Напалеон I Банапарт

{{Дзяржаўны дзеяч
 | імя                = Напалеон I
 | арыгінал імя     = 
 | выява        = Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg
 | шырыня             = 300px
 | апісанне выявы = Напалеон Банапарт у сваім кабінеце. Давід, масла
 | пасада          = 1-ы імператар французаў  (Першая французская імперыя)
 | парадак            = 
 | перыядпачатак       = 18 мая 1804 — 6 красавіка 1814 20 сакавіка
 | перыядканец        = 22 чэрвеня 1815
 | каранацыя          = 2 снежня 1804, Нотр-Дам
 | папярэднік     = тытул заснаваны
 | пераемнік           = Напалеон II
 | сцяг               = Imperial Standard of Napoléon I.svg
 | пасада_2        = Першы консул Французскай рэспублікі
 | перыядпачатак_2     = 9 лістапада 1799
 | перыядканец_2      = 20 сакавіка 1804
 | папярэднік_2   = пасада заснавана
 | пераемнік_2         = пасада скасавана;ён сам як імператар Францыі
 | сцяг_2             = Flag_of_France.svg
 | пасада_3        = Прэзідэнт Італьянскай рэспублікі
 | віцэ-прэзідэнт_3   = Франчэска Мельці д'Эрыль
 | перыядпачатак_3     = 27 студзеня 1802
 | перыядканец_3      = 17 сакавіка 1805
 | папярэднік_3   = пасада заснавана
 | пераемнік_3         = пасада скасавана;ён сам як кароль Італіі
 | сцяг_3             = Flag of the Italian Republic (1802).svg
 | пасада_4        = Кароль Італіі
 | перыядпачатак_4     = 17 сакавіка 1805
 | перыядканец_4      = 11 красавіка 1814
 | сцяг_4             = Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg
 | сцяг2_4            = 
 | папярэднік_4   = пасада заснавана;ён сам як Прэзідэнт Італьянскай рэспублікі;Карл V як апошні тытулярны кароль Італіі
 | пераемнік_4         = тытул скасаваны; Віктар Эмануіл II
 | дата нараджэння      =
 | месца нараджэння     = 
 | дата смерці        = 
 | веравызнанне    = каталік
 | месца смерці       =
 | пахаваны          = Востраў Святой Алены, у 1840 годзе перапахаваны ў , Парыж
 | род                =
 | бацька               = 
 | маці               =
 | жонка            = 
 | дзеці = 
 | узнагароды =
{style="background: transparent"

-

-

}
 | аўтограф           = Autograph of Napoleon 1805.png
 | вікісховішча            = Napoleon I of France
}}
**Напалеон I** (Napoléon I), **Напалеон Банапарт** (, ; , , Корсіка —  , Лонгвуд, востраў Святой Алены) — французскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, імператар французаў (1804—1814, 1815).

Ён таксама быў каралём Італіі, замірыцелем Швейцарскай Канфедэрацыі і пратэктарам Рэйнскага саюза.

Яго прававая рэформа, Кодэкс Напалеона, істотна паўплывала на многія сістэмы грамадзянскага права ва ўсім свеце, але перш за ўсё яго ведаюць дзякуючы яго ролі ў войнах Францыі супраць шэрагу кааліцый, так званых напалеонаўскіх войнаў. Ён усталяваў панаванне над большай часткай кантынентальнай Еўропы і імкнуўся распаўсюдзіць ідэалы Французскай рэвалюцыі, у той час як у самой Францыі адбывалася ўмацаванне імператарскай манархіі, гэта значыць аднавіліся некаторыя парадкі зрынутага ранейшага рэжыму. Дзякуючы свайму поспеху ў войнах, часцяком супраць колькасна перавышаючага ворага, ён лічыцца адным з найвялікшых палкаводцаў усіх часоў і яго кампаніі вывучаюцца ў ваенных акадэміях у большасці краін свету.

Напалеон нарадзіўся ў Аяча на Корсіцы, у сям’і дробнай шляхты генуэзскага паходжання, і прайшоў падрыхтоўку ў якасці афіцэра-артылерыста ў мацерыковай Францыі. Ён стаў вядомым у часы першай Французскай рэспублікі і правёў паспяховыя кампаніі супраць першай і другой антыфранцузскіх кааліцый. У 1799 годзе ён арганізаваў дзяржаўны пераварот і паставіў сябе першым консулам дзяржавы, праз пяць гадоў французскі сенат абвясціў яго імператарам. У першым дзесяцігоддзі XIX стагоддзя імперыя Напалеона ўдзельнічала ў шэрагу канфліктаў (т.зв. напалеонаўскіх войнах) з удзелам усіх буйных еўрапейскіх дзяржаў (гл. Італьянскі паход Банапарта, 1796-1797).

### Вайна ў Егіпце і Італіі і здабыццё ўлады 
[thumb|200px|злева|Напалеон уваходзіць у [Александрыя|Александрыю 3 ліпеня 1798 года. Гіём-Франсуа Кальсон (1800)]]
[thumb|270px|справа|Напалеон Банапарт ля [Вялікі Сфінкс|Сфінкса. Жан-Леон Жэром (каля 1868)]]
Пасля двух месяцаў планавання, Банапарт зрабіў выснову, што ваенна-марская моц Францыі яшчэ не была досыць моцнай, каб супрацьстаяць ваенным сілам Англіі ў Ла-Маншы і прапанаваў здзейсніць ваенную экспедыцыю, каб захапіць Егіпет і тым самым падарваць доступ Вялікабрытаніі ў Індыю, дзе яна мела асаблівыя гандлёвыя інтарэсы. Банапарт жадаў стварэння французскай прысутнасці на Блізкім Усходзе, каб мець больш цесныя сувязі з мусульманскімі ворагамі англічанін у Індыі, Тыпу Султанам.

Напалеон запэўніў Дырэкторыю, што «як толькі ён захопіць Егіпет, ён будзе наладжваць адносіны з індыйскім князем, з якім разам будзе нападаць на англічан у іх заморскіх уладаннях». У адпаведнасці з лютаўскім дакладам Тайлерана, які быў зроблен у 1798 годзе: «Маючы базу ў Егіпце, мы вышлем сілы ў 15 тысяч чалавек з Суэца ў Індыю, каб далучыцца да сіл Тыпу Саіба, каб разам прагнаць англічан». Дырэкторыя пагадзіліся з прапановамі напалеонаўскага блоку.

У маі 1798 года Банапарт быў абраны членам Французскай акадэміі навук. У яго егіпецкую экспедыцыю ўвайшла група з 167 вучоных, якая складалася з матэматыкаў, прыродазнаўцаў, хімікаў і геадэзістаў. Навукоўцы зрабілі шэраг важных адкрыццяў, як знаходжанне разецкага каменя. Іхняя праца была апублікавана ў выданні ''Description de l'Égypte* ў 1809 годзе.

Па дарозе ў Егіпет, Банапарт дасягнуў Мальты 9 чэрвеня 1798 года, якая кіравалася рыцарамі ордэна гаспітальераў. Дзвесце рыцараў французскага паходжання не падтрымалі Вялікага магістра Фердынанда фон Гомпешпа цу Бальгайма, і далі зразумець, што яны не будуць ваяваць супраць сваіх суайчыннікаў. Гомпешп здаўся пасля сімвалічнага супраціўлення, і Банапарт захапіў важную ваенна-марскую базу са стратай усяго толькі трох чалавек.

[thumb|270px|справа|Бітва пірамід 21 ліпеня 1798 года. [Луі-Франсуа Лежэн (1808)]]
Генерал Банапарт і яго экспедыцыя здолела выслізгнуць ад праследавання каралеўскага флоту і 1 ліпеня высадзілася ў Александрыі, дзе ўступіла ў бой з мамлюкамі, кіруючай ваеннай кастай Егіпту, у бітве Шубра Хіт. 21 ліпеня французы зноў ўступілі ў бойку ў бітву ля пірамід, каля 24 км ад пірамід. Войскі генерала Банапарта, якія налічвалі каля 25 тысяч салдат, колькасна былі амаль роўнымі, але французы атрымалі рашучую перамогу, страціўшы толькі 29 чалавек, тады як каля 2 тысяч егіпцян былі забіты. Перамога падняла дух французскага войска.

1 жніўня брытанскі флот пад камандаваннем Гарацыя Нэльсана захапіў або знішчыў усе акрамя двух французскіх судоў у бітве пры Ніле, і мэта Банапарта на ўмацаванне пазіцый Францыі ў Міжземным моры была сарвана. Ягонай арміі ўдалося атрымаць часовую ўладу ў Егіпце, не зважаючы на тое, што Банапарт сутыкнуўся з колькімі паўстаннямі. У пачатку 1799 года ён здзейсніў паход арміі на Дамаск, гэта значыць у рэгіёны Сірыя і Галілея. Банапарт разам з 13 тысячамі салдат захапіў такія прыбярэжныя гарады, як Эль-Арыш, Газа, Яфа і Хайфа. Напад на Яфу быў асабліва жорсткім. Банапарт, даведаўшыся, многія з абаронцаў былі ваеннапалоннымі, нібыта на ўмоўна-датэрміновым вызваленні, загадаў закалоць штыкамі або скінуць у ваду абарончы гарнізон і 1400 зняволеных, каб захаваць кулі. Мужчыны, жанчыны і дзеці, рабаваліся і забіваліся ў горадзе на працягу трох дзён.

Французскае войска, саслабленае хваробамі, у асноўным бубонай чумой, і збяднелае на прыпасы, было не ў стане абараніць крэпасць Акры і Банапарт вярнуўся з ім у Егіпет ужо ў траўні. Каб паскорыць адступленне, ён загадаў зачумленых салдат атруціць, аднак не ўсе салдаты былі атручаны, а тых, хто застаўся, катавалі туркі. Вярнуўшыся ў Егіпет 25 ліпеня Банапарт перамог асманскае войска, якое дэсантавалася незадоўга да таго ў Абукіры.

## На чале імперыі 
[200px|thumb|*Банапарт — першы консул*, мастак [Жан Агюст Дамінік Энгр|Дамінік Энгр]]
thumb|200px|left|*Алегарычная выява Напалеона*
Крызіс улады ў Парыжы дасягнуў свайго апагею да 1799 годзе, калі Банапарт знаходзіўся з войскамі ў Егіпце. Карумпаваная Дырэкторыя была няздольна захаваць заваяванні рэвалюцыі. У Італіі руска-аўстрыйскія войскі пад камандаваннем генерал-фельдмаршала А. В. Суворава ліквідавалі ўсе набыткі Напалеона, і нават узнікла пагроза іх уварвання ў Францыю. У гэтых умовах папулярны генерал, які вярнуўся з Егіпта, з дапамогай Жазефа Фушэ і абапіраючыся на верную яму армію, разагнаў прадстаўнічыя органы і Дырэкторыю і абвясціў Кансулат (9 лістапада 1799).

У 1802 годзе абвешчан пажыццёвым консулам, у 1804 — імператарам. 3 мэтай умацавання новай буржуазнай манархіі Напалеон I Банапарт стварыў імперскае дваранства і пышны імператарскі двор.

Ва ўнутранай палітыцы кіраваўся інтарэсамі буржуазіі і заможнага сялянства. У 1804, 1808 і 1810 гадах пры ўдзеле Напалеона распрацаваны і выдадзены Грамадзянскі, Камерцыйны і Крымінальны кодэксы — т.зв. «Кодэксы Напалеона», што рэгулявалі грамадскія адносіны, ахоўвалі непарушнасць прыватнай маёмасці, стваралі ўмовы для развіцця свабоднай канкурэнцыі і прамысловасці.

У ходзе напалеонаўскіх войнаў значна пашырыў сваю імперыю. Але не здолеў перамагчы свайго галоўнага праціўніка — Вялікабрытанію, з якой Францыя знаходзілася ў стане вайны з 1793 года (за выключэннем 1802-03). Спробы Напалеона ізаляваць Вялікабрытанію шляхам кантынентальнай блакады не мелі поспеху.

24 чэрвеня 1812 года Напалеон пачаў вайну супраць Расійскай імперыі (гл. Вайна 1812 года). У шэрагу аперацый (напр., Бітва на Бярэзіне) асабіста кіраваў войскамі і ўдзельнічаў у баявых дзеяннях. Каб заручыцца падгрымкай магнатаў і шляхты ВКЛ і для кіравання акупіраванымі тэрыторыямі, зацвердзіў Часовы ўрад Вялікага Княства Літоўскага. Ухіліўся ад пацвярджэння акта Генеральнай канфедэрацыі 1812 года пра аднаўленне Польскага каралеўства як унітарнай дзяржавы, хоць не пагадзіўся і на стварэнне асобнай Літоўскай канфедэрацыі.

У выніку вайны 1812 яго «Вялікая армія» была разгромлена, што выклікала ўздым антыфранцузскага руху ў залежных ад Напалеона краінах.
[thumb|Напалеон Банапарт пасля адрачэння ў [Палац Фантэнбло|палацы Фантэнбло Поль Дэларош]]

Пасля паражэнняў у кампаніі 1813—14 гадоў і заняцця ў сакавіку 1814 года войскамі антыфранцузскай кааліцыі Парыжа адрокся ад трона (6 красавіка 1814).

## Страта ўлады 
Саюзнікі-пераможцы захавалі за Напалеонам тытул імператара і аддалі яму ва ўладанне востраў Эльбу. Выкарыстаўшы незадаволенасць французаў рэстаўрацыяй улады Бурбонаў, Напалеон Банапарт высадзіўся 1 сакавіка 1815 года на поўдні Францыі і да 20 сакавіка 1815 аднавіў сваю ўладу (т.зв. «Сто дзён»). Пасля паражэння пры Ватэрлоа 18 чэрвеня 1815 года зноў адрокся ад трона (22 чэрвеня 1815). Арыштаваны англічанамі, сасланы на востраў Святой Алены, дзе і памёр.

## Асабістае жыццё 
### Жонкі і дзеці 
* 1-я жонка: (з 9 сакавіка 1796, Парыж) Жазэфіна дэ Багарнэ (1763—1814), імператрыца французаў. Дзяцей не мелі. Развяліся 16 снежня 1809 года.
* 2-я жонка: (з 1 красавіка 1810, Сен-Клу) Марыя-Луіза Габсбург-Латарынгская (1791—1847), эрцгерцагіня Аўстрыйская, імператрыца французаў. Мелі аднаго сына:
Напалеон II Банапарт (1811—1832)

### Прыёмныя дзеці 
(дзеці Жазэфіны дэ Багарнэ ад 1-га шлюбу)
* Яўген дэ Багарнэ (1781—1824), герцаг Лейхтэнбергскі
* Гартэнзія дэ Багарнэ (1783—1837), герцагіня дэ Сен-Ле, каралева Галандыі
(стрыечная пляменніца першага мужа Жазэфіны дэ Багарнэ)
* Стэфанія дэ Багарнэ (1789—1860), вялікая герцагіня Бадэнская

### Пазашлюбныя сувязі 
* *пазашл. сувязь* Элеанора Дзенюэль дэ ла Планье (пам. 1868)
** Шарль Леон (1806—1881)
* *пазашл. сувязь* Марыя Ланчынская, графіня Валеўская (1786—1817)
** Аляксандр Валеўскі (1810—1868)
* *пазашл. сувязь* Альбіна дэ Васаль (у трэцім шлюбе Манталон) (1779—1848)
** Жазэфіна Напалеонэ дэ Манталон (1818—1819)

## Матэматыка 
За заслугі ў матэматыцы Напалеон быў абраны акадэмікам Французскай акадэміі навук. Сярод іншага можна адзначыць:
* Задача пра роўнастароннія трохвугольнікі, што носіць яго імя.
* Ён прапанаваў просты спосаб пабудовы квадрата адной лінейкай з дзвюма засечкамі. Развязак гэтай задачы стаў значным крокам доваду магчымасці з дапамогай аднаго цыркуля ці толькі лінейкі з дзвюма засечкамі рабіць любыя пабудовы, што выконваюцца цыркулем і лінейкай без засечак.

## Правабаковы рух 
Напалеон ва ўсіх дзяржавах, якія заваяваў і кіраваў, змяніў рух з левабаковага (які дагэтуль лічыўся натуральным) на правабаковы. Гэта захавалася дасюль (таксама ў Беларусі) ва ўсіх тых дзяржавах.

## Батаніка 
У 1804 годзе ў гонар Напалеону быў названы від дрэваў *Napoleonaea P.Beauv''., які ўваходзіць у сямейства Леціцісавыя. Асаблівасць гэтых афрыканскіх дрэў у тым, што іх кветкі не маюць пялёсткаў, але маюць тры колы тычачак, ствараючы вяночкавую структуру.

## Гл. таксама 
* Вайна 3-й кааліцыі з Францыяй
* Караліна Банапарт
* Марыя Валеўская

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 11. — Мінск, 2000..

## Спасылкі 
* 1812. Паход Напалеона 

Катэгорыя:Імператары французскія
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы