Арагонская карона

thumb|Герб Арагонскай кароны

**Арагонская карона** (, , ) — працяглы саюз шматлікіх тытулаў і дзяржаў у руках караля Арагона.

На вяршыні сваёй магутнасці, у 14-м і 15-м стст., Арагонская карона кантралявала значную частку сучаснай усходняй Іспаніі, паўднёва-ўсходняй Францыі, а таксама некаторыя асноўныя астравы і значныя мацерыковыя тэрыторыі Міжземнамор'я, якія распасціраліся аж да Грэцыі.

Каралеўствы, якія складалі Карону, не былі палітычна аб'яднаны, але тым не менш падпарадкоўваліся волі караля. У сучасных умовах гэта ўтварэнне існавала хутчэй як канфедэрацыя, чым адзіная дзяржава. У гэтым сэнсе, Карону Арагона не трэба блытаць з якой-небудзь складальнай яе часткай, як напрыклад каралеўства Арагон, якое дала імя гэтаму саюзу.

У 1479 годзе сфарміраваўся дынастычны саюз паміж Каронай Арагона і Кастыльскай каронай, стварыўшы тым самым тое, што будзе называцца каралеўства Іспанія. Тытул Арагонскай кароны сярод дадатковых тытулаў выкарыстоўваўся іспанскімі манархамі да 1716 года, калі яны былі адменены дэкрэтамі Нуэва-Планта, у выніку паражэння прэтэндэнта на трон, якога падтрымлівалі дзяржавамі, якія складалі калісьці Карону Арагона, у вайне за іспанскую спадчыну.

## Кантэкст 
Вядучымі эканамічнымі цэнтрамі Кароны Арагона з'яўляліся Барселона і Валенсія. Палітычным цэнтрам была Сарагоса, дзе ў саборы Сан-Сальвадор («Ла Сеа») каранаваліся каралі. Горад Пальма на востраве Маёрка), быў яшчэ адным важным горадам і марскім портам кароны.

У канчатковым выніку Карона Арагона складалася з каралеўства Арагон, княства Каталонія, каралеўства Валенсія, каралеўства Маёрка, Сіцыліі, Мальты і Сардзініі, а таксама на некаторай перыяд — Праванса, Неапалітанскага каралеўства, герцагства Неапатрыя і герцагства Афінскага.

Краіны Пірэнейскага паўвострава пачынаючы з 722 года правялі ў перыядычнай барацьбе, якая атрымала назву Рэканкіста. Гэта была барацьба паўночных хрысціянскіх каралеўстваў супраць дробных мусульманскіх тайф на поўдні паўвострава, а таксама адзін супраць аднаго.

У познім Сярэднявеччы, паўднёвая экспансія Арагонскай кароны сустрэлася з Кастыльскім прасоўваннем на ўсход у раёне Мурсіі. У сувязі з гэтым, далейшая Арагонская экспансія сканцэнтравалася на Міжземнамор'і, дзейнічаючы ў кірунку Грэцыі і Варварскага берага, у той час як Партугалія, якая завяршыла сваю Рэканкісту ў 1272 годзе, развівалася ў кірунку Атлантычнага акіяна. Найміты з тэрыторый Кароны, альмагавары, удзельнічалі ў стварэнні гэтай міжземнаморскай імперыі, і, пасля змаглі знайсці сабе месца ва ўсіх краінах паўднёвай Еўропы.

Ёсць меркаванне (зафіксаванае, да прыкладу, у *«Llibre del Consolat del Mar»*, напісанай на каталанскай мове, адным з найстарэйшым збораў марскіх законаў у свеце), што Карону Арагона варта лічыць імперыяй, якая кіравала Міжземнамор'ем на працягу стагоддзяў, распаўсюджваючы сваю ўладу па ўсім моры. Сапраўды, у зеніце сваёй моцы, яна была адной з асноўных сіл у Еўропе.

Зрэшты яе розныя тэрыторыі былі слаба звязаны паміж сабой, што супярэчыць традыцыйным уяўленням пра імперыю. Сучасны даследчык маркіз дэ Лазоя вызначае Арагонскую карону хутчэй як канфедэрацыю, чым цэнтралізаванае каралеўства, не кажучы ўжо пра імперыю. Ні ў адным афіцыйным дакуменце не сустракаецца слова «імперыя» (*Imperium* ці роднаснае вызначэнне), яна лічылася дынастычным саюзам асобных каралеўстваў.

## Гісторыя 
[left|thumb|250px|Петраніла, каралева Арагона, і Рамон Берэнгер IV, граф Барселонскі.Партрэт [1634 года з музея Прада.]]

### Паходжанне 
Арагонская *«імперыя»* была заснавана ў 1137 годзе, калі Арагон і графства Барселона аб'ядналіся дынастычным саюзам, пасродкам шлюбу паміж Рамонам Берэнгерам IV графам Барселонскім і Петранілай Арагонскай.

Іх сын Альфонса II узышоў з гэтага часу на агульны трон у 1162 годзе. З гэтым зліццём Барселонскі дом атрымаў у спадчыну і каралеўскую карону. Так, паступова, землі, якімі яны кіравалі сталі называць Каронай Арагона для большага прэстыжу грамадскага тытула.

Зрэшты, Рамон Берэнгер IV, новы кіраўнік аб'яднанай дынастыі, працягваў называць сябе графам Барселоны і проста *«прынцам»* Арагона.

У XIII стагоддзі кароль Хаймэ I пачаў эпоху экспансіі, заваяваўшы і далучыўшы да Кароны Мальёрку і значную частку каралеўства Валенсіі. З Карбейскім дагаворам 1258 года, заснаваным на прынцыпе натуральных межаў, французскія парэтэнзіі на Каталонію сышлі на нішто. Галоўнай яго ўмовай было спыненне арагонскага ўплыву на поўнач ад Пірэнеяў.

Дзякуючы каралю Хаймэ II, Мальёрка, разам з графствамі Сердань, Русільён і сеньярыяй Манпелье, захоўвалі сваю незалежнасць з 1276 па 1279 гады, стаўшы пасля гэтага васалам Кароны, і, у 1344 годзе ўвайшлі ў склад Кароны Арагона.

Каралеўства Валенсія, нядаўна заснаванае на месцы маўрытанскай тайфы, стала трэцім членам Кароны (прававы статус Мальёркі ўсё ж адрозніваўся ад статусу Арагона, Каталоніі і Валенсіі).

У 1282 годзе, сіцылійцы паўсталі супраць Анжуйскай галіны дому Капетынгаў, перабіўшы падчас Сіцылійскай вячэрні ўвесь французскі гарнізон. Праз пяць месяцаў пасля гэтага Педра III Арагонскі прымае прапанову паўстанацаў прыняць карону Сіцыліі, высаджваецца ў Трапані, дзе сустракае гасцінны прыём. Па-прафранцузску настроены Папа Марцін IV адлучыў Педра III ад царквы, абвясціў яго зрынутым і прапанаваў каралеўства Арагон сыну Філіпа III.

Калі Педра III аддаў перавагу не распаўсюджваць дзеянне арагонскіх фуэрас у Валенсіі, прадстаўнікі гарадоў і знаці сабралі кортэсы ў Сарагосе і запатрабавалі ад караля пацверджання сваіх прывілеяў. Кароль пацвердзіў іх у 1283 годзе. Пасля чаго ўзнік саюз для абароны традыцыйных вольнасцей — Арагонская унія, якая заснавала пасаду хустысьі, які выконваў ролю пасродніка паміж каралём і арагонскай знаццю. Па ўсіх спрэчных пытаннях рашэнне хустысьі было абавязковым. Кароль абавязаўся склікаць кортэсы не радзей чым раз у год і раіцца з імі па ўсіх бягучых справах.
стаў адпраўным пунктам у гісторыі каралеўства Іспанія. Нягледзячы на гэта, Кастылія і Арагонская кароны заставаліся асобнымі тэрыторыямі, у якіх захоўваліся ўласныя дзяржаўныя ўстановы, парламенты і законы. Працэс зліцця завяршыў толькі Карл I, да 1516 года аб'яднаўшы ўсе каралеўствы Іберыйскага паўвострава (акрамя Партугаліі) пад адной каронай, такім чынам садзейнічаючы ўтварэнню іспанскай дзяржавы, хоць і дэцэнтралізаванай на той перыяд.

### Заняпад і знікненне 
Апетая ў літаратуры эпоха былога бляску адносіцца ў першую чаргу да перыяду XII і XIII стагоддзяў, калі былі заваяваны Валенсія, Мальёрка і Сіцылія, рост колькасці насельніцтва суправаджаўся адсутнасцю сацыяльных канфліктаў, а гарады квітнелі. Пік гэтага працэсу прыйшоўся на 1345 год і стаў адлюстраваннем арганізацыйных і культурных дасягненняў Кароны.
Пасля гэтай даты Карона стала слабець: дэмаграфічны рост быў спынены выгнаннем яўрэяў з Іспаніі (1492), мудэхараў (1502), марыскаў (1609). Яна не змагла прадухіліць страту Русільёна, Міноркі і сваіх італьянскіх уладанняў у 1707—1716 гадах, а таксама ўвядзенне французскай мовы ў Русільёне (1700) і спыніць рост дамінавання кастыльскай на ўсіх старых землях Кароны ў Іспаніі (1707—1716).

Карона Арагона і яе ведамствы былі скасаваны толькі пасля вайны за іспанскую спадчыну (1702—1713 гады) дэкрэтамі Нуэва-Планта, выдадзенымі Філіпам V, каралём Іспаніі. Сцяг выкарыстоўваўся толькі манархамі Кароны і быў выразам іх суверэнітэту і сведчаннем вярхоўнай улады. Кароль Мальёркі , васал каралеўства Арагон, таксама выкарыстоўваў чатырохпалосны герб.

## Дзяржаўныя інстытуты 
Арагон, Каталонія і Валенсія валодалі ўласнымі заканадаўчымі органамі, вядомымі як кортэсы. Таксама існавалі мясцовыя органы самакіравання — аналаг сучаснай генеральнай дэпутацыі () — вядомыя як *Generalidad* у Арагоне, і *Generalitat* у Каталоніі і Валенсіі.

## Сталіца 
Карона не мела адзінай сталіцы. Каралеўскі двор да Філіпа II быў вандроўны.
Іспанскі гісторык Дамінга Буэса лічыць, што Сарагосу варта лічыць палітычнай сталіцай (але не эканамічнай ці адміністрацыйнай), паколькі каранавацца каралі павінны былі ў сарагоскім саборы «Ла Сеа». У той жа час арагонскія каралі жылі ў Барселоне, што дазваляе, паводле меркавання іншых гісторыкаў, прызнаваць сталіцай менавіта яе.

## Землі кароны 
]]

* Каралеўства Арагон
* Графства Барселона
* Каралеўства Валенсія
* Каралеўства Маёрка
* Графства Русільён
* Княства Андора
* Неапалітанскае каралеўства
* Корсіка
* Сардзінія
* Каралеўства Сіцылія
* Герцагства Афінскае
* Герцагства Неапатрыя
* Мальта

## Гл. таксама 
* Спіс кіраўнікоў Арагона

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 
* Корсунский А. Р. История Испании IX — XIII веков (Социально-экономические отношения и политический строй Астуро-Леонского и Леоно-Кастильского королевства). Учебное пособие. — М.: Высшая школа, 1976. — 139 с.
* Альтамира-и-Кревеа Рафаэль. История Средневековой Испании / Перевод с испанского Е. А. Вадковской и О. М. Гармсен. — СПб.: «Евразия», 2003. — 608 с. — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0128-6.

## Спасылкі 
* Каталанская літаратура пра Арагонскую карону  

Катэгорыя:Гісторыя Арагона
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі