:Гісторыя музыкі
Катэгорыя:Музычныя жанры
Катэгорыя:Музыка Адраджэння
Вількія

**Вількія** (), раней таксама **Вількея** — горад у Літве, на правым беразе ракі Нёман. Уваходзіць у Ковенскі раён Ковенскага павета. Вількія мае статус гарадской сянюніі, адміністрацыйны цэнтр Вількійскай сельскай сянюніі.

## Гісторыя 
Згадваецца ў нямецкіх летапісах XIV стагоддзя, калі на месцы горада была крэпасць Вількенберг (Wildenberg), якая была спалена рыцарамі ў 1388 годзе. Таксама сустракаліся назвы Вількішкі і і Вількі.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Луска

thumb|Луска рыбы
**Луска** — вонкавае покрыва некаторых жывых істот, утвараецца рагавымі (у амніёт) або касцянымі (у рыб) пласцінкамі.

Большасць рыб пакрытыя луской, хоць у некаторых яна пэўны працэс рэдукцыі. Іх луска развіваецца ў корыуме і ўяўляе сабой ахоўнае касцяное ўтварэнне ў скуры, часам якое мае складаную будову. Луска рыб спалучаецца з наяўнасцю слізістых залоз ў скуры.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Покрыўная сістэма жывёл
Ракушкавыя

**Ракушкавыя**, астракоды (*Ostracoda*) — клас ракападобных.

## Апісанне 
Даўжыня да 30 мм (прэснаводных да 7,3 мм). Цела несегментаванае, укрытае хіцінавай двухстворкавай ракавінай (адсюль назва), якая зверху насычана вапнай. Крывяноснай сістэмы і жабраў няма, дыхаюць праз покрыва цела.

## Пашырэнне 
Вядомы з ніжняга кембрыю (каля 560 млн г. назад). Каля 2 тыс. сучасных і больш за 12 тыс. выкапнёвых відаў. Пашыраны ўсюды. Жывуць на дне марскіх і прэсных вадаёмаў, у прыледавіковых азёрах, гарачых крыніцах, 7 відаў — у глебе трапічных лясоў. На Беларусі больш за 40 відаў. Найбольш трапляюцца ,  —  і , , .

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца водарасцямі, дэтрытам, жывёльнымі рэшткамі, ёсць драпежнікі. Раздзельнаполыя, некаторым відам уласцівы партэнагенез. Развіццё з ператварэннем, 5—8 лічынкавых стадый. Дарослыя не ліняюць.

## Значэнне і выкарыстанне 
Корм для некаторых відаў прамысловых рыб. Большасць — біялагічныя меліяратары.

Выкарыстоўваюцца пры вызначэнні ўзросту геалагічных адкладаў.

## Літаратура 
* *Гігіняк Ю.* Ракушкавыя // 

Катэгорыя:Класы жывёл
Жан Батыст Вільём

thumb|260px|Жан Батыст Вільём, фота 1860 года
**Жан Батыст Вільём** (фр. Jean-Baptiste Vuillaume;  — ) — французскі скрыпічны майстар.

## БІяграфія 
У 1828 адкрыў уласную майстэрню ў Парыжы. З 1835 займаўся імітацыяй старажытных італьянскіх інструментаў (галоўным чынам Страдывары і Гварнеры). Ён зрабіў больш за 3000 інструментаў.

Жан Батыст таксама быў добрым бізнесменам і вынаходнікам. Так, у прыватнасці, у XIX стагоддзі ім вяліся пошукі магчымасцей для атрымання больш нізкіх гукаў, у выніку чаго ён зацвердзіў новы нацыянальна-самабытны тып гучання смычковых інструментаў - яркі, інтэнсіўны, але недастаткова гнуткі. Вынайшаў арыгінальныя канструкцыі кантрабаса вышынёй у чатыры метры (1849), альта (так званая віёла кантральта, 1855), спецыяльную педаль-сурдыну для фартэпіяна (1867). Лепшыя інструменты Жана Батыста з'яўляюцца да цяперашняга часу канцэртнымі.

## Спасылкі 
* «La petite Fille et l’Octobasse de JB Vuillaume» 
* Відэа-дэманстрацыя актабаса

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1798 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 7 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1875 годзе
Катэгорыя:Памерлі 19 сакавіка
Катэгорыя:Скрыпічныя майстры
Вадзяны вослік

**Вадзяны вослік** (*Asellus aquaticus*) — від ракападобных з атрада .

## Апісанне 
Даўжыня ад 12 да 20 мм. Самцы буйнейшыя за самак.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў прыбярэжнай зоне прэсных стаячых і з павольным цячэннем вадаёмаў Еўропы, за выключэннем Пірэнейскага паўвострава. Шматлікія на зарослых раслінамі ўчастках азёр, вадасховішчаў, рэк.

## Асаблівасці біялогіі 
Вадзяныя вослікі павольна поўзаюць па дне. Кормяцца жывымі і адмерлымі воднымі раслінамі, лісцем, якое падае ў вадаёмы. 

Жывуць адзін год. Раз­мнажаюцца ўвесну; сам­ка вы­ношвае мо­ладзь у вы­вадковай сум­цы, размешчанай ля асновы груд­ных ног.

Ачышчае вадаёмы. З’яўляецца кормам для рыб.

## Літаратура 
* 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск : Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6

Катэгорыя:Раўнаногія
Катэгорыя:Фаўна Еўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Вількавішкі

**Вількавішкі**, часам **Ваўкавышкі**, таксама **Вілкавішкіс** () — горад на паўднёвым захадзе Літвы ў Марыямпальскім павеце; адміністрацыйны цэнтр Вілкавішкіскага раёна. Вядомы з XV стагоддзя. Размешчаны на паўднёвым захадзе Літвы, за 23 км на паўночны захад ад Марыямпале. Чыгуначная станцыя.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Марыян Станіслававіч Лялевіч, архітэктар

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Вілен

**Вілен** () — рака ў паўночна-заходняй частцы Францыі.

Даўжыня ракі 225 км, плошча вадазбору 10,9 тыс. км². Бярэ пачатак на Армарыканскім ўзвышшы, упадае ў паўночную частку Біскайскага заліва Атлантычнага акіяна. Сярэдні расход вады ў нізоўях 91 м³/сек. Паўнаводная на працягу ўсяго года. Суднаходная на шлюзаваным участку ад вусця на 145 км.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Басейн Атлантычнага акіяна ў Еўропе
Дафніі

**Дафніі**, **вадзяныя блохі** (*Daphnia*) — род прэснаводных беспазваночных жывёл надатрада .

## Апісанне 
Цела (даўжыня 0,7—6 мм) укрыта празрыстай акругленай двухстворкавай хіцінавай ракавіай, створкі якой злучаныя на спіне. На галаве маецца шчыток з дзюбай і фасетачнае вока, а ў некаторых і наўпліяльнае вока. Вусікі (антэны) — органы пачуцця і перамяшчэння. Грудзі складаюцца з 4—6 сегметнаў, кожны з парай ног.

## Пашырэнне 
У сусветнай фауне адзначана каля 150 відаў, пашыраны ўсюды, акрамя палярных абласцей. Дафніі жывуць у азёрах, сажалках, часовых вадаёмах, плыткіх затоках рэк;  утвараюць значную частку планктону. На Беларусі найбольш трапляюцца  і .

## Асаблівасці біялогіі 
Жывяцца бактэрыямі, аднаклетачнымі водарасцямі, прасцейшымі, раслінным дэтрытам.

Раздзельнаполыя. Летнія пакаленні прадстаўлены толькі самкамі, якія размнажаюцца без апладнення (партэнагенетычна); восенню з'яўляюцца і самцы, адбываецца апладненне, самкі адкладаюць 1 або 2 аплодненыя яйцы, пакрытыя тоўстай абалонкай. Гэтыя яйцы зімуюць, вясной з іх развіваюцца самкі.

Служаць кормам рыбам і іх маляўкам, дафній штучна гадуюць на корм рыбам. Дафніі — прамежкавыя гаспадары некаторых чарвей, якія паразітуюць у дарослым стане ў розных пазваночных жывёл, у тым ліку ў хатніх качках.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шчэлепаногія
Пузырнік (род папарацей)

**Пузы́рнік**, **Цыстоптэрыс**, **Папараць** (*Cystopteris*) — род папарацей сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёю 10—35 см. Карэнішча ўкрытае рэшткамі старых лісцевых чаранкоў, тонкае. Лісце двойчы-тройчыперыстае з трохвугольнай пласцінкай. Сорусы размешчаны чаргавана на ніжнім баку долек ліста, круглаватыя. Зарастак наземны, зялёны, двухполы. Спараносіць у ліпені—верасні. Споры са складкаватым перыспорыем.

## Арэал 
Адрозніваецца больш за 10 відаў. Пашыраны ў горных і лясных абласцях зямнога шара. На тэрыторыі Беларусі  расце на глебава-грунтавых агаленнях берагоў рэк, азёр, яроў, у дубровах;  — рэліктава-таёжны від, трапляецца ў хвойных і мяшаных лясах.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Пузырнік // 
* *Казлоўская Н. В.* Пузырнік //  — С. 300.

Катэгорыя:Качадыжнікавыя
Зазерка

**За́зерка** (; да 1930-х гг. — частка вёскі **Зазе́р’е**) — аграгарадок у Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Пярэжырскага сельсавета.

## Геаграфія 
Месціцца за 43 км на паўночны захад ад раённага цэнтра Мар’іна Горка, 30 км ад Мінска, 0,5 км ад чыгуначных прыпыначных пунктаў Седча і Зазерка на лініі Мінск—Асіповічы.

## Назва 
Да 1930-х гадоў населены пункт называўся Зазер’е. Назва Зазерка дадзена як падобная да першаснай назвы і каб адрозніваць ад той часткі вёскі, якая захавала ранейшую назву. Назва паселішча паходзіць ад вялікага возера на поўнач ад вёскі, якое было асушана каналамі ў XIX стагоддзі. На плане генеральнага межавання Ігуменскага павета 1797 года возера названа Пярэжырскім возерам.

## Гісторыя 
Населены пункт існаваў як вёска Зазер’е, аднак у 1930-я гады гэта частка была пераўтворана ў асобны населены пункт Зазерка. Назва Зазер’е захавалася за населеным пунктам, які ў ранейшыя часы быў маёнткам Зазер’е і меў значна менш двароў чым вёска, але разросся пасля Другой сусветнай вайны.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкае падполле. У студзені 1943 года нямецкімі войскамі былі спалены 23 дамы, забіты 37 чалавек.

## Насельніцтва 
* 1971 год — 184 двары, 528 жыхароў
* 1997 год — 244 двары, 625 жыхароў
* 2002 год — 221 двор, 579 жыхароў
* 2009 год — 663 жыхары
* 2019 год — 768 жыхароў

## Інфраструктура 
Ёсць аддзяленне сувязі, сярэдняя школа, дзіцячая музычная школа, сельская бібліятэка (з 1968), дом культуры, механічныя майстэрні, крамы, ветэрынарны пункт, амбулаторыя.

Каля вёскі праходзіць Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі Мінск — Гомель. Месціцца прыпыначны пункт Зазерка.

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Луцэвіч (1919—1944) — удзельнік Другой сусветнай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).
* Рыгор Сачок (1939—2007) — вучоны ў галіне геалогіі і геаграфіі.
* Іна Прохарчык (нар. 1938) — вучоная, кандыдат сельскагаспадарчых навук.
* Андрэй Прохарчык (нар. 1928) — вучоны, пісьменнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук.
* Галіна Лапатка (нар. 1940) — вучоная, кандыдат сельскагаспадарчых навук.

## Славутасці 
* Помнік загінулым у гады Другой сусветнай вайны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
* 
* Jelski A. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пярэжырскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна

Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Вільярыка (возера)

**Вільярыка** (Villarrica) — возера ля заходняга падножжа Анд Сярэдняга Чылі, ля паўночна-заходніх схілаў вулкана Вільярыка, у нацыянальным парку Лос-Парагуас, на вышыні 230 м.

Плошча 172 км². Заходнія берагі спадзістыя, усходнія — гарыстыя. Упадае рака Пукон, выцякае рака Тальтэн.

Катэгорыя:Азёры Чылі
Шчэлепаногія

**Шчэлепаногія**, **жабраногія ракападобныя** (*Branchiopoda*) — клас жывёл, які аб’ядноўвае старажытных і найбольш прымітыўных  ракападобных.

## Апісанне 
Цела сегментаванае (даўжыня да 30 мм), поўнасцю або часткова ўкрыта хіцінавай ракавінай (у шчэлепаногаў *Anostraca* яе няма). Галава (протацэфалон) не эрастаецца з груднымі сегментамі. Маюць фасетачныя вочы і наупліяльнае вочка. Кожны сегмент грудзей мае пару лістападобных ног са шчэлепнымі прыдаткамі (адсюль назва).

## Пашырэнне 
Вядомы з кембрыю. Налічваецца каля 1500 відаў. Пашыраны ва ўсіх частках свету акрамя Антарктыды. Жывуць пераважна ў прэсных водах, марскія віды нешматлікія і паходзяць ад прэснаводных. На Беларусі найбольш вядомыя , , , ,  і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Размнажэнне палавое, часта партэнагенетычнае. Развіццё прамое або з метамарфозай.

Кормяцца мікраарганізмамі, дэтрытам, аднаклетачнымі водарасцямі. Фільтратары, удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў. Большасць відаў — корм для рыб.

## Гл. таксама 
* Лістаногія
* Хірацэфалюс жазефіна
* Artemia salina

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Класы жывёл
Вольга Уладзіміраўна Гайко

**Вольга Уладзіміраўна Гайко** ( ) — беларуская актрыса балета. Народная артыстка Беларусі (2012). Лаўрэат балетнай прэміі «Філіп Морыс Дэбют» (2002). Лаўрэат прэміі Беларускага прафсаюза работнікаў культуры ў намінацыі «Тэатральнае мастацтва» (2012).

## Біяграфія 
Скончыла Беларускі дзяржаўны харэаграфічны каледж. У 1997 годзе прынята ў Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета.

## Творчасць 
У рэпертуары: «Дон Кіхот» (Кітры), «Лебядзінае возера» (Адэта — Адылія), «Спячая прыгажуня» (Аўрора і Фея бэзу), «Жызэль» (Жызэль), «Эсмеральда» (Эсмеральда), «Карсар» (Медоры), «Ціль Уленшпігель» (Неле), «Страсці» (Рагнеда), «Кармэн-сюіта» (Кармэн), «Жар-птушка» (Жар-птушка), «Вясна свяшчэнная» (Дзева-выбранніца), «Карміна Бурана» (Каханая і Блудніца), «Марная засцярога» (Ліза), «Макбет» (Лэдзі Макбет), «Спартак» (Фрыгія), «Баядэрка» (Нікія), «Шчаўкунок» (Маша), «Рамэа і Джульета» (Джульета), «Каханне пад вязамі» (Абі), «Бахчысарайскі фантан» (Зарэма), «Трыстан і Ізольда» (Ізольда), «Папялушка» (Фея), «Сільфіда» (Сільфіда), «Тамар» (Тамар), «Шахеразада» (Забеіда), «» (Пахіта), «Беласнежка і сем гномаў» (Мачаха), «Серанада» (Цёмны анёл).

## Спасылкі 
* Вольга Гайко на сайце Нацыянальнага тэатра оперы і балета 
* Вольга Гайко  // Сайт Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балеты Рэспублікі Беларусь
* Лаўрэаты Прэмiі Беларускага прафсаюза работнiкаў культуры ў сферы культуры і мастацтва 2012 года  // Газета «Культура», № 41 (1063) 13.10.2012 — 20.10.2012.

Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на манетах
Вільярыка (Парагвай)

**Вільярыка** — універсітэцкі горад і курорт на поўдні Парагвая, насельніцтва налічвае каля 55 000 жыхароў (перапіс 2006). Вільярыка з’яўляецца сталіцай дэпартамента Гуайра. Горад быў заснаваны 14 мая 1570 года пад назвай Villa Rica del Espíritu Santo на беразе р. Пара, а ў 1682 годзе ён быў перанесены на сваё цяперашняе месца. У канцы каланіяльнага перыяду горад заквітнеў і меў амаль тое ж значэнне, што і Асунсьён, пакуль не быў амаль цалкам разбураны ў час вайны. У 1889 годзе гарады Вільярыка і Асунсьён былі звязаны чыгункай.

Прадпрыемствы харчовай, тэкстыльнай, гарбарна-абутковай прамысловасці; вытворчасць гарбаты.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Парагвая
Вільярыка (Чылі)

**Вільярыка** — горад і камуна на поўдні Чылі, размешчаны на заходнім беразе возера Вільярыка, у 746 км на поўдзень ад Сант’яга і недалёка ад падножжа вулкана Вільярыка.

Турызм, сельская гаспадарка і малочная жывёлагадоўля. Клімат мяккі і вільготны, найбольшая колькасць ападкаў у траўні-ліпені. Сухі сезон доўжыцца са снежня па люты.

Па дадзеных перапісу 2002 года Нацыянальнага інстытута статыстыкі, Вільярыка займае плошчу 1,291.1 км², насельніцтва 45.531 жыхар (22.694 мужчын і 22.837 жанчын). З іх 30859 (67,8 %) жылі ў гарадскіх раёнах і 14.672 (32,2 %) у сельскай мясцовасці.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт камуны 

Катэгорыя:Камуны Чылі
Катэгорыя:Гарады Чылі
Бінарная аперацыя

У матэматыцы **бінарная аперацыя** на мностве  — правіла, якое любой пары элементаў мноства  ставіць у адпаведнасць нейкі элемент гэтага ж мноства. Па сутнасці, бінарная аперацыя — гэта функцыя ад двух аргументаў, такая што і яе аргументы, і яе значэнні ляжаць у адном мностве. Прыкладамі бінарных аперацый з'яўляюцца звычайныя аперацыі складання, адымання, множання, дзялення і ступенявання. Практычна ў любой галіне матэматыкі можна знайсці прыклады бінарных аперацыі, напрыклад, складанне вектараў, перамнажэнне матрыц і інш.

Бінарныя аперацыі з'яўляюцца краевугольным каменем разнастайных алгебраічных структур у абстрактнай алгебры: яны, як неад'емная частка, уваходзяць у азначэнні групы, колца і інш.

## Строгае азначэнне 
Больш дакладна, **бінарная аперацыя** на непустом мностве  — адлюстраванне, якое ставіць у адпаведнасць кожнаму элементу з  пэўны элемент з :
: f : S \times S \to S.

Часам, асабліва ў праграмаванні, тэрмін ужываецца ў дачыненні да любой функцыі з двума аргументамі.

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бінарныя аперацыі
Віляка

**Віляка** — горад, адміністрацыйны цэнтр Вілякскага краю Латвіі, раней у Балвскім раёне Латвійскай ССР і Латвіі (да 2009 г.). Паселішча на месцы Вілякі ўпершыню згадваецца ў пачатку XIII стагоддзя ў лівонскіх хроніках пад імем Марыенгаўзена, статус горада атрымаў у 1945 годзе.

## Геаграфія 
Размешчаны на паўночным усходзе рэспублікі, на паўднёвым беразе возера Вмляка, у 8 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі Вэцумі па лініі Рыга — Пыталава. Горад размешчаны ў 246 км ад сталіцы краіны г. Рыга і ўсяго ў 6,5 км ад мяжы з Расійскай Федэрацыяй (Пыталаўскі раён). Размешчаны ў вярхоўях р. Кіра (басейн р. Вялікая). Мясцовасць у акрузе забалочаная, лясістая. У горадзе размешчаны ільноперапрацоўчы і масларобны заводы.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Вілякскага краі 
* Інфармацыя пра Віляку на турыстычным партале mesta.lv
* Інфармацыя пра Віляку ў тапанімічнай базе даных

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Віляні

**Віляні** () — горад у Латвіі. Адміністрацыйны цэнтр Вілянскага краю. Плошча 4,9 км². Насельніцтва 3360 чал. (2012). На р. Малта (басейн р. Даўгавы). Чыгуначная станцыя на лініі Рыга — Рэзэкнэ. Масларобны завод.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Сайт Вілянаў 
* Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Ракі-пустэльнікі

**Ракі-пустэльнікі** (*Paguroidea*) — сямейства (або надсямейства) дзесяціногіх ракападобных.

## Апісанне 
Даўжыня да 17 см. Брушка пазбаўлена цвёрдага покрыва, часта сустракаецца асіметрыя клюшняў і брушка, некаторыя канечнасці часам недаразвітыя.

## Пашырэнне 
Налічваецца каля 40 родаў, 600 відаў. Пашыраны ва ўсіх акіянах. Кормяцца водарасцямі, бентасам, дэтрытам.

## Асаблівасці біялогіі 
Для аховы мяккага брушка звычайна пасяляюцца ў пустых ракавінах бруханогіх мапюскаў, часам у сцёблах бамбуку і інш. Ракавіну носяць з сабою, пры небяспецы цалкам хаваюцца ў яе, а вусце закрываюць клюшняй (адсюль назва). Па меры росту цела мяняюць ракавіну на больш умяшчальную.

Шырока вядомы сімбіёз ракаў-пустэльнікаў з актыніямі і іншымі каралавымі паліпамі, некаторымі многашчацінкавымі чарвямі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дзесяціногія ракападобныя
Аўрамка

**Аўрамка** (канец XV — пачатак XVI) — манах, складальнік летапіснага зборніка (г. зв. Летапісу Аўрамкі).

Напэўна, атрымаў сістэматычную адукацыю, бо добра ведаў не толькі кнігі Старога і Новага Запаветаў, але і працы Афанасія Вялікага, Кіpыла Філосафа і Ілаpыёна.

У 1495 годзе, паводле загаду смаленская епіскапа Іосіфа, склаў летапісны зборнік.

## Літаратура 
* *Богуславский Г. К.* О смолянине Авpаамке и его летописи конца ХV в. // Смоленские епаpхиальные ведомости. — 1900. — № 5.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Храністы
Шчаўе конскае

**Шча́ўе конскае** (*Rumex confertus*) — кветкавая травяністая расліна сямейства драсёнавых. Пустазелле.

## Назва 
Шчаўе конскае, лапатнік, конскае шчаўе.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая расліна. Корань стрыжнёвы, разгалінаваны на мноства бакавых. Сцябло прамое, грубае, вышынёй да 125 см. Размнажаецца насеннем (да 5 тыс. з расліны) і абрыўкамі карэнішча. Засмечвае палі, агароды, сады, лугі, пашы.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн., 1993. — ISBN 5-85700-079-3

## Спасылкі 
* 
* *Rumex confertus* Willd. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Шчаўе
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1809 годзе
Вільярыка (вулкан)

**Вільярыка** — вулкан у Араўканіі, Чылі. Размешчаны ў Паўднёвых Андах ў Нацыянальным парку Вільярыка. З'яўляецца стратавулканам, дасягае вышыні 2847 м, узвышаецца над аднайменным возерам і горадам. Вулкан утварыўся ў кальдэры, якая ўтварылася 3500 гадоў таму на паўночна-заходнім ускрайку больш старажытнай плейстацэнавай 6-кіламетровай кальдэры. Акрамя Вільярыкі ў кальдэры каля 30 шлакавых конусаў і вулканічных разломаў. Мясцовасць у дадзеным раёне пераважна складаецца з базальту і андэзітаў. Базальтавыя пароды маюць больш ранняе паходжанне, чым андэзіты. У сучасны перыяд адбываліся магутныя плініянскія вывяржэнні, якія пакрывалі мясцовасць ў радыусе 20 км. Лававыя патокі дасягалі адлегласці 18 км, якія зыходзілі з вяршыннага кратара і вулканічных разломаў. Вывяржэнні фіксаваліся, пачынаючы з 1558 года.

## Спасылкі 
* 
* Volcano Live - John Seach
* Праект па візуальным назіранні за вулканам Вільярыка
* Від на вулкан зверху
* Апісанне вулкана ў Andeshandbook 

Катэгорыя:Горы Чылі
Катэгорыя:Горныя вяршыні-двухтысячнікі
Катэгорыя:Вулканы Чылі
Катэгорыя:Стратавулканы Чылі
Катэгорыя:Геаграфія вобласці Араўканія
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Вільярыка

**Вільярыка** ():

* Возера Вільярыка
* Вулкан Вільярыка
* Горад Вільярыка, Парагвай
* Горад Вільярыка, Чылі
Вімперг

зе (ранняя готыка)]]
е (палымяная готыка)]]
**Ві́мперг** () — высокі востраканечны дэкаратыўны франтон, які завяршае парталы і аконныя праёмы гатычных будынкаў. Поле вімперга звычайна упрыгожвалася ажурнай або рэльефнай разьбой, вяршыню — выявай крыжакветнай расліны; па краях вімперга аздабляецца каменнымі пластычнымі дэталямі.

Шырока выкарыстоўваўся ў архітэктуры Заходняй Еўропы ў XII — пач. XVI ст. На Беларусі пашыраны ў архітэктурных стылях рэнесансу і неаготыкі (канец XVIII— пач. XX ст.). У афармленні парталаў выкарыстоўваўся ў спрошчаным выглядзе: поле заставалася плоскае або аздаблялася накладной дэкаратыўнай аркатурай ці разеткай у цэнтры, як, напрыклад, у Троіцкім касцёле ў Гервятах. Стылізаваныя вімпергі завяршаюць парталы Лагішынскага Петрапаўлаўскага касцёла і інш.

## Гл. таксама 
* Франтон
* Шчыпец
## Літаратура 
*Вімперг. 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Рамонак

**Рамо́нак**, **Рамо́н** (*Matricária*) — род кветкавых раслін сямейства астравых (складанакветных). Налічвае каля 20 відаў, пашыраных у Паўночным паўшар’і (каля 50 відаў, пашыраных у Еўразіі і Афрыцы).

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя травяністыя расліны. Сцёблы вышынёй да 80 см, прамастойныя, у верхняй частцы галінастыя. Лісце пёрыстарассечанае. Суквецце — кошык (дыяметрам да 2,5 см). Краявыя кветкі суквецця язычковыя, белыя або плёнчатыя. Сярэдзінныя трубчастыя і жоўтага колеру. Плод — сямянка.

### Віды 
Паводле сучасных меркаванняў род уключае 25 відаў (прыведзены таксама некаторыя распаўсюджаныя сінонімы):
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ромашка  // Проект «Вся Биология» 
* 
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Летапіс Аўрамкі

**Летапіс Аўрамкі** — летапісны зборнік, складзены ў апошняй чвэрці XV ст. у Пскове або Ноўгарадзе на аснове старэйшых летапісаў.

## Апісанне 
Летапіс захаваўся ў складзе г. зв. Віленскага зборніка, які цяпер захоўваецца ў Рукапісным зборы Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы ў Вільнюсе. Зборнік знойдзены А. В. Рачынскім у Полацку ў 1860-х гадах, а затым падораны ім Віленскай публічнай бібліятэцы.

Летапіс Аўрамкі ахоплівае падзеі да 1469 года з гісторыі Русі, Маскоўскай дзяржавы і Вялікага Ноўгарада, Вялікага княства Літоўскага. Летапіс змяшчае прававыя акты, у т.л. «Рускую Праўду». У 1495 годзе летапіс быў перапісаны ў Смаленску манахам Аўрамкам, паводле загаду епіскапа Іосіфа Балгарыновіча.

Летапіс апублікаваны ў 16-м томе «Поўнага збору рускіх летапісаў», які выйшаў у 1889 годзе.

## Публікацыі 
* Полное собрание русских летописей. Т.16. Летописный сборник, именуемый летописью Авраамки. Под ред. А. Ф. Бычкова и К. Н. Бестужева-Рюмина. — СПб, 1889. — 320 с.
* Полное собрание русских летописей. Т.16. Летописный сборник, именуемый летописью Авраамки. — М., ЯРК. 2000. — 252 стр. — ISBN 5-7859-0119-6

## Літаратура 
* *Бобров А. Г.*, *Введенский А. М.* Летопись Авраамки: Проблемы изучения // Русская литература. 2017. № 4. — С. 126—143.
* *Клосс Б. М.* Предисловие // Летописный сборник, именуемый летописью Авраамки. (ПСРЛ. Том XVI). — , 2000.
* *Лурье Я. С.* Авраамка // Труды Отдела древнерусской литературы. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1985. — Т. XXXIX. — С. 18.
* 
* *Шахматов А. А.* Обозрение русских летописных сводов XIV—XVI вв. — М.; Л.: 1938.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мн., 1993.
* 

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Аўрамій Смаленскі

**Аўрамій Смаленскі (Працалюбівы)** (нарадзіўся 1172 або 1150 - памёр паміж 1221 і 1224) — праваслаўны святы, вялебны. Памяць здзяйсняецца 21 жніўня (па юліянскім календары). Аўрамій прыняў пострыг у манастыры Прасвятой Багародзіцы ў Селішчы паблізу Смаленска.

## Біяграфія 
У маладосці Аўрамій Смаленскі прыняў пострыг і прысвяціў сябе духоўнаму служэнню, уключаючы перапісванне кніг і іканапіс. Пасля 30 гадоў манаскага служэння, у 1198 годзе ён прыняў сан прэсвітара і стаў шырока вядомы як прапаведнік і настаўнік не толькі для манаскай браціі, але і для недухоўных асоб.

Ён вёў аскетычны лад жыцця, прапаведаваў з выразным эсхаталагічным зместам, што выклікала моцны рэзананс у грамадстве. Гэта абуджала зайздрасць у часткі духавенства, і Аўрамію давялося перайсці ў Крыжаўзвіжанскі манастыр у Смаленску. Сюды да яго пачало прыходзіць яшчэ больш людзей за духоўнай парадай, настаўленнем. Ён актыўна ўдзельнічаў у аздабленні храма, намаляваў для яго два абразы.

Няспынныя казанні і поспех у вернікаў зноў выклікалі зайздрасць у духавенства і гарадской знаці. Прэсвітара абвінавацілі ў ерасі і распаўсюджванні забароненых кніг, а таксама ў спакушэнні жанчын і пераманьванні духоўных дзяцей. На судзе, які ўзначальвалі князь і епіскап, ён змог апраўдацца, але яму забаранілі свяшчэннадзейнічаць і загадалі вярнуцца ў той жа самы манастыр. Але папулярнасць Аўрамія ў народзе была такой вялікай, што царкоўныя ўлады вымушаны былі адмяніць сваю забарону на прапаведніцтва і прызначылі яго ігуменам Багародзіцкага манастыра. Па-ранейшаму да яго сыходзіліся розныя людзі, каб паслухаць разумныя парады і настаўленні.

Аўрамій заклікаў смалян няўхільна прытрымлівацца маральных прынцыпаў хрысціянства, клапаціцца пра духоўнае ўдасканаленне, увесь час помніць пра Бога, маліцца дзень і ноч. Памёр ён да 1224, пражыўшы ў манастве 50 гадоў. Пасля смерці, як і пры жыцці, Аўрамія шанавалі смаляне як нястомнага прапаведніка рэлігійнага пакаяння і непазбежнасці Страшнага суда. За актыўнае прапаведанне хрысціянства і ўзорнае жыццё праваслаўная царква кананізавала яго. Яго вучань манах Яфрэм напісаў «Жыціе Аўрамія Смаленскага». Жыціі Аўрамія вядомыя па спісах XVI–XVII стагоддзяў.

Кананізаваны на Макар'еўскім саборы ў 1549 годзе.

## Літаратура 
* Жития святых Российской церкви. Также Иверских и славянских и местно чтимых подвижников благочестия, составленные А. Н. Муравьёвым. Т. 1-18. Спб., 1855-68;
* Барсуков Н. Источники русской агиографии. Спб., 1882;
* Филарет, архиепископ Черниговский. Жития святых чтимых Православной Церковию, со сведениями о праздниках Господских и Богородничных, и о явленных чудотворных иконах. 3 изд. Спб., 1900;
* Голубинский Е. История канонизации святых в Русской Церкви. 2 изд. М., 1903.
* 

Катэгорыя:Прападобныя Рускай Царквы
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Іканапісцы Расіі
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIII стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў 1220-я гады
Шыцікі

**Шыцікі** — таксама Ручайнікі, тапонім.

## Тапонім 
### Беларусь 
* Шыцікі (Глыбоцкі раён)

### Расія 
* Шыцікі (Смаленская вобласць)
Ручайнікі

**Ручайнікі**, **шыцікі**, **валасакрылыя** (*Trichoptera*) — атрад насякомых.

## Апісанне 
Даўжыня да 3 см. Цела бурае ці шэрае. Дзве пары перапончатых крылаў укрыты валаскамі. Дарослыя не кормяцца.

Лічынкі (ротавы апарат грызучы) кормяцца рэшткамі раслін, ёсць драпежнікі; маюць тры пары ног. У большасці відаў растуць і развіваюцца ў трубках-чахольчыках («хатках») з пясчынак, ракавінак, частак раслін, склееных павуціннем, што выдзяляецца спецыяльнымі залозамі. Дыхаюць паверхняй цела і трахейнымі шчэлепамі. Рухаюцца разам з «хаткай». Кукалкі таксама рухомыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны паўсюдна. Дарослыя жывуць на сушы каля вады, лічынкі і кукалкі — пераважна ў вадзе. Водныя лічынкі — індыкатары добрай якасці вады і высокай прадукцыйнасці вадаёма. На Беларусі найбольш трапляюцца ,  і іншыя віды з родаў , ,  і інш.; водныя лічынкі ручайнікаў называюцца шыцікамі.

Падзяляецца на 3 падатрады, да 45 сямействаў, больш за 10 тысяч відаў.

Лічынкі і кукалкі — корм для рыб.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Двухкрылыя

**Двухкрылыя** (*Diptera*)  — атрад насякомых.

## Класіфікацыя 
Выдзяляецца 2 падатрады:
* даўгавусыя — , ,  і інш.;
* караткавусыя — , , , , , ,  і інш.

Адрозніваецца больш за 150 сямействаў, каля 100 тысяч відаў.

## Апісанне 
Даўжыня 0,3—50 мм. Афарбоўка цёмная або стракатая. Развітая адна пара (пярэдняя) крылаў (адсюль назва), задняя рэдуктаваная і пераўтварылася ў булавападобныя жужальцы. Галава круглаватая з вялікімі фасетачнымі вачамі. Вусікі шматчленікавыя (у даўгавусых) або кароткія трохчленікавыя (у караткавусых). Ротавыя органы колюча-сысучыя або ліжучыя, зрэдку рэдуктаваныя.

## Распаўсюджанне 
Пашыраны ўсюды. На Беларусі каля 6 тыс. відаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Развіццё з поўным ператварэннем; за год 1—9 генерацый. Лічынкі чэрвепадобныя, жывуць у вадзе, глебе, гнілых рэштках раслін, жывых раслінах і жывёлах, трупах. Дарослыя насякомыя кормяцца нектарам і пылком раслін, гнілымі рэчывамі, крывёй жывёл і чалавека (гнюс); некаторыя не кормяцца.

## Значэнне для чалавека 
Шэраг відаў — пераносчыкі ўзбуджальнікаў хвароб чалавека і жывёл (пакаёвая муха, маскіты, камары, мошкі, сляпні і інш.). Лічынкі многіх двухкрылых — небяспечныя шкоднікі раслін (даўганожкі, галіцы, злакавыя мухі і інш.) і паразіты сельскагаспадарчых жывёл (авадні, гнюс). Некаторыя віды карысныя як алыляльнікі раслін (журчалкі і інш.), глебаўтваральнікі (грыбныя камарыкі і інш.), знішчальнікі шкодных насякомых (тахіны).

## Літаратура 
* 
* 
* Curtis W. Sabrosky, C. W; Thompson, F. Chr.; Evenhuis, N. L. Family Group Names in Diptera and Bibliography // *MYIA: The International Journal of the North American Dipterists’ Society.* 1999. Volume 10. PDF 

## Спасылкі 
* The BioSystematic Database of World Diptera 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Эмбіі

**Эмбіі** (*Embioptera*)  — атрад насякомых.

Адрозніваецца каля 200 відаў. Пашыраны пераважна ў лясах тропікаў і субтропікаў. Жывуць пад карой, камянямі, у глебе. Найбольш вядомыя эмбія міжземнаморская рэліктавая, эмбія туркестанская, эмбія гіганцкая.

Даўжыня 1,5—22 мм. Цела падоўжанае, цыліндрычнае, мяккае, ад светла- да цёмна-карычневага колеру. Крылы звычайна толькі ў самцоў, у некаторых відаў і самкі, і самцы бяскрылыя. Ротавы апарат грызучы. Ногі з трохчленікавымі лапкамі, на пярэдніх нагах прадзільныя залозы.

Ператварэнне няпоўнае.

Расліннаедныя, некаторыя шкодзяць раслінам, зрэдку драпежнікі.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Віндэльвен

**Віндэльвен** (Vindelälven) — рака на поўначы Швецыі, галоўны (левы) прыток р. Умэ Эльв. Даўжыня каля 450 км, плошча басейна каля 13 тыс. км². Бярэ пачатак у Скандынаўскіх гарах на вышыні каля 1100 м. Сілкаванне снегавое і дажджавое. Сярэднегадавы расход каля 190 м³/сек. Цячэ ў вузкай даліне; шмат вадаспадаў. Працякае праз шэраг азёр; найбуйнейшае з іх — Стур-Віндэльн, ніжэй якога Віндэльвен выкарыстоўваецца для сплаву леса.

Катэгорыя:Рэкі Швецыі
Катэгорыя:Басейн Батнічнага заліва
Шаміль Басаеў

**Шаміль Басаеў**, **Абдалах Шаміль Абу-Ідрыс** (, Дышнэ-Ведзяно, Чачэна-Інгушская АССР — , Етажава, Інгушэція) — чачэнскі паўстанец, лідар сепаратысцкага руху, адзін з лідараў самаабвешчанай рэспублікі Ічкерыя. Меў званне брыгаднага генерала, пазней генералісімуса (пасмяротна). Удзельнічаў у ваенных дзеяннях супраць расійскай федэральнай улады Расійскай Федэрацыі, арганізаваў дыверсійныя і тэрарыстычныя акты на тэрыторыі Расіі. Занесены ў спіс тэрарыстаў некалькіх краін, ААН і Еўрапейскага саюза.

## Першая чачэнская вайна 
26 лістапада 1994 атрад Ш. Басаева адыграў асноўную ролю ў разгроме рускіх танкавых падраздзяленняў і атрадаў прарасійскай апазіцыі падчас няўдалага штурму Грознага. З лістапада 1994 па сакавік 1995 г. Ш. Басаеў быў адным з кіраўнікоў абароны Грознага. Нягледзячы на адступленне асноўных чачэнскіх сіл у канцы студзеня, атрад Басаева трымаў абарону ў паўднёвым прыгарадзе Грознага Чарнарэчча да пачатку сакавіка. 13 лютага 1995 года прымаў удзел у перамовах з прадстаўнікамі расійскага камандавання ў станіцы Сляпцоўская (Інгушэція). 3 чэрвеня 1995 года ў выніку ракетна-бомбавага ўдару быў знішчаны дом дзядзькі Ш. Басаева Хасмагамеда Басаева, у выніку чаго загінулі 12 сваякоў Ш.Басаева разам з сястрой Зінаідай і 7 дзяцьмі.

14 чэрвень 1995 Шаміль Басаеў на чале атрада колькасцю каля 200 байцоў ажыццявіў захоп бальніцы з закладнікамі ў г. Будзёнаўск Стаўрапольскага края з мэтай прымусіць расійскія ўлады спыніць баявыя дзеянні ў Чачні і пачаць перамовы. Па сцвярджэнні некаторых крыніц, тэракт у Будзёнаўску быў актам помсты за гібель родных Ш. Басаева. З прычыны аперацыі Басаева ў Будзёнаўску загінулі не менш за 128 чалавек.

Пасля тэлефонных перамоў з кіраўніком расійскага ўрада Віктарам Чарнамырдзіным, чачэнскі атрад на чале з Басаевым пакінулі Будзёнаўск. У калоне з сямі аўтобусаў знаходзілася больш за 70 баевікоў і каля 130 закладнікаў з ліку добраахвотнікаў. У адным з аўтобусаў знаходзілася 16 прадстаўнікоў расійскіх СМІ і 9 дэпутатаў Дзярждумы. У 30 км ад г. Маздок калона была заблакавана бронетэхнікай, па загадзе намеснік міністра расійскага МУС Анатоля Кулікова: кіраўніцтва Паўночнай Асеціі адмовілася прапусціць калону праз сваю тэрыторыю, таму ў Чачню калона прыбыла праз Дагестан. У Хасавюрце мясцовыя жыхары арганізавалі байцам Басаева ўрачыстую сустрэчу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый спецслужбаў
Катэгорыя:Чачэнскія тэрарысты
Катэгорыя:Чачэнскія палявыя камандзіры
Катэгорыя:Палітыкі Чачні
Катэгорыя:Удзельнікі Першай чачэнскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Другой чачэнскай вайны
Катэгорыя:Ігракі ФК Ахмат Грозны
Катэгорыя:Злачынцы Расіі
Вярблюдкі

**Вярблюдкі** (*Raphidioptera*)  — атрад насякомых.

## Апісанне 
Даўжыня 15—20 мм. Сілуэт пярэдняй часткі цела ў профіль нагадвае галаву і цела вярблюда (адсюль назва). Дзве пары празрыстых крылаў, у спакоі складваюцца стрэхападобна, заднія вуэейшыя і карацейшыя за пярэднія. Ротавыя органы грызучыя, вусікі шматчленікавыя. Брушка падоўжанае, у самкі з доўгім яйцакладам.

Развіццё з поўным ператварэннем. Лічынкі развіваювда 2 гады. Кукалкі рухомыя.

## Пашырэнне 
Выдзяляецца 2 сучасных сямействы, каля 100 відаў. Пашыраны ў Паўночным паўшар'і. На Беларусі ў вільготных лясах распаўсюджаны  і .

Лічынкі жывуць у шчылінах і пад карой дрэў, дарослыя — на дрэвах. Вярблюдкі і іх лічынкі знішчаюць насякомых, асабліва тлей і вусеняў.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Якаб Вімпфелінг

**Якаб Вімпфелінг** (; ,  — , ) — нямецкі гуманіст, найбуйнейшы прадстаўнік страсбургскага гуртка гуманістаў.

З 1471 года - прафесар у Гайдэльбергскім універсітэце, з 1501 года жыў у Страсбургу. Пісаў гуманістычныя сачыненні і вёў педагагічную дзейнасць. З 1515 працаваў у Шлетштаце.

Аўтар твораў «Даведнік па Германіі» (1497), «Юнацтва» (1500), камедыі «Стыльфан» (1480), а таксама гістарычных прац «Германія» і «Нарыс нямецкай гісторыі» (1505) - першага значнага твора нямецкай гістарыяграфіі.

## Літаратура 
* Gerhard Kaller: Jakob Wimpfeling. *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL)*. Band 13, Bautz, Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7, Sp. 1358–1361.

Катэгорыя:Памерлі ў дэпартаменце Ніжні Рэйн
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Нямецкія гуманісты
Вільгельм Віндэльбанд

**Вільгельм Віндэльбанд** (; , Патсдам, Германская імперыя — , Гайдэльберг, Германская імперыя) — нямецкі філосаф-ідэаліст, кіраўнік Бадэнскай школы неакантыянства.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і прускага служачага. Вучыўся ва ўніверсітэтах Іены (дзе слухаў лекцыі Куна Фішэра) і Гайдэльберга (дзе слухаў лекцыі Лоцэ). Добраахвотнікам ўдзельнічаў ў франка-прускай вайне 1870 г. У Берліне абараніў дысертацыю «Вучэнне аб выпадковасці» (1870), габілітазаваўся ў 1873 годзе.

Пасля абароны дысертацыі Віндэльбанд пачынае выкладчыцкую дзейнасць у Лейпцыгу: праз тры гады ён прыват-дацэнт, а праз шэсць гадоў — прафесар. Прафесар у Цюрыху (1876). З 1877 г. — прафесар універсітэта ў Фрайбургу, з 1882 — у Страсбургу, з 1903 — у Гайдэльбергу. Член Гайдэльбергскай акадэміі навук з 1910 г.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Неакантыянства
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі філасофіі
Катэгорыя:Удзельнікі франка-прускай вайны
Катэгорыя:Выкладчыкі Цюрыхскага ўніверсітэта
Вінілхларыд

**Вінілхларыд** (хлорысты вініл, хлорвініл, хлорэтылен, хлорэтэн, этыленхларыд) — арганічнае рэчыва; бескаляровы газ са слабым саладкаватым пахам, які мае формулу C2H3Cl і ўяўляе сабой простае хлорвытворнае этылену. Рэчыва з’яўляецца надзвычай вогне- і выбуханебяспечным, вылучае пры гарэнні таксічныя рэчывы. Вінілхларыд — моцны яд, які аказвае на чалавека канцэрагеннае, мутагеннае і тэратагеннае дзеянне.

Прамысловая вытворчасць вінілхларыду ўваходзіць у першую дзясятку вытворчасці найбуйнейшых шматтанажных прадуктаў асноўнага арганічнага сінтэзу; пры гэтым амаль увесь выраблены аб’ём выкарыстоўваецца для далейшага сінтэзу полівінілхларыду (ПВХ), манамерам якога і з’яўляецца вінілхларыд.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хлорарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Манамеры
Катэгорыя:Канцэрагены
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Арнольд фон Вінкельрыд

[thumb|right|200 px|Малюнак [Фюзелі]]
**Арнольд фон Вінкельрыд** або **Эрні Вінкельрыд** (Arnold von Winkelried; пам.  года, Земпах) — легендарны швейцарскі народны герой, змагар за незалежнасць ад Габсбургаў, удзельнік бітвы пры Земпаху.

Вінкельрыд лічыцца жыхаром кантона Унтэрвальдэн. У ходзе бітвы пад Земпахам ён прыняў на сябе ўдар варожых дзід, чым забяспечыў перамогу швейцарскага войска над герцагам Леапольдам Аўстрыйскім.

Для швейцарцаў Арнольд фон Вінкельрыд стаў увасабленнем самаахвяравання ў імя выратавання радзімы, аднак гістарычнасць яго асобы падвяргаецца сумневу.

Вінкельрыд
Вінкельрыд
Вінкельрыд
Нямецкі панк

**Нямецкі панк** ("Deutschpunk") - субсцэна і абагульняючае паняцце для разнастайных стылёвых напрамкаў унутры нямецкамоўнага панку.

## Паходжанне паняцця 
Паняцце "Нямецкі панк" упершыню з'явілася ў 1977 г. як загаловак чытацкага ліста, каторы панк-гурт "Male" даслаў у рэдакцыю мазычнага часопісу "Sounds", каб паскардзіцца на тое, што нямецкамоўныя панк-рэлізы ў параўнанні з англамоўнымі ігнаруюцца прэсай. Далейшае пашырэнне ў якасці пазначэння для сцэны ці музычнага суб-жанру "Нямецкі панк" знайшоў адылі ж толькі ў пачатку 1980-х гг., у сувязі з нямецкамоўным "82er-Punk Bewegung" (Панк-рухам 82-га). Паняцце з'яўляецца між іншым у рэцэнзіі на "Underground Hits 1" (1982) і EP гурта "Die Wichser" (таксама 1982).

Як дакладна азначанае паняцце магло выкарыстоўвацца найпазней з канца 1980-х гг. Сам стыль і паняцце ўспрымаліся па-рознаму. Калі ў хардкор-фанзіне "ZAP" у 1980-х гг. друкаваліся негатыўныя тэксты пра стыль і яго прыхільнікаў, то пазнейшыя фан-зіны шырока вызначалі тэрмін і абагульнялі пад ім агульна нямецкамоўным панк/хардкор, каб такім чынам надаць яму станоўчае адценне.

## Панк-рок з нямецкімі тэкстамі 
У сярэдзіне 1990-х гг. з'яўляюцца гурты новай генерацыі, якія не гралі ў тыповых стылях нямецкага панку 80-х ці 90-х. Такія групы, як ...But Alive, Kafkas, Lost Lyrics, Muff Potter, Psycho Gambola, Schrottgrenze, Turbostaat, Tut das Not, Tagtraum oder Verbrannte Erde былі пад уплыавам меладычнага хардкору, пост-хардкору і эма-музыкі. Адпаведны, фан-зіны азначалі іх як "панк-рок з нямецкімі тэкстамі" ці "нямецкамоўны панк-рок". Гэта, аднак, засталося вымушанай мерай, не прынятай паўсюль.

## Гурты 
### Гурты 1970-х 
### Гурты 1980-х 
### Гурты 1990-х 
Катэгорыя:Музыка Германіі
Манітоба (возера)

**Манітоба** (Manitoba) — возера ў цэнтральнай частцы Канады, у басейне ракі Нельсан.

Плошча 4,7 тыс. км². Глыбіня да 20 метраў. Манітоба — рэшта былога вялікага прылядніковага возера Агасіс. Мае сцёк у возера Вініпег па рацэ Дафін. Багатае рыбай (сіг, акунь, шчупак і іншыя) і вадаплаўнай дзічынай. На паўднёвым беразе — арніталагічная станцыя. Наваколлі Манітобы — папулярнае месца адпачынку.

Катэгорыя:Азёры Манітобы
Вінны камень

thumb|300x150px|Вінны камень на старой корцы
**Вінны камень** — крышталічны асадак, утвараецца пры вытворчасці віна пры спіртавым закісанні, вытрымцы і апрацоўцы. Пры гэтым працэсе канцэнтрацыя віннага каменя становіцца вышэй кропкі насычэння і пры паніжэнні тэмпературы або страсанні ён выпадае ў асадак. Па гэтай прычыне віно да разліву трымаюць пры нізкай тэмпературы. Вінны камень з’яўляецца сыравінай для вытворчасці віннай кіслаты. Галіна прымянення — хлебапячэнне, гальваніка (луджэнне).

Катэгорыя:Харчовая прамысловасць
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Веерніцы

**Веерніцы** (*Alucitidae*) — сямейства матылёў.

## Біялагічнае апісанне 
Начныя матылі, крылы ў размаху 12—36 мм, веерападобныя (адсюль назва), кожнае расшчэплена на 6 вузкіх лопасцяў. Хабаток добра развіты. Акукліванне ў кокане на глебе або ў месцах жыўлення. Вусені некаторых відаў развіваюцца на бружмелі, скабіёзе і пашкоджваюць маладыя парасткі.

## Роды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Пашырэнне 
Каля 200 відаў. Пашыраны па ўсіх кантынентах, найбольш у тропіках. Вусені кормяцца ўнутры маладых парасткаў дрэвавых і травяністых раслін. У Беларусі трапляецца .

## Літаратура 
*
Ракітаўка

**Ракі́таўка, Кветанка** — рака ў Беларусі, у Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці і Крупскім раёне Мінскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна.

Даўжыня ракі 21 км. Вадазбор сярэднеўзгорысты, плошча 119 км². Пачынаецца за 2,3 км ад вёскі Гара (Чашніцкі раён) і ўпадае ў возера Сялява каля аграгарадка Калодніца (Крупскі раён). Рэчышча на працягу 13 км ад вытоку каналізаванае. Прымае сцёк з ручаёў і меліярацыйных каналаў.

У басейне Ракітаўкі азёры Болюцкае, Квеціна. У Чашніцкім раёне ў басейне ракі нізіннае балота Абрубы-Чысцік.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Чашніцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Крупскага раёна
Катэгорыя:Басейн Лукомкі
Planococcus citri

**Planococcus citri** — від сямейства Pseudococcidae.

## Апісанне 
Даўжыня цела самкі ад 3 да 5 мм. Яны авальнай формы, ружовага колеру, пакрытыя васковымі вылучэннямі. Самцы каля 1 мм, крылатыя.  *Planococcus citri* ўтвараюць сімбіёз з мурашкамі. Акрамя таго, у целе гэтых насякомых жывуць бактэрыі *Tremblaya princeps*, у клетках якіх у сваю чаргу жывуць бактэрыі *Moranella endobia*. Апошнія маюць усяго 121 ген. Гэтыя 2 віды бактэрый могуць толькі сумесна перапрацоўваць сок раслін, на якіх «пасуцца» гэтыя насякомыя.

## Спасылкі 
* University of Hawaii, College of Tropical Agriculture and Human Resources, and Hawaii Department of Agriculture: *Knowledge Master*

Катэгорыя:Coccoidea
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1813 годзе
Вінаградны слімак

**Вінагра́дны слімак**, **Вінаградны смоўж** (*Helix pomatia*) — наземны бруханогі малюск атрада лёгачных слімакоў сямейства геліцыд.

## Арэал і экалогія 
Від рассяліўся ва ўсіх, акрамя паўночнай, частках Еўропы і на ўзбярэжжы Балтыйскага мора. Жыве ў зарасніку, на светлых лясных узлесках, у садах, парках. Слімак знаходзіцца ў актыўным стане з вясны да першых халадоў, пасля чаго закопваецца ў глебу на глыбіню да 30 см і ўпадае ў анабіёз. Як правіла, зімуе ў адных і тых жа сховішчах. Падчас анабіёзу вусце ракавіны зачыняецца вапнавай коркай — эпіфрагмай, таўшчыня якой залежыць ад суровасці зімовага часу.

## Значэнне і выкарыстанне 
Лічыцца, што радзімай Helix pomatia з’яўляюцца Цэнтральная і Паўднёва-Усходняя Еўропа. З даўніх часоў чалавек выкарыстоваў Helix pomatia ў якасці ежы.

У прыродзе Helix pomatia жыве ў сярэднім 7-8 гадоў, але нярэдка можа дажыць і да 20 гадоў, калі не будзе з’едзены драпежнікам. Зарэгістраваны рэкорд працягласці жыцця 30 гадоў, аднак у дадзеным выпадку асобіна ўтрымлівалася ў хатніх умовах.

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Малюскі Еўропы
Катэгорыя:Геліцыды