open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гертруда Бэл Элаян

**Гертруда Бэл Э́лаян** (, , Нью-Ёрк — , Паўночная Караліна) — амерыканская вучоная ў галіне біяхіміі і фармакалогіі, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1988 годзе разам з Дж. Блэкам і Дж. Хітчынгсам «за адкрыццё важных прынцыпаў лекавай тэрапіі».

## Біяграфія 
Гертруда Элаян нарадзілася 23 студзеня 1918 года ў Нью-Ёрку ў яўрэйскай імігранцкай сям’і (яе бацька іміграваў у 12 гадоў з Літвы, маці ў 14 гадоў — з Расіі).

Скончыла Нью-Ёркскі ўніверсітэт (1941). З 1944 года ў навукова-даследчай лабараторыі Велкам (Нью-Ёрк; у 1967—1983 гадах кіраўнік аддзела).

Аўтар навуковых прац па вывучэнні ўздзеяння антыметабалітаў нуклеінавых кіслот, якія выкарыстоўваюцца як процівірусныя і проціпухлінныя сродкі, па стварэнні антыбактэрыяльных і імунадэпрэсантных прэпаратаў.

Сярод лекавых прэпаратаў, знойдзеных Элаян:
* меркаптапурын (першы антылейкемічны прэпарат),
* імунасупрэсар азаціапрын,
* алапурынол (ужывальны пры падагры),
* антымалярыйны прэпарат пірыметамін,
* трыметапрым,
* ацыклавір (антывірусны прэпарат, які ўжываецца для лячэння герпесу).

Гертруда Элаян памерла ў Паўночнай Караліне ў 1999 годзе ва ўзросце 81 года. Яна пераехала ў *Research Triangle* у 1970 годзе і некаторы час працавала там у якасці прафесара ўніверсітэта Дзюка. Яна не была замужам.

## Узнагароды 
* 1997 — *Lemelson-MIT Lifetime Achievement Award*
* 1991 — першая жанчына, якая ўвайшла ў Нацыянальную залу славы вынаходнікаў ()
* 1991 — Нацыянальны навуковы медаль ЗША
* 1988 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне
* 1968 — *Garvan-Olin Medal*

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18. Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 2004. — Т. 18. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Гертруды Элаян на Нобелеўскім сайце  
* Біяграфічныя звесткі аб Гертрудзе Элаян  
* Некралог у Нью-Ёрк Таймс 
* Біяграфія Гертруды Элаян 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Фармаколагі ЗША
Мануэль Нар’ега

**Мануэль Антоніа Нар’ега Марэна** (; 11 лютага 1934, горад Панама, Панама — 29 мая 2017) — панамскі ваенны дзеяч, камандуючы Нацыянальнай гвардыі, дэ-факта кіраўнік Панамы ў 1983—1989 гадах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 11 лютага 1934 года ў Панаме. Пасля атрымання сярэдняй адукацыі ў Нацыянальным інстытуце Панамы, Нар’ега скончыў ваеннае вучылішча Чарыльяс у Перу. У 1962 годзе ў званні малодшага лейтэнанта ён пачаў службу ў другой ваеннай акрузе Нацыянальнай гвардыі, пасля атрымаў званне капітана і пасаду кіраўніка батальёна. У 1968 годзе ў званні маёра Нацыянальнай гвардыі, Нар’ега падтрымаў дзяржаўны пераварот, ажыццёўлены генералам Амарам Тарыхасам. У 1969 годзе быў прызначаны на пасаду кіраўніка Упраўлення ваеннай разведкі і контрразведкі Генеральнага штаба.

Пасля гібелі Тарыхаса ў авіякатастрофе ў 1981 (па адной з версій, арганізаванай Нар’егам) Нар’ега быў прызначаны начальнікам генеральнага штаба ўзброеных сіл пры новым ваенным урадзе. У 1983 годзе стаў камандуючым нацыянальнай гвардыі, а неўзабаве і фактычным кіраўніком дзяржавы. Звергнуты ў 1989 годзе ў выніку ваеннай аперацыі ЗША ў Панаме.

У 1995 годзе суд Панамы завочна прызнаў Нар’егу вінаватым у палітычных забойствах і прысудзіў яго да 20 гадоў турмы.

Памёр 29 мая 2017 года ў Панаме.

Катэгорыя:Постаці Панамы
Катэгорыя:Наркагандляры
Фінансавы год

**Фінансавы год** — традыцыйны перыяд, на які ўстанаўліваецца бюджэт — схема прыбыткаў і выдаткаў вызначанай асобы (сям’і, бізнесу, арганізацыі, дзяржавы і г. д.).

Таксама вядомы як бюджэтны год ці фіскальны год, ад  — дзяржаўная казна.

Звычайна фінансавы год не супадае з каляндарным. Напрыклад, у ЗША фінансавы год — з 1 кастрычніка па 30 верасня, у Японіі — з 1 красавіка па 31 сакавіка, а ў Фінляндыі для акцыянерных таварыстваў — вызначаецца ў статуце.

У Беларусі фінансавы год пачынаецца 1 студзеня і заканчваецца 31 снежня, то бок, супадае з каляндарным.

## Гл. таксама 
* Бюджэт
* Падаткі

Катэгорыя:Бюджэт
Катэгорыя:Бюджэтнае права
Катэгорыя:Фінансы
Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Падзеі 1 студзеня
Катэгорыя:Падзеі 31 снежня
Прававы акт

**Прававы акт**:
* Нарматыўны прававы акт
* Падзаконны прававы акт
* Індывідуальны прававы акт
Нарматыўны прававы акт

**Нарматыўны прававы акт (НПА)** — афіцыйны дакумент усталяванай формы, прыняты (выдадзены) у межах кампетэнцыі ўпаўнаважанага дзяржаўнага органа (службовыя асобы), іншых сацыяльных структур (муніцыпальных органаў, прафсаюзаў, акцыянерных таварыстваў, таварыстваў і г.д.) ці шляхам рэферэндуму з выкананнем усталяванай заканадаўствам працэдуры, які змяшчае агульнаабавязковыя правілы паводзін, разлічаныя на нявызначанае кола асоб і неаднаразовае ўжыванне.

Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Катэгорыя:Крыніцы права
Закон

**Закон**:
* Закон прыроды — істотная (прамая), неабходная (зваротная) сувязь паміж элементамі яе структуры, якая можа знаходзіцца ў трох станах: устойлівым, які трансфармуецца і паўтаральным.
* Закон — факталагічна даказанае сцвярджэнне (у рамках тэорыі, канцэпцыі, гіпотэзы), якое тлумачыць аб'ектыўныя факты; або нейкая з'ява, што мае агульнасць і паўтаральнасць, зафіксавана і апісана.
* Закон — набор правіл ці нормаў паводзін, які вызначае адносіны паміж людзьмі, арганізацыямі, дзяржавай/дзяржавамі.
* Закон — устойлівая паўтаральная сувязь паміж з'явамі, працэсамі і станамі тэл.
* Закон — неабходныя, істотныя, устойлівыя адносіны паміж з'явамі, якая паўтараецца.
* Закон (лінгвістыка) — агульная заканамернасць, уласцівая пэўнай мове ці чалавечай мове наогул.
* Закон Божы — сукупнасць дагматаў веры, тлумачэнняў.

## Гл. таксама 
* Права
* Канон
* Хаос
* Анархія

## Спасылкі
Орган публічнай улады

**Органы публічнай улады** — органы, якія рэалізуюць публічную ўладу ў грамадстве (дзяржаве). Органы публічнай улады прызначаны для кіравання грамадствам (дзяржавай) на розных узроўнях. Іх прынята дзяліць на органы дзяржаўнай улады (цэнтральныя, рэгіянальныя) і мясцовыя (органы мясцовага самакіравання).

Сістэма і структура органаў публічнай улады ў асобнай дзяржаве вызначаецца вядучай палітычнай сілай і замацоўваецца ў вышэйшых нарматыўна-прававых актах.
У розных краінах канстытуцыямі ці пастановамі вышэйшых *дзяржаўных органаў улады* вылучаны розныя *органы* і інстытуты, якія адказваюць за павышэнне кантролю над грамадзянамі, федэральнымі, рэгіянальнымі, мясцовымі і замежнымі арганізацыямі і органамі ўлады, партыямі. Напрыклад службы фінансавага кантролю, саветы бяспекі, пракуратуры, цэнтральныя выбарчыя органы.

На рэгіянальным і мясцовых узроўнях колькасць розных *органаў публічнай улады* і самакіравання можа быць рознай і вар’іравацца ў залежнасці ад канстытуцыі краіны і рэгіёнаў, указаў і пастаноў розных *органаў улады* як вышэйшых, так і рэгіянальных.

## Гл. таксама 
* Дзяржаўны апарат
* Кіраванне
* Выканаўчая ўлада
* Заканадаўчая ўлада
* Судовая ўлада
* Судовая сістэма Беларусі

## Літаратура 
# Тихомиров Ю. А. Административное право и процесс: полный курс. — М.: 2005. — 698 с.
# А. Н. Головистикова, Ю. А. Дмитриев. Проблемы теории государства и права: Учебник. — М.: ЭКСМО. — 649 с. , 2005.

Катэгорыя:Дзяржаўны апарат
Ідэалізм

**Ідэалізм** (, праз  ад  — ідэя) — тэрмін для пазначэння шырокага спектру філасофскіх канцэпцый і светапоглядаў, у аснове якіх ляжыць сцвярджэнне аб першаснасці свядомасці ў адносінах да матэрыі (гл. асноўнае пытанне філасофіі). У шматлікіх гісторыка-філасофскіх працах праводзіцца дыхатамія, якая лічыць проціпастаўленне ідэалізму матэрыялізму сутнасцю філасофіі.

Ідэалізм сцвярджае першаснасць ідэальнага духоўнага ў адносінах да матэрыяльнага. Тэрмін «ідэалізм» з'явіўся ў XVIII стагоддзі. Упершыню яго ўжыў Лейбніц, гаворачы пра філасофію Платона. Вылучаюцца дзве асноўныя галіны ідэалізму: аб'ектыўны ідэалізм і суб'ектыўны ідэалізм.

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Рысы асобы
Сацыялогія рэлігіі

**Сацыялогія рэлігіі** — галіна сацыялогіі, якая вывучае ўзаемаадносіны паміж рэлігіяй і грамадствам. Сацыялогія рэлігіі вывучае рэлігійныя практыкі, гістарычны досвед узаемадзеяння рэлігіі і грамадства, універсальныя тэмы і ролі рэлігіі ў сацыяльных працэсах. У адрозненне ад філасофіі рэлігіі, сацыялогія рэлігіі не ставіць сваёй мэтай ацэнку рэлігійных перакананняў. Сучасную сацыялогію рэлігіі можна прадставіць, як сукупнасць трох узроўняў ведаў: метадалагічнага, тэарэтычнага і эмпірычнага.

## Гісторыя сацыялогіі рэлігіі 
Перадумовы ўзнікнення гэтай галіны сацыялогіі былі закладзены ў эпоху французскага Асветніцтва. Да гэтага часу назапасіўся багаты фактаграфічны матэрыял па гісторыі хрысціянства і не еўрапейскіх рэлігій, які патрабаваў парадкавання і асэнсавання. Многія ідэолагі французскага Асветніцтва сфармавалі крытычную цікавасць да рэлігіі як сацыяльнага інстытута. Пазітывісцкая метадалогія Агюста Конта і рацыяналістычная гнасеалогія Імануіла Канта сфарміравалі метадалагічную аснову аналізу рэлігіі.

Заснавальнікамі сучаснай сацыялогіі рэлігіі лічаць Эміля Дзюркгейма, Макса Вебера і Георга Зімеля.

Эміль Дзюркгейм адным з першых пачаў аналіз рэлігіі, у 1897 годзе ён даследаваў самагубствы сярод каталіцкіх і пратэстанцкіх груп насельніцтва, даў апісанне асноўных функцый рэлігійнага рытуалу. Працы Макса Вебера падкрэслілі ўзаемасувязь паміж рэлігійнай верай і эканамічнымі асновамі грамадства, а таксама заклалі аснову тыпалогіі рэлігійных груп і рэлігійнага лідарства. Дзюркгейм таксама вывучаў пытанне аб ранніх формах рэлігіі.

Сучасная сацыялогія рэлігіі засяроджана на такіх пытаннях, як секулярызацыя, грамадзянская рэлігія, а таксама ўзгодненасці рэлігіі ў кантэксце глабалізацыі і мультыкультуралізму.

## Гл. таксама 
* Сацыялогія
* Рэлігія
* Філасофія рэлігіі
Эфір (стыхія)

[thumb|300px|Сімвалічная выява асноўных [стыхія, алхімія|элементаў: эфір у самым версе. З кнігі Utriusque cosmi metaphysica, physica atque technica historia Роберта Флада 1617 г.]]

**Эфі́р** ( — верхні пласт паветра; ) — найтанчэйшая пятая стыхія ў антычнай і сярэднявечнай натурфіласофіі, фізіцы і алхіміі. Яго сінонімамі былі тэрміны *«пятая стыхія»* (*«пяты элемент», «Квінтэсенцыя»*), *«пятае цела»* (, ; *«пятае простае цела»*), *«пятая сутнасць»* (, *«квінтэсенцыя»*). Лацінскія эквіваленты тэрміна выкарыстоўваліся ў рымскай і сярэднявечнай філасофіі.

Першапачаткова ў старажытнагрэчаскай міфалогіі тэрмін «эфір» пазначаў верхні (горны), асоба тонкі (разрэджаны), празрысты і прамяністы пласт паветра, якім дыхаюць багі.

Прыблізна ў такім сэнсе (нябеснае рэчыва) гэты тэрмін ужывалі ў ранняй старажытнагрэчаскай філасофіі дасакратыкі — Анаксагор, Эмпедокл.

Эмпедокл стварыў вучэнне аб чатырох стыхіях (элементах)  — вадзе, зямлі, агню і паветры. Арыстоцель дадаў да іх найтанчэйшую пятую стыхію, пяты элемент — эфір, які ён супрацьпастаўляў астатнім чатыром. Чатыры стыхіі, з якіх складаецца ўвесь падмесяцовы свет, здзяйсняюць рух па вертыкалі і гарызанталі і могуць ператварацца сябар у сябра. Нябесныя целы, якія знаходзяцца ў сферах космасу на ўзроўні Месяца і вышэй (надмесяцовы свет), складаюцца з эфіру, які вечны, не пераходзіць у іншыя стыхіі і здзяйсняе кругавыя рухі.

Гэты тэрмін захаваўся ў рымскай і сярэднявечнай філасофіі. Яго ўжывае Лукрэцый.

## Гл. таксама 
* Эфір у фізіцы Новага часу.

Катэгорыя:Антычная філасофія
Катэгорыя:Філасофія навукі
Катэгорыя:Філасофія прыроды
Катэгорыя:Алхімія
Катэгорыя:Састарэлыя навуковыя тэорыі
Алхімік

* **Алхімік** — чалавек, які займаецца алхіміяй.
* **Алхімік** — кніга Паўла Каэльё.
* **Алхімік** — апавяданне Говарда Лаўкрафта.
* **Алхімікі** - фільм-камедыя з удзелам Юрыя Стаянава і Ільі Алейнікава.
* **Стальны алхімік** — манга, серыял, поўнаметражны фільм.
* **Алхімік, які адкрывае фосфар** — карціна англійскага мастака Джозефа Райта.
* **Алхімік** — фільм Алхімік/Alchemik 1988 года, які выйшаў у Польшчы.
Імплікацыя

**Імплікацыя** ( — шчыльна звязваю) — лагічная аперацыя, у выніку якой утвараецца складанае выказванне з двух выказванняў шляхам лагічнай звязкі. Працэс адпавядае злучніку «калі..., тады (у такім выпадку)...». У імплікацыйным выказванні выдзяляюць антэцэдэнт (выказванне, да якога далучаецца частка «калі...») і кансеквент (выказванне, што адпавядае слову «тады (у такім выпадку)...»).

У класічнай матэматычнай логіцы зыходзяць з паняцця матэрыяльнай імплікацыі, якая вызначаецца з дапамогай функцыі імавернасці (ісціннасці): імплікацыя ілжывая ў выпадку вернасці антэцэдэнта і ілжывасці кансеквента і верная ва ўсіх іншых выпадках.

## Гл. таксама 
* Лагічны элемент
* Лагічная аперацыя
* Дыз'юнкцыя
* Кан'юнкцыя
* Адмаўленне
* Modus ponens
* Умоўная імавернасць

Катэгорыя:Логіка выказванняў
Катэгорыя:Лагічныя аперацыі
Катэгорыя:Лагічныя элементы
Катэгорыя:Булева алгебра
Катэгорыя:Матэматычная тэрміналогія
Дыялектычны матэрыялізм

**Дыялекты́чны матэрыялі́зм** — мадэль, кірунак у філасофіі, які сцвярджае першапачатковую ролю матэрыі ў гнасеалагічным плане. Метадалагічным прынцыпам выкрыцця ісціны, вывучэння рэчаіснасці ў дыялектычным матэрыялізме з’яўляецца дыялектычны прынцып, дыялектыка.

Распрацаваны Карлам Марксам, Фрыдрыхам Энгельсам і Уладзімірам Леніным.

Катэгорыя:Дыялектыка

Катэгорыя:Марксізм
Абсалют (філасофія)

**Абсалют** ці **абсалютнае** ( — безумоўны) — адноснасць, якая вылучае *сувязь* паміж паняццем (канцэптам) і яго *непасрэдным* значэннем. Такі канцэпт, у адноснасці да такога значэння, нейкай існасці, разглядаецца як абсалютны.

Абсалютнае супрацьпастаўляецца адноснаму, або рэлятыўнаму, — умоўнаму, якое залежыць ад тых або іншых умоў, мінучаму, часаваму. Старажытна-грэчаскай філасофіяй абсалютнае тлумачылася як бок дасканаласці, завершанасці, самадастатковасці і выяўлялася паняццямі «па прыродзе», «само па сабе», «у чыстым выглядзе»; яму супрацьпастаўлялася адноснае як залежнасць ад іншага або што адносіцца да іншага.

Асабліва шырока тэрмін «абсалютнае» выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай філасофіі, прычым у розных сэнсах. Пад абсалютным разумелася, у прыватнасці: вольнае ад матэрыяльных умоў, ад выпадковасці; прыкладнасць да ўсякага быцця; неабумоўленае; не звязанае з нейкімі чыннікамі; вольнае ад разумовых абмежаванняў.

У сучаснай філасофіі шматзначнасць абсалютнага захавалася. Абсалютнае можа азначаць дасканалае, завершанае, універсальнае, неабумоўленае, вольнае ад абмежаванняў, а таксама невымоўнае, не здольнае быць прадметам думкі, строгае, літаральнае, безумоўнае, якое не з’яўляецца сімвалічным або метафарычным. Напрыклад, «абсалютная ісціна», «абсалютная прастора», «абсалютнае Эга», «абсалютная неабумоўленасць» і г.д.

Супрацьлегласцю абсалютнасці з’яўляецца адноснасць.

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Сялявічы

Назву **Сяля́вічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Сялявічы — вёска ў Баранавіцкім раёне
** Сялявічы — вёска ў Ляхавіцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Сялявічы — аграгарадок у Слонімскім раёне
Станкевічы

**Станкевічы**:
* Станкевічы — беларускі шляхецкі род

## Населеныя пункты 
* Станкевічы — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці
* Станкевічы — былая вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці
Леніна

Назву **Ле́ніна** маюць: 

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Леніна — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне
** Леніна — аграгарадок у Добрушскім раёне
** Леніна — вёска ў Калінкавіцкім раёне
** Леніна — былы пасёлак у Кармянскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Леніна — вёска ў Асіповіцкім раёне
** Леніна — пасёлак у Гарбацэвіцкім сельсавеце Бабруйскага раёна
** Леніна — аграгарадок у Сычкаўскім сельсавеце Бабруйскім раёне
** Леніна — пасёлак у Быхаўскім раёне
** Леніна — вёска ў Быхаўскім раёне
** Леніна — былы пасёлак у Бялыніцкім раёне
** Леніна — аграгарадок у Горацкім раёне
** Леніна — аграгарадок у Краснапольскім раёне
* Мінская вобласць:
** Леніна — вёска ў Дзяржынскім раёне
** Леніна — пасёлак у Капыльскім раёне
** Леніна — пасёлак у Мінскім раёне
** Леніна — вёска ў Пухавіцкім раёне
** Леніна — аграгарадок у Слуцкім раёне

### Расія 
* Леніна — вёска ў Істрынскім раёне Маскоўскай вобласці
* Леніна — вёска ў Ліпецкай вобласці
* Леніна — вёска ў Прыморскім краі
* Леніна — вёска ў Холм-Жыркоўскім раёне Смаленскай вобласці

### Украіна 
* Леніна — пасёлак гарадскога тыпу на ўсходзе Крыма 

### Глядзіце таксама 
* Леніндар
* Ленінец
* Ленінск
* Ленінскі
* Ленінцы

## Прозвішчы 
**Ле́ніна** — жаночая форма прозвішча Ленін.

### Вядомыя носьбіты 
* Алена Леніна — расійская і французская фотамадэль, пісьменніца, журналістка, актрыса, тэлевядучая

### Глядзіце таксама 
* Ленін

## Славутасці 
* Леніна — гарадзішча мілаградскай культуры каля в. Леніна (Добрушскі раён)
* Леніна — гарадзішча культуры штрыхаванай керамікі і старажытнарускага часу каля в. Леніна (Слуцкі раён)

## Іншае 
* Леніна — станцыя Маскоўскага метрапалітэна
Таркачы

**Таркачы́** (, ) — аграгарадок у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Данілавіцкага сельсавета.

## Назва 
На тэрыторыі Літвы фіксавалася старое прозвішча Таркачэўскі (ля Шырвінтаў). Ёсць латышскае *Tarkačs*.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 23 кіламетры на паўночны ўсход ад горада Дзятлава, 168 кіламетраў ад Гродна, 10 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Наваельня.

## Гісторыя 
У 1940—1954 гадах цэнтр Таркацкага сельсавета. З 12 лістапада 1973 года цэнтр Таркачоўскага сельсавета. 13 ліпеня 2007 года разам з іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Таркачоўскага сельсавета Таркачы былі перададзеныя ў Данілавіцкі сельсавет.

## Насельніцтва 
* 363 жыхары, 138 двароў (2002)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Славутасці 
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікай Айчыннай вайне
* Захавалася драўляная скульптура Святой Магдаліны XIX стагоддзя з вёскі Таркачы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна
Свержань

Назву **Свержань** маюць:

* Свержань — вёска ў Рагачоўскім раёне Гомельскай вобласці
* Новы Свержань — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці
* Стары Свержань — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці
Арвід Карлсан

**Арвід Карлсан** (, , Упсала, Швецыя — , Гётэбарг, Швецыя) — шведскі фармаколаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 2000 годзе за даследаванні ўласцівасцяў нейрамедыятара дафаміну і яго ўздзеяння на пацыентаў з хваробай Паркінсона.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ва Упсале ў сям’і гісторыка Готфрыда Карлсана. Скончыў Лундскі ўніверсітэт у 1951 годзе, дзе і працаваў. У 1944 годзе падчас вучобы удзельнічаў у прафесійным медыцынскім аглядзе групы зняволеных нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў, вызваленых дзякуючы ініцыятыве Фолькэ Бернадота, члена шведскай каралеўскай сям’і.

Служыў у шведскіх узброеных сілах.

З 1959 года прафесар Гётэборгскага ўніверсітэта (у 1959—1989 гадах загадчык кафедры).

Аўтар навуковых прац па праблемах перадачы імпульсаў у нервовай сістэме.

Выявіў, што важным рэчывам-пасрэднікам для работы мозга з’яўляецца дафамін, які раней лічыўся крыніцай другога вядомага пасрэдніка — норадрэналіну. У 1957 годзе даказаў, што дафамін выконвае ролю нейрамедыятара.

Доктар філасофіі (1951).

Член Каралеўскай шведскай АН (1975), замежны член Нацыянальнай АН ЗША (1996).

Карлсан выступае супраць фтаравання пітной вады. Ён прыняў удзел у дыскусіі ў Швецыі, дзе дапамог пераканаць парламент, што фтараванне вады незаконна згодна з этыкай. Ён лічыць, што фтараванне вады парушае сучасныя фармакалагічныя прынцыпы, якія паказваюць, што медыкаменты павінны быць адаптаваныя да фізічных асобаў.

## Узнагароды 
* 2000 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (з П. Грынгардам і Э. Кэндэлам)
* 1999 — Прэмія Фельтрынэлі
* 1994 — Прэмія Японіі
* 1982 — Міжнародная прэмія Гайрднера
* 1979 — Прэмія Вольфа па медыцыне

## Літаратура 
* *Les Prix Nobel*. 2001. The Nobel Prizes 2000, Editor Tore Frängsmyr, Nobel Foundation: Stockholm.
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Арвіда Карлсана на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Фармаколагі Швецыі
Катэгорыя:Біяхімікі Швецыі
Мангарэва

**Мангарэ́ва** (саманазва *Mangareva*) — палінезійскі народ, карэнныя насельнікі астравоў Гамб'е ў Французскай Палінезіі. 

Агульная колькасць у Французскай Палінезіі - 2 400 чал.

Згодна паданням саміх мангарэва, яны з'явіліся на сучаснай радзіме прыкладна ў X - XIII стст. з Маркізскіх астравоў. Аднак па мове яны больш падобныя на паўмоту. Асноўнымі заняткамі здаўна з'яўляліся земляробства і рыбалоўства. Акрамя таго, мангарэва шмат гандлявалі з іншымі астравамі Палінезіі, у тым ліку з насельнікамі вострава Піткэрн, якія зніклі да канца XVIII ст. 

Адзінкай традыцыйнага грамадства мангарэва была пашыраная сям'я. Некалькі сем'яў складалі жыхароў адной вёскі. Большасць насельніцтва складалі простыя абшчыннікі *уруману*, з якіх вылучаліся рамеснікі і заможныя прывілеяваныя людзі *пакаора*. Мелася спадчынная арыстакратыя (''тага'іці*) - правадыры (*арарыкі*), воіны (*арэтоа*), жрацы (*тавура*) і прадракальнікі (*акарата'').

Мангарэва адносна позна пачалі кантактаваць з еўрапейцамі. Брытанская экспедыцыя высадзілася на востраве Мангарэва толькі ў 1826 г. Дзякуючы гэтаму тубыльцы здолелі захаваць арыгінальную мову і культуру, у тым ліку знакамітую драўляную скульптуру, а таксама складаную міфалогію. З прыняццем хрысціянства распаўсюдзілася пісьмовасць на мясцовай мове на аснове лацінкі.

У 1881 г. землі мангарэва былі анексаваны Францыяй. Да 1930-ых гг. яны змянілі лад жыцця, пачалі займацца таварнай вытворчасцю садавіны. У нашы дні важным заняткам з'яўляецца абслугоўванне турыстаў.

## Галерэя

Image:Mangareva Raft-Canoe From Beechey's Voyage.jpg|Судна мангарэва, 1826 г.
Image: Atlas pittoresque pl 043.jpg|Старажытны паганскі храм, 1846 г.
Image:Wooden Carving of Mangareva.jpg|Драўляная скульптура
Image:Rogo6.jpg|Драўляная скульптура

Катэгорыя:Палінезійскія народы
Катэгорыя:Народы Французскай Палінезіі
Дуды (Іўеўскі раён)

**Ду́ды** () — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Іўеўскага сельсавета.

## Гісторыя 
Упершыню Дуды згадваюцца ў XVI ст. як сяло, цэнтр староства Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. Рэзідэнцыя старосты знаходзілася ў Лугамавічах. У 1608 гадах у Дудах быў касцёл, адрамантаваны на сродкі ўладальнікаў паселішча Хадкевічаў.

У 1653 Дудскае староства трымаў Т. Дэнгаф. 3 1665 мясцовасць перайшла да Яна Казіміра Гарбачэўскага, стольніка рэчыцкага, пазней — да яго сына Самуэля Міхала. Станам на 1690 у сяле было 14 дымоў.

3 1709 Дуды знаходзіліся ва ўладанні М. Валовіча, маршалка вялікага, потым Замойскіх, Пацаў, з 1725 Буйніцкіх, пазней Гераніма і Варвары Зяньковічаў. У 1772 у Дудах збудавалі новы драўляны касцёл. У 1789 паселішча атрымала статус мястэчка.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Дуды апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губерні. У 1803 мястэчка перайшло ў валоданне Коршакаў.

У 1861 Дуды часткова належалі да маёнтку Лугамавічы Корвін-Мілеўскіх, часткова — да дзяржаўнага скарбу і налічвалі 30 рэвізскіх душ. Станам на 1866 у мястэчку было 12 двароў. У 1885 тут працавалі багадзельня, кузня, 2 карчмы, таржок. Паводле перапісу (1897) у Дудах было 39 двароў. У гэты ж час адбыўся пажар, які ўшчэнт знішчыў паселішча.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Дуды апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Іўеўскай гміне Валожынскага (з 1926 Лідскага) павета Навагрудскага ваяводства. У гэты час тут быў 41 двор.

У 1939 Дуды ўвайшлі ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 у Старчаняцкім сельсавеце Іўеўскага раёна. З 1961 года ў Іўеўскім пассавеце, з 1962 года ў Іўеўскім сельсавеце, з 1967 года вёска ў Морынскім сельсавеце.

На 1999 год у вёсцы было 46 двароў, насельніцтва 109 чал.

З 2017 года вёска ў Іўеўскім сельсавеце.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1866 год — 80 чал., з іх 68 каталікоў і 12 юдаістаў; 1897 год — 251 чал.
* **XX стагоддзе**: 1905 год — 252 чал.; 1970 год — 166 чал., 260 двароў.; 1999 год — 109 чал.

## Славутасці 
thumb|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1772)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Dudy //  S. 208.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іўеўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства
Горы (значэнні)

Назву **Го́ры** маюць:

* адз.л. Гара — геалагічная структура

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Горы — вёска ў Камянецкім раёне
** Горы — вёска ў Маларыцкім раёне

* Віцебская вобласць:
** Горы — вёска ў Лёзненскім раёне
** Горы — вёска ў Расонскім раёне
** Горы — вёска ў Сенненскім раёне
** Горы 1 — вёска ва Ушацкім раёне
** Горы 2 — вёска ва Ушацкім раёне
** Горы — вёска ў Чашніцкім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Горы — вёска ў Горацкім раёне
** Горы — вёска ў Краснапольскім раёне

* Мінская вобласць:
** Горы — вёска ў Мінскім раёне

### Грузія 
* Горы — горад у Грузіі, цэнтр края Шыда-Картлі.
### Расія 
* Горы (Цёмкінскі раён)

### Украіна 
* Горы — вёска ў Жоўкіўскім раёне Львоўскай вобласці.

## Вадаёмы 
* Горы — вадасховішча ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі

## Падвойныя назвы 
* Сухія Горы

## Глядзіце таксама 
* Гара 
* Горка
* Горкі
Багушэвічы

Назву **Багушэвічы** маюць населеныя пункты ў Беларусі:
* Багушэвічы — вёска ў Багушэвіцкім сельсавеце Бярэзінскага раёна Мінскай вобласці
* Багушэвічы — вёска ў Празароцкім сельсавеце Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці
Тарэадор

**Тарэадо́р**, **тарэра** ( — быкабойца) — удзельнік бою быкоў на арэне. 

Маюць некалькі спецыялізацый: хуласы (капеадоры) цвеляць быка чырвонымі хусткамі; бандэрыльеры (першыя байцы карыды, якія кідаюць у быка невялікія ўпрыгожаныя стужкамі коп’і — бандэрыльі); матадоры (эспада), узброеныя шпагай байцы, якія завяршаюць бой.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Тарэадо́р // 


Катэгорыя:Прафесіі
Дуброўка

Назву **Дубро́ўка** маюць:

*  — род раслін сямейства 

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Дуброўка — былая вёска ў Докшыцкім раёне
** Дуброўка — вёска ў Лёзненскім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Дуброўка — былая вёска ў Краснапольскім раёне
** Дуброўка — былая вёска ў Мсціслаўскім раёне
** Дуброўка — пасёлак у Чавускім раёне
** Дуброўка 2 — вёска ў Шклоўскім раёне

* Мінская вобласць:
** Дуброўка — вёска ў Крупскім раёне
** Дуброўка — пасёлак ва Уздзенскім раёне

* Дуброўка — мікрараён у Брэсце.

### Расія 
### Бранская вобласць 
* Дуброўка (Бранскі раён)
### Смаленская вобласць 
* Дуброўка (Баскакаўскае сельскае паселішча)
* Дуброўка (Дзямідаўскі раён)
* Дуброўка (Краснінскі раён)
* Дуброўка (Манастыршчынскі раён)
* Дуброўка (Навадугінскі раён)
* Дуброўка (Прачысценскае сельскае паселішча)
* Дуброўка — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці
* Дуброўка (Рослаўльскі раён)
* Дуброўка (Угранскі раён)
* Дуброўка (Хіславіцкі раён)
* Дуброўка — пасёлак гарадскога тыпу ва Усевалажскім раёне Ленінградскай вобласці

## Водныя аб’екты 
* Дуброўка — рака ў Лагойскім і Мінскім раёнах Беларусі, левы прыток ракі Усяжа
## Метро 
* Дуброўка (станцыя метро)
## Расліны 
* народная назва віду 
* народная назва віду 
* народная назва віду 

## Гл. таксама 
* Дуб
* Дубраўка
* Дубровенскі
* Дубровіна
* Дубровіца
* Дубровіцы
* Дуброва
* Дубровы
* Дуброўкі
* Дуброўна
* Дуброўнае
* Дуброўнікі
* Дуброўня
* Дуброўскі
* Дуброўскія
* Дуброўшчына
Дудзічы

Назву **Ду́дзічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Дудзічы — вёска ў Баранавіцкім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Дудзічы — вёска ў Дзятлаўскім раёне
** Дудзічы — вёска ў Свіслацкім раёне

* Гомельская вобласць:
** Дудзічы — вёска ў Калінкавіцкім раёне
** Дудзічы — былая вёска ў Чачэрскім раёне

* Мінская вобласць:
** Дудзічы — вёска ў Пухавіцкім раёне
Тарэон

**Тарэо́н** () — горад у паўночнай Мексіцы, у штаце Кааўіла.
 
Горад заснаваны 25 верасня 1893 года. Размешчаны на паўднёвым захадзе правінцыі Кааўіла, на мяжы са штатам Дуранга. Плошча муніцыпалітэта — 1947,7 кв.км., вышыня — 1000 м. Тэмпература ў студзені можа апускацца да 0 °C, а ў ліпені дасягаць 43 °C.

## Насельніцтва 
Насельніцтва муніцыпалітэта Тарэон — 577 477 чалавек, з іх 548 723 чалавекі пражываюць у межах горада. Разам з прыгарадамі Матаморас, Гомес Палас, Лерда насельніцтва складае 1,1 млн чалавек, што робіць гарадскую агламерацыю Тарэон дзявятай па велічыні ў краіне.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Торрео́н // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 371. — 459 с. — 70 000 экз.

Катэгорыя:Гарады Мексікі
Турыцкае

**Ту́рыцкае** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ула, на мяжы з Чашніцкім раёнам, за 10 км у напрамку на паўднёвы захад ад Чашнікаў.

Плошча паверхні возера 0,64 км². Даўжыня 3,51 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Найбольшая глыбіня 3,9 м. Даўжыня берагавой лініі 6,16 км. Аб’ём вады 0,89 млн м³. Плошча вадазбору 9,5 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 5—10 метраў. Берагавая лінія моцна звілістая. Берагі нізкія, на поўдні возера пясчаныя, астатнія — сплавінныя. Шырыня сплавіны дасягае 30 метраў. Вакол возера пойма шырынёй 5—100 м. Дно выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае, праточнае. На паўднёвым захадзе ў возера ўпадае ручай, на поўначы выцякае пратока ў раку Ула.
Возера зарастае слаба. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца ўздоўж берагоў перарывістай палосай шырынёй да 10 м.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, гусцяра, плотка, карп, лінь і іншыя віды рыб. Каля возера вёскі Каміншчына (Лепельскі раён) і Зазерыца (Чашніцкі раён).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Турыцкае возера 

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Шакуны

**Шакуны́** (, ) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Шаняўскага сельсавета. Размешчаны за 8 км на паўднёвы захад ад Пружан, на ўсход ад шашы . Насельніцтва — 13 жыхароў (2007).

## Назва 
Вядомае літоўскае аднаасноўнае адыменнае прозвішча *Šakūnas*. Ад гэтага колішняга імя і прускі тапонім *Schakuhnen* (цяпер "Левабярэжнае" ў Калінінградскай вобласці РФ).

Побач з Шакунамі — Шані, ад *Šenas.*

## Гісторыя 
За расійскім часам — у Міхайлаўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні.

За польскім часам — у гміне Шані Пружанскага павета Палескага ваяводства.

## Транспарт 
Аўтамабільныя дарогі  Пружаны — Відамля і  Шані — Кацёлкі — Шакуны.

## Славутасці 
* Дом Рыгора Шырмы.
* Сядзіба Аляксандра Янушкевіча «Трусавіца». На тэрыторыі плошчай 1,5 га размешчаныя хата з трыма двухмеснымі гасцявымі нумарамі, лазня, музей сялянскае працы, банкетная зала. Сядзіба прапануе пешаходныя і веласіпедныя вандроўкі, круглагадовыя конныя прагулкі (калёсы, сані), збор ягад, грыбоў і зёлак, арганізацыю карпаратыўных мерапрыемстваў.

## Этнаграфія 
У Шакунах у 1928 годзе фалькларыстам і кампазітарам Рыгорам Шырмам запісана калядка «Ой, рана-рана куры запелі».

## Вядомыя выхадцы 
* Рыгор Шырма — беларускі харавы дырыжор, фалькларыст, грамадскі і музычны дзеяч, публіцыст, літаратуразнаўца

## Спасылкі 
* Надвор’е ў Шакунах

Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна
Мемфіс (Тэнесі)

**Мемфіс** () — горад у ЗША, адзін з найбуйнейшых эканамічных цэнтраў поўдня краіны. Размешчаны на паўднёвым захадзе штата Тэнесі ў акрузе Шэлбі на левым беразе ракі Місісіпі, пры ўпадзенні ў яе ракі Уолф. Па стане на 2006 год насельніцтва горада складала 670 902 чалавекі, што робіць Мемфіс самым буйным горадам штата, другім у паўднёва-ўсходнім рэгіёне, дзе саступае толькі Джэксанвілу, і 19-м у ЗША.

Агламерацыя Мемфіса ўключае ў сябе акрамя тых акруг, што знаходзяцца ў штаце Тэнесі, таксама і тыя, што знаходзяцца ў штатах Місісіпі і Арканзас, мае насельніцтва ў 1 280 533 чалавекі. Гэта робіць агламерацыю Мемфіса другой па велічыні ў штаце Тэнесі. Больш за яе толькі агламерацыя горада Нэшвіла.

Мемфіс самы «малады» з чатырох найбуйнейшых гарадоў штата (Ноксвіл, Чатануга і Нэшвіл). Жыхары Мемфіса называюцца мемфійцамі, а рэгіён, у якім знаходзіцца Мемфіс, — Цэнтральным Поўднем.

## Гісторыя 
Да прыбыцця еўрапейцаў на тэрыторыі, дзе зараз размешчаны Мемфіс, пражывала індзейскае племя чыкаса. Іспанскі даследчык Эрнанда дэ Сота і два французскія даследчыкі Рэнэ Рабер Кавалье і Сью дэ ла Сае былі першымі, хто даследаваў тэрыторыю Мемфіса.

## Геаграфія 
Мемфіс размешчаны на паўднёвым захадзе Тэнесі. Паводле дадзеных Бюро перапісу насельніцтва ЗША, горад мае агульную плошчу 763,4 км², з якіх 723,4 км² ёсць зямля і 40,0 км² або 5,24 %, вада.

## Вядомыя асобы 
* Герман Кейн — амерыканскі палітык
* Арэта Франклін — амерыканская спявачка
* Гаральд Мэйберн (нар. 1936) — амерыканскі джазавы піяніст, кампазітар і выкладчык

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Гісторыя Мемфіса

Катэгорыя:Гарады Тэнесі
Катэгорыя:Гарады на Місісіпі
Мемфіс

**Ме́мфіс** () — старажытнагрэчаскае ўласнае імя.

* Мемфіс — старажытнагрэчаская назва горада на мяжы Верхняга і Ніжняга Егіпта, найбуйнейшага палітычнага, гаспадарчага і культурнага цэнтра Старажытнага Егіпта (пачатак 3-га тыс. да н.э. — другая палова 1-га тыс. н.э.).

Гарады ў ЗША, названыя па старажытнаегіпецкім Мемфісе:
* Мемфіс (Алабама)
* Мемфіс (Індыяна)
* Мемфіс (Місісіпі)
* Мемфіс (Місуры)
* Мемфіс (Мічыган)
* Мемфіс (Нью-Ёрк)
* Мемфіс (Тэнесі) — найбольш буйны горад з такой назвай.
* Мемфіс (Тэхас)
* Мемфіс (Фларыда)

Іншыя аб'екты:
* Memphis — амерыканская падводная лодка тыпу «Лос-Анджэлес».
Сіракузы

[міні|[Грэчаскі тэатр у Сіракузах.]]
**Сіраку́зы** ( , , , ) — адна з першых рымскіх калоній на ўсходнім беразе вострава Сіцылія, заснаваная, паводле падання, карынфянамі пад правадырствам Архія ў 734 г. да н.э.; пасля самы вялікі і багаты горад вострава. Руіны антычнага горада — помнік Сусветнай спадчыны. Цяпер на месцы старажытных Сіракуз стаіць італьянскі горад Сіракуза.

## Гл. таксама 
* Спіс тыранаў Сіракуз
* Амфітэатр у Сіракузах

## Літаратура 
* 
* *Высокий М. Ф.* История Сицилии в архаическую эпоху. Ранняя греческая тирания конца VII — середины V в. до н. э. — СПб., 2004.
* *Грэхем А.* Западные греки, — в кн.: «Кембриджская история древнего мира. Т. III, ч. 3: Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э.» (Москва, 2007). ISBN 978-5-86218-467-9.
* Göller, «De Situ ex origine Syracusarum» (Лпц.,1818);
* Schubring, «Achradina. Ein Beitrag zur Stadtgeschichte von Syrakus» («Rhein. Mus.» XX, 15-63);
** его же, «Die Bewässerung von Syrakus» («Philol.» XXII, 577 сл.);
* S. Cavallari, A. Holm, Cr. Cavallari, «Topografia archeologica di Siracusa», з вялікім атласам (Палерма, 1883);
* B. Lupus, «Die Stadt Syrakus im Altertum» (Страсбург, 1887);
* Muess, «De Syracusanorum rerum statu etc.» (Б., 1867);
* Stein, «Res Syracusanae inde a morte Hieronis usque ad urbis expugnationen» (Лпц., 1871).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Сіцыліі
Полацкае намесніцтва

**Полацкае намесніцтва** — тэрытарыяльная адзінка, адпаведная губерні, у Расійскай імперыі.

Утворана ў 1778 г. у выніку перайменавання Полацкай губерні. 12 снежня 1796 г. Полацкае і Магілёўскае намесніцтвы былі аб’яднаны ў Беларускую губерню з цэнтрам у Віцебску.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне 
* Віцебскі павет
* Веліжскі павет
* Гарадоцкі павет
* Дрысенскі павет
* Дынабургскі павет
* Люцынскі павет
* Невельскі павет
* Полацкі павет
* Рэжыцкі павет
* Себежскі павет
* Суражскі павет

Катэгорыя:Намесніцтвы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Сувалкаўская губерня

**Сувалкаўская губерня** () — губерня ў Царстве Польскім, самая паўночная частка Царства, самая паўночная з Прывіслінскіх губерняў.

Губернскі горад Сувалкі.

Утворана ў 1867 годзе з часткі Аўгустоўскай губерні.

У Сувалкаўскай губерні знаходзілася найважнейшая з сухапутных мытняў Расійскай імперыі, Вержбалова, на мяжы з Прусіяй.

Плошча 11028,6 квадратных вёрст (12550,92 км²).

## Адміністрацыйны-тэрытарыяльны падзел 
Падзялялася на сем паветаў:
* Аўгустоўскі павет
* Вылкавішкаўскі павет
* Кальварыйскі павет
* Марыямпальскі павет
* Сэйнэнскі павет
* Сувальскі павет
* Уладзіславаўскі павет

## Сучасныя межы 
У цяперашні час тэрыторыя губерні падзеленая паміж Беларуссю, Літвой і Польшчай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Губерні Царства Польскага
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Магілёўскае намесніцтва

**Магілёўскае намесніцтва** — тэрытарыяльная адзінка, адпаведная губерні, у Расійскай імперыі.

Утворана ў 1778 г. у выніку перайменавання Магілёўскай губерні. 
Падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы імператара Паўла I 12 снежня 1796 г. Полацкае і Магілёўскае намесніцтвы былі злучаны ў Беларускую губерню з цэнтрам у Віцебску.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне 
* Аршанскі павет
* Бабінавіцкі павет
* Беліцкі павет
* Горацкі павет
* Клімавіцкі павет
* Копыскі павет
* Магілёўскі павет
* Мсціслаўскі павет
* Рагачоўскі павет
* Сенненскі павет
* Старабыхаўскі павет/Быхаўскі павет
* Чавускі павет
* Чэрыкаўскі павет

Катэгорыя:Намесніцтвы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Красавіцкае каханне

«**Красавіцкае каханне**» () — карціна мастака-прэрафаэліта Артура Х'юза, напісаная паміж 1855 і 1856 годам. Упершыню была выстаўлена Каралеўскай акадэміяй мастацтваў у 1856 годзе.

## Апісанне 
Карціна паказвае маладую пару ў часе эмацыйнага крызісу. Постаць мужчыны ледзь заўважная, яго галава выглядвае з-пад левай рукі маладзіцы. Яе позірк скіраваны на ўпалыя пялёсткі кветак на падлозе, якія сімвалізуюць канец вясны і ранняга кахання.

На першым паказе Х'юз прадставіў палатно ўрыўкам з верша Альфрэда Тэнісана «Дачка млынара»:

Лонданская галерэя Тэйт набыла гэтую карціну ў 1909 годзе, якая захоўваецца там і па сённяшні дзень. Першапачатковым уладальнікам карціны быў Уільям Морыс.

Мадэллю для фігуры маладзіцы была Трайфена Форд (*Tryphena Ford*), з якой Х'юз ажаніўся ў 1855 годзе.

## Спасылкі 
* «Красавіцкае каханне» ў Брытанскай галерэі Тэйт 

Катэгорыя:Карціны прэрафаэлітаў
Катэгорыя:Карціны Артура Х’юза
Катэгорыя:Карціны са збораў галерэі Тэйт
Катэгорыя:Карціны 1856 года
Супрэматычная кампазіцыя

**Супрэматычная кампазіцыя** — карціна Казіміра Малевіча 1916 года.

## Гісторыя 
Карціна напісаная мастаком у 1916 годзе. У 1919—1920 гадах выстаўлялася ў Маскве. У 1927 годзе Малевіч выстаўляў карціну на выстаўках у Варшаве, а пазней у Берліне, дзе карціна засталася пасля ад’езду Казіміра ў СССР у чэрвені 1927 года. Пазней карціна была перададзена нямецкаму архітэктару Гуга Херынгу, які прадаў яе музею Стэдэлік у Амстэрдаме, дзе яна захоўвалася каля 50 гадоў. Пасля яна патрапіла ў Музей сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку.

На працягу ХХ стагоддзя карціна неаднаразова выстаўлялася на розных выставах, пераважна еўрапейскіх.

У 2002 годзе дагэтуль нікому не вядомыя спадчыннікі мастака пачалі патрабаваць назад палотны свайго стрыечнага дзядулі. Ім атрымалася займець з музея «Супрэматычную кампазіцыю», якую яны неадкладна прадалі «Коммерсантъ».

Аднак у чэрвені 2004 года «Супрэматычную кампазіцыю» ізноў выставілі на гандаль — гэтым разам лонданскага аўкцыённага дому Bonhams. Тады карціна была прададзена за 734 188 англійскіх фунтаў (1 343 170 долараў).

3 лістапада 2008 года на аўкцыёне Sotheby’s у Нью-Ёрку карціна была прададзена невядомаму пакупніку за , стаўшы самой дарогай карцінай у гісторыі, напісанай мастаком.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце Sotheby’s 
* «Салідарнасць», Картина Малевича продана за 60 миллионов долларов  

Катэгорыя:Карціны Казіміра Малевіча
Катэгорыя:Карціны 1916 года
Дакудава 2

**Даку́дава 2** — вёска ў Беларусі, на правым беразе ракі Нёман.  Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельсавета Лідскага раёна Гродзенскай вобласці. Насельніцтва 770 чал. (1995). Знаходзіцца за 25 км на паўднёвы ўсход ад Ліды.

## Гісторыя 
Першы пісьмовы ўспамін пра Дакудава датуецца 1392, калі князь Карыбут Альгердавіч запатрабаваў у вялікага князя Вітаўта вярнуць яму Ліду. Каля паселішча адбылася бітва паміж іхнымі войскамі. Адпаведная вытрымка з Віленскай хронікі:

Пад 1436 Дакудава згадваецца як вёска, уладанне Кучукоў. У пач. XVI ст. мясцінай валодалі Юшкі. Каля 1513 паводле тэстаменту Барбары Кішчанкі маёнтак Дакудава атрымаў яе муж, гарадзенскі староста Юрый Радзівіл «Геркулес». Каля 1533 тут збудавалі касцёл. У 1669 паселішча атрымала статус мястэчка. У XVII—XVIII стст. дзейнічаў кальвінскі збор. Станам на 1763 — 37 двароў.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Дакудава апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе стала цэнтрам воласці Лідскага павета Віленскай губерні. Мясціна знаходзілася ва ўладанні Радзівілаў, пазней Вітгенштэйнаў. Станам на 1809 тут было 34 двары, дзейнічала грэка-каталіцкая царква. На 1886 — 28 двароў, царква, школа, карчма. У Першую сусветную вайну ў 1915 мястэчка займалі нямецкія войскі, у 1919—1920 — бальшавікі, польскае войска.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Дакудава апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Лідскім павеце Навагрудскага ваяводства.

У 1939 Дакудава ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 зрабілася цэнтрам сельсавета Лідскага раёна. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1970 тут было 153 двары, на 1995 — 334.

У 2013 годзе Дакудаўскі сельсавет быў скасаваны, і Дакудава 2 увайшло ў склад Траццякоўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1886 — 316 чал. у *мястэчку Дакудава* і 119 чал. у *фальварку Дакудава*; 1886 — 378 чал.; 1897 — 781 чал. у *вёсцы Дакудава*, у тым ліку несупынна пражывалі 771 чал. (375 муж. і 396 жан.) і 571 чал. у *сяле Дакудава*, у тым ліку несупынна пражывалі 543 чал. (261 муж. і 282 жан.)
* **XX стагоддзе**: 1901 — 566 чал.; 1970 — 375 чал.; 1995 — 770 чал..

## Інфраструктура 
У Дакудаве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, клуб, бібліятэка, пошта.

## Славутасці 
* Помнікі археалогіі: 2 паселішчы VI—VIII і XI—XII стст.
* Геадэзічная дуга Струвэ: пункт «Дакудава» (0,2 км на поўнач ад вёскі)

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — С. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0. (т. 6)
* 
* Dokudowo // . — S. 94.
* Лаўрэш Леанід. Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4(92). С. 44-71. // на pawet.net

## Спасылкі 
Катэгорыя:Траццякоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Скача чырвоная конніца

**Скача чырвоная конніца**, **Конніца Будзённага на маршы** — карціна Казіміра Малевіча. У цяперашні момант захоўваецца ў Рускім музеі. Напісаная ў 1928—1932 гадах, дакладная дата невядомая, на шматлікія свае познія карціны Малевіч ставіў больш раннюю дату.

## Гісторыя 
Карціна доўгі час была адзінай з абстрактных прац мастака, прызнаваная афіцыйнай гісторыяй савецкага мастацтва, чаму спрыяла яе назва і малюнак падзей Кастрычніцкай рэвалюцыі. Малевіч паставіў на зваротным боку дату 1918 года, хоць на самай справе яна была напісана пазней.

## Апісанне 
Карціна падзеленая на тры часткі: неба, зямля і людзі (чырвоная конніца). Шырыня зямлі і неба суадносяцца ў прапорцыі 0,618 (залатое сячэнне). Конніца з трох груп па чатырох вершніка, кожны вершнік расплываецца, магчыма конніца з чатырох шэрагаў. Зямля намаляваная з 12 колераў.

## З’яўленне чырвонай паласы 
Згодна з легендай спачатку карціна складалася толькі з рознакаляровых гарызантальных палос. І вось нехта сказаў: «Нешта ў вас не адлюстраваны гераізм грамадзянскай вайны». Тады Казімір Малевіч на адной з гарызантальных палос гэтай карціны адным махам намаляваў чырвоную хвалістую лінію.

Катэгорыя:Карціны Казіміра Малевіча
Катэгорыя:Карціны 1932 года
Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея
Габелен веку

**Габелен веку** — габелен, які быў створаны ў 1995 годзе беларускім мастаком Аляксандрам Кішчанкам.

## Гісторыя 
Задума стварыць «Габелен веку» ўзнікла ў Аляксандра Кішчанкі ў 1991 годзе ў Нью-Ёрку ў час прэзентацыі яго іншай знакамітай працы — габелена «Чарнобыль», падоранага ААН.

Праца над стварэннем «Габелена веку» доўжылася пяць гадоў. Завершаны ў 1995 годзе. Упершыню «Габелен веку» быў прадстаўлены публіцы ў 1996 годзе. Выстаўляўся на публічны паказ толькі некалькі разоў. 16-30 мая 2014 года габелен экспанаваўся ў атрыуме будынка цэнтральнага офіса Банка развіцця ў Мінску (пр. Машэрава, 35). Асноўная задума мастака быў сканцэнтраваны не ў партрэтах палітычных дзеячаў, а ў цэнтральным сюжэце габелена — інтэрпрэтацыі канфлікту Хрыста і Антыхрыста.

## Спасылкі 
* БелТА, З Кнігі рэкордаў Гінеса — у гісторыю крымінальнага свету 

Катэгорыя:Габелены
Катэгорыя:Мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса
Катэгорыя:Творы 1995 года
Доўск

**Доўск** (, ) — аграгарадок у Рагачоўскім раёне Гомельскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Доўскага сельсавета.

## Месцазнаходжанне 
Праз Доўск праходзяць буйныя аўтамагістралі Магілёў — Гомель (, ) і Бабруйск — Слаўгарад ().

## Насельніцтва 
* 1997 год — 1893 жыхары, 769 двароў.
* 2001 год — 1019 чалавек
* 2006 год — больш за 1000 чалавек.
* 2010 год — 1732 чалавек.

## Эканоміка 
У вёсцы дзейнічае сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Эксперыментальная база „Доўск“».

## Інфармацыя для турыстаў 
### Помнікі архітэктуры 
* Свята-Пакроўская царква (1863—1864 гг.) — 

## Вядомыя асобы 
* Яўген Аляксандравіч Казлоўскі (1929—2022) — савецкі і расійскі вучоны, геолаг, акадэмік, Міністр геалогіі СССР (1975—1989), першаадкрывальнік шэрагу радовішчаў карысных выкапняў.
* Ларыса Васільеўна Лагодзіч (нар. 1967) — беларускі эканаміст, маркетолаг, выкладчык вышэйшай школы.
* Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў (нар. 1965) — бард (гітара), літаратар.
* Міхаіл Макаравіч Міхеенка (1937—1998) — правазнаўца. Доктар юрыдычных навук, прафесар.
* Міхаіл Міхайлавіч Мятлікаў (нар. 1964) — беларускі дыпламат.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Доўск на Radzima.org
* Прагноз надвор’я ў в. Доўск 

Катэгорыя:Доўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна
Чырвоны квадрат

**«Чырвоны квадрат»** — карціна Казіміра Малевіча, напісаная ў 1915 годзе. Названы на адвароце «Жанчына ў двух вымярэннях». Уяўляе сабой чырвоны чатырохвугольнік на белым фоне, некалькі адрозны па форме ад квадрата.

Экспанаваўся на выставе 1915 года. У каталогу выстаўкі 1915 года ён атрымаў другую назву — «Маляўнічы рэалізм сялянкі ў двух вымярэннях».

У цяперашні час знаходзіцца ў Рускім музеі.

## Сэнс карціны 
У 1920 годзе Малевіч пісаў аб гэтай карціне, што «у інтэрнаце ён атрымаў яшчэ значэнне» «як сігнал рэвалюцыі».

Ксана Бланк звязвае супрэматызм Малевіча з творчасцю Льва Талстога. У прыватнасці, у апавяданні Талстога «Нататкі вар'ята» апісваецца пакой, дзе Фёдар пачынае тужыць: «Чыста выбелены квадратны пакойчык. Як, я памятаю, пакутліва мне было, што пакойчык гэты быў менавіта квадратны. Акно было адно, з гардзінкай — чырвонай». Гэта значыць, чырвоны квадрат на белым фоне з'яўляецца, па ісце, знакам нуды. Сам Малевіч тлумачыў канцэпцыю свайго першага «Чорнага квадрата», што «квадрат — пачуццё, белая прастора — пустэча за гэтым пачуццём». Ксана Бланк прыходзіць да высновы, што, як і ў апавяданні Талстога, чырвоны квадрат на белым фоне графічна адлюстроўвае страх смерці і пустэчы.

## Глядзіце таксама 
* Чорны квадрат
* Чырвоны кут
* Купанне чырвонага каня

## Спасылкі 
* Яўген Лук’янаў. Супрэматычныя прасвятленні Льва Талстога і філасофскія адкрыцці Казіміра Малевіча. 
* «Чырвоны квадрат» на сайце Рускага музея 

Катэгорыя:Карціны Казіміра Малевіча
Катэгорыя:Супрэматызм
Катэгорыя:Абстракцыянізм
Катэгорыя:Карціны 1915 года
Сенат Рэчы Паспалітай

**Сенат Рэчы Паспалітай** — верхняя палата сойма Каралеўства Польскага, а пасля — Рэчы Паспалітай. Сенатары, дэпутаты Пасольскай ізбы і манарх удзельнічалі ў працы Сойма Рэчы Паспалітай, лічыліся асобнымі «соймавымі саслоўямі».

## Перадгісторыя 
 ў 1661 годзе]]
Падчас кіравання Казіміра Вялікага быў створаны новы орган улады — Каралеўская рада (), які складаўся з прызначаных каралём саноўнікаў, такіх як падканцлер, падскарбі, надворны маршалак. У гэтай радзе пераважалі прадстаўнікі малапольскай шляхты і вышэйшае малапольскае духавенства. Каралеўская рада была ўстановай, якія прадстаўляў інтарэсы найбольш уплывовых пластоў, прыналежнасць да якіх вызначалася наяўнасцю багатых маёнткаў і займанымі пасадамі. У 1493 годзе быў арганізаваны першы агульнапольскі сойм. Каралеўская рада была ператворана ў вышэйшую палату сойма — сенат. Ніжняй палатай — палатай дэпутатаў, стала Пасольская ізба.

Напачатку XVI стагоддзя ва ўмовах сутыкнення сіл магнатаў, шляхты і царкоўных феадалаў у Польшчы завяршаецца працэс афармлення саслоўнай манархіі. У 1501 годзе магнатам атрымалася дамагчыся выдання Мельніцкага прывілея, па якім улада пераходзіла ў рукі сената, а каралю практычна адводзілася роля яго старшыні. На канстытуцыйным сойме, які павінен быў праводзіцца кожныя 25 гадоў для перагляду канстытуцыі, сенат выступаў у якасці «савета старэйшын», чыё меркаванне не з’яўлялася абавязковым для палаты дэпутатаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сойм Рэчы Паспалітай