Вялень (матэрыял)

**Вялень** (, ) — матэрыял для пісьма або кнігадрукавання з шкур млекакормячых. Назва паходзіць ад , што азначае «цялячая скура». Працэс вытворчасці вяленя цалкам супадае з вытворчасцю пергаменту. Асноўнае адрозненне вяленя ад пергаменту — гэта выкарыстаныя ў вытворчасці матэрыялы і якасць вырабу.

## Асаблівасці тэрміналогіі 
Часта бывае складана размежаваць тэрміны «вялень» і «пергамент». У Еўропе з рымскіх часоў тэрмінам *vellum* пазначалі высакаякасную скуру, незалежна ад таго, са шкуры якой жывёлы яна была зроблена. Французскія крыніцы схільныя адносіць да *vélin* толькі цялячую скуру, хоць брытанскія крыніцы да «пергаменту» адносяць расслоеную, а да *vellum* — нерасслоеную скуру розных млекакормячых. Таму, хоць сучасны тэрмін паходзіць ад французскага слова *vélin* — «цялячая скура», правамерна адносіць гэты тэрмін і да скуры іншых жывёл.

Найбольш высакаякасны вялень вырабляецца са шкур нованароджаных ці ненароджаных жывёл і вызначаецца тэрмінам *uterine vellum* або «вантробны вялень». Часам гэты тэрмін ужываюць і ў дачыненні да шкур маладых жывёл вельмі высокай якасці вырабу.

Працэс вырабу велуму прадстаўляе сабой асаблівы, сырамятны, выраб скуры маладых, нованароджаных ці ненароджаных жывёл. Знятыя шкуры раскрыжоўваюць і прамываюць. Затым з іх счышчаюць тлушч і валасы і вымочваюць некалькі дзён у вапнавым растворы. Пасля скуры прамываюць і нацягваюць на драўляныя рамы і мездрят, затым шліфуюць пемзай. На апошнім этапе ў атрыманую нарыхтоўку ўціраюць крэйдавы парашок, які прыбірае пакінуты тлушч і адбельвае скуру. Гэтак жа з мэтай адбельвання уціраецца мука, бялкі або малако. Для надання велуму іншага колеру выкарыстоўваюць іншыя інгрэдыенты, напрыклад, шафран.

Вялень (велум) можа быць розных кветак і адценняў, аднак гэтым карыстаюцца рэдка, паколькі значная каштоўнасць вяленя у яго мяккай тэкстуры і прастаце. Вялень значна больш ўстойлівы матэрыял па параўнанні з паперай, таму важныя дакументы, такія як дыпломы і акты, часта друкуюць на вялені.

### У гісторыі 
Большасць важных сярэднявечных манускрыптаў — як згубленых, так і тых, якія захаваліся — былі напісаны на вялені. Таксама на вялені пісаліся Гандхарскія будыйскія тэксты і Тора. Чвэрць са 180 копій Біблій Гутэнберга 1455 года аддрукаваныя на вялені.

У мастацтве вялень выкарыстоўваўся для карцін, асабліва калі іх трэба было адпраўляць далёка. У пачатку XVI стагоддзя, са з'яўленнем палатна, вялень страціў сваю значнасць у жывапісе, хоць працягваў выкарыстоўвацца для малюнкаў, акварэляў і гравюр.

У XVI—XVII стагоддзях вялень часта выкарыстоўвалі для простых трэбнікаў без арнаменту ў мяккім пераплёце, часам з залачэннем. Пазней вялень сталі выкарыстоўваць для пакрыцця вокладак кніг у цвёрдым пераплёце.

### У сучаснасці 
Брытанскі і ірландскі парламенты да гэтых пор выдаюць свае акты на вялені, але з красавіка 2016 брытанскі парламент збіраецца адмовіцца ад гэтай практыкі. Адмова ад вяленя, па словам прадстаўніка Палаты лордаў, дазволіць сэканоміць £80 000 штогод.

Сапраўдны вялень выкарыстоўваецца для выдання Торы, калекцыйных і памятных кніг, а таксама каліграфічных дакументаў. Вялень выкарыстоўваецца для музычных інструментаў, такіх як банджа.

З-за нізкага попыту і складанасці тэхналагічнага працэсу вялень сёння дарагі і яго складана знайсці. Заменнік вяленя вырабляецца на аснове бавоўны і носіць назву *вяленевай паперы*. Вяленевая папера значна таннейшая і болей даступная, чым вялень. Вытворнікі часта выкарыстоўваюць тэрмін *vellum* толькі ў значэнні «высакаякасны», хоць прадукт можа і не з'яўляцца вяленем.

## Захоўванне 
Вялень звычайна захоўваюць у памяшканні са стабільнай атмасферай пры адноснай вільготнасці 30 % ± 5 %. Пры адноснай вільготнасці менш за 11 % вялень становіцца далікатным і схільны да механічных пашкоджанняў, а пры адноснай вільготнасці больш за 40 % ён схільны да заражэння цвіллю і грыбком. Аптымальная тэмпература захоўвання — 20&nbsp;°C ± 1,5&nbsp;°C (67&nbsp;°F ± 3&nbsp;°F).

## Літаратура 
* . , том 9. — Типография А. Плюшара; С.-П., 1837 — С. 258 (Велень).

Катэгорыя:Папера
Катэгорыя:Носьбіты інфармацыі
Катэгорыя:Скура (матэрыял)