Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага

**Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага** — праблема ў навуковых і палітычных колах вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ), датычнасці да яго сучасных Беларусі і Літвы. Асноўнымі спрэчнымі момантамі выступаюць нацыянальна-этнічны характар, пытанні генезісу і вытокаў дзяржавы, ролі балта-літоўскіх і беларуска-славянскіх зямель. Іншымі супярэчнасцямі сталі спрэчкі аб першай сталіцы, лакалізацыі летапіснай Літвы, паходжанні кіруючай дынастыі, добраахвотным або гвалтоўным уключэнні тэрыторыі Беларусі. У рамках дыскусіі былі супрацьпастаўленыя дзве канцэпцыі аб ВКЛ — адна разглядае яго як балцкую (літоўскую ў сучасным значэнні) дзяржаву, гэта значыць вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў, падчас чаго адбылося заваяванне імі зямель Русі; іншая ж лічыць яго славянскай (беларускім), якая сфармавалася пераважна на беларускай тэрыторыі з перавагай славянскай культуры, дзе балцкае насельніцтва адыгрывала другарадную ролю. Аднак усё большае прызнанне атрымлівае пункт гледжання тых, хто ўлічвае ролю і продкаў літоўцаў, і продкаў беларусаў, адпрэчваючы крайнія і аднабаковыя падыходы да праблемы. Гэта трактоўка ўяўляе дзяржаву як аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі ўсходніх славян.

Дыскусія мае вытокі ў XVI стагоддзі, але непасрэдна ўзнікла ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Папярэднічаў гэтаму шляхецкі рух за аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага. Пасля паўстання 1863—1864 гадоў яно саступіла сваё месца беларускаму і літоўскаму нацыянальным рухам, якія сталі канкураваць за палітычную спадчыну дзяржавы. Першы этап барацьбы скончыўся поспехам літоўцаў: у свеце яны сталі лічыцца адзінымі спадчыннікамі дзяржавы. Беларускі бок не змог атрымаць поспеху з-за праблем з назвай, непрызнання як самастойнага народа, разгрому Беларускай Народнай Рэспублікі, замацавання Вільні (Вільнюса) за Літвой. На мяжы 1980-х і 1990-х пачаўся сучасны этап дыскусіі, які стартаваў з публікацыі Міколы Ермаловіча, які крытыкаваў старыя погляды на вытокі Вялікага Княства Літоўскага. Пасля распаду СССР навукоўцы дзвюх краін уступілі ў дыялог для пошуку кампрамісу. Гісторыкі змаглі прыйсці да меркавання, што спадчына дзяржавы ёсць агульным здабыткам. Аднак у такой трактоўкі знайшлося шмат праціўнікаў у Літве. Толькі з часам у краіне сталі паступова адыходзіць ад старога падыходу, пакуль у Беларусі кампрамісная ацэнка ўжо зацвердзілася. Праз тое, што ў сучаснасці гісторыя стала інструментам маніпулявання грамадскай свядомасцю з боку палітыкаў, акрамя навуковай супольнасці, у спрэчку ўцягнутыя дзяржаўныя ўлады, грамадскасць і звычайныя карыстальнікі Інтэрнэту. Сярод дыскусійных момантаў — стаўленне да літвінізму і карыстанне беларусамі гербам «Пагоня».

Шэраг сучасных беларускіх і літоўскіх дзеячаў заклікаюць талерантна ставіцца да пунктаў гледжання адзін аднаго, адзначаючы агульнасць спадчыны Вялікага Княства Літоўскага для двух народаў. Палякі, рускія і ўкраінцы таксама выказвалі сваю датычнасць да дзяржавы. Пры гэтым у Беларусі і Літве ёсць праціўнікі далучэння да спадчыны ВКЛ.

## Канцэпцыі 
На цяперашні час у навуковых колах вылучаюць тры асноўныя канцэпцыі ўтварэння ВКЛ пад умоўнымі назвамі: **«літоўская»** (таксама *традыцыйная*, *«летувіская»*, *«балцкая»*, *афіцыйная савецкая*), **«беларуская»** (таксама *канцэпцыя Ермаловіча*), **цэнтрысцкая** (таксама *«беларуска-літоўская»*, *«літоўска-беларуская»*, *«літоўска-руская»*, *кампрамісная*). Да ліку іншых канцэпцый адносіцца *«польская»*. Мяркуецца, што Польшча таксама мае права на гістарычную спадчыну дзяржавы.

У «Дзяды. Дайджэст публікацый пра Беларускую гісторыю» сцісла пазіцыі бакоў апісалі так.

Як прыкмету функцыянавання ВКЛ называюць распаўсюджанне паняцця «Літва» на новыя тэрыторыі. На думку прыхільнікаў канцэпцыі, цэнтрам дзяржавы была Літва ў вузкім сэнсе — былая тэрыторыя першапачатковага Літоўскага княства, раён пражывання племя літва. З цягам часу назва распаўсюдзілася на тэрыторыю сучаснай Літоўскай Рэспублікі.

Уклад і роля продкаў беларусаў пры такім падыходзе не разглядаюцца на думку Ермаловіча.]]
Галоўная роля адведзена славянскаму насельніцтву Русі (продкам сучасных беларусаў), у прыватнасці Панямоння, дзе зарадзілася дзяржава. ВКЛ разглядаецца як уласна беларуская дзяржава, якая сфарміравалася пераважна на беларускай тэрыторыі і з пераважнай роляй беларускага элемента. Гэта трактоўка зарадзілася на мяжы 1980-х і 1990-х гадоў, але каранямі ўзыходзіць у міжваенны перыяд. Большасць беларускіх навукоўцаў яе не падтрымала, але ў цэлым канцэпцыя адыграла велізарную ролю ў вывучэнні айчыннай гісторыі. Так, у прыватнасці, калі ў гістарычных падручніках савецкіх часоў гаворка ішла пра літоўскае заваяванне беларускіх зямель, ВКЛ трактавалася выключна як літоўская дзяржава, а адлік беларускай гісторыі фактычна вялі з 1917 года, то пад уплывам новых ідэй старыя погляды сталі пераглядаць.

Прадстаўнікі беларускай канцэпцыі робяць упор на адсутнасць у гістарычных дакументах сведчанняў пра заваёвы. Разам з тым, станаўленне ВКЛ суправаджалася заваяваннем балцкіх зямель, у прыватнасці Дзяволтвы і Нальшан, знішчэннем і выгнаннем мясцовых феадалаў, што было ў інтарэсах феадалаў беларускіх зямель. Акрамя таго, заяўляецца пра памылковасць атаяснення летапіснай Літвы (ХІ—ХІІІ стст.) з усходняй часткай сучаснай Літвы (тагачаснай Аўкштайціяй). Гістарычныя сведчанні і тапаніміка паказваюць, што ў сярэднявеччы пад Літвой разумелася тэрыторыя Верхняга Панямоння, якая размяшчалася паміж Полацкай, Турава-Пінскай і Новагародскай землямі і была разам з імі адной з гістарычных абласцей Беларусі (тым часам край быў не славянскім, а паўднёвай ускраінай абшару рассялення балтаў). Тут «беларусы» ўступаюць у канфлікт з «літоўцамі», бо для апошніх яна займала тэрыторыю Жамойці, Аўкштайціі, Селы і Земгалы.

Ролю Міндоўга ў гісторыі беларуская канцэпцыя лічыць перабольшанай. Аддаецца большае значэнне дзейнасці Войшалка. Менавіта ім праведзена аб’яднанне Новагародскай, Пінскай, Полацка-Віцебскай, Нальшанскай, Дзяволтаўскай і іншых летапісных літоўскіх зямель у адзіную дзяржаву. Аднак калі далучэнне балцкіх тэрыторый было гвалтоўным, то далучэнне гарадоў Пінск, Полацк і Віцебск праходзіла добраахвотна. Падобным чынам да Вялікага Княства Літоўскага далучаліся і іншыя беларускія землі. Вырашальную аб’яднальную ролю ў пачатковы перыяд адыгрываў Навагрудак. Адзначалася, што ўсходнеславянскія землі шмат у чым вызначалі культурнае і эканамічнае развіццё ВКЛ. Паводле гэтага пункту гледжання, хоць уладарная дынастыя і частка арыстакратаў мелі літоўскае паходжанне, але феадалы беларускіх і іншых зямель Русі таксама ўдзельнічалі ў кіраванні краінай.

Часам балтаў або не заўважаюць, або перамяншаюць іх ролю ў стварэнні ВКЛ. Больш за тое, продкам сучасных літоўцаў, як і ім самім, адмаўляецца ў праве лічыцца Літвой і літоўцамі, а замест гэтага прапануюцца гістарычныя назвы «Жмудзь» («Жамойць», «Жамойція») і «жмудзіны», якімі раней беларусы іх і называлі. На думку прыхільнікаў гэтай трактоўкі, першыя тэрміны заўсёды адносіліся толькі да продкаў беларусаў. Абазначэнне «Русь» замацоўваецца за тэрыторыяй сучаснай Украіны. Пры гэтым Жмудзь лічыцца адасобленым ад гістарычнай Літвы, гэта значыць Беларусі, рэгіёнам, таксама як і Аўкштайція.

Некаторыя прыхільнікі паказваюць, што паводле Статуту ВКЛ дзяржаваўтваральнымі народамі былі ліцвіны (беларусы) і русіны (украінцы; хоць насамрэч гэта памылка, русінамі былі беларусы і ўкраінцы), а вось жмудзіны (літоўцы) аб’яўляліся разам з яўрэямі пазбаўленымі правоў нацыянальнымі меншасцямі. Прысваенне назвы Літвы жмудзінам прыйшло пры расійскіх уладах: замест «літвіны» ў значэнні беларусаў царызм увёў у 1870-х паняцце «літоўцы» ў значэнні жмудаў. Балцкі кампанент тлумачыцца прысутнасцю на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці яцвягаў, якія беларусізаваліся і ніяк не звязаны з літоўцамі.

### Цэнтрысцкая канцэпцыя 
У цэнтрысцкай канцэпцыі прызнаецца роля як продкаў літоўцаў, так і продкаў беларусаў. ВКЛ разглядаецца як шматнацыянальная дзяржава, якая склалася на балта-славянскай аснове. Свае вытокі яна бярэ ў палемічнай літаратуры першай паловы XVIII стагоддзя, дзе змяшчалася ідэя мірнага характару ўключэння зямель Русі ў літоўскую дзяржаву і гарантаванага прывілеямі асаблівага статусу для праваслаўнай царквы і рускай шляхты. На гэтай аснове была сфарміравана «вялікаруская» версія паходжання ВКЛ, якая знайшла сваё адлюстраванне ў працах гісторыкаў наступных перыядаў, у тым ліку традыцыйнай беларускай гістарыяграфіі XX—XXI стагоддзяў. У другой палове XIX стагоддзя быў зроблены вывад, што працэс далучэння тэрыторый былой Русі не можа быць растлумачаны выключна заваявальнай стратэгіяй літоўцаў або аслабленнем заходнерускіх княстваў. Яе станаўленне прыпадае на другую палову XIX стагоддзя і звязана са спробамі прадставіць дзяржаву як частку расійскай гісторыі.

Прыхільнікі цэнтрысцкай канцэпцыі стварэння Вялікага Княства Літоўскага на аснове адпаведнага канкрэтна-гістарычнага матэрыялу сцвярджаюць, што ў XIII—XIV стст. у стварэнні і развіцці краіны вырашальную ролю гулялі як заходнерускія, так і літоўскія феадалы. Аднак у XV—XVI стст. усталявалася панаванне эліты славянскага паходжання. Астатнія пазіцыі крытыкуюцца за тое, што дзяржаўнасць не разглядаецца як палітычнае ўтварэнне, сукупнасць палітычных інстытутаў, а зводзіцца да тэрыторыі, мовы і іншых этнічных прыкмет. Вялікае Княства Літоўскае ўспрымаецца як поліэтнічная дзяржава, чые фарміраванне ўзводзіцца да ўзнікнення ў літоўцаў перадумоў дзяржаўнасці, імкненню беларускіх зямель пераадолець феадальную раздробленасць і кансалідавацца, знешніх пагрозам у асобе крыжакоў і татара-манголаў. Паводле гэтага меркавання, адбылося аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі ўсходніх славян. Адмаўляецца заваяванне літоўцамі беларусаў. У цэлым навуковыя колы Літвы, Расіі і Польшчы таксама сталі пераходзіць да гэтага падыходу, бо ён адхіляе крайнія і аднабаковыя погляды на праблему.

### Іншыя канцэпцыі 
Выключную ролю літоўцаў у пабудове дзяржавы аспрэчваюць таксама рускія і ўкраінцы. Дамаганні ўкраінцаў абгрунтаваныя тым, што ў другой палове XIV—XV стст. іх землі пераважалі над беларускімі, літоўскімі і расійскімі. Аднак у цэлым яны не імкнуцца ўступаць у дыскусію вакол ВКЛ, бо задаволены спадчынай Кіеўскай Русі. Расійскі бок у сваіх поглядах паказвае, што ў выніку дзейнасці вялікіх князёў паўстала руская (літоўска-руская), па сутнасці, дзяржава, у якой усё было рускім: вера, мова, грамадзянскія статуты, паняцці, норавы, звычаі. Як следства, гісторыя ВКЛ мае непасрэднае дачыненне да гісторыі Расіі, бо яно ў значнай ступені было прадаўжальнікам дзяржаўных традыцый Старажытнарускай дзяржавы. Разам з тым княства выступала адным з цэнтраў «збірання рускіх зямель». Менавіта таму вялікалітоўскія князі Гедзімін, Альгерд, Вітаўт, Кейстут і нальшанскі князь Даўмонт патрапілі на манумент «Тысячагоддзе Расіі» ў Вялікім Ноўгарадзе.

У аснову дамаганняў палякаў на ВКЛ ляглі даследаванні гісторыкаў XX стагоддзя, якія тычыліся праблемы заключэння персанальнай і рэальнай уніі ВКЛ і Польшчы. Спецыялісты разглядалі перыяд гісторыі ВКЛ як частку польскай гісторыі. Менавіта тэма юрыдычна-прававой накіраванасці паслужыла абгрунтаваннем для падобных поглядаў. У аснове польскай канцэпцыі легла інтэрпрэтацыя лацінскага слова «applicare» (яго можна перавесці і як «аб’яднанне», і як «далучэнне») з тэксту Крэўскай уніі 1385 года, якая меркавала, што вялікі князь Ягайла зойме адначасова з літоўскім польскі прастол. Гісторык Станіслаў Кутшэба палічыў, што «applicare» з’яўляецца сінонімам «incorporatio», і такім чынам, Літва была далучана да Польскага каралеўства. Гэтая інтэрпрэтацыя была названая Гжэгажам Блашчыкам «інкарпарацыйнай» і была прынятая польскай гістарыяграфіяй. Дамаганні абгрунтоўваюцца таксама Люблінскай уніяй 1569 года, падчас якой, на думку польскага боку, была інкарпаравана не толькі паўднёвая частка Літвы, тэрыторыя сучаснай Украіны, але і фактычна ўсё княства. Пасля 1569 года нельга казаць пра польска-літоўскую унію, бо ВКЛ у дзяржаўна-прававым значэнні ўжо не існавала. Захаванне назвы Вялікага Княства для яго зямель лічылася захаваннем гістарычнага, традыцыйнага тэрытарыяльнага вызначэння.

Усё гэта прывяло да таго, што Рэч Паспалітая лічыцца некаторымі толькі польскай дзяржавай, а ВКЛ у 1569—1795 гадах успрымаецца як «польская спадчына на ўсходзе».

## Гісторыя 
### Зараджэнне праблемы. Афармленне пазіцый 
Цесныя сувязі Беларусі і Літвы шмат у чым абумоўлены іх гістарычным мінулым і знаходжаннем у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Дзяржава стала ключавым элементам нацыянальна-гістарычнага міфа дзвюх рэспублік. Гісторык Алесь Краўцэвіч пачатак спрэчак пра Вялікае Княства Літоўскае звязаў з развіццём нацыянальных рухаў — літоўскага і беларускага. Саму праблему паходжання дзяржавы ён выводзіў з ідэалагічнага канфлікту XVI ст. паміж Літвой і Масквой.

Яго калега Сяргей Марозаў паказваў, што рэалізацыі ідэй дзяржаўнасці двух народаў папярэднічалі спробы ліцвінскай шляхты адрадзіць дзяржаву. Пасля паўстання 1863—1864 гадоў літоўцы і беларусы адышлі ад гэтага, бо «пачалі ўсведамляць сябе і свае ўласныя інтарэсы». Тым не менш палітычная спадчына краіны заняла важнае месца ў іх ідэалогіях. Пазней, паводле Марозава, «*разыходжанне інтарэсаў нашчадкаў ВКЛ па меры фарміравання нацый і нацыянальнага самаўсведамлення, рознае бачанне будучыні народамі гістарычнай Літвы прывяло да канкурэнцыі з-за агульнай палітычнай спадчыны*». Ужо ў пачатку XX стагоддзя літоўскія палітыкі сталі лічыць сябе адзінымі правапераемнікамі гістарычнай Літвы. Гэты падыход канчаткова зацвердзіўся ў перыяд Першай сусветнай. Беларусы ў сваю чаргу, па словах грамадска-палітычнага дзеяча таго перыяду Антона Луцкевіча, адчувалі цесную сувязь з суседзямі, чаму спрыяла агульная спадчына ВКЛ.

У пятым і шостым пакаленнях спадчыннікаў Вялікага Княства Літоўскага (пачатак XX стагоддзя) з новай сілай абудзілася гістарычная памяць. Гэтаму спрыялі крызісы ў Расійскай імперыі (нацыянальнае пытанне, паражэнне ў руска-японскай, рэвалюцыя 1905—1907 гадоў і іншае). У ідэалогіях кожнага нацыянальнага руху сфармаваліся розныя падыходы да праблемы спадчыны. У палітычнай думцы літоўцаў з’явілася канцэпцыя этнаграфічнай Літвы, якая трактавала дзяржаву як вотчыну літоўскага народа, хоць асобныя нацыянальныя дзеячы выступалі за працяг традыцыі шматнацыянальнага ВКЛ. Польская федэралісцкая праграма прадугледжвала аднаўленне ВКЛ і яго аб’яднанне праз новую унію з каронай на ўмовах федэрацыі; а праграма нацыянал-дэмакратаў — інкарпарацыю гістарычнай Літвы ў склад Польшчы. Асабліва трывала ідэя адраджэння дзяржавы замацавалася ў розумах беларускіх палітыкаў той эпохі, якая супрацьпастаўлялася заходнерусізму — канцэпцыі, што разглядала беларусаў як субэтнас рускага народа.

Пры гэтым ідэя аб’яднаць два народы ў рамках адной аўтаноміі ці дзяржавы праіснавала аж да сярэдзіны 1920-х гадоў (гл. Краёўцы, Вялікае Княства Літоўска-Беларускае, Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка). Яна падсілкоўвалася таксама даследаваннямі этнографаў і фалькларыстаў XIX стагоддзя. Падчас вывучэння высветлілася, што калі відавочная моўная адметнасць літоўцаў і беларусаў не выклікала ніякіх сумневаў, то аднясенне некаторых з’яў народнай культуры да «літоўскай» або «беларускай» стала вельмі складаным і заблытаным заняткам. Падобнае бачанне падабенства і нават поўнай тоеснасці літоўскіх і беларускіх сялян выклікана свядомым нежаданнем мясцовых інтэлігентаў, якія настальгавалі па часах ВКЛ, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ зніклай дзяржавы іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі», уяўнай і пешчанай мясцовай шляхецкай элітай. Іх апаненты шукалі «чыстыя», «класічныя» нацыянальныя тэрыторыі, «не закранутыя вонкавым уплывам». Літоўцы як ідэальны рэгіён вылучылі Жамойць (Жмудзь), каларыт якой дазваляў найбольш эфектыўна выбудоўваць сімвалічную адлегласць ад «іншых» суседзяў і, такім чынам, ствараць выразны вобраз «літоўскага» з максімальным індэксам адметнасці. Падобную ролю ў беларусаў выконвалі Палессе, Падняпроўе і Падзвінне.

### Праблемы беларускага боку. Перамога літоўцаў 
Вячаслаў Насевіч адзначыў, што гістарычная спадчына ВКЛ і стаўленне да яго адыграла ключавую ролю ў фарміраванні ідэнтычнасці беларусаў і літоўцаў. Многія з іх сталі ўспрымаць яго як дзяржаву сваіх продкаў. Сучасная літоўская нацыя і нацыянальная дзяржава былі пабудаваныя шмат у чым дзякуючы адчуванню гістарычнай пераемнасці. Вырашальную ролю, на думку даследчыка, адыграла сугучча назваў. У той жа час нацыянальнае будаванне беларусаў першапачаткова апынулася ў больш складаным становішчы, бо была праблема з вызначэннем сваёй нацыянальнай ідэнтычнасці, так як тэрмін «беларусы» амаль не нёс гісторыка-палітычных асацыяцый. У той жа час нельга было ўмацавацца за «Русь» і «рускі/руські», бо на гэтай аснове ўжо трывала грунтаваліся рускія. Больш за тое, з імі за старажытнарускую спадчыну змагаліся ўкраінскія нацыянальныя дзеячы. Прывязка да ВКЛ адбылася з дапамогай тэрміна «ліцвіны». Так сябе называлі жыхары беларускіх зямель да таго, як замацавалася найменне «беларусы».

Акрамя таго, у дасавецкі перыяд у беларускіх сялян, якія складалі большасць насельніцтва, гістарычная памяць аб Вялікім Княстве Літоўскім практычна адсутнічала. На думку беларуска-расійскага навукоўца Аляксандра Гронскага, прычына была не ў тым, што царскія чыноўнікі і настаўнікі пазбавілі народ памяці пра мінулае. Гісторык прымеціў, спаслаўшыся на свайго калегу Алега Мацвеева, што ў беларусаў вобраз дзяржавы прадстаўлены толькі ў пісьмовай культуры шляхты, якая апынулася ў арбіце польскай культуры і паступова губляла духоўную сувязь з большасцю, а таксама некаторы час захоўвалася ў гарадскога насельніцтва, якое адстойвала Магдэбургскае права. Для народных уяўленняў беларускіх сялян не характэрна ўслаўленне войнаў і князёў, не абавязковыя гістарычныя падрабязнасці, затое важныя перажыванні простых людзей, на долю якіх выпалі выпрабаванні спусташальных уварванняў, палону, расстання з сям’ёй. Асобныя беларускія паданні пра князя Вітаўта альбо «зазямляюць» яго паходжанне, прадстаўляючы як «народнага кіраўніка», альбо надзяляюць роляй «культурнага героя».

Згодна з Норманам Дэвісам, на Захадзе беларусы не змаглі атрымаць поспех праз падабенства назвы іх краіны з Расіяй. Украіна, да прыкладу (падобная па мове і культуры), трапіла ў больш пераважную пазіцыю. Аж да XXI стагоддзя Беларусь працягваюць не ўспрымаць сур’ёзна. Паводле гісторыка, на Захадзе многія думаюць, што беларусы ніколі не мелі сваёй уласнай дзяржавы, і мала хто ведае пра сувязь народа з ВКЛ.

У 1920-я гады, як пісаў гісторык Андрэй Кіштымаў, беларусы апынуліся ў звыклым для сябе становішчы «паміж». Маючы ў складзе БССР шэсць паветаў былой Мінскай губерні, вельмі цяжка было пазіцыянаваць сябе гістарычнымі спадкаемцамі дзяржавы «ад мора і да мора». Тым больш савецкім беларусам прапанавалі паверыць у нешта значна больш маштабнае — у сусветную рэвалюцыю.

Барацьба за спадчыну дзяржавы знайшла сваё адлюстраванне ў тэрытарыяльнай спрэчцы за Віленскі край (1917—1939) паміж Польшчай, Літвой і Беларуссю. Усе тры бакі разглядалі гэтую тэрыторыю ў цэлым і горад Вільня (Вільнюс) у прыватнасці як жыццёва значныя для сябе не толькі ў культурным, але і ў палітычным плане, па-рознаму інтэрпрэтуючы гістарычныя падставы сваіх прэтэнзій на край. Першая сусветная вайна выплюхнула ўсе тыя супярэчнасці, якія назапашваліся тут у папярэднія дзесяцігоддзі паміж рознымі нацыяналістычнымі праектамі. У гэтай спрэчцы спадчына ВКЛ актыўна эксплуатавалася. Літоўскія прадстаўнікі паказвалі, што Віленшчына з’яўляецца часткай гістарычнай (летапіснай) Літвы, а мясцовае польска-беларускае насельніцтва, якое складала большасць у краі, з’яўляецца славянізаванымі балтамі. Палякі апеліравалі да Люблінскай уніі, у рамках якой ВКЛ і Каралеўства Польскае ўтварылі адзіную федэрацыю — Рэч Паспалітую. Іншым аргументам з’яўлялася мова: польская дамінавала ў краі. Беларускі нацыянальны рух, які інтэрпрэтаваў Вялікае Княства Літоўскае як сваю палітычную і культурную спадчыну, грунтаваўся на тым, што беларусы складалі больш за палову насельніцтва Віленшчыны.

У ходзе падзей грамадзянскай вайны ў Расіі (у прыватнасці, польска-літоўскай і польска-савецкай войнаў) Віленшчына апынулася за палякамі. У 1939 годзе край заняла РСЧА, а неўзабаве савецкія ўлады перадалі рэгіён Літве, тым самым умацаваўшы яе пазіцыі ў справе барацьбы за гістарычную спадчыну.

З канца 1980-х і на працягу 1990—1994 гадоў агучана меркаванне пра ВКЛ як беларуска-літоўскую дзяржаву. Падобнае выклікана тым, што ў многіх дзяржавах постсавецкай прасторы ўзрос навуковы і грамадскі інтарэс да пошуку вытокаў нацыянальнай дзяржаўнасці. Негатыўным бокам гэтага працэсу стала міфалагізацыя, а ў шэрагу асобных выпадкаў — і фальсіфікацыя нацыянальнай гісторыі ў палітычных мэтах. Літоўская гістарычная навука, якая пры савецкай уладзе старалася захоўваць канструктыўны падыход у даследаванні мінулага, у незалежны перыяд змяніла парадыгму. Так, калі ў Савецкай Літве гісторыкі актыўна вывучалі «сяброўскія повязі», якія злучалі народы, то пазней навукоўцы сталі акцэнтаваць увагу на самабытнасці літоўскага этнасу і літоўскай дзяржаўнасці.

Такім чынам, паняцце «беларуска-літоўская / літоўска-беларуская дзяржава» замацаваць не ўдалося, бо ў падобнай фармулёўкі знайшлося шмат праціўнікаў у Літве, у той час як у Беларусі адбыліся палітычныя перамены, змянілася дзяржаўная сімволіка, і ад барацьбы за спадчыну ВКЛ Мінск адхіліўся. У той жа час літоўскія навукоўцы паказалі, што яны больш сур’ёзна і мэтанакіравана падыходзяць да задачы рэпрэзентацыі сваёй гісторыі, выдаючы свае працы на англійскай і нямецкай мовах. У сувязі з гэтым у свеце спадчыннікам ВКЛ лічыцца менавіта Літоўская Рэспубліка.

## Палітыка 
### Пазіцыі ўладаў 
Публіцыст Ян Бертановіч паказваў:

У сучасным свеце гісторыя любой дзяржавы стала інструментам маніпулявання грамадскай свядомасцю з боку палітыкаў. Пераемнасць сучаснай Літвы ад сярэднявечнага княства была адлюстравана ў Канстытуцыі 1992 года:

Раней гэта сувязь ускосна акцэнтавалася ў Актах аб аднаўленні незалежнай Літоўскай дзяржавы ад 16 лютага 1918 і 11 сакавіка 1990.

 ў Віцебску — адзін з помнікаў вялікалітоўскім князям, усталяваных у Беларусі ў 2010-я гады.]]
Тым часам прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка, паводле Вадзіма Вілейты, на працягу 30 гадоў вёў дваістую палітыку ў дачыненні да беларускай гісторыі: з аднаго боку яна, у яго ўяўленні, пачалася з бальшавікоў, у пачатку XX стагоддзя, а з другога, сыходзіць у стагоддзі, і аб’яднаная з Літвой і Польшчай. У залежнасці ад палітычнага кантэксту афіцыйны Мінск рэгулярна мяняў лінію. Гэтыя хвалі супадалі з тымі перыядамі, калі краіна імкнулася наладзіць адносіны з Захадам, спрабуючы лавіраваць паміж Еўропай і Расіяй. Менавіта пад уздзеяннем падобнай палітыкі ў 2010-я гады пачалі ставіць помнікі літоўскім князям у Беларусі і рэстаўраваць замкі ВКЛ. У 2022 годзе прэзідэнт Лукашэнка назваў Вялікае Княства Літоўскае «першай беларускай дзяржавай», якая сфармавалася «на аснове беларускага этнасу» як «абарончы саюз з прыбалтыйскімі плямёнамі», раскрытыкаваўшы суседнія краіны за адмаўленне ўкладу беларусаў у развіццё ВКЛ і Рэчы Паспалітай.
 
У Літве падобныя крокі выклікалі пратэст.

Пры тым дзеючае кіраўніцтва Беларусі імкнулася пазбягаць палітызацыі гісторыі і крайніх ацэнак. У лютым 2025 года, віншуючы літоўцаў з Днём аднаўлення дзяржавы, Лукашэнка падкрэсліў:

### Літвінізм 
Беларускія нацыянальна-арыентаваныя партыі (Беларускі народны фронт, Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада) і грамадскія арганізацыі («Талака», «Паходня»), створаныя ў канцы 1980-х, падтрымалі «беларускую» канцэпцыю станаўлення ВКЛ і спрабавалі выкарыстоўваць яе ў сваёй грамадска-палітычнай дзейнасці. Гэта тлумачылася тым, што лідары гэтых арганізацый былі гісторыкамі, археолагамі і філолагамі, якія самі мелі непасрэднае дачыненне да канструявання канцэпцыі, якая вырасла ў асобную канцэпцыю — ліцвінства, або літвінізм. Канцэпцыя найперш падкрэслівае значэнне беларусаў у гісторыі ВКЛ, дакладней продкаў сучасных беларусаў, і ВКЛ паўстае, як важны этап нацыянальнай гісторыі. Беларуская палітычная актывістка Святлана Ціханоўская ахарактарызавала плынь як «маргінальную тэорыю», якая імкнецца штучна раз’яднаць літоўцаў і беларусаў, і заявіла, што беларусы паважаюць тэрытарыяльную цэласнасць і гістарычную спадчыну Літвы. Ліцвінства таксама апісвалася сваімі крытыкамі, як форма фашызму, спалучаная з экспансіянісцкімі тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Беларусі да суседніх краін.

Як паказаў Вілейта, пры любых спробах беларусаў дакрануцца да гісторыі ВКЛ, у літоўскім грамадстве і палітычных колах узнікае страх перад літвінізмам. Як следства, беларусаў, якія прыехалі ў Літву, прымушалі расставацца з дамаганнямі на спадчыну ВКЛ. З лістапада 2022 па жнівень 2023 910 грамадзян Беларусі былі прызнаныя пагрозай нацыянальнай бяспецы (для параўнання, расіян з падобным статусам набралася ўсяго 254). Дэпартамент дзяржбяспекі канстатаваў, што ідэі літвінізму атрымалі апошнім часам пэўнае распаўсюджванне, аднак дзейнасць прыхільнікаў канцэпцыі не нясе рэальнай небяспекі, хоць яе палажэнні могуць павялічваць міжэтнічнае напружанне і актывізуюць адмоўнае стаўленне да літоўскай дзяржавы ў лаяльнай часткі супольнасці беларусаў Літвы, у парламент звярнулася вялікая група актывістаў з заклікам забараніць беларусам выкарыстоўваць герб «Пагоня», падобны да літоўскага «Віціса», чаму папярэднічалі спробы беларускай апазіцыі пачаць выпуск пашпартоў з вершнікам на вокладцы.

Беларускі гісторык Аляксандр Пашкевіч, каб зменшыць запал суседзяў, паказваў.

**Герб Вялікага Княства Літоўскага «Пагоня» стаў асновай для гербаў Літвы і Беларусі.**
Lithuanian coat of arms Vytis. 16th century.png|Варыянт «Пагоні» XVI стагоддзя.
Coat of arms of Belarusian People's Republic.svg|Герб Беларускай Народнай Рэспублікі.
Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб Першай Літоўскай Рэспублікі.
Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|Былы герб Рэспублікі Беларусь (1991—1995)
Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|Былы герб Літоўскай Рэспублікі (1990—1991)
Coat of arms of Lithuania.svg|Сучасны герб Літоўскай Рэспублікі (з 1991).

## Праблемы 
### Навуковыя пытанні 
Як пісаў Насевіч, пазіцыі бакоў (вучоны назваў іх «канкуруючымі парадыгмамі») адрозніваюцца не столькі якасцю навуковага аналізу або паўнатой уліку наяўных фактаў, колькі розным выбарам зыходных аксіём. У такой сітуацыі крытыка апанентаў прыводзіць толькі да выпраўлення прыватных недахопаў і тым самым спрыяе ўмацаванню парадыгмы, якую спрабуюць перакуліць. На думку спецыяліста, пазнавальныя магчымасці гістарычнай навукі па гэтым пытанні блізкія да вычарпання. Наяўныя факты дазваляюць пабудаваць дзве версіі, канчатковы выбар паміж якімі немагчымы. Зыходзячы са слоў даследчыцы Я. Суміны, нявырашанасць праблемы генезісу ВКЛ звязана з недахопам дакладных звестак.

Так, напрыклад, Насевіч паказваў на няяснасць лакалізацыі летапіснай Літвы. Крыніцы XI — першай палове XIII стагоддзяў не ўтрымліваюць ясных і несупярэчных указанняў, дзе знаходзілася Літоўская зямля ў вузкім значэнні, гэта значыць першапачатковая вотчына Міндоўга. Таксама ніводная крыніца не тлумачыць, якім чынам Наваградак апынуўся пад уладай Міндоўга і якім быў першапачатковы характар гэтай улады. Любое зацвярджэнне на адну з гэтых тэм будзе меркаваным.

4 мая 2013 года ў Мінску адбылася публічная дыскусія пра праблему бачання гісторыі ВКЛ. Ад беларускага боку ў мерапрыемстве ўдзельнічалі Алег Дзярновіч і Алесь Краўцэвіч, літоўскага — Русціс Камунтавічус і Дангірас Мачуліс. У ходзе сустрэчы гісторыкі спыніліся на тым пытанні, ці быў літоўскі захоп усходнеславянскіх зямель. Беларускія навукоўцы пазначылі сваё бачанне так: станаўленне ВКЛ адбылося ў ходзе аб’яднання балтаў, якія валодалі ваеннай моцай, з больш развітымі ў культурных адносінах усходнімі славянамі, якія мелі сваю дзяржаўнасць. Тым самым мела месца ўзаемавыгаднае партнёрства. Літоўскі бок крытыкаваў пазіцыю калег, бо сумняваўся ў мірным супрацоўніцтве, бо на іх думку літоўцы ў ваеннай справе пераважалі жыхароў беларускіх зямель, і з гэтага літоўскія даследчыкі лічылі лагічным выказаць здагадку пра заваяванне славян. Беларускія даследчыкі адзначылі, што ў пісьмовых крыніцах няма згадак пра заваяванне і нават пра ваенныя сутыкненні ў Панямонні. Версія была папулярная ў Вялікім Княстве Маскоўскім.
# Прускае паходжанне. Грунтуецца на Велікапольскай хроніцы, паводле якой, Міндоўг быў прускім каралём, які збег ад крыжакоў.
# Рымскае паходжанне літоўскай арыстакратыі. Грунтуецца на беларуска-літоўскіх летапісах, Хроніцы Быхаўца, Хроніцы літоўскай і жамойцкай. Паводле іх уладарная дынастыя паходзіць ад рымляніна Палемона, сваяка Нерона, які збег ад жорсткага імператара. (гл. Легенда пра Палемона)
# Паходжанне ад простага чалавека. Таксама была распаўсюджаная ў Масковіі. Заснавана на запісах польскіх храністаў Мацея Мехавіта і Марціна Кромера. Згодна з ёй, князь Віцень быў забіты сваім канюхам Гедымінам, які абвясціў сябе потым князем.
# Боскае паходжанне. Заснавана на працах Тэадора Нарбута. Паводле версіі, продкам дынастыі быў літоўскі бог Гелон.
У сучаснай навуцы ніводная з прыведзеных версій паходжання князёў ВКЛ не з’яўляецца даказанай. Вялікакняскія радаводы да XIV стагоддзя можна скласці толькі гіпатэтычна, грунтуючыся на здагадках.

Таксама вядуцца спрэчкі вакол першай сталіцы дзяржавы. Літоўскі бок настойвае, што гэта быў Кярнаве (грунтуючыся на працы «Ганец цноты» 1574), у той час як беларускі называе Наваградак (грунтуючыся на працы «Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі» 1582). Пры гэтым абедзве публікацыі належаць гісторыку Мацею Стрыйкоўскаму. Як адзначаў краязнаўца Віктар Корбут, акрамя «галаслоўных паўміфічных сцвярджэнняў Стрыйкоўскага» ніякіх сур’ёзных аргументаў бакі так і не прывялі. Таксама ў ролі сталіцы называлася Варута, але яе месцазнаходжанне не вызначана. Крытыкі наваградскай версіі робяць акцэнт на адсутнасці важкіх і надзейных звестак аб тым, што Міндоўг калі-небудзь асабіста наведваў горад. Літоўскі гісторык Томас Баранаўскас звярнуў увагу на тое, што фактычна населеным пунктам кіраваў сын Міндоўга Войшалк, які ад імя бацькі ў 1254 годзе заключыў дамову з Галіцка-Валынскім княствам і перадаў горад ва ўпраўленне князю Раману Данілавічу. Сталіцамі, як пісаў спецыяліст, не кіруюць праз васалаў, і тым больш не перадаюць іх у часовае валоданне чужой дынастыі. На яго думку, Навагрудак часоў Міндоўга быў глыбокай перыферыяй. Беларускі бок, у прыватнасці гісторык-аматар Анатоль Тарас, робіць акцэнт на тым, што Кярнаве ўпершыню згадваецца толькі праз 16 гадоў пасля гібелі Міндоўга.

На шэрагу важных момантаў, як прымеціў прафесар Альфрэдас Бумблаўскас у інтэрв’ю 2016 года, бакі не акцэнтуюць увагу. Так, напрыклад, у Літве не ведаюць свайго ўплыву за межамі бягучых этнічных межаў (маюцца на ўвазе моўныя астравы старажытналітоўскіх плямёнаў за Нёманам, пад Мінскам і ля Дняпра), а ў Беларусі няправільна пішуць пра мову, метрыкі і канцылярыю. Па апошнім ён паказаў, што ў Вітаўта ў канцылярыі было шмат пісьмоўцаў з Валыні. Недаказанняў па ўкраінскім фактары хапае як у беларускай, так і ў літоўскай гістарыяграфіі. Артурас Дубоніс слабым месцам аргументацыі літоўскага боку ў гэтым аспекце назваў адсутнасць пісьменства ў продкаў да XVI стагоддзя. Бедныя звесткі не дазваляюць у поўнай меры адлюстраваць маштабы яе выкарыстання, а такім чынам не дазваляе раскрыць ролю носьбітаў у жыцці дзяржавы. Як слабасць беларускага боку спецыяліст згадаў заяву, што на сучасных літоўскіх тэрыторыях (у прыватнасці, у Кедайняйскім краі) і шляхта, і сяляне валодалі старабеларускай мовай. На гэта іх падштурхоўвае факт, што пісьмовыя крыніцы з рэгіёну былі толькі на ёй, а не на літоўскай. Падобнае сцвярджэнне Дубоніс пазначыў як «метадалагічна недакладную інтэрпрэтацыю зыходных даных», бо, са спасылкай на Зігмантаса Кяупу, «*пісьмовая мова — гэта яшчэ не значыць вусная мова*».

Артурас Дубоніс крытыкаваў калегаў з суседняй рэспублікі па пункце, што старабеларуская мова была дзяржаўнай. На думку навукоўца, яна з’яўляўся толькі мовай справаводства. Гісторык Георгій Галенчанка ў адказ прапанаваў тэрмін «афіцыйная мова ВКЛ».

Расійскі гісторык Ігар Данілеўскі лічыў спрэчкі «беспадстаўнымі». Вучоны заявіў: «*Гэта тое ж самае, калі б я пачаў спрачацца са сваім стрыечным братам, чые гэта продкі, мае або яго, а гэта ж агульныя продкі*». Прафесар Генадзь Сагановіч лічыў беларусаў і літоўцаў прамымі нашчадкамі народа ВКЛ. На яго думку, «*усё ж у двух ствалоў сучаснага дрэва ёсць адзін агульны корань*». Захар Шыбека выказаў падобную думку. Паводле яго, у гісторыі ёсць рэчы, якія немагчыма вырашыць кансэнсусам, і таму два народы маюць права па сваім успрымаць і інтэрпрэтаваць спадчыну. Падобныя погляды на праблему мелі таксама Адам Мальдзіс, Эгідыюс Александравічус і Анджэй Пукшта.

Гісторык Андрэй Кіштымаў прапаноўваў разглядаць ВКЛ у ролі імперыі. Спецыяліст паказаў, што прызнанне імперскіх рыс можа стаць тым нейтральным полем, на якім магчыма канструктыўнае плённае супрацоўніцтва не толькі беларускіх і літоўскіх гісторыкаў, але і ўкраінскіх, польскіх і расійскіх. Сваю пазіцыю ён абгрунтаваў пазанацыянальнасцю і шматграннасцю імперый.

Літоўскі край Жамойць валодае вельмі моцнай гістарычнай, моўнай і культурнай спецыфікай. Рэгіён не ўдзельнічаў у ранняй гісторыі літоўскай дзяржаўнасці, хрысціянства тут з’явілася не раней за XV стагоддзе. У сувязі з мясцовымі асаблівасцямі застаецца пытанне, ці лічыць жамойцкую гаворку асобнай мовай ці дыялектам літоўскай. Афіцыйная версія называе яе ніжнелітоўскай гаворкай, супрацьпастаўляючы верхнелітоўскаму — аўкшайцкаму, на аснове якога сфарміравалася літоўская літаратурная норма. Тым не менш яна валодае ўласнай пісьменнасцю і сваёй маладой літаратурнай традыцыяй. У 1997 годзе за ёй быў замацаваны мясцовы статус, і ёсць рух за прызнанне яго афіцыйнага статусу на агульнадзяржаўным узроўні. У адрозненне ад этнічна вельмі аднастайнай Жмудзі, поўдзень літоўскай дзяржавы, і ў першую чаргу Віленшчына, характарызуецца сваёй шматнацыянальнасцю.

### У Беларусі 
Беларускія прыхільнікі «Рускай цывілізацыі» і «Рускага свету» (у прыватнасці, Леў Крыштаповіч і Уладзімір Казлякоў) лічаць, што з дапамогай прывязкі каранёў краіны да ВКЛ беларускаму грамадству навязваецца «польска-шляхецкі погляд» на мінулае, бо ў Вялікім Княстве Літоўскім усталявалася ўлада «антырускай палітычнай наменклатуры», якая не мела нічога агульнага з беларускай ментальнасцю. На думку прыхільнікаў канцэпцый, гэта робіцца з мэтай канчатковага расколу ўсходніх славян і пераарыентацыі Беларусі на Захад — палітычна, эканамічна і псіхалагічна, што вельмі небяспечна з пункту гледжання геапалітычных інтарэсаў Расіі.

Прадстаўнік ідэалогій, палітолаг Усевалад Шымаў выступіў супраць атаяснення дзяржавы з Беларуссю. Сваю пазіцыю ён абгрунтаваў тым, што княства было заснавана паганскай літоўскай арыстакратыяй, якая захапіла значную частку зямель Старажытнай Русі ў ходзе яе паслаблення з-за міжусобіц і мангола-татарскага нашэсця. З прыняццем каталіцызму ў княстве, як паказваў Шымаў, пачалася паўзучая дыскрымінацыя праваслаўнага заходнерускага насельніцтва — продкаў сучасных беларусаў.

Як паказваў Алег Мацвееў, для беларусаў характэрная дваістая прырода гістарычных уяўленняў аб княстве. З аднаго боку, у межах ВКЛ пачынае афармляцца беларуская этнічная свядомасць, з’яўляюцца такія мысляры як Францыск Скарына, Мікола Гусоўскі, Сымон Будны, Васіль Цяпінскі, якія ўнеслі вялікі ўклад у станаўленне беларускай ідэнтычнасці, узнікае кнігадрукаванне на старабеларускай мове. З іншага боку, беларусы ў гэты перыяд пачынаюць губляць сваю эліту, адбываецца духоўны раскол, прычым мяжа цывілізацыйнага супрацьстаяння ў ВКЛ афармляецца не паміж народамі, а паміж набілітэтам і ніжэйшымі саслоўямі.

## Гл. таксама 
* Беларуска-літоўскія адносіны
* Гістарычная палітыка Беларусі
* Дыскусія вакол спадчыны Старажытнай Русі

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Вячеслав Носевич*. Наследие ВКЛ в исторической памяти современных белорусов // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicija ir tautiniai naratyvai / Leidinį sudarė: A. Bumblauskas, G. Potašenko. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2009. — С. 301—320.
* 
* Великое княжество было литовское или беларуское? // Деды. Дайджест публикаций о Беларуской истории. № 12-2013. С. 107—117.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Як беларусы і літоўцы спрачаюцца за ВКЛ | Русціс Камунтавічус, дырэктар Інстытуту Вялікага Княства Літоўскага ў Коўне (Видео на Ютуб)
* 
* 
* 
* 
* 

*