open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прыматы

**Прыматы** (*Primates*, ад лац. *Primas*, літар. «Першыя») — адзін з найбольш прагрэсіўных атрадаў плацэнтарных млекакормячых, які ўключае, у тым ліку, малпаў і чалавека.

## Знешні выгляд 
Для прыматаў характэрныя пяціпальцавыя вельмі рухомыя верхнія канечнасці (рукі), проціпастаўленне вялікага пальца астатнім (для большасці), пазногці. Цела большасці прыматаў пакрыта валасамі, а ў лемуравых і некаторых шыроканосых малпаў ёсць яшчэ і падшэрстак, з-за чаго іх валасяны полаг можна назваць сапраўдным футрам. Для многіх відаў характэрныя мантыі, грывы, бароды, вусы і іншыя «упрыгожванні».

## Агульная характарыстыка 
* бінакулярны зрок
* валасяны полаг
* пяціпальцавая канечнасць
* на пальцах плоскія пазногці
* вялікі палец супрацьпастаўлены ўсім астатнім

 **Primates**
   ├──Haplorhini
   |    ├──Simiiformes (platyrrhini, catarrhini)
   |    └──Tarsiiformes
   └──Strepsirrhini
        ├──Lorisiformes
        └──Lemuriformes

 Euarchontoglires&nbsp;
   ├──Glires&nbsp;
   |    ├──Грызуны
   |    └──Lagomorpha
   └──Euarchonta&nbsp;
        ├──Scandentia
        └──Primatomorpha
             ├──Dermoptera
             └──**Primates**


Катэгорыя:Атрады сысуноў
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Панцырныя малюскі

**Панцырныя малюскі**, таксама **хітоны** (*Polyplacophora*) — клас малюскаў (*Mollusca*).

Марскія жывёлы. Выпуклая спіна прыкрыта ракавінай, што падзяляецца на 8 пласцін. Каля 1000 відаў. Распаўсюджаныя практычна ва ўсіх морах.

## Апісанне 
Даўжыня ад 0,5 да 40 см, найбольш буйныя прадстаўнікі дасягаюць вагі ў некалькі кілаграмаў. Цела падоўжана-авальнае або чэрвепадобнае, падзяляецца на галаву, тулава і шырокую плоскую мускулістую нагу. Выпуклая спіна прыкрыта ракавінай.

Ракавіна хітонаў складаецца з васьмі рухома сучлененых пласцін, якія незалежна фармуюцца ў ходзе эмбрыягенеза. Пласцінкі размешчаны паслядоўна уздоўж пярэдняй-задняй восі цела. Першая і апошняя пласцінкі адрозніваюцца ад астатніх па форме. Сярэднія шэсць пласцінак сваёй формай нагадваюць ромбы і нясуць дзве пары вырастаў — пярэднюю (апофізы) і заднюю (бакавыя інсерцыённыя пласцінкі), якія пагружаныя ў эпітэлій і складаюцца выключна з артыкуламентума.

Брушная частка знізу плоская. Маюць мускулістую нагу з плоскай падэшвай. Нага служыць не толькі для перамяшчэння, а і для прысмоктвання малюска да камянёў, скал і да т.п. У выпадку небяспекі згортваюцца клубком.

На пярэднім канцы выдзяляецца галава ў выглядзе паўкруглага дыска, аддзеленага ад нагі папярэчнай баразёнкай. У цэнтры галаўнога дыска знаходзіцца рот, а ззаду, пад нагой, — заднепраходная адтуліна. У прадольных баразёнках размяшчаюцца шчэлепы (жабры), якімі малюск дыхае.

Пад скураным покрывам, паміж жабернымі баразёнкамі і краем ракавіны на спінным баку, знаходзіцца мантыя. Гэта частка паверхні пакрыта вапняковымі іголкамі. У большасці відаў ніжняя частка мантыі шчыльна прыціскаецца да паверхні прадмета, на якім знаходзіцца жывёла.

Панцырныя малюскі маюць своеасаблівыя органы пачуццяў (эстэты), размешчаныя ў каналах, што пранізваюць ракавіну. Гэтыя органы служаць для ўспрымання ціску вады і часткова пераўтвораны ў вочкі.

## Пашырэнне 
Вядомы з ранняга кембрыю (560 млн гадоў назад).

Пашыраны ва ўсіх морах, найбольш у Паўднёвым паўшар’і. Насяляюць галоўным чынам прыліўна-адліўную зону розных мораў, мелкаводдзе, шэраг відаў можна знайсці ў больш глыбокіх і спакойных месцах. Жывць на дне на камянях, скалах, ракавінах.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца водарасцямі, дэтрытам.

Раздзельнаполыя. Развіццё з ператварэннем, лічынка плавае.

## Літаратура 
* *Максімава С.* Панцырныя малюскі // 


Катэгорыя:Класы жывёл
Пяро

**Пяро** — наскурнае рагавое ўтварэнне, уласцівае толькі птушкам.

Пёры растуць з размешчаных шэрагамі паглыбленняў скуры, якія завуцца птэрыліямі. Пёры не пакрываюць раўнамерна ўсё цела, а пакідаюць голыя месцы (аптэрыліі). Толькі ў нешматлікіх нелятаючых птушак, напрыклад, у пінгвінаў, птэрыліі не выяўленыя, а пёры растуць раўнамерна па ўсім целе.

Адрозніваюць наступныя часткі: стрыжань (*rachis*) з ніжняй тоўстай часткай — ачынам (*calamus*) і апахалам (*vexillam*); унутры ачына засохлая арагавелая тканка (душка).

## Спасылкі 
* Эвалюцыя пяра і птушыныя выкапні на Dino-Millennium 

Катэгорыя:Анатомія птушак
Катэгорыя:Покрыўная сістэма жывёл
Катэгорыя:Прадукты птушынага паходжання
Свойскі як

**Як** (*Bos grunniens*) — жывёла сямейства пустарогіх; таксама *тыбецкі* або *бык, які рохкае* (незадаволены як рохкае, што буйной рагатай жывёле не ўласціва).

Радзіма яго — Тыбет. Эксплуатуецца ў якасці клуначнай і мясной жывёлы. У раёнах развядзення ўжываецца таксама малако яка.

## Знешні выгляд 
Як — буйная жывёла з доўгім целам, адносна кароткімі нагамі, шырокімі, круглявымі капытамі і цяжкай, нізка пасаджанай галавой. Вышыня ў карку да 2 м, маса ў старых быкоў да 1000 кг. Даўжыня цела старога самца да 4,25 м, з іх 0,75 м прыпадае на хвост. Даўжыня самкі да 2,8 м, вышыня 1,6 м, вага 325—360 кг.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сапраўдныя быкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Яльмар Рысер-Ларсен

{{Асоба
 |імя                  = Яльмар Рысер-Ларсен
 |арыгінал імя       = Hjalmar Riiser-Larsen
 |выява          = Bundesarchiv Bild 102-14193, Hjalmar Riiser-Larsen.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |апісанне             = Яльмар Рысер-Ларсен у 1925 годзе
 |імя пры нараджэнні     = 
 |род дзейнасці     = авіятар, палярны даследчык
 |дата нараджэння        = 7.6.1890
 |месца нараджэння       = Осла, Нарвегія
 |грамадзянства          = 
 |падданства           = 
 |дата смерці          = 3.6.1965
 |месца смерці         = 
 |бацька                 = 
 |маці                 = 
 |муж               = 
 |жонка              = 
 |дзеці                 = 
 |узнагароды і прэміі     = {

-

-

}
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = 
}}

**Яльмар Рысер-Ларсен** (, 7 чэрвеня 1890 — 3 чэрвеня 1965) — нарвежскі авіятар і палярны даследчык, адзін са стваральнікаў сучасных ВПС Нарвегіі.

## Біяграфія 
Яльмар Рысер-Ларсен нарадзіўся ў Осла, ва ўзросце 19 гадоў ён паступіў у Ваенна-марскую акадэмію ў Бергене, якую скончыў у афіцэрскім званні. З 1915 года ён служыў на ваенна-марскім флоце, у Першай сусветнай вайне ўдзелу не прымаў, бо Нарвегія абвясціла аб сваім нейтралітэце. Пасля вайны Рысер-Ларсен быў прызначаны кіраўніком прадпрыемства па будаўніцтву самалётаў для марской авіяцыі, праз два гады яго змяніў на гэтай пасадзе іншы афіцэр. Рысер-Ларсен у 1921 годзе здаў экзамены на ліцэнзію пілота і перайшоў на працу ў ваеннае міністэрства, адначасова час ад часу выконваючы камерцыйныя рэйсы.

## Ушанаванне памяці 
У яго гонара названа мора Рысер-Ларсена ля берагоў Антарктыды.

## Спасылкі 
* 
* *Karl L. Kleve* Hjalmar Riiser-Larsen

Катэгорыя:Падарожнікі Нарвегіі
Катэгорыя:Лётчыкі Нарвегіі
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Піянеры авіяцыі
Карл XVI Густаў

**Карл XVI Густаў** (; нар. ) — кароль Швецыі з 15 верасня 1973 года.

## Біяграфія 
Кароль Карл XVI, тытулаваўся з нараджэння прынц Карл Густаў Фольк Губертус (шв. Carl Gustaf Folke Hubertus) — адзіны сын прынца Густава Адольфа, герцага Вестэрботэнскага, і прынцэсы Сібілы Саксен-Кобург-Гоцкай. У іх ужо было чатыры дачкі, тры з якіх пазней выйшлі замуж за асоб некаралеўскай крыві.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бернадоты
Катэгорыя:Каралі шведскія
Франсуа Фіён

**Франсуа Шарль Арман Фіён** (; нар. , Ле-Ман, Францыя) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Сябра партыі Саюз за народны рух. Міністр працы Францыі ва ўрадзе Жан-П’ера Рафарэна з 2002 па 2004. Міністр адукацыі Францыі ва ўрадзе Жан-П’ера Рафарэна з 2004 па 2005. Прэм’ер-міністр Францыі з 17 мая 2007 па 10 мая 2012 (пры прэзідэнце Нікаля Сарказі).

Фіён — другі па тэрміну знаходжання на пасадзе (пасля Жоржа Пампіду ў 1962—1968 гг.) з прэм’ер-міністраў Пятай рэспублікі. Ён — адзіны, хто быў прэм’ер-міністрам Францыі на працягу поўнага прэзідэнцкага тэрміна.
Пасля сыходу з пасады прэм’ер-міністра — дэпутат Нацыянальнага Сходу Францыі (выбраны ў другой выбарчай акрузе Парыжа 17 чэрвеня 2012 г.).

### Спасылкі 
* Афіцыйны сайт прэм’ер-міністра Францыі

Катэгорыя:Міністры адукацыі Францыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Члены Саюза за народны рух
Катэгорыя:Вялікія афіцэры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (2017)
Губкі

**Губкі** (*Porifera*, *Spongia*) — тып беспазваночных жывёл. Апісана каля 8000 відаў, якія належаць да 3-4 класаў. Вывучаюцца навукай спангіялогіяй.

## Пашырэнне 
Гэта старажытная група жывёл, вядомая з дакембрыя, найбольш размножыліся ў мезазоі. Распаўсюджаныя шырока: ад прыбярэжнай зоны да глыбіні 8500 м. Хоць пераважная большасць губак жыве ў морах, прэснаводныя прадстаўнікі (напрыклад, бадзягі) сустракаюцца ва ўнутраных водах усіх мацерыкоў акрамя Антарктыды. Найбольш разнастайныя і шматлікія на марскім шэльфе.

## Асаблівасці біялогіі 
Губкі адносяцца да найбольш прымітыўных мнагаклеткавых арганізмаў, не маюць дыферэнцыраваных тканак і адасобленых органаў. Каланіяльныя, радзей адзіночныя жывёлы, вядуць нерухомы спосаб жыцця. Маюць шкілетныя ўтварэнні ў выглядзе вапнавых, крэмнезямных іголак (спікул) або валокнаў бялку спангіна.

Пачкуючыся, губкі ўтвараюць калоніі. Адзіночныя губкі маюць вышыню ад некалькіх міліметраў да 3 сантыметраў, калоніі — да 1,5 м.

Цела бакала- або мяшэчкападобнае, адным канцом прымацоўваецца да субстрату, на другім адтуліна — вусце. Сценкі цела з порамі, цераз якія паступае вада з прадуктамі жыўлення.

Кормяцца дэтрытам, прасцейшымі, дыятомавымі водарасцямі і інш. Здабываюць ежу спосабам фільтрацыі. Вада, што трапляе ў арганізм цераз поры, затым праходзіць па сістэме высланых жгуцікавымі клеткамі каналаў, і з гэтага патоку губка здабывае харчовыя часцінкі, памеры якіх звычайна вар’іруюць ад 50 да 1 мкм, але могуць быць і меншыя.

Бясполае размнажэння адбываецца шляхам фрагментацыі, пачкавання, утварэння зімуючых гемул, якія нагадваюць споры. Абсалютная большасць губак — гермафрадыты. Выкідваюць вонкі сперматазоіды, якія пераносяцца токамі вады да іншай губкі, унутры якой адбываецца апладненне яец. Зіготы могуць выводзіцца ў знешняе асяроддзе, але многім губкам уласціва жыванараджэнне. Выхад лічынак стымулюецца святлом і звычайна адбываецца на досвітку. Праз некалькі гадзін ці дзён лічынкі асядаюць і пачынаюць поўзаць па дне ў пошуках месца для прымацавання. Прымацаваная лічынка праходзіць метамарфоз і ператвараецца ў маладую губку.

## Выкарыстанне 
Прымяняюцца ў медыцыне. Грэчаская губка выкарыстоўваецца як туалетная.

## Гл. таксама 
* Археацыяты
* Бадзягі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Двор сюзерэна

300px|right**Двор** — сукупнасць асоб, якія атачаюць сюзерэна (манарха або буйнога феадала і яго сям'ю) у паўсядзённым жыцці і падчас урачыстасцяў.

На Русі, паводле функцый, двор збольшага быў прадстаўлены дружынай.
Раздольнэнскі раён

**Раздольненскі раён** (, )  — адміністрацыйная адзінка ў складзе Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Адміністрацыйны цэнтр — Раздольнэ ().

## Гісторыя 
Адміністрацыйны раён утвораны ў студзені 1935 года. З 1944 года — сучасная назва. У канцы 1950-х гадоў раён быў ліквідаваны. Адноўлены ў 1965 годзе. Тады ж у склад раёна увайшоў пасёлак гарадскога тыпу Навасэліўскэ.

З 2014 года анэксаваны Расійскай Федэрацыяй.

## Заўвагі 
## Крыніцы
Двор

* двор сюзерэна — асобы пры свецкім або царкоўным сюзерэне (манарху, буйным феадале, біскупе).
* двор — тэрыторыя вакол дома, хаты або інш. жылых і гаспадарчых будынкаў, часта абмежаваная плотам або інш. агароджай.
** вяночны двор — тып забудовы сялянскага двара.
* двор — колішняя адзінка падаткаабкладання (гл. таксама: дым).
* двор — колішняя назва рэзідэнцыі феадала, часта ўмацаванай (гл.таксама: пфальц, замак).
Джорджа Напалітана

**Джорджа Напалітана** (; , Неапаль — 22 верасня 2023, Рым) — 11-ы прэзідэнт Італьянскай рэспублікі. Былы актывіст Італьянскай камуністычнай партыі (затым партыі Левых дэмакратаў), удзельнік Руху Супраціву. Пажыццёвы сенатар. Абраны 10 мая 2006 г. у 4-м туры галасавання, заступіў на пасаду 15 мая.

Вядомы тым, што падчас італьянскага ўрадава-парламенцкага крызісу 2008 года, калі парламент выказаў недавер ураду, не прыняў адстаўку Рамана Продзі і распусціў парламент.

Катэгорыя:Палітыкі Італіі
Катэгорыя:Прэзідэнты Італіі
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Італіі
Катэгорыя:Члены Італьянскай камуністычнай партыі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Італіі
Катэгорыя:Пажыццёвыя сенатары Італіі
Катэгорыя:Члены партыі «Левыя дэмакраты»
Пінта

**Пі́нта** — адзінка вымярэння аб'ёму ў сiстэме англiйскiх мер. 1 пiнта прыкладна роўна 0,568 літра. 
right|thumb|Пінта піва

Акрамя англійскай пінты, існуюць амерыканская вадкая (0,473 л), амерыканская сухая (0,551 л) і метрычная пінты (0,5 л) (апошняя ўжываецца нефармальна).

У цяперашні час ў выніку ўвядзення метрычнай сістэмы мер пінта выкарыстоўваецца ў Вялікабрытаніі толькі ў вымярэнні піва ці сідра, радзей — малака. У Ірландыі ўжываецца толькі пры рознічнай продажы піва або сідра ў барах і пабах, у астатніх выпадках выкарыстоўваецца метрычная пінта.

Раней, да ўвядзення метрычнай сістэмы вымярэння гэтую меру аб'ёму выкарыстоўвалі і ў іншых еўрапейскіх краінах (Францыя, Галандыя).

## Спасылкі 
* Pints and miles will not disappear due to European Commission proposal 
* Урывак з БСЭ  

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння аб’ёму
Уладзімір Іосіфавіч Рэсін

**Уладзімір Іосіфавіч Рэсін** (; нар. 21 лютага 1936, Мінск) — выконваючы абавязкі мэра Масквы з 28 верасня 2010 г. Быў прызначаны выконваючым абавязкі мэра пасля выдалення ў адстаўку прэзідэнтам Расіі Мядзведзевым былога мэра сталіцы Расіі Юрыя Лужкова.

## Біяграфія 
Бацька — Рэсін Іосіф Гілімавіч (1904—1981), і маці — Рэсіна (Шэйндліна) Роза Вольфаўна (1903—1983), — былі рэпрэсаваныя, затым амніставаныя.

## Адукацыя і працоўная дзейнасць 
Скончыў Маскоўскі горны інстытут па спецыяльнасці «Эканоміка і арганізацыя горнай прамысловасці» ў 1958 годзе, завочную аспірантуру пры кафедры «Будаўніцтва падземных збудаванняў і шахтаў» горнага інстытута, спецыяльныя курсы павышэння кваліфікацыі кіраўнікоў вышэйшага звяна дзяржаўных органаў кіравання Акадэміі народнай гаспадаркі СССР, школу менеджэраў Саюза навуковых і інжынерных таварыстваў, доктар эканамічных навук, прафесар.

Працаваў горным майстрам. З 1962 года — на розных пасадах у Галаўмасінжбудзе, у 1974—1987 — начальнік Галаўмасінжбуда. У 1987—1988 — начальнік Галаўмасінжбуда. З 1988 года — першы намеснік старшыні, з 1989 па 1990 год — старшыня Масбудкамітэта.

## Палітычная дзейнасць 
Абіраўся дэпутатам Кунцаўскага раённага Савета горада Масквы (1980—1982), дэпутатам Маскоўскага гарадскога Савета (1981—1990).

З 1990 года — намеснік старшыні выканкама Массавета — старшыня Масбудкамітэта.

У 1991 годзе быў прызначаны на пасаду намесніка прэм’ер-міністра Урада Масквы — кіраўніка будаўніча-інвестыцыйнага комплексу.

З 1992 года — першы намеснік прэм’ера ўрада Масквы — кіраўнік комплексу перспектыўнага развіцця горада і міністр урада Масквы — кіраўнік дэпартамента будаўніцтва.

З ліпеня 1996 года — першы намеснік прэм’ера ўрада Масквы — кіраўнік Комплексу перспектыўнага развіцця.

У студзені 2000 года пасля перавыбрання мэрам Ю. Лужкова Рэсін захаваў пасаду першага намесніка прэм’ера пры фарміраванні новага маскоўскага ўрада.

З 2001 года — першы намеснік мэра Масквы ва ўрадзе Масквы, кіраўнік комплексу архітэктуры, будаўніцтва, развіцця і рэканструкцыі горада.

28 верасня 2010 г ўказам прэзідэнта РФ прызначаны часова выконваючым абавязкі мэра Масквы пасля адхілення Юрыя Лужкова ад пасады мэра ў сувязі са стратай даверу Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі.

## Спасылкі 
* Указ о досрочном прекращении полномочий мэра Москвы 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Дактары эканамічных навук
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі VI склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі VII склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі VIII склікання
Герб Сенегала

**Герб Сенегала** — прыняты ў 1960-х гадах. На гербе на французскай мове: *Un Peuple Un But Une Foi* — Адзін Народ, Адна Мэта, Адна Вера. Герб мае панафрыканскія колеры і зялёную зорку ад сцяга Сенегала.

Сенегал
Катэгорыя:Сенегал
Гімн Сейшэльскіх Астравоў

**Уздымемся разам, усе сейшэльцы** (сейш. Koste Seselwa, англ. Join together all Seychellois) — дзяржаўны гімн Сейшельскіх Астравоў, прыняты 18 чэрвеня 1996 года.

## Тэкст гімна на сейшэльскай крэольскай мове 
: Sesel ou menm nou sel patri.
: Kot nou viv dan larmoni.
: Lazwa, lanmour ek lape.
: Nou remersye Bondye.

: Preserv labote nou pei.
: Larises nou losean.
: En leritaz byen presye.
: Pour boner nou zanfan.

: Reste touzour dan linite.
: Fer monte nou paviyon.
: Ansanm pou tou leternite.
: Koste Seselwa.

## Англійская версія тэксту 
: Seychelles our only fatherland
: Where we live in harmony
: Happiness, love and peace
: We give thanks to God.

: Preserve the beauty of our country
: The riches of our oceans
: A precious heritage
: For the happiness of our children.

: Live forever in unity
: Raise our flag
: Together for all eternity
: Join together all Seychellois.

## Гл. таксама 
* Герб Сейшэльскіх Астравоў
* Сцяг Сейшэльскіх Астравоў

Сейшэльскія астравы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сейшэльскіх Астравоў
Альфрэд Вялікі

**Альфрэд Вялікі** (старажытнаангл: *Ælfrēd, Ælfrǣd*;  — ) — кароль англасаксонскага каралеўства Уэсекса ў 871—899 г. Яго панаванне лічыцца канцом гісторыі Уэсекса і пачаткам гісторыі Англіі.

## Праўленне 
Аб’яднаў пад сваёй уладай суседнія англасаксонскія каралеўствы. Правёў рэформы з мэтай уладкавання свайго каралеўства і падрыхтоўкі барацьбы з датчанамі, увёў адміністрацыйнае дзяленне на графствы, заснаваў першы англійскі флот, будаваў памежныя ўмацаванні.

Паспяхова адбіваў напады датчан, якія захапілі паўночна-усходнюю частку Англіі. Пры ім аднаўляліся гарады, сярод іх і Лондан. Спрыяў развіццю гандлю, рамёстваў і адукацыі, выдаў першы зборнік законаў — «Праўда караля Альфрэда» у якую ўвайшлі як усе старыя англасаксонскія законы так і новыя каралеўскія ўказы.

Катэгорыя:Каралі англійскія
Харальд V

**Харальд V** (; ) — кароль Нарвегіі з 17 студзеня 1991 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, Улафа V.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 21 2 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года.

У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў Вашынгтоне (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў Лондане, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва ўніверсітэце Осла (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў Оксфардзе.

Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як Магнус VII адрокся ад прастола ў 1343 годзе.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі 
* Біяграфія караля 
* Навіны пра каралеўскую сям’ю
* The Decorations of HM The King 

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Глюксбургі
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі
Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года
Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года
Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года
Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Хасэ Мухіка

**Хасэ Альберта Мухіка Кардана** (), таксама вядомы як **Эль Пепе** (; ) — уругвайскі палітык, Прэзідэнт Уругвая (2010—2015).

## Біяграфія 
У маладосці быў удзельнікам партызанскага руху Тупамарас, быў схоплены і правёў у ваенных турмах 14 гадоў.

У 2005 годзе ажаніўся з Лусіяй Тапаланскі, калегай па Сэнаце і гістарычным лідарам Руху Народнага ўдзелу.

З 2005 па 2008 гады быў Міністрам жывёлагадоўлі, сельскай гаспадаркі і рыбалоўства Уругвая, затым — сенатарам.

Кандыдат Шырокага фронту на прэзідэнцкіх выбарах 2009 года. У другім туры выбараў 29 лістапада перамог свайго асноўнага канкурэнта і быў абраны Прэзідэнтам Уругвая. 1 сакавіка 2010 года афіцыйна ўступіў на пасаду.

Памёр 13 мая 2025 года ад працяглай хваробы на рак. У сувязі са смерцю Мухікі ва Уругваі была аб’яўлена трохдзённая жалоба.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Уругвая
Катэгорыя:Прэзідэнты Уругвая
Фернанда Луга

**Фернанда Армінда Луга Мендэс** (ісп. Fernando Armindo Lugo Méndez, нар. 30 мая 1951, Сан-Салана, раён Сан-Пэдра-дэль-Парана, дэпартамент Ітапуа, Парагвай) — парагвайскі палітык і царкоўны дзеяч, прэзідэнт Парагвая (2008—2012).

Катэгорыя:Прэзідэнты Парагвая
Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Парагвая
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Нгуен Мінь Чыет

**Нгуен Мінь Чыет** (; нар. , Бенкат, правінцыя Біньзыонг, В’етнам) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт В’етнама (2006—2011).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 8 кастрычніка 1942 года.

З 1960 года па лістапад 1963 года вучыўся на матэматычным факультэце Сайгонскага навуковага ўніверсітэта. Член Камуністычнай партыі В’етнама з сакавіка 1965 г.

З верасня 1979 года па ліпень 1981 года вучыўся ў Дзяржаўным палітычным інстытуце імя Хашыміна.

Са снежня 1991 года па снежань 1996 года — член прафкама, займаў пасаду кіраўніка прафкама Камуністычнай партыі В’етнама ў правінцыі Сонгбе.

Са студзеня 2000 года — член Палітбюро, займаў пасаду кіраўніка гаркама Камуністычнай партыі В’етнама ў г. Хашымін.

З 27 чэрвеня 2006 года па 25 ліпеня 2011 года — прэзідэнт В’етнама.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты В’етнама
Гімн Сенегала

**Згуляйце на сваіх кора, біце ў балафоны** (фр. Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons, таксама завецца **Чырвоны леў**, фр. Le Lion rouge) - дзяржаўны гімн Сенегала, напісаны з атрыманнем незалежнасці ў 1960 кампазітарам Эрберам Пеперам (таксама напісаў гімн Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі) на словы першага прэзідэнта краіны Леапольда Седара Сенгора.

## Французскі тэкст гімна 
Pincez tous vos koras, frappez les balafons. 
Le lion rouge a rugi. 
Le dompteur de la brousse 
D'un bond s'est élancé, 
Dissipant les ténèbres. 
Soleil sur nos terreurs, soleil sur notre espoir. 
Debout, frères, voici l'Afrique rassemblée 

**Прыпеў:** 
Fibres de mon cœur vert.
Épaule contre épaule, mes plus que frères,
O Sénégalais, debout !
Unissons la mer et les sources, unissons la steppe et la forêt !
Salut Afrique mère, salut Afrique mère.

Sénégal toi le fils de l'écume du lion,
Toi surgi de la nuit au galop des chevaux,
Rend-nous, oh ! rends-nous l'honneur de nos ancêtres,
Splendides comme ébène et forts comme le muscle
Nous disons droits - l'épée n'a pas une bavure.

*Прыпеў*
Sénégal, nous faisons nôtre ton grand dessein :
Rassembler les poussins à l'abri des milans
Pour en faire, de l'est à l'ouest, du nord au sud,
Dressé, un même peuple, un peuple sans couture
Mais un peuple tourné vers tous les vents du monde.

*Прыпеў*
Sénégal, comme toi, comme tous nos héros,
Nous serons durs sans haine et des deux bras ouverts.
L'épée, nous la mettrons dans la paix du fourreau,
Car le travail sera notre arme et la parole.
Le Bantou est un frère, et l'Arabe et le Blanc. 

*Прыпеў*
Mais que si l'ennemi incendie nos frontières
Nous serons tous dressés et les armes au poing :
Un peuple dans sa foi défiant tous les malheurs,
Les jeunes et les vieux, les hommes et les femmes.
La mort, oui! Nous disons la mort, mais pas la honte.

*Прыпеў*

Катэгорыя:Гімны
Феліпэ Кальдэрон

**Феліпэ дэ Хесус Кальдэрон Інахосу** (; нар. , Марэлія, штат Мічаакан, Мексіка) — прэзідэнт Мексікі (2006—2012), абраны ад правацэнтрысцкай Партыі «Нацыянальнае дзеянне» (ПНД).

Скончыў аспірантуру Гарвардскага ўніверсітэта ў ЗША па спецыяльнасці дзяржкіраванне. У 1996—1999 гадах — старшыня ПНД, з 2000 года — дырэктар нацыянальнага банка развіцця «Банобраз», затым міністр энергетыкі ў ўрадзе Вісентэ Фокса (да мая 2004 года).

У пачатку прэзідэнцкай кампаніі апытанні грамадскай думкі паказвалі істотнае адставанне Кальдэрона ад свайго суперніка, аднак у далейшым яго папулярнасць рэзка ўзрасла.

У 2006 годзе абвясціў вайну мексіканскім наркакартэлям.

Катэгорыя:Палітыкі Мексікі
Катэгорыя:Прэзідэнты Мексікі
Хамід Карзай

**Хамід Карзай** (пушту حامد کرزي, дары حامد کرزي — Hāmid Karzay, нар. ) — афганскі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Афганістана (2001—2002), прэзідэнт Афганістана (2004—2014).

## Біяграфія 
Хамід Карзай нарадзіўся 24 снежня 1957 года ў Кандагары ў арыстакратычнай сям’і аднаго караля Захір-шаха сенатара Абдул Ахада Карзая. Выхадзец з пуштунскага клана Папалзай ўплывовага племя Дурані, прадстаўнікі якога кіравалі Афганістанам на працягу двух стагоддзяў.

Вучыўся спачатку ў Кабуле, а калі яго сям’я эмігравала ў Пакістан пасля ўводу ў Афганістан савецкіх войскаў у канцы 1979 года, Хаміда паслалі на вучобу ў аспірантуру па спецыяльнасці паліталогія ў Хімачальскі ўніверсітэт (Сімла, Індыя). У час грамадзянскай вайны ў Афганістане разам з іншымі маджахедамі ўдзельнічаў ва ўзброенай барацьбе супраць улады Народна-дэмакратычнай партыі Афганістана (з 1978) і савецкіх войск (з 1979). Пасля прыходу муджахідаў да ўлады (красавік 1992) намеснік міністра замежных спраў. У гады праўлення талібаў (1996—2001) у эміграцыі, пасля іх выгнання з Кабула ў лістападзе 2001 года на Бонскай канферэнцыі выбраны старшынёй часовай Адміністрацыі Афганістана. У ліпені 2002 года на «Лоя Джырга» (Сходзе прадстаўнікоў народа Афганістана) выбраны прэзідэнтам Пераходнай Ісламскай Дзяржавы Афганістан.

Валодае некалькімі мовамі — пушту, дары, урду, хіндзі, англійскай і французскай.

Жанаты (1998). Жонка — урач па адукацыі. Першы сын нарадзіўся ў 2007.

Катэгорыя:Прэзідэнты Афганістана
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Афганістана
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Пустарогія

**Пустарогія** (*Bovidae*) — буйное сямейства жуйных парнакапытных. Да яго адносяцца буйвалы, бізоны, антылопы, газелі, быкі, авечкі і горныя казлы.

## Адрозненні 
Сямейству пустарогіх належаць 140 відаў, ад 1000-кілаграмовага бізона да 5-кілаграмовага дзікдзіка. Важным адрозненнем з'яўляюцца рогі: іх амаль заўсёды двое (выключэннем з'яўляецца род чатырохрогіх антылоп), а даўжыня можа складаць ад 2 см да 1,5 метра. У некаторых відаў рогі маюцца толькі ў самцоў, аднак у большасці яны сустракаюцца ў абодвух палоў. Гэта касцяныя структуры, цвёрда звязаныя з чэрапам. У адрозненне ад аленевых і віларогіх, у пустарогіх рогі ніколі не разгалінаваныя.

Асноўная частка пустарогіх жыве ў адкрытых мясцовасцях. Афрыканскія саваны з'яўляюцца для многіх відаў ідэальнай жыццёвай прасторай. Існуюць таксама віды, якія жывуць у гарыстай мясцовасці або ў лясах.

## Гл. таксама 
* Пуку
* Чырвоны бубал
* Спрынгбок
* Газель-доркас
* Архар
* Буйвал афрыканскі
* Герэнук
* Вялікі куду
* Малы куду
* Орыкс
* Дзэрэны
* Alcelaphus buselaphus
* Bibos gaurus
* Гарна
Працібха Паціл

**Працібха Паціл** (маратхі: प्रतिभा पाटील, , ; нар.  года) — дванаццаты прэзідэнт Індыі. Была абрана на гэты пост 19 ліпеня 2007 г. калегіяй выбаршчыкаў, якая складаецца з дэпутатаў федэральнага парламента і асамблей штатаў; заступіла на пасаду 25 ліпень 2007 г., змяніщшы Абдулу Калама. 25 ліпеня 2012 на пасаду прэзідэнта Індыі ўступіў Пранаб Кумар Мукерджы.

## Біяграфія 
П. Паціл нарадзілася ў г. Наджаон (штат Махараштра); атрымала юрыдычную адукацыю ў Бамбейскім універсітэце.

Палітыкай занялася ў 1962 г., калі стала дэпутатам асамблеі Махараштра ад Індыйскага нацыянальнага кангрэса.

Катэгорыя:Прэзідэнты Індыі
Катэгорыя:Палітыкі Індыі
Катэгорыя:Жанчыны-прэзідэнты
Святая Ганна

**Свята́я Га́нна** — бабуля Ісуса, маці Марыі, жонка святога Яхіма.

Паводле некананічнага Евангелля ад Якава, Ганне і яе мужу пасля гадоў бяздзетнасці явіўся анёл, які паведаміў, што ў іх народзіцца дзіця. Ганна паабяцала прысвяціць дзіцё Госпаду. Яхім і Ганна аддалі Марыю на выхаванне ў храм, калі ёй споўнілася тры гады. Святая Ганна — святая заступніца жанчын-парадзіх і шахцёраў, а таксама апякунка французскай Брэтані і канадскай правінцыяй Квебек.

Катэгорыя:Дзева Марыя
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Плацэнтарныя

**Плацэнтарныя** або **вышэйшыя звяры** ( — Eutheria, Huxley, 1880; *Placentalia*, ад placenta — плацэнта) — найбольш распаўсюджаная кагорта сысуноў, якая лічыцца таксама найбольш высокаразвітай. Іншай кагортай з'яўляюцца сумчатыя (*Metatheria*, *Marsupialia*). Адметнай прыкметай плацэнтарных з'яўляецца нараджэнне ў адносна развітой стадыі.

## Класіфікацыя 
* ***Eutheria***&nbsp;&nbsp;
** *Afrotheria*
** *Exafroplacentalia*&nbsp;&nbsp;
*** *Xenarthra*
*** *Boreoeutheria*&nbsp;&nbsp;
**** *Laurasiatheria*
**** *Euarchontoglires*

## Гл. таксама 
* Крэадонты
* Гліптадонты

Катэгорыя:Млекакормячыя
Рам Баран Ядаў

**Рам Баран Ядаў** (нар. 4 лютага 1948, Дхануса, Непал) — генеральны сакратар партыі Непальскі кангрэс, першы прэзідэнт Непала, абраны Устаноўчым сходам рэспублікі 21 ліпеня 2008 года. Абранне прэзідэнта стала магчымым пасля таго, як 28 мая 2008 у Непале была абвешчаная рэспубліка.

19 ліпеня Ядаву не хапіла для абрання чатырох галасоў. Двума днямі пазней у яго падтрымку прагаласавалі 308 з 590 удзельнікаў сходу. Па колькасці аддадзеных за яго галасоў Ядаў абышоў рэспубліканскага кандыдата — падтрыманага мааістамі Рамраджу Прасад Сінгха.

Ядаў скончыў медыцынскі каледж ў Калькуце (Індыя), двойчы (1991 і 1999) займаў пасаду міністра аховы здароўя Непала.

Катэгорыя:Прэзідэнты Непала
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Сяргей Віктаравіч Лаўроў

**Сяргей Віктаравіч Лаўроў** (нар. 21 сакавіка 1950, Масква) — расійскі дзяржаўны дзеяч, міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі (з 2004), пастаянны член Савета бяспекі Расіі. Мае ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла.

## Адукацыя 
З сярэбраным медалём скончыў маскоўскую школу № 607 (з 2017 года шкода імя В. Ф. Арлова), у 1972 годзе — Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін МЗС СССР.

Ведае англійскай, французскай і сінгальскай мовамі.

## Праца ў МЗС 
### 1972—1994 
* У 1972—1976 гг. — стажор, аташэ Пасольства СССР у Рэспубліцы Шры-Ланка.
* З 1976 па 1981 год займаў пасады трэцяга, другога сакратара Аддзела міжнародных эканамічных арганізацый МЗС СССР.
* У 1981—1988 гг. — першы сакратар, саветнік, старшы саветнік Пастаяннага Прадстаўніцтва СССР пры ААН у Нью-Ёрку.
* У 1988—1992 гг. — намеснік, першы намеснік начальніка, начальнік Упраўлення міжнародных эканамічных арганізацый МЗС СССР.

Быў членам КПСС да 1991 года.
* 1991—1992 гг. — начальнік Упраўлення міжнародных арганізацый МЗС СССР.
* У 1992 годзе быў прызначаны дырэктарам Дэпартамента міжнародных арганізацый і глабальных праблем МЗС Расіі.
* 3 красавіка 1992 года быў прызначаны намеснікам міністра замежных спраў Расіі. Курыраваў дзейнасць Дэпартамента міжнародных арганізацый і міжнароднага эканамічнага супрацоўніцтва, Упраўлення па правах чалавека і міжнароднага культурнага супрацоўніцтва, Дэпартамента па справах дзяржаў СНД. Займаў гэты пост да студзеня 1994 года.
* З сакавіка 1993 года — намеснік старшыні Міжведамаснай камісіі па ўдзелу Расійскай Федэрацыі ў міжнародных арганізацыях сістэмы ААН.
* З лістапада 1993 года — сустаршыня Міжведамаснай камісіі па каардынацыі ўдзелу Расійскай Федэрацыі ў міратворчай дзейнасці.

## Міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі 
9 сакавіка 2004 г указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прызначаны на пасаду Міністра замежных спраў Расійскай Федэрацыі. У маі 2004 года пасля заступлення на пасаду абранага на наступны тэрмін Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі зноў прызначаны на пасаду Міністра замежных спраў Расійскай Федэрацыі.

Старшыня Камісіі Расіі па справах ЮНЕСКА (з красавіка 2004).

З 11 студзеня 2010 года — член урадавай камісіі па эканамічнаму развіццю і інтэграцыі.

Лаўроў займае пасаду міністра замежных спраў даўжэй чым хто-небудзь з часоў Міністра замежных спраў СССР А. А. Грамыкі.

## Узнагароды 
* медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» I ступені (2015).
* Вышэйшая дзяржаўная ўзнагарода Буркіна-Фасо — Ордэн Жарабца.

## Спасылкі 
* Лаўраў Сяргей Віктаравіч

Катэгорыя:Дыпламаты Расіі
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Расіі пры ААН
Катэгорыя:Выпускнікі МДІМА
Катэгорыя:Члены Савета бяспекі Расіі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Паўднёвая Асеція)
Аль-Мустансір

**Аль-Мустансір** (1192—1242, ) — Багдадскі халіф з дынастыі Абасідаў сын Аз-Захіра. У 1233 г. пабудаваў у Багдадзе Мэдрэсэ Мустансірыя. У 1237 г. адбіў атаку манголаў на Багдад. У апошнія гады жыцця быў заняты узмацненнем арміі і ўмацаваннем фартыфікацый Багдада.

Катэгорыя:Абасіды
Рамана Продзі

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя      = Рамана Продзі
| арыгінальнае імя = Romano Prodi
| партрэт          = Romano Prodi in Nova Gorica (2b).jpg
| памер           = 250px
| тытул            = Старшыня Савета міністраў Італіі
| парадак          = 33
| дата нараджэння    = 9.08.1939
| месца нараджэння   = , Эмілія-Раманья, Італія
| перыядпачатак = 17 мая 1996
| перыядканец = 21 кастрычніка 1998
| сцяг = Flag of prime minister of Italy.svg
| тытул_2 = Старшыня Еўрапейскай камісіі
| сцяг_2 = Flag of Europe.svg
| парадак_2 = 11
| перыядпачатак_2 = 16 верасня 1999
| перыядканец_2 = 30 кастрычніка 2004
| папярэднік_2 = Мануэль Марын
| пераемнік_2 = Жазэ Мануэл Дурау Барозу
| сцяг_3 = Flag of prime minister of Italy.svg
| парадак_3 = 37
| папярэднік = Ламберта Дзіні
| пераемнік = Масіма Д’Алема
| прэзідэнт = Оскар Луіджы Скальфара
| тытул_3 = Старшыня Савета міністраў Італіі
| перыядпачатак_3 = 17 мая 2006
| перыядканец_3 = 24 студзеня 2008
| папярэднік_3 = Сільвіа Берлусконі
| пераемнік_3 = Сільвіа Берлусконі
| прэзідэнт_3 = Джорджа Напалітана
| партыя = кааліцыі «Аліва» (Uliva), «Саюз» (Unione)
| жонка = 
| бацька = Марыа Продзі
| маці = Энрыка Продзі
| дзеці = **сыны:** Джорджа і Антоніа
| адукацыя =
| прафесія =
| нацыянальнасць = Італьянец
| веравызнанне = каталік
| узнагароды = {

}
| Commons = Romano Prodi
}}

**Рамана Продзі** (, 9 жніўня 1939, Скандзьяна) — італьянскі левацэнтрысцкі палітык, прэм'ер-міністр (1996—1998, з мая 2006-студзень 2008). Паміж двума прэм’ерствамі быў прэзідэнтам Еўракамісіі (1999—2004).

## Біяграфія 
Рамана Продзі нарадзіўся 9 жніўня 1939 г ў горадзе Скандзьяна ў італьянскай правінцыі Рэджа-Эмілія. Вывучаў права ў міланскім каталіцкім універсітэце Святога Сэрца, які скончыў з адзнакай ў 1961 годзе. У 1963 годзе Продзі пачаў у Універсітэце Балоніі выкладчыцкую кар’еру.

У лютым 1995 года Продзі заснаваў левацэнтрысцкай кааліцыю l’Ulivo («Аліва») і зрабіўся яе кандыдатам на пасаду прэм’ер-міністра. На выбарах 1996 года l’Ulivo атрымала перамогу над правацэнтрысты на чале з Сільвіа Берлусконі — галоўным супернікам і свайго роду палітычным антыподам Продзі. З 17 мая 1996 года да 21 кастрычніка 1998 г. Продзі узначальваў першы ў гісторыі пасляваеннай Італіі ўрад левага кірунку.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі
Катэгорыя:Старшыні Еўрапейскай камісіі
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі (Італія)
Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта
Траян Бэсеску

**Траян Бэсеску** (,  года) — прэзідэнт Румыніі з 20 снежня 2004 года. Да гэтага — мэр Бухарэста (2000—2004), у 1992—1996 гадах — дэпутат парламента, у 1991—1992 і ў 1996—2000 гадах — міністр транспарту. У 1980-я ўзначальваў гандлёвае агенцтва «Наўром», а таксама працаваў капітанам гандлёвага судна.

## Біяграфія 
Прыхільнік еўраінтэграцыі Румыніі. У 2005 годзе высунуў план аб'яднання Румыніі і Малдовы да чаканага ўступлення Румыніі ў ЕС. Гэты план не знайшоў падтрымкі з боку кіраўніцтва Малдовы.

19 красавіка 2007 г. парламент краіны абвясціў прэзідэнту імпічмент. Прычынай гэтага сталі высновы спецыяльнай парламенцкай камісіі, якая выявіла, што ў сваіх дзеяннях кіраўнік румынскай дзяржавы «перавысіў паўнамоцтвы, дадзеныя яму канстытуцыяй краіны».

19 мая 2007 прайшоў рэферэндум па пытанні адстаўкі прэзідэнта Румыніі. Па яго выніках большасць (75 %) галасавалі выказаліся за тое, каб Траян Бэсеску працягнуў выконваць свае абавязкі ў якасці прэзідэнта Румыніі.

Пераабраны 21 снежня 2009.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт прэзідэнта Румыніі

Катэгорыя:Прэзідэнты Румыніі
Катэгорыя:Міністры Румыніі
Катэгорыя:Міністры транспарту
Катэгорыя:Кіраўнікі гарадоў
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Бакінскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева
Усвечча

**Усве́чча** — возера ў Беларусі, у Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нішча, за 17 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, за 1,5 км на захад ад вёскі Канашонкі.

Плошча паверхні 4,2 км². Найбольшая глыбіня 3,8 м. Даўжыня 2,98 км, найбольшая шырыня 2,12 км. Даўжыня берагавой лініі 8,2 км. Аб'ём вады 8,08&nbsp;млн&nbsp;м³. Плошча вадазбору 22,8&nbsp;км².

Катлавіна возера падпруднага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 10 м (на паўднёвым усходзе да 20 м), пясчаныя, спадзістыя, параслі лесам, участкамі на ўсходзе і захадзе разараныя. На поўдні да возера прымыкае забалочаная нізіна. Берагавая лінія звілістая ў паўднёва-ўсходняй і ўсходняй частках возера. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком, участкамі моцна забалочаныя, вышынёй да 0,3 м. Пойма шырынёй да 100&nbsp;м, забалочаная. Дно плоскае, да глыбіні 1&nbsp;м пясчанае, ніжэй выслана апясчаненым ілам і сапрапелем. На возеры востраў плошчай 0,02 км².
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць 3 ручаі, выцякае ручай Іспол у возера Шэвіна.
Зарастае ўздоўж берагоў да глыбіні 1,5 м. Надводная расліннасць пашыраецца на адлегласці 10—200 м ад берага.

У возеры водзяцца лешч, шчупак, акунь, плотка, джгір, краснапёрка, карась і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Нішчы
Мора Амундсена

**Мора Амундсена** — мора Паўднёвага акіяна каля берагоў Заходняй Антарктыды.

Размешчана каля Зямлі Мэры Бэрд, абмежавана востравам Тарстан з усходу і мысам Дарт з захаду. Мяжуе з марамі Роса і Белінсгаўзена. Названа ў гонар нарвежскага палярнага даследчыка Руаля Амундсена.

Знаходзіцца паміж 100 і 123° з. д. Плошча мора — 98 тыс. км², глыбіня да 585 м. Салёнасць 33,5 г/л. Сярэдняя тэмпература вады ніжэй 0 °C. Пакрытае льдамі.

Мора Амундсена насяляюць цюлень Роса, цюлень Уэдэла, марскі леапард, кіты, пінгвіны.

## Літаратура 
* 
*  — С. 326.

Катэгорыя:Моры Паўднёвага акіяна
Катэгорыя:Руаль Амундсен
Катэгорыя:Ускраінныя моры
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Нішча (рака)

**Ні́шча** () — рака ў Пскоўскай вобласці Расіі і Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Дрыса.

Даўжыня ракі 85 км. Плошча вадазбору 1380 км². Выцякае з возера Нішча (Себежскі раён, Пскоўскай вобласць), цячэ па Полацкай нізіне, вусце за 1 км на захад ад вёскі Ку́льнева ў Расонскім раёне. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 м/км.

Даліна пераважна трапецападобная, шырынёй 100—200 м. Пойма часцей двухбаковая, чаргуецца па берагах, у сярэднім і ніжнім цячэнні месцамі адсутнічае. Рэчышча звілістае (шырыня 25—30 м); у ніжнім цячэнні рака зарэгулявана Клясціцкім вадасховішчам (Клясціцкая ГЭС). Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы 1-й дэкады красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 3 м, найвышэйшая 5,1 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у 1-й дэкадзе красавіка. Веснавы ледаход 2 сутак.

Асноўныя прытокі: Чарапяціца, Люці, Вельніца (злева), Хонка, ручай Го́лавач (справа). Густата рачной сеткі 0,49&nbsp;км/км².

Азёрнасць вадазбору 4 %. Азёры ў межах Беларусі: Усвечча, Валькоўскае, Шэвіна, Межава, Чарапёцкае, Гародна, Мохавае, Велле, Завір'е, Астравітае, Шыпск, Аксёнава, Норкава, Клешня, Начоўкі, Перавалочнае, Гасцятнае, Малое Мохавае, Сярэдняе Мохавае, Акунёвец, Цяльцы, Паўднёвы Шчучынец і інш.

## Літаратура 
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007.
* *Шаршун Л. М.* Нішча. // 
*  — С. 355.
* 

Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Дрысы
Катэгорыя:Себежскі раён
Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна
Така

**Та́ка** () — страва мексіканскай кухні. Уяўляе сабой сандвіч з тарцільі, згорнутай у трубачку або канверцік і напоўненай самай разнастайнай начынкай: смажаным мясам, кавалачкамі вострых каўбасак чарыза, цыбуляй, зялёнай салатай, фасоляй і нават лісцем кактусаў. У якасці прыправы служаць сыр, гуакамоле (пюрэ з авакада з памідорамі, цыбуляй і перцам) і вострыя соусы на аснове перцу чылі.

## Гл. таксама 
* Шаўрма

Катэгорыя:Іспанская кухня
Катэгорыя:Мексіканская кухня
Коберн-Таўн

**Коберн-Таўн** () - сталіца астравоў Цёркс і Кайкас. 

Коберн-Таўн быў першым пастаянным паселішчам на астравах, заснаваны ў 1681 солездабытчыкамі. Горад знаходзіцца, як лічыцца, на месцы, дзе канкістадор Хуан Понсэ дэ Леон ўпершыню высадзіўся на востраў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Цёркс і Кайкас
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1681 годзе
Уоліс і Футуна

**Уоліс і Футуна** (часам - **Валіс і Футуна**; Тэрыторыя астравоў Уоліс і Футуна, ) - астравы ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна, на адлегласці каля 2/3 шляху паміж Гаваямі і Новай Зеландыяй.

На поўначы мяжуюць з тэрытарыяльнымі водамі Тувалу, на ўсходзе з тэрытарыяльнымі водамі Самоа, на паўднёвым усходзе - з Тонга, на захадзе і поўдні - з Фіджы. Выключная эканамічная зона тэрыторыі - каля 266.000 км². У склад тэрыторыі ўваходзіць тры буйныя вострава (Увеа, Футуна, Алофі) і 22 дробных. Заселены толькі Увеа і Футуна. Агульная плошча - 274 км², насельніцтва - 14 231 чалавек (2008, уключаючы часовае насельніцтва). Сталіца тэрыторыі - Мата-Уту.

Еўрапейцы Якаб Лемер і Вілем Схаўтэн адкрылі некаторыя астравы тэрыторыі (Футуна і Алофі) у 1616 годзе. З 1961 года тэрыторыя мела статус заморскай тэрыторыі Францыі, а ў 2003 годзе ён быў зменены на заморскую супольнасць.

## Спасылкі 
* Сайт Французскай адміністрацыі  
* Песні астравоў Уоліс і Футуна  
* Віцэ-рэктарат Уоліс і Футуна 
* Фатаграфіі астравоў  
* Атлас насельніцтва тэрыторыі
* Камерцыйная дзейнасць на астравах Уоліс


Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Даніла Цюрк

**Даніла Цюрк** (; нар. 19 лютага 1952, Марыбар) — славенскі юрыст, спецыяліст у галіне міжнароднага права, дыпламат. 11 лістапада 2007 года абраны прэзідэнтам Славеніі, 23 снежня 2007 г. афіцыйна заступіў на пасаду, змяніўшы Янеза Дрноўшэка.

Скончыў юрыдычны факультэт Люблянскага ўніверсітэта (1975). У 1982 абараніў доктарскую дысертацыю ў галіне міжнароднага права. Аўтар кнігі «Прынцып неўмяшальніцтва ў міжнародныя адносіны і міжнародным праве» (Любляна, 1984) і каля 100 артыкулаў, у тым ліку па пытаннях правоў чалавека, правоў меншасцяў, выкарыстання сілы дзяржавамі, ГАТТ і інш. Чытаў лекцыі ва універсітэтах Еўропы і ЗША.

З 1984 працаваў у сістэме ААН — быў членам падкамісіі па прадухіленні дыскрымінацыі і абароне меншасцяў, у 1990 займаў пасаду яе старшыні. З’яўляўся спецыяльным дакладчыкам гэтай падкамісіі па эканамічных, сацыяльных і культурных правах (1988—1992) і па праве на свабоду і выраз меркаванняў (1989—1992).

Пасля абвяшчэння незалежнасці Славеніі, у 1992—2000 быў яе пастаянным прадстаўніком у ААН.

## Спасылкі 
* Біяграфія

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Славеніі
Катэгорыя:Прэзідэнты Славеніі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Бялградскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Камітэта па правах чалавека, ААН
Катэгорыя:Члены Падкамісіі па заахвочванні і абароне праў чалавека
Начас

**Начас** () — кукурузныя чыпсы, папулярная закуска мексіканскай кухні. З такімі чыпсамі падаюць соусы, запраўкі, салаты, іх таксама дадаюць у розныя стравы, напрыклад чылі кон карнэ. Упершыню яны былі створаныя каля 1943 Ігнасіа «Нача» Аная і складаліся са смажаных маісавых чыпсаў і плаўленага сыру. Начас таксама можа быць асобнай стравай, якую падаюць у пластыкавым падносе, з двума аддзяленнямі для чыпсаў і соусу ці на талерцы, дзе чыпсы ўжо палітыя соусам.
Катэгорыя:Мексіканская кухня
Мілан Кучан

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Мілан Кучан
| арыгінальнае імя   = 
| партрэт            = Milan Kucan.jpg
| шырыня партрэта    = 
| подпіс            = 
| тытул              = Прэзідэнт Славеніі
| сцяг               = Naval flag of the President of Slovenia.svg
| парадак            = 1
| перыядпачатак       = 23 снежня 1991
| перыядканец        = 22 снежня 2002
| папярэднік     = Пасада заснавана, ён сам як Старшыня Прэзідыума Славеніі
| пераемнік           = Янез Дрноўшак
| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| дынастыя           = 
| бацька               = 
| маці               = 
| муж             = 
| жонка            = Стэфка Кучан
| дзеці               = дзве дочкі
| узнагароды            =
{

-

-
 
}
| аўтограф =
}}
**Мілан Кучан** (; , Крыжэўцы, Югаславія) — славенскі палітык, першы прэзідэнт Славеніі з 8 кастрычніка 1991 г. да 22 снежня 2002.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і настаўнікаў-лютэранаў. Яго бацька загінуў падчас Другой сусветнай вайны, а сям'я жыла ў Сербіі, з'ехаўшы з акупаванай Славеніі. Кучан атрымаў юрыдычную адукацыю ў Люблянскім універсітэце і пачаў рабіць паспяховую кар'еру ў камуністычных арганізацыях. У 1968 ён стаў старшынёй Славенскай моладзевай асацыяцыі, у 1974—1978 быў сакратаром Сацыялістычнага альянсу ў Славеніі, ажыццяўляў кіраўніцтва прафсаюзамі, у 1978 стаў старшынёй Нацыянальнай асамблеі, а ў 1982 прадстаўніком Саюза Камуністаў Славеніі ў ЦК Саюза Камуністаў Югаславіі ў Бялградзе. У 1986 Кучан стаў старшынёй Саюза камуністаў Славеніі. На гэтай пасадзе ён спрыяў росту ліберальных палітычных тэндэнцый у Славеніі і выступаў за збліжэнне з Еўропай і еўрапейскія каштоўнасці, што прывяло да канфлікту з лідарам сербскіх камуністаў Слабоданам Мілошавічам, які завяршыўся сыходам славенскай дэлегацыі на чале з Кучанам са з'езду партыі 23 студзеня 1990 г.. Гэта стала пачаткам развалу СКЮ.
Георгі Пырванаў

**Георгі Седэфчаў Пырва́наў** (балг. *Георги Седефчов Първанов*; 28 чэрвеня 1957 г., Сірыштнік, Пернікская вобласць, Балгарыя) — балгарскі палітык, прэзідэнт Балгарыі (22 студзеня 2002 года — 22 студзеня 2012 года).

## Біяграфія 
1981 г. — скончыў гістарычны факультэт універсітэта Святога Клімента Ахрыдскім ў Сафіі.

З 1981 года — член Балгарскай камуністычнай (пазней сацыялістычнай) партыі (БСП).

З 1981 года — навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі кампартыі Балгарыі.

У 1988 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па гісторыі.

З 1989 года — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі кампартыі Балгарыі.

Згодна з рассакрэчаным дадзеных, быў супрацоўнікам Камітэта дзяржаўнай бяспекі Балгарыі пад псеўданімам Гоце.

У 1994 годзе абраны дэпутатам народнага сходу Балгарыі, увайшоў у камісію па радыёвяшчанню і тэлебачанню. У гэтым жа годзе стаў намеснікам старшыні вышэйшага савета БСП.

З 1996 года — старшыня БСП.

У 1997 годзе паўторна абіраўся ў парламент, узначаліў фракцыю «Дэмакратычных левых сіл» і парламенцкую фракцыю «Кааліцыя за Балгарыю».

У лістападзе 2001 года абраны прэзідэнтам.

У 2006 годзе паўторна абраны прэзідэнтам, перамогшы на выбарах нацыяналіста Волена Сідэрава.

## Літаратура 
* Пырванаў Георгі. 

## Спасылкі 
* Афіцыйны Сайт Прэзідэнта Рэспублікі Балгарыя Георгія Пырванава  

Катэгорыя:Прэзідэнты Балгарыі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XXI стагоддзя
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Нешчарда (рака)

**Не́шчарда** — рака ў Беларусі, у Расонскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Дрыса.

## Назва 
Назва ракі паходзіць ад назвы возера Нешчарда, з якога рака выцякае. Азёрная назва — балцкага паходжання.

Назву складаюць прыстаўка *Ne-* і корань *skard-*. З дапамогай прыстаўкі *Ne-* аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Не́вежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу *Nestrėvis* «Нецякучае (возера)» (ад *strėvus* «плыткі, цякучы»).

Корань *skard-* у літоўскіх гідронімах тыпу *Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis*. Ад літоўскага *skardis* «круты схіл, бераг», *skardyti* «адсякаць, адразаць, аддзіраць». Далей да індаеўрапейскага **(s)ker-d-*.

## Гідраграфія 
Даўжыня 21 км. Плошча вадазбору 346 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 м/км. Выцякае з возера Нешчарда за 1 км паўночны ўсход ад вёскі Парэчча, вусце за 1 км на поўнач ад вёскі Прыхабы. Цячэ па лясістай забалочанай мясцовасці. Асноўны прыток — рака Расонка (справа).

На вадазборы азёры займаюць да 9 % плошчы — Нешчарда, Валуйскае, Бродна, Вусце, Вярхоўна, Галіна, Глухое, Доўгае, Камарынец, Круглае, Расамачынскае, Свярынаўскае і інш.

## Літаратура 
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Дрысы