open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Порт-Роял

**Порт-Роял** (англ. *Port Royal*) — горад, які існаваў на востраве Ямайка ў 1518—1793 гг.

## Гісторыя 
Першае іспанскае паселішча на месцы горада было закладзена ў 1518 г. і захоплена ваеннымі сіламі англійскага ўрада Олівера Кромвеля ў 1655 г. Англічане заснавалі тут новае паселішча, якое першапачаткова мела назву Пойнт. З 1657 г. у Порт-Рояле базіраваліся піраты. Ужо ў 1659 г. у горадзе мелася 200 жылых збудаванняў, крамаў і сховішчаў. Да 1692 г. было пабудавана 5 буйных ваенных умацаванняў. Насельніцтва дасягала 10 тыс. чал. Такім чынам, Порт-Роял з’яўляўся ў XVII ст. адным з самых вялікіх гарадоў Новага Свету.

Адным з галоўных заняткаў жыхароў было пірацтва. Дзякуючы блізкасці асноўных гандлёвых шляхоў у Карыбскім моры, а таксама патранажу мясцовай англійскай адміністрацыі, Порт-Роял прыцягваў найбольш вядомых правадыроў піратаў свайго часу. Піраты ніколі не складалі большасць гарадскога насельніцтва, аднак порт-роялцы ў той ці іншай ступені былі ўцягнуты ў развіццё разбойнага промыслу — працавалі караблебудаўнікамі, займаліся пасрэдніцкім гандлем, прастытуцыяй, адкрывалі піцейныя месцы і г. д. Адзін з вядомых піратаў, Г. Морган, тройчы прызначаўся лейтэнант-губернатарам Ямайкі. Ужо ў 1660-я гг. вандроўнікі называлі Порт-Роял Садомам Новага Свету.

У 1687 г. быў прыняты антыпірацкі закон. Піратам прыйшлося пакінуць горад. Некаторы час мясцовыя ўлады праводзілі гучныя судовыя працэсы і пакаранні смерцю тых, хто парушаў заканадаўства. Росквіт мясцовай эканомікі працягваўся дзякуючы гандлю чарнаскурымі афрыканскімі рабамі.

У 11 гадзін 43 хвіліны 7 чэрвеня 1793 г. у выніку страшэннага землятрусу Порт-Роял быў разбураны. Да гэтага часу ў ім афіцыйна жыло 6,5 тыс. чалавек рознага веравызнання, мелася каля 2 тыс. сталых пабудоў. Землятрус амаль цалкам разбурыў паўночную частку горада. Пацярпелі ваенныя ўмацаванні. Адначасова загінула ад 1000 да 3000 чал. У наступныя месяцы эпідэмія вынішчыла яшчэ 2000—3000 чал.

Новым эканамічным цэнтрам Ямайкі стаў Кінгстан.

У XVIII — першай палове XIX стагоддзяў прадпрымаліся спробы адрадзіць Порт-Роял. Аднак новыя паселішчы знішчаліся землятрусамі, паводкамі, ураганамі і пажарамі. У 1960-х гг. планавалася пабудаваць на месцы горада турыстычны порт, але ямайскія ўлады адмовіліся ад гэтага праекта.

## Даследаванні 
Спарадычныя навуковыя даследаванні на месцы горада праводзіліся з пачатку XX ст. Комплекснае вывучэнне пачалося ў 1980-я гг. амерыканскімі даследчыкамі. У 1997—2000 гг. архітэктурная кампанія «The Jerde Partnership» зрабіла план рэканструкцыі горада. У 2000-х гг. падрыхтаваны дэталёвы віртуальны праект.

Да нашых дзён Порт-Роял з’яўляецца адным з найбольш важных месцаў археалагічных даследаванняў Заходняга паўшар’я.

## Гл. таксама 
* Пірацтва
* Востраў Тарцю

## Спасылкі 
* Праект Порт-Роял 
* Даведнік для вандроўнікаў
* Землятрус 1692 г. 
* Археалогія
* Праект 2011—2012 гг. 

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Ямайка
Петрогліф

**Петрогліф** ( — камень,  — рэзь) — малюнак, высечаны на камені. Петрогліфы — адна з найстаражытнейшых формаў мастацтва і перадачы інфармацыі праз апасродкаваны носьбіт (у дадзеным выпадку — камень), якая ўзнікла ў познім палеаліце. 

## Галерэя

Image:Libya 5321 Meercatze (Gatti Mammoni) Petroglyphs Wadi Methkandoush Luca Galuzzi 2007.jpg|Лівія, 10 - 6 тыс. да н. э.
Image:Laxe dos carballos 01.JPG|Галісія, 4 - 2 тыс. да н. э.
Image:Boelareinen.jpg|Нарвегія, 4 тыс. да н. э.
Image:Malaya Boyarskaya pisanitsa.JPG|Хакасія, 1 тыс. да н. э.
Image:Newspaper Rock closeup.jpg|"Газетны камень", ЗША, 2 тыс. гадоў таму
Image:Hawaiian Petroglyphs.JPG|Гавайскія астравы, наша эра

## Спасылкі 
* Гісторыя першабытнага мастацтва 

Катэгорыя:Першабытнае мастацтва
Рыпанкіча

**Рыпанкіча** () — паўночны востраў архіпелага Ушышыр. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі.

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Плошча — 1,3 км². Найвышэйшы пункт — 121 м. Шмат крыніц гарачай вады. Паверхня пакрыта разнатраўем. Жывёльны свет — марскія птушкі, пясцы.

Да пачатку XX ст. населены айнамі.

У 1875—1945 гг. уваходзіў у склад Японіі. Японцамі быў пабудаваны сельскагаспадарчы гадавальнік, які інтрадуцыраваў пясцоў.

З 1945 г. у складзе Расіі. Зараз незаселены.

## Спасылкі 
* Астравы Ушышыр

Катэгорыя:Курыльскія астравы
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Гісторыя пра Атылу

**«Гісторыя пра Атылу»** — помнік перакладной літаратуры Беларусі 2-й паловы XVI ст., беларускі пераклад гістарычнай аповесці венгерскага пісьменніка-гуманіста Міклаша Олаха, зроблены ў асяроддзі шляхты з польскага друкаванага выдання 1574 г. Збераглася ў адзіным спісе, т.зв. Пазнаньскім зборніку (каля 1580 г.), які паходзіць з Навагрудчыны. У творы падаюцца падзеі V ст., эпохі «вялікага перасялення народаў», апісваюцца ваенныя паходы гунскіх плямён пад кіраўніцтвам «біча Божага» Атылы ў Італію і Францыю, асады гарадоў, славутая бітва на Каталаўскіх палях і інш., раскрываецца гераізм еўрапейскіх народаў у барацьбе супраць нашэсця варвараў Атыла паказаны як выдатны палкаводзец, правадыр гунаў, якія атаясамліваюцца з уграмі (венграмі), як станоўчы герой еўрапейскай гісторыі. У творы адлюстраваны погляды перадавых венгерскіх колаў эпохі Адраджэння, якія перад тварам турэцкай небяспекі марылі пра мудрага і магутнага правадыра нацыі, лічылі гунаў сваімі продкамі ў патрыятычна-асветніцкіх мэтах імкнуліся ўзнавіць гераічныя старонкі далёкай мінуўшчыны свайго народа. Пераклад гэтай гістарычнай аповесці на беларускую мову сведчыць пра вялікую цікавасць на Беларусі ў XVI ст. да твораў гісторыка-гераічнай тэматыкі, да гісторыі іншых краін і народаў. Беларускі пераклад выкананы свецкім стылем старабеларускай мовы, свабодным ад архаічных стараславянскіх элементаў.

## Літаратура 
* Zoltán, A. Oláh Miklós Athila című munkájának XVI. századi lengyel és fehérorosz fordítása / András Zoltán. — Nyíregyháza: Nyíregyházi Főisk. Ukrán és Ruszin Filológiai Tansz.; [Veszprém]: VE Tanárképző Kara; [Budapest]: ELTE Ukrán Filológiai Tansz., 2004. — (Dimensiones culturales et urbariales Regni Hungariae; 6).
* Веселовский, А. Н. Из истории романа и повести. Вып. 2. — СПб., 1888.
* Чамярыцкі, В. «Гісторыя пра Атылу» / Вячаслаў Чамярыцкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. – С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 39.

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Творы 1574 года
Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Катэгорыя:Беларуская перакладная літаратура
Гарадская ластаўка

**Гарадская ластаўка**, **варанок** (*Delichon urbicum*) — дробная птушка сямейства ластаўкавых.

## Апісанне 
Зграбная птушка з доўгімі, вострымі крыламі. Даўжыня цела 12-14 см, размах крылаў 26-29 см, маса каля 20 г. Хвост выемчаты. Апярэнне шчыльнае, верх цела металічна-гранатава-чорны, ніз белы; характэрная вызначальная рыса — белае надхвосце. Плюсна і пальцы густа апераны. Маладыя зверху карычнева-чорныя. Голас адрывісты «трык — трык», або «чырр — чырр».

## Пашырэнне 
]]
Шырока распаўсюджаная ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы і ўмераных шыротах Азіі да Сахаліна і Японіі, Ірана і Гімалаяў. Спарадычна сустракаецца ў Паўднёвай Афрыцы (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка і Намібія). На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны і транзітна мігрыруючы від.

Першапачаткова жыхарка скал, лёгка адаптавалася да жыцця ў гарадскіх умовах. Насяляе вёскі, радзей гарады (нават іх цэнтры, а не толькі прадмесці), масты; у некаторых раёнах — скальныя абрывы (напр., на Каўказе, у Цэнтральнай Азіі, у Швейцарыі, дзе даходзіць да 2200 м). На Кіпры аддае перавагу скалістым узбярэжжам і скалам. Біятоп харчавання — адкрытыя тэрыторыі, часта паблізу вады; пасля гнездавання — адкрытыя мясціны паблізу зараснікаў трыснягу або вярбы (месца начлегу).

Пералётны від. Пад час пералётаў чародамі трымаецца ў зарасніках трыснягу. Месца зімовак: Трапічная і Паўднёвая Афрыка, Паўднёвая і Паўднёва-Усходняя Азія, у невялікай колькасці зімуе ў басейне Міжземнага мора і нават у Заходняй Еўропе (на поўнач да Вялікабрытаніі і Ірландыі).

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца на ляту насякомымі (двухкрылымі, матылямі, жукамі), а таксама павукамі. П’е, пралятаючы над паверхняй вадаёмаў.

Гняздуе ў калоніях. Гняздо можа ладзіць на знешнім баку будынка, пад прыкрыццем павеці, гарышчаў і да т.п., пад мастамі, віядукамі, на скалах і нават лёсавых ярах (напрыклад, над Волгай). Яно паўшарападобнае з дахам зверху і авальнай адтулінай збоку бліжэй да верху, будуецца з кавалкаў гразі (часам з прымессю мякіны), злепленых слінай. Багатая высцілка з сухой травы, шэрсці, валосся і пёраў (ніколі не выступае за адтуліну). Шырыня пабудовы 11-20 см (выключна да 30 см), вышыня — 7-18 см, адтуліна: шырыня 4-6 (выключна да 10 см), вышыня 1,5-4,5 см.

Яйкі (4-5, радзей 2-6) эліптычныя крыху падоўжаныя, белыя са слабым бляскам, вельмі рэдка са светла-чырвонымі крапінамі. Наседжвае на працягу 12-15 сутак.

## Падвіды 
* *D. u. urbica* — большая частка Еўропы, Цэнтральная і Заходняя Азія, Афрыка;
* *D. u. meridionalis* — басейн Міжземнага мора, Паўночная Афрыка, Іран, Каўказ, поўнач Індыі;
* *D. u. lagopoda* — Азія ад р. Енісей на ўсход да Сахаліна, Кітай, Бірма, Тайланд.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* 

## Спасылкі 
* Відэакліпы з удзелам гарадской ластаўкі

Катэгорыя:Ластаўкавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Гісторыя пра Варлаама і Іасафа

**«Гісторыя пра Варлаама і Іасафа»** — помнік перакладной старабеларускай літаратуры XVII ст.

Арыгінал «Аповесці пра Варлаама і Іасафа» створаны ў Індыі на аснове народных паданняў пра Буду, праз персідскае і арабскае пасрэдніцтва стаў вядомы грэкам, а праз іх у XI ст. усходнім славянам. Аповесць апісвае жыццё індыйскага царэвіча Іасафа, які пад уплывам хрысціянскага прапаведніка Варлаама прыняў новую веру, стаў фанатычным яе прыхільнікам, далучыў да хрысціянства свайго бацьку і народ, пакінуў свецкае жыццё, стаў пустэльнікам.

Царкоўнаславянскі пераклад створаны на ўсходнеславянскіх землях не пазней за XII ст., бо ўжо Кірыла Тураўскі карыстаўся аповесцю для сваёй прытчы «О человеце белоризце» ў славянскім перакладзе, а не ў грэчаскім арыгінале. Твор успрымаўся як узор хрысціянскай маральнасці і быў шырока распаўсюджаны ва ўсходнеславянскім кніжным асяроддзі. Аповесць выконвала важную ролю ў хрысціянізацыі Русі. Тэкст насычаны багатым дыдактычным матэрыялам, уключаючы алегарчныя прыпавесці і маральныя разважанні. Шматлікія прытчы і дыдактычныя ўрыўкі з аповесці шырока цытаваліся і пераказваліся асобна ад асноўнага тэксту — у такіх зборніках, як Пролаг, Ізмарагд і інш.

Старабеларускі пераклад надрукаваны ў 1637 годзе ў Куцеінскай друкарні, стаў непасрэднай крыніцай рускага перакладу, апублікаванага ў 1681 годзе ў Маскве.

Прытчы з аповесці трапілі ў вусную народную творчасць. У XVIII ст. на Беларусі з’явіліся фальклорныя перапрацоўкі твора («Алісахвій-царэвіч» і іншыя).

## Літаратура 
* 
* *Чамярыцкі, В.* «Гісторыя пра Варлаама і Іасафа» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 39.
* 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Катэгорыя:Беларуская перакладная літаратура
Катэгорыя:Творы 1637 года
Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XI стагоддзя
Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XII стагоддзя
Мацвей Гладкі

**Мацвей Гладкі** (? —  або чэрвень ) — адзін з кіраўнікоў паўстанцаў у казацка-сялянскай вайне 1648—1651 гг. на Украіне і Беларусі. Палкоўнік войска Запарожскага.

## Біяграфія 
Летам 1648 г. Б. Хмяльніцкі накіраваў Гладкага з казацкімі загонамі (атрадамі) на Беларусь. У Кобрыне яго казакі з дапамогай мясцовых паўстанцаў разграмілі полк драгунаў стольніка ВКЛ В. Гансеўскага. У Мазырскім павеце перамаглі войска Валовіча, потым занялі Пінск. Але войскі ВКЛ пад камандаваннем стражніка Мірскага ўварваліся ў горад і пасля працяглага бою занялі яго. Толькі невялікая частка казакоў выратавалася і ўцякла на р. Піна. Паводле адных звестак Гладкі загінуў на рацэ, паводле іншых — па загадзе Хмяльніцкага пакараны смерцю за парушэнне Белацаркоўскага дагавора 1651 г.

## Літаратура 
* Kotlubaj, E. Zycie Janusza Radziwiłła. — Wilno — Witebsk, 1859. — S. 125.
* Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 2. — Мн., 1960. — С. 42.
* Документи Богдана Хмельницького, 1648—1657. — Київ, 1961. — С. 293.
* Мялешка, В. Гладкі Мацвей / Васіль Мялешка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 42.

Катэгорыя:Удзельнікі казацка-сялянскай вайны (1648—1651)
Ордэн Айчыннай вайны

**Ордэн Айчыннай вайны** — ваенны ордэн СССР, заснаваны Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб заснаванні Ордэна Айчыннай Вайны I і II ступені» ад 20 мая 1942 года. У далейшым у апісанне ордэна былі занесены некаторыя змены Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 19 чэрвеня 1943 года, а ў статут ордэна — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 снежня 1947 года.

## Статут ордэна 
*Ордэнам Айчыннай вайны* ўзнагароджваюцца асобы радавога і кіруючага састава Чырвонай Арміі, Ваенна-Марскога Флота, войскаў НКУС і партызанскіх атрадаў, якія выявілі ў баях за Савецкую Радзіму адвага, устойлівасць і мужнасць, а таксама ваеннаслужачыя, якія сваімі дзеяннямі спрыялі поспеху баявых аперацый савецкіх войскаў. Узнагароджанне ордэнам Айчыннай вайны ажыцяўляецца Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. Ордэн Айчыннай вайны складаецца з дзвюх ступеняў: I і II ступені. Вышэйшай ступенню ордэна з'яўляецца I ступень. Ступень ордэна вызначаецца Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР.

## Літаратура 
* *Колесников Г. А., Рожков А. М.* Ордена и медали СССР. М., Воениздат, 1983.
* Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. М., 1984.
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. М., 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.
* *Дуров В. А.* Русские и советские боевые награды. М., 1990.
* *Дуров В. А.* Награды Великой Отечественной. М., 1993.
* *Дуров В. А.* Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.
* *Горбачёв А. Н.* 10000 генералов страны. М., 2007.
* Орден Отечественной войны / Горбачёв А. Н. / (Кавалеры 4-6 орденов Отечественной войны 1 и 2 степени) _ см. «ШПАРГАЛКА» (газета лицея № 1581, г. Москва), 2009, № 36

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра ордэн
* Ордэн «Айчынная вайна»
* Указ Президиума Верховного Совета «Об учреждении Ордена Отечественной войны первой и второй степени» от 20 мая 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 28 мая (№ 19 (178)). — С. 1.
Саюз пісьменнікаў СССР

**Саюз пісьменнікаў СССР** (**СП СССР**) — грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвала прафесійных літаратараў Савецкага Саюза.

## Гісторыя 
Саюз пісьменнікаў СССР створаны ў 1932 годзе. Першы Усесаюзны з’езд савецкіх пісьменнікаў, які адбыўся ў 1934 годзе, прыняў статут СП СССР, у якім даў вызначэнне сацыялістычнага рэалізму як асноўнага метаду савецкай літаратуры і літаратурнай крытыкі.

У 1967 годзе Саюз узнагароджаны ордэнам Леніна.

На 1 студзеня 1982 года Саюз пісьменнікаў СССР налічваў 8815 членаў.

## Кіраўнікі 
У 1934—1936 гадах праўленне Саюза пісьменнікаў СССР узначальваў Максім Горкі. Далей на гэтай пасадзе знаходзіліся:
* у 1936—1938 гадах — Уладзімір Стаўскі,
* У 1938—1944 і 1946—1954 гадах — Аляксандр Фадзееў,
* У 1944—1946 гадах — Мікалай Ціханаў
* У 1954—1959 гадах — Аляксей Суркоў,
* У 1959—1977 гадах — Канстанцін Федзін,
* У 1977—1986 гадах — Георгій Маркаў,
* У 1986—1991 гадах — Уладзімір Карпаў,
* У 1991 годзе — Цімур Пулатаў.

## Гл. таксама 
* Саюз пісьменнікаў
* СП БССР

## Літаратура 
* Спілка письменників СРСР // Українська Радянська Енциклопедія. — 2—е видання. — Т. 10. — Київ, 1983. — С. 460.

## Спасылкі 
* Іншых пісьменнікаў у мяне няма (Сталін)

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі СССР
Язэп Адамавіч Гладкі

**Язэп Адамавіч Гладкі** (, в. Міхалкавічы, Барысаўскі павет, цяпер Лагойскі раён, Мінская вобласць — ; Крыптанімы і псеўданімы: *А. В.*, *Адам Варлыга*) — беларускі грамадскі дзеяч, фалькларыст, этнограф.

## Біяграфія 
У 1912 годзе мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Па сканчэнні фельчарскай школы ваяваў у Першую сусветную вайну на Паўночным фронце. Кавалер трох Георгіеўскіх крыжоў.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху, распаўсюджваў газету «Вольная Беларусь», выбіраўся членам выканаўчага камітэта 12-й арміі. Дэлегат з’езда беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску, Першага Усебеларускага з’езда ў Мінску. У 1918—1919 гадах вучыўся ў Мінскім Беларускім педагагічным інстытуце. У 1920-я гады настаўнічаў у беларускіх пачатковых школах Барысаўскага павета, ад 1921 годзе актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі беларускага школьніцтва на Лагойшчыне. У 1930 годзе звольнены па палітычных матывах. Каб пазбегнуць рэпрэсій, перабраўся ў Мінск, дзе ў 1935—1936 гадах скончыў Вышэйшы педагагічны інстытут і працаваў у Інстытуце школьнай педагогікі пры Наркамаце асветы.

У час Другой сусветнай вайны падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе вярнуўся настаўнічаць у родную вёску, але ў 1943 годзе, ратуючыся ад партызанаў, зноў прыехаў у Мінск і працаваў у выдавецтве школьных падручнікаў.

З 1944 года ў Германіі, настаўнічаў у лагерах для перамешчаных асобаў, выкладаў у беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Ватэнштэце. На ўласныя грошы заснаваў выдавецтва «Заранка», выдаў «Беларускі лемантар», чытанкі, зборнікі беларускіх народных спеваў і казак (агулам каля 10 кніг).

З 1952 года ў ЗША, працягваў вучобу, выдавецкую і культурна-асветніцкую дзейнасць, аднавіўшы ў Нью-Ёрку выдавецтва «Заранка». Выдаў пад псеўданімам **Адам Варлыга** зборнікі этнаграфічнага і фальклорнага зместу. Аўтар прац «Прыказкі Лагойшчыны» (Мюнхен, 1966), «Краёвы слоўнік Лагойшчыны» (Нью Ёрк, 1970), а таксама грунтоўных ўспамінаў «Чутае — бачанае — перажытае» (“Запісы БІНіМ” № 40, 2018). Ва ўспамінах даў шырокую панараму народнага жыцця Лагойшчыны канца XIX — пачатку XX ст.

Сябра Беларускага інстытуту навукі і мастацтва. Выкладаў беларускую мову на беларусаведных курсах у Нью-Ёрку.

Памёр 28 ліпеня 1972 года. Пахаваны ў Іст-Брансуіку на могілках парафіі Жыровіцкай Божай Маці БАПЦ.

## Літаратура 
* *Палупанаў, У.* Гладкі Язэп Адамавіч / Уладзімір Палупанаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 42.
* *Палупанаў, У.* Дума пра Адама Варлыгу // Літаратура і мастацтва. — 1991. — № . — 20 снежня. — С.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Сенненскі гісторыка-краязнаўчы музей

**Сенненскі гісторыка-краязнаўчы музей** — музей у горадзе Сянно Віцебскай вобласці.

Рашэнне аб стварэнні Сенненскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея было прынята ў жніўні 1995 г. Плошча экспазіцыі 247 м². Пад музей адведзены другі паверх двухпавярховага цаглянага будынка, пабудаванага ў 1913 г. для земскай управы. Пасля рэвалюцыі 1917 г. тут размяшчаліся райвыканкам, гарсавет, бібліятэка, музычная школа, Дом піянераў.

У музеі праводзяцца выставы твораў самадзейных i прафесійных мастакоў, народных умельцаў, дзіцячай творчасці. Маецца каля 2000 экспанатаў асноўнага фонду. Сярод ix творы землякоў: мастака У. К. Гоманава, скульптара 3. І. Азгура. Сабраны дакументы пра паэтаў –  землякоў: Тадэвуша Ладу-Заблоцкага, Тамаша Зана, Андрэя Зязюлю, Алеся Жаўрука, Анатоля Вялюгінa. На пастаяннай аснове працуюць малыя экспазіцыі па археалогіі, гісторыі краю, «Мы ідзём дарогамі вайны».

## Літаратура 
* 
* *Лазука I.* Так пачынаецца музей / / Народнае слова (Віцебск). – 1996. – 27 жн.

## Спасылкі 
* Старонка музея на  Museum.by

Катэгорыя:Музеі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Славутасці Сянна
Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі
Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі
Катэгорыя:Культура Сянна
Сініцавыя

**Сініцавыя** (*Paridae*) — сямейства дробных лясных вераб'інападобных птушак з вострай кароткай дзюбай і кантраснай афарбоўкай галавы, часам з чубком, сустракаюцца ў паўночным паўшар'і і Афрыцы.

Вядомы 2 падсямействы (рэмезы і сініцы) і 55 відаў. На Беларусі сутракаюцца 8 відаў. Найбольш распаўсюджаны: , , , . 2 віды —  і  занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Апісанне 
Даўжыня целя сініцы 10-17 см, маса 7 — 23 г. Апярэнне густое, мяккае. Дзюба кароткая, моцная. Аселыя і вандроўныя птушкі. Жывуць найчасцей у лясах. Гняздуюцца часта ў дуплах. Нясуць 4-6 (да 14-16) яек. Кормяцца пераважна насякомымі. Добра засяляюць штучныя гнёзды.  зімой трымаецца чалавечага жылля.  — тыповая птушка хвойных лясоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* **Gill**, Frank B.; Slikas, Beth & Sheldon, Frederick H. (2005): Phylogeny of titmice (Paridae): II. Species relationships based on sequences of the mitochondrial cytochrome-b gene. *Auk* **122**: 121—143. Digital Object Identifier: 10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2 HTML abstract
* **Harrap**, Simon & **Quinn**, David (1996): *Tits, Nuthatches & Treecreepers*. Christopher Helm, London. ISBN 0-7136-3964-4
* Internet Bird Collection: Відэа з рознымі відамі сініц


Катэгорыя:Сямействы птушак
Дабаўленне да другой кнігі міжнароднай мовы

**Дабаўленне да другой кнігі міжнароднай мовы** (эсп. Aldono al la Dua Libro de l' Lingvo Internacia) — брашура, выдадзеная Л. М. Заменгофам у 1889 годзе, замест абяцаных шасці сшыткаў Другой кнігі. У ёй Заменгоф паведамляў аб рашэнні Амерыканскага філасофскага таварыства, прапанаваўшага арганізаваць міжнародны кангрэс. Ён спадзяваўся, што «лёс міжнароднай мовы пераходзіць у рукі кангрэса», што, аднак не адбылося. Але будучы асцярожным, Заменгоф звяраў увагу чытачоў, звяртаў увагу чытачоў на тое, што «мы павінны працаваць рупліва на тым шляху, які адзін раз абралі».

Катэгорыя:Гісторыя эсперанта
Катэгорыя:Літаратура на эсперанта
Катэгорыя:Кнігі Лазара Заменгофа
Аляксандр Іванавіч Садоўскі

**Аляксандр Іванавіч Садо́ўскі** (,  — , ) — расійскі вучоны-фізік і педагог. Прафесар (1894). Адзін з арганізатараў і ўдзельнікаў адбыўшагася ў 1902 годзе першага ў Расіі з’езда выкладчыкаў фізікі.

А. І. Садоўскі нарадзіўся ў Віцебску. У 1881 годзе скончыў Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт. Выкладаў у ВНУ Пецярбурга. З 1894 г. працаваў у Юр’еўскім універсітэце. З 1916 года загадчык кафедры Мікалаеўскай марской акадэміі і адначасова (з 1915 года) супрацоўнік ваенна-прамысловага камітэта. З 1919 года жыў у Празе.

## Навуковая дзейнасць 
А. І. Садоўскаму належаць навуковыя працы па оптыцы і электрамагнетызму. Тэарэтычна даказаў вярчальнае дзеянне палярызаваных электрамагнітных хваль (Эфект Садоўскага) у кнізе «Пандэраматорныя дзеянні электрамагнітных і светлавых хваль на крышталі» (1898).

## Гл. таксама 
* Эфект Садоўскага

## Літаратура 
* 
* *Процька Т.* Даследчык таямніцаў святла: Аляксандр Садоўскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 63 с. — ISBN 5-343-011301-5 (Нашы славутыя землякі).
* Садо́вский Александр Иванович // Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016. — С. 39.

## Спасылкі 
* Садовский Александр Иванович  // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* 

Катэгорыя:Фізікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Сент-Джон (рака)

**Сент-Джон** (, ) — рака ў Паўночнай Амерыцы, утварае частку дзяржаўнай мяжы ЗША і Канады, паміж штатам Мэн і правінцыяй Нью-Брансуік.
left|thumb|Вадаспад Гранд-Фолз
Даўжыня ракі 724 км. Плошча вадазбору прыкладна 55 000 (55 400) км², крыху больш за палову прыпадае на Нью-Брансуік. Другая (пасля Саскуэханы) па даўжыні сярод паўночнаамерыканскіх рэк, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян паміж вусцем Святога Лаўрэнція і Місісіпі.

Сент-Джон пачынаецца ў Белых гарах (сістэма Апалачаў). Упадае ў заліў Фандзі. У вусці ракі маецца рэверсіўны вадаспад вышынёй 5 метраў, які змяняе кірунак цячэння у час высокіх прыліваў. Сярэдні расход вады складае 1130 м³/с. Разводдзе адбываецца ў красавіку—маі.

Рака суднаходная ад горада Фрэдэрыктан. У вусці — порт Сент-Джон.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі ЗША
Катэгорыя:Рэкі Канады
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Геаграфія Мэна
Катэгорыя:Нью-Брансуік
Альберт Сент-Дзьёрдзы

**Альберт Сент-Дзьёрдзы** (, 16 верасня 1893, Будапешт — 22 кастрычніка 1986, Вудс-Хол) — амерыканскі біяхімік венгерскага паходжання, ганараваны ў 1937 годзе Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне за цыкл работ па біялагічнаму акісленню.

## Біяграфія 
Альберт Сент-Дзьёрдзы нарадзіўся 16 верасня 1893 года ў Будапешце. Скончыў Будапешцкі ўніверсітэт, у 1917 годзе атрымаў ступень доктара медыцыны. Вярнуўшыся з арміі пасля Першай сусветнай вайны, з’ехаў у Нідэрланды. У 1922—1926 гадах працаваў у Лейдэнскім універсітэце, затым (у 1927, 1929 гадах) — у Кембрыджскім універсітэце, дзе ў 1927 годзе атрымаў доктарскую ступень у вобласці хіміі. У 1927—1930 гадах працаваў у клініцы Меё (ЗША). У 1930 годзе вярнуўся ў Венгрыю. У 1931—1945 гадах быў прафесарам Сегедскага ўніверсітэта, у 1945—1947 гадах — Будапешцкага ўніверсітэта. У 1947 гадах эмігрыраваў у ЗША. Працаваў у  у Вудс-Холе (штат Масачусетс) і ў Інстытуце па вывучэнні мышц. У 1975 годзе стаў навуковым кіраўніком Нацыянальнага фонду даследаванняў рака.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біяхімікі Венгрыі
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Сент-Катарынс

**Сент-Ка́тарынс** () — горад у Канадзе, у правінцыі Антарыа, за 51 км на поўдзень ад Таронта, паблізу мяжы з ЗША. Трынаццаты па велічыні населены пункт правінцыі. Насельніцтва — 131 989 жыхароў (на 2006 год, перапіс), з прыгарадамі — 390 317.

Паселішча было заснавана лаялістамі ў 1780-х гадах. Упершыню з’явілася на геаграфічных картах у 1808 годзе, названае ў гонар жонкі мясцовага прадпрымальніка Роберта Гамільтана — Кэтрын Гамільтан. Нараўне з лаялістамі ў Сент-Катарынсе пасялілася і мноства вызваленых амерыканскіх рабоў. Да сярэдзіны XIX стагоддзя чарнаскурыя складалі 13 % ад мясцовага насельніцтва. У 1876 годзе Сент-Катарынс атрымаў статус горада.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ролстан Кроўфард, мастак

## Гарады-пабрацімы 
*  Порт-оф-Спейн, Трынідад і Табага

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Антарыа
Джузэпэ Тарнаторэ

**Джузэпэ Тарнаторэ** (; нар. 27 мая 1956, Багерыя, Італія) — італьянскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 27 мая 1956 года ў Багерыі каля Палерма на Сіцыліі. У 16 гадоў захапіўся акцёрскай гульнёй і тэатрам, кіраваў пастаноўкамі твораў Луіджы Пірандэла і Эдуарда дэ Філіпа. У кіно дэбютаваў дакументальным фільмам «Этнічныя меншасці Сіцыліі» (Le minoranze etniche in Sicilia), якія атрымалі прыз фестывалю ў Салерна. Да выхаду яго першага паўнаметражнага фільма «Камарыст» ў 1986 годзе працаваў на італьянскім тэлебачанні, здымаючы дакументальныя фільмы і перадачы. «Камарыст» быў высока ацэнены гледачамі і крытыкамі, а таксама узнагароджаны Срэбранай стужкай Нацыянальнага сіндыката кінажурналістаў Італіі за лепшую рэжысуру. У 1988 годзе выходзіць у свет фільм «Новы кінатэатр „Парадыза“», які атрымаў мноства ўзнагарод (у тым ліку прэмію «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове), забяспечыўшы Тарнаторэ будучыню сусветна вядомага рэжысёра.

## Бібліяграфія 
* Sebastiano Gesù e Elena Russo, *Le Madonie, cinema ad alte quote*, con introduzione di Francesco Novara e presentazione di Pasquale Scimeca, Giuseppe Maimone Editore, Catania 1995 (Nuovo Cinema Paradiso e L’Uomo delle Stelle)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Сент-Эцьен

**Сент-Эцье́н** (, ) — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Луара рэгіёна Авернь — Рона — Альпы. Насельніцтва — 176 800 чалавек (на 2004 год). Горад названы ў гонар святога Стэфана.

## Гісторыя 
З XVI стагоддзя ў Сент-Эцьене развівалася зброевая прамысловасць. У час Вялікай французскай рэвалюцыі, Сент-Эцьен на кароткі час быў перайменаваны ў Арм-Віль ( — «зброевы горад»). Пазней, ён стаў цэнтрам здабычы вугалю, а ў апошні час вядомы вытворчасцю веласіпедаў.

## Насельніцтва 
Яшчэ ў першай палове XIX стагоддзя Сент-Эцьен быў невялікім мястэчкам з насельніцтвам каля 33 тысяч чалавек у 1832 годзе, але ў 1880 годзе дзякуючы прамысловай рэвалюцыі і бурнаму росту індустрыі колькасць жыхароў дасягнула 110 тысяч.

## Культура 
У горадзе размешчаны такія вядомы адукацыйны цэнтры як Універсітэт імя Жана Манэ, школа шахцёраў, школа мастацтваў, Нацыянальная школа інжынераў, Вышэйшая камерцыйная школа. Працуюць музеі сучаснага мастацтва, шахт, прамысловага мастацтва. Дзейнічаюць тэатры «Камеды Сент-Эцьен», «Планетарый», «Эспланада-Опера».

## Спорт 
У горадзе месціцца шматразовы чэмпіён Францыі футбольны клуб «Сент-Эцьен».

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт горада
* Сайт мэрыі горада

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Луара
Таніна Гуэра

{{Пісьменнік
 | Імя              = Таніна Гуэра
 | Арыгінал імя   = Tonino Guerra
 | Фота             = 
 | Шырыня           = 
 | Подпіс          = 
 | Імя пры нараджэнні = Antonio Guerra
 | Псеўданімы       = 
 | Дата нараджэння    = 
 | Месца нараджэння   = 
 | Дата смерці      = 
 | Месца смерці     = 
 | Грамадзянства      =  → 
 | Род дзейнасці = , , 
 | Гады актыўнасці  = 
 | Кірунак      = 
 | Жанр             = 
 | Дэбют            = 
 | Узнагароды          = { style="background:transparent"
 
}
{
 
}
 | Прэміі           = 
 | Сайт             = 
}}

**Таніна Гуэра** (; , , Каралеўства Італія — , , Італія) — італьянскі паэт, пісьменнік і сцэнарыст, пісаў сцэнарыі для такіх выбітных кінарэжысёраў, як Федэрыка Феліні, Мікеланджэла Антаніоні, Андрэй Таркоўскі, Франчэска Розі і Тэадорас Ангелопулас.

Верш «Кашаль» на беларускую мову пераклала Аксана Данільчык.

## Спасылкі 
* 
* Тры сабакі Таніна Гуэры (інтэрв’ю) 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйных лагераў
Катэгорыя:Замежныя члены РАМ
Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю
Глеб Рагвалодавіч

**Глеб Рагвалодавіч** — друцкі князь у канцы XII ст., сын князя Рагвалода Барысавіча. Упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1180 г., калі ў саюзе са смаленскім князем  Давыдам Расціславічам аказаў супраціўленне аб'яднанным сілам палачан, чарнігаўцаў і наўгародцаў у іх паходзе на Друцк, але беспаспяхова, таму вымушаны быў пакінуць Друцк.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ермаловіч, М. Глеб Рагвалодавіч / Мікола Ермаловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 43.
* Полное собрание русских летописей. Т. 2. — М., 1962. — С. 620—621.

Катэгорыя:Князі друцкія
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Янапольскі скарбавы камень

**Янапольскі Скарбавы Камень** — валун размешчаны за 0,85 км ад вёскі Букава Перабродскага сельсавета (Мёрскі раён, Віцебская вобласць) на паўночны захад, на ўсход ад дарогі на вёску Маразы, ля месца, дзе раней была вёска Янаполь, на слабахвалістай марэннай раўніне побач з меліяраванай раллёй.

Абсалютная адзнака над узроўнем мора 143,7 м. За 13 км на паўночны ўсход ад Пераброддзя і за 4 км на паўночны-захад  ад Мёраў. Даўжыня 3,8 м, шырыня 2,5 м, вышыня 1,7 м, абвод 9,4 м, аб'ём 8,6 м3,  вага 22,7 т. Форма цэглападобная, зарос імхамі і лішайнікамі.

Прынесены ледавіком 18–20 тыс гадоў таму са Скандынавіі ў часы паазёрскага зледзянення. Цёмна-шэры гнейс і светла-ружовы пегматытавы граніт, ён утрымлівае шмат  гняздоўяў крышталёў ружовага палявога шпату, у якім кварц прарастае ў тонкіх і  клінападобных формах—так званы "пісьмовы граніт".

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Мёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 39–40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна
Боркавічы

**Бо́ркавічы** (, ) — аграгарадок у Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, на рацэ Дрыса. Адміністрацыйны цэнтр Боркавіцкага сельсавета. За 38 км на паўднёвы ўсход ад Верхнядзвінска, 143 кіламетры ад Віцебска. Чыгуначная станцыя на лініі Полацк—Даўгаўпілс.

## Назва 
Назва населенага пункта паходзіць ад слова «бор», бо Боркавічы з трох бакоў былі акружаны борам і балотамі.

## Гісторыя 
Першае згадванне аб Боркавічах датавана 1536 годам, таксама ў руска-польскую вайну 1654—1667 гг. у 15 км ад в. Боркавічы польскае войска разграміла лагер рускіх войскаў. У 1812 годзе праз населены пункт Боркавічы праходзілі французы. З будаўніцтвам у 1866 годзе Арлоўска-Рыжскай чыгункі прагрэс закрануў і гэтай вёскі — была пабудавана чыгуначная станцыя, двухпавярховы вакзал з залай чакання і буфетам, які ўтрымоўвала спадарыня Марціноўская. З сярэдзіны XIX стагоддзя ў Боркавічах дзейнічала ганчарная майстэрня, таксама была ўзведзена царква.

## Насельніцтва 
* 1159, 589 двароў (2001)
* 936 чалавек (2007)

## Эканоміка 
Аграпрамысловы сфера КУПСГП «Боркавічы» спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, вытворчасці збожжа, бульбы, лёну і рапсу. Агульная плошча гаспадаркі складае 3769 га, плошча сельскагаспадарчых угоддзяў — 2816 га, у тым ліку 2177 га — ворныя землі, 609 га — лугавыя землі. Прадуктыўнасць сельгасугоддзяў — 27,8, раллі — 29,9. У 2010 годзе намалочана 1241 тона збожжа, выраблена 102 тоны ільновалакна, 55 тон бульбы, 138 тон рапсу. Ураджайнасць збожжавых культур складае 11,7 ц/га (у свірнавай вазе), ільновалакна — 5,1, бульбы — 37, рапсу — 6,1 ц/га.

## Славутасці 
* Каталіцкая капліца парафіі Святой Тройцы (2000)
* Правастаўная царква Казанскай іконы Божай Маці (1992)
* Брацкая магіла (1941—1944) — 
* Боркавіцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй сельскагаспадарчай вытворчасці

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Іосіфавіч Навіцкі (нар. 1939) — доктар гістарычных навук,
* Аляксандр Мікалаевіч Пятроў (нар. 1951) — беларускі мастак.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Боркавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна
Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці
Язненскі талеркавы камень

**Язненскі Талеркавы Камень** — валун, знаходзіцца пасярэдзіне вёскі Язна (Мёрскі раён, Віцебская вобласць) за  0,5 км на поўдзень ад цэнтральнай плошчы і царквы, за 0,1 км на захад ад  галоўнай вуліцы, што вядзе на паўднёвую ўскраіну і далей на Канцэрава, ля  палеткаў У.І. Вайцяховіча (вул. Юбілейная, 24). Гэта месца за 37,8 км на паўднёвы ўсход ад Мёраў і за 14 км на паўднёвы захад ад Дзісны.

Камень прынесены 18–20 тыс. гадоў таму ледавіком са Скандынавіі ў часы паазерскага зледзянення. Яго даўжыня 6,25 м, шырыня 5,1 м, бачная вышыня і 1,25 м плюс 1,9 м схавана ў вадзе яго паўднёва-заходняй часткі. Абвод 17,3 м, аб'ём 53,2 м³, вага 141 т. Мае прасападобную форму. Камень—шэры граніт  пегматыт з пражылкамі і гняздоўямі крышталёў ружовага палявога шпату памерам ад 1–5 да 20 см і шэры гнейс з асобнымі крышталямі ружовага граната. Камень парос імхамі і лішайнікамі.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39–40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна
Катэгорыя:Язна
Сімкаў скарбавы камень

**Сімкаў Скарбавы Камень** — валун, знаходзіцца пасярод вёскі Дворнае Сяло (Мёрскі раён, Віцебская вобласць) за 100 м ад аўтобуснага прыпынку, за 5,5 км на паўднёвы ўсход ад Мёраў.

Прынесены 18–20 тыс. гадоў таму ледавіком са Скандынавіі. 3 шэрага граніту, гнейсу, утрымлівае шэрыя крышталі палявога шпату ў выглядзе асобных таблічак 2x3 см, цемнаколерных мінералаў (слюдаў). Памеры: даўжыня 3,5 м, шырыня 3,3 м, вышыня 0,9 м, абвод 10,8 м, аб'ём 5,5 м3, вага 14,6 т. Над узроўнем мора 156,2 м. Прасападобны.

Раней тут было старажытнае капішча.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39–40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Ражнёўскі валун

**Ражнёўскі валун** — валун, знаходзіцца на беразе возера Абстэрна на мяжы хваёвага лесу, дзе некалі была вёска Ражні (Мёрскі раён, Віцебская вобласць). За 16 км на паўднёвы-захад ад Мёраў, 140 м над узроўнем мора. Даўжыня 2,6 м, шырыня 2 м, вышыня 1,9 м, абвод 7 м, аб'ём 5,3 м³, вага 13,9 т. Прасападобны.

Прынесены 19-20 тыс. гадоў таму ледавіком са Скандынавіі. Ружова-чырвоны дробназярністы граніт з крышталямі палявога шпату ў выглядзе таблічак 1x1,5 см і авоідаў у 1 см папярочнікам, зерні шэрага і малочна-белага кварцу ад 0,3 — 0,5 да 1 см.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. С. 39 — 40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Помнікі прыроды мясцовага значэння Віцебскай вобласці
Перабродскі валун

**Перабродскі валун следавік** — валун-следавік, знаходзіцца за 0,75 км на захад ад паўночнага ўскрайку вёскі Пераброддзе і за 400 м ад шашы на Іказнь у міжпагоркавым паніжэнні на раллі. Вышыня над узроўнем мора 142,5 м. За 14 км на захад ад Мёраў. Даўжыня 2,4 м, шырыня 1,95 м, вышыня 0,95 м, абвод 6,5 м, аб'ём 2,4 м³, вага 6,3 т. Прасападобны.

Прынесены ледавіком са Скандынавіі 18-20 тыс. гадоў таму. Ружовы дробназярністы парфірападобны граніт з крышталямі палявога шпату, таблічкамі 0,3x1,5 см і зернямі шэрага кварцу ў 0,3-0,5 см. Наверсе два невыразныя паглыбленні даўжынёй 25 і 27 см і шырыней 6 і 7 см адпаведна, глыбінёй да 0,5 см.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 39 — 40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Пераброддзе
Лупаўшчынскі вялікі камень

**Лупаўшчынскі вялікі камень** — валун. Даўжыня складае 4,2 м, шырыня 3 м, вышыня 2,15 м, абвод 11,6 м, аб'ём 14,4 м³, вага 38,1 т. Форма прасападобная. Знаходзіцца ля вёскі Лупаўшчына (за 100 м на поўнач ад паўночнага ўскрайку), на першай надпоплаўнай тэрасе левага берага ракі Вята ў Павяцкім сельсавеце. Размешчаны за 1,5 км на ўсход ад Павяцця і за 10 км на паўночны ўсход ад Мёраў на вышыні 133,7 м над узроўнем мора.

Камень прынесены 18–20 тыс. гадоў таму ў часы паазёрскага зледзянення  са Скандынавіі: ружовы пегматытавы граніт, які ўтрымлівае шмат крышталёў блакітна–шэрага кварцу ў выглядзе зерняў (0,2–1 см), жылкаў (таўшчынёй да 5 см) і гняздоўяў (да 30x30 см), а таксама крышталёў цёмнаколерных мінералаў (біятыт). Парос імхамі і лішайнікамі.

У валуне высечаны прыступкі.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39 –  40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Новапагосцкі вялікі камень

**Новапагосцкі вялікі камень** — валун, размешчаны за 1,5 км на ўсход ад вёскі, на поўнач ад дарогі на Стары Пагост на вышыні 157,5 м над узроўнем мора. За 17 км на паўднёвы захад ад Мёраў.

Прынесены 18–20 тыс. гадоў таму ледавіком са Скандынавіі. Цёмна–шэры дробназярністы пігматыт, паласаты, з вялікай колькасцю жылкаў ружовага палявога шпату таўшчынёй 0,5–2 см. Даўжыня 3,3 м, шырыня 2,8 м, вышыня 2,2 м, абвод 9,55 м, аб'ём 11,2 м³, вага 29,6 т. Прасападобны.

## Літаратура 
* Памяць  : гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39 –  40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Кублішчынскі вялікі камень

**Кублішчынскі вялікі камень** — валун, знаходзіцца за 0,1 км на паўночны захад ад вёскі і за 80 м на поўнач ад шашы Новы Пагост— Мёры  на вышыні 165 м над узроўнем мора за 6 км на паўночны ўсход ад Новага Пагоста і за 10 км на паўднёвы захад ад Мёраў.

Прынесены ледавіком 18–20 тыс. гадоў таму са Скандынавіі. Светла–шэры з ружовым адценнем граніт, дробназярністы, разгнейсаваны, з уключэннямі крышталёў ружовага палявога шпату асобнымі гнёздамі памерам да 4 см і вялікай колькасці цёмнаколерных мінералаў (біятыту). Даўжыня 3,85 м,  шырыня і 2,95 м, вышыня 0,9 м, абвод 10,2 м, аб'ём 5,5 м³, вага 14,3 т. Цэглападобны.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39 –  40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна
Гір’яцкі вялікі камень

'''Гір'яцкі вялікі камень''' — валун. Размешчаны побач з балотам на ўскрайку лесу за 1 км на паўночны захад ад вёскі Гір'яты (Мёрскі раён, Віцебская вобласць, Беларусь), за 5 км на паўночны ўсход ад горада Мёры і на вышыні 145 м над узроўнем мора.

Даўжыня 3,65 м, шырыня 3,35 м, вышыня 1,45 м, абвод 10,2 м, аб'ём 9,4 м³, вага 24,9 т. Прасападобны.
Прынесены ледавіком 18—20 тыс. гадоў таму з Выбаргскага масіву ў Ленінградскай вобласці. 3 ружавата-бурага граніту рапаківі, які ўтрымлівае крышталі палявога шпату ў выглядзе авоідаў памерам 0,5—4 см у папярочніку з алігаклазавай аблямоўкай, шэрага кварцу ў выглядзе зерняў 0,2—1,5 см, цёмнаколерных мінералаў (біятыт). Зарос імхамі і лішайнікамі.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 39—40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна
Бертаўшчынскі вялікі камень

**Бертаўшчынскі вялікі камень** — валун, знаходзіцца ва ўрочышчы Бертаўшчына на поўдзень ад дарогі з Ліпавага вострава і далей на Дзехцяры, паміж безыменным возерам на поўначы і возерам Чорнае на паўднёвым захадзе. Абсалютная вышыня над узроўнем мора 160 м, бачная вышыня 1 м, даўжыня 4,4 м, шырыня 4,3 м, абвод 13,3 м, аб'ём 10 м³, вага 26,6 т. Форма прасападобная. Размешчаны за 14 км на паўднёвы захад ад Мёраў.

Камень прынесены ледавіком 18–20 тыс. гадоў таму ў часы паазёрскага зледзянення з Выбаргскага масіву Ленінградскай вобласці Расіі. Гэта ружовы граніт рапаківі з утрыманнем крышталёў ружовага палявога шпату ў выглядзе авоідаў папярэчнікам 2-11 см. Аброс імхамі і лішайнікамі. Мае паглыбленне 0,5 на 0,7 м і глыбінёй 15 см. Вада з адтуліны лічыцца святой. Ёю абмывалі вочы ў дзяцей.

Пра камень ёсць некалькі паданняў.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39 –  40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна
Мазылеўскі вялікі камень

**Мазылеўскі вялікі камень**  — валун, размешчаны ля былой вёскі Мазылева (Мёрскі раён, Віцебская вобласць) за 1,5 км на паўночны ўсход ад Мілеек і за 100 м на поўдзень ад дарогі Цілеўцы–Мілейкі. Абсалютная адзнака над узроўнем мора 152,5 м. Знаходзіцца за 9,5 км на паўднёвы захад ад Мёраў.  Даўжыня 4 м, шырыня 3,1 м, вышыня 1,4 м, абвод 11,35 м, аб'ём 9,2 м3,  вага 24,4 т.

Прынесены 18–20 тыс. гадоў таму з паўднёва–ўсходняй Фінляндыі ў часы паазерскага зледзянення. Гэта ружова–шэры граніт рапаківі, які ўтрымлівае крышталі каліявага палявога шпату ў выглядзе авоідаў памерам да 5 см і асобныя таблічкі па 1,5x3 см, крышталі малочна–шэрага кварцу ў выглядзе зерняў 0,5–1,5 см, крышталі біятыту і іншых цёмнаколерных мінералаў. Форма цэглападобная. Зарос імхамі і лішайнікамі.

## Літаратура 
* Памяць: гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн., 1998. – С. 39 –  40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Бярозаўскі вялікі камень

**Бярозаўскі вялікі камень** — валун, мае прасападобную форму, даўжыню 4,25 м, шырыню 3,3 м, вышыню 2,3 м, абвод 11,15 м, аб’ём 17,1 м³ і вагу 45 т. Знаходзіцца за 0,5 км на поўдзень ад упадзення ракі Вянужка ў Заходнюю Дзвіну ў Туркоўскім сельсавеце за 7 км на паўднёвы ўсход ад Туркова і за 32 км на ўсход ад Мёраў.

Прынесены ледавіком 250—320 тыс. гадоў таму ў часы дняпроўскага зледзянення са Скандынавіі і потым у паазёрскае зледзяненне быў ускрыты ў выніку ледавіковых працэсаў. Размешчаны на беразе Дзвіны, над узроўнем мора 107 м. Складзены з ружавата-шэрага дробназярністага граніту з уключэннем крышталёў цёмнаколерных мінералаў (біятыт) і палявога шпату ў выглядзе гняздоўяў, жылак, авоідаў (дыяметрам 3x4 см) і таблічак ад 0,4-5 да 2-8 см.

## Літаратура 
* Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 39 — 40.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Мёрскага раёна
Глеб Расціславіч

**Глеб Расціславіч** — друцкі князь да 1159 года, сын полацкага князя Расціслава Глебавіча. Згаданы Іпацьеўскім летапісам пад 1159 годам (у Васіля Тацішчава — пад 1158), калі дручане выгналі яго з Друцка, дзе ён княжыў, імаверна, з 1151 года, калі яго бацька стаў полацкім князем.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ермаловіч, М. Глеб Расціславіч / Мікола Ермаловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 43. — ISBN 985-11-0041-2.
* Полное собрание русских летописей. Т. 2. — М., 1962.
* Татищев, В. Н. История Российская. Т. 3. — М. — Л., 1962.

Катэгорыя:Князі друцкія
Аршанскі музей драўлянай скульптуры разьбяра Сямёна Сцяпанавіча Шаўрова

**Аршанскі музей драўлянай скульптуры разьбяра Сямёна Сцяпанавіча Шаўрова** — філіял Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны. Адкрыты 24 лютага 1992 г. у горадзе Орша ў былым жылым доме беларускага самабытнага майстра разьбы па дрэве С. С. Шаўрова. Філіялам загадвае В. Ф. Мірановіч.

Плошча экспазіцыі 34 м². У музеі прадстаўлены асабістыя рэчы, фотаздымкі, дакументы, рабочыя інструменты С. С. Шаўрова. У экспазіцыі знаходзяцца 48 скульптур, якія адлюстроўваюць творчы шлях майстра ад ранніх работ да твораў канца 20 ст. Яго скульптурным кампазіцыям уласцівы дасціпнасць, гратэск і гумар. У іх знайшлі сваё ўвасабленне фальклорныя, літаратурныя, казачныя сюжэты, гераічная партызанская мінуўшчына Беларусі, народны побыт і інш. Пры музеі працуе майстэрня драўлянай скульптуры.

## Літаратура 
* Дом-музей драўлянай скульптуры разьбяра С. С. Шаўрова ў Оршы // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 482.
* Ліпінская, І. У. Шаўрова С. С. дом-музей драўлянай скульптуры / І. У. Ліпінская // Музеі Беларусі = Музеи Беларуси / рэд. Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа, М. Г. Нікіцін. — Мн., 2008. — С. 555—556.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музеі Оршы