Візантыйская архітэктура

**Архітэктура Візантыі** — мастацкая з’ява, якая сфармавалася ў межах рухомых граніц Візантыйскай імперыі. Яе часавыя рамкі таксама ўмоўныя, як і тэрыторыя распаўсюджання. Зараджэнне ўзыходзіць да эпохі імператара Канстанціна Вялікага, пачатак інтэнсіўнага развіцця, як правіла, звязваюць з кіраваннем імператара Юстыніяна I. Калі ў IV стагоддзі развіццё раннехрысціянскай архітэктуры было арыентавана на цэнтры хрысціянскіх Патрыярхатаў і імперскай сталіцы, то ўжо з V стагоддзя пачынаецца працэс узвышэння канстанцінопальскай школы дойлідства. З X стагоддзя архітэктура Візантыі ўяўляе сабой даволі аднародную з'яву як у будаўнічай тэхніцы, так і ў мастацкіх прынцыпах. Яе цэнтр — у Канстанцінопалі, дойлідства некаторых рэгіёнаў, напрыклад Закаўказзя, некалі арыентаванае на візантыйскія традыцыі, з гэтага перыяду развівалася самастойна. У славянскіх краінах таксама адбывалася дыферэнцыяцыя мастацкага развіцця: у X—XII стагоддзях складаліся асновы архітэктурных школ , Старажытнай Русі і Сербіі, на аснове візантыйскай архітэктуры фарміравалася . У канцы свайго развіцця візантыйскаяй архітэктура была абмежавана тэрыторыяй Грэцыі, яе мастацкая спадчына атрымала новае развіццё ў поствізантыйскі перыяд, паўплывала на ўзнікненне  XIX стагоддзя.

## Гісторыя вывучэння 
Значныя страты і нераўнамерная вывучанасць помнікаў розных правінцый ускладняюць стварэнне яснай карціны развіцця візантыйскай архітэктуры, якая шмат у чым застаецца гіпатэтычнай. Багатая гістарыяграфія на грэчаскай, лацінскай, сірыйскай, армянскай, арабскай і іншых мовах, нататкі падарожнікаў і паломнікаў, дыпламатаў і мастакоў змяшчаюць указанні і апісанні пабудоў у гарадах і манастырах, асабліва цэркваў і палацаў, якія маюць вялікае значэнне пры вывучэнні зніклых ці перабудаваных помнікаў. Асаблівасці гэтага жанру пісьмовых крыніц, яго спецыфічная мастацкая вобразнасць патрабуюць вялікай асцярожнасці пры выкарыстанні падобных апісанняў і максімальнага ўліку тэрміналогіі эпохі для рэканструкцыі страчаных помнікаў, экспедыцыя  ў Сірыю ў 1860-х гг. і інш. пачынання, перш за ўсё ў вобласці археалогіі. Да кананца XIX ст. у вывучэнні архітэктуры Візантыйскай імперыі адно з першых месцаў у свеце заняла руская візантыністыка, чаму спрыяла адчуванне пераемнасці з Візантыяй і планы пашырэння граніц Расійскай імперыі да былых уладанняў Візантыйскай імперыі. З'яўленне спецыяльных устаноў, перыядычнага выдання «» і , які меў сваю друкаваную перыёдыку, спрыяла арганізацыйнаму афармленню і праграмным даследаванням рускай візантыністыкі. Каласальны натурны матэрыял — абмеры і фатаграфіі помнікаў — быў накоплены ў выніку археалагічных і даследчых экспедыцый расійскіх навукоўцаў на Каўказ, у Сірыю, у Палесціну, на Сінай, нават у Егіпет, якія працягваліся да 1914 г і іншых раёнаў Візантыі. Іх сістэматычныя публікацыі сталі пачаткам складання збору помнікаў архітэктуры асобных рэгіёнаў Візантыйскай імперыі, вывучэнні тапаграфіі і планіроўкі гарадоў. Абагульненне матэрыялу дало магчымасць даследаваць паходжанне як асобных архітэктурных тыпаў, так і функцыянальна аднародных груп пабудоў, напрыклад  ці баптыстэрыяў (Khatchatrian. 1982). Увага некаторых навукоўцаў была прысвечана распрацоўцы метадалогіі вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі, вывучэнню яе асобных аспектаў, напрыклах канструкцый (), тыпалагічнай эвалюцыі (), сімволікі формаў (, ), пытанняў стылю (Оскар Вульф), тады ж была сфармулявана праблема паходжання візантыйскіх храмаў. Адны навукоўцы настойвалі на усходніх каранях — іранскіх, сірыйскіх, армянскіх (напр. Стржыгоўскі, і інш.), іншыя — на італійскіх (). Пазней з'явіліся поўнамаштабныя працы, заснаваныя на матэрыялах шматлікіх даследаванняў. Універсальную каштоўнасць уяўляе манаграфія , арганізаваная па храналагічных і геаграфічных прыкметах. Фарміраванню тыпалогіі і стылю купальнай архітэктуры Візантыйскай імперыі V—XII стст. і станаўленню рускай архітэктурнай традыцыі прысвечана монаграфічнае даследаванне . Для фарміравання метадалагічнай базы вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі важнае значэнне маюць працы  і А. М. Высоцкага, значны даведкавы матэрыял змяшчае кніга  па гісторыі хрысціянскай археалогіі, але ступень іх падрабязнасці невядомая, паколькі ніводная не захавалася. Па сведчанні Св. Грыгорыя Ніскага (IV ст.), задума пабудовы могла быць праілюстравана ў васковай мадэлі, вырабленай «механікамі». Унікальны прыклад падрыхтоўчага этапу будаўніцтва - малюнак заходняга фасада храма, выкладзены ў зямлі цэглай-сырцом каля печы для абпалу, каля Дзесяціннай царквы ў Кіеве.

Стандартнае будаўніцтва, асабліва ў сярэдневізантыйскі час, з ростам рамеснай традыцыі магло ажыццяўляцца без чарцяжоў. Ва ўсталяванні прапорцый плана і вышыннай пабудовы выкарыстоўваліся галоўным чынам простыя лікавыя суадносіны, у ранневізантыйскі перыяд - часам ірацыянальныя. Зыходным быў адзін з габарытных памераў будовы, прадыктаваны заказчыкам.

У выпадку неабходнасці практыкавалася запрашэнне майстроў з іншых гарадоў і абласцей. Вядомасцю карысталіся, у прыватнасці, ісаўрыйскія качавыя арцелі, якія працавалі ад Антыёхіі да Канстанцінопаля. Актыўная будаўнічая дзейнасць імператара Юстыніяна I у Месапатаміі, Сірыі, іншых абласцях спрыяла абмену вопытам сталічных і ўсходніх майстроў.

### Будаўнічая тэхніка і дэкор 
З часу атрымання Царквой афіцыйнага статусу раннехрысціянская і візантыйская архітэктура апынулася ўцягнута ў рэчышча развіцця познеантычнай архітэктуры, стаўшы ў значнай меры яе спадчыніцай: антычныя будаўнічыя традыцыі былі прыстасаваны для новых прасторавых формаў, іншых эканамічных умоў (агульнай тэндэнцыяй, у т.л. дойлідства суседніх краін, стала імкненне да больш эканомнага выкарыстання рабочай сілы і матэрыялу).

Характар забудовы і тыпалогія палацавых будынкаў вызначаюцца на прыкладзе рэштак  (пачатку V ст.), які размяшчаўся на захад ад іпадрома. Ратандальныя шматпялёсткавыя структуры яго зал прытрымліваюцца традыцыі познерымскіх палацаў і віл.

Многія антычныя гарады працягвалі развівацца ў ранневізантыйскую эпоху (Бостра (сучасны Бусра-эш-Шам) у Сірыі, Гераса (сучасны ) у Іарданіі); рэдка ўзнікалі новыя ці кардынальна рэканструяваліся старыя, напрыклад у VI ст.  (Царычын-Град) на Балканах (каля , Сербія), Сергіёпаль () у сірыйскай Месапатаміі, Двін у Арменіі (IV—VII стст.). У большасці з іх цэрквы і палацы духоўных іерархаў займалі горадаўтваральнае становішча, у некаторых выпадках, як, напрыклад, у Эфесе (захад Малой Азіі), новы хрысціянскі цэнтр з храмамі размяшчаўся побач з антычным горадам.
]]
Узорамі высокага горадабудаўнічага мастацтва з'яўляліся такія буйныя манастырскія і паломніцкія цэнтры, як  у Паўночнай Сірыі, які ўключаў шматпавярховыя каменныя дамы,  ў Егіпце, на тэрыторыі якога апроч будынкаў былі плошчы і вуліцы з каланадамі. Ансамблі царкоўных збудаванняў маглі групавацца па восі захад-усход, верагодна капіруючы планіроўку комплексу храма Труны Гасподняй, ці прылягаць адзін да аднаго бакамі (абодва варыянты прадстаўлены ў Герасе, IV—VI стст.), а таксама іншымі спосабамі. Як і ў старажытную эпоху, у ранні перыяд архітэктуры Візантыйскай імперыі будаваліся загарадныя вілы, пра сувязь іх архітэктуры з прыродным ландшафтам вядома з апісання Грыгорыя Ніскага (апошняя чвэрць IV ст.) вілы Ванот на беразе р. Галіс (суч. Кызылырмак, Турцыя), які выкарыстоўваў тэрміны антычнай эстэтыкі. Рэшткі падобных комплексаў захаваліся таксама на поўначы Сірыі і ў Грэцыі (мазаічная падлога залы-трыклінія з экседрай,  у Фесалоніках).

Church_of_Saint_Simeon_Stylites_17.jpg|Кал'ат-Сім'ан
Church of St. Simeon (Reconstruction) ca. 470 Qalaat Seman, Syria.JPG |Рэканструкцыя выгляду  манастыра Кал'ат-Сім'ан у V ст.
Museum of Byzantine Culture, Thessaloniki, Greece (9168444508).jpg|Мазаічная падлога залы-трыклінія з экседрай,  у Фесалоніках

Раннехрысціянская культура апынулася працятай антычнай традыцыяй. Запазычанне рымскіх архітэктурных формаў (у т.л. літаральнае) суправаджалася істотнай зменай іх сутнасці і структуры ў цэлым: быў страчаны тэктанічны сэнс ордара, напрыклад калоны розных ордараў і памераў выкарыстоўваліся ў адным радзе. Абыякавасць да строгай сістэмы ордара была звязана са зменай псіхалогіі будаўнікоў, з імкненнем дасягнуць прынцыпова новых адчуванняў у сакральнай прасторы, абумоўленых не актыўным рухам, але сузіраннем. Новыя патрабаванні да мастацкіх якасцяў прасторы, дзе здзяйсняліся хрысціянскія богаслужэнні, выключалі поўную адаптацыю ці дакладны паўтор антычных узораў і выклікалі неабходнасць стварэння іншых тыпаў манументальных збудаванняў.

Яшчэ ў III ст. Рым з'яўляўся галоўным генератарам прасторавых, у т.л. цэнтрычных, архітэктурных ідэй, скляпеністых і купальных рашэнняў. Аднак базілікі, пабудаваныя ў гэтым горадзе імператарам Канстанцінам I, вызначылі асноўнае развіццё італійскага дойлідства на тысячагоддзі. У Канстанцінопалі і інш. цэнтрах на ўсходзе імперыі, дзе нароўні з базілікальнымі структурамі шырока былі распаўсюджаны цэнтрычныя, атрымалі свой працяг «прагрэсіўныя традыцыі Італіі».

Становішча хрысціянскіх абшчын змянілася ў пачатку V ст. У Газе, з некалькіх тысяч насельніцтва якой толькі 280 чалавек з'яўляліся хрысціянамі, пры падтрымцы свецкіх улад епіскап  разбурыў храм Зеўса Марнаса і ўзвёў у 402—407 гадах . У гэты ж час быў асвячоны хрысціянскі храм (?) у  у Сірыі (II ст.), у Фесалоніках  (да 311) перабудаваны ў канцы IV ст. у царкву вялікамучаніка Георгія (асвячоны пазней), т.зв.  ў гонар апостала Іаана была перабудавана з храма Серапіса (?) у Пергаме (117—138), асвячоная як марцірый велікамучаніцы Яўфіміі (VI ст.) 6-экседравая зала  ў Канстанцінопалі (першая траціна V ст.) пасля пераносу з Халкідона яе мошчаў імператарам Іракліем у 615 ці 626 г.

Praetoriumreal (cropped).jpg|Прэторый у  у Сірыі
Musmiyeh, a Temple, general view of the naos towards the adyton. Note the Reconstructed Roof (drawn by de Laborde in 1827).jpg|Інтэр'ер прэторыя ў  у Сірыі. 1827
Musmiyeh, plan of the Temple (drawn by Lassus in 1947, and based on de Vogüe's plan prepared in 1860).jpg|План прэторыя ў 
Rotunda of Galerius (February 2009).jpg|Ратонда Святога Георгія () у Фесалоніках 
THES-Rotonde_St-Georges_plan.svg|План ратонды Святога Георгія
Red_basilica_north_view.jpg|Чырвоная царква ў Пергаме
PergamonRoteHalleInnen1.JPG|Інтэр'ер Чырвонай царквы ў Пергаме
RoteHalleGrundrissTempel.png|План Чырвонай царквы  з бакавымі дварамі ў Пергаме
Antiochos & Lausos palaces (cropped).png|План марцірыя велікамучаніцы Яўфіміі ў Канстанцінопалі

Пачынаючы з другой паловы IV ст. простая літургія і эстэтыка малельных зал, як, напрыклад, у  у , перасталі адказваць патрэбам вялікіх хрысціянскіх абшчын і прадстаўнікоў знаці, якая звярнулася ў новую веру. Заснаванне шэрагу цэркваў і марцірыяў імператарам Канстанцінам Вялікім прадвызначыла шырокае выкарыстанне формаў і канструкцый з арсенала манументальнага будаўніцтва антычнасці, а таксама імперскі маштаб царкоўнай архітэктуры Візантыі першай паловы IV ст.

#### Базілікальныя храмы 
Базіліка стала адным з вядучых тыпаў храмаў. Такія будынкі, якія распаўсюдзіліся ў IV—VI стст., паходзілі ад старажытнарымскіх базілік — 3-нефных пабудоў, якія завяршаліся экседрай і мелі рознае прызначэнне (ад зал публічных сходаў і рынкаў да імператарскіх прыёмных зал); помнікамі такога тыпу былі базілікі Ульпія ў Рыме з экседрамі на канцах цэнтральнага нефа (мяжа I—II стст.) ці базіліка Цэзарэум у Кірэне (Лівія) з 1 экседрай пасля перабудовы ў I ст. н.э. Былі базілікамі і першыя храмы, напрыклад Латэранскі сабор у Рыме, іх грандыёзная прастора і найбагацейшае ўбранне сведчылі пра веліч Царквы, шчодрасць і набожнасць хрысціянскіх імператараў. Канструкцыя базілік мела сімвалічнае значэнне, падзел інтэр'ера адлюстроўваў арганізацыю абшчыны: шырокі галоўны неф завяршаўся на ўсходнім баку алтаром, з амбонам перад ім, у ім і бакавых нефах размяшчаліся падчас богаслужэння вернікі, у крайніх — катэхумены (агалошаныя). На залатым фоне апсіды вылучаўся сярэбраны fastigium (перашкода ці ківорый па хордзе апсіды, па-над якім змяшчаліся пасярэбраныя статуі Хрыста, анёлаў і апосталаў). Правобразамі ахвярніка і дыяканіка пазнейшых храмаў з'яўляліся памяшканні па баках апсіды, якія замыкалі крайнія нефы. Планіроўка рымскіх цэркваў магла быць ускладнена: базіліка з амбулаторыем за алтаром, напрыклад Сан-Ларэнца на Тыбурцінскай дарозе (каля 330), 5-нефная базіліка з трансэптам перад алтарнай апсідай — сабор Св. Пятра ў Ватыкане (319—322 (?)). Такім чынам, выпрацаваўся стандартны варыянт храма, які ўключаў атрыум, адзін ці 2 нартэксы, часцей за ўсё 3-нефны наас з апсідай на ўсходнім (у адрозненне ад храмаў эпохі імператара Канстанціна) канцы сярэдняга нефа. Сам тэрмін «базіліка» ў эпоху імператара Канстанціна і да VI ст. шырока ўжываўся ў дачыненні да цэнтрычных будынкаў, напрыклад ратонды Уваскрэсення (Анастасіс) у храме Труны Гасподняй, царквы Сан-Вітале ў Равене.

Basilica Ulpia Rome plan.jpg|План базілікі Ульпія
Basilica_4.png|Рэканструкцыя інтэр'ера базілікі Ульпія
San Giovanni in Laterano Rome reconstruction.jpg|План Латэранскага сабора ў Рыме
Lazio Roma SGiovanni2 tango7174.jpg|Апсіда Латэранскага сабора ў Рыме
San Lorenzo fuori le mura Roma pianta.jpg|План царквы Сан-Ларэнца
Anderson, Roma - n. 0110 - S. Lorenzo Fuori le Mura - Roma.jpg|Інтэр'ер царквы Сан-Ларэнца

Basilica_10.png|План  сабора Св. Пятра ў Ватыкане
Basilica di San Pietro 1450.jpg|Рэканструкцыя выгляду  сабора Св. Пятра ў 1450 годзе
Aedicule which supposedly encloses the tomb of Jesus - Church of the Holy Sepulchre (10350934835).jpg|Ратонда храма Труны Гасподняй
Basilica di San Vitale, Ravenna, Italia (1).JPG|Царква Сан-Вітале ў Равене
Byggnadskonsten,_San_Vitale_i_Ravenna,_Nordisk_familjebok.png|План царквы Сан-Вітале ў Равене

Разглядаючы прызначэнне асобных частак хрысціянскай базілікі ў розных абласцях імперыі, а таксама ўлічваючы яе выкарыстанне ў якасці саборнай, прыхадской ці манастырскай царквы, можна прыйсці да высновы, што паходжанне гэтага тыпу збудаванняў не звязана з пэўнай функцыянальнай неабходнасцю, а вытокі яе прамавугольнай формы ці плана можна бачыць і ў «Апостальскіх пастановах» (каля 380).

У буйных комплексах, заснаваных імператарам Канстанцінам, базіліка, як правіла, спалучалася з цэнтрычнай пабудовай, круглай ці актаганальнай, утвараючы з ёй адзіны будынак, напрыклад актагон над «пячорай Раства» ў складзе комплексу царквы Раства Хрыстава ў Віфлееме (да 333), ці архітэктурны ансамбль, напрыклад храм Труны Гасподняй у Іерусаліме, які ўключаў круглую ў плане ратонду Уваскрэсення над грабніцай і 5-нефную базілікальную царкву з галерэямі над усімі бакавымі нефамі (Марцірыум, 325—326, асвячоны ў 336), унутраны двор паміж імі з месцам Распяцця, атрыум і калонныя прапілеі перад уваходам у Марцірыум з усходняга боку.

Church of the Nativity 4th C plan ca. 333 CE Bethlehem.JPG|План царквы Раства Хрыстава ў Віфлееме ў IV ст.
Church of the Nativity (reconstruction) ca. 333 CE Bethlehem.JPG|Рэканструкцыя выгляду царквы Раства Хрыстава ў Віфлееме ў IV ст.
Church of the Holy Sepulchre (reconstruction) ca. 345 CE Jeruaslem.JPG|Рэканструкцыя выгляду храма Труны Гасподняй у Іерусаліме ў IV ст.
Dehio 9 Church of the Holy Sepulchre Section.jpg|Разрэз ратонды Уваскрэсення храма Труны Гасподняй у Іерусаліме ў IV ст.

#### Актаганальныя пабудовы 
]]
Актаганальныя структуры візантыйскай архітэктуры ўзыходзілі да архітэктуры познерымскіх маўзалеяў і гераёнаў, для якіх была адаптавана форма круглых храмаў з купалам, напрыклад Пантэона ў Рыме (каля 115—125). Такія маўзалеі на працягу IV ст. прыбудоўваліся да базілік, напрыклад ратонда царквы Святых Апосталаў у Канстанцінопалі для саркафага імператара Канстанціна Вялікага (да 361). Але менавіта ў Святой зямлі ўзвялі першыя цэнтрычныя марцірыі над месцамі, звязанымі з шанаваннем Хрыста. У часы імператара Канстанціна тып імператарскага гераёна прызначаўся толькі для Хрыста. Кампазіцыя для марцірыя, падобная да кампазіцыі ратонды Уваскрэсення, была распаўсюджана ў Сярэднявеччы як на Усходзе, так і на Захадзе. Не меншае значэнне для з'яўлення актаганальных і іншых цэнтрычных хрысціянскіх храмаў маглі мець палацавыя залы, падобныя да  ў Эфесе (актагон з круглымі нішамі на дыяганалях).

Тыпалагічны шэраг крыжападобных храмаў узыходзіць да незахаванай царквы Святых Апосталаў у Канстанцінопалі (скончанай у 337), план якой рэканструюецца то як крыжападобнае спалучэнне адна- ці шматнефных будынкаў-рукавоў па баках двара з грабніцай імператара ў цэнтры, то як пастаўленая ў цэнтры двара ратандальная царква-маўзалей, якая стала марцірыем пасля перанясення туды мошчаў апосталаў Цімафея, Лукі і Андрэя (у 336 або не пазней 356—357). Незалежна ад рэальнай формы царква Св. Апосталаў у Канстанцінопалі яе размяшчэнне пасярод двара дазваляе шукаць вытокі гэтага тыпу сярод комплексаў імператарскіх маўзалеяў ( ў Рыме і інш.) і цэнтрычных познеантычных і раннехрысціянскіх храмаў ( ў Рыме; Вялікая царква ў Антыёхіі, 327—341). У літаратуры адзначана падабенства формаў першай царквы Святых Апосталаў, яе прысвячэння і функцый да шэрагу крыжападобных пабудоў з квадратам на перакрыжаванні —  у Мілане, асвячоная ў 386 годзе, марцірый свяшчэннамучаніка Вавілы ў Каўсье (Антыёхія), асвячоны ў 387 годзе; царква Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў у Герасе, 464—465; ці актагонам на перакрыжаванні — марцірый у , каля 380; Кал'ат-Сім'ан, 480-490-я гг.

Церковь св. Апостолов в Константинополе. VI в. План К. Вульцингера.jpg|Царква Святых Апосталаў у Канстанцінопалі. VI ст. План К. Вульцынгера
La pianta della Basilica dei Santi Apostoli e Nazaro di Milano.jpg|План  у Мілане
The Kaoussie Church, also known as the martyrion of Saint Babylas, in Antioch (Syria).jpg|План марцірыя свяшчэннамучаніка Вавілы ў Каўсье (Антыёхія)
Plan of the Church of the Prophets, Apostles and Martyrs in Jerash (Gerasa, Jordan).jpg|План царквы Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў у Герасе
Мартирий в Нисе. Реконструкция плана.jpg|Рэканструкцыя плана марцірыя ў 
1911 Britannica-Architecture-Kalat-Seman.png|План манастыра Кал'ат-Сім'ан

Апасталеён быў адзіным храмам у Канстанцінопалі, завершаным яшчэ пры імператары Канстанціне, будаўніцтва іншых цэркваў займала гады, у т.л. і сабора Святой Сафіі, які быў заснаваны ў 326 і асвячоны ў 360 годзе . У пачатку V ст. сабор быў адноўлены і да 532 г. меў структуру Марцірыума на Галгофе (325/6-335), але меншага маштабу: 5-нефная базіліка з атрыумам, галерэямі на калонах над бакавымі нефамі, агульная даўжыня (каля 120 м) перакрыла б плошчу юстыніянаўскай царквы Святой Сафіі.
 «Мегалапсіхея» з Экта другой паловы V ст., які ілюструе шлях з Дафны ў Антыёхію. ]]

Іншым найважнейшым з ранніх храмаў Візантыі была Вялікая царква, якая размяшчалася на востраве, у цэнтры Антыёхіі, у непасрэднай блізкасці ад імператарскага палаца. Апісанне Еўсевіем Памфілам (Жыццё Канстанціна. III. 50) гэтай царквы, кафедральнага сабора Антыяхійскага Патрыярхата, дазваляе ўявіць 8-баковую цэнтрычную пабудову, апярэзаную амбулаторыем, галерэямі і нішамі. Прыхільнікі актаганальнай рэканструкцыі храма лічаць яго ўзорам пры будаўніцтве палацавых цэркваў з аналагічнай структурай, пачынаючы з царквы святых Сергія і Вакха ў Канстанцінопалі да капэлы ў Ахене (каля 800). Пры рэканструкцыі ў выглядзе падвойнага тэтраконха, яе кампазіцыя магла стаць асновай шэрагу структурна падобных ці блізкіх саборных храмаў і палацавых цэркваў (пачынаючы з царквы Сан-Ларэнца-Маджорэ ў Мілане, 376—377). Незалежна ад пэўнай формы яе лічаць першым узорам хрысціянскіх храмаў з «падвойнай абалонкай», якія были шырока вядомыя ў архітэктуры юстыніянаўскай эпохі і паўплывалі на ўнутраную прастору візантыйских цэркваў з развітымі хорамі.

Сярод цэркваў IV—V стст. было нямала цэнтрычных ці актаганальных пабудоў, якія служылі галоўным чынам марцірыямі, асабліва ў Святой зямлі, напрыклад царква Багародзіцы (сярэдзіна V ст.), т.зв.  на шляху з Іерусаліма ў Віфлеем; аналагічная па плане царква Багародзіцы на гары Гарызім (пасля 484); рознага роду крыжападобныя збудаванні — ад самых простых, падобных марцірыя свяціцеля Вавілы ў Каўсье (Антыёхія), да такіх складаных, як  ў Эфесе (каля 450) з 5-нефным усходнім і 3-нефнымі астатнімі рукавамі. Ідэі актагона і крыжа пры планіроўцы пабудоў часта спалучаліся, напрыклад марцірый у , актагон у Севастопалісе (Сухумі, IV—V стст. (?)); рукавы крыжа маглі быць нават у форме 3-нефнай базілікі (марцірый у Кал'ат-Сім'ане, 480-490-я гг.). Іх цэнтральныя прасторы — актаганальныя, круглыя ці квадратныя — перакрывалі драўляным шатром, радзей каменным стуленым скляпеннем ці купалам (некаторыя, магчыма, заставаліся адкрытымі), што надавала кампазіцыі збудавання новую, вертыкальную вось развіцця. Падобны тып быў характэрны для марцірыяў, але такую кампазіцыю магла мець і саборная царква і царква пры імператарскай рэзідэнцыі, што звязвае іх паходжанне і з архітэктурай палацавых зал.

Kathisma22.jpg|План  
Flickr - Government Press Office (GPO) - Remains of a Byzantine Church.jpg|Рэшткі царквы Багародзіцы на гары Гарызім 
Ephesos Saint John the Theologian plan rotated.png|План  ў Эфесе
SelcukModellJohanneskirche.JPG|Макет  ў Эфесе

Асобную групу складаюць тэтраконхі з абходам ці тэтраконхі з падвойнай структурай, найбольш ранняя захаваная пабудова такога роду — царква Сан-Ларэнца-Маджорэ ў Мілане, якая атаясамляецца з вядомай па крыніцах базілікай Парцыяна (50-70-я гг. IV ст.). Яна была саборам уплывовай арыянскай абшчыны, стаяла побач з меркаваным імператарскім палацам. Амбулаторый і галерэі адкрываліся ў прастору ўнутранага тэтраконха 2-яруснымі аркадамі на вытанчаных мармуровых калонах. Крыжовыя ў плане слупы ў вуглах цэнтральнага квадрата падтрымлівалі кубападобны аб'ём, перакрыты скляпеннямі, за слупамі размяшчаліся вежкі. Спалучэнне 4 вуглавых веж з цэнтральнай надавала экстэр'еру храма 5-галовы сілуэт. З поўдня і ўсходу да царквы прылягалі 2 маўзалея, перад заходняй экседрай сабора размяшчаўся атрыум, абкружаны порцікамі, а ўваход у комплекс упрыгожвала каланада прапілеяў, цэнтральнае звяно антаблемента якой мела арачны абрыс. Неўзабаве пасля ўзвядзення храмы, падобныя да міланскага ці антыяхійскай Вялікай царквы, распаўсюдзіліся на Балканскім паўвостраве, першы з іх — тэтраконх у двары бібліятэкі Адрыяна ў Афінах (10-я гг. V ст.) і ў Сіра-Месапатамскім раёне (першыя ў Селеўкіі Піерыі і Апамеі, абодва канец V ст.). Не пазней за мяжу IV—V стст. 4-слупная кампазіцыя ўнутры квадрыфолія склала кампазіцыю сабора Эчміядзін у Вагаршапаце, які, як і міланскі храм, вянчалі 5 вежак. Большасць складаных тэтраконхавых структур спалучалі функцыі сабора і марцірыя, а некаторыя (Мілан, Вагаршапат) прылягалі да царскіх палацаў.

Plan of S. Lorenzo in Milan.jpg|Рэканструкцыя плана царквы Сан-Ларэнца-Маджорэ ў Мілане
Basilica di San Lorenzo Maggiore.jpg|Царква Сан-Ларэнца-Маджорэ ў Мілане (сучасны выгляд)
Plan of the Stoa of Hadrian, at Athens.jpg|План бібліятэкі Адрыяна ў Афінах
Plan of the tetraconch church in Apamea (Syria).jpg|План тэтраконха ў Апамеі
Plan of Martyrion in Seleucia Pieria (Turkey).jpg|Фрагмент плана тэтраконха ў Селеўкіі Піерыі
Etchmiadzin Cathedral 5th century plan.png|Рэканструкцыя плана сабора Эчміядзін у Вагаршапаце

## 1 
### Рым 
]]
Адным з найважнейшых цэнтраў ранняй архітэктуры Візантыйскай імперыі быў Рым, які меў цесныя кантакты з некаторымі абласцямі усходняй паловы імперыі. Тут быў асоба папулярны тып базілікі як самай простай формы, напрыклад цэрквы  (кан. IV ст.),  (401—417),  (440—461), так і з каланадамі, элегантнымі прапорцыямі і паліхромным рашэннем, багаццем святла: царква  (422—432) на вяршыні Авенцінскага ўзгорка, якая буйнымі памерамі нагадвалая папярэдняе стагоддзе, базілікі Сан-Паола-фуоры-ле-Мура (да 400, рамонт 440-х гг.), Санта-Марыя-Маджорэ (завершана пры Сіксце III, 432—440). Адзінае буйное царкоўнае збудаванне цэнтрычнага плана з выкарыстаннем класічных дэталяў — царква  (асвячоная ў 460).

San_Clemente_Rome_plan.jpg|План базілікі  (кан. IV ст.)
Church of San Vitale - exterior.jpg|Порцік  (401—417)
Santo_Stefano_in_Via_Latina_(1911).jpg|Рэшткі царквы  (440—461). 1911
Santa Sabina (Rome) - Interno.jpg|Інтэр'ер царквы  (422—432)
Santa_Sabina_ext.jpg|Царква  з боку апсіды (422—432)
Rom, Sankt Paul vor den Mauern (San Paolo fuori le mura), Innenansicht 1.jpg|Інтэр'ер царквы Сан-Паола-фуоры-ле-Мура (да 400)
Interior of Santa Maria Maggiore (Rome).jpg|Інтэр'ер царквы Санта-Марыя-Маджорэ (432—440)
Dehio 17 Santa Maria Maggiore.jpg|План царквы Санта-Марыя-Маджорэ
SStefanoRotondoVsec.png|Рэканструкцыя выгляду  ў V ст.

### Канстанцінопаль 
### Эгейскі рэгіён 
## Спасылкі 
*