open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мутацыя

[thumb|right|300px|Галоўны мутаген тытунёвага дыму — [бензпірэн — злучаны з адным з нуклеатыдаў малекулы ДНК.]]
**Мутацыя** ( — змена) — устойлівая (гэта значыць такая, якая можа быць успадкавана нашчадкамі дадзенай клеткі або арганізма) змена генатыпу, тое, што адбываецца пад уплывам знешняга або ўнутранага асяроддзя. Працэс ўзнікнення мутацый атрымаў назву мутагенеза. Мутацыі ўласцівы ўсім формам жыцця.

Большасць мутацый шкодныя — мутантны ген можа выклікаць спадчыннае захворванне, выродлівасць або гібель арганізма, што развіваецца. Генныя мутацыі, якія паляпшаюць уласцівасці, узнікаюць рэдка. Яны даюць матэрыял для натуральнага і штучнага адбору і з'яўляюцца неабходнай умовай эвалюцыі ў прыродзе і селекцыі карысных форм раслін, жывёл і мікраарганізмаў.

## Класіфікацыя мутацый 
Бываюць мутацыі
* *прамыя* (іх праяўленне прыводзіць да адхілення прыкмет дзікага тыпу),
* *зваротныя* (поўнасцю або часткова аднаўляецца дзікі тып).

Таксама вылучаюць мутацыі
* *генератыўныя*, якія адбываюцца ў палавых клетках і перадаюцца наступным пакаленням;
* *саматычныя*, якія адбываюцца ў іншых клетках арганізма і перадаюцца ў спадчыну пры [вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўным размнажэнні]];
* *ядзерныя*, якія закранаюць храмасомы ядра;
* *цытаплазматычныя*, якія закранаюць генетычны матэрыял у арганоідах клеткі — мітахондрыях, пластыдах і інш.

У залежнасці ад характару змен у генетычным матэрыяле адрозніваюць мутацыі
* *кропкавыя* — гэта ўстаўкі ці выпадзенні і змены пары нуклеатыдаў ДНК (або нуклеатыда РНК). Яны зменьваюць функцыю некаторых генаў.
* *інсерцыі* — гэта ўстаўкі малекул ДНК у ген, якія прыводзяць да яго інактывацыі або да моцнага палярнага эфекту.
* *храмасомныя перабудовы (аберацыі)* узнікаюць у выніку рэкамбінацыі негамалагічных участкаў генетычнага матэрыялу.
* *мутацыі са зменай колькасці храмасом* у клетках арганізма бываюць кратныя (поліплаідыя, гаплаідыя) і не кратныя гаплоіднаму набору (анеўплаідыя).

Часта мутацыі таксама падзяляюць на *генныя* (усе кропкавыя мутацыі), *храмасомныя* і *геномныя* (змена колькасці храмасом).

У залежнасці ад фенатыпічных праяўленняў адрозніваюць *марфалагічныя*, *біяхімічныя*, *лятальныя*, *дамінантныя*, *рэцэсіўныя* і іншыя мутацыі.

*Індуцыраваныя мутацыі* ўзнікаюць ад выкліканага ўздзеяннем мутагенаў парушэння нармальных працэсаў рэдуплікацыі, рэкамбінацыі, рэпарацыі або разыходжання носьбітаў генетычнай інфармацыі.

*Спантанныя мутацыі* ўзнікаюць як памылкі пры ўзнаўленні генетычнага матэрыялу (рэдуплікацыя не адбываецца з абсалютнай дакладнасцю, а працэсы рэпарацыі не бываюць абсалютна эфектыўнымі). Іх частата генетычна абумоўлена ў кожнага віду і падтрымліваецца на аптымальным узроўні.

## Гл. таксама 
* Храмасомныя аберацыі
* Малекулярная радыебіялогія
* Радыяцыйная генетыка
* Транзіцыя

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Радыебіялогія
Катэгорыя:Малекулярна-генетычныя працэсы
Катэгорыя:Зменлівасць
Катэгорыя:Мутацыі
Прастата

250px|thumb|right|Прадсталёвая залоза чалавека
**Прастата** — экзакрынная трубчаста-альвеалярная залоза мужчынскага арганізма млекакормячых. Прастата значна адрозніваецца ў розных відаў у анатамічных, фізіялагічных і хімічных адносінах.

## Прастата чалавека 
У чалавека прастата — няпарны андрагензалежны орган, размешчаны ніжэй мачавой бурбалкі. Яна з усіх бакоў ахоплівае пачатковую частку мочаспускальнага канала. Вывадныя пратокі прастаты адкрываюцца ў мочаспускальны канал.

## Павялічаная прастата 
Павелічэнне падкарэнніцы завецца прастатамегаліяй, пры гэтым добраякасная гіперплазія падкарэннай залозы (ДГПЗ) з’яўляецца найбольш распаўсюджанай прычынай. ДГПЗ адносіцца да павелічэння падкарэннай залозы з-за павелічэння колькасці клетак, якія складаюць падкарэнную залозу (гіперплазія) па прычыне, якая не з’яўляецца злаякаснай. Гэта вельмі часта сустракаецца ў сталых мужчын. Яе часта дыягнастуюць, калі прастата павялічваецца да такой ступені, што мачавыпусканне становіцца ўскладненым. Сімптомы ўключаюць запатрабаванасць ў частым мачавыпусканні (частае мачавыпусканне) або складанасць у тым, каб пачаць мачавыпусканне. Калі падкарэнная залоза становіцца занадта вялікай, яна можа звужаць урэтру і перашкаджаць адтоку мачы, робячы мачавыпусканне балючым і ўскладненым, або, у крайніх выпадках, цалкам немагчымым, выклікаючы затрымку мачы. З часам хранічная затрымка мачы можа прывесці да павелічэння сікавай бурбалкі і адваротнага закіду мачы ў ныркі (гідранефроз).

## Функцыі прастаты 
* Выпрацоўка прастатычнага соку, які з’яўляецца асновай для спермы.
* Выпрацоўка біялагічна актыўных рэчываў (прастагландыну).
* Грае ролю клапана — закрывае выхад з мачавой бурбалкі падчас эрэкцыі.
* Стварае адчуванне аргазму за кошт развітой сістэмы інервацыі.
* Велічыня сакрэцыі рэзка ўзмацняецца пад уплывам парасімпатычных імпульсаў і андрагенаў.

Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы
Катэгорыя:Залозы вонкавай сакрэцыі
Нім

**Нім** (, ) — горад на поўдні Францыі, прэфектура (адміністрацыйны цэнтр) дэпартамента Гар (рэгіён Аксітанія). Насельніцтва — 137 200 чалавек (1 студзеня 2004).

## Гісторыя 
Нім () у старажытнасці быў сталіцай гальскага племені волька-арэкомікаў, якія былі заваяваны рымлянамі ў 121 годзе да н.э. На месцы кельцкага паселішча імператар Актавіян Аўгуст заснаваў новы горад. Дзякуючы ўдаламу месцазнаходжанню ў вінаробным рэгіёне і прадастаўленым імператарамі прывілеям, Нім стаў адным з самых буйных гарадоў Паўднёвай Францыі. У V стагоддзі яго разрабавалі вандалы і вестготы, за якімі ў VIII стагоддзі прыйшлі арабы, выгнаныя ў 737 годзе.

З X стагоддзя Нім уваходзіў ва ўладанні графаў Тулузскіх, быў ачагом руху альбігойцаў. У 1229 годзе далучаны да дамена караля Францыі. У XVI стагоддзя грамадзяне прынялі пратэстантызм. Пасля адмены Нанцкага эдыкта тут назіраліся хваляванні гугенотаў.

## Геаграфія 
Нім размешчаны на мяжы Праванса, за 35 км на поўнач ад міжземнаморскага ўзбярэжжа, за 20 км на захад ад Роны, у падножжа плато Гарыг.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Янік Аньель (нар. 1992) — плывец.
* Гастон Буасье (1823—1908) — французскі гісторык.
* Альфонс Дадэ (1840—1897) — пісьменнік.
* Жан Гастон Дарбу (1842—1917) — матэматык.
* Эжэн Флаша (1802—1873) — інжынер, піянер чыгуначнай справы ў Францыі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт горада 
* Антычны амфітэатр у Німе  
* Visiting Nimes 

Катэгорыя:Гарады Аксітаніі
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Гар
Калінінградскі паўвостраў

thumb|300px|Карта паўвострава
thumb|300px|Бераг паўвострава каля Светлагорска

**Калінінградскі паўвостраў** (Земландскі, Самбійскі паўвостраў) — паўвостраў ва Усходняй Еўропе, на тэрыторыі Калінінградскай вобласці.

## Геаграфія 
Паўвостраў знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Балтыйскага мора і падзяляе прэснаводны Калінінградскі (Віслінскі) заліў з Прыморскай бухтай і марскую Гданьскую бухту на паўднёвым захадзе з прэснаводным Куршскім залівам і адкрытым Балтыйскім морам на паўночным усходзе. У паўночнай частцы паўвострава знаходзяцца мысы Таран, на якім размяшчаецца маяк, і Гвардзейскі. На паўвостраве шмат рэк, найбуйнейшыя з якіх Прэголя, якая ўпадае ў Калінінградскі заліў, і Нельма, якая ўпадае ў Прыморскую бухту. Іншыя рэкі: Алейка.

## Гісторыя 
Паўвостраў у старажытнасці быў заселены прускім племем самбаў, па якім і атрымаў сваю першапачатковую назву — Самбія (Самбійскі паўвостраў). Пасля Вялікай Айчыннай вайны Самбійскі паўвостраў увайшоў у склад СССР і атрымаў новую назву — Калінінградскі паўвостраў; старыя назвы Земландскі паўвостраў і Самбійскі паўвостраў таксама часта выкарыстоўваюцца і ў наш час.

## Літаратура 
* *Кучерявый П. П., Фёдоров Г. М.* География Калининградской области. — Калининград: Калининградское книжное издательство, 1989. С. 33 — 35.

Катэгорыя:Паўвостравы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Калінінградскай вобласці
Аляксандр Астроўскі

**Аляксандр Астроўскі**:
* Аляксандр Маркавіч Астроўскі — матэматык
* Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі — рускі драматург
* Аляксандр Пятровіч Астроўскі — беларускі дыпламат
Музей бурштыну (Калінінград)

**Музе́й бурштыну** знаходзіцца ў горадзе Калінінград. Адкрыўся ў 1979 годзе. Да мая 2003 года з’яўляўся філіялам Калінінградскага гісторыка-мастацкага музея. Гэта адзіны ў Расіі музей аднаго мінералу.

Музей знаходзіцца ў гістарычным будынку (абарончай вежы «Дона»), адноўленай пасля вайны, і з’яўляецца часткай былога ўнутранага вальнага ўмацавання Кёнігсберга.

## Экспазіцыі 
Экспазіцыя музея размяшчаецца ў 28 залах агульнай плошчай звыш тысячы квадратных метраў.

Экспазіцыя ўключае некалькі раздзелаў:
* Паходжанне бурштыну, яго ўласцівасці
* Гісторыка-археалагічныя веды пра бурштын
* Бурштын у мастацтве XVII—XVIII стагоддзяў
* Кёнігсбергская дзяржаўная бурштынавая мануфактура
* Калінінградскі бурштынавы камбінат
* Бурштын у творчасці сучасных мастакоў

У музеі сабраны ўнікальныя кавалкі балтыйскага самацвету (самародак вагай 4 кг 280 г — самы буйны ў калекцыі Музея бурштыну), а таксама больш за дзве тысячы мастацкіх вырабаў з яго, у тым ліку і фрагменты адноўленага Бурштынавага пакоя.

У музеі маюцца дыярамы старажытнага «бурштынавага лесу» і кар’ера па здабычы бурштынаноснай «блакітнай зямлі», мноства кавалкаў (больш за тысячу) бурштыну з інклюзамі мезазойскіх раслін і жывёл, у тым ліку яшчаркі. Адлюстраваны ўвесь спектр колераў бурштыну ад белага да чорнага. Выстаўлены таксама бурштынавыя вырабы IV—V стагоддзяў нашай эры, знойдзеныя археолагамі на тэрыторыі вобласці, працы нямецкіх майстроў, перададзеныя з Аружэйнай палаты.

З 2003 года музей праводзіць конкурс вырабаў з бурштыну «Алатырь».

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Музей бурштыну ў Калінінградзе 
* Фатаграфіі экспанатаў музея 

Катэгорыя:Музеі Калінінграда
Катэгорыя:Бурштын
Гіём Франсуа Лапіталь

**Гіём Франсуа Лапіталь** (, 1661 — 2 лютага 1704) — французскі матэматык, аўтар першага падручніка па матэматычным аналізе.

## Біяграфія 
Сын багатых бацькоў, маркіз Лапіталь паступіў спачатку на ваенную службу, але па слабасці зроку неўзабаве пакінуў яе і прысвяціў сябе навукам. Быў членам Парыжскай акадэміі навук, удзельнік вучонага гуртка Мальбранша. Быў жанаты з Мары-Шарлот дэ Ромій дэ ла Шэнелэ (фр. Marie-Charlotte de Romilley de la Chesnelaye), яна таксама займалася матэматыкай.

У 1690-х гадах заняў бачнае месца ў школе Лейбніца, з новым метадам якога яго пазнаёміў Іаган Бернулі ў 1692 годзе падчас свайго знаходжання ў Парыжы і маёнтку Лапіталя.

Галоўная заслуга Лапіталя заключаецца ў першым сістэматычным выкладанні матэматычнага аналізу, дадзены ім у творы «Аналіз бясконца малых» (фр. Analyse des infiniment petits pour l’intelligence des lignes courbes, 1696). У гэтай кнізе сабраны і прыведзены ў стройнае цэлае асобныя пытанні, раскіданыя да таго ў розных пачасовых выданнях, а таксама прыводзіцца Правіла Лапіталя. У прадмове Лапіталь паказвае, што без усялякага сораму карыстаўся адкрыццямі Лейбніца і братоў Бернулі і «не мае нічога супраць таго, каб яны прад’явілі свае аўтарскія правы на ўсё, што ім заўгодна». Сучаснікаў, аднак, моцна збянтэжыла тое, што Іаган Бярнулі прад’явіў прэтэнзіі на ўсе сачыненні Лапіталя цалкам.

Image:L%27Hospital_-_Analyse_des_infiniment_petits_pour_l%27intelligence_des_lignes_courbes,_1696.jpg|''Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes'', 1696
Image:L'Hospital - Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes, 1715 - 1425244.jpg|''Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes'', 1715
Image:L'Hospital - Traité analytique des sections coniques et de leur usage pour la resolution des equations dans les problemes tant déterminez qu'indéterminez, 1720 - BEIC 1358532.jpg|*Traité analytique*

## Гл. таксама 
* Правіла Лапіталя

 

Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Маркізы
Вульва

**Вульва** () — медыцынская (інакш: навуковая) назва знешніх палавых органаў жанчыны (вонкавых геніталій); пад агульнай назвай аб’ядноўвае наступныя жаночыя мочапалавыя органы, размешчаныя каля ўваходу ў радавыя шляхі: пераддзвер’е похвы, дзявочая плява (у нявінніц), вялікія залозы пераддзвер’я (барталінавыя залозы), выхад урэтры (мочаспускальнага канала), малыя палавыя вусны (німфы), клітар, вялікія палавыя вусны, жаночую праміжнасць і лабок (венерын грудок).

Утворана мяккімі покрыўным тканкамі — скурай і слізістай; у залежнасці ад развіцця (анатамічнага «складу») вульвы ў гінекалагічнай і сексалагічнай літаратуры маюць уласную класіфікацыю. Запаленні вульвы называюцца вульвітамі.

## Апісанне 
Вонкавыя геніталіі размешчаны ўнізе таза, месцяцца ад лабковай дугі вентральна да крыжа дарсальна над унутранай паверхняй сцёгнаў. Дном для ўнутраных палавых і сумежных з імі органаў служыць дыяфрагма таза, якая складаецца з мышцаў і фасцый.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Органы
Катэгорыя:Анатомія рэпрадуктыўнай сістэмы
Катэгорыя:Палавыя органы
Катэгорыя:Жаночыя палавыя органы
Катэгорыя:Анатомія чалавека
Лабок

thumb|Паголены жаночы лабок

**Лабок** ( - лонны грудок) — у анатоміі чалавека прадстаўленае ў абодвух палоў мяккотканкавае ўтварэнне, размешчанае дакладна над вонкавымі палавымі органамі адпаведна праекцыі лоннага зрашчэння і выступае над навакольнай вобласцю дзякуючы развітой падскурнай аснове (тлушчавай праслойцы).

Уверсе лабок аддзелены ад вобласці жывата лабковай баразной, ад сцёгнаў - тазасцёгнавымі разорамі.

Пасля пачатку палавога паспявання лабок звычайна ў большай ці меншай ступені пакрываецца лабковымі валасамі, якія могуць пераходзіць на вялікія палавыя вусны (у жанчын), машонку (у мужчын) і ніз жывата (таксама, як правіла, у мужчын).

У жанчын гэтая вобласць над вульвай часта завецца *грудком Венеры* (лац. mons veneris). У гэтай вобласці ёсць нервовыя канчаткі, а таму дакрананне да яе і/або націсканне могуць выклікаць палавое ўзбуджэнне.

## Гл. таксама 
*Інтымная прычоска
*Лабковыя валасы

Катэгорыя:Таз
Сцягно

**Сцягно** (femur) — праксімальная частка ніжняй канечнасці чалавека (задняй канечнасці ў жывёл, птушак, насякомых і г. д.) паміж тазасцегнавым і каленнымі суставамі.

## Будова сцягна ў чалавека 
Сцягно абмежавана зверху спераду пахвіннай (пупартавай) звязкай, зверху ззаду — ягадзічнай зморшчынай, знізу — лініяй, праведзенай на 5 см вышэй надкаленніка. Сцягно мае адну костку — сцегнавую, рухі якой (згінанне/разгінанне, кручэнне, абдукцыя/ аддукцыя) кіруюцца некалькімі групамі цягліц.

На пярэдняй паверхні сцягна знаходзяцца квадрыцэпсы. Да гэтай цягліцавай групы адносяцца наступныя чатыры цягліцы: прамая цягліца сцягна, прамежкавая шырокая цягліца сцягна, медыяльная шырокая цягліца на ўнутраным боку сцягна і латэральная шырокая цягліца на вонкавым боку сцягна. На задняй паверхні нагі размешчаны двухгаловая цягліца сцягна і звязаныя з ёй іншыя цягліцы — згінальнікі сцягна.

## Гл. таксама 
* Сцегнавая косць

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатомія ніжняй канечнасці
Жазэф Луі Пруст

**Жазэф Луі Пруст** (, ) — французскі хімік.

## Навуковая праца 
Пруст быў тыповым прадстаўніком «аналітычнага перыяду». Яго даследаванні былі прысвечаны колькаснаму аналізу соляў волава, медзі, жалеза, нікелю, сурмы, кобальту, срэбра і золата (1799-1806). Вынікі, атрыманыя Прустам, значна пашырылі звесткі аб гэтых металах і іх солях. Ён вывучаў таксама солі арганічных кіслот (напрыклад, ацэтат медзі) і прысвяціў некалькі даследаванняў пытанням арганічнай хіміі. Ён даследаваў, у прыватнасці, «мядовы цукар» і ўсталяваў яго адрозненне ад «трысняговага цукру», вывучаў злучэнні сінільнай кіслаты, сыр, а таксама розныя прадукты жывёл арганізмаў. Сярод сучаснікаў атрымалі вядомасць яго працы аб мачавіне і мачы, ферментах, клейкавіне і інш.

Пруст распрацаваў некаторыя метады аналітычнай хіміі; асабліва варта адзначыць серавадародны метад аблогі металаў, які атрымаў шырокае распаўсюджванне і вялікае практычнае значэнне ў далейшым. Як і многія хімікі-аналітыкі таго перыяду, Пруст займаўся і тэхнічнымі пытаннямі, напрыклад пытаннямі, звязанымі з падрыхтоўкай пораху, запальных кнотаў і г.д.

Самым выбітным навуковым дасягненнем Пруста стала адкрыццё закона сталасці складу. Займаючыся даследаваннем уласцівасцяў і складу злучэнняў розных металаў, ён даказаў, што пры вызначэнні складу аксідаў металаў многія яго сучаснікі дапускалі памылкі, лічачы гідраксіды аксідамі. Пруст паказаў таксама, што розныя аксіды аднаго і таго ж металу маюць цалкам пэўны склад, які змяняецца скачкападобна. Даследаванне складу розных аксідаў металаў, а таксама іх хларыдаў і сульфідаў, выкананае ў 1797-1809, паслужыла асновай для адкрыцця ім закона пастаянных адносін.

Апанентам Пруста ва ўзніклай дыскусіі аб сталасці складу хімічных злучэнняў выступіў яго суайчыннік - вядомы хімік Клод Луі Бертале. Палеміка гэтых двух вучоных працягвалася з 1801 па 1808. Дзякуючы таму, што вымярэнні Пруста былі выключна дакладнымі для свайго часу, дыскусія скончылася на карысць Пруста і закон пастаянства складу атрымаў прызнанне большасці хімікаў, стаўшы адным з крайвугольных камянёў хімічнай тэорыі.

У гонар вучонага названы мінерал прустыт.

## Зноскі
Катэгорыя:Гісторыя хіміі
Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Аляксандр Маркавіч Астроўскі

**Аляксандр Маркавіч Астроўскі** (; ,  — , Лугана, кантон Тычына, Швейцарыя) — матэматык.

Скончыў Кіеўскае камерцыйнае вучылішча, вучыўся ў Марбургскім універсітэце ў Германіі. У 1922 годзе абараніў дысертацыю аб модулях кольцаў мнагачленаў і стаў прыват-дацэнтам Гётынгенскага ўніверсітэта. Прайшоў стажыроўку ў Кембрыджскім, Оксфардскім і Эдынбургскім універсітэтах. З 1927 года — прафесар матэматыкі Базельскага ўніверсітэта.

Аўтар прац па алгебры, тэорыі лікаў, геаметрыі, тапалогіі, тэорыі функцый, дыферэнцыяльных ураўненнях. У 1956 годзе выйшаў у адстаўку, працягваючы навуковую дзейнасць у Базельскім універсітэце. Ганаровы доктар універсітэтаў Францыі, Швейцарыі і Канады.

Катэгорыя:Матэматыкі Швейцарыі
Катэгорыя:Выпускнікі Марбургскага ўніверсітэта
Мужчынская палавая сістэма

**Мужчынская палавая сістэма** чалавека — сукупнасць органаў сістэмы размнажэння ў мужчын, пабудаваная ў сваёй аснове па тым жа прынцыпе, што і сістэма органаў размнажэння у самцоў пазваночных жывёл, у асаблівасці ў сысуноў, але мае свае асаблівасці, уласцівыя менавіта чалавечаму віду. З прычыны, што ў працэсе эвалюцыі гэтыя органы развіваліся з частак мочавыдзяляльнай сістэмы або ў цеснай сувязі з імі, то часта гэтыя сістэмы з’яўляюцца блізка звязанымі і часта носяць аб’яднаную назву — мочапалавая сістэма.

Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы
Жан Бадэн

**Жан Бадэ́н** (; 1529 ці 1530,  — 1596, ) — французскі палітык, філосаф, эканаміст, прававед, член Парламента Парыжа і прафесар права ў Тулузе. Многімі даследчыкамі лічыцца заснавальнікам навукі аб палітыцы з-за распрацаванай ім тэорыі «дзяржаўнага суверэнітэту».

З сярэдзіны XX стагоддзя папулярны сярод фанатаў футбольнага клуба «Тулуза», якія лічаць сябе яго паслядоўнымі прыхільнікамі, скандуюць яго імя і ў дзень яго нараджэння вывешваюць плакат памерам 25x50 метраў з рэпрадукцыяй яго партрэта, напісанага невядомым мастаком і надпісам «Жан Бадэн і Тулуза — на стагоддзі!»

Катэгорыя:Эканамісты Францыі
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Юрысты Францыі
Катэгорыя:Юрысты XVI стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Постаці эканомікі XVI стагоддзя
Жаночая палавая сістэма

**Жаночая палавая сістэма** чалавека складаецца з двух асноўных частак: ўнутраных і вонкавых палавых органаў. Вонкавыя палавыя органы ў сукупнасці носяць назву вульва.

## Унутраныя палавыя органы 
### Яечнікі 
Яечнікі - парны орган, які размяшчаецца ў ніжняй частцы брушнай паражніны і ўтрымліваюцца ў ёй звязкамі. Па форме яечнікі, якія дасягаюць у даўжыню да 3 см, нагадваюць міндальнае семечка. Пры авуляцыі паспелая яйкаклетка выходзіць непасрэдна ў брушную паражніну, праходзячы па адной з «фалопіевых труб».

### Фалопіевыя трубы 
Фалопіевыя трубы інакш называюцца яйкаводы. Яны маюць лейкападобнае пашырэнне на канцы, праз якое ў трубу трапляе паспелая яйкаклетка (яйка). Эпітэліяльная посцілка фалопіевых труб мае вейчыкі, біццё якіх стварае рух току вадкасці. Гэты ток вадкасці і накіроўвае ў фалопіевай трубе яйка, гатовае да апладнення. Фалопіевыя трубы іншым сваім канцом адкрываюцца ў верхнюю частку маткі, у якую яйка накіроўваецца па фалопіевай трубе. У фалопіевай тубе адбываецца апладненне яйкаклеткі. Аплодненыя яйкаклеткі (яйкі) паступаюць у матку, дзе і працякае нармальнае развіццё плоду да родаў.

### Матка 
Матка - цягліцавы грушападобны орган, які мае памер з кулак дарослага чалавека. Яна размяшчаецца ў сярэдзіне брушнай паражніны ззаду мачавой бурбалкі. Матка мае тоўстыя цягліцавыя сценкі. Унутраная паверхня паражніны маткі выслана слізістай абалонкай, працятай густой сеткай крывяносных сасудаў. Паражніна маткі злучаецца з похвавым каналам, які праходзіць праз тоўстае цягліцавае кольца, што выбіваецца ў похву. Яно носіць назву шыйка маткі. У норме аплодненая яйкаклетка паступае з фалопіевай труб у матку і прымацоўваецца да цягліцавай сценцы маткі, развіваючыся ў плод. У матцы працякае нармальнае развіццё плоду да родаў.

### Похва 
Похва - гэта тоўстая цягліцавая трубка, якая ідзе ад маткі і мае выхад вонкі з цела жанчыны. Похва з'яўляецца прымачом мужчынскага капулятыўнага органа падчас здзяйснення палавога акту, прымачом семені падчас палавога акту, а таксама з'яўляецца радавым каналам, па якім выходзіць плод пасля завяршэння свайго унутрычэраўнага развіцця ў матцы.

Катэгорыя:Жаночыя палавыя органы
Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Нор — Па-дэ-Кале

**Нор-Па-дэ-Кале** () — рэгіён на поўначы Францыі. На ўсходзе мяжуе з Бельгіяй, на поўдні — з Пікардыяй, на поўначы і захадзе абмываецца Ла-Маншам. Плошча 12 414 км2. Насельніцтва складала па стане на 2008 год 4 024 490 чалавек. У рэгіён Нор-Па-дэ-Кале ўваходзяць два дэпартаменты: Нор і Па-дэ-Кале. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — Ліль (225 784 жыхары).

## Спасылкі 
* Regional Council of Nord-Pas-de-Calais 
* Official website: Tourism in Nord-Pas-deCalais 

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Балтыйскі праліў

thumb|250px|Спадарожнікавы здымак праліва.
**Балтыйскі праліў** (гіст. *праліў Пілау* — *Pillauer-Tief*) — самы заходні праліў Расіі, размешчаны на 50 кіламетраў заходней Калінінграда, які злучае Калінінградскі заліў і Балтыйскае мора, і аддзяляе Земландскі паўвостраў ад Балтыйскай касы. Праліў уваходзіць у склад горада Балтыйск.

Праліў быў пракапаны ў 1497 годзе. У 1960-х гадах ён быў пашыраны і зараз ён 400 м шырынёй і 12 м глыбінёй.

Катэгорыя:Пралівы Расіі
Катэгорыя:Пралівы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Гідраграфія Калінінградскай вобласці
Мішэль Эжэн Шэўроль

**Мішэль Эжэн Шэўроль** (; 31 жніўня 1786 — 9 красавіка 1889) — французскі хімік-арганік, замежны член-карэспандэнт Пецярбургскай АН (1853).

Адным з першых даследаваў будову раслінных і жывёл тлушчаў, патлумачыў іх абмыленне, адкрыў крэацін (1835), шэраг раслінных пігментаў, вылучыў некаторыя тлустыя кіслоты. Сумесна з Ж. Гей-Люсакам ў 1825 годзе ўзяў патэнт на выраб стэарынавай свечкі.

Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Мочаспускальны канал

**Мочаспускальны канал** (сінонім: **урэтра**, ) — трубчасты орган, які злучае мачавы пузыр са знешнім асяроддзем.

## Анатомія мочаспускальнага канала ў чалавека 
Мочаспускальны канал адрозніваецца ў мужчын і жанчын — у мужчын ён доўгі і вузкі (даўжынёй 16-22 см, шырынёй да 8 мм), а ў жанчын — кароткі і шырокі (даўжынёй 3-4 см, шырынёй 1-1,5 см.).

## Функцыя ў чалавека 
Мочавыпускальны канал служыць для вываду мачы. У мужчынскім арганізме ва ўрэтру таксама адкрываюцца пратокі, якія нясуць сперму.

## Гл. таксама 
* Мочапалавая сістэма
* Мача
* Урэтраскоп

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы
Шарль Рышэ

**Шарль Рабер Рышэ́** (; 26 жніўня 1850,  — 4 снежня 1935, ) — французскі фізіёлаг, піянер у шматлікіх абласцях даследаванняў, такіх як нейрахімія, страваванне, тэрмарэгуляцыя ў гомаётэрмных жывёл і дыханне. Прафесар фізіялогіі парыжскага ўніверсітэта (1887). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1913). Член Парыжскай АН, з 1993 г. яе прэзідэнт. Член Нацыянальнай акадэміі медыцыны (1898).

У 1877 годзе скончыў Парыжскі ўніверсітэт, прафесар фізіялогіі з 1887 г.

Рышэ быў масонам, і з’яўляўся членам парыжскай масонскай ложы «Космас».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце электроннай бібліятэкі «Наука и техника»

Катэгорыя:Фізіёлагі
Катэгорыя:Імунолагі Францыі
Адміністрацыйны падзел Перу

right|500px|thumb|Адміністрацыйны падзел Перу
**Адміністрацыйны падзел Перу** змяняўся час ад часу, пачынаючы з таго моманту, калі дзяржава атрымала незалежнасць ад Іспаніі напачатку XIX стагоддзя. Старыя правінцыі былі перафармаваны, або ліквідаваны па розных прычынах. Да 2002 года дзяржава падзялялася на 24 дэпартамента — да ўтварэння новых рэгіёнаў. 18 лістапада 2002 года, у адпаведнасці з выдадзеным указам, тэрыторыя была падзелена на 25 рэгіёнаў. Гэтыя рэгіёны ўтвораны з правінцый, якія, у сваю чаргу, складаюцца з раёнаў. Такім чынам, у Перу 195 правінцый і 1833 раёна. Горад Ліма, сталіца, размешчаная ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа краіны, уваходзіць у асобную правінцыю. Асаблівасць правінцыі Ліма-Метрапалітана ў тым, што яна не належыць да ліку ўсіх 25 рэгіёнаў.

Лічбамі на карце адзначаны рэгіёны:

: 1. Амасонас

: 2. Анкаш

: 3. Апурымак

: 4. Арэкіпа

: 5. Аякуча

: 6. Кахамарка

: 7. Кальяа

: 8. Куска

: 9. Уанкавеліка

: 10. Уанука

: 11. Іка

: 12. Хунін

: 13. Ла-Лібертад

: 14. Ламбаеке

: 15. Ліма-Метрапалітана

: 16. Ліма

: 17. Ларэта

: 18. Мадрэ-дэ-Д'ёс

: 19. Рэгіён Макегуа

: 20. Паска

: 21. П'юра

: 22. Сан-Марцін

: 23. Пуна

: 24. Такна

: 25. Тумбес

: 26. Укаялі
Авернь

**Авернь** () — рэгіён у цэнтры Францыі. Мяжуе на поўначы з Цэнтрам i Бургундыяй, на ўсходзе — з Ронай-Альпамі, на поўдні — з Поўдзень-Пірэнеямі i Лангедок-Русільёнам, на захадзе — з Лімузенам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 339 247 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 дэпартаменты: Алье, Канталь, Луара Верхняя і Пюі-дэ-Дом. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — Клермон-Феран (139 006 жыхароў).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт рэгіёна Авернь 

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Прыдатак яечка

thumb|right|1: Прыдатак яечка2: Галоўка прыдатка3: Дзелькі прыдатка4: Цела прыдатка5: Хвост прыдатка6: Пратока прыдатка7: Семявыносная пратока
**Прыдатак яечка**  — выцягнутае ўтварэнне, якае размяшчаецца ззаду і зверху ад яечка. У прыдатка яечка праходзіць большасць семявыносных шляхоў.

## Анатомія 
У прыдатка яечка вылучаюць галоўку, цела і хвост. Галоўка прыдатка шырокая, закругленая, выступае за верхні край яечка, складаецца з 12 - 15 долек; часам на галоўцы маецца рудыментарнае пузыркпадобнае ўтварэнне - прывесак прыдатка яечка (астатак мезанефральнай пратокі). Цела прыдатка вузкае, выцягнутае, трохграневае; хвост прыдатка працягваецца семявыноснай пратокай.

Прыдатак яечка пакрыты похвавай абалонкай яечка, фармуе паміж яечкам і прыдаткам шчылінападобную пазуху. Пазуха абмежаваная зверху і знізу звязкамі прыдатка яечка.

Долькі прыдатка яечка ўпадаюць канальчыкамі ў пратоку прыдатка, які мае звілісты ход (у распраўленым выглядзе дасягае 6 - 8 м у даўжыню). Пратока прыдатка ў вобласці яго хваста пераходзіць у семявыносную пратоку.

## Функцыя 
Прыдатак яечка - андрагензалежны сакраторны орган.
Служыць для назапашвання і даспявання сперміяў, якія набываюць здольнасць рухацца і апладняць яйкаклетку. Нізкі парцыяльны ціск кіслароду і адсутнасць фруктозы перашкаджаюць актыўнаму метабалізму ў сперміях і спрыяе доўгаму захаванню іх жыццядзейнасці.

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Катэгорыя:Яечкі
Сан-Агусцін

**Сан-Агусцін** () — населены пункт і муніцыпалітэт на поўдні Калумбіі ў дэпартаменце Уіла (Huila). Горад размешчаны ў 227 км ад сталіцы дэпартамента горада Нейва. Насельніцтва складае каля 30000 чал. 

Першапачаткова горад быў заснаваны як вёска ў 1752 г. іспанцам Алеха Астудыльё, аднак індзейцы неўзабаве яе разбурылі. Сучасны пасёлак заснаваў у 1790 г. Лукас дэ Эраса-і-Мендыганья (Lucas de Herazo y Mendigaña).

У наваколлях Сан-Агусціна выяўлена нямала археалагічных помнікаў дакалумбавай эпохі, у сувязі з чым там быў створаны археалагічны парк, які адносіцца да Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Парк забяспечвае значны прыбытак мясцовай эканоміцы дзякуючы вялікай колькасці наведвальнікаў, як калумбійцаў, так і замежнікаў.

Клімат у Сан-Агусціне даволі мяккі і раўнамерны, сярэднегадавая тэмпература складае +18 °C.

## Спасылкі 
* 
* Unesco’s website on San Agustin
* Сыны ягуара 
* Нацыянальны археалагічны парк Сан-Агусцін

Катэгорыя:Гарады Калумбіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Калумбіі
Катэгорыя:Археалогія ў Калумбіі
Катэгорыя:Гісторыя Калумбіі
Эльзас

**Эльзас** (, ) — рэгіён на паўночным усходзе Францыі. Мяжуе на поўначы і ўсходзе з Германіяй, на поўдні — са Швейцарыяй, на паўднёвым захадзе — з Франш-Кантэ, на захадзе — з Латарынгіяй. Плошча 8280 км². Насельніцтва складала па стане на 2007 год 1 827 248 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 2 дэпартаменты: Ніжні Рэйн і Верхні Рэйн. Адміністрацыйны цэнтр і буйнейшы горад — Страсбург (272 116 жыхароў). Буйным горадам з'яўляецца таксама Мюлуз (111 860 жыхароў).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт рэгіёна Эльзас  , , 
* Афіцыйны турыстычны сайт рэгіёна Эльзас
* Артыкулы пра Эльзас на сайце «Віна Францыі» 
* Фатаграфіі Эльзаса на fotoplenka.ru
* Вельмі падрабязны сайт пра ўсе бакі жыцця Эльзаса  
* Сайт «Photo Alsace» 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Клермон-Феран

**Клермон-Феран** (, ) — горад і камуна на поўдні цэнтральнай часткі Францыі, галоўны горад гістарычнай вобласці Авернь і прэфектура (адміністрацыйны цэнтр) дэпартамента Пюі-дэ-Дом. Насельніцтва 139 тыс. чалавек (2008).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на так званым Цэнтральным масіве, на вышыні парадку 410 м над узроўнем мора. У наваколлях шмат гор (града Пюі), у тым ліку патухлых вулканаў. Каля горада размешчаны курортны гарадок Руая (). Таксама побач з Клермон-Феранам — вулканалагічны парк «Вулканія».

## Гісторыя 
## Эканоміка 
Транспартны вузел (скрыжаванне шэрагу аўтамабільных і чыгунак). Маецца аэрапорт.

У горадзе размешчана штаб-кватэра сусветна вядомага вытворцы шын Michelin; у горадзе размешчаны шэраг прадпрыемстваў кампаніі. Таксама маюцца прадпрыемствы машынабудаўнічай, тэкстыльнай, паліграфічнай, папяровай, хімічнай, харчовай прамысловасці.

## Культурная спадчына 
Самыя старыя будынкі, уключаючы сабор Нотр-Дам, складзены з каменя мясцовай вулканічнай пароды характэрнага цёмнага адцення. Да найбольш ранніх помнікаў аверньскай готыкі належыць царква Нотр-Дам-дзю-Порт. Гісторыю горада можна прасачыць у залах музея Ранке; некалькі зал распавядаюць пра жыццё самага знакамітага выхадца горада — Паскаля. Мясцовы ўніверсітэт быў адкрыты ў 1810 годзе. [thumb|250px|Помнік [Верцынгетарыксу працы Бартальдзі]]

З 1979 у Клермон-Феране штогод праводзіцца міжнародны фестываль кароткаметражнага кіно. Яго завуць Канамі кароткаметражнага кіно.

## Гарады-пабрацімы 
*  Абердзін (), Шатландыя, Вялікабрытанія (з 1955)
*  Солфард (), Англія, Вялікабрытанія
*  Рэгенсбург (), Германія (з 1969)
*  Гомель, Беларусь
*  Аўеда (), Іспанія
*  Норт-Квінслэнд (), Аўстралія
*  Брага (), Партугалія
*  Норман (), Аклахома, ЗША
*  Аем (), Габон

## Вядомыя асобы 
* Блез Паскаль (1623—1662) — філосаф, літаратар, матэматык, фізік

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.331

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Пюі-дэ-Дом
Тэрыторыя Бельфор

**Тэрыторыя Бельфор** () — невялікі дэпартамент на ўсходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Франш-Кантэ. Парадкавы нумар 90. Адміністрацыйны цэнтр - Бельфор. Насельніцтва 137,4 тыс. чалавек (95-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 609 км ². Дэпартамент уключае 1 акругу, 15 кантонаў і 102 камуны.

## Гісторыя 
Тэрыторыя Бельфор утварылася ў 1871 годзе, як адзіная частка Эльзаса, якая не адышла Германіі ў выніку Франкфурцкага дагавора. Каля паўвека яна захоўвала асобы статус, пакуль у 1922 г. не стала афіцыйна 90-м дэпартаментам Францыі. Аднак, яе гістарычная назва захавана: замест "дэпартамента Бельфор" яе па-ранейшаму завуць "тэрыторыяй Бельфор".

Нягледзячы на тое, што гістарычна Тэрыторыя Бельфор з'яўляецца часткай Эльзаса, яна не вернутая ў склад гэтага рэгіёна і афіцыйна з'яўляецца дэпартаментам рэгіёна Франш-Кантэ.

## Спасылкі 
* Préfecture website  
* Conseil général website 
* Tourist Office website
Франш-Кантэ

**Франш-Кантэ** (, на франка-правансальскім дыялекце *Franche-Comtât*, на франка-камтэйскім дыялекце *Fraintche Comtè*) — рэгіён на паўночным усходзе Францыі. Мяжуе на паўночным усходзе з Эльзасам, на поўначы — з Латарынгіяй, на паўночным захадзе — з Шампанню-Ардэнамі, на захадзе — з Бургундыяй, на поўдні — з Ронай-Альпамі, на ўсходзе — са Швейцарыяй. Плошча 16 202 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 195 244 чалавекі. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 дэпартаменты: Ду, Сона Верхняя, Юра і Тэрыторыя Бельфор. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — Безансон (117 599 жыхароў).

## Спасылкі 
* Le conseil régional de Franche-Comté 
* Site officiel Tourisme Franche-Comté

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Рона — Альпы

**Рона-Альпы** () — рэгіён на паўднёвым усходзе Францыі. Мяжуе на поўначы з Бургундыяй,  Франш-Кантэ і Швейцарыяй, на ўсходзе - з Італіяй, на поўдні — з Правансам-Альпамі-Лазурным берагам i Лангедок-Русільёнам, на захадзе - з Аверню. Плошча 43 698 км². Насельніцтва па стане на 2008 год складала 6 117 229 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 8 дэпартаментаў: Эн, Ардэш, Дром, дэпартамент Ізер, дэпартамент Луара, дэпартамент Рона, Савоя і Савоя Верхняя. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — Ліён (474 946 жыхароў). Буйнымі гарадамі з'яўляюцца таксама Сент-Эцьен (172 696 жыхароў), Грэнобль (156 659 жыхароў) і Вілёрбан (141 106 жыхароў; у прадмесці Ліёна).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Бельфор

**Бельфор** () — горад на ўсходзе Францыі, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Тэрыторыя Бельфор.

Транспартны вузел ля горнага праходу паміж Вагезамі і Юра («Бургундскія вароты»). У мінулым Бельфор — крэпасць, якая вытрымала шэраг аблог (1814, 1815, 1870—1871), праіснавала да Першай сусветнай вайны. Паблізу ад Бельфора — знакамітая царква Нотр-Дам-дзю-О.

## Гісторыя 
Бельфор размешчаны ў вельмі стратэгічным месцы, у Вагезай і Юрай, на шляху, які злучае Рэйн і Рону. Месца, дзе зараз стаіць горад, было заселена ў гала-рымскую эпоху і ў хроніках XIII стагоддзя згадваецца як валоданне графаў Манбельяра, якія надалі паселішчу статус горада ў 1307 годзе.

Раней аўстрыйскае валоданне, Бельфор быў перададзены Францыі паводле Вестфальскага міру 1648 года, па заканчэнню Трыццацігадовай вайны. Умацаванні горада былі пашыраны і развіты, дзякуючы ваеннаму архітэктару Людовіка XIV Вабана.

thumb|left|Выгляд заходняй часткі Бельфора

Найбольш вядомая гістарычная падзея, звязаная з горадам — яго гераічная абарона падчас франка-прускай вайны 1870—1871 гадоў. На працягу 103 дзён з лістапада 1870 года па студзень 1871 года гарнізон крэпасці пад камандаваннем палкоўніка П’ера Данфер-Рашро вытрымліваў аблогу нямецкіх войскаў у суправаджэнні артылерыйскіх абстрэлаў.

## FIMU 
Штогод у Бельфоре праводзіцца міжнародны фестываль універсітэцкай музыкі *Festival International de Musique Universitaire* (FIMU). У маі з розных краін у горад з’язджаюцца да 2500 выканаўцаў, галоўным чынам студэнтаў. Фестываль доўжыцца тры дня. Усе канцэрты і паказы бясплатныя, яны учыняюцца на 14 сцэнах у зачыненых памяшканнях, пад голым небам і проста на вуліцы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны турыстычны цэнтр   
* Музычны фестываль FIMU у Бельфоры
* Старонка пра бельфорскай крэпасці 
* Сайт, прысвечаны бельфорскай крэпасці 

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ
Катэгорыя:Гарады, узнагароджаныя ордэнам Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Тэрыторыя Бельфор
Анафілактычны шок

**Анафілактычны шок** або **анафілаксія** — алергічная рэакцыя неадкладнага тыпу, стан рэзка падвышанай адчувальнасці арганізма, які развіваецца пры паўторным увядзенні чужародных бялкоў і сываратак, медыкаментаў, пры ўкусе насякомых. Адно з найбольш небяспечных ускладненняў лекавай алергіі, сканчаецца прыкладна ў 10—20 % выпадкаў смерцю.

Хуткасць ўзнікнення анафілактычнага шоку — ад некалькіх секунд ці хвілін да 2 гадзін ад пачатку кантакту з алергенам. У развіцці анафілактычнай рэакцыі ў хворых з высокай ступенню сенсібілізацыі ні доза, ні спосаб ўвядзення алергена не граюць вырашальнай ролі. Аднак вялікая доза прэпарата павялічвае цяжар і працягласць плыні шоку.

Тэрмін быў уведзены французскім фізіёлагам Шарлем Рышэ, які ў 1913 годзе за даследаванне анафілаксіі атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне.

## Спасылкі 
* *Сигидин Я. А.* Анафилаксия // [Вялікая савецкая энцыклапедыя] 

Катэгорыя:Алергалогія
Катэгорыя:Рэаніматалогія
Катэгорыя:Ургентныя станы
Катэгорыя:Абставіны смерці
Дэні Папен

**Дэні Папен** (; 22 жніўня 1647, Блуа — 1712) — французскі матэматык, фізік і вынаходнік.

Папен нарадзіўся ў французскім горадзе Блуа ў 1647 годзе. Ва ўніверсітэце Анжэ ён вывучаў медыцыну і атрымаў ступень доктара. Але ўрачом Папен не стаў. Шмат у чым яго лёс прадвызначыла сустрэча з галандскім фізікам Х. Гюйгенсам, пад уплывам якога Папен пачаў вывучаць фізіку і механіку. У 1688 годзе ён апублікаваў са сваімі канструктыўнымі дапаўненнямі апісанне прадстаўленага Гюйгенсам у Парыжскую акадэмію навук праекта паравога рухавіка ў форме цыліндру з поршнем.

Папен вывучаў працу поршня ў цыліндры. У 1690 годзе ў Марбургу ён стварыў паравы рухавік, які здзяйсняў карысную працу за кошт награвання і кандэнсацыі пара. Гэта быў адзін з першых паравых катлоў. Канструкцыю паравой машыны (цыліндр і поршань) Дэні Папен падказаў Лейбніц.

Папен таксама прапанаваў канструкцыю цэнтрабежнага насоса, сканструяваў печ для плаўкі шкла, паравую павозку, вынайшаў некалькі машын для ўздыму вады.

З 1707 ён жыў у Лондане. Апошняя інфармацыя пра жыццё Дэні Папена — яго ліст ад 23 студзеня 1712 года.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Блуа
Перпіньян

**Перпіньян** (, )  — горад у Францыі, на рацэ Тэт, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Усходнія Пірэнеі. Гістарычна з’яўляўся галоўным горадам правінцыі Русільён. Размешчаны за 13 км ад берага Міжземнага мора і за 31 км на поўнач ад франка-іспанскай мяжы. Насельніцтва 116 700 чал. (2004).

## Гісторыя 
Размешчаны на ўрадлівай раўніне горад з даўніх часоў лічыўся цэнтрам мясцовага вінаробства. Горад упершыню быў згаданы ў 927 годзе. Графы русільёнскія абралі яго сваёй рэзідэнцыяй і кіравалі Перпіньянам да 1172 года, пасля чаго яго атрымалі ў спадчыну графы барселонскія. Пры ажыццёўленым Хаймэ I падзеле каталонскіх зямель Перпіньян разам з Балеарскімі астравамі дастаўся малодшаму, Хаймэ II, і ў 1276—1344 гадах горад служыў сталіцай гэтага гаспадара і двух яго нашчадкаў.

У XVII стагоддзі, калі Францыя сутыкнулася з Іспаніяй у спрэчцы за ўладанне Русільёнам, Перпіньян быў ператвораны ў крэпасць. Паводле Пірэнейскага міру 1659 годзе горад быў пакінуты за Людовікам XIV. У XIX стагоддзі струхлелыя гарадскія сцены былі знесены за непатрэбнасцю. У 1936 годзе ў Перпіньян хлынулі ўцекачы з Іспаніі, дзе бушавала грамадзянская вайна. Пасля 1960 года тут сяліліся французы з паўночнаафрыканскіх калоній.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
Візітнай карткай Перпіньяна лічыцца маленечкі форт Le Castillet, пабудаваны ў 1368 годзе і цяпер адкрыты для турыстаў у якасці музея. За бастыёнамі знакамітай Перпіньянскай цытадэлі часоў «старога рэжыму» хаваецца адноўлены ў апошні час палац сярэднявечных каралёў Маёркі. Сабор св. Іаана, закладзены ў 1324 годзе каралём Санча, будаваўся галоўным чынам у XV і XVI стагоддзях. Старадаўні марскі трыбунал (*Loge de Mer*) з часам быў перабудаваны ў тэатр.

З мастацкіх помнікаў увагу турыстаў прыцягвае Перпіньянскі вакзал, дэкараваны самім Сальвадорам Далі, які выпрабаваў у ім «прыступ касмаганічнага экстазу». У музеі Рыго выстаўлены палотны як самога гэтага мастака, так і майстроў каталанскага прымітыву.

Выява:Façade du palais des rois de Majorque à Perpignan Panorama.jpg|Умацаванні Перпіньяна XVII—XVIII стагоддзяў.
Выява:Perpignan Castillet 1.jpg|Эль-Кастэлет.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Аксітаніі
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Усходнія Пірэнеі
Блуа

**Блуа** () — галоўны горад дэпартамента Луар і Шэр у Францыі, які стаіць на правым высокім беразе Луары паміж Арлеанам і Турам. У Сярэднія вякі графы Блуа валодалі таксама Шампанню; Эцьен дэ Блуа быў каралём Англіі, а Шарль дэ Блуа — герцагам Брэтані.

Насельніцтва — 47.854 жыхароў (2007 год).

## Гісторыя 
У сярэдневяковых лацінскіх помніках, як то ў Грыгорыя Турскага, Блуа носіць назву  (таксама Blesis і Blesa) і разам з навакольнымі землямі мела асобнае графства, якое атрымала з XV стагоддзя назву Блезуа.

### Уладанне герцагаў Арлеанскіх 
Калі старажытны графскі род, да якога належаў таксама англійскі кароль Стэфан, згас па мужчынскай лініі, графства Блуа перайшло паводле шлюбнага дагавора да дому Шатыён, апошні нашчадак якога прадаў свае ўладанні сыну Карла V, герцагу Людовіку Арлеанскаму.

Пад кіраваннем Арлеана Блуа адыгрываў значную ролю. Людовік Арлеанскі і ягоная жонка, Валянціна Вісконці з Мілана, паклалі пачатак збору кніг і дакументаў, з якіх потым ўтварылася знакамітая палацавая бібліятэка, узбагачаная скарбамі, нарабаванымі ў Мілане і Неапалі.

### Каралеўская рэзідэнцыя 
Блуа быў далучаны да каралеўскіх уладанняў у 1498 годзе. Сын герцага Карла Арлеанскага Людовік XII, які нарадзіўся ў Блуа, часта склікаў тут дзяржаўныя чыны і вырашаў ў замку найважнейшыя дзяржаўныя справы. 15 студзеня 1499 года тут быў заключаны саюз паміж Францыяй і Венецыяй, а 14 сакавіка 1513 года наступальны і абарончы саюз супраць Папы і імператара. 1 снежня 1513 года тут жа быў падпісаны мірны дагавор паміж Людовікам XII і Фердынандам Каталіком з Арагона.

thumb|left|250px|Саборная царква св. Людовіка

## Архітэктура 
Стары высокі горад цесны, са звілістымі стромкімі вуліцамі, ніжні пабудаваны больш правільна і прыгажэй. Цераз раку перакінуты даўжынёю ў 305 м каменны мост на 11 арках, які злучае горад з прадмесцем ''В'ена*. Самае высокае месца займае адрэстаўраваны Блуаскі замак, у якім нарадзіўся Людовік XII. Блуа мае старажытны, высечаны ў скале водаправод з часоў рымлян, даўжынёю ў 529 м (*Луарская вада*), прыгожую набярэжную, кафедральны сабор, царква св. Ламера (XII стагоддзе ў раннім гатычным стылі); біскупскі палац і мноства выдатных арыстакратычных палацаў XVI стагоддзя (палацы герцага Эпемон, Гіза, Амальскага).

З 1619 г. Блуа — рэзідэнцыя епіскапа (суфраган архіеп. Парыжа). У 5 км ад горада знаходзяцца жалезныя мінеральныя крыніцы *Сен-Дэні*, па сваім уздзеянні падобныя на крыніцы *Спа''.

## Вядомыя асобы 
* Дэні Папен (1647—1712) — французскі матэматык, фізік, вынаходнік.

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Цэнтр — Даліна Луары
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Луар і Шэр
Ян Неруда

**Ян Непамук Не́руда** (;  — ) — чэшскі пісьменнік, паэт і журналіст, найбуйнейшы ў Чэхіі прадстаўнік крытычнага рэалізму.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1834 годзе ў Празе ў сям’і гандляра. Вывучаў права і філасофію ў Карлавым універсітэце ў Празе. Пасля вучобы працаваў выкладчыкам, а ў 1860 годзе стаў журналістам мясцовай газеты. Неруда падтрымліваў блізкія адносіны з пісьменніцай Каралінай Светлай, але так ніколі і ажаніўся.

Ян Неруда памёр 22 жніўня 1891 года і быў пахаваны на Вышаградскіх могілках у Празе. Яго імем названа адна з вуліц Прагі.

## Творчасць 
У аснове яго творчасці — перакананні ў прагрэс чалавецтва, што бяруць свае вытокі ў гегельянстве, багацці і пільнасці жыццёвых назіранняў, разнастайным эмацыянальным рэагаванні на іх. Першы паэтычны зборнік «Могільнікавыя кветкі» (1857). Грамадзянская, філасофская і інтымная лірыка Неруды (зборнікі «Кнігі вершаў», 1868; «Касмічныя песні», 1878; «Балады і рамансы», 1883; «Песні перадвелікоднай пятніцы», 1896) адметная арганічным спалучэннем лёсу паэта і радзімы, дасканаласцю і натуральнай прастатой. Як празаік выступіў у жанры сацыяльна-бытавога апавядання (зборнікі «Арабескі», 1864; «Розныя людзі», 1871). Аўтар цыкла «Маластранскія аповесці» (1878), падарожных нарысаў (кнігі «Парыжскія карцінкі», 1863; «Блізкія вандроўкі», 1877), артыкулаў і фельетонаў пра музыку і мастацтва, падзеі грамадскага і культурнага жыцця Чэхіі і іншых краін.

Аказаў уплыў на Яраслава Гашака, Карала Чапека, Францішка Лангера, Карала Полачка. Быў знаёмы з украінскай і рускай пісьменніцай і перакладчыкам Марко Ваўчком.

## Пераклады 
Творы Неруды перакладзены на рускую, польскую, украінскую, іспанскую, англійскую, кітайскую мовы. На беларускую мову яго перакладаў Аляксей Зарыцкі. У Чэхіі эпітэт «нерудаўскі» служыць вышэйшай пахвалой для паэта.

## Выбраныя працы 
* 1857 — «Могілкавыя кветкі» (Hřbitovní kvítí)
* 1867 — «Кнігі вершаў» (Knihy veršů)
* 1877 — «Маластранскія аповесці» (Povídky malostranské)
* 1878 — «Касмічныя песні» (Písně kosmické)
* 1883 — «Простыя матывы» (Prosté motivy)
* 1896 — «Песні Вялікай пятніцы» (Zpěvy páteční)

## Цікавыя факты 
* Пабла Неруда ўзяў сябе псеўданім у гонар Яна Неруды.

## Літаратура 
* Неруда Ян. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Чэхіі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Журналісты XIX стагоддзя
Катэгорыя:Журналісты Чэхіі
Роза Лімская

**Ісабэ́ль Фло́рэс-дэ-Алі́ва** (ісп.: *Isabel Flores de Oliva*) (Ліма, Перу, 20 красавіка 1586 — 24 жніўня 1617), больш вядомая як **Свята́я Ро́за Лі́мская** (ісп.: *Santa Rosa de Lima*), — перуанская каталіцкая святая. Кананізаваная папам Кліментам Х у 1671. Першая святая "Новага Свету", патронка Лімы і Перу (з 1669), "Новага Свету" і Філіпінаў (з 1670).

## Спасылкі 
* Біяграфія 

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Катэгорыя:Дамініканцы
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVII стагоддзі
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XVII стагоддзя
Рэй Брэдберы

**Рэ́йманд Ду́глас «Рэй» Брэ́дберы** (; , Уакіган, Ілінойс, ЗША — , Лос-Анджэлес, Каліфорнія, ЗША) — выбітны амерыканскі пісьменнік-фантаст. Крытыкі далучаюць некаторыя яго творы да магічнага рэалізму. Атрымаў сусветную вядомасць пасля публікацыі аповесці «451° па Фарэнгейту».

## Біяграфія 
Рэй Брэдберы нарадзіўся ў 1920 годзе ў горадзе Уакіган (штат Ілінойс). У 1934 годзе сям’я пераехала ў Лос-Анджэлес, дзе Рэй скончыў сярэднюю школу, аднак вышэйшай адукацыі ён так і не атрымаў. Пра прафесію пісьменніка ён пачаў марыць яшчэ ў дзяцінстве, першымі творамі сталі невялікія апавяданні, на якія яго натхнілі коміксы. Друкавацца пачаў у 1938 годзе. Першы поспех яму прынеслі «Марсіянскія хронікі», выдадзеныя ў 1950 годзе.

## Творчасць 
Першы зборнік фантастычных апавяданняў «Змрочны карнавал» (1947). Аўтар рамана-антыўтопіі «451° па Фарэнгейту» (1953), філасофска-прыгодніцкага рамана-прытчы «Набліжаецца бяда» (1962), дэтэктыва-стылізацыі пад прозу Д. Хэмета і Р. Чандлера «Смерць — лёс адзінокіх» (1985), рамана «Могільнік лунацікаў» (1990), прасякнутага міфалагічнымі матывамі, аўтабіяграфічнай аповесці «Віно з дзьмухаўцоў» (1957), зборнікаў апавяданняў «Размаляваны чалавек» (1951), «Залатыя яблыкі Сонца» (1953), «Сродак ад меланхоліі» (1959), «Глыбока за поўнач» (1976) і інш., цыкла апавяданняў «Марсіянскія хронікі» (1950), п’ес, кніг для дзяцей, радыё-, тэле- і кінасцэнарыяў.

«451 градус па Фарэнгейту» быў упершыню апублікаваны ў часопісе «Плэйбой» і адразу зрабіў Брэдберы славутым. У «Фарэнгейце» ён паспрабаваў давесці да максімальнай хуткасці тое паскарэнне жыцця, якое назіраў у ЗША ў 1950-я. Людзі перастаюць чытаць, не маюць часу спыніцца і задумацца, становяцца рабамі тэлебачання, рабамі забаў. Жыццё зводзіцца да працы і забаў пасля яе — і ўрэшце грамадства (само, без умяшання ўлады) прыходзіць да думкі пра шкоднасць кніг — крыніцы незразумелай і супярэчлівай інфармацыі. А таксама пра небяспеку тых, хто іх чытае.

Асноўныя тэмы твораў Рэя Брэдберы — небяспека механізацыі і рабатызацыі грамадства, рост бездухоўнасці і ўніфікацыі людзей; суаднесенасць рэальна-зямнога і касмічнага, часу і гісторыі, вайны і міру.

## Прэміі і ўзнагароды 
Рэй Брэдберы атрымаў мноства літаратурных прэмій, у прыватнасці, прэмію «Неб’юла» і прэмію Х’юга, якая ўручаецца за літаратурныя дасягненні ў галіне навуковай фантастыкі. У 2000 годзе пісьменнік быў узнагароджаны медалём Нацыянальнай кніжнай прэміі за «вялікі ўнёсак ва ўсе жанры літаратуры»

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Лявонава Е.* Брэдберы // 

## Спасылкі 
* Рэю Брэдберы — 90

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты ЗША