open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крытычная маса

[thumb|[Плутоній|Плутоніевы шар (макет), акружаны блокамі з карбіду вальфраму, які адбіваюць нейтроны.]]
**Крытычная маса** — мінімальная маса ядзернага гаручага, здольная забяспечыць ажыццяўленне ланцуговай ядзернай рэакцыі.

Велічыня крытычнай масы залежыць ад уласцівасцяў рэчыва (такіх, як перасеку дзялення і радыяцыйнага захопу), ад шчыльнасці, колькасці прымешак, формы вырабу, а таксама ад асяроддзя. Напрыклад, наяўнасць адбівальнікаў нейтронаў можа моцна паменшыць крытычную масу.

## Крытычны памер 
Крытычная маса M звязана з крытычнай даўжынёй l ~M \sim l^{x}, дзе x залежыць ад формы ўзора і знаходзіцца ў межах ад 2 да 3. Залежнасць ад формы звязана з выцечкай нейтронаў праз паверхню: чым большая паверхня, тым большая крытычная маса. Узор мінімальнай крытычнай масы мае форму шара.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Крытычныя велічыні
Катэгорыя:Маса
Крынічнік

**Крыні́чнік** (Verónica) — род кветкавых раслін сямейства . Самы вялікі род гэтага сямейства; па адных дадзеных, налічвае 500, па іншых — каля 300 відаў. Раней гэты род уключалі ў сямейства . На тэрыторыі Беларусі 24 дзікарослыя (напрыклад, ) і 3 інтрадукаваныя віды.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя, двухгадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны і паўкусты вышынёй ад 5 да 150 см. Сцёблы голыя або апушаныя. Лісце супраціўнае, чаргаванае ці ў кальчаках. Кветкі сіняга, блакітнага, белага колеру, у гронках, зрэдку адзіночныя. Плод — каробачка.

Лекавыя і дэкаратыўныя расліны. Некаторыя віды — пустазелле.

## Некаторыя віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Класіфікацыя 
### Таксанамія 
Род **Крынічнік** уваходзіць у сямейства  парадку .

### Падроды 
Паводле даных GRIN род Крынічнік падзяляецца на некалькі падродаў:
*Beccabunga*, *Chamaedrys*, *Cochlidiosperma*, *Derwentia*, *Hebe*, *Pellidosperma*, *Pentasepalae*, *Pocilla*, *Pseudolysimachium*, *Stenocarpon*, *Synthris*, *Triangulicapsula*, *Veronica*.

## Літаратура 
*  — С. 517.

## Спасылкі 
* 
* Veronica // The Plant List
* Крынічнік  // agbina.com 


Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Амерыкі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Аўстраліі
Вепская мова

**Вепская мова** (**вепск**. vepsän kel 'і vepsän keli, vepsä) — мова вепсаў, уваходзіць у паўночную падгаліну прыбалтыйска-фінскіх моваў. Некаторыя даследчыкі вылучаюць яе ў адмысловую — усходнюю падгаліну прыбалтыйска-фінскіх моваў.

## Геаграфічная распаўсюджанасць 
Вепская мова распаўсюджана ў Рэспубліцы Карэлія (Прыанежскі раён), Ленінградскай вобласці (Падпарожскі, Ціхвінскі, Ладзейнапольскі, Баксітагорскі раёны), а таксама Валагодскай вобласці (Выцегорскі і Бабаеўскі раёны). Кампактныя групы вепсаў ёсць на мяжы Іркуцкай вобласці і Усць-Ардынскага Бурацкай акругі (большасць — у пасёлку, раённым цэнтры Аларскага раёна Кутулік). Вепсы-перасяленцы пражываюць таксама ў пасёлку Кузедзеева Кемераўскай вобласці.

## Колькасць носьбітаў 
Унесена ў 2009 годзе ЮНЕСКА ў Атлас знікаючых моў свету як мова, якая знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

Па дадзеных Усерасійскай перапісу насельніцтва 2010 года колькасць асоб, якія валодаюць вепскай мовай, складала ў Расіі 3,6 тыс. чалавек.

Лічбы, атрыманыя ў выніку правядзення перапісаў насельніцтва, не выклікаюць даверу ў даследчыкаў з-за таго, што вядомы шматлікія факты запісу вепсаў рускімі. Асноўныя прычыны прылічэння сябе вепсамі да рускіх — непрэстыжнасць мовы, нізкі ўзровень нацыянальнай самасвядомасці.

## Спасылкі 
* Электронная калекцыя выданняў на вепскай мове
* Вепская мова на Паратайп.ру  — знакі мовы; шрыфты, якія падтрымліваюць Вепская мова
* Корпус вепскай мовы

Катэгорыя:Вепсы
*
Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Крыштальная пячора

**Крышта́льная пячора** (Крыўчэнская пячора, ) — карставая пячора ў гіпсе на тэрыторыі Цярнопальскай вобласці Украіны. Адна з найбуйнейшых пячор у краіне.

Сумарная працягласць пячоры складае 22 км, амплітуда — 10 м. Уяўляе сабой складаную лабірынтавую сістэму хадоў, выпрацаваных пераважна па вертыкальных тэктанічных расколінах. Пячора сухая, пастаянная тэмпература паветра складае каля 10 °C. Дэкараваная карбанатнымі нацёкамі і гіпсавымі крышталямі (часам у выглядзе махроў).

Крыштальная пячора вядомая з 1721 года. Цяпер помнік прыроды; абсталяваная для экскурсій (працягласць маршруту — 3 км).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пячоры Украіны
Катэгорыя:Геаграфія Цярнопальскай вобласці
Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь

**Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь** (**КК Беларусі**) — асноўная крыніца крымінальнага права Беларусі, адзіны нарматыўны акт, які ўстанаўлівае злачыннасць і каральнасць дзеянняў на тэрыторыі Беларусі.

Дзеючая рэдакцыя Крымінальнага кодэкса Беларусі была падпісана прэзідэнтам Беларусі А. Р. Лукашэнкам 9 ліпеня 1999 года і ўступіла ў сілу з 1 студзеня 2001 года, змяніўшы папярэдні Крымінальны кодэкс Беларускай ССР 1960 года, які прымяняўся да тых часоў.

## Структура кодэкса 
Кодэкс складаецца з Агульнай (раздзелы I—V, главы 1-16) і Асаблівай частак (раздзелы VI—XV, главы 17-37). У Агульнай частцы разглядаюцца асноўныя паняцці крымінальнага заканадаўства, устанаўлiваюцца асновы і ўмовы крымінальнай адказнасці, агульныя палажэнні аб крымінальным пакаранні, іншых мерах крымінальнай адказнасці, бяспекі і лячэння, а таксама асаблівасці прымянення крымінальнага пакарання да непаўналетніх.

Асаблівая частка ўключае ў сябе артыкулы, якія апісваюць склады канкрэтных злачынстваў. Структура Асаблівай часткі адлюстроўвае іерархію каштоўнасцяў, якія ахоўваюцца крымінальным законам: на першым месцы стаяць злачынствы супраць міру, бяспекі чалавецтва і ваенныя злачынствы, далей злачынствы супраць чалавека, і толькі затым злачынствы супраць уласнасці, грамадскіх і дзяржаўных інтарэсаў.

## Асаблівасці кодэкса 
КК Беларусі характарызуецца спецыялістамі як досыць самастойны і тэарэтычна прадуманы, пры гэтым ён шмат у чым заснаваны на палажэннях Мадэльнага Крымінальнага кодэкса для дзяржаў — удзельніц СНД, а многія нормы запазычаныя з Крымінальнага кодэкса Расійскай Федэрацыі 1996 года.

Кодэкс улічвае становішча міжнароднага права, усталёўваючы адказнасць за злачынствы, прадугледжаныя міжнароднымі дамовамі і канвенцыямі: гандаль людзьмі; выкраданне чалавека; вярбоўка людзей для эксплуатацыі; легалізацыя («адмыванне») матэрыяльных каштоўнасцяў, набытых злачынным шляхам; тэрарызм, захоп закладнікаў.

У кодэкс рэгулярна ўносяцца змены, якія адлюстроўваюць змены рэгулюемых ім грамадскіх адносін і з’яўленне новых відаў і формаў грамадска небяспечных дзеянняў.

## Гл. таксама 
* Крымінальнае заканадаўства

## Літаратура 
* 
* Уголовный кодекс Республики Беларусь, Мн. «Амалфея», 2009, 350 с.

## Спасылкі 
* Тэкст Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь.

Беларусь
Катэгорыя:Кодэксы Беларусі
Катэгорыя:Крымінальнае права Беларусі
Катэгорыя:1999 год у Беларусі
Катэгорыя:1999 год у праве
Воданапорныя вежы (Гродна)

thumb|250px|Воданапорныя вежы

**Воданапорныя вежы** — помнік архітэктуры пач. XX ст. Размешчаны па адрасе: г. Гродна, вул. Свярдлова, 2. Іх яшчэ называюць «Бася» і «Кася».

## Архітэктура 
Дзве цагляныя васьмігранныя ў плане вежы вышынёй 22 м, дахі васьмісхільныя.

Паўночная вежа пабудавана ў 1890 г., верагодна, па праекце гродзенскага землямера Майсея Любіча. Яе фасады багата дэкараваны. Сцены ўпрыгожаны пілястрамі, лапаткамі, сухарыкамі, фігурнай ліштвой, люкарнямі. Карнізы з арнаментамі, «жамчужныя» паясы, дэнтыкулы падзяляюць будынак знадворку на 4 ярусы. Вокны другога яруса высокія, паўцыркульныя, размешчаныя ў неглыбокіх нішах з навершам у выглядзе какошнікаў. У цэнтры вежы ўзвышаецца каркас з трубамі для падачы вады ў рэзервуар, які знаходзіцца на самым верхнім ярусе. Кожны ярус падзелены на 4 звязаныя паміж сабой адсекі, у якіх размяшчаецца інжынернае абсталяванне і службовыя памяшканні. Перакрыцці драўляныя. Спалучэнне чырвонай цэглы і белай тынкоўкі надае будынку маляўнічы каларыт.

Паўднёвая вежа пабудавана ў 1916 г. у час нямецкай акупацыі. Яе фасады больш стрыманы ў дэкоры. Ліштвы акон і дзвярэй складанай формы, афарбаваны ў белы колер. Грані раскрапаваны арачнымі і лучковымі вокнамі і нішамі, вуглы вылучаны лапаткамі. У завяршэнні і паміж ярусамі прафіляваныя карнізы з зубчастым паяском. Унутраная планіроўка падобная да планіроўкі Паўночнай вежы. Цяпер у будынку знаходзяцца творчыя майстэрні Беларускага саюза мастакоў.

## Літаратура 
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 371 с., іл.
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Гродна
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Вежы Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1890 годзе
Крышталяоптыка

**Крышталяоптыка** — навука, якая вывучае праходжанне святла праз крышталі і інш. анізатропныя асяроддзі. Сфарміравалася на стыку дзвюх навук — оптыкі і крышталяфізікі. Даследуе заканамернасці такіх з'яў як: палярызацыя святла, плеахраізм, падвойнае прамяняпераламленне, кручэнне плоскасці палярызацыі і інш.

На Беларусі ў інстытуце фізікі НАН РБ пад кіраўніцтвам Ф. І. Фёдарава распрацавана агульная тэорыя распаўсюджвання святла ў крышталях, дадзена рашэнне многіх прынцыповых задач.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.529

Катэгорыя:Фізічная оптыка
Крышталічныя сланцы

**Крышталічныя сланцы** — метамарфічныя горныя пароды, якія маюць крышталічную будову і характарызуюцца паласатай структурай.

Віды крышталічных сланцаў за мінералагічным складам: *амфіболавыя*, *талькавыя*, *слюдавыя* і іншыя. Гэтыя сланцы выкарыстоўваюць у якасці будаўнічага матэрыялу і вогнеўстойлівай сыравіны.

## Гл. таксама 
* Сланцы

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.529

Катэгорыя:Метамарфічныя горныя пароды
Крызіс

**Крызіс** ( — *рашэнне*, *паваротны пункт*) — пераварот, час пераходнага стану, пералом, стан, пры якім існуючыя сродкі дасягнення мэтаў робяцца неадэкватнымі, у выніку чаго ўзнікаюць непрадказальныя сітуацыі і праблемы.

Крызіс праяўляе схаваныя канфлікты і дыспрапорцыі. Яркі прыклад крызісу - рэвалюцыя. Можа разглядацца як феномен (нешта непазнавальнае), эканамічны фактар (умова дзейнасці), палітычная, сацыялагічная і эканамічная катэгорыя.

## Эканамічны крызіс 
Эканамічны крызіс выяўляецца ў парушэнні раўнавагі паміж попытам і прапановай на тавары і паслугі. У пабудаванай на канкурэнцыі эканоміцы пасродкам крызісу адбываецца масавая селекцыя эфектыўных уласнікаў.  Крызіс можа абнавіць ідэалагічныя, палітычныя ўмовы, эліты і інш.

Крызісам можна назваць сітуацыю, калі:

* у выніку функцыянавання мае месца шкода;
* немагчыма працяг функцыянавання ў рамках ранейшай мадэлі;
* неадкладна патрабуецца прыняцце рашэння;
* з'яўляецца шанец на абнаўленне.

## Фінансавы крызіс 
Да рэзкага падзення курсаў фінансавых актываў часцяком прыводзіць «перагрэў эканомікі» - сітуацыя, калі рост фіктыўнага капіталу значна апярэджвае рост капіталу рэальнага. Пераацэнка стратэгій зберажэння і звязаны з ёю крызіс ліквіднасці адбываецца лавінападобна, змушаючы звяртацца да санацыi ў маштабах усёй эканомікі.
* Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі

## Гл. таксама 
* Сусветны энергетычны крызіс (2021—2022)

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.505

Катэгорыя:Бяспека
Катэгорыя:Міжнародныя адносіны
Катэгорыя:Стратэгічны менеджмент
Катэгорыя:Крызісы
Крыястат

thumb|right|Крыястат-мікратом
**Крыястат** — прылада, з дапамогай якой працоўны аб'ём падтрымліваецца пры нізкай тэмпературы за кошт старонняй крыніцы холаду. Звычайна ў якасці такой крыніцы выкарыстоўваюць вадкія газы з нізкімі тэмпературамі кандэнсацыі (азот, вадарод, гелій і інш.) — г. зн. холадагенту.

У любым крыястаце неабходная цеплаізаляцыя працоўнага аб'ёму ад навакольнага асяроддзя. Звычайна, чым ніжэй тэмпература працоўнага аб'ёму, тым вышэй патрабаванні да цеплаізаляцыі. У крыястатах, запаўняюцца вадкім азотам або кіслародам, часта выкарыстоўваецца высоковакуумная цеплаізаляцыя. Для геліевых крыястатаў такой ізаляцыі недастаткова, таму, каб паменшыць страты за кошт выпраменьвання цяпла з вонкавых сценак, неабходна панізіць іх тэмпературу, што дасягаецца астуджэннем сценак дапаможным холадаагентам (напрыклад, вадкім азотам).

## Гл. таксама 
* Крыягеніка
* Сасуд Дзьюара
* Холад

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.531

Катэгорыя:Крыягенная тэхніка
Катэгорыя:Кліматычнае і халадзільнае абсталяванне
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Крыясфера

**Крыясфера** (ад  — холад і σφαῖρα - шар) — адна з геаграфічных абалонак Зямлі, якая характарызуецца наяўнасцю або магчымасцю існавання лёду.

Крыясфера размешчана ў межах цеплавога ўзаемадзеяння атмасферы, гідрасферы і літасферы. Крыясфера распасціраецца ад верхніх слаёў зямной кары да ніжніх пластоў іёнасферы.

Крыясферы ўласцівыя шматлікія крыягенныя ўтварэнні:

* сістэмы ледзяных аблокаў,
* снежны полаг,
* ледзяное покрыва вадаёмаў,
* наледзі,
* ледавікі гор,
* ледавіковыя пакровы,
* сезоннамерзлыя глебы,
* горныя пароды з падземнымі ільдамі.

Крыясфера характарызуецца адмоўнай або нулявой тэмпературай, пры якіх вада, якая змяшчаецца ў парападобным, вольным або хімічна і фізічна звязаным з іншымі кампанентамі выглядзе, можа існаваць у цвёрдай фазе (лёд, снег, іней і іншыя).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Бягучы стан крыясферы (абнаўляецца штодня).


Катэгорыя:Абалонкі Зямлі
Крыміналогія

**Крыміналогія** («навука аб злачынстве», ад  - злачынства і стар.-грэч. Λογος - вучэнне) — сацыялага-прававая навука, якая вывучае злачыннасць, асобу злачынца, прычыны і ўмовы злачыннасці, шляхі і сродкі яе папярэджання. Лічыцца, што тэрмін «крыміналогія» увёў у 1879 годзе антраполаг Тапінар. У 1885 годзе ўпершыню з назвай «крыміналогія» выйшла кніга італьянскага навукоўца Р. Гарафала. Аднак уяўленні аб злачынных паводзінах і барацьбе з імі можна знайсці і ў больш ранніх крыніцах, напрыклад у працы Чэзарэ Бекарыя «Аб злачынствах і пакараннях». Крыміналогію варта адрозніваць ад крыміналістыкі.

Вучоны-юрыст, які спецыялізуецца ў галіне крыміналогіі, называецца крымінолагам.

## Гл. таксама 
* Сацыяльная дэвіяцыя

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.512
Крэазот

**Крэазот** (фр. créosote) — бескаляровая (часам жаўтлявая або жоўта-зялёная), успыхваючая, цяжкарашчынныя ў вадзе алеістая вадкасць з моцным пахам і пякучым смакам, якая атрымліваецца з драўнянага і каменнавугальнага дзёгцю. Уяўляе сабой сумесь фенолаў, галоўным чынам гваякола і крэзола. Растваральны ў вадзе, спірце, эфіры. Атрутны.

## Гісторыя 
Упершыню быў атрыманы Карлам фон Рэйхенбахам у 1830 годзе пры дыстыляцыі дзёгцю бука.

## Ужыванне 
Драўняны крэазот прымяняецца пры сухотах і як антысептык. Каменнавугальны для кансервавання дрэва (прамочвання шпал, драўляных апор і г. д.) і засцярогі яго ад гніення, у вытворчасці штучных смол, а таксама як флатаагент пры ўзбагачэнні (флатацыі) руд.

Характэрны пах чыгуначных шпал (а таксама пах у метрапалітэне) звязаны з іх насычэннем крэазотам.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.531

Катэгорыя:Хімічныя сумесі
Крэадонты

**Крэадонты** (*Creodonta*) — вымерлы атрад драпежных млекакормячых. Упершыню іх апісаў ў 1877 годзе Эдвард Дрынкер Коўп. У цяперашні час вядома 45 відаў крэадонтаў.

Крэадонты былі пануючымі драпежнымі відамі ў раннім трацічным перыядзе, 55-35 млн гадоў таму. Нягледзячы на вонкавае падабенства з сучаснымі драпежнікамі, у цяперашні час мяркуецца, што крэадонты не былі продкамі драпежнікаў, а мелі з імі агульнага продка, не пакінуўшы нашчадкаў сярод сучасных млекакормячых. Асноўнае адрозненне ад сучасных драпежнікаў — у іншай будове сківіцы, з-за чаго яна была маларухомай: крэадонты, падобна да кракадзілаў, умелі перакусваць ахвяру, але не маглі яе аб'ядаць. Горш развіты (у параўнанні з драпежнікамі) быў і мозг крэадонтаў.

Рэшткі крэадонтаў выяўленыя ў Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы і Афрыцы. У трапічнай Афрыцы крэадонты змаглі дажыць да міяцэна.

## Становішча ў класіфікацыі 
Аксіеніды:
* Dipsalidictis †
* Dipsalodon †
* Аксіены †
* Palaeonictis †
* Paroxyaena †
* Patriofelis †
* Саркастадон †
* Tytthaena †

**Hyaenodontidae:**
* Cynohyaenodon †
* Дысапсалісы †
* Hyaenodon †
* Leakitherium †
* Limnocyon †
* Machaeroides †
* Megistotherium †
* Prolimnocyon †
* Proviverra †
* Pterodon †
* Sinop(t)a †
* Tritemnodon †

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.531

## Спасылкі 
* Carnivores, creodonts and carnivorous ungulates: Mammals become predators


†
†
Сяргей Кавалёў

**Сяргей Кавалёў**:
* Сяргей Адамавіч Кавалёў (1930—2021) — савецкі дысідэнт.
* Сяргей Валер’евіч Кавалёў (нар. 1963) — беларускі драматург, крытык, паэт, літаратуразнаўца.
* Сяргей Мітрафанавіч Кавалёў (1913—1990) — савецкі філосаф.
Крэацін

thumb|250px|Крэацін, C4H9N3O2
thumb|250px|2-(мецілгуанідына)-этанавая кіслата, Mr=131.13 g/mol
**Крэацін** — азотазмяшчальная карбонавая кіслата, якая сустракаецца ў пазваночных. Удзельнічае ў энергетычным абмене ў цягліцавых і нервовых клетках. Крэацін быў выдзелены ў 1832 годзе Шэўролем з шкілетных цягліц і быў названы па аналогіі з грэчаскім словам *Kreas*, мяса.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.531

## Гл. таксама 
* Крэацінавыя дабаўкі
* Этылацэтат крэаціну
* Крэацінін

Катэгорыя:Амінакіслоты
Катэгорыя:Гуанідыны
Карл фон Райхенбах

**Карл фон Райхенбах**, таксама **Рэйхенбах** (ням.: Karl von Reichenbach; 12 лютага 1788, Штутгарт - 19 студзеня 1869, Лейпцыг, Германія) — хімік, геолаг, прамысловец, прыродазнавец, філосаф, барон. Быў членам Прускай акадэміі навук. З'яўляецца адкрывальнікам парафіна і крэазота, а таксама іншых хімічных прадуктаў на аснове дзёгцю, якія мелі эканамічную значнасць. У апошнія гады жыцця фон Райхенбах даследаваў гіпатэтычную вітальную энергію, названую ім адычнай сілай.

## Бібліяграфія 
* *Das Kreosot: ein neuentdeckter Bestandtheil des gemeinen Rauches, des Holzessigs und aller Arten von Theer* 1833
* *Geologische Mitteilungen aus Mähren* (*Geological news from Moravia*) Wien, 1834
* *Physikalisch-physiologische Untersuchungen über die Dynamide des Magnetismus, der Elektrizität, der Wärme, des Lichtes, der Krystallisation, des Chemismus in ihren Beziehungen zur Lebenskraft* (Band 1 + Band 2) Braunschweig, 1850
* *Odisch-magnetische Briefe* Stuttgart 1852, 1856; Ulm 1955
* *Der sensitive Mensch und sein Verhalten zum Ode* (*The sensitive human and his behaviour towards Od*) Stuttgart und Tübingen (Band 1 1854 + Band 2 1855)
* *Köhlerglaube und Afterweisheit: Dem Herrn C. Vogt in Genf zur Antwort* Wien, 1855
* *Wer ist sensitiv, wer nicht* (*Who is sensitive, who is not?*) Wien, 1856
* *Odische Erwiederungen an die Herren Professoren Fortlage, Schleiden, Fechner und Hofrath Carus* Wien, 1856
* *Die Pflanzenwelt in ihren Beziehungen zur Sensitivität und zum Ode* Wien, 1858
* *Odische Begebenheiten zu Berlin in den Jahren 1861 und 1862*  Berlin, 1862
* *Aphorismen über Sensitivität und Od* (*Aphorisms on Sensitivity and Od*) Wien, 1866
* *Die odische Lohe und einige Bewegungserscheinungen als neuentdeckte Formen des odischen Princips in der Natur* Wien, 1867

;На англійскай мове
* *Physico-physiological researches on the dynamics of magnetism, electricity, heat, light, crystallization, and chemism, in their relation to Vital Force* New York, 1851
* *Somnambulism and cramp* New York, 1860 (excerpt translated chapter out of *Der sensitive Mensch und sein Verhalten zum Ode*)
* *Letters on Od and Magnetism* 1926

## Спасылкі 
* Karl von Reichenbach und Od. 
* Karl Ludwig von Reichenbach . Stadt Stuttgart 
* Researches on Magnetism, Electricity, Heat and Light in their relations to Vital Forces (Cornell University) ці тут
* *Gerry Vassilatos* Luminous World 

Катэгорыя:Акультысты
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Геолагі Германіі
Катэгорыя:Постаці нямецкага прыродазнаўства
Катэгорыя:Постаці парапсіхалогіі
Катэгорыя:Металургі Германіі
Крыябіялогія

**Крыябіялогія** (ад  — холад, bios — жыццё і logos — навука) — раздзел біялогіі, у якім вывучаюцца эфекты ўздзеяння нізкіх тэмператур на жывыя арганізмы. На практыцы, у рамках крыябіялогіі займаюцца даследаваннямі біялагічных аб'ектаў або сістэм пры тэмпературах ніжэй нармальных. У якасці аб'ектаў могуць служыць бялкі, клеткі, тканкі, органы, або цэлыя арганізмы. Выкарыстоўваюцца дыяпазон тэмператур ад умерана нізкіх да крыягенных.

Навуковыя асновы закладзены ў канцы 19 стагоддзя П. І. Бахмецьевым.

## Гл. таксама 
* Крыякансервацыя
* Касмічная біялогія
* Крыёніка
* Крыяпратэктар
* Крыястат

## Літаратура 
* 
* Кен Малдру. Кароткі курс крыябіялогіі. 1999. Універсітэт Калгары. Канада. на англ. яз. / Ken Muldrew. Cryobiology — A Short Course. 1999 
* Дж. Вольф і Г. Браянт. Крыябіялогія і біялогія абязводжвання клетак. 2004. Універсітэт Нью-Саус-Уэлса, Сідней, Аўстралія. на англ. мове. / J.Wolfw and G.Bryant. Cryobiology and anhydrobiology of cells. 2004.

Катэгорыя:Раздзелы біялогіі
Азярок (возера)

**Азяро́к, Азяркі́, Азёркі** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Аўсянка. Знаходзіцца за 40 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Гарадок, у 5 км на ўсход ад возера Цёста.

Плошча возера 0,28 км², даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Найбольшая глыбіня дасягае 8 метраў. Плошча вадазбору 4,1 км².Катлавіна возера лагчыннага тыпу, мае серпападобную форму і выцягнутая з поўначы на поўдзень. Паўднёвыя і паўднёва-ўсходнія схілы катлавіны маюць вышыню 8—10 метраў, астатнія невыразныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Даўжыня берагавой лініі складае 3,4 км. Берагі возера нізкія, пясчаныя і тарфяністыя. Літаральная зона вузкая, сублітаральны схіл стромкі, дно плоскае. Да глыбіні 2—2,5 м уздоўж берагоў дно возера пясчанае, глыбей выслана гліністым глеем. Дно паўднёва-заходняга плёсу выслана гумусавай апясчаненай глінай.Возера Азярок слабапраточнае. У возера ўпадаюць ручай і меліярацыйны канал і выцякае пратока ў раку Аўсянка. Паласа прыбярэжнай расліннасці мае шырыню 2—8 метраў. У возеры сустракаецца рэдкі ахоўны від раслін, занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, — вадзяны арэх плывучы.

У возеры водзяцца лешч, акунь, шчупак, плотка, лінь, карась, джгір і іншыя віды рыб.

На паўднёвым беразе возера вёска Азёркі.

## Літаратура 
* *Мыслівец І. А.* Азярок // 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Азярок 
* Прыдзінскі край—Гарадоцкі раён—Прырода—Водныя рэсурсы
* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі 

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Аўсянкі
Руслана

**Русла́на Сцяпа́наўна Лыжы́чка** (; сцэнічны псеўданім — **Руслана**; нарадзілася 24 мая 1973, Львоў) — вядомая ўкраінская , палітык, танцоўшчыца, , , дырыжор, піяністка, радыёвядучая. У 2004 годзе Руслана перамагла ў конкурсе «Еўрабачанне 2004» з песняй «Дзікія танцы» ().

## Біяграфія 
Руслана нарадзілася і выхоўвалася ў Львове. Яшчэ дзіцём спявала ў гурце «Орион», а потым у дзіцячым ансамблі «Усмішка». Скончыла музычнае вучылішча і паступіла на дырыжорскі факультэт Львоўскай кансерваторыі. Прафесійна грае на фартэпіяна. У 1993 годзе Руслана і Аляксандр Ксенафонтаў (з кім яна пабралася шлюбам праз два гады) асноўваюць рэкламную студыю «Люксэн». Руслана агучвае шматлікія радыёрэкламы, у тым ліку кампаній Oriflame i Coca-Cola. У сярэдзіне 90-х бярэ ўдзел у некалькіх музычных праектах, перамагае на ўкраінскіх песенных конкурсах. У 1998 годзе Руслана выдае свой першы альбом «Імгненне вясны» (), які набывае папулярнасць. У 1999 годзе Руслана ўдзельнічае ў запісе каляднага мюзіклу «Апошнія каляды 90-х» (), які атрымвае ўзнагароду «Фільм году» ва Украіне. У 2003 годзе яе альбом «Дзікія танцы» () ва Украіне быў прададзены тыражом больш як 100 000 асобнікаў і стаў плацінавым. 16 мая 2004 года Руслана перамагла ў музычным конкурсе «Еўрабачанне 2004», які праходзіў у Стамбуле (Турцыя) з песняй «Дзікія танцы» ().

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* *Мить весни — Дзвінкий вітер* (Імгненне вясны — Лепшыя канцэрты Звонкага ветру, 1996, 1998)
* *Останнє різдво 90-x* (Апошнія каляды 90-х, 1999)
* *Найкраще* (2001)
* *Добрий вечір, тобі…* (2002)
* *Дикі танці* (Дзікія танцы, 2003)
* *Дикі танці + Євробонус* (2004)
* *Wild Dances* (2004)
* *Wild Dances (New Year Edition)* (2005)
* *Wild. Club’in* (2005)
* *Амазонка* (2008)
* *Wild Energy* (2008)

* *Мій Брат!* (2012)
* *Ми вітер* (2020, EP)

### Сінглы 
* «Дикі танці» (2004)
* «Dance with the Wolves» («Танцы з ваўкамі») (2004)
* «The Same Star» («Скажы мне»)(2005)
* «Дика енергія» (2006)

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Члены партыі «Наша Украіна»
Катэгорыя:Народныя артысты Украіны
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны V склікання
Катэгорыя:Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2004
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Львова
Уладзімір Маісеевіч Антановіч

**Уладзімір Маісеевіч Антановіч** (,  — ) — адзін з кіраўнікоў савецкага партызанскага руху на тэрыторыі Пінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Член КПСС з 1937 года. Удзельнік абароны Кіева ў 1941 годзе. У партызанах са студзеня 1942 года: камандзір групы, атрада, у жніўні-лістападзе 1943 года — партызанскай брыгады імя С. М. Будзёнага, у лістападзе 1943 — ліпені 1944 года — партызанскай брыгады імя В. У. Куйбышава. Адначасова член Ленінскага, Лагішынскага падпольных РК КП(б)Б. Пасля вайны на гаспадарчай рабоце.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Іван Антановіч

**Іван Антановіч**:
* Іван Іванавіч Антановіч — беларускі палітык, дыпламат
* Іван Мікалаевіч Антановіч (нар. 1958) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Антановіч

**Антановіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Антон Канстанцінавіч Антановіч — беларускі мовазнавец.
* Васіль Васілевіч Антановіч (нар. 1950) — беларускі скульптар.
* Зінаіда Васільеўна Антановіч (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст.
* 
* Іосіф Аркадзьевіч Антановіч — дзяржаўны дзеяч БССР.
* Ніна Арсеньеўна Антановіч (нар. 1966) — беларускі палітолаг, спецыяліст у галіне тэорыі і філасофіі палітыкі, гісторыі і метадалогіі палітычнай навукі.
* Сяргей Антановіч (нар. 1986) — беларускі валейбаліст.
* Уладзімір Баніфатавіч Антановіч (1834—1908) — украінскі гісторык, археолаг, этнограф, археограф; адзін з заснавальнікаў украінскай нацыянальнай гістарыяграфіі.
* Уладзімір Маісеевіч Антановіч (1910—1971) — адзін з кіраўнікоў савецкага партызанскага руху ў Пінскай вобласці.

## Гл.таксама 
* Антаневіч
Музей Бакара (Парыж)

**Музей Бакара** ў XVI акрузе Парыжа размясціўся ў старадаўнім асабняку, які раней належаў Мары-Лор дэ Нуай (*Marie-Laure de Noailles*), і цалкам абноўленым у 2003 дызайнерам Філіпам Старкам. У музеі сабраны самыя найумелыя творы латарынгскай крыштальнай мануфактуры ў горадзе Бакара, якая заслужыла сусветную рэпутацыю. Музей заснаваны ў 1988 годзе.

## Гісторыя 
## Фотагалерэя 
 
Image:Verres-en-cristal-musee-baccarat-paris.jpg|Крыштальныя фужэры
Image:Lustre-en-cristal-musee-baccarat-paris.jpg|Люстра над параднай лесвіцай

## Турысцкая інфармацыя 
Адрас: 11 place des Etats-Unis, 75116 Paris

Гадзіннікі працы: 10:00-18:30 кожны дзень акрамя нядзелі, аўторку і святочных дзён

Праезд: Метро: лінія 9 — Ена (Iéna), лінія 6 — Буасьер (Boissière)

Уваходны квіток: 5 еўра, да 18 гадоў бясплатна.

## Гл. таксама 
* Музей Бакара пры фабрыцы (Бакара, Мёрт і Мозель)

## Спасылкі 
Афіцыйная інтэрнэт-старонка музея 

Катэгорыя:Музеі Парыжа
Катэгорыя:XVI акруга Парыжа
Бакара
Іосіф Аркадзьевіч Антановіч

**Іо́сіф Арка́дзьевіч Антано́віч** (, в. Васюлькі,  — ) — палітычны і дзяржаўны дзеяч БССР, заслужаны будаўнік БССР.

## Біяграфія 
Скончыў БПІ ў 1959 годзе.

З 1961 года прараб, начальнік участка, намеснік начальніка домабудаўнічага камбіната № 1 г. Мінска. Член КПСС з 1963 года, сакратар парткама камбіната.

З 1966 года загадчык аддзела Мінскага гаркама, абкама КПБ.

З 1970 года міністр мантажных і спецыяльных будаўнічых работ БССР.

## Спасылкі 
* Некралог

Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Беларускай ССР
Катэгорыя:Члены Рэвізійнай камісіі КПБ
Катэгорыя:Міністры БССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Крышталяхімія

**Крышталяхімія** — навука аб крышталічных структурах і іх сувязі з прыродай рэчыва. Крышталяхімія вывучае прасторавае размяшчэнне і хімічную сувязь атамаў у крышталях, а таксама залежнасць фізічных і хімічных уласцівасцей крышталічных рэчываў ад іх будовы. Будучы часткай хіміі, крышталяхімія цесна звязана з крышталяграфіяй. Крыніцай эксперыментальных дадзеных аб крышталічных структурах з'яўляюцца галоўным чынам рентгенаструктурны аналіз, структурная электронаграфія і нейтронаграфія, з дапамогай якіх вызначаюць абсалютныя велічыні міжатамных адлегласцей і вуглы паміж лініямі хімічных сувязей (валентныя вуглы). Крышталяхімія мае шырокі матэрыял аб крышталічных структурах дзясяткаў тысяч хімічных рэчываў, у тым ліку такія складаныя аб'екты, як бялкі і вірусы. Па стане на 1 студзеня 2009 года ўстаноўлена крышталічная структура прыкладна  злучэнняў, з іх каля 200 тысяч (42 %) складаюць арганічныя злучэнні (астатнія — неарганічныя).

Асноўныя задачы крышталяхіміі: сістэматыка крышталічных структур і апісанне назіраемых у іх тыпаў хімічнай сувязі; інтэрпрэтацыя крышталічных структур (высвятленне прычын, якія вызначаюць будову таго ці іншага крышталічнага рэчыва) і іх прадказанне; вывучэнне сувязі фізічных і хімічных уласцівасцей крышталёў з іх структурай і характарам хімічнай сувязі.

Крышталяхімія з'явілася разам з рэнтгенаўскім метадам вызначэння структур крышталёў. Ідэя метаду была прапанавана Лаўэ, у гонар якога дыфракцыйная карціна пучка з непарыўным спектрам называецца лаўэграмай. Першыя расшыфроўкі структур былі зробленыя бацькам і сынам Брэг. У далейшым яны зрабілі выдатны ўклад у развіццё навукі аб крышталічных структурах, за што ўдастоіліся Нобелеўскай прэміі. Як самастойная навука крышталяхімія аформілася ў 20-х гадах 20-га стагоддзя.

## Метады крышталяхіміі 
* Рэнтгенаструктурны аналіз
* Электронаграфія
* Нейтронаграфія
* Месбаўэраграфія

## Законы крышталяхіміі 
* Правіла Полінга
* Правіла Гольдшміта

## Літаратура 
*
Крыяліт

**Крыяліт** (ад  — мароз + λίθος — камень) — рэдкі мінерал з класа прыродных фтарыдаў, хімічны склад Na3AlF6.

Крышталізуецца ў монакліннай сінгоніі; кубападобныя крышталі і двайніковыя пласціны сустракаюцца рэдка. Звычайна ўтварае бясколерныя, белыя або шэрыя крышталічныя навалы са шкляным бляскам, часта заключаюць у сабе кварц, сідэрыт, пірыт, галеніт, халькапірыт, калумбіт, касітэрыт. Магчымая афарбоўка прымешкамі арганічных рэчываў.

## Паходжанне 
Сустракаецца ў пегматытах, утвараецца з рэшткавых раствораў, узбагачаных фторам.

## Літаратура 
*  — С. 530.

## Спасылкі 
* Крыяліт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Галагеніды (мінералы)
Катэгорыя:Фтарыды (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Злучэнні алюмінію
Галіна Русак

**Галіна Русак**, па нараджэнні **Родзька** (, , Гродзенская вобласць — , ЗША) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, грамадская дзеячка беларускай дыяспары ў ЗША, удзельніца агульнаамерыканскага руху за правы жанчын. Прафесар (1993).

## Біяграфія 
Дачка беларускага дзеяча Філарэта Родзькі і Веры з Гулевічаў, сястра Усевалада Родзькі.

Скончыла Фрайбургскі і Лёвенскі ўніверсітэты. З 1949 года жыла ў ЗША. Адукацыю завяршыла ў Амерыцы ў Канектыкуцкім каледжы, ступень магістра гуманітарных навук атрымала ў Ратгерскім універсітэце (штат Нью-Джэрсі). Працавала дырэктарам мастацкай бібліятэкі Ратгерскага ўніверсітэта.

Творчасць мастачкі Галіны Русак была добра вядомая ў ЗША і Канадзе, дзе яна неаднаразова выстаўлялася ў розных галерэях, але толькі ў 1992 годзе выстаўка яе твораў адбылася ў Беларусі (адзіная персанальная выстаўка на радзіме).

Уваходзіла ў кіраўніцтва Згуртавання беларускіх мастакоў і ўмельцаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі
Мікалай Мікалаевіч Амелька

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Мікалай Мікалаевіч Амелька
|дата нараджэння  = 22.11.1914
|дата смерці    = 27.06.2007
|месца нараджэння = 
|месца смерці   = 
|партрэт        = RIAN archive 26151 Admiral Amelko addressing sailors.jpg
|подпіс        = 
|мянушка       = 
|прыналежнасць = 
|гады службы =
|званне = 
|род войскаў = Ваенна-Марскі Флот
|камандаваў = 
|частка =
|бітвы = Вялікая Айчынная вайна, Халодная вайна
|узнагароды =
{ style="background:transparent"
       
-
       
-
       
-
   
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}**Мікалай Мікалаевіч Амелька** (,  — , ) — савецкі флатаводзец, адмірал (13 красавіка 1964), кандыдат ваенна-марскіх навук (1965), камандуючы Ціхаакіянскім флотам (1962—1969), начальнік супрацьлодачных сіл ВМФ (1969—1978), намеснік начальніка Генштаба ўзброеных сіл па ВМФ (1979—1986), дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 7-га і 8-га скліканняў, лаўрэат Ленінскай прэміі ў галіне навукі (17 красавіка 1980) за стварэнне спецыяльнай інфармацыйнай касмічнай сістэмы.

## Біяграфія 
Па нацыянальнасці — беларус. У Ваенна-марскім флоце з 1931 года. У 1936 г. скончыў Ваенна-марское вучылішча імя М. В. Фрунзэ. З 1936 г. праходзіў службу на Балтыйскім флоце. быў камандзірам электранавігацыйнай групы, пам. камандзіра вучэбнага крэйсера. Удзельнік савецка-фінскай вайны 1939—1940 гг. У Вял. Айчынную. вайну — камандзір дывізіёна сеткавых загараджальных, кацерных тральшчыкаў, вартавых караблёў. У 1945—1949 гг. начальнік штаба брыгады тралення. У 1949—1952 гг. — Камандзір аховы воднага раёна базы. У 1952—1953 гг. начальнік штаба дывізіі аховы воднага раёна. У 1953—1956 гг. камандзір дывізіі аховы воднага раёна. Контр-адмірал з 31 мая 1954 года. У 1956 г. скончыў Ваен. акадэмію Генштаба. У 1956—1962 гг. — Начальнік штаба Ціхаакіянскага флоту. Віцэ-адмірал з 9 мая 1961 года. Камандуючы Ціхаакіянскім флотам (1962—1969), начальнік супрацьлодачных сіл ВМФ (1969—1978), намеснік начальніка Генштаба ўзброеных сіл па ВМФ (1979—1986). У 1986—1987 гг. — У Гр. ген. інспект. МА СССР. З лістапада 1987 года — у адстаўцы.

## Узнагароды 
Узнагароджаны:

* 3 Ордэнамі Леніна (1956, 1964, 1967),
* 3 ордэнамі Чырвонага Сцяга (1942, 1954, 1972),
* Ордэнам Нахімава I ступені (1981),
* Ордэнам Нахімава II ступені (1944),
* 2 ордэнамі Айчыннай вайны I ступені (1945, 1985),
* Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1979),
* 3 ордэнамі Чырвонай Зоркі (1943, 1946, 1963),
* замежнымі ордэнамі, медалямі.

Катэгорыя:Адміралы СССР
Катэгорыя:Кандыдаты ваенна-марскіх навук
Катэгорыя:Мемуарысты Расіі
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання
Крэйсер

[thumb|300px|[Крэйсер Аўрора]]
**Крэйсер** (нідэрл. kruiser - крейсіраваць, плаваць па вызначаным маршруце) — клас баявых надводных караблёў, здольных выконваць задачы незалежна ад асноўнага флоту, сярод якіх можа быць барацьба з лёгкімі сіламі флоту і гандлёвымі судамі суперніка, абарона злучэнняў баявых караблёў і канвояў судоў, агнявая падтрымка прыморскіх флангаў сухапутных войскаў і забеспячэнне высадкі марскіх дэсантаў, пастаноўка мінных загарод і іншыя. З другой паловы XX стагоддзя тэндэнцыя да ўзбуйнення баявых злучэнняў для забеспячэння абароны ад авіяцыі праціўніка і спецыялізацыя судоў для выканання пэўных задач прывяла да практычнага знікнення караблёў агульнага прызначэння, якімі з'яўляюцца крэйсеры, з флатоў шматлікіх краін. Толькі ваенна-марскія сілы ЗША, Расіі і Перу выкарыстоўваюць іх у цяперашні час.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.535

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Браняпалубны крэйсер
* Браняносны крэйсер
* Мінны крэйсер
* Крэйсер-скаўт
* Лінейны крэйсер
* Цяжкі крэйсер
* Лёгкі крэйсер
* Гідракрэйсер
* Ракетны крэйсер
* Падводны крэйсер
* Дапаможны крэйсер
* Крэйсер ППА
* Супрацьлодачны крэйсер
;іншае:
* Рэйдар
* Фрэгат — карабель эпохі паруснікаў, які часцей іншых выконваў крэйсерскія функцыі
* Падводны крэйсер
* Крэйсерская вайна

## Спасылкі 
* List of cruisers

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
*
Рафал Алойзы Аскерка

**Рафал Алойзы (Рафал Алаіз) Аскерка** (1708—1767) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

Староста багрымавіцкі ў 1742—1760 гадах, мазырскі харунжы (1733—1738), маршалак (з 1738), пасол на соймы 1748, 1760, 1764 і 1766 гадоў. У 1733 годзе быў сярод тых, хто выбіраў каралём Станіслава Ляшчынскага. У 1740 годзе абраны мазырскім дэпутатам і стаў маршалкам Скарбовага трыбунала. З пачатку 1740-х гадоў супрацоўнічаў з Сапегамі і Чартарыйскімі. Дапамог лоўчаму літоўскаму Міхалу Антонію Сапегу быць абраным дэпутатам у Мазыры і стаць маршалкам Трыбунала.

Падтрымліваў праграму Чартарыйскіх па рэформе дзяржаўнага ладу. У шэрагу іх прыхільнікаў знаходзіўся і пасля разрыву Чартарыйскіх з каралеўскім дваром. У 1756 годзе ізноў абраны мазырскім дэпутатам і маршалкам Скарбовага трыбунала. На канвакацыйным сойме 1764 года вызначаны паслом да складання pacta conventa. У 1765 годзе няўдала намагаўся атрымаць пасаду надворнага падскарбія літоўскага.

## Маёнткі 
У 1764 годзе канвакацыйны сойм прызнаў маёнтак Нароўля (разам з фальваркамі), што пачаткова быў каралеўшчынай (каралеўскім уладаннем), якую доўга паводле леннага права трымалі Аскеркі, вотчынай Рафала Алойзы Аскеркі і яго нашчадкаў.

## Сям’я 
Сын новагародскага кашталяна Антонія Аскеркі і Соф’і з Календаў.
Меў братоў Гервазыя Людвіка, Міхала Стэфана, Казіміра Мацея, Марціна Тэадора і Багуслава Леапольда.

У першым шлюбе (каля 1730) з Анэляй з Паўшаў (нар. 1710), дачкой Міхала Паўшы і Катажына з Рыбінскіх, меў двух сыноў:
* Ян Мікалай (1735—1796), у шлюбе з Барбарай з Ракіцкіх;
* Антоні Яўхім (нар. 1740), у шлюбе з Тэрэзай Эперыяшы;

У другім шлюбе з невядомай па імі з роду Сілічаў.

У трэцім шлюбе са Станіславай Тэрэзай з Агінскіх (1710—1744), дачкой Марцыяна Міхала Агінскага і Тэрэзы з Тызенгаўзаў. Меў дачку Марыянну, у першым шлюбе за менскім кашталянам Міхалам Адамам Ракіцкім, у другім — за ўпіцкім кашталянам Міхалам Страшэвічам.

## Літаратура 
* 

Рафал Алойзы
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Маршалкі земскія мазырскія
Катэгорыя:Харунжыя мазырскія
Катэгорыя:Старосты багрымавіцкія
Фрыц Крэйслер

**Фрыц Крэйслер**, радзей **Крайслер** (; 2 лютага 1875, Вена — 29 студзеня 1962, Нью-Ёрк) — аўстрыйска-амерыканскі скрыпач і кампазітар.

## Біяграфія 
Фрыц Крэйслер нарадзіўся ў Вене 2 лютага 1875, у сям’і ўрача; бацька яго быў яўрэем, маці — немкай. Прыняў хрышчэнне ва ўзросце 12 гадоў.

З чатырох гадоў вучыўся гранню на скрыпцы ў Жака Абера, і досыць хутка дасягнуў вялікіх поспехаў.

У сем гадоў атрымаў права навучацца ў Венскай кансерваторыі (цяпер Венскі ўніверсітэт музыкі і выканальніцкага мастацтва), стаўшы самым маладым яе студэнтам у гісторыі, дапушчаны ў выглядзе выключэння — па правілах у кансерваторыю прымаліся асобы не маладзей 14 гадоў. Займаўся па класе скрыпкі ў Іозефа Хельмесбергера і тэорыі музыкі ў Антона Брукнера.

У дзевяць гадоў Крэйслер ўпершыню выступіў на публіцы, а яшчэ праз год скончыў кансерваторыю з залатым медалём.

Працягнуў ўдасканальвацца ў Парыжскай кансерваторыі ў Жазефа Масара (скрыпка) і Леа Дэліба (тэорыя і кампазіцыя).

У 1887 годзе Крэйслер атрымаў першую прэмію на выпускным іспыце, пасля чаго вырашыў пачаць самастойную творчую кар’еру.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.535

## Спасылкі 
* Kreisler:Praeludium und Allegro — Violin Guido Rimonda,Orchestra Camerata Ducale
* 
* Тэкст «Успамінаў» Крэйслера 
* Конкурс імя Фрыца Крэйслера  

Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Скрыпачы ЗША
Катэгорыя:Скрыпачы Аўстрыі
Катэгорыя:Кампазітары ЗША
Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Музычныя падробкі і містыфікацыі
Фрыдрых Крэйцвальд

**Фрыдрых Рэйнхальд Крэйцвальд** (ням.: Friedrich Reinhold Kreutzwald;  — ) — эстонскі паэт, пісьменнік, фалькларыст, асветнік, урач і грамадскі дзеяч, пачынальнік эстонскай літаратуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і прыгоннага селяніна ў маёнтку Йыэперэ недалёка ад горада Везенберг, адміністрацыйнага цэнтра Везенбергскага павета ў Эстляндскай губерні. З дзіцячых гадоў бачыў цяжкае жыццё прыгонных, іх патрэбу і самаўпраўнасць нямецкіх памешчыкаў і баронаў. У 1815 годзе, за год да адмены прыгоннага права ў Эстоніі, бацьку ўдалося атрымаць вольную. У гэтым жа годзе юны Крэйцвальд пачынае вучобу ў Везенбергу, але неўзабаве быў вымушаны яе пакінуць па прычыне недахопу грашовых сродкаў. Пазней працягнуў вучыцца ў Рэвелі, здаў экзамены на званне настаўніка і там жа працаваў у пачатковай школе. Пазней выкладаў у Пецярбургу і запалам займаўся самаадукацыяй. Як выхадцу з ніжэйшага саслоўя, яму было адмоўлена ў прыёме ў Пецярбургскую Медыка-хірургічную акадэмію.

Вярнуўшыся ў Эстонію, у 1826 годзе, паступіў на медыцынскі факультэт Дэрпцкага ўніверсітэта. Там пасябраваў з доктарам медыцыны, філолагам Фрыдрыхам Робертам Фельманам, які аказаў велізарны ўплыў на далейшую дзейнасць Крэйцвальда.

Скончыўшы ўніверсітэт, на працягу 44 гадоў быў гарадскім урачом у Вера, адміністрацыйны цэнтр павета Вырумаа).

18 жніўня 1833 года Крэйцвальд ажаніўся з Марыяй Элізабет Сядлер, вяселле зладзілі ў Віру-Нігуле. У маладых нарадзіўся сын Алексіс.

Як урач Крэйцвальд меў цесныя зносіны з народам, добра ведаў яго цяжкае становішча. Ён часта выступаў у абарону сялян, калі быў грамадскім дзеячам. У 1830-я гг. выступаў у друку з публіцыстычнымі і фальклорна-этнаграфічнымі артыкуламі на нямецкай мове. Смелыя выступленні Ф. Р. Крэйцвальда ў абарону сялян выклікалі варожае стаўленне да яго ўплывовых колаў вырускага грамадства, якое складалася з мясцовых немцаў. Доктару быў абвешчаны байкот, што прывяло да страты большай часткі пацыентаў. Жыццё ўскладнілася пастаянным недахопам грошай. За дом, набыты ў абавязак, ён разлічваўся 34 гады.

У 1877 годзе пакінуў медыцынскую практыку і перасяліўся ў Дэрпт, дзе і сканаў 25 жніўня 1882 года. Ф. Р. Крэйцвальд пахаваны на могілкі Вана-Яані ў Тарту.

## Творчасць 
Аўтар сатырычных апавяданняў, кнігі вершаў «Песні вірускага спевака» (1865). Збіральнік і складальнік эстонскага народнага эпасу «Калевіпоэг» («Сын Калева»; выд. 1857—1861), зборніка літаратурна апрацаваных «Старадаўніх эстонскіх народных казак» (1866).

## Пераклады 
На беларускую мову асобныя творы Крэйцвальда пераклаў Б. Сачанка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскамоўныя паэты
Катэгорыя:Постаці эстонскай этнаграфіі
Катэгорыя:Медыкі Эстоніі
Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнай пісьменнасці і літаратуры
Катэгорыя:Збіральнікі народных казак
Катэгорыя:Пісьменнікі-ўрачы
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Вана-Яані
Аляксей Антонавіч Апрышчанка

**Аляксей Антонавіч Апрышчанка** (, х. Ніжні Астахаў, Кашарскі раён, Растоўская вобласць — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1971). Ганаровы грамадзянін горада Свіслач.

## Біяграфія 
Член КПСС з 1946 года. Скончыў ВПШ пры ЦК КПСС у 1956 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

З 1944 на камсамольскай, савецкай і партыйнай рабоце ў Карэліцкім, Жалудоцкім і Свіслацкім раёнах, з 1965 1-ы сакратар Свіслацкага РК КПБ. З 1975 галоўны дзяржаўны інспектар па закупкам і якасці сельскагаспадарчых прадуктаў па Гродзенскай вобласці. Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1971-75.

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Свіслачы
Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Растоўскай вобласці
Яя Турэ

**Ньеньеры Яя Турэ** (; нар. , Буаке) — івуарыйскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Ігрок нацыянальнай зборнай Кот-д’Івуара (2004—2015).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Кот-д’Івуара
Катэгорыя:Ігракі зборнай Кот-д’Івуара па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Цындаа Хайню
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпіякос Пірэй
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК Манака
Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Данецк
Катэгорыя:Ігракі ФК Беверэн
Катэгорыя:Ігракі ФК АСЕК Мімозас
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Кот-д’Івуара
Аляксандра Антонаўна Анюхоўская

**Аляксандра Антонаўна Анюхоўская** (, Клімацічы Горацкі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

У 1957-75гг. даярка саўгаса імя Леніна (з 1965 саўгас «Камуніст» Горацкага раёна). Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі.

## Памяць 
У яе гонар на алеі Герояў Савецкага Саюза і Сацыялістычнай Працы ў г. Горкі Магілёўскай вобласці ўсталяваны памятны знак.

## Літаратура 
* Аношкин, П. Так загораются звёзды // Дела их золотом горят. — Мн.: 1976. С.81-88.
* Анюхоўская, Аляксандра Антонаўна // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя : у 12 т.- Мн.: 1969. Т.1. С.377.
* Анюхоўская, Аляксандра Антонаўна // Памяць: гіст.-дак. хроніка Горацкага р-на. — Мн.: 1996. С.541.
* Анюховская, Александра Антоновна // Гордость и слава Могилёвщины : в 2-х ч. — Могилев: 2005. Ч. 2. С. 42.
* Лившиц, В. М. Гордость и слава Горецкой земли. В 3-х книгах. Книга 3. Герои Социалистического Труда, заслуженные работники народного хозяйства, культуры, художники и писатели художники.-Горки: 2015.С.8.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горацкім раёне
Юрузань (рака)

**Юрузань** — рака ў Башкартастане і Чалябінскай вобласці, левы прыток Уфы (басейн Волгі).

Пачынаецца Юрузань на ўсходнім схіле гары Вуглавы Машак, аднаго з самых высокіх паўднёва-ўральскіх хрыбтоў — Машак на вышыні 964 м над узроўнем мора. Спачатку Юрузань цячэ на паўночны ўсход па вузкай горнай даліне паміж хрыбтамі Машак і Кумардак, па ўрочышчы Юрузанская даліна. Далей, выйшаўшы з горнай цясніны, Юрузань цячэ паміж хрыбтамі Бакты і Зігальга. У сярэднім цячэнні Юрузань выходзіць з гор на раўніну. У ніжнім цячэнні, праразаючы тоўшчу Уфімскага плато, рака ўпадае ў заліў Паўлаўскага вадасховішча на рацэ Уфа.

Па тэрыторыі Чалябінскай вобласці Юрузань працякае праз гарады Юрузань, Трохгорны і Усць-Катаў, зноў на тэрыторыі Башкірыі працякае праз вёскі і пасёлкі і ўпадае ў Паўлаўскае вадасховішча. На Юрузані — курорт Янгантаў.

Сярэдні расход вады каля 55 м³/сек. Ледастаў звычайна з лістапада па красавік.

## Літаратура 
* Юрюзань (река)] // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Басейн Камы
Катэгорыя:Рэкі Башкартастана
Катэгорыя:Рэкі Чалябінскай вобласці
Таццяна Пятроўна Аржаннікава

**Таццяна Пятроўна Аржаннікава** (, Віцебск, БССР) — майстар спорту міжнароднага класа (1978) па спарціўнай гімнастыцы.

## Спартыўная кар’ера 
Клуб «Дынама», Віцебск, Беларусь. Чэмпіёнка свету ў камандным першынстве (1978). Срэбны прызёр чэмпіянату СССР у мнагабор’і (1978, 1979), бронзавы прызёр у практыкаваннях на бервяне (1978, 1981).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спартсмены СССР
Катэгорыя:Чэмпіёны свету
Сумбат Хачатуравіч Арзуманян

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Сумбат Хачатуравіч Арзуманян
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =
|званне =
|род войскаў =
|камандаваў =партызанскай брыгадай імя І. В. Сталіна
|частка = Партызанская брыгада імя І. В. Сталіна
|бітвы =Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды = { style="background:transparent"

}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Сумбат Хачатуравіч Арзуманян** (, Гюнейкалер, Мартунінскі раён, Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць — , ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Брэсцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Член КПСС з 1946 года. Скончыў Чарнавіцкі ўніверсітэт у 1959 годзе. З ліпеня 1941 года на фронце. У партызанах з верасня 1941 года, камандзір узвода, роты, у кастрычніку 1943 — сакавіку 1944 гадоў — партызанскай брыгады імя І. В. Сталіна.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»
Радольф Крэйцэр

**Радольф Крэйцэр** (фр. Rodolphe Kreutzer; 16 лістапада 1766, горад Версаль - 6 студзеня 1831, Жэнева) — французскі скрыпач, кампазітар і дырыжор, прадстаўнік так званай парыжскай скрыпічнай школы.

Немец па паходжанні. Першыя ўрокі музыкі атрымаў у бацькі, затым вучыўся ў Антона Стаміца. З 1802 Крэйцэр займаў пасаду камер-віртуоза пры двары Напалеона I, затым, з 1815, пры Людовіку XVIII. Са дня заснавання Парыжскай кансерваторыі (1795) і да 1826 года Крэйцэр быў прафесарам гэтай установы. Разам з П'ерам Родэ і П'ерам Баё Крэйцэр стварыў класічную методыку выкладання ігры на скрыпцы.

Спадчына Крэйцэра ўключае 19 скрыпічных канцэртаў, 40 опер і іншыя творы, але найбольш вядомым апынуўся зборнік эцюдаў (42 études ou caprices, 1796), да гэтага часу выкарыстоўваецца ў якасці навучальнага дапаможніка.

Крэйцэру прысвечана так званая Крэйцарава саната Бетховена, аднак Крэйцэр яе ніколі не выконваў.

## Літаратура 
*  — С. 535—536.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Скрыпачы Францыі