Х (трамвайны вагон)

**Маторны вагон серыі Х** — серыйны тыпавы ўзор двухвоснага двухбаковага высакапольнага трамвайнага рухомага саставу для Савецкага Саюза даваеннага часу. Вагоны гэтага тыпу выпускаліся Мыцішчынскім і Усць-Катаўскім вагонабудаўнічым заводам. У большасці гарадоў маторны вагон серыі Х працаваў з адным ці двума прычапнымі вагонамі серыі **М**. Апошнія будаваліся на аснове вузлоў і дэталей маторных вагонаў, мелі з імі моцнае знешняе падабенства, але адрозніваліся па шэрагу канструктыўных рашэнняў.

Вагоны серый Х і М выпускаліся на розную каляіну і з рознай даўжынёй кузава. У трамвайных гаспадарках савецкіх гарадоў вагоны Х і М працавалі да пачатку 1970-х гадоў, пасля чаго былі спісаны і ўтылізаваны. Найперш спісанне адбылося ў Мінску ў 1964—1965 гадах, а таксама ў Іжэўску ў 1966—1968 гадах, трамвайнае (з ліпеня 1968 трамвайна-тралейбуснае) кіраванне якога актыўна пераходзіла на «Татры». Некалькі ацалелых трамваяў гэтага тыпу (пераважна маторных серыі Х) у наш час з’яўляюцца музейным рухомым складам або несамаходнымі вагонамі-помнікамі ў розных гарадах.

## Гісторыя 
Пасля заканчэння Грамадзянскай вайны трамвайныя гаспадаркі практычна ўсіх савецкіх гарадоў знаходзіліся на грані развалу, а выпуск трамвайнага рухомага саставу ў час вайны быў зусім спынены. Тым не менш самыя першыя мірныя гады былі адзначаны ростам эканомікі краіны, у гарадах ізноў узнікла патрэба ва ўдасканаленні і пашырэнні трамвайных гаспадарак. Спачатку надзённыя задачы выконваліся за кошт пакінутых з дарэвалюцыйных часоў і адноўленых трамвайных вагонаў. Аднак шматлікія з іх былі лімітава пераэксплуатаваны, а замена зношаных дэталяў і вузлоў была вельмі праблематычнай з-за разнатыпнасці рухомага складу. Відавочнай неабходнасцю было наладжванне серыйнага выпуску новых трамвайных вагонаў адзінай (як тады казалі, звычайнай) канструкцыі.

У 1925 годзе ў Ленінградзе адбыўся Другі Усерасійскі з'езд працоўнікаў трамвая, дзе было вырашана прыняць у якасці нармальнага ўзору цягнік з двухвосевых маторнага і прычапнога вагонаў з суцэльнаметалічнымі кузавамі. Хоць яшчэ раней было прынята рашэнне зрабіць стандартную трамвайную каляіну ў 1524 мм для ўніфікацыі з каляінай чыгунак СССР, нармальны цягнік мог выпускацца і для вузкакалейных трамвайных сістэм. У 1926 годзе на Мыцішчынскім машынабудаўнічым заводзе былі пабудаваны прататыпы маторнага і прычапнога вагона, двума гадамі пазней пачалася іх серыйная вытворчасць. Першая буйная партыя маторных вагонаў была замоўлена для сталіцы Украінскай ССР Харкава, таму ўвесь тып маторных вагонаў атрымаў абазначэнне **Х**. Першая буйная пастаўка прычапных вагонаў прыйшлася на Маскву, і прычапныя вагоны атрымалі серыю **М**.

Нягледзячы на ​​стандартнае найменне, серыйныя вагоны апынуліся разнастайным. Акрамя варыянту для стандартнай каляіны 1524 мм, выпускаліся вагоны з колавымі парамі для «еўрапейскай каляіны» 1435 мм (для Растова-на-Доне) і для вузкай «еўрапейскай трамвайнай» каляіны ў 1000 мм. Гэта запатрабавала выпускаць вагоны з вузкім (2200 мм) кузавам; акрамя таго, некалькі гарадоў замовілі скарочаныя па даўжыні вагоны, у якіх замест васьмі бакавых вокнаў было толькі шэсць. У 1934 годзе выпуск скарочаных і вузкакалейных вагонаў быў завершаны.

Вялікая загрузка Мыцішчынскага завода выпускам прыгарадных электрацягнікоў, вагонаў метрапалітэна для Масквы, найноўшых трамваяў М-38 і абароннай прадукцыі прывяла да спынення выпуску на ім стандартных трамвайных вагонаў у 1937 году. Якія вызваліліся магутнасці былі накіраваныя на рашэнне адзначаных вышэй задач, а трамвайную вытворчасць перанеслі на Усць-Катаўскі вагонабудаўнічы завод імя С. М. Кірава (УКВЗ). Пачынаючы з 1937 года вагоны серый Х і М выпускаліся ўжо там, аб’ём выпуску склаў да 150 штук за год.

У 1941 годзе было ўдасканалена электра- і пнеўмаабсталяванне для стандартных вагонаў, першую (і апошнюю) партыю мадэрнізаваных «Х/М» паставілі ў Мінск. Характэрнай іх вонкавай прыкметай была вялікая накладная зорка на агароджы лабавой пляцоўкі (пазней гэта дэкаратыўнае афармленне будзе выкарыстана на пасляваенных вагонах КТМ-1). У сувязі з пачаткам Другой Сусветнай вайны і неабходнасцю выпуску на УКВЗ ваеннай прадукцыі вытворчасць трамваяў у чэрвені 1941 года была спынена.

Па ўзоры вагонаў серыі Х быў арганізаваны выпуск падобных трамваяў у Кіеве і Мікалаеве, але яны (як і пазнейшыя пасляваенныя варыяцыі) афіцыйна ставіліся да іншай серыі. Усяго было выпушчана звыш 2000 «стандартных» вагонаў, і яны сталі асноўным тыпам рухомага складу савецкіх трамвайных гаспадарак у міжваенны перыяд.

Да сярэдзіны 1950 гадоў трамваі гэтай серыі былі асноўнымі на тэрыторыі БССР і Смаленска ў тым ліку.

## Канструкцыя 
Катэгорыя:Трамваі УКВЗ