Сінан

**Сінан** (, сяло Агырнас (блізу Кайсеры) — , Стамбул) — адзін з самых вядомых асманскіх архітэктараў і інжынераў. Поўнае імя Абдульменан аглу Сінанедзін Юсуф (), вядомы таксама як Хаджа Мімар Сінан-ага ( — спадар настаўнік архітэктар Сінан) і проста Мімар Сінан ( — архітэктар Сінан). З 1538 года на пасадзе галоўнага асманскага архітэктара і інжынера праводзіў будаўнічыя працы пры султане Сулеймане I і яго пераемніках Селіме II і Мурадзе III. Кіраваў узвядзеннем грамадзянскіх збудаванняў: мячэцей, мусульманскіх пачатковых школ (мектэбаў), акведукаў, а таксама ўмацаванняў, мастоў і перапраў у ваенных паходах султанаў. Спраектаваў знакамітыя лазні Раксаланы і яе маўзалей. Вучань Сінана Седэфкар Мехмет-ага стаў аўтарам праекта Блакітнай мячэці ў Стамбуле, іншыя вучні праектавалі Стары мост у Мостары (Боснія і Герцагавіна), а яшчэ адзін вучань, сірыйскі архітэктар Устад Іса-хан, праектаваў Тадж-Махал у Імперыі Вялікіх Маголаў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 15 красавіка 1489 года ў вёсцы Агырнас блізу Кайсеры (правінцыя Анатолія сучаснай Турцыі). На думку шэрагу даследчыкаў, Сінан нарадзіўся ў хрысціянскай армянскай сям’і, а паводле звестак Брытанскай энцыклапедыі, а таксама некаторых навукоўцаў — у грэчаскай праваслаўнай сям’і. Пры нараджэнні атрымаў хрысціянскае імя Іосіф (Юсуф). Бацька быў мулярам і цесляром, з прычыны чаго Сінан у юнацтве атрымаў добрыя навыкі ў гэтых рамёствах, і гэта паўплывала на яго будучую кар’еру. Існуюць тры кароткія запісы ў бібліятэцы палаца Топкапы, прадыктаваныя Сінанам свайму сябру і біёграфу Мустафе Чэлебі Саю. У гэтых рукапісах Сінан раскрывае некаторыя падрабязнасці свайго юнацтва і ваеннай кар’еры. Яго бацька згадваецца як «Абдульменан» (). Згадка пра магчымасць армянскага паходжання архітэктара ў Турцыі яшчэ ў сярэдзіне XX стагоддзя не віталася. У час сваёй службы Сінан, расстрэльваючы крэпасці і будынкі, як архітэктар вывучаў іх слабыя месцы.

У 1535 годзе ён удзельнічаў у Багдадскай кампаніі ў званні камандзіра каралеўскай аховы і кіраваў будаўніцтвам водных умацаванняў на возеры Ван, за што быў узнагароджаны тытулам «Хасеке» і пасадай асабістага целаахоўніка султана (званне, эквівалентнае янычарскаму Ağa).

У 1537 годзе ў складзе султанскага ваеннага корпуса ўдзельнічаў у экспедыцыі на Корфу і ў Апулію, а таксама ў паходзе ў Малдову, дзе прыцягнуў увагу султана Сулеймана Пышнага, пабудаваўшы мост праз Прут за некалькі дзён.

## Грамадзянская дзейнасць 
Ва ўсіх гэтых кампаніях Сінан зарэкамендаваў сябе як здольны інжынер і добры архітэктар. У 1538 годзе, калі быў узяты Каір, султан прызначыў яго галоўным прыдворным архітэктарам горада і дараваў яму прывілей зносіць любыя будынкі, не адлюстраваныя ў галоўным плане горада. На працягу сваёй ваеннай кар’еры ён вывучаў архітэктурныя помнікі ў заваяваных гарадах Еўропы і на Блізкім Усходзе, і ў мірны час прымяніў атрыманыя веды на практыцы.

Пасля таго, як у 1539 годзе вярхоўным візірам стаў Чэлебі Лютфі Паша, пад камандаваннем якога раней служыў архітэктар, Сінан быў прызначаны галоўным прыдворным архітэктарам горада Стамбула. У яго абавязкі ўваходзіў кантроль за будаўніцтвам па ўсёй Асманскай імперыі, у тым ліку кіраўніцтва грамадскім будаўніцтвам (дарог, мастоў, вадаправодаў). За доўгія 50 гадоў знаходжання на пасадзе Сінан стварыў магутнае ведамства, з большымі паўнамоцтвамі, чым у міністра, які яго кантраляваў. Ім жа быў створаны цэнтр архітэктараў, у якім навучаліся будучыя інжынеры.

### Найважнейшыя будынкі 
* Мячэць Шэхзадэ — першае з самых значных архітэктурных збудаванняў Мімара Сінана. Узведзена ў гістарычным раёне Фаціх. Была пачата як пахавальня для сына султана Сулеймана Пышнага шэхзадэ Мехмеда ( — прынц, спадчыннік), які памёр у 1543 годзе, і завершана ў 1548 годзе. Мае два мінарэты па 55 метраў. Як і ў многіх пабудаваных пазней Сінанам мячэцяў, у будынка квадратная аснова, на якой спачывае вялікі цэнтральны купал, акружаны чатырма паўкупаламі і шматлікімі дапаможнымі купаламі меншага памеру. Масіўныя гранёныя калоны, якія нясуць купал, прамаляваны вельмі выразна, а структура скляпенняў ярка выдзелена чаргаваннем цёмнага і светлага клінчастага муру арак. Тут размешчаны цюрбэ шэхзадэ Мехмеда, а таксама Рустэма-пашы і Мустафы Дэстэры-пашы.

 ў Стамбуле была ўзведзена Сінанам у 1550—1557 гадах і, на думку навукоўцаў-даследчыкаў, з’яўляецца найлепшай яго працай. Праект быў заснаваны на архітэктурным плане храма Святой Сафіі ў Стамбуле, шэдэўры візантыйскай архітэктуры, што аказаў вельмі вялікі ўплыў на ўсю творчасць Сінана, які спрабаваў перасягнуць гэты храм у сваіх пабудовах. У мячэці 4 мінарэты, масіўны цэнтральны купал вышынёй 53 метры і дыяметрам 26,5 метраў, што на 6 метраў пераўзыходзіць па вышыні, але саступае па шырыні купалу храма Святой Сафіі. У купале 32 адтуліны, праз якія пранікае святло, багата асвятляючы інтэр’ер мячэці і надаючы купалу эфект лёгкасці. Усяго ў будынку 136 вокнаў. Сінан тут дасягнуў большага адзінства дэкаратыўных і аб’ёмна-прасторавых элементаў, чым у папярэдняй мячэці. Лініі калон са складаным профілем, апорныя ветразі і купал візуальна пераклікаюцца з багатым і дробным чляненнем сценавага аздаблення. Прапорцыі мячэці гарманічныя, сілуэт характарызуецца вытанчанасцю і плаўнасцю ліній. Увесь масіў будынка ўпісаны ў правільны трохкутнік. Мінарэты размешчаны па кутах абнесенага каланадай двара: першыя два мінарэты знаходзяцца на больш нізкім узроўні, чым два іншых, якія прымыкаюць да самой пабудовы. Мячэць знаходзіцца на вяршыні пагорка прама над залівам Залаты Рог. Выразны рытм архітэктурных формаў добра ўспрымаецца здалёк. У двары мячэці знаходзяцца пахавальні. У двух суседніх цюрбэ спачываюць сам Сулейман і яго любімая жонка Раксалана. Мячэць Сулейманіе — адна з самых вялікіх, калі-небудзь пабудаваных у Асманскай імперыі. Акрамя храма, у ёй знаходзіўся шырокі сацыяльны комплекс, які ўключаў чатыры медрэсэ, бібліятэку, абсерваторыю, буйную бальніцу і медыцынскую школу, кухні, хамам, крамы і стайні.

]]

 ў Эдырнэ, пабудаваную ў 1569—1575 гадах, сам Сінан лічыў вяршыняй сваёй творчасці. Гэтая мячэць належыць да ліку выдатных архітэктурных дасягненняў ісламскай культуры і лічыцца найбольш гарманічным храмавым комплексам Турцыі. Яго архітэктура адрозніваецца асаблівай цэласнасцю. Мастацкая кампазіцыя мячэці складзена ў ярусах, якія звужваюцца дагары і пераходзяць плаўна ў купальную паўсферу. Усю архітэктуру пранізвае рытм гарызантальных і вертыкальных ліній. Плоскасць сцен візуальна падзелена аркамі па гарызанталі, у кожную з якіх ўпісаны ярусы вокнаў. Выступы, размешчаныя паміж аркамі, узнімаюцца ступеніста ўверх і завяршаюцца васьмю вежамі з шатрамі, візуальна дзелячы масіў мячэці па вертыкалі. Вежы, якія гарманіруюць з чатырма самымі высокімі ў Турцыі мінарэтамі, ствараюць асноўны акцэнт усяго навакольнага пейзажу і падкрэсліваюць велічны маштаб пабудовы. Тут Сінан прыдумаў кардынальна іншае, больш дасканалае кампазіцыйна-прасторавае рашэнне. Мячэць уяўляе сабой у плане квадрат з вялікім купалам у цэнтры, які абапіраецца на восем масіўных калон, паміж якімі знаходзяцца шырокія галерэі. Утвораная калонамі гіганцкая ратонда «ўпісана» ў квадрат сцен так, што ўся прастора зліваецца ў адно цэлае. Багатая пластыка аздаблення сцен і апорных калон надае інтэр’еру маляўнічы характар. Яркае асвятленне ўсёй прасторы мячэці скрозь шматлікія вокны, размешчаныя ў некалькі ярусаў, робіць ўражанне хараства і ўрачыстасці. Двор і будынак уяўляюць сабой не адасобленыя адна ад адной часткі, а адзінае цэлае. Такі комплекс будынкаў завецца па-турэцку *külliye* і ўключае ў сябе бальніцу, школу, бібліятэку і хамам, размешчаныя вакол мячэці, а таксама медрэсэ, *dar-ül hadis* (школа Аль-Хадысе), пакой з гадзіннікам і шэраг крам. Сюды ж уваходзіць і мячэць Баязіда II, у якой знаходзіцца музей аховы здароўя. Сам Сінан пісаў, што мячэць Шэхзадэ была яго вучнёўскай працай, Сулейманіе — працай чалядніка, а Селіміе ў Эдырнэ — працай майстра.

### Масты 
У пабудове мастоў Сінан па-майстэрску спалучаў мастацтва з функцыяналізмам. Найбуйнейшым з іх, даўжынёй амаль 635 метраў (2083 футаў), з’яўляецца мост Бююкчэкмечэ (у прыгарадзе Стамбула). Памятная шыльда на гэтым будынку абвяшчае, што пабудаваў гэты мост раб Божы Юсуф з хрысціянскай вёскі Агырнас, што побач з горадам Кайсеры ў Анатоліі. На іншых сваіх творах Сінан пакідаў такі подпіс: галоўны архітэктар яго султанскай вялікасці.

Іншымі важнымі прыкладамі з’яўляюцца мост Айліўры, Стары мост у Свіленградзе на рацэ Марыца, мост Сакалу Мехмет-пашы праз раку ў Люлебургазе, мост Сінанлі праз раку Эргене (прыток Марыцы) і Вішаградскі мост над ракой Дрынай.

Вішаградскі мост праз раку Дрыну ў Босніі 1577 года — помнік сярэднявечнага турэцкага інжынернага мастацтва. Лічыцца, што заказчыкам работ быў Сакалу Мехмед-паша, ураджэнец Босніі, які быў вялікім візірам Сулеймана Пышнага. Мост складаецца з 11 пралётаў, і ў 2007 годзе быў уключаны ЮНЕСКА ў спіс помнікаў Сусветнай спадчыны.

## Вынікі 
За сваё жыццё Сінан пабудаваў каля 300 будынкаў — мячэці, школы, дабрачынныя сталовыя, бальніцы, акведукі, масты, караван-сараі, палацы, лазні, маўзалеі і фантаны, асноўная частка якіх была збудавана ў Стамбуле. Самыя яго вядомыя пабудовы — гэта мячэць Шэхзадэ, мячэць Сулейманіе і мячэць Селіміе ў Эдырнэ.

На яго творчасць вялікі ўплыў аказала архітэктура Сабора Святой Сафіі, і Сінану ўдалося дасягнуць сваёй мары — пабудаваць купал, які перавышае купал Святой Сафіі.

Памёр 7 лютага 1588 года, пахаваны ва ўласным маўзалеі (цюрбэ) каля сцяны мячэці Сулейманіе.

## Цікавыя факты 
* Вучань Сінана, персідскі архітэктар Іса Хан, прымяніўшы настаўленні настаўніка на індыйскай глебе, стварыў Тадж-Махал.
* На адной з апошніх работ Сінана — мосце ў пасёлку Бююкчэкмечэ, прыгарадзе Стамбула, — напісана, што пабудаваў яго раб Божы Юсуф з хрысціянскай вёскі Агірна, што побач з горадам Кайсеры ў Анатоліі, хоць на іншых творах ён падпісваўся галоўным архітэктарам яго султанскай вялікасці.
* Вялікі дойлід згадваецца ў рамане Паўла Загрэбельнага «Раксалана»:

## Памяць 
У гонар Сінана названы кратар на Меркурыі. Помнік Сінану пастаўлены ў Эдырнэ, у Анкары знаходзіцца скульптурны бюст Сінана. Партрэт Сінана на фоне пабудаванай ім мячэці Селіміе быў намаляваны на адваротным баку банкноты 1982—1995 гадоў 10000 турэцкіх лір. У Стамбуле вельмі шмат праспектаў, вуліц і вулачак названа ў гонар Мімара Сінана.

На аснове турэцкага заканадаўчага акта ад 4 лістапада 1981 года 20 ліпеня 1982 года  прысвоена імя Мімара Сінана.

Файл:Mimar Sinan University of Fine Arts Istanbul.jpg|Цэнтральны ўваход ва Універсітэт выяўленчых мастацтваў Мімара Сінана
Файл:Mimar Sinan University of Fine Arts. Istanbul.jpg|Панадворак са скульптурамі Універсітэта Мімара Сінана
Файл:Mimar Sinan University.jpg|Надпіс перад уваходам у Музей Універсітэта Мімара Сінана
Файл:Mimar Sinan University Afisha of exhibition.jpg|Афіша мастацкай выставы ў Музеі Універсітэта Мімара Сінана
Файл:Mimar Sinan5.jpg|Маўзалей Мімара Сінана
Файл:Statue of Mimar Sinan in Edirne.jpg|Помнік Мімару Сінану ў Эдырнэ
Файл:Sinan Caferaga March 2008.JPG|Бронзавы бюст Мімара Сінана ў медрэсэ Джаферага ў Стамбуле
Файл:Mimar Sinan büstü, ODTÜ.jpg|Бюст Мімара Сінана ў Анкары
Файл:E7 10 000 TL arka yüz.jpg|Мімар Сінан і яго шэдэўр мячэць Селіміе на адваротным баку банкноты 10 000 турэцкіх лір

## Галерэя 

Image:016 Istanbul.11.2006 resize.JPG|Мячэць Сулейманіе, злева наперадзе — мячэць Рустэма-пашы
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 25.jpg|Мячэць Сулейманіе, унутраны выгляд
Image:Mimar Sinan Türbesi.jpg|Цюрбэ Сінана
Image:Edirne 7333 Nevit.JPG|Мячэць Селіміе, пабудаваная Сінанам у 1575 годзе. Эдырнэ, Турцыя.
Image:Selimiye Mosque, Dome.jpg|Купал мячэці Селіміе
Image:Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG|
Image:DSC04157 Istanbul - Rüstem Pasha camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006.jpg|Правая сцяна галерэі мячэці Рустэма-пашы
Image:Bath of Roxelane Istanbul 2007.jpg|Хамам Хасекі Хюрэм
Image:Mimar Sinan 1556 Hurrem Sultan Hamami.jpg|Памятная шыльда на сцяне хамама Хасекі Хюрэм
Image:View of Mosque in Istambul from Gulu Oglu baklava fabrika.jpg|Від на Стамбульскую мячэць з боку кандытарскай Гюлюаглу
Image:DSC04130 Istanbul - Mehmut Pasha Camii - Foto G. Dall'Orto 25-5-2006.jpg|Мячэць Сакалу Мехмеда Пашы
Image:Visegrad Drina Bridge 1.jpg|Вішаградскі мост

## Літаратура 
* Всеобщая история архитектуры, т. 8. М., 1969.

## Спасылкі 
* Веймарн Б. Искусство Турции
* 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Архітэктары Асманскай імперыі
Катэгорыя:Постаці Асманскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Турцыі
Катэгорыя:Архітэктары XVI стагоддзя