Макс Вебер

**Максімілія́н Карл Эмі́ль Ве́бер** (; ) — нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст.

Прафесар у Берліне, Фрайбургу, Гайдэльбергу, Мюнхене.

Даследаваў аграрную гісторыю старажытнага свету і становішча сялян Германіі канца XIX стагоддзя, вывучаў сацыялогію рэлігіі і метадалогію грамадскіх навук. Быў блізкі да , пазітывізму, *«філасофіі жыцця»*. Стварыў і абгрунтаваў сістэму суб’ектыўна-ідэалістычнага разумення гісторыі, сутнасць якога ў распрацоўцы сацыялагічных паняццяў — «*ідэальных тыпаў*», быццам закліканых упарадкаваць эмпірычныя даныя аб рэчаіснасці. Гэтыя сацыялагічныя паняцці, паводле Вебера, распрацоўваюцца на базе каштоўнасцей культуры, якімі кіруецца сацыёлаг. Прынцыпы, выстаўленыя ім, абгрунтоўвалі метадалагічны плюралізм і былі накіраваны супраць матэрыялістычнага манізму і марксісцкага разумення гісторыі.

Даследаваў «*харызматычны*» тып палітычнага лідарства. Сярод галоўных прац — «*Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму*» (1904—1905), «*Эканоміка і грамадства*» (1922), «*Эканамічная этыка сусветных рэлігій*» (1916—1917), «*Палітыка як прызванне*» (1919) і іншыя. Найбольшае прызнанне ідэі Вебера атрымалі пасля яго смерці і сістэматычнай публікацыі яго шматлікіх прац. Канцэптуальныя палажэнні Вебера працяглы час разглядаліся як найбольш сур’ёзная альтэрнатыва марксізму.

Макс Вебер лічыў культуру каштоўнасным паняццем і сцвярджаў, што эмпірычная рэальнасць з’яўляецца для нас культурай таму, што мы заўжды суадносім яе з каштоўнаснымі ідэямі. Ён разважаў пра спецыфічны рацыяналізм, уласцівы заходняй культуры. На яго думку, «*ва ўсіх культурах існавалі самыя розныя рацыяналізацыі ў самых розных жыццёвых сферах*».

## Біяграфія 
### Дзяцінства 
 і Карлам. 1879 год.]]
Вебер нарадзіўся ў 1864 годзе ў Эрфурце, цэнтральным горадзе Цюрынгіі. Максіміліян Карл Эміль стаў першым з сямі дзяцей Макса Вебера-старэйшага, заможнага і вядомага дзяржаўнага служачага, члена Нацыянал-ліберальнай партыі. Маці Макса-малодшага — Элена (у дзявоцтве Фаленштэйн) — мела ў ліку іншых французскія гугеноцкія карані. На працягу ўсяго жыцця Элена Вебер выяўляла адданасць сваім  прынцыпам. Характар ​​заняткаў Вебера-старэйшага прадвызначыў палітычную і акадэмічную прыроду сямейных дыскусій, салон чыноўніка збіраў мноства бачных навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў. Старэйшы сын Вебера разам са сваім братам Альфрэдам, які таксама выбраў прафесію сацыёлага і эканаміста, паспяхова развіваўся ў гэтак інтэлектуальнай атмасферы. На Каляды 1876 года трынаццацігадовы Макс-малодшы падарыў бацькам два гістарычныя эсэ, «*Аб кірунку германскай гісторыі, з асаблівым указаннем на фігуры Імператара і Папы Рымскага*» і «*Аб рымскім імперскім перыядзе, ад Канстанціна да перасялення народаў*». Заняткі з настаўнікамі не рабілі на хлопчыка ніякага ўражання і былі для яго сумныя. У той час як выкладчыкі выказвалі абурэнне гэтак непачцівымі паводзінамі, Вебер-малодшы ў таямніцы прачытаў усе сорак тамоў поўнага збору твораў Гётэ. Яшчэ да паступлення ва ўніверсітэт Максіміліян азнаёміўся з вялікім лікам твораў іншых класікаў.

### Адукацыя 
У 1882 годзе Вебер паступіў на юрыдычны факультэт Гайдэльбергскага ўніверсітэта. Пасля гадавой службы ва ўзброеных сілах краіны Вебер быў пераведзены ў Берлінскі ўніверсітэт. Адначасова з навучаннем ва ўніверсітэце Вебер працаваў у якасці малодшага адваката. Праз два гады Вебер прайшоў працэдуру хабілітацыі, тэмай яго новай дысертацыі стала сельскагаспадарчая гісторыя Рыма і яе ўздзеянне на публічнае і прыватнае права. Сааўтарам доктара Вебера тады выступіў Аўгуст Мейцэн. Стаўшы прыват-дацэнтам, Вебер стаў выкладаць у Берлінскім універсітэце і даваць кансультацыі ўрадавым органам.

### Ранні перыяд творчасці 
У перыяд паміж абаронай дысертацыі і хабілітацыяй Вебер займаўся вывучэннем сучаснай сацыяльнай палітыкі. У 1888 годзе ён далучыўся да  () — нядаўна створанай прафесійнай асацыяцыі нямецкіх эканамістаў . Прадстаўнікі саюза прытрымліваліся думкі пра тое, што эканамічная навука з’яўляецца ў першую чаргу інструментам для вырашэння сацыяльных праблем адпаведнай эпохі. Тады ж Вебер дэбютаваў у палітыцы, далучыўшыся да левацэнтрысцкай арганізацыі «''*». У 1890 годзе па ініцыятыве Саюза сацыяльнай палітыкі стартавала праграма па вывучэнні так званага «*польскага пытання*», : польскія фермеры з усходняй часткі краіны масава мігравалі ў гарады германскага захаду. Вебер узначаліў групу даследчыкаў і стаў аўтарам значнай часткі выніковага дакладу Саюза па дадзенай тэме. У шэрагу прац, у прыватнасці, у супярэчлівай лекцыі «*Нацыянальная дзяржава і эканамічная палітыка*» (1895) сацыёлаг выступае супраць іміграцыі палякаў і абвінавачвае ў сітуацыі клас , інтарэсам якіх наплыў славян цалкам адпавядаў.

У 1893 годзе Вебер ажаніўся з далёкай сваячкай Марыянай Шнітгер. Жонка сацыёлага, якая сама займалася навукай, пазней занялася абаронай правоў жанчын. Пасля смерці Вебера яна збірала і публікавала працы мужа, а яе біяграфічная кніга праліла святло на многія бакі жыцця вучонага. Шлюб Вебера быў бяздзетным, больш за тое, лічыцца, што не мела месца нават .

У 1897 годзе, праз два месяцы пасля цяжкай сваркі з сынам, памёр Вебер-старэйшы. Гэтая акалічнасць паклала пачатак дэпрэсіі, нервовасці і бяссоніцы сына, якая ўзмацнялася з часам і адбілася на яго здольнасці выкладаць.

### Позні перыяд творчасці 
Калі ў пачатку 1890-х гадоў Вебер быў вельмі прадукцыйны, то ў 1898—1902 гадах навуковец не апублікаваў ніводнай працы. Вызваліўшыся ад абавязкаў прафесара ў 1903 годзе, Вебер уступіў на пасаду памочніка рэдактара ў навуковым часопісе *Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik* («*Архіў сацыяльных навук і грамадскага дабрабыту*»), где работал с коллегами Эдгаром Яффе и Вернером Зомбартом. Навуковыя інтарэсы Вебера сталі звязаны з фундаментальнымі пытаннямі сацыялогіі і іншых грамадскіх навук — яго пазнейшыя працы ўяўляюць выключную цікавасць для сучасных навукоўцаў. Менавіта тады быў закладзены падмурак яго далейшых пошукаў, прысвечаным уздзеянню культурных і рэлігійных фактараў на фарміраванне эканамічных інстытутаў і сістэм. «*Этыка*» стала адзіным эсэ Вебера таго перыяду, якое было выдадзена ў фармаце кнігі пры жыцці сацыёлага. Іншыя работы, якія напісаныя ў першыя пятнаццаць гадоў XX стагоддзя і выйшлі ў свет ужо пасля смерці аўтара, звязаныя з даследаваннямі ў галіне сацыялогіі рэлігіі, сацыялогіі права і .

У 1904 годзе Вебер наведаў Злучаныя Штаты і прыняў удзел у Кангрэсе мастацтваў і навук, прымеркаваным да Сусветнай выстаўкі ў Сент-Луісе. Нягледзячы на частковае выздараўленне, Вебер усё яшчэ не мог аднавіць выкладанне і працягваў даследаванні ў якасці незалежнага навукоўца дзякуючы спадчыне, атрыманай у 1907 годзе. Ён стаў першым казначэем гэтай арганізацыі (). У 1912 годзе Вебер выйшаў з складу асацыяцыі і распачаў спробу стварэння палітычнай партыі левага крыла, якая аб’яднала б сацыял-дэмакратаў і лібералаў. Ініцыятыва не ўвянчалася поспехам, паколькі прыхільнікі ліберальнай ідэалогіі не падзялялі рэвалюцыйных ідэалаў левых палітыкаў.

### Палітычная дзейнасць 
 (анфас, справа ад Вебера), 1917 год.]]
Пасля пачатку Першай сусветнай вайны пяцідзясяцігадовы Вебер добраахвотна паступіў на ваенную службу і быў прызначаны афіцэрам рэзерву. Па абавязку службы ён займаўся арганізацыяй армейскіх бальніц у Хайдэльбергу аж да канца 1915 года. З цягам вайны яго погляды на канфлікт і экспансію  мяняліся. У самым пачатку вайны ён падзяляў погляды нацыяналістаў і падтрымліваў ідэю вядзення ваенных дзеянняў. У той жа час ён лічыў, што ўдзел у вайне з’яўляецца абавязкам Германіі як адной з вядучых дзяржаў. Пазней пазіцыя Вебера кардынальна змянілася і навуковец стаў адным з паслядоўных крытыкаў далейшай экспансіі імперыі і ваеннай палітыкі караля. Ён таксама публічна асуджаў ідэі захопу Бельгіі і . Яшчэ праз некаторы час Вебер выступіў у падтрымку канстытуцыйных рэформаў, дэмакратызацыі германскай палітычнай сістэмы і ўвядзення ўсеагульнага выбарчага права.

У 1918 годзе Вебер далучыўся да хайдэльбергскага савета рабочых і салдат. У наступным годзе Вебер адправіўся на Парыжскую мірную канферэнцыю ў складзе германскай дэлегацыі. Будучы дарадцам пры канфідэнцыйным камітэце па канстытуцыйнай рэформе, ён паспрыяў распрацоўцы  (1919).

у.]]
Вебер беспаспяхова балатаваўся ў парламент ад Нямецкай дэмакратычнай партыі, арганізацыі ліберальнага толку, адным з заснавальнікаў якой быў ён сам. Вебер выступіў як супраць лістападаўскай рэвалюцыі, так і супраць ратыфікацыі Версальскага мірнага дагавора, што зрабіла яго апанентам практычна ўсіх палітычных сіл Германіі. Лічыцца, што менавіта гэтая прынцыповая пазіцыя перашкодзіла Веберу заняць дзяржаўную пасаду ў перыяд праўлення Фрыдрыха Эберта, новага прэзідэнта ад сацыял-дэмакратаў.

Вебер таксама знаходзіўся пад уплывам  этыкі, хоць ён і лічыў, што маральная сістэма Канта састарэла для сучаснага свету, пазбаўленага рэлігійнай строгасці. Падобнае меркаванне выразна паказвае на наяўнасць уплыву з боку філасофіі Фрыдрыха Ніцшэ. Згодна са Стэнфардскай энцыклапедыяй філасофіі, «*глыбокая супярэчнасць паміж кантыянскімі маральнымі імператывамі і ніцшэанскім дыягназам сучаснага культурнага свету, верагодна, і ёсць тое, што надае этычнаму светапогляду Вебера гэтак змрочна-трагічнае і агнастычнае адценне*». Іншай важнейшай крыніцай натхнення для Вебера паслужылі працы Карла Маркса і іншыя акадэмічныя даследаванні сацыялізму. Вебер падзяляў некаторыя асцярогі Маркса ў дачыненні да развіцця бюракратычных сістэм, лічачы, што ім даступныя алгарытмы наўмыснага падаўлення чалавечай волі. На думку Вебера, канфлікт паміж чынавенствам і іншымі саслоўямі сталы і непазбежны. Відавочным у працах Вебера з’яўляецца след, пакінуты рэлігійнасцю маці. Аднак нягледзячы на наяўнасць цікавасці да правядзення сацыёлага-рэлігійных даследаванняў, Вебер ніколі не хаваў сваёй свецкасці.

Вебер як эканаміст належаў нямецкай . Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў плыні варта адзначыць  і Вернера Зомбарта, студэнта Вебера. Пры ўсёй адпаведнасці навуковых інтарэсаў Вебера агульнаму кірунку даследаванні ў рамках школы яго погляды на тэорыю кошту розніліся з меркаваннямі іншых гістарыцыстаў. Канцэпцыя кошту Вебера была шмат у чым падобная з тэорыяй Карла Менгера, які прадстаўляў канкуруючую аўстрыйскую школу.

### Метадалогія 
У адрозненне ад іншых класікаў сацыялагічнай думкі, напрыклад, Конта і Дзюркгейма, Вебер не імкнуўся стварыць нейкі звод правіл, якія рэгламентуюць парадак правядзення сацыяльных даследаванняў. У супрацьлегласць Дзюркгейму і Марксу Вебер канцэнтраваў увагу на індывідзе і культуры — яго метад выразна сведчыць пра гэта.

Вучоны гаварыў пра сацыялогію наступнае:

Вебер быў заклапочаны праблемай суадносін аб’ектыўнасці і . Ён адрозніваў паняцці  і . Ён адзначаў, што сацыяльнае дзеянне можна даследаваць праз прызму суб’ектыўных узаемаадносін паміж індывідамі. Аналіз сацыяльнага дзеяння з дапамогай  () павінен грунтавацца на разуменні суб’ектыўных сэнсаў і мэтаў, якія індывіды надаюць сваім дзеянням.

Метадалогія Вебера распрацоўвалася ў кантэксце спрэчак адносна агульнай метадалогіі сацыяльных навук, якія ўвайшлі ў гісторыю пад назвай *Methodenstreit* («*спрэчкі аб метадах*»). Важнай рысай творчасці сацыёлага з’яўлялася тое, што ён імкнуўся вытлумачыць падзеі мінулага або сучаснасці, а не прадказваць будучае развіццё працэсаў. Такім чынам, прадмет сацыялогіі складаюць ўсе ідэі і светапогляды, якія дэтэрмінуюць паводзіны чалавека. Вебер адмовіўся ад спроб выкарыстання натуральна-навуковага метаду ў аналізе і лічыў сацыялогію «*навукай аб культуры*». Так, Вебер вылучае 2 прыкметы сацыяльнага дзеяння:
# Асэнсаваны характар;
# Арыентацыя на чаканую рэакцыю іншых асоб.

Сацыяльнае стаўленне паводле Вебера з’яўляецца сістэмай сацыяльных дзеянняў, да сацыяльных адносiн адносяцца такія паняцці як барацьба, каханне, сяброўства, канкурэнцыя, абмен і г. д.. Дадзеная тэматыка была выдзелена з больш шырокага кола доследных Веберам з’яў: псіхалагічных матывацый, культурных каштоўнасцей, рэлігійных вераванняў і структуры грамадства, часта вызначаецца эканамічным укладам. Згодна з пратэстанцкімі вучэннямі, веруючы чалавек выказвае сваю адданасць богу стараннасцю ў выкананні свайго свецкага паклікання.

Разгляд дадзенага пытання быў працягнуты ў далейшых працах, прысвечаных аналізу бюракратычнай сістэмы. Там жа Вебер вылучыў тры тыпы легітымнай улады: традыцыйны, харызматычны і рацыянальна-легальны — апошні, на яго думку, стаў у сучасным свеце дамінуючым. Працэс рацыяналізацыі, абумовіў станаўленне капіталістычнай формы гаспадарання, стаў, на думку Вебера, прычынай разыходжання заходнееўрапейскага шляху развіцця і напрамкаў развіцця іншых цывілізацый. Разам з тым, рацыяналізацыя кардынальна змяніла этыку, рэлігію, псіхалогію і культуру Захаду ў цэлым.

Сярод асаблівасцей рацыяналізацыі Вебер адзначаў узбагачэнне навуковых ведаў, прагрэсуючую абязлічанасць і кантроль за жыццём грамадства. Стаўленне самога сацыёлага да працэсу было дваістым: з аднаго боку, ён прызнаваў за новай парадыгмай шэраг важных заваяванняў, у прыватнасці, вызваленне чалавека ад традыцыйных ірацыянальных дырэктыў, з другога, Вебер крытыкаваў механістычнасць новага грамадства і абмежаванне свабоды асобы як яго часткі. Спачатку грамадства адмовілася ад політэістычных рэлігій, а затым ад любых містычных вераванняў зусім, і гэтую адмову Вебер палічыў дэструктыўнай у каштоўнасных і творчых адносінах. Згодна з Веберам, рацыянальнае грамадства нарадзілася дзякуючы індывідуалістычнаму духу пратэстанцкай Рэфармацыі, але з цягам часу станавілася ўсё менш прыдатным для праявы індывідуалізму.

### Сацыялогія рэлігіі 
«*Пратэстанцкая этыка*» стала першым эсэ вучонага ў галіне сацыялогіі, затым былі працы «*Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм*», «*Рэлігія Індыі: сацыялогія індуізму і будызму*», а таксама «*Старажытны іўдаізм*». Аналіз іншых вераванняў, у тым ліку ранняга хрысціянства і ісламу, быў перапынены раптоўнай смерцю сацыёлага ў 1920 годзе. Трыма асноўнымі пытаннямі, разгляданымі ў названых працах, сталі ўздзеянне рэлігійнай дактрыны на гаспадарчы ўклад грамадства, яе ўплыў на структуру соцыума і прычыны, якія абумовілі выбар цывілізацыяй шляху развіцця, альтэрнатыўнага заходняму.

Безумоўна, Вебер лічыў рэлігію адной з цэнтральных рухаючых сіл грамадства. Ён пісаў, што такога роду эвалюцыя вынікала за стабілізацыяй эканамічнай сістэмы грамадства, якая зрабіла магчымай прафесіяналізацыю, і за развіццём духавенства як саслоўя. Іерархія бажаствоў сфармавалася пад уплывам падзелу грамадства на групы, у той час як працэс цэнтралізацыі ўлады прадвызначыў поспех канцэпцыі адзінага ўсемагутнага бога.

#### «Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму» 
Эсэ стала найбольш папулярнай працай Вебера. У самой жа «*Этыцы*» Вебер пісаў пра тое, што асаблівая этычная сістэма кальвінізму як адной з дэнамінацый пратэстанцкай плыні паслужыла прычынай пераносу эканамічнага цэнтра Еўропы з каталіцкіх французскіх, іспанскіх і італьянскіх гарадоў у нідэрландскія, англійскія, шатландскія і нямецкія. На думку Вебера, грамадства з большай доляй прыхільнікаў Рэфармацыі здолелі стварыць больш развітую капіталістычную эканоміку. Аналагічна ў шматканфесіянальных краінах некалькі найбуйнейшых прадпрымальнікаў былі пратэстантамі. Вебер паказаў, што дадзены тэзіс і ў дачыненні не да ўсіх плыняў хрысціянства, і некаторыя канфесіі не толькі падтрымліваюць разумны ўдзел у гаспадарчых справах, але і надзяляюць іх маральным і духоўным значэннем. Такім чынам, пагоня за дабрабытам лічылася прыкметай не грахоўнай прагнасці або славалюбства, але маральнасці і праведнасці.

Тэрмін «**», які выкарыстоўваецца ў сучасных тэкстах аб Веберы, з’яўляецца вытворным ад ужытнай ім «*пратэстанцкай этыкі*». Увядзенне агульнай тэрміна стала неабходным пасля таго, як ідэі пра сувязь рэлігіі і эканомікі былі перанесены з еўрапейскага на іншыя грамадствы.

#### «Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм» 
Кніга «*Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм*» стала другой буйной працай Вебера ў галіне сацыялогіі рэлігіі. Тут ён надаў увагу тым характарыстыкам кітайскага грамадства, якія адрознівалі яго ад заходняга, асаблівым чынам паказаўшы на супярэчнасць некаторых з іх пурытанскай этыцы. Даследуючы кітайскія рэлігіі, Вебер спрабаваў растлумачыць, чаму капіталізм не быў народжаны кітайскай культурай без вонкавага ўплыву. Ён пісаў аб развіцці гарадоў Кітая, кітайскім чынавенстве і патрыярхальным укладзе грамадства, мясцовай рэлігіі і філасофіі, па большай частцы — аб канфуцыянстве і даасізме. На думку Вебера, гэтыя інстытуты адрозніваліся ад сваіх еўрапейскіх аналагаў больш, чым іншыя. І ў кітайскім, і ў еўрапейскім вучэнні высока цэніцца самакантроль і стрыманасць, а назапашванне багацця не забараняецца. Калі ў кітайскай культуры галоўнай перашкодай на шляху да станаўлення капіталістычных адносін была канфуцыянская сістэма матывацыі, то мадэрнізацыі Індыі, на думку Вебера, перашкодзіў індуізм. Сэнс жыцця кітайцаў і індыйцаў, звязаны з містычным духоўным досведам, быў лакалізаваны па-за матэрыяльнага свету. Вебер лічыў, што менавіта таму заходнія супольнасці не рушылі ўслед шляхам развіцця кітайскай і індыйскай цывілізацый. Новая праца «*Старажытны іўдаізм*» павінна была пацвердзіць гэтую гіпотэзу. Ён супрацьпаставіў развіты ў заходнім хрысціянстве аскетызм унутранага свету, які дапускае ўдзел у зямной працы, містычнаму сузіранню, якое характэрна для ўсходніх вераванняў. Сацыёлаг адзначаў, што некаторыя рысы хрысціянства не дазвалялі прыхільнікам прымірыцца з недахопамі рэчаіснасці, але прымушалі захопліваць свет і змяняць яго. Вучоны лічыў, што рэлігія старажытных яўрэяў, якая спарадзіла хрысціянскую і ісламскую культуру і аказала ўплыў на грэчаскую і рымскую цывілізацыі, абумовіла поспех заходняга грамадства.

Вебер планаваў даследаваць тэксты Псалтыра, Кнігі Іова, Талмуда, прааналізаваць раннюю гісторыю хрысціянства і ісламу, аднак гэтым намерам перашкодзіла смерць сацыёлага ў 1920 годзе.

#### «Гаспадарка і грамадства» 
У сваёй найбуйнейшай працы «*Гаспадарка і грамадства*» Вебер вылучыў тры ідэальныя тыпы рэлігійнага светаадчування: містыцызм, які адмаўляе свет аскетызм і аскетызм унутранага свету. Магію ён вызначыў як нешта, папярэдняе рэлігіі.

#### Тэадыцэя шчасця і няшчасці 
Пад  шчасця і няшчасці як сацыялагічнай тэорыяй Вебер разумеў тое, як прадстаўнікі розных сацыяльных груп выкарыстоўваюць рэлігійныя тэзісы для тлумачэння свайго становішча ў грамадстве.

Вебер, які прывярнуў увагу навуковай супольнасці да этычны бок рэлігіі, узбагаціў утрыманне тэадыцэі як філасофскай катэгорыі ў цэлым. Вылучалася два этычныя складнікі рэлігіі: , г. зн. паняцце чалавека пра свае ўзаемаадносіны з вышэйшымі сіламі, і тэадыцэя, якая дазваляе зразумець прыроду зла або растлумачыць, чаму яму схільныя праведныя людзі. Прадстаўнікі розных сацыяльных груп займаюць розныя месцы ў іерархіі грамадства і, такім чынам, маюць патрэбу ў розных абгрунтаваннях сваёй долі. Тэадыцэі, якія абгрунтоўваюць няшчасце, паведамляюць, што разнастайныя грамадскія прывілеі з’яўляюцца праявамі зла, тэадыцэі ж шчасця лічаць іх заслужаным блаславёным падарункам звыш. Тыя ж, хто не валодаў матэрыяльным дабрабытам, звярталіся да тэадыцэі няшчасця і разлічвалі на багацце ў замагільным свеце. Бедныя пратэстанты дэманстравалі глыбокую веру і адданасць Богу, у той час як заможныя прыхаджане верылі ў тую частку вучэнні, якая пацвярджала іх права на багацце. Пяцідзясятнікі, насупраць, падзялялі тэадыцэю няшчасця і выступалі за ўсталяванне сацыяльнай справядлівасці. Ён пісаў, што палітыка ўяўляе сабой працэс размеркавання дзяржаўнай улады паміж рознымі групамі, палітычных ж лідараў ён разумеў як уладальнікаў гэтай улады.

Вебер вылучыў тры ідэальныя тыпы палітычнай улады:
# Харызматычны, характэрны для сямейных і рэлігійных уладных інстытутаў;
# Традыцыйны, уласцівы патрыярхальным таварыствам і феадалізму;
# Рацыянальна-легальны, уласцівы сучаснай дзяржаве і бюракратыі.
Дадзены падыход дазваляў класіфікаваць любы гістарычны ўзор уладных адносін. Вебер лічыў харызматычны тып улады нестабільным і схільным да трансфармацыі ў больш структураваную форму. Такім чынам, эвалюцыя ўлады ў прадстаўленні Вебера з’яўляецца часткай агульнай . Тэорыя рацыяналізацыі Вебера таксама мяркуе непазбежнасць эвалюцыі ўладных адносін. Менавіта Вебер упершыню даследаваў чынавенства як сацыяльны інстытут — папулярнасць дадзенага тэрміна шмат у чым забяспечана яго творчасцю. Многія аспекты сучаснага дзяржаўнага кіравання ўзыходзяць да прац Вебера, акрамя таго, класічная строга структураваная сістэма грамадзянскай службы кантынентальнага тыпу носіць імя сацыёлага. Бюракратызацыя як найбольш дзейсны і рацыянальны спосаб арганізацыі дзяржаўнага кіравання з’яўляецца для Вебера ключавой характарыстыкай рацыянальна-легальнага тыпу ўлады і адным з найважнейшых складнікаў працэсу мадэрнізацыі заходняга грамадства.
Развіццё шляхоў зносін і сродкаў камунікацыі зрабіла дзяржаўнае кіраванне больш эфектыўным, адначасова спарадзіўшы патрабаванні дэмакратызацыі грамадства. Для стрымлівання чыноўнікаў грамадству патрабуюцца моцныя палітыкі і прадпрымальнікі. Вебер адрозніваў паняцці класа і сацыяльнага класа. Пад «*класам*» ён разумеў набор эканамічна дэтэрмінаваных адносін індывіда, які ўвогуле супадае з вызначэннем Маркса. Нераўнамернае размеркаванне эканамічных рэсурсаў абумоўлівае няроўнае размеркаванне «*жыццёвых шанцаў*» і разам з гэтым, паводле Вебера, з’яўляецца асноўнай умовай фарміравання класа. Клас заможных уяўляе сабой разнастайных ранцье, якія жывуць выключна або пераважна на даход ад арэнды дамоў, зямлі або дывідэндаў з акцый. Яны супрацьпастаўляюцца класу немаёмных: дэкласаваным, даўжнікам. Аднак для Вебера класавы падыход быў з’явай значна больш складанай. Ён дапоўніў апісаны Марксам канфлікт паміж капіталістам і рабочым апісаннем канфліктаў паміж фінансавымі капіталістамі і іх пазычальнікамі, а таксама паміж прадаўцом і пакупніком і ўвёў паняцце . Сацыяльны клас вызначаецца не па адносінах да сродкаў вытворчасці, а сваёй пазіцыяй на рынку. Сацыяльныя класы змагаюцца адзін з адным, выкарыстоўваючы розныя шляхі для ўстанаўлення кантролю за рынкамі: грошы і крэдыт, зямля, розныя вырабляюць індустрыі, розныя працоўныя ўменні.

 разумеецца як супрацьлегласць эканамічнай сацыяльнай стратыфікацыі. Статутныя групы знаходзяцца ў сферы культуры. Гэта не проста статыстычныя катэгорыі, а рэальныя супольнасці, людзі, якія ідэнтыфікуюць сябе праз прыналежнасць да групы і якіх звязвае агульны стыль жыцця і светапогляд. Паміж класам і статуснай групай ёсць глыбокая сувязь, і кожны паспяховы пануючы клас павінен быць арганізаваны ў статутную групу, якая заўсёды ідэалізуе сябе і настойвае на сваёй выключнасці ў культурным сэнсе. Вебер падкрэсліваў у сваім параўнальным аналізе, што вышэйшыя класы заўсёды аддаюць перавагу рэлігім, перапоўненай дзяржаўнага цырыманіялу, сярэднія класы — аскетычнай маралістычнай рэлігіі, а ніжэйшыя класы адносяцца да рэлігіі, як да магіі, якая прыносіць поспех. Вебер таксама звярнуў увагу на ролю адукацыі ў стварэнні статусных груп.

Трэці кампанент тэорыі стратыфікацыі — гэта партыі ці групы ўлады. Вебер паказвае, што барацьба палітыкаў не зводзіцца да барацьбы эканамічных класаў або статусных груп, так як у іх ёсць свае ўласныя інтарэсы. Партыі ў Вебера знаходзяцца «*ў доме ўлады*», гэта значыць засяляюць дзяржаву; яны выразна аддзеленыя ад дзелавых і фінансавых арганізацый. У тэрміналогіі Вебера паспяховая дзяржава падахвочвае большасць насельніцтва ўнутры сваіх межаў адчуваць сябе членамі адзінай статуснай групы — нацыі. У развіцці сярэдневяковых еўрапейскіх гарадоў ён адзначаў з’яўленне ўнікальнай формы нелегітымнай улады, якая кідала выклік легітымнай (харызматычнай, традыцыйнай і рацыянальна-легальнай) — гэтая новая ўлада падтрымлівалася каласальнай эканамічнай і ваеннай магутнасцю арганізаваных супольнасцей гараджан.

### Эканоміка 
Вебер лічыў асноўнай вобласцю сваіх даследаванняў , хоць цяпер ён вядомы як адзін з заснавальнікаў сучаснай сацыялогіі. Эканамічныя гледжанні навукоўца былі блізкія да дактрыны нямецкай гістарычнай школы. Адсутнасць належнай увагі да эканамічных даследаванняў Вебера збольшага тлумачыцца тым, што сфера інтарэсаў і метад гістарыцыстаў значна адрозніваліся ад метадалогіі , якая складае аснову сучаснага эканамічнага мэйнстрыму.

#### Метадалагічны індывідуалізм 
Важнейшыя працы Вебера ў эканоміцы звязаны з інтэрпрэтацыяй . У гэтым пытанні ён прытрымліваўся канцэпцыі метадалагічнага індывідуалізму, што супярэчыла агульнай метадалогіі гістарыцызму. Дадзеная канцэпцыя пабудавана на здагадцы аб тым, што любыя сацыяльныя з’явы могуць быць у дакладнасці апісаны пры разглядзе іх у якасці прадукту пэўных намераў індывідаў. Спрэчкі вакол метадалагічнага індывідуалізму сталі часткай больш шырокага круга метадалагічных дыскусій канца XIX стагоддзя — *Methodenstreit*. Асаблівасць вучэнні маржыналістаў складаецца ў тым, што яны разглядаюць гранічныя эканамічныя велічыні (, лімітавую прадукцыйнасць працы і інш.) у якасці асноўных дэтэрмінантаў кошту. У 1908 годзе Вебер апублікаваў артыкул, у якім выразна паказаў на адрозненне метадаў псіхалогіі і эканомікі, адкінуўшы тым самым базаваліся на  здагадкі аб тым, што маржынальная тэорыя кошту апісвае форму псіхалагічнай рэакцыі чалавека на эканамічныя стымулы. Аўтарытэтныя эканамісты , Джордж Стыглер і Фрыдрых фон Хаек прызналі артыкул Вебера канчатковым аспрэчаннем сувязі паміж эканамічнай тэорыяй кошту і законамі . Тым не менш, з развіццём  дадзенае пытанне зноў здабыло актуальнасць.

#### Эканамічная гісторыя 
Найважнейшым дасягненнем Вебера з пункту гледжання эканамічнай навукі стаў аналіз рэлігійных перадумоў генезісу капіталістычнага шляху развіцця грамадства. У 1891 і 1892 гадах адпаведна Вебер прадставіў працы аб сельскагаспадарчай эканамічнай гісторыі Рыма і працоўных адносінах ва Усходняй Германіі, а ў 1889 годзе была апублікавана праца па гісторыі камерцыйных партнёрстваў Сярэдневякоўя. Вебер крытыкаваў марксісцкі погляд на эканоміку, супастаўляў ідэалістычны і матэрыялістычны падыходы да фарміравання капіталізму. Яго прыналежнасць эканамічнай школе гістарыцысты прасочваецца ў працах «*Гаспадарка і грамадства*» (1922) і «*Агульная эканамічная гісторыя*» (1923). Пазней Найт пісаў, што Вебер быў адзіным эканамістам, якія займаліся пытаннем фарміравання капіталізму з пункту гледжання кампаратыўнай гісторыі, якая з’яўляецца выключным метадам у вырашэнні падобных праблем. Вебер, зацікаўлены пытаннем эвалюцыі эканамічных разлікаў, выступіў з крытыкай сацыялістычнай сістэмы гаспадарання, так як, на яго думку, яна не валодала ўнутраным механізмам аптымальнага размеркавання рэсурсаў паміж прадпрыемствамі і хатнімі гаспадаркамі. Прадстаўнікі левай інтэлігенцыі, у тым ліку , выявілі, што пры поўнай адсутнасці рынкавага механізму ў эканоміцы цэны не будуць існаваць, таму цэнтральны плануючы орган будзе вымушаны звярнуцца да вядзення разлікаў у натуральнай, безграшовай форме. Вебер лічыў, што дадзены метад планавання не будзе эфектыўным, у прыватнасці, з-за немагчымасці вырашэння праблемы , г. зн. вызначэння ўдзельных вагаў  у стварэнні канчатковай даброты. Пры гэтым Вебер і Мізес былі знаёмыя з 1918 года, калі абодва працавалі ў Венскім універсітэце. Вебер паўплываў на погляды аўстрыйца і іншых яго калегаў, якія працавалі ў гэтым напрамку. Напрыклад, Фрыдрых фон Хаек паклаў довады Вебера і Мізеса ў аснову сваёй аргументацыі супраць сацыялістычнага падыходу да арганізацыі эканомікі. Акрамя таго, гэтыя ідэі былі выкарыстаныя ў яго мадэлі спантаннай каардынацыі «*Рассеяных ведаў*» у рынкавых умовах.

## Спадчына 
Працы ў галіне ,  сацыялогіі і сацыялогіі рэлігіі паставілі Вебера ў адзін шэраг з Карлам Марксам і Эмілем Дзюркгеймам, якія лічацца заснавальнікамі сучаснай навукі аб грамадстве. Вернер Зомбарт, Георг Зімель, Вільгельм Дзільтэй і іншыя нямецкія мысляры прытрымліваліся падобных поглядаў і паказвалі на прынцыповыя адрозненні ў метадзе грамадскіх і прыродазнаўчых навук.

Згодна з ацэнкай , працы Вебера «*Гаспадарка і грамадства*» займае першае, а «*Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму*» — чацвёртае месца ў спісе 10 лепшых сацыялагічных кніг ХХ стагоддзя.

Працы Вебера аказалі ўплыў на цэлую плеяду тэарэтыкаў сацыялогіі, у тым ліку Тэадора Адорна, Макса Хоркхаймера, Дзьёрдзя Лукача і Юргена Хабермаса. Некаторыя канцэпцыі Вебера прыцягвалі ўвагу , Ёзэфа Шумпетэра, ,  і . Людвіг фон Мізес пісаў:

Сябар Вебера, філосаф Карл Ясперс казаў пра яго як пра «*найвялікшага немца свайго стагоддзя*».

### Крытыка 
Гіпотэзы Вебера глыбока спецыфічныя для тых гістарычных перыядаў, якія ён аналізаваў. Абагульненне гэтых высноў на больш буйныя перыяды ўяўляецца цяжкім. Урады італьянскіх гарадоў-дзяржаў (Мілана, Венецыі, Фларэнцыі), на думку Шумпетэра, стварылі ўмовы для развіцця ранніх форм капіталістычных адносін. З іншага боку, сумневу быў падвергнуты тэзіс аб пратэстанцкай этыцы як аб дастатковай умове развіцця капіталізму. Пераважна кальвінская Шатландыя не стала гэтак жа эканамічна паспяховай, як Нідэрланды, Англія або Новая Англія. У XVI стагоддзі камерцыйным цэнтрам Еўропы стаў Антверпен, кіраваны каталіцкім урадам. Таксама адзначалася, што ў XIX стагоддзі кальвінісцкія Нідэрланды прайшлі працэс індустрыялізацыі значна пазней, чым каталіцкая Бельгія, якая стала адным з цэнтраў прамысловай рэвалюцыі ў кантынентальнай Еўропе.

## Сачыненні 
### Бібліяграфія 
* *Вебер М.* Аграрная история древнего мира. — М., 1923; переиздание М.: Канон-пресс-Ц; Кучково поле, 2001.
* *Вебер М.* Исследования по методологии наук — М.: ИНИОН, 1980.
* *Вебер М.* Избранные произведения: Пер. с нем.; сост., общ. ред. и послесл. Ю. Н. Давыдова; предисл. П. П. Гайденко; коммент. А. Ф. Филиппова. — М.: Прогресс, 1990.
* *Вебер М.* Работы М. Вебера по социологии, религии и культуре / АН СССР, ИНИОН, Всесоюз. межвед. центр наук о человеке при президиуме. Вып. 2. — М.: ИНИОН, 1991.
* *Вебер М.* Избранное. Образ общества / Пер. с нем. — М.: Юрист, 1994.
* *Вебер М.* История хозяйства: Город. — М.: Канон-пресс-Ц, Кучково поле, 2001.
* *Вебер М.* Политические работы, 1895—1919 = Gesammelte Politische Schriften, 1895—1919 / Пер. с нем. Б. М. Скуратова; послесл. Т. А. Дмитриевой. — М.: Праксис, 2003.
* *Вебер М.* Протестантская этика и дух капитализма. — М., 2003.
* *Вебер М.* Хозяйство и общество / Пер. с нем. под научн. ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ-ВШЭ, 2010. ISBN 5-7598-0333-6

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* *Арон Р.* Этапы развития социологической мысли / Общ.ред. и предисл. П. С. Гуревича. — М.: Издательская группа «Прогресс» — «Политика», 1992.
* 
* *Вебер Марианна.* Жизнь и творчество Макса Вебера. — М.: РОССПЭН, 2007.
* *Гайденко П. П., Давыдов Ю. Н.* История и рациональность: Социология Макса Вебера и веберовский ренессанс. — М., 1991.
* 
* *Давыдов Ю. Н.* Макс Вебер и современная теоретическая социология: Актуальные проблемы вебер. социологического учения. — М.: Мартис, 1998.
* *Кравченко Е. И.* Макс Вебер. — М.: Весь Мир, 2002. — 224 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0196-5.
* *Льюис Дж.* Марксистская критика социологических концепций Макса Вебера. — М., 1981.
* *Шпакова Р. П., Гергилов Р. Е.'' — Братья Макс и Альфред Веберы. — СПб: Журнал социологии и социальной антропологии (№ 2), 2006.

## Спасылкі 
* Комментарий Макса Вебера к русской революции 
* Теория социального действия: от М. Вебера к феноменологам
* Книги Вебера в библиотеке «Гумер»
* Книги Вебера на сайте «Политнаука»
* Кнігі Вебера ў бібліятэцы Гумер

Катэгорыя:Сацыёлагі Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Палітыкі Германіі
Катэгорыя:Дзяржаўнае кіраванне
Катэгорыя:Сацыялогія горада
Катэгорыя:Сацыялогія рэлігіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы