Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Marshal of the USSR 1980 CPA 5117.jpg
 |подпіс           = Паштовая марка СССР
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1915—1977
 |званне           =  Начальнік Генеральнага штаба; Міністр абароны СССР
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = франтамі, ваеннымі акругамі
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна,  Грамадзянская вайна ў Расіі, Другая сусветная вайна
 |узнагароды       = { style="background: transparent"

}
{style="background: transparent"
colspan="2"colspan="2"
-

-

-

-

-

-

-

}
**Замежныя ўзнагароды**
{style="background: transparent"

-

-

-

-

}
{

}
 |Commons        = Aleksandr Vasilevsky
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі** (, с. Гальчыха, Кінешамскі павет, Кастрамская губерня, Расійская імперыя — , ) — савецкі военачальнік, Маршал Савецкага Саюза (1943), начальнік Генштаба, член Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання. У гады Вялікай Айчыннай вайны на пасадзе начальніка Генеральнага штаба (1942—1945) прымаў дзейны ўдзел у распрацоўцы і ажыццяўленні практычна ўсіх буйных аперацый на савецка-германскім фронце. З лютага 1945 года камандаваў 3-м Беларускім фронтам, кіраваў штурмам Кёнігсберга. У 1945 галоўнакамандуючы савецкімі войскамі на Далёкім Усходзе ў вайне з Японіяй. Адзін з найбуйнейшых палкаводцаў Другой сусветнай вайны.

У 1949—1953 гадах — Міністр узброеных сіл і Ваенны міністр СССР. Двойчы Герой Савецкага Саюза (1944, 1945), кавалер двух ордэнаў «Перамога» (1944, 1945).

## Біяграфія 
### Дзяцінства і юнацтва 
Нарадзіўся, згодна з метрычнай кнігай (стары стыль), 16 верасня 1895 года. Сам А. М. Васілеўскі лічыў, што нарадзіўся 17 верасня, у адзін дзень са сваёй маці ў хрысціянскае свята Веры, Надзеі, Любові, які па новым стылі святкуецца 30 верасня (гэта дата нараджэння «замацавана» ў мемуарах Васілеўскага «Справа ўсяго жыцця», а таксама ў датах узнагароджання юбілейнымі пасляваеннымі ўзнагародамі, прымеркаваных да дня нараджэння). Нарадзіўся Аляксандр Васілеўскі ў сяле Новая Гальчыха Кінешамскага павета (цяпер увайшло ў склад горада Вічуга Іванаўскай вобласці) у сям’і царкоўнага рэгента і псаломшчыка Нікольскага адзінаверскага храма Міхаіла Аляксандравіча Васілеўскага (1866—1953). Маці — Надзея Іванаўна Васілеўская (30.09.1872 — 7.8.1939), у дзявоцтве Сакалова, дачка псаломшчыка вёскі Углец Кінешамскага павета. І маці, і бацька былі «праваслаўнага веравызнання па адзінаверству» (так запісана ў метрычнай кнізе Мікольскай царкве в. Новая Гальчыха). Аляксандр быў чацвёртым па старшынстве з васьмі братоў і сясцёр.

У 1897 годзе з сям’ёй пераехаў у сяло Новапакроўскае, дзе бацька Васілеўскага стаў служыць святаром у толькі што пабудаваным (пры апякунстве новагальчыхінскага фабрыканта Д. Ф. Марокіна) каменным Вазнясенскім адзінавескім храме. Пазней Аляксандр Васілеўскі пачаў навучанне ў царкоўна-прыходскай школе пры гэтым храме. У 1909 годзе скончыў Кінешамскае духоўнае вучылішча і паступіў у Кастрамскую духоўную семінарыю, дыплом пра заканчэнне якой дазваляў працягнуць адукацыю ў свецкай навучальнай установе. У выніку ўдзелу ў тым жа годзе ва ўсерасійскай стачцы семінарыстаў, якая была пратэстам супраць забароны паступаць ва ўніверсітэты і інстытуты, Васілеўскі быў выправаджаны з Кастрамы ўладамі і вярнуўся ў семінарыю толькі праз некалькі месяцаў, пасля частковага задавальнення патрабаванняў семінарыстаў.

### Першая сусветная і Грамадзянская вайна 
Аляксандр марыў стаць аграномам або каморнікам, але якая пачалася Першая сусветная вайна змяніла яго планы. Перад апошнім класам семінарыі Васілеўскі з некалькімі аднакласнікамі трымаў экзамены экстэрнам, а ў лютым пачаў навучанне ў Аляксееўскім ваенным вучылішчы. У маі 1915 года скончыў паскораны курс навучання (4 месяца) і ў чыне прапаршчыка быў накіраваны на фронт. З чэрвеня па верасень пабываў у шэрагу запасных частак і нарэшце апынуўся на Паўднёва-Заходнім фронце, дзе ўступіў у пасаду паўротнага камандзіра роты 409-га Новахапёрскага палка 103-й пяхотнай дывізіі 9-й арміі. Увесну 1916 года прызначаны камандзірам роты, праз некаторы час прызнанай адной з лепшых у паліцу. У гэтай пасадзе ўдзельнічаў у маі 1916 года ў знакамітым Брусілаўскім прарыве. У выніку вялікіх страт афіцэрскага складу апынуўся камандзірам батальёна таго ж 409-га палка. Атрымаў чын штабс-капітана. Вестка пра Кастрычніцкай рэвалюцыі заспела Васілеўскага пад Аджуд-Ноў, у Румыніі, дзе ён прымае рашэнне пакінуць вайсковую службу і ў лістападзе 1917 звальняецца ў адпачынак.

 1928 года]]

Знаходзячыся на радзіме, у канцы снежня 1917 года Васілеўскі атрымлівае вестку пра тое, што салдаты 409-га палка абралі яго камандзірам у адпаведнасці з дзеючым тады прынцыпам выбарнасці камандзіраў. У той час 409-ы полк знаходзіўся ў складзе Румынскага фронту пад камандаваннем генерала Шчарбачова, які, у сваю чаргу, з’яўляўся саюзнікам Цэнтральнай Рады, якая абвясціла незалежнасць Украіны ад Саветаў. Кінешамскі ваенны аддзел парэкамендаваў Васілеўскаму не выязджаць у полк. Рушыўшы ўслед радзе, «прабыў на ўтрыманні бацькоў да чэрвеня 1918 года, займаючыся сельскай гаспадаркай». З чэрвеня па жнівень 1918 года працаваў сотняў інструктарам усеабуча пры Углецкай воласці Кінешамскага павета Кастрамской губерні.

З верасня 1918 года працаваў настаўнікам у пачатковых школах сёл Вярхоўе і Пад’якаўлева Галунскай воласці Навасільскага павета Тульскай губерні.

У красавіку 1919 года прызваны ў Чырвоную Армію і накіраваны ў 4-ы запасны батальён, на пасаду ўзводнага інструктара (памочніка камандзіра ўзвода). Праз месяц быў адпраўлены ў якасці камандзіра атрада са 100 чалавек у Ступінскую воласць Яфрэмаўскага павета Тульскай губерні для аказання дапамогі ў ажыццяўленні харчразвёрскі і барацьбы з бандамі.

Улетку 1919 года батальён пераводзіцца ў Тулу для фарміравання 1-й Тульскай стралковай дывізіі напярэдадні набліжэння Паўднёвага фронту і войскаў генерала Дзянікіна. Васілеўскі прызначаецца спачатку камандзірам роты, затым камандзірам ізноў сфарміраванага батальёна. У пачатку кастрычніка ўступае ў камандаванне 5-м стралковым палком Тульскай стралковай дывізіі, які займае сектар умацаванага раёна на паўднёвы захад ад Тулы. Палку не давялося ўдзельнічаць у баявых дзеяннях супраць дзянікінцаў, паколькі Паўднёвы фронт у канцы кастрычніка спыніўся пад Арлом і Кромамі.

У снежні 1919 года Тульская дывізія адпраўляецца на Заходні фронт для барацьбы з інтэрвентамі. Васілеўскі па ўласнай просьбе быў пераведзены на пасаду памочніка камандзіра палка. На фронце, у выніку рэарганізацыі, Васілеўскі прызначаны памочнікам камандзіра 96-га палка 32-й брыгады 11-й дывізіі. У складзе 15-й арміі Васілеўскі змагаецца ў вайне з Польшчай.

У канцы ліпеня 1920 Васілеўскага пераводзяць у 427-ы полк 48-й стралковай дывізіі, дзе ён служыў раней. Да сярэдзіны жніўня знаходзіцца ў Вільні, дзе дывізія нясе гарнізонную службу, затым вядзе баявыя дзеянні супраць палякаў у раёне Белавежскай пушчы. Тут у Васілеўскага ўзнікае канфлікт з камбрыгам О. Ю. Калніным. Калнін загадвае ўступіць у камандаванне адступіць у беспарадку 427-м палком. Дакладнае месцазнаходжанне палка нікому не вядома, а тэрміны, якія ўстанаўліваюцца Калніным, здаюцца Васілеўскаму недастатковымі. Васілеўскі дакладвае, што не можа выканаць загад. Калнін спачатку адпраўляе Васілеўскага пад трыбунал, затым на паўдарогі вяртае яго і ссоўвае з пасады памочніка камандзіра палка на пасаду камандзіра ўзвода. Пасля, у выніку расследавання, начальнік 48-й дывізіі адмяняе загад камбрыга, а Васілеўскі часова прызначаецца камандзірам асобнага батальёна.

### Перыяд паміж войнамі 
 горада Цвер. У трэцім радзе трэці злева А. М. Васілеўскі, 1926 год.]]

Пасля вайны Васілеўскі прымаў удзел у барацьбе з атрадам Булак-Балаховіча на тэрыторыі Беларусі, да жніўня 1921 года змагаўся з бандытамі ў Смаленскай губерні. У наступныя 10 гадоў камандаваў усімі трыма палкамі 48-й Цвярской стралковай дывізіі, узначальваў дывізіённую школу малодшых камандзіраў. У 1927 годзе скончыў стралкова-тактычныя курсы ўдасканалення камсаставу РСЧА імя III Камінтэрна «Стрэл». У чэрвені 1928 года 143-ці полк асабліва выдзелены інспектарскай групай на вучэннях. Увосень 1930 года 144-ы полк, які лічыўся да прыняцця камандавання Васілеўскім найбольш слаба падрыхтаваным у дывізіі, заняў першае месца і атрымаў выдатную ацэнку на акруговых манеўрах.

Верагодна, поспехі Васілеўскага абумовілі яго перавод на штабную працу, пра што яму паведамляе У. К. Трыандафілаў непасрэдна пасля заканчэння манеўраў. Каб не адкладаць у чарговы раз уступленне ў партыю ў сувязі са зменай месца службы, Васілеўскі падае заяву ў партбюро палка. Заява была задаволена, і Васілеўскі прыняты кандыдатам у члены партыі. У сувязі з партыйнай чысткай, якая праходзіла ў 1933—1936 гадах, знаходжанне ў кандыдатах некалькі зацягваецца, і Васілеўскага прымаюць у партыю толькі ў 1938 годзе, ужо падчас службы ў Генеральным штабе.

Васілеўскі ў аўтабіяграфіі 1938 года сцвярджаў, што «сувязь з бацькамі асабістая і пісьмовае страчаная з 1924 года». Адносіны былі адноўлены ў 1940 годзе па прапанове Сталіна.

З мая 1931 года Васілеўскі працуе ва Упраўленні баявой падрыхтоўкі РСЧА, рэдагуе «Бюлетэнь баявой падрыхтоўкі», які выпускаўся кіраваннем, і аказвае дапамогу рэдакцыі часопіса «Ваенны веснік». Удзельнічае ў стварэнні «Інструкцыі па вядзенні глыбокага агульнавайсковага бою», «Інструкцыі па ўзаемадзеянні пяхоты, артылерыі, танкаў і авіяцыі ў сучасным агульнавайсковым баі», а таксама «Настаўленні па службе ваенных штабоў».

У 1934—1936 гадах быў начальнікам аддзела баявой падрыхтоўкі Прыволжскай ваеннай акругі, калі Генштаб быў эвакуіраваны, ён узначальваў у Маскве аператыўную групу (першы эшалон Генштаба) для абслугоўвання Стаўкі. У кола асноўных абавязкаў опергрупы, якая складалася з 10 чалавек, уваходзіла: *«усебакова ведаць і правільна ацэньваць падзеі на фронце; пастаянна і дакладна, але без залішняй дробязнасці, інфармаваць пра іх Стаўку; у сувязі са зменамі ў франтавой абстаноўцы своечасова і правільна выпрацоўваць і дакладваць Вярхоўнаму Галоўнакамандаванню свае прапановы; у адпаведнасці з рашэннямі Стаўкі аператыўна — стратэгічнымі рашэннямі хутка і дакладна распрацоўваць планы і дырэктывы; весці строгі і бесперапынны кантроль за выкананнем усіх рашэнняў Стаўкі, а таксама за боегатоўнасцю і баяздольнасцю войскаў, фарміраваннем і падрыхтоўкай рэзерваў, матэрыяльна-баявым забеспячэннем войскаў»*. 28 кастрычніка дзейнасць опергрупы была высока ацэненая Сталіным — чацвярым было прысвоена чарговае званне: Васілеўскаму — званне генерал-лейтэнанта, а тром іншым — званні генерал-маёраў. З 29 лістапада да 10-х лічбаў снежня 1941, у сувязі з хваробай Шапашнікава, Васілеўскі выконваў абавязкі начальніка Генштаба. Увесь цяжар падрыхтоўкі контрнаступлення пад Масквой лёг на плечы А. Васілеўскага. Контрнаступленне пачалося войскамі Калінінскага фронту 5 снежня 1941 года. Паколькі «Стаўка была вельмі заклапочаная забеспячэннем дакладнага выканання загаду» аб контрнаступленні з боку Конева, Васілеўскі ў ноч на 5 снежня прыбыў у штаб Калінінскага фронту, каб «асабіста перадаць камандуючаму фронтам дырэктыву на пераход у контрнаступленне і растлумачыць яму ўсё патрабаванні па ёй»
* Мемарыяльная дошка (вул. Васілеўскага, 25) у мікрараёне Сахарава, Цвер.
* Памятны знак у вёсцы Смародзіна Запарожскай вобласці

## Памяць 
* Імем маршала названы пасёлак Васілеўскага (былая вёска Wesselhöfen) у Маршальскім сельскім пасяленні Гур’еўскага раёна Калінінградскай вобласці.
* Імем маршала Васілеўскага названая плошча ў Калінінградзе.
* Імем маршала Васілеўскага названы вуліцы ў гарадах:
# Расіі: Вічуга, Валгаград, Кінешма (вуліца і сквер), Масква, Цвер, Іванава, Чалябінск, Энгельс (Саратаўская вобласць);
# Украіны: Краснадон, Крывы Рог (бульвар), Мікалаеў, Сімферопаль, Славянск.
* Вялікі супрацьлодачны карабель «Маршал Васілеўскі» (у Севераморску, у студзені 2007 года ўтылізаваны).
* Ваенная акадэмія ваеннай супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі імя Маршала Савецкага Саюза А. М. Васілеўскага (г. Смаленск).
* Танкер «Маршал Васілеўскі» (порт прыпіскі — Новарасійск).
* Гатунак бэзу «Маршал Васілеўскі», выведзены ў 1963 годзе селекцыянерам Л. А. Калеснікавым.
* Пік «Маршал Васілеўскі» і ледавік «Маршал Васілеўскі» на Паміры.
* Ваенная акадэмія ваеннай супрацьпаветранай абароны Сухапутных войскаў імя Маршала Савецкага Саюза А. М. Васілеўскага (г. Кіеў).

## Літаратура 
### Мемуары, кнігі, артыкулы А. М. Васілеўскага 
* *Василевский А. М.* Дело всей жизни. — 6-е изд. — М.: Политиздат, 1989, 320 с ISBN 5-250-00657-4
* *Василевский А. М.* О дисциплине и воинском воспитании. — М.: Воениздат. 1987. (пяць артыкулаў з гэтай кнігі перадрукаваныя ў кнізе «Маршал А. М. Васілеўскі — стратэг, палкаводзец, чалавек» (гл. ніжэй)).

### Літаратура пра маршала А. М. Васілеўскага 
* *Ставицкий И. В.* (сост.), Фотоальбом «А. М. Василевский». — М.: Планета,1991, 200 стр.
* *Басов А., Гаврилов Л. (сост.)* Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек. — М.: Совет ветеранов книгоиздания, 2000, 624 стр. (аналитика, биография, статьи, интервью, воспоминания).
* *Штеменко С. М.* Генеральный штаб в годы войны. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1989. http://militera.lib.ru/memo/russian/shtemenko/index.html
* *Симонов К.* Из бесед с Маршалом Советского Союза А. М. Василевским. (в книге *Симонов К.* Глазами человека моего поколения. — М.: Правда, 1990; перепечатано в книге «Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек»).
* *Песков В. М.* Беседа с А. М. Василевским (в книге *Песков В. М.* Война и люди. — М.: Молодая гвардия, 1979; перепечатано в книге «Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек»).
* Кавалеры ордена «Победа» (под ред. *Лобова В. Н*.). — М: Московское военно-историческое общество; Логос, 2000 (глава «Александр Михайлович Василевский», стр. 46-77).
* *Баграмян И. Х.* Великого народа сыновья. — М.: Воениздат, 1984 (глава «А. М. Василевский», стр.43-84).
* *Грибков А. И.* Исповедь лейтенанта. Встречи с полководцами. Операция «Анадырь», М: Мысль, 1999 (глава «Александр Михайлович Василевский», стр. 126—143).
* *Гареев М. А.* Полководцы Победы и их военное наследие. — М.: Инсан, 2003.
* *Василевский Ю. А.* Поверить в судьбу (воспоминания старшего сына маршала в книге *Василевский А. М.* Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, стр. 556—581).
* *Василевский И. А.* Стратег Победы (воспоминания младшего сына маршала в книге *Василевский А. М.* Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, стр. 582—589).
* *Белов П. Ф.* Тернии и звёзды. Повествование о Василевских. — Иваново: Талка, 1997 (вторая часть книги о родственниках маршала).
* *Золоторубов А. М.* Василевский: Жезл маршала (роман), — М.: Астрель, 2002.

### Іншая літаратура (мемуары, гісторыя, аналітыка) 
* *Рокоссовский К К.* Солдатский долг. — 5-е изд. — М.: Воениздат, 1988, 367 с.: 8 л, ил. ISBN 5-203-00489-7 http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html
* *Межирицкий П. Я.* Читая маршала Жукова. — Philadelphia.: Libas Consulting, 2002. Издание 2-е, исправленное и дополненное. Первое издание вышло в 1996 г. http://militera.lib.ru/research/mezhiritsky/index.html
* *Суворов В.* Тень победы. — М.:АСТ, 2002 http://militera.lib.ru/research/suvorov7/index.html
* *Хрущёв Н. С.* Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I. — М.: ИИК «Московские Новости», 1999 http://militera.lib.ru/memo/russian/khruschev1/
* *Бивор Э.* Сталинград. — Смоленск.: Русич, 1999 http://militera.lib.ru/h/beevor/index.html
* *Ляш О.* Так пал Кёнигсберг — Москва, 1991 // Lasch v. O. So fiel Konigsberg: Kampf und Untergang von Ostpreussens Hauptstadt. — Munich: Gräfe n.d, 1958 http://militera.lib.ru/memo/german/lasch
* *Александров А. А.* Великая победа на Дальнем Востоке. Август 1945 года: от Забайкалья до Кореи. — М.: Вече, 2004.

### Фильмы 
* «Забытая Победа» / **Battlefield. Manchuria — The Forgotten Victoria** . Документальный фильм о Маньчжурской наступательной стратегической операции под командованием А. М. Василевского.
* «Гістарычныя хронікі» — 1943 г. Маршал Василевский.

## Спасылкі 
* Герои Советского Союза, Ивановская область
* Вся правда о Великом Полководце 
* Маршал Советского Союза А. М. Василевский — персона Фонда «Маршалы Победы» 
* В. Успенский — «Тайный советник вождя» 
* О статье в журнале «TIME» (с портретом маршала на обложке) от 5.07.1943 г. 

Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай зброяй з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР
Катэгорыя:Маршалы Савецкага Саюза
Катэгорыя:Міністры ўзброеных сіл СССР
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Штабс-капітаны
Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны
Катэгорыя:Начальнікі Генеральнага штаба Савецкай арміі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Мемуарысты Расіі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Народнай Рэспублікі Балгарыя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іванаўскай вобласці