Эдвард Адрыян Уілсан

**Э́двард А́дрыян Уі́лсан** — брытанскі палярны даследчык, вучоны-заолаг, арнітолаг і лекар-фізіёлаг, мастак. Удзельнік двух антарктычных экспедыцый Роберта Скота. Яго ілюстрацыі да працы Хэмілтана *A History of British Mammals* лічацца класічнымі.

## Біяграфія 
Родам з сям'і лекара, другі сын і пятае дзіця ў сям'і. Дзяцінства яго прайшло на ферме, дзе бацькі яго маці разводзілі птушак, таму вельмі рана яго прыцягнула арніталогія, натуральныя навукі і маляванне. Скончыў падрыхтоўчую школу ў Кліфтане, Брысталь, у дзевяцігадовым узросце заявіў, што стане натуралістам. Пасля няўдалай спробы атрымаць стыпендыю на навучанне наведваў Чэлтэнхемскі мужчынскі каледж экстэрнам. Бацька заахвочваў яго заняткі навукай і жывапісам. У 1891 годзе здаў экзамены з адзнакай і паступіў у Кембрыджскі ўніверсітэт (Каледж Гонвіла і Кіза) дзе спецыялізаваўся па натуральным навуках. Скончыў каледж у 1894 годзе, удастоены ступені бакалаўра медыцыны. У перыяд навучання ён стаў выключна вернікам хрысціянінам і да канца дзён быў схільны да аскетызму. У 1898 годзе ўдастоены ступені доктара медыцыны ў медыцынскай школе шпіталя Сент-Джордж у Лондане. У вольны час практыкаваў як місіянер у трушчобах лонданскага Батэрсі. Незадоўга да атрымання доктарскай ступені быў шпіталізаваны з сухотамі лёгкіх — наступствам місіянерскай дзейнасці. Лячыўся ў санаторыях Нарвегіі і Швейцарыі, дзе адтачыў навыкі мастака. У 1900 годзе атрымаў права на заняткі медыцынскай практыкай і быў прызначаны малодшым ардынатарам у Чэлтнхэмскім шпіталі. У тым жа 1900 годзе быў абраны сапраўдным членам Брытанскага арніталагічнага таварыства. 16 ліпеня 1901 года ажаніўся з Арыянай Саўпер, усяго за месяц да адпраўлення ў дарогу Брытанскай антарктычнай экспедыцыі на караблі «Дыскаверы».

## Экспедыцыя на «Дыскаверы» 
16 жніўня 1901 года Уілсан быў залічаны ў штат Брытанскай антарктычнай экспедыцыі ў якасці памочніка ўрача, заолага і штатнага мастака. 2 лістапада 1902 года Уілсан разам са Скотам і Шэклтанам адправіліся ў паўднёвапалярны паход, дасягнуўшы 31 снежня  (480 міль ад Паўднёвага полюса). Галоўнай прычынай вяртання быў недахоп правіянту, акрамя таго, англійскія вандроўцы не змаглі справіцца з ездавымі сабакамі, пасля чаго Р. Скот палічыў іх непрыдатнымі для палярных падарожжаў. Зваротны шлях на дыстанцыю 960 міль быў вельмі цяжкі: Шэклтан атрымаў цяжкую пнеўманію і кашляў крывёй, сані прыйшлося цягнуць Скоту і Уілсану. Паход доўжыўся 93 дні. Уілсан і Шэклтан захварэлі цынгой, Шэклтан у лютым 1903 года быў адпраўлены на радзіму на дапаможным судне «*Morning*». Уілсана надзвычай зацікавіла анатомія і фізіялогія размнажэння імператарскіх пінгвінаў, і ён здзейсніў у верасні-снежні 1903 года паход на мыс Кразье. Аказалася, што даследаваць іх у натуральным асяроддзі пасялення варта было ў сярэдзіне зімы. Такая магчымасць з'явіцца толькі ў 1911 годзе.

У 1907 годзе Шэклтан, плануючы ўласную паўднёвапалярную экспедыцыю на судне «Німрад», запрашаў Уілсана прыняць у ёй удзел. Да таго часу Скот і Шэклтан пасварыліся, Уілсан, з лаяльнасці да Скота, адмовіўся. У гэты ж час Уілсан актыўна заняўся паразіталогіяй птушак і ілюстраваннем заалагічных кніг.

## Экспедыцыя «Тэра Нова» 
У нацыянальнай паўднёвапалярнай экспедыцыі Скота Уілсан быў прызначаны кіраўніком навуковага атрада і адказным за яго ўкамплектаванне персаналам. Уілсан знаходзіўся на борце экспедыцыйнага суда з самага адплыцця з Кардыфа 15 жніўня 1910 года.

Антарктычнай зімой у палярную ноч у ліпені — жніўні 1911 года Уілсан, яго асістэнт Эпслі Чэры-Гарард і Генры Робертсан Баўэрс здзейснілі паход на мыс Кразье для даследаванняў яек пінгвінаў і выпрабаванняў палярнага рыштунку ў перыяд палярнай ночы. 60-мільны ваяж быў здзейснены амаль у поўнай цемры пры тэмпературы -56&nbsp;°C. Аднойчы моцным ветрам была вынесеная іх палатка, пасля чаго трое людзей амаль двое сутак правялі на снежнай цаліне ў спальных мяшках, чакаючы заканчэння завірухі. 1 жніўня, змучаныя і абмарожаныя, трое экспедыцыянераў вярнуліся на зімовачную базу пасля пяці тыдняў даследаванняў. Уілсану ўдалося здабыць тры наседжаныя яйкі імператарскага пінгвіна. Чэры-Гарард у сваіх мемуарах «*Самае жудаснае падарожжа на свеце*» (1922) назваў гэты паход «*Зімовай экспедыцыяй*».

1 лістапада 1911 года Уілсан і Скот выступілі ў паход на Паўднёвы полюс. Праз 79 дзён ён быў уключаны ў склад палярнай групы з пяці чалавек (Скот, Уілсан, Баўэрс, Отс, Эдгар Эванс). Будучы моцна знясіленымі, яны дасягнулі Паўднёвага полюса 17 студзеня 1912 года, праз 34 дні пасля Руаля Амундсена. Падчас надзвычай цяжкага зваротнага шляху, Уілсан знайшоў сілы, каб сабраць  горных парод на марэнах ледавіка Бірдмара, выявіўшы адбіткі дагістарычных раслін. Уілсан пры гэтым расцягнуў звязкі на назе.

17 лютага 1912 года памёр Э. Эванс ад наступстваў чэрапна-мазгавой траўмы, атрыманай пры падзенні ў ледавіковую расколіну 4 лютага. 16 сакавіка Отс, абмарозіўшы абедзве нагі і пакутуючы ад гангрэны, сышоў у снежную завею, каб не абцяжарваць таварышаў. Яшчэ 11 сакавіка адбыўся буйны канфлікт паміж Скотам і Уілсанам: начальнік экспедыцыі распарадзіўся выдаць усім удзельнікам паходу смяротныя дозы опіуму, на выпадак, калі пакуты апынуцца невыносныя, пагражаючы сваёй уладай выключыць і ўзламаць аптэчку. Уілсан пераканаў яго чакаць канца па-хрысціянску.

23 сакавіка група Скота была спыненая буранам у 11 мілях ад прамежкавага склада, маючы газы на 1 дзень і ежы — на два. Да таго часу толькі Скот вёў запісы ў дзённіку і адлічваў час. Апошні запіс у дзённіку датаваны 29 сакавіка, пасля 6-дзённага перапынку. Яны знаходзіліся ў 148 мілях (264 км) ад сваёй базы.

12 лістапада 1912 года доктар Аткінсан і Э. Чэры-Гарард выявілі палатку Скота падчас пошукаў. Мяркуючы па справаздачы Аткінсана, Скот памёр апошнім. Ён ляжаў пасярэдзіне палаткі, раскрыўшы развароты спальнага мяшка і расхінуўшы куртку, руку ён паклаў на цела Уілсана. Уілсан і Баўэрс былі акуратна завязаныя ў спальныя мяшкі. Цела не кранулі, прыбраўшы падпоркі палаткі, якая паслужыла загінулым саванам. Над магілай быў узведзены снежны каірн з крыжам, зробленым з лыжаў.

## Памяць 
Сцяг роднага каледжа, які Уілсан падняў над Паўднёвым полюсам, быў захаваны і перададзены Кембрыджскаму ўніверсітэту.

У 1914 годзе ў Чэлтэнхэме на набярэжнай быў адкрыты помнік Уілсану, выліты ўдавой капітана Скота — Кэтлін Скот. Адкрыццём кіраваў былы прэзідэнт Каралеўскага геаграфічнага таварыства — сэр Клемент Маркхэм. У мясцовым музеі была адкрыта невялікая экспазіцыя, прысвечаная Уілсану.

У гонар Уілсана таксама названая пачатковая школа ў лонданскім Падынгтане і студэнцкае кафэ ў медыцынскім універсітэце Сент-Джордж.

## Гл. таксама 
* Роберт Скот
* Эрнэст Шэклтан
* Руаль Амундсен
* Фрыцьёф Нансен
* Карстэн Борхгрэвінк
* Экспедыцыя «Німрада»
* Імперская трансантарктычная экспедыцыя
* Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта

## Спасылкі 
* Партрэт Уілсана ў Чэлтэнхэмскім музеі 
* Biography of Edward Wilson Узоры жывапісу і графікі Уілсана
* Wilson, Edward Adrian in Venn, J. & J. A., Alumni Cantabrigienses, Cambridge University Press, 10 vols, 1922—1958. 

Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі
Катэгорыя:Падарожнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Медыкі Вялікабрытаніі