Некропаль Гізы

thumb|245px|Агульны від комплексу з паветра

**Некропаль Гізы** (таксама «Гізэхскі некропаль», адзін з найбуйнешых некропаляў Старога царства, які знаходзіцца недалёка ад сталіцы Старога царства Мемфіса (цяпер прыгарад Каіра). Разам з некропалямі Сакары, Дахшура, Абусіра, руінамі самога Мемфіса і шэрагам іншых збудаванняў некропаль Гізы быў уключаны ў 1979 годзе ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны. Адно з самых папулярных турыстычных месцаў.

Аснову комплексу складаюць тры вялікія піраміды (Хеопса, Хефрэна і Мікерына). Таксама ў комплекс уваходзяць скульптура Вялікага Сфінкса, малыя піраміды, храмы, вялікі лік мастаб і іншых збудаванняў.

У некаторых крыніцах комплекс вялікіх пірамід выдзяляецца асобна ад некропаля, да якога адносяць астатнія невялікія піраміды і грабніцы-мастабы, размешчаныя на плато Гіза.

## Карта плато Гіза 
## Піраміды некропаля 
Піраміды ўтвараюць цэнтр кампазіцыі некропаля з пірамідай Хеопса на чале. Паслядоўнасць праўлення цароў вызначыла як парадак размяшчэння пірамід, так і парадак узвядзення некропаля ў цэлым. Храм даліны злучаўся з пахавальнай дарогай, якая была значна сапсавана падчас будаўніцтва паселішча. Пахавальная дарога вяла ў пахавальны храм Хеопса, ад якога на сённяшні дзень засталіся толькі базальтавыя пліты падмурка. Храм злучаўся з самой пірамідай. Побач з пірамідай Хеопса таксама размешчаны тры маленькія піраміды царыц і пяць сховішчаў з сонечнымі лодкамі.

### Піраміда Хефрэна (Хафра) 
Комплекс піраміды Хефрэна складаецца з храма Хефрэна ў даліне, пахавальнага шляху, пахавальнага храма Хефрэна і самой піраміды. У храме даліны знаходзяцца некалькі статуй Хефрэна. Некаторыя з іх былі знойдзены ў 1860 годзе Агюстам Марыетам у калодзежы, зробленым у падлозе. Іншыя былі знойдзены ў ходзе раскопак Сігліна, Юнкера Рэйснера і Хасана. Комплекс мае пяць ям для лодак і даччыную піраміду са . Піраміда Хефрэна здаецца большай за піраміду Хеопса, бо размешчана вышэй за апошнюю і, да таго ж, мае ўцалелую вострую верхавіну. На самай справе яна меншая як па вышыні, і па аб'ёму Паміж яго лапамі першапачаткова размяшчаўся невялікі храм, пазней разбураны. Час пабудовы Сфінкса і каго іменна ён адлюстроўвае заўсёды былі прадметам спрэчак.

## Грабніцы 
Грабніцы некропаля размешчаны вакол троз галоўных пірамід. Заходні (№ 30 на схеме), усходні (№ 31) могільнікі адносяцца да піраміды Хеопса. Таксама да яе адносіцца рад з прыблізна 12 мастаб з поўдня (№ 12) і грабніцы, высечаныя ў скале (№ 20).

### Усходнія могілкі 
Усходнія могілкі саступаюць у памерах заходнім, але іх каштоўнасць заключаецца ў том, што на гэтых могілках былі пахаваны найбольш значныя прадстаўнікі сямейства цара Хуфу (Хеопса). Усходнія грабніцы размешчаны на ўсход ад піраміды Хеопса і ўключаюць могільнік G 7000. Тут пахаваны некаторыя члены сям'і Хуфу, а таксама жрацы V—VI дынастый. Захавалася каля 40 мастаб. Цяпер яны цяжкадаступныя, а знаходкі з іх захоўваюцца ў запасніках Егіпецкага музея ў Каіры.

### Заходнія грабніцы 
thumb|200px|План усходніх грабніц
thumb|200px|Заходнія грабніцы (від на піраміду Хефрэна)
thumb|200px|План заходніх грабніц

Заходнія грабніцы налічваюць больш за 100 мастаб, якія адносяцца да часоў IV—VI дынастый. Некаторыя з іх названы па нумарах мастаб, іншыя — па імёнах археолагаў, якія іх даследавалі.

### Паўднёвыя грабніцы 
Пахаванні паўднёвых могілак адносяцца да часоў праўлення II—III дынастый і V—VI дынастый. Захавалася больш за 10 мастаб. Цяпер яны цяжкадаступныя, а знаходкі з іх захоўваюцца ў запасніках Егіпецкага музея ў Каіры.

### Цэнтральныя грабніцы 
Уключаюць пахаванні некаторых членаў царскай сям'і. Адносяцца да часоў IV—V дынастый і пазнейшых часоў.

### Грабніцы будаўнікоў піраміды 
У 1990 годзе паводдаль пірамід былі знойдзены пахаванні будаўнікоў піраміды. Яшчэ адно пахаванне было знойдзена непадалёку ў 2009 годзе. Целы не былі муміфікаваны, але побач з імі былі паложаны піва і хлеб для падтрымкі іх у замагільным жыцці. Блізкасць магіл к пірамідам і спосаб пахавання далі падставы сцвярджаць, што гэта былі вольнанаёмныя работнікі, якія атрымалі важкае прызнанне сваіх заслуг у будаўніцтве, а не рабы, як лічылася спачатку. Меркаванне, што піраміды будаваліся рабамі, шырока распаўсюдзілася дзякуючы галівудскім фільмам, якія грунтаваліся на вядомым меркаванні археолагаў, што без выкарыстання прымусовай працы ўзвядзенне такіх збудаванняў было немагчыма. Сведчанні з раскопак паказваюць, што для будаўніцтва піраміды спатрэбілася 10 тысяч рабочых, якія працавалі вахтамі на працягу 30 гадоў. Хутчэй за ўсё, большасць рабочых паходзіла з бедных сямей. Для ўтрымання такой вялікай колькасці людзей штодзённа пастаўлялася 23 авечкі і 21 галава буйнай рагатай жывёлы. На адпаведныя месцы цар (фараон) наймаў вопытных спецыялістаў — архітэктараў, каменшчыкаў, работнікаў па металу, цесляроў.

## Пасёлак будаўнікоў 
Работы па здабычы каменя, перамяшчэнню цяжкіх блокаў, устаноўцы іх на месца, вялізны аб'ём каменячосных работ, — усё гэта патрабавала вялікай колькасці рабочай сілы. У будаўніцтве пірамід магло прымаць удзел да некалькіх тысяч прафесійных майстроў, чаляднікаў і падсобных рабочых. Таксама былі неабходны пекары, цесляры, ваданосы і іншыя дапаможныя рабочыя. Факт пабудовы такіх грандыёзных збудаванняў як піраміды заўсёды быў прычынай для спрэчак, як іменна яны былі пабудаваны, колькі спатрэбілася людзей, каб збудаваць іх. Калі грэчаскі гісторык Герадот наведаў Гізу ў 450 годзе да н.э. адзін з егіпецкіх жрацоў сказаў яму, што «для будаўніцтва піраміды Хеопса спатрэбілася 400 тысяч чалавек, якія працавалі на працягу 20 гадоў, пры гэтым у кожную змену працавала да 100 тысяч чалавек адначасова». Археалагічныя дадзеныя даюць ацэнку, што для будаўніцтва піраміды трэба было 10 тысяч рабочых, якія працавалі па трохмесячных зменах на працягу прыблізна 30 гадоў.

Комплекс пірамід акружаны вялікай каменнай сцяной, за якою археолаг  і яго каманда знайшлі гарадок, дзе жылі будаўнікі пірамід. Гарадок быў размешчаны на паўднёвы ўсход ад комплексаў піраміды Менкауры і піраміды Хафры. Пры раскопках гарадка былі знойдзены баракі для начлегу, пякарні, піваварныя памяшканні і кухні. Дадзеныя сведчаць аб тым, што асновай харчавання рабочых былі хлеб, ялавічына і рыба. Таксама былі знойдзены будынкі бальніцы і могілкі (некаторыя са шкілетаў, знойдзеных на могілках, маюць характэрныя прыкметы вытворчых траўм). Рабочы пасёлак датуецца сярэдзінай 4 дынастыі (2530—2472 гг. да н.э.). Паводле Марка Ленера «развіццё гэтага жылога комплексу адбылося, мабыць, даволі хутка. Будаўніцтва ўсіх пабудоў заняло ад 35 да 50 гадоў, што адпавядае часу ўладарства Хафры і Менкауры, стваральнікаў другой і трэцяй піраміды Гізы». Без выкарыстання дадзеных радыевугляроднага аналізу, вывучаючы рэшткі керамічных вырабаў, адбіткі пячацей і стратыграфічныя асаблівасці мясцовасці, каманда Ленера прыйшла да высновы, што «карціна будавання гэтага аднаго з самых ранніх у свеце паселішчаў з гарадской планіроўкаю бясспрэчна адносіць яго к часам уладарання двух будаўнікоў пірамід: Хафры (2520—2494 гг. да н.э.) і Менкаўры (2490—2472 гг. да н.э.)».

## Пазнейшыя збудаванні і далейшы лёс 
[thumb|200px|Стэла *«Dream Stele»* [Тутмас IV|Тутмаса IV паміж лапамі Сфінкса.]]
У цэлым, Гізэхскі некропаль захаваўся з часоў Старога царства да нашых дзён без істотных змен. Сярод пазнейшых пабудоў можна адзначыць невялікі храм, узведзены Аменхатэпам II (правіў у 1428—1397 гг. да н.э., XVIII дынастыя). Храм быў пабудаваны недалёка ад Сфінкса на паўночны ўсход і ў далейшым поўнасцю засыпаны. Прыкладна над ім была ўзведзена яшчэ адна пабудова ўжо пасля часоў Новага царства. Яшчэ адным вартым увагі збудаваннем з'яўляецца стэла Тутмаса IV (правіў у 1397—1388 гг. да н.э.), так званая . Стэла была ўстаноўлена прама паміж лапамі Сфінкса. У часы  быў узведзен храм багіні Ісіды на ўсход ад піраміды Хеопса. Таксама ў пазнейшыя часы ажыццяўляліся пахаванні ў розных месцах некропаля, але ўсе яны аблічча комплексу істотна на змянілі.

У сярэднявеччы вялікая колькасць абліцовачнага каменя з некропаля была выкарыстана для будаўніцтва ў Каіры.

З канца 19 стагоддзя пачынаецца залаты век у даследаванні Гізы. Мноства археолагаў з розных краін з розных навуковых школ прымаюць удзел у адном з найвялікшых мерапрыемстваў археалогіі. Сярод найбольш значных даследчыкаў старажытнаегіпецкага ансамбля, былі амерыканскі археолаг Джордж Эндру Рэйснер, нямецкія егіптолагі  і , а таксама егіпцянін .

## Гл. таксама 
* Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Афрыцы

## Літаратура 
* George Andrew Reisner. A History of the Giza Necropolis. Volume I. Cambridge, Harvard University Press. 1942.
* The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford Illustrated History. Ian Shaw. Oxford University Press, 2002. ISBN 0191604623, ISBN 9780191604621. С. 544.
* Кормышева Э. Е., Малых С. Е. Древнеегипетский малый некрополь в Гизе. // Вестник древней истории. 2009. № 1. С. 199—214.
* Гуляницкий Н. Ф. История архитектуры. Архитектура гражданских и строительных зданий, том 1. В 5-ти томах. — М.: Стройиздат, 1975, 255 с.
* Dieter Arnold «The Encyclopaedia of Ancient Egyptian Architecture». Редакторы Helen M. Strudwick, Nigel Strudwick. I.B.Tauris, 2003. ISBN 1860644651, ISBN 9781860644658. С. 274.
* Egyptian Art in the Age of the Pyramids. Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.). Metropolitan Museum of Art, 1999. ISBN 0870999079, ISBN 9780870999079. С. 536.
* 

Катэгорыя:Некропалі Старажытнага царства
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы