Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны

**Італья́нскі фронт Пе́ршай сусве́тнай вайны́** ― адзін з франтоў Першай сусветнай вайны.

На Італьянскім фронце ваявалі войскі Італіі і войскі саюзных ёй дзяржаў (Брытанская імперыя, Францыя, ЗША) супраць войскаў Аўстра-Венгрыі і Германіі. Баявыя дзеянні на Італьянскім фронце працягваліся з мая 1915 года да лістапада 1918 года.

Італьянскі тэатр ваенных дзеянняў размяшчаўся ўздоўж усёй аўстра-італьянскай мяжы, ад Трэнціны да Адрыятычнага мора. Нягледзячы на тое, што Італія была членам Траістага саюза, з пачатку вайны яна захоўвала нейтралітэт, а ў 1915 годзе пасля працяглых ваганняў уступіла ў сусветную вайну на баку Антанты. Галоўным фактарам уступу Італіі ў вайну на баку Антанты стала жаданне правесці значныя тэрытарыяльныя змены за кошт Аўстра-Венгрыі.

Пасля ўступлення ў вайну італьянскае камандаванне планавала правесці магутны наступ углыб тэрыторыі Аўстрыі і захапіць шэраг важных гарадоў, аднак неўзабаве баявыя дзеянні на Італьянскім тэатры ваенных дзеянняў набывалі характар пазіцыйных, аналагічных да баявых дзеянняў на Заходнім фронце.

У 1915 годзе наступальная ініцыятыва была на баку Італіі, аднак італьянскае камандаванне не змагло ажыццявіць удалы наступ. У 1916 годзе аўстра-венгерская армія нанесла паражэнне італьянскай арміі ў бітве пад Трэнцінай, аднак італьянская армія дзякуючы дапамозе саюзнікаў здолела спыніць прасоўванне праціўніка. У 1917 годзе італьянская армія ажыццявіла паспяховыя летнія аперацыі, аднак восенню пацярпела поўнае паражэнне пры Капарэце і адступіла на 70-110 км углыб Італіі. Увесь 1918 год Італія аднаўлялася пасля разгрому пры Капарэце і ўвосень 1918 змагла перайсці ў наступ, разграміўшы аўстрыйскую армію, якая напалову распалася. 3 лістапада 1918 года баявыя дзеянні на Італьянскім фронце завяршыліся.

## Напярэдадні вайны 
### Перадгісторыя ўступу Італіі ў вайну 
Да 1870 года ўся паўночная Італія ўваходзіла ў склад Аўстрыйскай імперыі, Папа Рымскі кіраваў вялікімі тэрыторыямі ў цэнтры паўвострава, а Паўднёвая Італія знаходзілася пад кантролем Францыі. Ад Турына да франка-швейцарскай мяжы размяшчалася герцагства Віктара Эмануіла II. Паступова герцаг Савойскі дамогся аб’яднання Італіі. Спачатку ён дамогся ўлады над Неапалем і Сіцыліяй, аднак у адкрытае супрацьстаянне з Аўстрыйскай імперыяй герцаг намагаўся не ўступаць. Але неўзабаве ў паўночных раёнах Італіі пачалася нацыянальна-вызваленчая барацьба супраць аўстрыйскага панавання. Заручыўшыся падтрымкай Францыі, Віктар Эмануіл II уступіў у вайну супраць аўстрыйцаў. Італьянскія войскі атрымалі перамогу пад Сальферына і аўстрыйцы пагадзіліся на заключэнне міру. Пасля гэтага Віктар Эмануіл II засяродзіў усе намаганні па аб’яднанні краіны на яе цэнтральных абласцях. Аднак, пасля таго як кантроль над цэнтральнай Італіяй быў устаноўлены, а Папа Рымскі зрынуты, аб’яднаная Італія апынулася незадаволенай умовамі міру з Аўстрыйскай імперыяй. Пагадненне пакідала за Аўстрыяй вялікія тэрыторыі, якія спакон веку былі італьянскімі. Італьянская грамадскасць патрабавала вяртання зямель: Венецыі, Істрыі, Далмацыі і іншых, а таксама стварэння «Вялікай Італіі». У 1866 годзе Італія выступіла саюзнікам Прусіі ў вайне супраць Аўстрыі і змагла адабраць Венецыю.

### Уступ Італіі ў вайну 
]]
28 ліпеня 1914 года, пасля забойства эрцгерцага Франца Фердынанда і «ліпеньскага крызісу», Аўстра-Венгрыя абвясціла Сербіі вайну, у выніку чаго пачалася Першая сусветная вайна. Аўстра-Венгрыя і Германія адразу ж запатрабавалі ад Італіі ўступіць у вайну на баку Траістага саюза. Аднак 3 жніўня 1914 года кароль Італіі Віктар Эмануіл III паведаміў германскаму імператару Вільгельму II, што ўмовы ўзнікнення вайны не адпавядаюць умовам пагаднення траістага саюза, пры якіх Італія павінна была ўступіць у вайну: Аўстра-Венгрыя першай абвясціла вайну, гэта значыць не была ахвярай агрэсіі. У той жа дзень італьянскі ўрад апублікаваў дэкларацыю аб нейтралітэце. Аднак італьянскае кіраўніцтва разумела, што для таго, каб атрымаць жаданыя тэрыторыі краіне прыйдзецца ваяваць, а працяглы нейтралітэт у сусветнай вайне можа мець наступствы. З пачаткам вайны абедзве кааліцыі пачалі актыўную дзейнасць па прыцягненні Італіі ў вайну на сваім баку. Італьянскі ўрад гэта ўсведамляў і спрабаваў выгандляваць у кожнага боку ўдалыя ўмовы пасляваенных набыткаў.

З пачатку вайны Рым пачаў перамовы з прадстаўнікамі Антанты і Цэнтральных дзяржаў. У выніку італьянскі ўрад схіліўся да выступу ў вайне на баку Антанты.

26 красавіка 1915 года ў Лондане паміж італьянскай дэлегацыяй і дэлегацыяй Антанты было заключана пагадненне. Паводле ўмоў дагавора Італія абавязвалася ўступіць у вайну на баку Антанты на працягу бліжэйшага месяца. У сваю чаргу Брытанская імперыя дала Італіі крэдыт на суму 50 млн фунтаў стэрлінгаў. Італіі паабяцалі шэраг тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад Асманскай і Аўстра-Венгерскай імперый: вобласць Трэнціна-Альта-Адыджэ, Трыест, Паўднёвы Ціроль, Істрыю і Далмацыю. Заключыўшы Лонданскае пагадненне, Італія адмовілася ад сваіх абавязацельстваў, узятых пры далучэнні да Траістага саюза.

У сваю чаргу, каб папярэдзіць выступ Італіі на баку Антанты, Германія дамаглася ад Аўстра-Венгрыі абяцанняў аб перадачы Італіі пасля вайны тэрыторый, населеных італьянцамі. Нямецкі амбасадар у Італіі граф фон Белаў паведаміў пра гэта абяцанне Джавані Джаліці, які быў лідарам італьянскіх нейтралістаў. Джаліці заявіў у парламенце аб тым, што Італіі неабходна захаваць нейтралітэт, яго падтрымалі 320 з 508 дэпутатаў італьянскага парламента, пасля чаго прэм’ер-міністр Саландра падаў у адстаўку.

Аднак у гэты час у краіне набыў папулярнасць рух за ўступленне ў вайну на баку Антанты, які ўзначальвалі сацыяліст Беніта Мусаліні і пісьменнік Габрыэле д’Анунцыа. Яны арганізавалі дэманстрацыі супраць парламента і «нейтралістаў», дамагаючыся ўступлення Італіі ў вайну. Кароль Віктар Эмануіл III не прыняў адстаўкі Саландры, а Джаліці быў вымушаны пакінуць сталіцу.

23 мая 1915 года Італія абвясціла вайну Аўстра-Венгрыі.

]]
Сутнасць плана італьянскага наступу заключалася ў наступным: неабходна было скарыстацца тым, што асноўныя сілы аўстра-венгерскай арміі вясной 1915 года знаходзіліся на Усходнім фронце і вялі жорсткія баі з расійскай арміяй, затым ажыццявіць агульны наступ у даліне Ізонцы і завалодаць усіма пераваламі і важнымі пунктамі на дзяржаўнай мяжы і такім чынам пазбавіць аўстрыйцаў у будучыні магчымасці ажыццяўляць наступальныя аперацыі.

Мабілізаваная італьянская армія разгортвала чатыры арміі, якія мелі ў сваім складзе 12 карпусоў (35 дывізій). Колькасць кантынгенту прызыўнікоў склала 2 млн чалавек, палова з якіх адразу ж была прызвана ў дзеючую армію, а астатнія склалі запас. Да завяршэння мабілізацыі колькасць італьянскіх узброеных сіл склала 870 тыс. чалавек з 1500 лёгкімі і 200 цяжкімі прыладамі. Фармальна італьянскую армію ўзначальваў кароль, але фактычна камандуючым быў начальнік Генеральнага Штаба генерал Луіджы Кадорна, які не меў ні дастатковага вопыту камандавання ні аўтарытэту.

### Сілы бакоў 
 **Аўстра-Венгрыя**:

 **Італія**:

## Кампанія 1915 года 
### Пачатак баявых дзеянняў 
Адразу пасля абвяшчэння вайны, у ноч на 24 мая, італьянская армія перайшла ў наступ, не завяршыўшы засяроджвання і разгортвання войскаў. Наступ развіваўся ў чатырох напрамках. Італьянская армія пераважала аўстра-венгерскія войскі па колькасці ўдвая, аднак аўстрыйцы мелі больш выгаднае стратэгічнае размяшчэнне. У артылерыйскай падрыхтоўцы прынялі ўдзел 700 італьянскіх гармат. Баі разгарнуліся адначасова на Ізонцы, у Карнійскіх і Кадорскіх Альпах, у Трэнціне. У Трэнціне, дзе наступ ажыццяўляўся некалькімі калонамі, якія сыходзіліся, італьянскім войскам удалося прасунуцца на лінію Калі-ды-Танале — Рэва — Раверэта — Борг. У Кадоры ў наступаўшых частак атрымалася захапіць Монтэ-Крочэ і Карціна д’Ампеца. У Карпінскіх Альпах італьянцы прасоўваліся асабліва павольна і не змаглі дасягнуць ніякіх вынікаў. Аднак і трохразовай перавагі італьянцаў аказалася недастаткова, слабая італьянская артылерыя не змагла разбурыць загароды з калючага дроту, нанесці шкоду акопам аўстрыйцаў і падрыхтаваць атаку. Наступ ажыццяўляўся разрознена і праз значныя страты і недахоп боепрыпасаў 3 жніўня быў прыпынены. Італьянская армія страціла 43000 забітымі, параненымі і палоннымі, аўстра-венгры страцілі 48000 забітымі, параненымі і палоннымі. Гэты вялікі наступ працягваўся больш за месяц, аднак істотных вынікаў італьянцы не атрымалі.

### Бітва пад Трэнцінай 
Наступнай значнай аперацыяй на Італьянскім фронце стаў наступ аўстра-венгерскіх войскаў у Трэнціне. Гэты наступ (часта называецца «Бітва пад Асьягай») быў вельмі павабным для аўстра-венгерскага камандавання: у выпадку яго паспяховага ажыццяўлення італьянскім войскам у даліне Ізонцы пагражала катастрофа, паколькі яны апынуліся б адрэзанымі ад сваіх баз забеспячэння і былі б вымушаныя капітуляваць.

План аўстрыйскага наступу прадугледжваў прарыў італьянскай абароны ў Трэнціне, паміж возерам Гарда і ракой Брэнта, прасоўванне да Венецыянскай даліны і ізаляцыю асноўнай групоўкі італьянскіх войскаў на Ізонцы ад іх тылавых баз. Для ажыццяўлення гэтага наступу галоўны ініцыятар аперацыі аўстрыйскі генерал Конрад фон Гёцэндорф запатрабаваў ад Германіі даслаць на Італьянскі тэатр 8 дывізій, абяцаючы ледзь не вывядзенне Італіі з вайны.

Аднак не занадта верачы ў поспех вызначанага плану, нямецкае камандаванне адмовіла Конраду ў просьбе аб перакідцы 8 нямецкіх дывізій, а, паколькі Конрад быў упэўнены ў поспеху, у Трэнціну сталі перакідваць аўстра-венгерскія дывізіі з Сербскага і Усходняга франтоў. Да мая ў Трэнціне было засяроджана 18 аўстрыйскіх дывізій з 2000 гармат, якія былі падзеленыя на 2 арміі: трэцяя генерала Кевеса фон Кевесгаза і адзінаццатая генерала Данкля.

У гэты час італьянскае камандаванне ўзмоцнена рыхтавалася да шостага наступу на Ізонцы. Перакідка аўстрыйскіх войскаў у Трэнціна не была таямніцай для італьянскага камандавання, паколькі гэтыя перагрупоўкі ажыццяўляліся вельмі павольна з-за наяўнасці толькі адной чыгункі. Аднак генерал Кадорна мала верыў у поспех аўстрыйскага наступу ў Трэнціне, паколькі аўстра-венгерскія войскі знаходзіліся пад ударам расійскіх войскаў у Галіцыі. Уся ўвага вярхоўнага італьянскага камандавання таксама была засяроджана на Ізонцы, дзе рыхтаваўся новы наступ, у выніку гэтага флангу ў Трэнціне італьянцы надавалі мінімум увагі. На ўчастку меркаванага прарыву аўстра-венгерскай арміі італьянскія войскі мелі толькі 160 батальёнаў і 623 гарматы.
[thumb|right|300px|[Бітва пад Асьягай. Наступствы артабстрэлу ў Трэнцінскіх Альпах]]

15 мая магутная групоўка аўстра-венгерскіх войскаў пачала першы шырокамаштабны наступ на Італьянскім фронце. Добрая артылерыйская падрыхтоўка знішчыла абарончыя збудаванні італьянцаў і нанесла вялікую шкоду абаронцам. Аўстрыйскай пяхоце з ходу ўдалося захапіць першую лінію італьянскай абароны. У наступныя дні італьянцы былі адпрэчаны яшчэ на 3-12 км. Аўстра-венгерскія войскі наступалі паміж Адыджэ і Брэнтай, маючы бліжэйшай мэтай захапіць вышыню Сямі Камун, якая панавала над далінай ракі Брэнта.

Італьянская армія была вымушана адступаць на фронце ў 60 км. Генерал Кадорна, разумеючы ўсю небяспеку сітуацыі, якая склалася, тэрмінова звярнуўся да генерала Жофра з патрабаваннем, каб апошні настаяў на больш хуткім надыходзе расійскай арміі ў Галіцыі, раней прызначанага тэрміну. Між тым энергічны аўстрыйскі наступ працягваўся, і 30 мая аўстрыйцы захапілі Арсьеру і Асьягу. Гэта прымусіла Кадорну паўторна звярнуцца да расійскага камандавання з патрабаваннямі пачаць наступ у бліжэйшыя 24 гадзіны на Усходнім фронце, каб адцягнуць частку аўстрыйскіх дывізій з Трэнціны на сябе. Гэта патрабаванне было галоўнай прычынай дачаснага пачатку Брусілаўскага прарыву.

Аднак неўзабаве аўстра-венгерскі наступ стаў сціхаць, аўстрыйскія войскі прыпыніліся, чакаючы падыход цяжкай артылерыі. Гэта дазволіла Кадорну перакінуць значныя сілы да Трэнціны (каля 40000 чалавек). Аўстрыйскія войскі ўжо стаміліся і іх напор прыкметна слабеў. 4 чэрвеня пачаўся Брусілаўскі прарыў на Усходнім фронце, аўстрыйскі фронт быў прарваны, расійская армія разграміла чацвёртую аўстра-венгерскую армію і захапіла Луцк. Гэта прымусіла Конрада перакінуць палову сіл з Трэнціны ў Галіччыну. У гэтых умовах ні пра які працяг наступу не магло быць і размовы. Аўстрыйскія войскі заставаліся на займаных пазіцыях. 16 чэрвеня аўстрыйскім войскам быў аддадзены загад спыніць актыўныя дзеянні.

Адначасова з разлютаванымі баямі ў Трэнціна мясцовыя баі працягваліся і на Ізонцы, дзе аўстрыйскае камандаванне планавала шырокія дэманстратыўныя дзеянні: магутны артылерыйскі агонь, атакі ў некалькіх кірунках і да таго падобнае. У адной з такіх сутычак аўстрыйцы ўпершыню на Італьянскім фронце ўжылі хімічную атаку, якая вывела са строю 6300 італьянскіх салдат.

Дзякуючы перакідцы ў Трэнціну значных сіл, у Кадорны атрымалася сфармаваць новую (пятую) армію і ажыццявіць контратаку ў Трэнціна. Падчас крывавай бітвы блізу Асьягі італьянцы страцілі 15000 забітымі, 76000 параненымі, 56000 палоннымі і 294 гарматы. Аўстрыйцы страцілі 10000 забітымі, 45000 параненымі і 26000 палоннымі.

Паражэнне італьянскай арміі ў Трэнцінскай аперацыі ўразіла ўсю Італію. Хоць да гэтага італьянская армія і не мела гучных поспехаў, але яна не адчувала цяжкіх паражэнняў. Баявыя дзеянні разгарнуліся на тэрыторыі Італіі (у ходзе наступу аўстра-венгерскія войскі знаходзіліся ў 30 км ад Перуджы). Няўдачы на ​​фронце прывялі да таго, што 12 чэрвеня сышоў у адстаўку ўрад Саландры. Быў сфармаваны новы ўрад Паола Базелі.

### Далейшыя баявыя дзеянні на Ізонцы 
Нягледзячы на ​​цяжкія наступствы Трэнцінскай аперацыі для італьянскай арміі, Кадорна не пакідаў думак пра шосты наступ у раёне Ізонцы, аднак размах аперацыі быў значна меншага маштабу. Планавалася засяродзіць асноўныя сілы ў Горыцы і завалодаць Горыцкім плацдармам. Трэцяя армія, на якую ўскладалася галоўная роля ў будучым наступе, была ўзмоцнена дванаццаццю дывізіямі і вялікай колькасцю артылерыі. На гэтым участку абарону трымала пятая аўстра-венгерская армія, якая мела толькі 8 дывізій і значна саступала італьянцам у артылерыі.

Наступ пачаўся 7 жніўня сіламі 3-й арміі. Артылерыйская падрыхтоўка дала свае вынікі, і ўмацаванне аўстрыйцаў было разбурана. Наступ развіваўся паспяхова, італьянская пяхота прасунулася ў некаторых месцах на 4-5 км. Пераправіўшыся праз Ізонцу на захад ад Горыцы, 8 жніўня італьянскія войскі захапілі горад. Але на ўсходзе аўстрыйцы паспелі стварыць умацаваную абарону і атакі італьянцаў тут поспеху не мелі.

17 жніўня аперацыя была завершана. Шосты наступ, у адрозненне ад папярэдніх італьянскіх спробаў, прынёс італьянскай арміі вынікі. Было палепшана становішча італьянскіх пазіцый, а таксама быў захоплены шэраг населеных пунктаў, у тым ліку Горыца. Італьянцы страцілі 74000 забітымі і параненымі, аўстра-венгерскія войскі страцілі 61000 забітымі і параненымі, 20000 палоннымі.

Поспехі войскаў Антанты на Заходнім і Усходнім франтах (бітва на Соме і Брусілаўскі прарыў) выклікалі ў Кадорны жаданне як мага хутчэй аднавіць наступ у раёне Ізонцы. Аднак з-за знясілення войскаў і недахопу матэрыяльных сродкаў італьянская армія магла ажыццяўляць толькі аперацыі мясцовага значэння.

Да завяршэння кампаніі 1916 года італьянцамі было праведзена яшчэ тры (сёмы, восьмы і дзявяты) наступы ў Ізонцы з мэтай захопу ўсходніх і паўднёвых раёнаў у Горыцы, аднак усе тры наступы завяршыліся правалам — італьянскім войскам не ўдалося выканаць пастаўленых задач. У восеньскіх баях італьянская армія страціла больш за 70000 забітымі, параненымі і палоннымі. Аўстрыйцы страцілі 9000 забітымі, 43000 параненымі і 23500 палоннымі.

Кампанія 1916 на Італьянскім фронце не прынесла чаканых вынікаў ні аднаму з бакоў, толькі знясіліла іх. За кампанію 1916 з італьянскай арміі выбылі 483000 чалавек, з аўстра-венгерскай 260000 чалавек.

## Кампанія 1917 года 
### Летнія наступы італьянскай арміі 
План італьянскага камандавання на кампанію 1917 года быў распрацаваны разам з саюзнікамі на міжсаюзніцкай канферэнцыі ў Шантыльі 15–16 лістапада 1916 года. З прычыны адсутнасці дастатковых матэрыяльных сродкаў рашучы наступ залежаў ад дапамогі саюзнікаў.

У першыя месяцы 1917 года, калі з-за ўмоў надвор’я ажыццявіць наступ было немагчыма, італьянскае камандаванне ўзмацняла войска. Былі сфармаваны 8 новых дывізій, колькасць артылерыі дасягнула 2100 гармат. Паколькі камандаванне французскай і брытанскай армій лічыла асноўным фронтам Заходні, яны абмежаваліся адпраўкай у Італію толькі 99 гармат. Новы наступ на Ізонцы (ужо дзясяты па ліку) Кадорна пачаў рыхтаваць, пераканаўшыся, што аўстрыйцы не плануюць наступу ў Трэнціне. Для прарыву аўстра-венгерскага фронту было засяроджана 28 дывізій, аўстрыйцы на гэтым участку мелі 18 дывізій. Наступ пачаўся 14 мая артылерыйскай падрыхтоўкай на ўчастку ад Плавы да Горыцы. У аперацыі таксама прымалі ўдзел 130 італьянскіх самалётаў, якія бамбілі аўстра-венгерскія пазіцыі і абстрэльвалі іх кулямётным агнём. Італьянская пяхота, перайшоўшы ў атаку, здолела палепшыць свае пазіцыі, прасунуўшыся на 2-3 км. Былі захоплены 7000 палонных і вялікая колькасць трафеяў. Затым Кадорна накіраваў галоўны ўдар на поўдзень. Італьянцы здолелі захапіць першую лінію абароны і шэраг пануючых вышынь. Далейшыя баі таксама прынеслі вынікі італьянскім войскам, яны прасунуліся яшчэ на 2-4 км. 29 мая іх наступальны запал пайшоў на спад, і яны прыступілі да арганізацыі абароны на захопленых участках.

Аўстрыйскае камандаванне баялася, што італьянская армія падчас далейшага наступу можа захапіць Трыест, таму пятая армія Бароевіча была ўзмоцнена трыма свежымі дывізіямі. Падчас дзясятай бітвы пры Ізонцы італьянцы страцілі 36000 забітымі, 96000 параненымі і 25000 палоннымі. Аўстрыйцы страцілі 100000 забітымі і параненымі і 24000 палоннымі.

]]
Адначасова з 10 чэрвеня італьянскае камандаванне рабіла спробы сіламі чатырох карпусоў палепшыць пазіцыі на поўдні ад Трэнціны. Атакі італьянцаў працягваліся да 25 чэрвеня, але апынуліся беспаспяховымі і суправаджаліся цяжкімі стратамі. Альпійскія часткі італьянскай арміі здолелі захапіць вяршыню Монтэ-Артыгары, аднак неўзабаве былі магутна атакаваны альпійскімі часткамі аўстра-венгерскай арміі. Панясучы значныя страты, італьянскія часткі пакінулі раней захопленыя пазіцыі. Тут італьянская армія страціла 23000 забітымі і параненымі, аўстрыйскія страты склалі 9000 забітымі і параненымі. За правал аперацыі з пасады быў зняты камандуючы 6-й італьянскай арміі генерал Мамбрэці. Гэты наступ увайшоў у гісторыю як бітва пры Монтэ-Артыгары.

18 жніўня на Ізонцы ад Тальміны да вусця ракі Цімавы пачаўся новы вялікі наступ італьянскай арміі, які стаў адзінаццатай бітвай пры Ізонцы. Мэтай наступу быў захоп пануючых вышынь, якія б забяспечылі трываласць фронту. Да таго ж, у ліпені 1917 года на нарадзе камандуючых саюзнымі войскамі было выказана жаданне, каб італьянская армія да канца 1917 ажыццявіла яшчэ адзін вялікі наступ. Ажыццяўленне аперацыі ўскладалася на другую і трэцюю італьянскія арміі. Абедзве арміі мелі моцны склад, разам на ўчастку наступу італьянцы засяродзілі 51 дывізію (600 батальёнаў) і каля 5200 гармат, было нарыхтавана 3500000 снарадаў. Галоўны ўдар наносілі часткі 2-й арміі на плато Байнзіца, трэцяя армія наступала ў паласе ад ракі Віпакі да мора. Італьянцам супрацьстаяла пятая армія Бароевіча ў складзе 14 дывізій (250 батальёнаў) з 2200 гарматамі.

У ноч на 19 жніўня італьянцы сталі ўзводзіць масты праз Ізонцу, аднак з запланаваных чатырнаццаці было ўзведзена толькі шэсць. Да раніцы 19 жніўня італьянцы, фарсіраваўшы раку, атакавалі аўстрыйскія пазіцыі. Наступ на ўчастку 2-й арміі адбываўся даволі паспяхова: у салдатаў атрымалася прасунуцца на 10 км і захапіць 20000 палонных і вялікую колькасць трафеяў. Аднак, з прычыны страт, стомы войскаў і адсутнасці рэзерваў 29 жніўня наступ было вырашана спыніць.

Трэцяя армія пачала наступ 19 жніўня, і, нягледзячы на ​​падтрымку італьянскіх і брытанскіх караблёў з мора, не змагла прасунуцца наперад. Наступ у паласе 3-й арміі быў спынены 23 жніўня з-за вялікіх страт. У наступныя дні адбываліся баі мясцовага значэння. У адзінаццатым наступе на Ізонцы італьянцы страцілі 20000 забітымі, 50000 параненымі і 50000 прапаўшымі без вестак (з іх 20000 былі ўзятыя ў палон). Аўстрыйская армія страціла 30000 забітымі, 110000 параненымі і 20000 палоннымі. Летнія наступы італьянскіх войскаў паставілі аўстра-венгерскае войска ў складанае становішча. Нямецкі генерал Людэндорф у сваіх успамінах пісаў пра тое, што ў выпадку новага італьянскага наступу аўстра-венгерская армія магла не вытрымаць удару. Людэндорф пісаў: «Аўстра-венгерская армія на Італьянскім фронце патрабавала падмацаванняў нямецкімі войскамі».

### Бітва пры Капарэце 
Неспрыяльная для аўстра-венгерскіх войскаў сітуацыя, якая склалася пасля летніх наступаў італьянцаў, турбавала камандаванне. На думку аўстра-венгерскага камандавання выратаваць становішча мог толькі наступ, але для яго ажыццяўлення былі неабходныя нямецкія сілы.

У адрозненне ад 1916 года, калі нямецкае камандаванне адмовіла ў дапамозе саюзніцы, на гэты раз Германская імперыя адгукнулася на просьбу аўстра-венгерскіх генералаў. У раёне Плецы і Тальміны была створана ўдарная групоўка з васьмі аўстрыйскіх і сямі нямецкіх дывізій. З гэтых пятнаццаці дывізій была створана новая чатырнаццатая армія пад агульным камандаваннем нямецкага генерала Ота фон Белава. Армія была выдатна абсталявана артылерыяй: 1621 гармата, 301 мінамёт і 1000 газамётаў. Месцам прарыву быў абраны слабы ўчастак італьянскай абароны паміж Плецай і Тальмінай.

Галоўны ўдар чатырнаццатая армія наносіла у Тальміне. На 1 км фронту знаходзілася ад 207 да 259 гармат і мінамётаў, такая шчыльнасць артылерыі была самай высокай у гісторыі Першай сусветнай вайны. Таксама быў запланаваны дапаможны ўдар у Плецы: дзеянні 14-й арміі падтрымлівалі з флангаў дзве аўстра-венгерскія арміі (адзінаццатая і другая Ізонцкая). Італьянскаму камандаванню было вядома пра надыход, які рыхтаваўся, разведка ўстанавіла перагрупоўкі войскаў і прыбыцця на фронт нямецкіх частак. Аднак неабходныя меры італьянскае камандаванне не прыняло, абарончыя збудаванні ўзводзіліся вельмі павольна.

А другой гадзіне ночы 24 кастрычніка аўстрыйская артылерыя пачала абстрэл італьянскіх пазіцый хімічнымі снарадамі. Агонь вялі па шляхах паведамленняў, камандных пунктах, артылерыйскіх пазіцыях. Затым да справы ўзялася цяжкая артылерыя (пераважна нямецкая), акопы і бліндажы былі разбураны, сувязь паміж акопамі і каманднымі пунктамі была парушана. Хімічная атака ў цэлым ўдалася, паколькі сродкі проціхімічнай абароны былі недасканалымі.

А восьмай гадзіне раніцы ў наступ перайшла пяхота 14-й арміі, італьянскія пазіцыі былі прарваны на двух участках, аўстрыйцы і немцы прасунуліся да Плецы на 6 км і захапілі Капарэту. Італьянскія войскі пад націскам праціўніка былі вымушаныя адыходзіць, да 26 кастрычніка прарыў дасягнуў шырыні каля 30 км і глыбіні 10-15 км. Заўважыўшы ўцёкі 2-й арміі, Кадорна загадаў усім сваім войскам адступіць за раку Тальяменту. Знішчыўшы сваю артылерыю і запасы, яны адышлі за Ізонцу. Аўстра-германскія войскі ўпершыню за ўсю вайну ўступілі на італьянскі тэрыторыю. 29 кастрычніка надыходзячыя захапілі Удзінэ, адкуль спехам уцёк штаб італьянскага войска.

У многіх італьянскіх дывізіях панавала паніка, вялікі беспарадак у калоны войскаў, якія адступалі, ўносілі ўцекачы, колькасць якіх дасягала 400000 чалавек.

Вялікія поспехі аўстра-германскіх войскаў на Італьянскім фронце занепакоілі саюзнікаў Італіі. Брытанская імперыя і Францыя абвясцілі аб прадастаўленні дапамогі італьянскім саюзнікам,  і 30 кастрычніка французскі і англійскі генералы Фердынанд Фош і Уільям Робертсан прыбылі ў Трэвіза, куды перамясціўся штаб італьянскага войска. У Італію пачалі прыбываць брытанскія і французскія дывізіі, усяго ў 1917 годзе іх прыбыло адзінаццаць.

Італьянскія войскі, пераправіўшыся праз Тальяменту, разлічвалі стварыць там трывалую абарону і ўтрымацца на гэтых пазіцыях. Але 31 кастрычніка трэцяя італьянская армія была атакаваная з поўначы і ўсходу і пацярпела поўнае паражэнне, толькі палоннымі страціўшы 60000 чалавек. Італьянцы былі вымушаныя працягваць адыход яшчэ далей, на раку П’явэ. Аўстрыйскія войскі наступалі і ў Трэнціна, 10 лістапада прасунуўшыся на лінію Асьяга — Белуна.

Цяжкія паражэнні італьянскай арміі паскорылі падзенне італьянскага ўрада. 26 кастрычніка ўрад Базелі сышоў у адстаўку, прэм’ер-міністрам быў прызначаны Віторыа Арланда, новы ўрад актыўна ўзяўся за ажыццяўленне мер па ўмацаванні абароны фронту. 8 лістапада камандуючага італьянскай арміяй генерала Луіджы Кадорну адхілілі ад пасады (чаго актыўна патрабавалі і саюзнікі). Яго месца заняў начальнік генеральнага штаба генерал Арманда Дыяз.
Пасля таго, як італьянская армія працягнула адступаць да ракі П’явэ, аўстрыйскі наступ пачаў запавольвацца. Да 7 лістапада італьянская армія дасягнула П’явэ, адышоўшы ад сваіх першапачатковых пазіцый на 70-110 км. Да 9 лістапада апошнія часткі італьянскага войска пераправіліся праз П’явэ. Італьянскае камандаванне разлічвала ўтрымацца на гэтай рацэ. Фронт скараціўся на 200 км. На новым участку абароны італьянская армія мела 700000 чалавек плюс 300000 чалавек з рэшткаў 2-й арміі, небаяздольных, без зброі і службаў.
]]

10 лістапада, падцягнуўшы астатнія часткі, аўстрыйцы і немцы аднавілі наступ. У ходзе новых баёў італьянскай арміі ўдалося ўтрымацца на занятых пазіцыях, пры гэтым італьянскае камандаванне кідала ў бой непадрыхтаваных 18-гадовых навабранцаў (1899 года нараджэння).

З 19 лістапада ціск аўстра-германскіх войскаў стаў сціхаць. Да 29 лістапада новая абарончая паласа на рацэ П’явэ была гатовая. Англа-французскія дывізіі занялі ўчастак абароны ў раёне Мантэла. У канцы снежня наступ аўстра-германскіх войскаў канчаткова спыніўся.

Аперацыя ў Капарэце з’яўляецца адной з найбольш значных у гісторыі Першай сусветнай вайны. У ёй з абодвух бакоў удзельнічала больш за 2,5 млн чалавек. Аўстра-германскаму камандаванню ўдалося ажыццявіць адну з нямногіх у гісторыі вайны паспяховых аперацый па прарыву пазіцыйнага фронту. Паражэнне італьянскага войска пад Капарэтай узмацніла баявы дух аўстра-венгерскай арміі, адцягнула 11 саюзных дывізій з Заходняга фронту і пазбавіла італьянскую армію магчымасці ажыццяўляць наступальныя аперацыі па сутнасці да канца вайны.

Катастрофа пад Капарэтай паскорыла стварэнне аб’яднанага камандавання Антанты. Быў створаны Вышэйшы ваенны савет краін Антанты. У яе ўвайшлі кіраўнікі ўрадаў і прадстаўнікі генеральных штабоў Францыі, Англіі, Італіі і ЗША.

У бітве пры Капарэце італьянская армія панесла каласальныя страты: 10000 забітымі, 30000 параненымі, 265000 палоннымі, 300000 ваеннаслужачых адсталі ад сваіх частак або проста дэзертыравалі. Былі страчаны 3152 гарматы, якія складалі практычна палову ўсёй артылерыі, 1732 мінамёты, 3000 кулямётаў, 22 авіяцыйныя паркі, велізарная колькасць ваеннай маёмасці і розных запасаў. Страты аўстра-германскага боку склалі 20000 чалавек забітымі і параненымі.

## Кампанія 1918 года 
### Бітва пры П’явэ 
Разгром італьянскай арміі пры Капарэце ў канцы 1917 года патрабаваў ад італьянскага камандавання напружання ўсіх сіл, каб аднавіць баяздольнасць арміі. Улічваючы сумны вопыт Капарэты, была перагледжана абарончая тактыка, прыняты неабходныя меры па ўмацаванні абароны, забяспечаны флангі, абарона стала глыбока эшаланаванай.

Увесну 1918 года, нямецкая армія пачала вялікамаштабны наступ на Заходнім фронце. Каб прыцягнуць на Італьянскі тэатр як мага больш сіл Антанты і не даць саюзнаму камандаванню магчымасці перакінуць гэтыя сілы да Фландрыі і Пікардыі, нямецкае камандаванне запатрабавала ад Аўстра-Венгрыі ажыццявіць наступальную аперацыю на італьянскім тэатры ваенных дзеянняў.
. Даванца, 1918]]

Аднак Антанта таксама патрабавала ад італьянскіх войскаў неадкладнага наступу, каб таксама прыкаваць як мага больш аўстра-германскіх сіл да Італіі і, хоць генерал Дыяз неаднаразова заяўляў, што італьянская армія яшчэ не гатова да наступу, падрыхтоўку да аперацыі прыйшлося пачаць. Аўстра-венгерскія войскі апярэдзілі італьянцаў і нанеслі ўдар першымі.

### Бітва пры Віторыа-Венета 
Саюзнае камандаванне не спыняла патрабаваць ад італьянцаў ажыццяўлення наступу. Аднак генерал Дыяз катэгарычна адмаўляўся ад усіх наступальных планаў, выклікаючы незадаволенасць генерала Фоша. Аднак пад уплывам поспехаў саюзнікаў на Заходнім фронце ў ліпені-жніўні, італьянскае камандаванне пачало падрыхтоўку да наступу.

Меркавалася нанесці ўдар паблізу ўзвышша Грапа паміж рэкамі Брэнта і П’явэ, каб раскалоць аўстрыйскія войскі на рацэ П’явэ. Італьянская армія налічвала ў сваім складзе 57 дывізій (у тым ліку 3 брытанскія, 2 французскія, 1 чэхаславацкую і 1 амерыканскую), 7700 гармат і 1745 мінамётаў. Аўстра-венгерская армія мела 58 дывізій і 6030 гармат.

Італьянскі наступ быў прызначаны на 10 кастрычніка, аднак з-за ўмоў надвор’я перанесены на 24 кастрычніка. У гэты дзень наступ пачаўся толькі ў раёне Грапы. Пасля артылерыйскай падрыхтоўкі італьянская пяхота завалодала некаторымі аўстрыйскімі пазіцыі. Праз адчайны супраціў аўстрыйцаў італьянцы здолелі да канца ўтрымацца толькі на некаторых захопленых пазіцыях. У наступныя дні баі за вышыні ў раёне Грапы набылі зацяжны і ўпарты характар, адбываліся яны з пераменным поспехам. Англа-французскія дывізіі на рацэ Брэнта сваімі актыўнымі дзеяннямі звязалі аўстра-венгерскія войскі, не даўшы тым магчымасці перакінуць частку сіл у раён Грапы.

У гэтых умовах у некаторых частках аўстра-венгерскай арміі, асабліва славянскіх і венгерскіх, паўсталі салдаты, адмаўляючыся падпарадкоўвацца загадам і працягваць барацьбу.

Наступ на рацэ П’явэ пачаўся таксама 24 кастрычніка. У італьянцаў атрымалася фарсіраваць раку і пабудаваць масты, аднак неўзабаве ўзровень вады ў рацэ значна падняўся. З гэтай прычыны італьянскае камандаванне спыніла пераправу войскаў. Войскам, якія пераправіліся да 27 кастрычніка, удалося ўзвесці некалькі мастоў. Па гэтых мастах 27 кастрычніка раку перайшлі італьянскія войскі і захапілі 3 плацдармы. Аднак на досвітку аўстрыйская артылерыя знішчыла масты, а італьянскія часткі, якія пераправіліся, апынуліся адрэзанымі ад сваіх асноўных сіл. Аднак яны неадкладна атакавалі аўстра-венгерскія пазіцыі і прасунуліся на 3-4 км. Аднавіўшы пераправы, італьянцы кідалі ў бой свежыя сілы. Для аўстрыйцаў склалася крытычнае становішча, у бой былі кінутыя апошнія рэзервы.

Усяго некалькі аўстрыйскіх дывізій працягвалі барацьбу. У сваю чаргу чэшскія, славацкія і харвацкія салдаты не жадалі больш ваяваць. Яшчэ 25 кастрычніка ўсе венгерскія дывізіі пакінулі італьянскі фронт пад падставай неабходнасці абароны сваёй краіны, якой пагражалі войскі Антанты з боку Сербіі. Да 28 кастрычніка ўжо 30 дывізій аўстра-венгерскай арміі адмаўляліся біцца. Толькі адборныя аўстрыйскія (цірольскія) палкі яшчэ працягвалі ваяваць. У сувязі з гэтым надзвычай крытычным становішчам, якое склалася на фронце, і некаторымі іншымі, не менш крытычнымі, але палітычна-рэвалюцыйнымі падзеямі ў сталіцы Вене, 28 кастрычніка аўстра-венгерскае камандаванне аддало загад аб агульным адступленні аўстрыйскіх войскаў.

Да 29 кастрычніка ўзровень вады ў П’явэ знізіўся і італьянскія частцы працягнулі пераправу праз раку. Усе тры плацдармы італьянскіх войскаў злучыліся і яны павялі агульны наступ. Кавалерыя італьянскай арміі хуткім тэмпам набліжалася да Віторыа-Венэты. 30 кастрычніка італьянскія войскі ўступілі ў Віторыа.

Аўстра-венгерская армія была цалкам дэмаралізавана і адыходзіла па ўсім фронце. 3 лістапада італьянцы, высадзіўшы дэсант, захапілі Трыест. Аўстра-венгерскія войскі былі цалкам разгромленыя, страціўшы 30000 забітымі, 100000 параненымі і 300000 палоннымі. Італьянскія войскі страцілі 5800 забітымі і 26000 параненымі.

Ва ўмовах разрозненасці аўстрыйскіх войскаў італьянскі наступ апынуўся паспяховым. Была захоплена вялікая колькасць палонных і розных трафеяў, практычна цалкам вызвалены акупаваныя праціўнікам тэрыторыі Італіі.

Бітва пры Віторыа-Венета завяршыла баявыя дзеянні на Італьянскім тэатры ваенных дзеянняў.

## Вынікі кампаній на Італьянскім фронце 
### Аўстра-Венгрыя 
Прадбачаўшы крушэнне імперыі аўстра-венгерскі ўрад яшчэ 5 кастрычніка накіраваў прэзідэнту ЗША Вудра Вільсану прапанову аб перамір’і. 27 кастрычніка Аўстра-Венгрыя звярнулася да краін Антанты з прапановай аб заключэнні сепаратнага міру.

29 кастрычніка аўстрыйцы пагадзіліся на заключэнне міру на любых умовах. 31 кастрычніка аўстра-венгерская дэлегацыя прыбыла ў Віла-Джусці, паблізу Падуі, для вядзення перамоў з прадстаўнікамі Антанты. 3 лістапада, калі аўстра-венгерская армія ўжо фактычна спыніла сваё існаванне, перамір’е было складзена.

Паводле ўмоў перамір’я аўстра-венгерская армія скарачалася да 20 дывізій. Аўстра-Венгрыя вызваляла ўсіх палонных, ваенна-марскі флот раззбройваўся і перадаваўся Антанце. Саюзныя войскі маглі бесперашкодна перамяшчацца па тэрыторыі краіны.

Ваеннае паражэнне Аўстра-Венгрыі суправаджалася распадам дзяржавы. Яшчэ 28 кастрычніка у Празе было абвешчана стварэнне незалежнай Чэхаславацкай дзяржавы. 5 кастрычніка ў Заграбе было створана Народнае Веча паўднёвых славян, якое абвясціла аб аддзяленні ад Аўстра-Венгрыі. 28 кастрычніка ад Аўстрыі аддзяліліся польскія землі, 31 кастрычніка пачалося паўстанне ў Венгрыі. Рэвалюцыйныя пераўтварэнні адбываліся таксама і ў Галічыне і Букавіне. Пад ціскам рэвалюцыйнага руху Нацыянальны сход у Вене 12 лістапада абвясціў Аўстрыю рэспублікай. Імператар Карл пакінуў краіну, а Габсбургская імперыя спыніла сваё існаванне.

У 1919 годзе з Аўстрыяй было заключана Сен-Жэрменскае мірнае пагадненне.

### Італія 
Па выніках вайны з Аўстрыяй было заключана Сен-Жэрменскае мірнае пагадненне. Паводле яго ўмоў Паўднёвы Ціроль, Істрыя, асобныя раёны Карынтыі і Далмацыі, а таксама астравы ў Далмацынскага ўзбярэжжа (за выключэннем вострава Фіуме) увайшлі ў склад Італіі.

Будучы зацікаўленай у паслабленні Югаславіі і далучэнні часткі балканскіх тэрыторый, Італія ў наступныя гады ажыццяўляла дзейнасць з мэтай паслаблення галоўнага праціўніка на Балканах. Так яшчэ ў 1919 годзе італьянскі бок падтрымаў чарнагорскіх паўстанцаў, якія распачалі мяцеж супраць уключэння Чарнагорыі у склад Сербіі. У 1920 годзе было заключана італьянска-югаслаўскае пагадненне, у якім Італія адмаўлялася ад Далмацыі, пасля чаго фармальна былі урэгуляваны ўсе тэрытарыяльныя спрэчкі. Аднак у далейшым італьянска-югаслаўскія адносіны працягвалі пагаршацца. Таксама Італія аказвала падтрымку харвацкім сепаратыстам і ўсяляк спрыяла стварэнню баз харвацкіх экстрэмістаў на сваёй тэрыторыі. Галоўнай задачай фашысцкага кіраўніцтва Італіі на Балканах стаў развал Югаславіі на шэраг дробных, слабых дзяржаў.

Паколькі ў перыяд з 1915 па 1917 гады баявыя дзеянні адбываліся ў высакагорных памежных раёнах, то разбурэння ад іх былі мінімальнымі. Напрыклад, у Даламітавых Альпах, дзе праходзілі жорсткія баі, італьянцы і аўстрыйцы стварылі сетку абыходных тунэляў і акопаў, лабірынты якіх захаваліся па гэты дзень. У ходзе аўстра-германскага наступлення 1917 многія тэрыторыі поўначы Італіі пацярпелі ад ваенных дзеянняў. У выніку частка рэпарацыйных выплат Германіі і Аўстрыі прыпадалі на долю Італіі.

Большасць насельніцтва Італіі была расчараваная вынікамі вайны. У пасляваенныя гады ў краіне праходзілі масавыя беспарадкі і страйкі, эканоміка краіны знаходзілася ў цяжкім стане, паколькі 64% усёй італьянскай прамысловасці працавала на патрэбы арміі. Да шматлікіх беспрацоўных дадаліся каля двух мільёнаў дэмабілізаваных з войска салдат. Былі адзначаны факты захопу рабочымі заводаў, сялянамі — зямлі. Гэтыя ўмовы спрыялі прыходу да ўлады фашысцкай партыі на чале з Бенітам Мусаліні.

## У культуры 
У літаратуры Італьянскі фронт атрымаў вядомасць дзякуючы амерыканскаму пісьменніку Эрнэсту Хемінгуэю. Малады Хемінгуэй здолеў патрапіць на фронт у Італіі добраахвотнікам Чырвонага Крыжа. Аднак неўзабаве Эрнэст дамогся пераводу на лінію фронту, дзе дастаўляў прадукты харчавання ў акопы італьянскіх салдат. Пазней, ратуючы параненага італьянскага салдата, Хемінгуэй трапіў пад абстрэл і быў цяжка паранены. Успаміны пісьменніка пра вайну на Італьянскім фронце ляглі ў аснову яго вядомага рамана «Бывай, зброя!». Сам пісьменнік адзначаў:

Па матывах пацыфісцкага рамана аб італьянскай кампаніі «Бывай, зброя!» ў 1932 годзе быў зняты фільм з аднайменнай назвай рэжысёра Фрэнка Борзажа. Фільм меў чатыры намінацыі на «Оскар». У 1957 годзе рэжысёр Чарлз Відар таксама зняў карціну пад назвай «Бывай, зброя!». У 1996 годзе рэжысёр Рычард Атэнбора стварыў фільм «У каханні і на вайне», у якім таксама распавядаецца аб першай сусветнай вайне на Італьянскім фронце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Лідзел Гарт: History of the WW1;
* Шацилло В. К.:ПСВ;
* Всемирная история: в 24-х тт. Т. 19. Первая мировая война/Бадан А. Н., Войнич И. Е., Волчек Н. М. и др. Мн.: Литература, 1997 ;
* Мировые войны XX века: в 4 кн. Кн. 1: Первая мировая война: ист. очерк / Ин-т всеобщей истории. М.: Наука, 2002 ;
* Мировые войны XX века: в 4 кн. Кн. 2: Первая мировая война: док. и материалы / Ин-т всеобщей истории. М.: Наука, 2002. 
* 

## Спасылкі 
* Documenti e vita dei soldati italiani nella Prima guerra mondiale 
* Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны
* Першая сусветная вайна і Італія 
* Італьянская армія
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Віторыя-Ванета

Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы ЗША
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Італіі
Катэгорыя:Бітвы ў Італіі
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Італія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1916 года
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года