open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нагорна-Карабахская Рэспубліка

**Нагорна-Карабахская Рэспубліка** ( — Լեռնային Ղարաբաղ Հանրապետություն), таксама **Рэспубліка Арцах** () — былая непрызнаная дзяржава. Існавала з 1991 года на Паўднёвым Каўказе ў межах Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці Азербайджанскай ССР і некалькіх прылеглых да яе раёнаў Азербайджанскай ССР. Спыніла існаванне з 1 студзеня 2024 года.

## Гісторыя 
* 10 снежня 1991 года армянскае насельніцтва тэрыторыі абвясціла незалежнасць ад Азербайджана і ўтварэнне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
* 1992—1994 гады — Карабахская вайна.
* 2020 год — канфлікт у Нагорным Карабаху, у выніку якога НКР страціла значную частку тэрыторыі.
* 19—21 верасня 2023 года — пасля праведзенай узброенымі сіламі Азербайджана аперацыі, баявыя дзеянні спынены на ўмовах Азербайджана.
* 28 верасня 2023 года — прэзідэнт Арцаха Самвел Шахрамян падпісаў указ пра спыненне існавання Нагорна-Карабахскай Рэспублікі і роспуск усіх яе дзяржаўных устаноў і арганізацый з 1 студзеня 2024 года.

## Палітычнае жыццё 
Нагорна-Карабахская Рэспубліка — прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка.

Кіраўнік дзяржавы — Прэзідэнт.

Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з Дзяржаўным міністрам.

Заканадаўчы орган — Нацыянальны Сход, 33 месцы.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
; Раёны НКР у 1994—2020 гадах:
* 1 Шаўмянскі,
* 2 Мардакерцкі,
* 3 Аскеранскі,
* 4 Мартунінскі,
* 5 Гадруцкі,
* 6 Шушынскі,
* 7 Кашатагскі.
; Рознай заліўкай паказаны:
* **Суцэльны колер** — тэрыторыі, якія належалі Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці (НКАВ).
* **Гарызантальная штрыхоўка (2 і 4)** — тэрыторыі, якія належалі НКАВ, але засталіся пад кантролем Азербайджана падчас Карабахскай вайны.
* **Гарызантальная штрыхоўка (1)** — тэрыторыі за межамі НКАВ, на якіх была абвешчана НКР, але засталіся пад кантролем Азербайджана падчас Карабахскай вайны.
* **Вертыкальная штрыхоўка** — тэрыторыі за межамі НКАВ, якія перайшлі пад кантроль НКР падчас Карабахскай вайны.

Адміністрацыйна Нагорна-Карабахская Рэспубліка была падзелена на 7 раёнаў і горад рэспубліканскага падпарадкавання (сталіца) — Сцепанакерт.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якія складаюць раёны — абшчыны.

НКР уключала ў сябе 10 гарадоў і 301 сельскіх населеных пунктаў.

Пасля канфлікту ў Нагорным Карабаху 2020 года Нагорна-Карабахская Рэспубліка захавала кантроль над сталіцай Сцепанакертам і 3 раёнамі: Мардакерцкім, Аскеранскім і Мартунінскім.

### Агульная плошча 
* 1991 год (дэкларатыўна) — ~5000 км²
* 1994—2020 гады (дэкларатыўна) — ~13 300 км²
* 1994—2020 гады (фактычна) — ~11 432 км²
* пасля 1 снежня 2020 года (фактычна) — ~3170 км²

## Насельніцтва 
У 1990 годзе — 200 тыс. чалавек, у т.л. 76 % армяне, 23 % азербайджанцы, астатнія рускія і курды.

У 2015 годзе па папярэдніх даных перапісу складае — 150 932 чалавекі.

Пераважная большасць насельніцтва — вернікі Армянскай Апостальскай царквы.

## Зноскі 
Катэгорыя:Азербайджан
Наветраныя астравы

**Наветраныя Антыльскія астравы** або **Карыбскія астравы** () — усходняя частка архіпелагу Малыя Антыльскія астравы ў Карыбскім моры. Адкрытыя Хрыстафорам Калумбам у 1493—1502 гадах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Карыбскае мора
Генрых Глябовіч

**Ге́нрых Глябо́віч** () — беларускі ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 ліпеня 1904 года ў Гродне.

З 1936 года — пробашч парафіі ў Троках. Сваім служэннем аказаў вялікі ўплыў на студэнцкае асяроддзе Вільні і архідыяцэзіі. 3 мая 1941 года склаў акт аддання Богу свайго жыцця як ахвяру за ратаванне веры ў моладзі.

За душпастырскае служэнне на Беларусі 9 лістапада 1941 года быў расстраляны гестапа ў Барысаве.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на старонцы Catholic.By 
* «Ружанцовыя разважанні»

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР
Кансерваваны смех

**Кансерваваны смех** () — тэрмін, які абазначае дадатковую аўдыёдарожку тэлешоў (звычайна сіткома), з запісам смеху групы людзей. Вынайдзены Чарльзам Дугласам. Першым тэлешоў што выкарыстоўвала гэты прыём, быў амерыканскі сітком «The Hank McCune Show» выпушчаны ў 1950. 

Упершыню тэрмін «кансерваваны смех» ўжываецца Тайлерам Дэрдэнам, персанажам кнігі «Байцоўскі клуб» («Fight Club») Чака Паланіка.  

Катэгорыя:Тэлебачанне
Катэгорыя:Гумар
Лас-Вегас

**Лас-Вегас** ( ) — горад на захадзе ЗША, штат Невада. Цэнтр турызму і гульняў агульнанацыянальнага значэння. Вядомы, як «горад заганаў», які мае казіно, дыскатэкі, гульнявыя аўтаматы.

Горад быў заснаваны 15 мая 1905 года.

## Выбітныя мясціны 
* Стратасфера Лас-Вегас

## Гл. таксама 
* А. Агасі (1970-) - амерыканскі прафесійны тэнісіст

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада Лас-Вегас
* Фатаграфіі з усяго святла. Лас-Вегас 
* Афіцыйны сайт Кіраванні па Турызме і Канферэнцыям Лас-Вегаса (Las Vegas Convention and Visitors Authority)


Катэгорыя:Гарады Невады
Крашэўскі

**Крашэўскі** — прозвішча.

**Вядомыя носьбіты:**

* Каятан Крашэўскі (1827—1896) — беларускі і польскі пісьменнік, кампазітар, астраном-аматар, калекцыянер, брат Юзафа і Люцыяна Крашэўскіх
* Люцыян Крашэўскі (1820—1892) — беларускі і польскі мастак, фатограф, брат Юзафа і Каятана Крашэўскіх
* Юзаф Ігнацы Крашэўскі (1812—1887) — беларускі і польскі пісьменнік, гісторык і фалькларыст, брат Люцыяна і Каятана Крашэўскіх
* Ян Крашэўскі (1786/1789—1864) — харунжы Пружанскага павета, старшыня земскага суда, суддзя гранічны і земскі.
Ханя

**Ха́ня**, **Хан**, **Цераздрэў** — рака ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Жалонь (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 24 км. Плошча вадазбору 88,7 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,7 ‰.

Пачынаецца за 1,8 км на поўнач ад вёскі Дзятлік (нежылая. У ніжнім цячэнні на працягу 11 км рака працякае па лясістай забалочанай мясцовасці.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Нараўлянскага раёна
Катэгорыя:Басейн Жалоні
Шырлі Мак-Лейн

**Шырлі Мак-Лейн** (, нар. , Рычманд, Вірджынія) − амерыканская актрыса і пісьменніца, аўтар шматлікіх кніг на аўтабіяграфічныя і эзатэрычныя тэмы.

## Фільмаграфія 
* Вакол свету за 80 дзён  (1956)
* Кватэра (1960)

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта
Катэгорыя:Актрысы ЗША
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля
Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards
Якушоўка (рака)

**Якушо́ўка** — рака ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 20 км. Плошча вадазбору 63 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,9 м/км. Пачынаецца на ўскраіне вёскі Вялікі Восаў. Вусце за 2 км ад былой вёскі Касцюкоўка (Кармянскі раён Гомельскай вобласці), прыкладна за 1 км у напрамку на поўдзень ад вёскі Казімірава. Працякае праз возера Стараселле. Вадазбор у межах Чачорскай раўніны.

На правым беразе каля вёскі Драгатынь археалагічны помнік — курганны могільнік.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-99. Выданне 1979 г.

Катэгорыя:Рэкі Краснапольскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Сажа
Ла-Пальма

**Ла-Па́льма** (ісп.: *La Palma*) — востраў у Атлантычным акіяне, з’яўляецца часткай Канарскіх астравоў, правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, Аўтаномнай Супольнасці Канары.

Плошча — 708,33 км². Адміністрацыйны цэнтр — Санта-Крус-дэ-ла-Пальма. Насельніцтва — каля 85.000 жыхароў.

Катэгорыя:Канарскія астравы
Star Wars: Battlefront

**«Star Wars: Battlefront»** — камп’ютарная гульня жанру шутар ад першай асобы (можна пераключыцца на выгляд ад трэцяй асобы) у сусвеце «Зорных войн», даступныя адзінкавы і шматкарыстальніцкі рэжымы гульні. Гульня распрацаваная Pandemic Studios і выдадзеная LucasArts 21 верасня 2004 года, адначасова для персанальных камп’ютараў (Microsoft Windows), Xbox і PlayStation 2. У ліпені 2005 года, быў партаваны на Macintosh кампаніяй Aspyr.
Гульнявы працэс засноўваецца на прынцыпе Battlefield 1942, з той розніцай, што дзеянні разгортваюцца ў сусвеце «Зорных войн», на планетах «далёкай далёкай галактыкі», з уласцівымі ёй выглядамі войскаў і ваеннай тэхнікі. 31 кастрычніка 2005 года, LucasArts выпусціла Star Wars Battlefront 2.

Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта
Катэгорыя:Star Wars
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2004 года
Тэнэрыфэ

**Тэнэры́фэ** () — востраў у Атлантычным акіяне, з’яўляецца часткай Канарскіх астравоў, правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, Аўтаномнай супольнасці Канары (Іспанія). Адміністрацыйны цэнтр вострава горад Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ — сталіца аднайменнай правінцыі і разам з горадам Лас-Пальмас на востраве Гран-Канарыя адна з дзвюх сталіц аўтаномнай супольнасці. На востраве знаходзіцца вулкан Тэйдэ, вышынёй 3718 метры, самая высокая гара Іспаніі.

Самы вялікі востраў архіпелага і самы густанаселены з іспанскіх астравоў. Штогод востраў прымае найбольшую колькасць турыстаў на Канарскі архіпелаг у параўнанні з іншымі яго астравамі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канарскія астравы
Чэртка

**Чэ́ртка** — рака ў Беларусі, у Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Галбіца (басейн Заходняй Дзвіны).

Даўжыня ракі 14 км. Плошча вадазбору 51 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,6 м/км. Выцякае з возера Рудзіца ў яго паўночнай частцы, прыкладна за 0,5 км у напрамку на паўднёвы захад ад вёскі Ляхаўшчына. Упадае ў Галбіцу на паўночны ўсход ад вёскі Галбея. Прымае сцёк з ручаёў і меліярацыйных каналаў.

Каля ракі населеныя пункты Анкуды, Лапачонкі, Казароўшчына.

## Літаратура 
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — 2007. — 477 с.: іл.
*  — С. 361.
* 
* Ліст карты N-35-31. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1983 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Галбіцы
Чыгірынка (рака)

**Чыгіры́нка** — рака ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Друць (басейн Дняпра). Даўжыня 8 км. 

Пачынаецца на паўночнай ускраіне вёскі Старкі Круглянскага раёна, вусце на заходняй ускраіне вёскі Бор Бялыніцкага раёна. Рэчышча ад вёскі Чыгіры да вусця, на працягу 3 км, каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прытокі Друці
Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна
Збруч

**Збруч** — прыток Днястра на захадзе Украіны.

Даўжыня 247 км, плошча басейна 3330 км². Працякае па Падольскаму ўзвышшу, на мяжы Цярнопальскай і Хмяльніцкай абласцей.

У 1793—1809 і 1815—1918 гадах Збруч з’яўляўся памежнай ракой паміж Расійскай імперыяй і Аўстрыйскай імперыяй (з 1867 — Аўстра-Венгрыяй). У 1921—1939 гадах па ёй праходзіла савецка-польская мяжа.

На берагах Збруча размешчаны Кудрынецкі замак, Чорнаказінецкі замак, запаведнік «Медаборы» і нацыянальны прыродны парк «Падольскія Тоўтры».

У вёскі Гусяцін у рацэ быў знойдзены старажытны ідал.

Катэгорыя:Рэкі Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Хмяльніцкай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Днястра
Чорная Натапа

**Чорная Натапа** — рака ў Мсціслаўскім і Крычаўскім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Сож (басейн Дняпра). У Чорную Натапу ўцякае рака Белая Натапа.

## Назва 
У гэтай мясціне абапал Сажа назвы Белая Натапа і Чорная Натапа адлюстроўваюць асаблівасць называння суседніх рэк або ракі з яе прытокам. Перад Рослаўлем у раку Асцёр (левы прыток Сажа) адна за другой уцякаюць Белая Рыдага і Чорная Рыдага (< *Rūdaga* «Рудая (рака)»). Ніжэй па цячэнні Астра прыток Белая Немка ўцякае ў раку Немку (найімаверней раней Чорная Немка).

Таксама, у раку Сожанку (цячэ паралельна ніжняму цячэнню ракі Асцёр) адна за другой уцякаюць Чорная Натапа і Крапіўна (з другога, левага боку Сажа ад Чорнай Натапы і Белай Натапы).

Назва Натапа (< **Nat-ap-*) балцкага паходжання, складаецца з дзвюх асноў. Першая аснова звязаная з прускім **nātis*, латышскім *natre, natra*, літоўскім *noterė, notra* «крапіва».

Назва Крапіўна на сожскім левабярэжжы — найверагодней пераклад ранейшай назвы «(Белая) Натапа».

Другая аснова ў назвах Натапа звязаная з прускім *api* «рака», літоўскім *upė*. Яна ж у такіх двухасноўных балцкіх гідронімах на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі, як Няропля «Глыбокая рака», Каспля «Камарыная рака» (на Верхнім Падзвінні), Жукопа «Рыбная рака» (у вярхах Волгі). Таксама і ў аднаасноўных гідронімах Упа (прыток Акі), Вопь (прыток Дняпра), Упінка (прыток Сажа каля Хіславічаў), якія значаць «Рака» або «Паўнаводная».

Назва Натапа значыць «Крапіўная рака». Тапанімічны комплекс «Белая Натапа — Чорная Натапа» паўтараўся паабапал цячэння Сажа.

## Водаапісанне 
Даўжыня 49 км. Плошча вадазбору 464 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰.

Асноўныя прытокі — Белая Натапа (леваруч), Мяртвіца.

Пачынаецца за 2 км на поўнач ад вёскі Пячкавічы Мсціслаўскага раёна, вусце за 1,5 км на поўдзень ад аграгарадка Сялец Мсціслаўскага раёна. Цячэ па Горацка-Мсціслаўскай і Аршанска-Магілёўскай раўнінам. Рэчышча на працягу 7 км паміж вёскамі Бялынец і Сычоўка Мсціслаўскага раёна і ніжэй вёскі Кашаны Крычаўскага раёна (2,4 км) каналізаванае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Сажа
Катэгорыя:Рэкі Крычаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мсціслаўскага раёна
Горацка-Мсціслаўскае ўзвышша

**Горацка-Мсціслаўская ўзвышаная раўніна** — фізіка-геаграфічны раён Усходне-Беларускай правінцыі, размяшчаецца ў Магілёўскай вобласці Беларусі. Тэрытарыяльна супадае з геамарфалагічным раёнам, які носіць назву **Горацкая раўніна**.

Займае найбольш высокую частку Аршанска-Магілёўскай раўніны. Абмяжоўваецца далінай ракі Сож на поўдні і вярхоўямі ракі Проні на захадзе. Мяжуе з Аршанскім і Смаленскім узвышшамі, Лучоскай нізінай.

Найбольшая вышыня 239 м. Працягваецца ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 100 км. Шырыня складае 40—50 км, плошча — больш за 2400 км².

Аснову тэктанічнай будовы складае Аршанская ўпадзіна, запоўненая магутнымі адкладамі дэвонскіх і мелавых глін і вапнякоў. Адклады антрапагену прадстаўлены невялікай магутнасці марэнай сожскага ўзросту. Характэрная асаблівасць раўніны — магутныя адклады лёсападобных карбанатных суглінкаў і супескаў таўшчынёй да 5—10 м, якія займаюць водападзелы рэчак і ствараюць плоскахвалістую платопадобную паверхню раўніны з суфазійнымі ярамі і лагчынамі глыбінёй да 20—30 м. На дне некаторых з іх цякуць ручаі. Часта трапляюцца сподкападобныя паніжэнні дыяметрам да 50 м і глыбінёй 1—1,5 м.

]]
Глыбока ўрэзаныя даліны рэк Сож, Віхра і Проня асіметрычныя, шырынёй 0,6—1 км, з добра выражанай поймай і дзвюма надпоймавымі тэрасамі на вышыні 5-6 і 7-8 м.

Глебы ўрадлівыя, дзярнова-палева-падзолістыя, часам дзярнова-карбанатныя з наяўнасцю гумусу ў ворным слоі да 2,5 %. Яны спалучаюцца з перагнойна-ілавата-глеевымі глебамі суфазійных сподкаў. Тарфяна-балотныя глебы па днішчах лагчын. Торф абагачаны вапнай, якая ўтварае вапнавыя туфы і тарфатуфы.

Частка глебаў моцна эрадзіраваныя. Пад ворывам 60 %, натуральнай расліннасцю — 10 % тэрыторыі. Захаваліся невялікія ўчасткі ялова-дубовых лясоў пераважна кіслічнага тыпу, маюцца хваёвыя і драбналістыя лясы. Пашырана лугава-балотная расліннасць.

## Літаратура 
*  — С. 108.
* 
* 
* *Скороходов М. И.* География Горецкого района. — Горки, 1995. — С. 11—12.

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Горацкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Мсціслаўскага раёна
Армянскі драм

**Армянскі драм** (па-армянску: Դրամ, код ISO 4217: **AMD**) — афіцыйная грашовая адзінка Арменіі і Нагорнага Карабаху. Драм падзяляецца на 100 лумаў (Լումա), але лумы ў наш час не выкарыстоўваюцца.

Слова “драм” мае паходжанне ад старажытнагрэцкага “δραχμή, драхма”, што перакладаецца як “грошы”.
Эмісія драма знаходзіцца пад кантролем Цэнтральнага Банку Арменіі. Знаходзіцца ў абарачэнні з 22 лістапада 1993 года. Грашовыя знакі ўзору 1993 – 1995 гадоў у наш час не выкарыстоўваюцца.

## Спасылкі 
* Армянскі драм (Банкноты)  

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Эканоміка Арменіі
Шляміца

**Шляміца** () — рака ў Польшчы і Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі.

Адносіцца да басейна Нёмана, правы прыток Марыхі.

На Шляміцы стаіць вёска Калеты.

## Спасылкі 
* Szlamica - Eldorado 2005  // Wiadomości Wędkarskich 

Катэгорыя:Басейн Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства
Чарніца (прыток Цны)

**Чарні́ца** — рака ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Цна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 31 км. Плошча вадазбору 167 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,8 м/км.

Асноўны прыток — рака Каменка ці Мікалаеўшчына (праваруч).

Пачынаецца за 1 км на паўночны захад ад вёскі Станавішча, вусце за 2 км на паўночны захад ад вёскі Чабатары. Цячэ па паўночна-ўсходніх схілах Мінскага ўзвышша.

Даліна трапецападобная, месцамі У-падобная (шырыня 0,5—1,5 км). Схілы даліны пераважна стромкія, вышынёй 10—12 м, зрэдку абрывістыя. Пойма двухбаковая, у высокай і нізкай плыні забалочаная, у сярэдняй меліяраваная. Рэчышча ў сярэдняй плыні на працягу 7,2 км дадолу па плыні ад вёскі Каменская Слабада каналізаванае. Шырыня яго ў высокай плыні да 5 м, у нізкай да 10 м.

Каля ракі населеныя пункты Станавішча, Чарніца, Каменская Слабада, Наваганцавіцкая Рудня.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Басейн Гайны
Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна
Марыха

**Мары́ха** (; ) — рака ў Польшчы, Літве і Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі.

Адносіцца да басейну Нёману, левы прыток Чорнай Ганчы. Даўжыня — 80 км. Цячэ праз Аўгустоўскую пушчу.

На Марысе стаіць горад Сейны. Па рацэ праходзяць дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь з Польшчай і Літвой.

Ад літоўскай назвы ракі паходзіць назва горада Сейны.

## Прытокі 
* Рака Шляміца

## Спасылкі 
Катэгорыя:Басейн Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Літвы
Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства
Катэгорыя:Граніцы Беларусі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна
Сэйны

**Се́йны**, таксама **Сэ́йны** (, ) — горад на паўночным усходзе Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Сэйнэнскага павета Падляскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай гміны Сэйны.

## Становішча і агульная характарыстыка 
Горад знаходзіцца недалёка ад літоўска-польскага пагранічнага пункта Лаздзея — Агроднікі. Звязаны шашы з Сувалкамі і Аўгуставам.

Рэзідэнцыя Таварыства літоўцаў у Польшчы («Stoważyszenie Litwinów w Polsce»). Тут жа знаходзіцца рэдакцыя літоўскага часопіса «Aušra» («Аушра», г. зн. *«Золак»*) і консульства Літоўскай Рэспублікі.

## Гісторыя 
thumb|left|Сінагога
У пісьмовых дакументах упершыню згадваецца ў 1522. Гарадскія правы надзаднены ў 1563. Росту горада садзейнічала дзейнасць дамініканцаў. Да 1915 павятовы горад Сувалкскай губернi.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Старонка аб горадзе (pl) 
* Старонка аб горадзе (pl)
Вепш

**Вепш** (па-старабеларуску ***Вепр***, пол.: *Wieprz*) — рака ва ўсходняй Польшчы, правы прыток Віслы. Даўжыня ракі складае 303 км, а плошча басейна — 10,4 тыс. км². Пачатак бярэ з ваколіцаў Тамашава Любэльскага на ўсходніх склонах узвышша Расточча, у вярхоўях перасякае Люблінскае ўзвышша, далей цячэ па нізіне ў забалочанай раўніне, а ўпадае ў Віслу ў Дэмбліне. Злучаецца з Кшной праз канал Вепш-Кшна.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Люблінскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства
Катэгорыя:Прытокі Віслы
Кшна

**Кшна**, раней **Кросна** (па-старабеларуску: ***Кросна***, пол.: *Krzna*) — рака ва ўсходняй Польшчы, левы прыток Заходняга Буга даўжынёй 120 км і плошчай басейна 3353 км². Цячэ праз Паўднёвае Падляшша і Паўднёвападляскую нізіну ў Люблінскім ваяводстве.

Паўстае са злучэння двух ручаёў, якія выплываюць з лясоў на Лукаўскай Раўніне: Паўночнай Кшны і Паўднёвай Кшны, якая бярэцца за пачатак **Кшны**. Гэтыя ручаіны злучаюцца ў Міжрэччы. Рака ўпадае да Буга на паўночны-ўсход ад вёскі Нэпле (*Neple*) ніжэй горада Цярэспаль.

Каналам злучана з ракою Вепш.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Люблінскага ваяводства
Катэгорыя:Прытокі Буга
Перавалока (рака)

**Перавало́ка**, **Цяплу́ха** — рака ў Пружанскім і Камянецкім раёнах Брэсцкай вобласці і Польшчы, левы прыток ракі Правая Лясная (басейн Віслы). Даўжыня 24 км. Плошча вадазбору 155 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

Пачынаецца з балотнага масіву і цячэ па тэрыторыі Белавежскай Пушчы, вусце на мяжы з Польшчай. У высокай плыні называецца Саломенка. На рацэ створанае вадасховішча Белавежская Пушча. Ад вытоку да пункта за 2 км ніжэй вадасховішча рэчышча каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Буга
Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Нюбарг

**Нюбарг** () — горад і порт у Даніі, на усходнім беразе вострава Фюн. Знаходзіцца на беразе  Вялікі Бельт, ля невялікай бухты Нюбарг-Фіёрд. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Нюбарг (вобласць Паўднёвая Данія). Насельніцтва - 16.043 (2006).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Даніі
Фюн

**Фюн** () — востраў у Даніі ў групе Дацкіх астравоў Балтыйскага мора, другі (трэці, калі ўлічваць Грэнландыю) паводле плошчы пасля Зеландыі. 

Плошча — 2976 км². Насельніцтва каля 445 тысяч чалавек. Берагі нізкія, парэзаныя бухтамі. Рэльеф узгорысты раўнінны з марэннымі градамі. Вышыні да 131 м. Востраў злучаны мастамі з паўвостравам Ютландыя. На востраве горад Одэнсэ.

## Гл. таксама 
]]
* Востраў Лангелан
* Горад Нюбарг

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Турыстычная інфармацыя па востраве (дац., ням., анг.)
* Guide to Fyn Даведнік па востраве 
* 

Катэгорыя:Астравы Даніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Зеландыя (востраў)

**Зела́ндыя** ( ) — самы буйны востраў Балтыйскага мора і другі пасля Грэнландыі востраў Даніі.

## Гл. таксама 
* Рака Суса
* Возера Багсверд
* Замак Кронбарг

Катэгорыя:Астравы Даніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Шэвінка

**Шэ́вінка**, **Заро́наўка** —  рака ў Шумілінскім і Віцебскім раёнах Беларусі, правы прыток Заходняй Дзвіны.

Даўжыня ракі 26 км. Плошча вадазбору 342 км², азёрнасць 2 %. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9 м/км.

Прытокі — Пестуніца і Вужніца (леваруч).

Выцякае пад назвай Заронаўка з возера Заронава (Заронаўскае) на тэрыторыі Шумілінскага раёна, за 0,7 км на паўночны захад ад вёскі Сіманаўшчына Віцебскага раёна, вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі Лукі Віцебскага раёна. Цячэ па заходніх схілах Віцебскага ўзвышша і Полацкай нізіне, праз возера Шэвіна.

У басейне ракі азёры Зачорнае, Філіпенскае, Грабніцкае, Жужаль, Бурбіно і інш.
 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Шэвінка 

Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Юнг

**Юнг** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Карл Густаў Юнг — швейцарскі псіхолаг, псіхіятр, філосаф культуры
* Міхаэль Юнг — нямецкі коннік, алімпійскі чэмпіён
* Томас Юнг (1773—1829) — англійскі фізік, астраном і ўрач
* Эма Юнг — псіхааналітык
Прэм’ер-міністр

**Прэм’е́р-міні́стр** (ад фр.: *premier* — «першы», ад лац.: *primus* — «першы») — у большасці краін кіраўнік урада. У некаторых краінах пасада называецца па-іншаму: у Германіі і Аўстрыі — *канцлер*, у Латвіі — *прэзідэнт міністраў*.

## Гл. таксама 
* Прэм’ер-міністр Беларусі
Катэгорыя:Палітыка
Сцяг Фінляндыі

## Гісторыя 
З XVII стагоддзя да 1809 Фінляндыя была часткай Швецыі. Пасля атрымання незалежнасці быў зацверджаны нацыянальны сцяг на ўзор шведскага. Падобныя сцягі былі ўведзеныя ў звароты фінскімі яхт-клубамі больш як на паўстагоддзя раней, калі Фінляндыя ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі. Першы яхт-клуб быў заснаваны ў 1861 годзе ў Хельсінкі, ён і зацвердзіў белы сцяг з сінім крыжам і гербам свайго кантону. Іншыя яхт-клубы рушылі ўслед гэтаму прыкладу, узяўшы за аснову белае поле з сінім крыжам, але з гербамі адпаведнага кантону. Першы, хто прапанаваў зрабіць белы і блакітны нацыянальнымі колерамі Фінляндыі ў 1862, быў паэт Захрыс Тапеліус.

У 1863 годзе газета «Helsingfors Dagblad» падтрымала ідэю нацыянальнага сцяга — белага з блакітным крыжам.

Блакітны крыж — гэта тысячы фінскіх азёр і чыстае неба; белы — гэта снег, які пакрывае краіну доўгімі зімамі.

Фінскі сцяг, які адлюстроўвае «сінь нашых азёр і белы снег нашай зімы», быў афіцыйна замацаваны ў 1918 г.

Катэгорыя:Фінляндыя
Фінляндыя
Ванта

**Ва́нта** ( ), або **Ванда** () — горад і муніцыпалітэт у Фінляндыі, на рацэ Вантанёкі. Знаходзіцца ў 19 км ад Хельсінкі. Чацвёрты па велічыні горад Фінляндыі.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Міка Хакінен

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* Ванта. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Тар’я Халанен

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя      = Тар’я Халанен
| арыгінал імя = Tarja Halonen
| выява          = Tarja Halonen on August 26, 2010.jpg
| шырыня           = 250px
| апісанне выявы          = 
| партыя           = СДПФ
| пасада            = Прэзідэнт Фінляндыі
| парадак-жонак      = 11
| сцяг             = Flag of the President of Finland.svg
| перыядпачатак     = 1 сакавіка 2000
| перыядканец      = 1 сакавіка 2012
| папярэднік   = Марці Ахцісаары
| пераемнік         = Саўлі Нійнісцё
| пасада_2      = Міністр замежных спраў Фінляндыі
| парадак_2    = 53
| сцяг_2           = Flag of Finland (state).svg
| перыядпачатак_2   = 13 красавіка 1995
| перыядканец_2    = 25 лютага 2000
| папярэднік_2 = Паава Рантанен
| пераемнік_2       = Эркі Сакары Туаміяя
| дата нараджэння    = 24.12.1943
| месца нараджэння   = , Фінляндыя
| дата смерці =
| месца смерці =
| род =
| бацька =
| маці =
| муж = Пенці Араярві
| жонка =
| дзеці = Ганна Халанен
| аўтограф = Tarja Halonen signature.svg
| узнагароды = {

-

-

-

-

-

}
| вікісховішча = Tarja Halonen
}}

**Та́р’я Ка́арына Ха́ланен** (; нар. , Хельсінкі, Фінляндыя) — прэзідэнт Фінляндыі з 1 сакавіка 2000, фінскі палітык, юрыст.

Катэгорыя:Палітыкі Фінляндыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Фінляндыі
Катэгорыя:Жанчыны-прэзідэнты
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Фінляндыі
Цюрынка

**Цюрынка**, **канал Цюрынка** — рака ў Глускім раёне Магілёўскай вобласці, правы прыток ракі Даколька (басейн Прыпяці).

Даўжыня 5,6 км. Выток за 1 км на паўночны захад ад вёскі Вайцяхова, вусце каля вёскі Клетнае. Рэчышча каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна
Франс Эміль Сіланпя

**Франс Э́міль Сі́ланпя** (, 16 верасня 1888 — 3 чэрвеня 1964) — выдатны фінскі пісьменнік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1939).

Аўтар кніг прозы «Праведная галеча» (1919), «Памерлая ў маладосці» (1931), «Шлях мужчыны» (1932), «Людзі летняй ноччу» (1934) і інш.

У 1939 годзе стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры «За глыбокае пранікненне ў жыццё фінскіх сялян і выдатнае апісанне іх звычаяў і сувязі з прыродай».

## Беларускія пераклады 
Раман «Праведная галеча» на беларускую мову пераклаў Якуб Лапатка (2019).
* Праведная галеча: раман / Франс Эміль Сіланпя. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2019. — 180, [2] с. — (Серыя «Noblesse Oblige»).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Таварыства Сіланпя
* Архіў Yleisradio
* Біяграфія Сіланпя 

Катэгорыя:Фінскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Пісьменнікі Фінляндыі
Росі дэ Пальма

**Ро́са Эле́на Гарсі́я Эчаве**, артыстычны псеўданім: **Ро́сі дэ Па́льма** ( альбо *Rossy de Palma*; нарадзілася 16 верасня 1964) — іспанская кінаактрыса.

## Спасылкі 
* Профіль на сайце IMDb
Аршанска-Магілёўская раўніна

**Аршанска-Магілёўская раўніна** — фізіка-геаграфічны раён Усходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі, размяшчаецца ў Магілёўскай і на крайнім паўднёвым усходзе Віцебскай абласцей.

Працягласць тэрыторыі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход больш за 200 км, з захаду на ўсход ад 50 км да 120 км. Абсалютная вышыня 150—200 м. Аршанска-Магілёўская раўніна працягнулася з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Мяжуе з Аршанскім і Горацка-Мсціслаўскім узвышшамі, Цэнтральнабярэзінскай і Чачорскай раўнінамі. 

## Геалогія 
У тэктанічных адносінах Аршанска-Магілёўская раўніна прымеркавана да Аршанскай упадзіны. Крышталічны фундамент перакрыты асадачнай тоўшчай верхняга пратэразою, дэвону і антрапагену, на поўдні акрамя таго адкладамі юры, мелу, палеагену і неагену.

Магутнасць антрапагенавых адкладаў у сярэднім 50—80 м, у лагчынах ледавіковага выворвання і размыву да 200 м. У будове антрапагенавага покрыва ўдзельнічаюць пераважна адклады бярэзінскага, дняпроўскага з сожскім зледзяненняў, александрыйскага і муравінскага міжледавікоўяў, галацэну. Адметная роля ў фарміраванні сучаснай паверхні належыць, лёсападобным адкладам магутнасцю да 10—12 м, якія намножыліся ў час адступання апошняга, паазерскага зледзянення. Яны перакрываюць больш старажытныя марэнныя і флювіягляцыяльныя адклады.

## Рэльеф 
Паверхня платопадобная, месцамі хвалістая, з агульным нахілам на поўдзень. Уздоўж Дняпра, Проні і Сажа пясчаныя (зандравыя) раўніны і надпойменныя тэрасы, паверхня якіх месцамі ўскладненая выдмамі і камамі. Часта сустракаюцца суфазійныя западзіны, на паўднёвым усходзе — карставыя варонкі.

Асноўныя рысы сучаснага рэльефу сфарміраваліся ў перыяд адступання сожскага ледавіка. Пераважае флювіягляцыяльная раўніна з хвалістай і спадзіста-хвалістай паверхняй, а таксама спадзіста-хвалістая і дробнаўвалістая марэнная раўніна. Водападзельныя ўчасткі ў познім плейстацэне і ў галацэне набылі платопадобны выгляд, прыдалінныя схілы былі парэзаны эрозіяй, якой садзейнічалі лёсападобныя пароды. Часта трапляюцца суфазійныя западзіны, калдобіны, прамывіны. Найдаўжэйшыя і найглыбейшыя маладыя яры і старыя спадзістыя яры і лагчыны прымеркаваны да схілаў рачных далін і дасягаюць даўжыні 2—3 км, глыбіні 20—30 м.

## Клімат 
Тэмпературы студзеня ад −7,5 да −8,2 °C, ліпеня 17,8—18,5 °C. Ападкаў 600—645 мм за год.

## Унутраныя воды 
Рачная сістэма належыць да басейна Дняпра. Найбольшыя рэкі, якія праразаюць раўніну: Дняпро (ад Оршы да Магілёва), Проня з Басяй і Растай, Сож з Волчасам, Лабжанкай і Сяннай. На поўдні цякуць правыя прытокі Бесядзі — Жадунька з Крупняй, Дзяражня.

## Глебава-расліннае покрыва 
Глебы дзярнова-падзолістыя (найбольш урадлівыя дзярнова-палева-падзолістыя). Глебаўтваральныя пароды — лёсападобныя суглінкі і супескі, радзей трапляюцца марэнныя суглінкі, супескі і пяскі.

Пад лесам 25 % тэрыторыі. На поўначы захаваліся невялікія дзялянкі яловых і шыракаліста-яловых лясоў.

## Літаратура 
* Геаграфія Беларусі: Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1992.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Рэльеф Магілёўскай вобласці
Худабычка

**Худабы́чка** — рака ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 15 км. Плошча вадазбору 64 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,6 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўнач ад аграгарадка Красная Буда, вусце на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада Крычаў. Цячэ ў межах Аршанска-Магілёўскай раўніны, пад лесам 22 % вадазбору. Рэчышча на працягу 5,5 км перад вусцем каналізаванае. Прыток — рака Каранец (злева). У аграгарадку Красная Буда на рацэ створана сажалка (плошча 7 га).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Крычаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Сажа
Фядоска

**Фядо́ска** — рака ў Беларусі, у Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці, левы прыток ракі Жыгулянка (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 14) км. Плошча вадазбору 87 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,5 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля вёскі Верашкі. Упадае ў Жыгулянку (Жыгулянскі канал) прыкладна за 4 км у напрамку на поўнач ад вёскі Бронная Гара Бярозаўскага раёна. Рэчышча каналізаванае. Вадазбор нізінны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Брестской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ясельды
Андэрс Фог Расмусен

**А́ндэрс Фог Ра́смусен** (; нар. ) — былы прэм’ер-міністр Даніі, лідар ліберальнай партыі ў парламенце.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Біяграфія 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Даніі
Катэгорыя:Генеральныя сакратары НАТА
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Хайфскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены партыі «Венстрэ»
Шведы

**Шведы** () — народ, які размаўляе па-шведску, асноўнае насельніцтва Каралеўства Швецыя. Колькасць —  8 577 900 чалавек. У самой Швецыі  жыве каля  7 975 000 чал. Значная шведская меншасць жыве ў ЗША (56 000) і Канадзе. Паводле рэлігіі — у асноўным лютэране, ёсць каталікі, баптысты і інншыя.

## Мова 
Шведская мова адносіцца да германскай групы (скандынаўскай падгрупы) індаеўрапейскіх моў. Бліжэй усяго ён да дацкай і нарвежскай. Вылучаюцца групы цэнтральна-шведская, ёцкая і норланская у Швецыі, гутнійская на в. Готланд, усходне-шведская ў Фінляндыі.

Самыя старажытныя помнікі шведскай мовы — надпісы малодшымі рунамі — адносяцца да 9 стагоддзя, эпоха фармавання мовы — 9-11 стагоддзі. Літаратурная шведская мова склалался ў 16-17 стагоддзях на аснове свейскіх (цэнтральнашведскіх) гаворак.

## Гісторыя 
Продкамі шведаў былі свеі і ёты (адсюль назва гістарычнай вобласці Швецыі — Свеаланд і Гёталанд), а таксама готы і старажытныя германскія плямёны, якія жылі на тэрыторыі Швецыі ў 1-м тысячагоддзі н.э. Яны склалі аснову шведскай народнасці, якая кансалідавалася ў 11-12 стагоддзях. У этнагенезе шведаў удзельнічалі таксама фіны і саамы. Барацьба шведаў супраць засілля немцаў і датчан у познім Сярэднявеччы, войны за ўладарства на Балтыцы, Рэфармацыя, хуткае развіццё сельскай гаспадаркі, гандлю ў новы час, стварэнне нацыянальнага рынку спрыялі кансалідацыі шведаў у нацыю у 17-18 стагоддзях.

## Святы і традыцыі 
 — сімвал рамёстваў і адзін з самых пазнавальных у свеце сімвалаў Швецыі.]]
Асноўнае народнае свята — Каляды (юль), падрыхтоўка пачынаецца за 2-3 тыдні: вараць піва, пякуць хлеб і печыва (у форме казла, свінні альбо зоркі). Захоўваецца павер'е пра гаючыя ўласцівасці каляндага хлеба і піва. Калядныя танцавальныя вечары суправаджаюцца пераапрананнем (пераапранаюцца ў казла). Іншыя святы — масленіца, тройца, Купалле і святы, якія звязаны з уборкай ураджаю. Асаблівай папулярнасцю сярод студэнтаў і навучэнцаў карыстаецца Дзень Люцыі (13 снежня), калі ладзіцца баль дзяўчат і самая прыгожая абіраецца «каралевай». Захаваўся фальклор: казкі, легенды, балады, песні, карагодныя танцы.

## Кухня 
Традыцыйныя стравы гатуюць да святаў: рысавую кашу з разынкамі, смажаны гусак, яблычны торт, салодкае піва, вяндліну, печыва. Сяляне пякуць па старой традыцыі вялікія караваі кісла-салодкага хлеба.

## Вядомыя асобы 
* Брыгіта Шведская 
* Андэрс Цэльсій 
* Карл Ліней 
* Альфрэд Нобель 
* Сельма Лагерлёф 
* Даг Хамаршэльд 
* Грэта Гарба 
* Астрыд Ліндгрэн 
* Інгмар Бергман 
* Б'ёрн Ульвеус 
* Карл Сэндберг 
* Аніка Сёрэнстам

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

Катэгорыя:Германцы
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Швецыі
Датчане

**Датча́не** () — народ Паўночнай Еўропы, асноўнае насельніцтва Даніі, бліжэй за ўсё стаіць да скандынаваў (нарвежцаў і шведаў). Агульная колькасць — 5 037 тыс. чал.

Мова — дацкая, уваходзіць у германскую групу. Пануючая рэлігія — лютэранства.

## Вядомыя датчане 
* Ханс Крысціян Андэрсен — пісьменнік
* Сёрэн Абю К’еркегор — філосаф
* Іаганэс Эўгеніус Вармінг — біёлаг
* Нільс Бор — дацкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* Фрэдрык Баер — пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Народы Даніі
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Грэнландыі
Катэгорыя:Германцы
Летнія Алімпійскія гульні 1956

**Летнія Алімпійскія гульні 1956** (), афіцыйна вядомыя як **Гульні XVI Алімпіяды**, праходзілі ў Мельбурне з 22 лістапада па 8 снежня 1956 года.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Лістапад 1956 года
Катэгорыя:Снежань 1956 года
Катэгорыя:1956 год у Аўстраліі
Летнія Алімпійскія гульні 1972

**Летнія Алімпійскія гульні 1972** (), афіцыйна вядомыя як **Гульні XX Алімпіяды**, праходзілі ў Мюнхене з 26 жніўня па 11 верасня 1972 года.

## Гл. таксама 
* Фаіна Рыгораўна Мельнік
* Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў

## Спасылкі 

Катэгорыя:Жнівень 1972 года
Катэгорыя:Верасень 1972 года
Катэгорыя:1972 год у Германіі
Летнія Алімпійскія гульні 1968

**Летнія Алімпійскія гульні 1968** (), афіцыйна вядомыя як **Гульні XIX Алімпіяды**, праходзілі ў Мехіка з 12 кастрычніка па 27 кастрычніка 1968 года.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Кастрычнік 1968 года
Катэгорыя:1968 год у Мексіцы
Абавязаныя сяляне

**Абавязаныя сяляне** — прыватнаўласніцкія сяляне ў Расійскай імперыі, якіх паводле ўказа 2 красавіка 1842 г. памешчык меў права вызваляць ад прыгоннай залежнасці, надзяляць зямлёй у часовае карыстанне, «абавязваючы» павіннасцямі ў форме аброку або паншчыны. Указ не вызначаў памераў зямельных надзелаў, абавязкаў сялян і не абмяжоўваў улады памешчыкаў над імі. Таму становішча абавязаных сялян засталося такое, як і ў прыгонных. З 10 млн прыгонных сялян мужчынскага полу да 1885 г. у катэгорыю абавязаных пераведзена 24 тыс.

Катэгорыя:Прыгоннае права
Катэгорыя:Сялянства
Хорапуць

**Хо́рапуць** — рака ў Добрушскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Іпуць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 45 км. Плошча вадазбору 528 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,06 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

## Асноўныя прытокі 
* *Праваруч*: Гразліўка.
* *Леваруч*: Жгунь, Чачора.

## Агульныя звесткі 
Пачынаецца за 2 км на паўднёвы захад ад былой вёскі Чырвоны Арол, на поўнач ад вёскі Чырвоны Алёс, вусце на заходняй ускраіне горада Добруш. Рака цячэ па Гомельскім Палессі.

Даліна трапецападобная, у вусці зліваецца з далінай Іпуці. Абалона пераважна лугавая. Рэчышча каналізаванае на ўсім працягу, шырыня яго 2—3 м у вярхоўі, у вусці да 12 м. Берагі стромкія, вышынёй да 1,2 м. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-123. Выданне 1984 г.
* Ліст карты N-36-124. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1985 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Басейн Іпуці
Катэгорыя:Рэкі Добрушскага раёна
Абавязковыя пастановы

**Абавязковыя пастановы** — акты службовых асоб (генерал-губернатараў, губернатараў, граданачальнікаў) Расійскай імперыі 2-й палове XIX – пачатку XX стст., якія выдаваліся дыскрэцыйна (ад  — у залежнасці ад асабістага меркаваня) і змяшчалі юрыдычныя санкцыі. 

Прымаліся спачатку для барацьбы з нацыянальна-рэвалюцыйным рухам. Паводле палажэння Камітэта міністраў ад 13 ліпеня 1876 г. для «правільнага і паспяховага выканання... узаконенняў аб грамадскай добрапрыстойнасці, парадку і бяспецы» губернатары атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы аб забароне сходаў, органаў друку і іншае. За парушэнне такіх пастаноў прадугледжваўся штраф да 50 руб., справы аб гэтым разглядаліся ў судовым парадку. Паводле «Палажэння аб мерах да аховы дзяржаўнага парадку і грамадскага спакою» ад 14 жніўня 1881 г. у мясцовасцях, аб'яўленых на становішчы ўзмоцненай або надзвычайнай аховы, генерал-губернатары, губернатары і граданачальнікі атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы «па прадметах, якія адносяцца да прадухілення парушэнняў грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі», што дазваляла названым асобам рэгламентаваць практычна ўсе бакі грамадскага жыцця. За парушэнне вінаватых каралі у адміністрацыйным парадку: у мясцовасцях на становішчы ўзмоцненай аховы — штраф да 500 руб., або арышт да 3 месяцаў, на становішчы надзвычайнай аховы — арышт ці зняволенне ў турме або крэпасці да 3 месяцаў або штраф да 3 тыс. руб. Выкарыстоўваючы інстытут выключнага становішча, урад надаваў губернатарам права выдання абавязковых пастаноў і ў тых мясцовасцях, дзе стан узмоцненай ці надзвычайнай аховы не аб'яўляўся або быў адменены. 

У адпаведнасці з зацверджанымі імператарам Мікалаем II палажэннямі Камітэта міністраў у мясцовасцях, не аб'яўленых на выключным становішчы, губернатары мелі права выдаваць абавязковыя палажэнні тэрмінам на 1 год «па прадметах, якія адносяцца да аховы дзяржаўнага парадку і грамадскага спакою» і за іх парушэнні накладаць у адміністрацыйным парадку спагнанні, прадугледжаныя правіламі аб узмоцненай ахове. 

У 1904 – 1907 гг. паўнамоцтвы на абавязковых пастаноў мелі мінскі і магілёўскі, у 1909 – 1913 гг. – віленскі, віцебскі, мінскі, магілёўскі губернатары. Абавязковыя пастановы існавалі да Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г..

## Літаратура 
* *Блинов И.* Губернаторы: Историко-юридический очерк / Ив. Блинов. — СПб.: Типо-литография К. Л. Пентковского, 1905. — 360 с.
* *Гессен В. М.* Исключительное положение / В. М. Гессен. — СПб.: Юридический книжный склад «Право», 1908. — VIII, 410 с.
* *Сукала, А. Я.* Абавязковыя пастановы / А. Я. Сукала // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 тамах. Том 1. А — Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 7.

Катэгорыя:Права Расійскай імперыі
Абідзенскія эмалі

з выемкавай чырвонай эмаллю з селішча Абідня, II—V стст., Нацыянальны гістарычны музей Беларусі]]
**Абідзенскія эмалі** — бронзавыя ўпрыгожанні (падвескі-лунніцы, пацеркі) позняга этапу зарубінецкай культуры (II—V ст.), аздобленыя выемчатымі эмалямі.

Выраблялі, як мяркуюць, у ювелірнай майстэрні на паселішчы Адаменка (Быхаўскі раён, урочышча Абідня). Трохвугольныя лунніцы (верхні вугал служыў вушкам) знізу завершаны круглымі гнёздамі для чырвонай эмалі (плаўленае рымскае шкло). Кожны вугал упрыгожваюць яшчэ тры выступы-дыскі. Пацеркі ў форме сплюшчаных выцягнутых паралелепіпедаў. Аналагічныя ўпрыгожанні знойдзены і на суседнім паселішчы Тайманава.

## Літаратура 
* Абідзенскія эмалі // 

Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі
Катэгорыя:Упрыгажэнні
Катэгорыя:Зарубінецкая культура
Катэгорыя:Адаменка (пасёлак)
Аб’яднанае антысавецкае падполле

**«Аб’яднанае антысавецкае падполле»** (**«ААП»**) — назва неіснаваўшых «антысавецкіх дыверсійна-шкодніцкіх, шпіёнскіх, тэрарыстычных і паўстанцкіх арганізацый», выкарыстаная ў 1937—1938 гг. у перыяд масавых палітычных рэпрэсій супрацоўнікамі НКУС БССР для фабрыкацыі шэрагу палітычных працэсаў на Беларусі. Галоўны матыў абвінавачвання — «барацьба супраць Камуністычнай партыі і савецкага ўрада».

Паводле абвінаваўчых актаў, «ААП» складалася з 6 самастойных арганізацый: «правых», «бундаўска-сіянісцкай», «нацыянал-фашысцкай», «трацкісцка-тэрарыстычнай», «шпіёнска-паўстанцкай», «эсэраўскай». У кіраўнікі «ААП» былі залічаны М. М. Галадзед, М. Ф. Гікала, В. Ф. Шаранговіч, А. Р. Чарвякоў, З. Х. Жылуновіч (Ц. Гартны), А. А. Чарнушэвіч, П. Бадунова і іншыя.

У 1937—1938 гг. арыштавана і засуджана больш за 2570 чалавек, абвінавачаных у прыналежнасці да «ААП». «Кіраўнікі» і «актыўныя члены» арганізацый «ААП» былі прыгавораны да расстрэлу, астатнія — да розных тэрмінаў папраўча-працоўных лагераў. Іх рэабілітацыя адбывалася на працягу 1955—1989 гг.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР
Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій
Летнія Алімпійскія гульні 1960

**Летнія Алімпійскія гульні 1960** (), афіцыйна вядомыя як **Гульні XVII Алімпіяды**, праходзілі ў Рыме, сталіцы Італіі, з 25 жніўня па 11 верасня 1960 года.

У каноэ двойцы на дыстанцыі 1000 метраў алімпійскае золата заваявана камандай СССР у складзе двух прадстаўнікоў БССР: Сяргея Макаранкі і Леаніда Гейштара.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Жнівень 1960 года
Катэгорыя:Верасень 1960 года
Катэгорыя:1960 год у Італіі
Буйніцкі

* Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі (1861—1917) — беларускі акцёр, рэжысёр, тэатральны дзеяч.
* Казімір Андрэевіч Буйніцкі (1788—1878) — беларускі польскамоўны пісьменнік, публіцыст, краязна­вец.
Абывацелі

**Абывацелі** — назва паўнапраўных грамадзян у прававых актах XVI ст. ў ВКЛ і Польшчы. У XVII—XVIII стст. абывацелямі называлі шляхціцаў Рэчы Паспалітай, у XIX — пачатку XX стст. — памешчыкаў на тэрыторыі Беларусі і Украіны, Літвы і Польшчы.

## Літаратура 
* Абывацелі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: А – К. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; Навук. кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. – 2-е выд. – Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. – С. 199.

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Прэторыя

**Прэторыя** (*Pretoria*) — горад у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы, адна з трох сталіц краіны: выконвае функцыі адміністрацыйнай (выканаўчай улады) і дэ-факта нацыянальнай сталіцы (дзве іншыя — Кейптаўн (заканадаўчая) і Блумфантэйн (судовая)). Знаходзіцца ў 50 км на поўнач ад Яганэсбурга. 2,4 млн. жыхароў (2010).

## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

File:Uniegebou.jpg|саюз будынкаў
File:South Africa-Pretoria-National Botanical Gardens03.jpg|Нацыянальны батанічны сад
File:Old Arts Faculty Building, University of Pretoria.jpg|Універсітэт Прэторыі

## Зноскі 
Катэгорыя:Гарады ПАР
Блумфантэйн

**Блу́мфантэйн** ( , ) — горад у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы, судовая сталіца краіны і цэнтр правінцыі Фры-Стэйт.

У перакладзе з нідэрландскай і афрыкаанса назва Блумфантэйн значыць *Фантан кветак* або *Квітнеючы фантан*. Назва *Мангаўнг* на сота мае значэнне *Месца гепардаў*.

Горад быў брытанскім аванпостам у Афрыцы, заснаваны маёрам Генры Дугласам Вордэнам у 1846 годзе і ў хуткім часе стаў часткай Уладання Аранжавай ракі. У 1854 годзе яно абвясціла сваю незалежнасць пад назвай Аранжавай Свабоднай Дзяржавы, і Блумфантэйн стаў сталіцай новай бурскай рэспублікі. У 1902 годзе пасля паражэння афрыканераў у Другой англа-бурскай вайне горад зноў трапіў пад брытанскую ўладу, застаўшыся сталіцай калоніі Аранжавай ракі, якая ў 1910 годзе ўвайшла ў склад незалежнага Паўднёва-Афрыканскага Саюза.

Катэгорыя:Гарады ПАР
Многафункцыянальнасць сельскай гаспадаркі

**Многафункцыянальнасць сельскай гаспадаркі** () — здольнасць аграрнай галіны эканомікі ў дадатак да вытворчасці таварнай прадукцыі для рэалізацыі на рынках параджаць і знешнія эфекты, якія адносяцца як да катэгорыі «пазітыўных» (напрыклад, садзейнічанне сельскай занятасці), так і да катэгорыі «негатыўных» (напрыклад, забруджванне глебы), а таксама да катэгорыі «неасязальных» (напрыклад, створаныя ў сельскай мясцовасці культурныя і духоўныя каштоўнасці).

Канцэпцыя многафункцыянальнасці сельскай гаспадаркі ўключае ў сябе тры асноўныя кампаненты:
* фундаментальную сувязь сельскай гаспадаркі з навакольным асяроддзем і доўгатэрміновым развіццём сельскіх рэгіёнаў;
* узаемазалежнасць паміж устойлівым ростам сельскай гаспадаркі і харчовай бяспекай;
* узаемасувязь працэсаў развіцця сельскай гаспадаркі з міжнародным гандлем.

Апошні кампанент мае вялікае значэнне ў практыцы Сусветнай гандлёвай арганізацыі, дзе пытанні сельскай гаспадаркі з’яўляюцца аднымі з найбольш адчувальнымі і цяжкімі для ўзгаднення ў ходзе шматбаковых гандлёвых перагавораў.

Для кожнай краіны канцэпцыя многафункцыянальнасці сельскай гаспадаркі ставіць свае прыярытэты. У залежнасці ад гэтых прыярытэтаў фарміруюцца пазіцыі ўрадаў на перагаворах па пытаннях лібералізацыі міжнароднага гандлю сельскагаспадарчымі таварамі.

Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Mistonocivo

**«Mistonocivo»** (чытаецца: «*містаначыва*») — італьянскі музычны гурт з Вічэнцы, выконвае альтэрнатыўны рок. Заснаваны ў 1994 годзе ў складзе Крышціяну Карцелаца (вакал, тэксты песень), Паала Д’Амброзіа (клавішныя, сэмплы), Федэрыка Чэката (бас).

## Гісторыя 
Гурт з'явіўся ў горадзе Вічэнца ў 1994 годзе. Першы склад гурта ўяўляў сабой Крышціяну Карцелаца (вакал), Масіма Загноні (гітара), Давідэ Пецын (бас), Давідо Дэвіта (ударныя) і Паала Д'Амброзіа (клавішныя, сэмрлплы). У снежні 1996 года яны выпусцілі свой першы самаробны кампакт-дыск. З гэтага перыяду пачынаюцца сумесныя выступы з  (00Fest), з  (Sgnarock), удзел у «Link di Bologna» і еўрапейскім музычным фестывале «Annécy».

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* *Mistonocivo* (1996)
* *Virus* (2002)
* *Edgar* (2004)
* *Zerougualeinfinito* (2009)
* *Superego* (2017)

### Сінглы 
* «Blackout» (2002)
* «L'arma giusta» (2002)
* «Circling» (2004)
* «Serpe» (2009)
* «Arpa» (2015)

### Складанкі 
* *Unplugged 139* (2005)

### Відэакліпы 
* 2002 - *Blackout*
* 2002 - ''L'arma giusta*
* 2003 - *Shvrentz*
* 2004 - *Insonnia*
* 2004 - *Error*
* 2009 - *Cash*
* 2009 - *Serpe*
* 2016 - *Arpa''

### Склад 
* Крышціяну Карцелаца — вакал
* Паала Д'Амброзіа — клавішныя
* Федэрыка Чэката — бас

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 
* Mistonocivo на Discogs
* Mistonocivo на MusicBrainz

Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока Італіі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1994 годзе