Граматычны лік

**Лік** — граматычная катэгорыя, якая служыць для выражэння колькасці.

Поруч з паказчыкамі ліку сродкамі выражэння колькасці ў мове могуць быць лічэбнікі (*адзін, пяць*), некаторыя назоўнікі, прыметнікі і прыслоўі (*пара, сотня, адзіны, некалькі, многа* і інш.). У нескланяльных назоўнікаў форма ліку выражаецца сінтаксічна па форме дапасаванага азначэння: *легкавое таксі — легкавыя таксі*.

### Адналікавыя і парналікавыя назоўнікі 
Большасць назоўнікаў мае суадносныя формы адзіночнага і множнага лікаў (парналікавыя). Пэўная частка назоўнікаў не ўтварае адпаведных пар і выступае ў пастаяннай форме толькі адзіночнага ліку (адзіночналікавыя, або *singularia tantum*) ці толькі множнага (множналікавыя, або *pluralia tantum*):
* канкрэтныя прадметы, што складаюцца з дзвюх або некалькіх аднолькавых частак: *акуляры, дзверы, сані*;
* рэчывы, прадукты, адыходы вытворчасці: *дрожджы, зёлкі, памыі*;
* гульні, звычаі, абрады, святы: *каляды, шахматы, імяніны*;
* прамежкі часу ці прасторавыя паняцці, прыродныя з’явы: *замаразкі, суткі, канікулы*;
* сукупнасць чаго-небудзь як мноства: *грошы, нетры, фінансы*;
* ад’ектыўныя назоўнікі, якія з’яўляюцца батанічнымі і заалагічнымі тэрмінамі, некаторыя сельскагаспадарчыя тэрміны : *млекакормячыя, цытрусавыя, азімыя*;
* некаторыя ўласныя назвы: *Альпы, Філіпіны, Пухавічы*.

Множналікавыя назоўнікі, што абазначаюць прадметы, якія можна пералічыць (*вароты, граблі, сані*), а таксама прамежкі часу (*суткі, канікулы*) не пазбаўлены супрацьпастаўлення «адзінкавасць —
множнасць». Значэнне ліку ў іх выражаецца сінтаксічна: адзіночнага — спалучэннем са словам *адны* ў яго лічбавым сэнсе (*адны сані, адны вароты, адны суткі*), множнага — спалучэннем са зборнымі ці колькаснымі лічэбнікамі (*двое варотаў, трое саней, пяць сутак, некалькі сутак*). Усе астатнія множналікавыя назоўнікі з лічэбнікамі не спалучаюцца і не здольныя выражаць супрацьпастаўленне «адзінкавасць — множнасць».

### Лік у розных часцінах мовы 
Супрацьпастаўленне адзіночнага ліку множнаму ў граматычнай сістэме ажыццяўляецца шляхам супрацьпастаўлення дзвюх парадыгмаў: у назоўніку — усіх шасці склонаў адзіночнага ліку шасці адпаведным склонам множнага, у дзеяслове — усіх трох асоб адзіночнага ліку адпаведным тром асобам множнага і г. д. Такім чынам, граматычнае значэнне ліку выражаецца сістэмай склонавых канчаткаў у скланяльных і асабовых канчаткаў у спрагальных часцін мовы.

Лік як граматычная катэгорыя ўласцівы назоўнікам, прыметнікам, асабовым займеннікам, дзеяслову. Аднак калі ў назоўніках і асабовых займенніках лік — гэта намінатыўная граматычная катэгорыя, якая адлюстроўвае аб’ектыўную рэальнасць, то ў астатніх часцінах мовы катэгорыя ліку, як правіла, не самастойная, не намінатыўная.

Прыметнікі (а таксама тыя займеннікі, якія скланяюцца як прыметнікі: *мой, твой, такі, гэты, які, каторы, чый, свой, увесь, усякі, сам, самы, ніякі* і пад.) дапасуюцца да назоўнікаў і прымаюць форму таго ліку, што і назоўнік. У тых выпадках, калі назоўнік нязменны, прыметнік сам паказвае на лік назоўніка: *маё новае паліто — мае новыя паліто*. Тое ж самае тычыцца і дзеепрыметнікаў.

Асобныя займеннікі (*сябе, хто, нехта, нешта, ніхто, нішто* і інш.) наогул не маюць катэгорыі ліку. Не ўласціва гэта граматычная катэгорыя і лічэбнікам, за выключэннем слова *адзін*, якое мае форму ліку пры спалучэнні з множналікавымі назоўнікамі: *адзін стол*, але — *адны сані*.

Лік у дзеясловах — таксама катэгорыя сінтаксічная, словазменная. Яна выражае аднесенасць дзеяння да аднаго суб’екта або да некалькіх суб’ектаў шляхам каардынацыі дзеяслова з адпаведнай формай назоўніка ці займенніка (*самалёт ляціць — самалёты ляцяць, я іду — мы ідзём*). Толькі ў аднасастаўных сказах лік дзеяслова мае самастойнае значэнне: *Стаю ля варот і чакаю*. Форма множнага ліку ў некаторых аднасастаўных сказах можа ўказваць на тое, што дзеянне выконваецца невядомай ці знарок не названай асобай (*Вас выклікаюць; Яму паведамілі тэлеграмай; Калі будзеце патрэбныя, вас паклічуць*).

### Парны лік 
Побач з формамі адзіночнага і множнага лікаў у некаторых беларускіх гаворках захаваліся рэшткі былога парнага ліку (*дзве руцэ*), якія для сучаснай беларускай літаратурнай мовы не характэрныя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* І. Я. Лепешаў. «Сучасная беларуская мова: спрэчныя пытанні». Гр., 2002
* 

*