open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вольфганг Кетэрле

**Вольфганг Кетэрле** (; , ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2001), сумесна з Эрыкам Корнелам і Карлам Віманам.

## Біяграфія 
Вольфганг Кетэрле быў другім дзіцем у сям'і. Скончыў курсы падрыхтоўкі да ўніверсітэту ў гімназіі імя Бунзена ў Гайдэльбергу. У 1976 г. прыступае да вывучэння фізікі ў Гайдэльбергскім універсітэце. Пасля абароны перадыплома пераходзіць у Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт, дзе пачынае займацца тэарэтычнай фізікай. У 1982 г. абараняе дыплом па тэме рэлаксацыі спіна ў неўпарадкаваных матэрыялах і пераходзіць у інстытут квантавай оптыкі таварыства Макса Планка ў Гархінгу. Пасля пераходзіць у Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна ў групу Герберта Вальтэра, дзе ў 1986 г. абараняе дысертацыю па тэме «Спектраскапія гідрыдаў гелію і трохатомных малекул вадароду».
 
Пасля знаходжання ў Гархінгу Кетэрле вяртаецца ў Гайдэльберг, дзе на кафедры Юргена Вольфрума праводзіць даследаванні па рухавіках унутранага згарання. У 1990 г. ён зноў змяняе галіну дзейнасці і перасяляецца ў ЗША, каб у групе Дэйва Прытчарда працаваць над задачай астуджэння лазерам. У 1993 г. ён далучыўся да фізічнага факультэта МТІ, дзе да гэтага часу займае кафедру фізікі, падтрыманага фондам імя Джона Мак-Артура.
 
У 1986 г. Кетэрле ажаніўся з Габрыелай Заўэр, з якой ён быў знаёмы яшчэ са школьнай лавы. У яго трое дзяцей - Іонас (н. 1986), Іагана (н. 1988) і Хольгер (р. 1992)

## Дасягненні
Падчас аспірантуры Кетэрле ўдалося даказаць існаванне гідрыда гелію (HeH) і ўпершыню атрымаць спектры гэтай малекулы. Падчас постдокаўскай працы ў Гархінгеу яму ўдалося цалкам растлумачыць гэтыя спектры. Пазней Герберт Вальтэр апісаў яго працу адзіным сказам: «Ён стварыў новую галіну фізікі і сам жа яе заняў».
 
У 1995 г. Кетэрле быў адным з першых, каму ўдалося стварыць кандэнсат Бозэ - Эйнштэйна. У 1997 г. ён прадэманстраваў атамны лазер. У 2001 г., сумесна з Эрыкам Корнелам і Карлам Віманам атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы «за эксперыментальнае назіранне бозэ-эйнштэйнаўскай кандэнсацыі ў разрэджаных газах атамаў шчолачных металаў і за першыя фундаментальныя даследаванні ўласцівасцей такіх кандэнсатаў».

## Узнагароды 
* 1996 - Стыпендыят Давіла і Люсі Пакард
* 1997 - Прэмія імя Рабі, Амерыканскае фізічнае таварыства
* 1997 - Прэмія імя Густава Герца, Нямецкае фізічнае таварыства
* 1998 - Узнагарода часопіса Дыскаверы за тэхнічныя інавацыі
* 1999 - Прэмія Фрыца Лондана па фізіцы нізкіх тэмператур
* 1999 - Прэмія імя Дані Хайнемана, Гётынгенская акадэмія навук
* 2000 - Медаль Бенджаміна Франкліна па фізіцы
* 2001 - Нобелеўская прэмія па фізіцы
* 2002 - Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»
* 2004 - Узнагарода імя Кіліяна МТІ

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскага тэхнічнага ўніверсітэта
Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт

**Мюнхенскі тэхнічны універсітэт** () — вышэйшая навучальная ўстанова, заснавана ў 1868 годзе, знаходзіцца ў горадзе Мюнхене, з'яўляецца адзіным тэхнічным універсітэтам Баварыі і адной з самых вялікіх вышэйшых навучальных устаноў у Германіі. Універсітэт уваходзіць у аб'яднанне тэхнічных універсітэтаў Германіі TU 9 і з'яўляецца адным з самых прэстыжных ВНУ Германіі.
 
Ва ўніверсітэце ажыццяўляецца навучанне па 132 спецыяльнасцях. Разам з тыповымі для тэхнічнага ВНУ факультэтамі тэхнічных і прыродазнаўчых навук існуюць і факультэты эканомікі, спорту і медыцыны.

## Гісторыя 
Універсітэт быў заснаваны як Політэхнічная школа каралём Баварыі Людвігам II ў 1868 годзе.
 
З 1877 афіцыйна перайменаваны ў Каралеўскую баварскую Тэхнічную Вышэйшую Школу.
 
Пераназванне ў Тэхнічны Універсітэт адбылося ў 1970 годзе.
 
У 1901 годзе ў ВНУ адкрыўся дысертацыйных савет.
 
У 1930 годзе да яго была далучана Вышэйшая школа сельскай гаспадаркі.
 
У 1937 годзе Максам Шмітам быў распрацаваны праект новага будынка універсітэта ў Німфенбургу, які не быў рэалізаваны. Падчас другой сусветнай вайны будынкі ўніверсітэта ў цэнтральнай частцы горада былі на 80% разбураны, заняткі аднавіліся ў 1946 годзе.
 
Універсітэцкі гарадок Гархінг быў заснаваны ў 1957 годзе адначасова з пускам мюнхенскага такамака.
 
У 1967 годзе адкрылася медыцынская клініка на правым беразе Ізара.
 
 
З 1995 года прэзідэнтам Універсітэта з'яўляецца прафесар хіміі Вольфганг Герман.
 
Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт з'яўляецца з лістапада 2006 года разам з універсітэтам Карлсруэ і мюнхенскім універсітэтам імя Людвіга і Максіміліяна элітным універсітэтам і ўдзельнікам праграмы "Канцэпцыі будучыні". Да 2011 года яму штогод ажыццяўлялася дзяржаўная фінансавая падтрымка ў памеры 30 мільёнаў еўра.

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт універсітэта
Цокаль Эдысана

[thumb|180px|[Лямпа напальвання з цокалем E27 (27 mm) 230/240 В пераменнага току]]
thumb|180px|Патрон пад цокаль E27 (27 mm)
[thumb|180px|[Святлодыёдная лямпа з цокалем E27 (27 mm)]]

**Цокаль Эдысана** — разьбовая сістэма хуткага злучэння электрычных лямпаў, распрацаваная Томасам Эдысанам у 1909. Пазначэнне E*xx* адпавядае дыяметру ў міліметрах, так цокаль E27 мае дыяметр 27 мм.

У ЗША стандартным з'яўляецца памер E26, таксама выкарыстоўваюцца цокалі E12 для свечкападобных лямпаў тыпу «мін'ён» і E10 у некаторых электрычных гірляндах. E17 таксама распаўсюджаны, асабліва ў некаторых настольных лямпах. У большасці краін, якія выкарыстоўваюць для бытавога электразабеспячэння напружанне 230—240 В, найбольш распаўсюджаны цокалі E27 і E14 (E27 — стандартны цокаль савецкіх і еўрапейскіх лямпачак 220В).
Таксама часта выкарыстоўваюць г. зв. штыкавы ці баянетны раздым.

Цокалі большых памераў выкарыстоўваюцца для магутных лямпаў вулічнага асвятлення.

## Тыпаразмеры цокаляў 
## Гл. таксама 
* Двухштырковы раздым
* Баянетны раздым
* Кампактная люмінесцэнтная лямпа
* Святлодыёдная лямпа

Катэгорыя:Крыніцы святла
Катэгорыя:Электрапрыборы
Катэгорыя:Электратэхніка
Катэгорыя:Раздымы
Электрычная лямпа

]]
**Электры́чная ля́мпа** — штучная крыніца святла, у якой электрычная энергія пераўтвараецца ў энергію выпраменьвання аптычнага дыяпазону.

Найбольш пашыраныя:
* лямпы напальвання,
* дугавыя,
* газаразрадныя,
* люмінесцэнтныя,
* электралюмінесцэнтныя
і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Электрическое освещение // Энцыклапедыя Кругасвет 
* 

Катэгорыя:Крыніцы святла
Адліга

**Адліѓа** — павышэнне тэмпературы атмасферы да дадатных значэнняў узімку ці напачатку вясны ва ўмераных і высокіх шыротах Зямлі.  

Выклікаецца звычайна прыходам цёплай паветранай масы з іншых раёнаў і суправаджаецца пахмурным туманным надвор’ем. Прыводзіць да поўнага ці частковага раставання снегавога і лядовага покрыва. Пры паніжэнні тэмпературы пасля адлігі ўтвараецца галалёдзіца.

## Літаратура 
*  — С. 15.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Надвор’е
Катэгорыя:Прыкметы пра надвор'е
Рой Глаўбер

**Рой Глаўбер** (, нар. , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2005) годзе «за ўклад у квантавую тэорыю аптычнай кагерэнтнасці». У цяперашні час — прафесар фізікі ў Гарвардскім універсітэце.

## Біяграфія 
Глаубер скончыў у Нью-Ёрку Навуковую школу Бронкса — знакамітую дзяржаўную спецшколу. З 1941 г. вучыўся ў Гарвардскім універсітэце ў Кембрыджы (ЗША). З другога курсу ўдзельнічаў у манхэтэнскім праекце, дзе займаўся разлікам крытычнай масы бомбы. Гэта сведчыць аб яго здольнасцях, бо ў той час яму было ўсяго 16 гадоў. Пасля двух гадоў удзелу ў праекце працягнуў навучанне, атрымаў ступень бакалаўра (1946) і доктарскую ступень (1949) ў Гарвардскім універсітэце. З 1976 года працуе прафесарам у Гарвардзе. У розныя гады працаваў часова ў ЦЕРНе, універсітэце Лейдэна і Калеж дэ Франс у Парыжы.

## Працы 
Даследаванні ў галіне квантавай оптыкі. Распрацаваў матэматычнае апісанне кагерэнтнага выпраменьвання. Увёў паняцце сціснутае святло. Таксама займаўся сутыкненнямі высокаэнергетычных часціц і адронаў.
 
У 2005 годзе атрымаў палову Нобелеўскай прэміі па фізіцы. Іншая палова прысуджана Джону Холу і Тэадору Хэншу.
 
З'яўляецца захавальнікам веніка ў камітэце шнобелеўскай прэміі. Абавязаны падмятаць папяровыя самалёцікі пасля працэдуры ўручэння.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Гарвардскага ўніверсітэта  
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі
Катэгорыя:Члены Еўрапейскай акадэміі
Філіп I Руўрскі

**Філіп I Руўрскі** (; , Шато дэ Рувес — , Шато дэ Рувес) — граф Артуа і пфальцграф Бургундыі з 1347, герцаг Бургундыі з 1350, граф Аверні і Булоні з 1360, адзіны сын Жанны (1326—1360), графіні Аверні і Булоні, і Філіпа Мансеньёра (1323—1346), сына бургундскага герцага Эда IV.

## Біяграфія 
У 1347 годзе атрымаў у спадчыну ад Жанны II, бабулі па бацькаўскай лініі, графства Артуа і пфальцграфства Бургундскае (Франш-Кантэ). Ад дзеда па бацькаўскай лініі ў 1350 годзе атрымаў у спадчыну Бургундскае герцагства. Ад маці — у 1360 годзе графствы Авернь і Булонь.

150px|left|thumb|Герб Філіпа I

Быў жанаты (21 сакавіка 1356 года) на Маргарыце Дамп’ер. Памёр бяздзетным.

Філіп стаў апошнім бургундскім герцагам з дынастыі Капетынгаў. Праз два гады пасля яго смерці, у 1363 годзе кароль Францыі Іаан II Добры перадаў герцагства свайму сыну Філіпу II Смеламу, з дынастыі Валуа.

Графства Артуа і пфальцграфства Бургундскае адышлі яго цётцы Маргарыце Французскай.

## Спасылкі 
Біяграфія (ням.)

Катэгорыя:Герцагі бургундскія
Катэгорыя:Графы д’Артуа
Катэгорыя:Графы Аверні
Катэгорыя:Графы булонскія
Катэгорыя:Графы бургундскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя
Эдвард Тэлер

**Эдвард Тэлер** (; , Будапешт — , Стэнфард, штат Каліфорнія) — амерыканскі фізік, венгерскі яўрэй па паходжанні, непасрэдны кіраўнік работ па стварэнні амерыканскай вадароднай бомбы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Будапешце ў яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў Вышэйшай тэхнічнай школе ў Карлсруэ, у Мюнхенскім універсітэце (у А.Зомерфельда), у Лейпцыгскім універсітэце (у В.Гейзенберга) у якім у 1930 абараніў доктарскую дысертацыю.
Страціў правую ступню патрапіўшы пад трамвай. У выніку яму давялося насіць пратэз і Тэлер да канца жыцця кульгаў.
Да 1935 года працаваў у Лейпцыгу, Гётынгене, Капенгагене, Лондане. У 1934 годзе атрымаў Рокфелераўскую стыпендыю, працаваў у Н.Бора ў Даніі. У 1935 Тэлер эміграваў у ЗША.
У 1935—1941 ён — прафесар фізікі універсітэта Джорджа Вашынгтона. У 1941, пасля атрымання амерыканскага грамадзянства, увайшоў у склад даследчай групы па стварэнні атамнай бомбы (працаваў у Калумбійскім і Чыкагскім універсітэтах, а таксама ў Лос-Аламаскай лабараторыі).
У 1946—1952 Тэлер — прафесар Чыкагскага ўніверсітэта, у 1946—1952 — намеснік дырэктара Лос-Аламаскай лабараторыі.
У 1953—1975 — прафесар Каліфарнійскага універсітэта ў Берклі.
З 1954 — дырэктар зноў арганізаванай Ліверморскай радыяцыйнай лабараторыі імя Лоўрэнса пры Каліфарнійскім універсітэце. Кіраўнік праграмы па стварэнні вадароднай бомбы (першае яе выпрабаванне прайшло на Маршалавых астравах 1 лістапада 1952 г). Тэлер быў членам генеральнага кансультатыўнага камітэта Камісіі па атамнай энергіі ЗША.
 
Тэлер належаў амерыканскіх вучоных, якія настойвалі на неабходнасці забеспячэння прыярытэту ЗША ў сферы ядзерных узбраенняў. Ён выступаў супраць забароны ядзерных выпрабаванняў у трох асяроддзях, за стварэнне больш эфектыўных і танных відаў атамнай зброі, якая знішчае цэль з мінімальным выпадзеннем радыеактыўных ападкаў, за разгортванне лазернай зброі ў космасе.
 
Акрамя работ, звязаных з атамным узбраеннем, Тэлер займаўся даследаваннямі ў галіне квантавай механікі, ядзернай фізікі, спектраскапіі шмататамных малекул, фізічнай хіміі, фізікі касмічных прамянёў і элементарных часціц. Сумесна з Г.Гамавым ў 1936 сфармуляваў правіла адбору пры β-распадзе, унёс вялікі ўклад у тэорыю ядзерных узаемадзеянняў. Незалежна ад іншых у 1947 пастуляваць існаванне мезаатамаў.
У 1962 Тэлер быў удастоены прэміі Э.Фермі Камісіі па атамнай энергіі ЗША «за ўклад у хімічную і ядзерную фізіку, за кіраўніцтва даследаваннямі ў галіне тэрмаядзернага сінтэзу і за намаганні па ўмацаванні нацыянальнай бяспекі».
У 1975 Тэлер пакінуў пасаду прафесара Каліфарнійскага ўніверсітэта.
 
Наступныя тры дзесяцігоддзі Тэлер працаваў дарадцам ўрада па пытаннях палітыкі ў галіне ядзерных узбраенняў і ў пачатку 1980-х гадоў горача падтрымаў Стратэгічную абаронную ініцыятыву Рэйгана, вядомую таксама як праграма «Зорных войнаў».

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Венгрыі
CERN

**Еўрапейская арганізацыя па ядзерных даследаваннях** () — найбуйнейшы ў свеце навукова-даследчы цэнтр фізікі высокіх энергій.

Арганізацыя, больш вядомая па старому скарачэнню **CERN** ( — Еўрапейскі савет па ядзерных даследаваннях), была заснавана ў 1954 годзе і размяшчаецца ў паўночна-заходнім прадмесці Жэневы на французска-швейцарскай мяжы.

Станам на 2024 год арганізацыя налічвае 20 дзяржаў-членаў. 

Базавы элемент даследчай інфраструктуры CERN — гэта Вялікі адронны калайдар. Арганізацыя таксама з’яўляецца месцам нараджэння World Wide Web.

CERN спыніла супрацоўніцтва з НДІ Беларусі і Расіі 30 лістапада 2024 года.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт арганізацыі
* Recruitment and training opportunities at CERN

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Эксперыментальная фізіка
Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Францыі
Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Швейцарыі
Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя інстытуты
Катэгорыя:Цэнтры ядзерных даследаванняў
Катэгорыя:Паскаральныя цэнтры
Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе

**Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе** ці літаральна **Чэшская вышэйшая тэхнічная вучэльня ў Празе** () — тэхнічны ўніверсітэт, які знаходзіцца ў горадзе Прага, Чэхія. Заснаваны ў 1707 годзе аўстрыйскім імператарам Іосіфам I; найстарэйшы тэхнічны ўніверсітэт Цэнтральнай Еўропы і найстарэйшы грамадзянскі тэхнічны ВНУ свету. Адзін з найбуйнейшых ВНУ Чэшскай рэспублікі — па стане на 13 лютага 2008 года ў яго сценах навучалася 22.934 студэнты, выкладанне вядзецца на чэшскай і англійскай мовах.
 
Імя ўніверсітэта цесна звязана з вядомымі навукоўцамі Еўропы, сярод якіх Крысціян Доплер, Уладзімір Прэлогі і іншыя.
 
Асноўны кампус універсітэта знаходзіцца ў Празе, раёне Дэйвіцы. У верасні 2009 года на яго тэрыторыі была адкрыта Нацыянальная тэхнічная бібліятэка, якая аб'яднала бібліятэкі ўсіх факультэтаў. У фондах паўмільёна адзінак. Усе памяшканні абсталяваны камп'ютарамі, таксама даступны бясплатны інтэрнэт з дапамогай WiFi Eduroam.

Універсітэт цесна супрацоўнічае з многімі кампаніямі, у ліку якіх Toyota, Skanska, Bosch, Siemens, Honeywell, GE, Rockwell, ABB Group, McKinsey, DaimlerChrysler, Škoda Auto, Ericsson, Vodafone і многімі іншымі.

## Гл. таксама 
* Карлаў універсітэт
* Чэшская нацыянальная тэхнічная бібліятэка

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Універсітэты Чэхіі

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Прагі
Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Чэхіі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Празе
Катэгорыя:1707 год у Еўропе
Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў

**Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў** (, Масква — 29 сакавіка 2017，Пало-Алто, ЗША) — савецкі і амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2003), акадэмік РАН, доктар фізіка-матэматычных навук. Асноўныя работы зробленыя ў галіне фізікі кандэнсаваных асяроддзяў.

## Біяграфія 
Аляксей Абрыкосаў нарадзіўся 25 чэрвеня 1928 ў сям’і вядомых патолагаанатамаў — загадчыка кафедры паталагічнай анатоміі Другога Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (з 1930 года — I Маскоўскі медыцынскі інстытут) акадэміка Аляксея Іванавіча Абрыкосава і асістэнта кафедры, празектара Крамлёўскай бальніцы Фані Давідаўны Вульф.
 
Пасля заканчэння школы ў 1943 годзе пачаў вывучаць энергатэхніку, але ў 1945 годзе перайшоў да вывучэння фізікі. Яго настаўнікам у фізіцы стаў Л. Д. Ландау, ва ўзросце 19 гадоў А. А. Абрыкосаў здае яму «тэарэтычны мінімум», у 1948 годзе заканчвае з адзнакай фізічны факультэт МДУ. Пад кіраўніцтвам Л. Д. Ландау напісаў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Тэрмічная дыфузія ў цалкам і часткова іянізаванай плазме» і абараніў яе ў 1951 годзе ў Інстытуце фізічных праблем у Маскве. У гэты ж час яго бацькі былі адхіленыя ад працы ў Крамлёўскай бальніцы ў ходзе кампаніі супраць так званых урачоў-шкоднікаў.
 
Пасля абароны працаваў у Інстытуце фізічных праблем і ў 1955 годзе (ва ўзросце 27 гадоў) абараніў доктарскую працу па квантавай электрадынаміцы высокіх энергій.
 
У 1965—1988 гг. — У Інстытуце тэарэтычнай фізікі імя Л. Д. Ландау АН СССР, адным з заснавальнікаў якога ён з’яўляецца.
 
1975 год — ганаровы доктар Універсітэта Лазаны.
 
У 1988 па 1991 гг. узначальваў Інстытут фізікі высокіх ціскаў у горадзе Троіцк.
 
Акрамя навуковай дзейнасці Аляксей Аляксеевіч таксама выкладаў:
: да 1969 года — у МДУ
: у 1970—1972 гадах — у Горкаўскім дзяржаўным універсітэце
: у 1972—1976 гадах загадваў кафедрай тэарэтычнай фізікі ў Маскоўскім фізіка-тэхнічным інстытуце
: у 1976—1991 гадах — загадваў кафедрай тэарэтычнай фізікі ў МІСіСе ў Маскве.
 
У 1988 годзе Абрыкосаў выдаў «Асновы тэорыі металаў», напісаныя на аснове яго лекцый у МДУ, МФТІ і МІСіС.
 
У 1991 годзе прыняў запрашэнне Аргонскай нацыянальнай лабараторыі ў Ілінойсе і перасяліўся ў ЗША. У ЗША выкладаў ва Ўніверсітэце Ілінойса (Чыкага) і ва Ўніверсітэце штата Юта. У Англіі выкладаў у Універсітэце Лафбара.
 
У 1999 годзе прыняў амерыканскае грамадзянства. Абрыкосаў з’яўляецца членам розных навуковых устаноў, у ліку якіх Нацыянальная акадэмія навук ЗША, Расійская акадэмія навук, Лонданскае каралеўскае таварыства і Амерыканская акадэмія навук і мастацтваў.
 
Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў тройчы жанаты, выхаваў дваіх сыноў і дачку. Трэцяя жонка — Святлана Юр’еўна Бунькова, 1977 года нараджэння.

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Альбрэхт VII Аўстрыйскі

**Альбрэхт VII Аўстрыйскі** (; , Вена — , Брусель) — штатгальтар Іспанскіх Нідэрландаў з 1595 года і з 1598 года суправіцель Іспанскіх Нідэрландаў разам са сваёй жонкай Ізабелай Кларай Яўгеніяй, дачкой Філіпа II, на якой ён жаніўся 18 красавіка 1599 года.

Альбрэхт быў пятым сынам імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Максіміліяна II. Ён быў адпраўлены да іспанскага двара ва ўзросце 11 гадоў, дзе яго дзядзька, кароль Іспаніі Філіп II, кіраваў яго адукацыяй. Альбрэхту прадказвалі царкоўную кар’еру. У 1577 годзе ва ўзросце 18 гадоў ён быў узведзены ў кардыналы. Філіп II планаваў прызначыць яго архібіскупам Таледа, але дзеючы архібіскуп *Гаспар дэ Кірога* пражыў даўжэй чаканага. Тым часам Альбрэхт займаў другарадныя пасады.

Пасля далучэння Партугаліі Альбрэхт стаў у 1583 годзе першым віцэ-каралём метраполіі і ўсіх заморскіх уладанняў. Ён быў таксама прызначаны папскім легатам і вялікім інквізітарам Партугаліі. У якасці віцэ-караля ён браў удзел у стварэнні Непераможнай армады ў 1588 годзе і быў разбіты англічанамі ў 1589 годзе пад Лісабонам. У 1593 годзе ён быў адкліканы Філіпам II да іспанскага двара, у Мадрыд, каб дапамагчы Філіпу ў вядзенні дзяржаўных спраў.

. Партрэт эрцгерцага Альбрэхта VII з жонкай Ізабелай Кларай Яўгеніяй]]

## Штатгальтар Іспанскіх Нідэрландаў 
Пасля смерці эрцгерцага Эрнста ў 1595 годзе, Альбрэхт быў накіраваны ў Брусель, каб прыняць справы свайго памерлага брата. Ён прыбыў у Брусель 11 лютага 1596 года. Яго першай задачай было аднаўленне ваеннага панавання Іспаніі ў Ніжніх краінах. Іспанія сутыкнулася з аб’яднанымі сіламі Галандскай рэспублікі, Англіі і Францыі і цярпела паразу за паразай пачынаючы з 1590 года.

Альбрэхт VII — вядомы мецэнат, заступаўся за мастакоў залатога стагоддзя галандскага жывапісу, у прыватнасці Пітэра Паўля Рубенса.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Штатгальтары Іспанскіх Нідэрландаў
Катэгорыя:Военачальнікі Іспаніі
Катэгорыя:Кардыналы Аўстрыі
Катэгорыя:Эрцгерцагі Аўстрыйскія
Альберт Ферт

**Альбер Ферт** (, нар. , Каркасон, Францыя) — французскі вучоны-фізік. Самым вядомы яго адкрыццём з'яўляецца эфект гіганцкага магнетасупраціўлення, за якое ён атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы (2007).

## Узнагароды 
* Прэмія Вольфа па фізіцы (2006/7)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (2007)
* Лаўрэат прэміі Японіі (2007)

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі
Тэхналагічны інстытут Карлсруэ

**Тэхналагічны інстытут Карлсруэ** (,  *(Фрыдэрыцыяна)*) — найстарэйшая тэхнічная вышэйшая навучальная ўстанова ў Германіі і чацвёртая ў Еўропе пасля пражскага, парыжскага і венскага тэхнічных універсітэтаў.
 
У гэтым выглядзе існуе з 1 кастрычніка 2009 года — былі аб’яднаны Універсітэт Карлсруэ і Навукова-даследчы цэнтр Карлсруэ.

## Гісторыя 
Політэхнікум Карлсруэ быў заснаваны 7 кастрычніка 1825 года на ўзор Політэхнічнай школы ў Парыжы вялікім герцагам Людвігам Бадэнскім. З 1832 па 1920 год да яго адносілася і дзяржаўнае лясное вучылішча, якое пасля было далучана да Цюбінгенскага ўніверсітэта ў Фрайбургу-ім-Брайсгау.
 
У 1865 годзе політэхнікум быў ператвораны вялікім герцагам Фрыдрыхам I у Вышэйшую тэхнічную школу, да гэтага перыяду адносіцца яго другая назва «Фрыдэрыцыяна».
 
У 1900 годзе ўведзена права атрымання вучонай ступені доктара навук.
 
У 1904 годзе ў Карлсруэ ўпершыню ў Германіі да навучання ў тэхнічным ВНУ была дапушчана жанчына.
 
У 1967 годзе Вышэйшая тэхнічная школа «Фрыдэрыцыяна» была перайменаваная ва Універсітэт Карлсруэ.
 
У 1969 годзе ўніверсітэт Карлсруэ першым у Германіі пачаў навучанне дыпламаваных праграмістаў.
 
У 1972 годзе быў заснаваны першы ў Германіі факультэт інфарматыкі.
 
У 2006 годзе быў падпісаны дагавор аб стварэнні Тэхналагічнага Інстытута Карлсруэ. Вышэйшая навучальная ўстанова, створаная шляхам аб’яднання Універсітэта Карлсруэ і Навукова-даследчага цэнтра Карлсруэ, адкрылася 1 кастрычніка 2009 года.
 
Тут вучыліся вынаходнік аўтамабіляў Карл Бенц і «бацька амерыканскай вадароднай бомбы» Эдвард Тэлер. У 1888 годзе ва ўніверсітэце Карлсруэ Генрых Герц адкрыў электрамагнітныя хвалі, а двума гадамі раней ён са сваім вучнем Вільгельмам Хальваксам упершыню сістэматычна вывучыў фотаэфект. Паслядоўнік Герца на пасадзе загадчыка кафедры фізікі Ота Леман выконвае ў пачатку дваццатага стагоддзя фундаментальную працу па першым даследаванні ўласцівасцяў вадкіх крышталёў. Калега Герца па гэтай жа кафедры прафесар Фердынанд Браўн распрацаваў тут у 1897 годзе першы варыянт электронна-прамянёвай трубкі. У 1860 годзе на базе ўніверсітэта быў праведзены першы сусветны з’езд хімікаў, на якім абаронцы хімічнай атамістыкі ў вострай барацьбе з яе праціўнікамі атрымалі перамогу. Актыўным удзельнікам гэтага з’езда быў Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт універсітэта Карлсруэ

Карлсруэ
Катэгорыя:Карлсруэ
Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Германіі
Маргарыта I Французская (графіня Артуа)

**Маргарыта I**, графіня Артуа (;  — ) — другая дачка караля Францыі Філіпа V, яна пражыла даўжэй усіх сваіх братоў і сясцёр.

## Біяграфія 
Маргарыта была выдадзена замуж у 1320 годзе за Людовіка I Неверскага, які стаў пасля графам Фландрыі. У шлюбе з ім нарадзіўся Людовік Мальскі. У 1346 годзе Людовік I загінуў падчас бітвы пры Крэсі.

У 1361 годзе яна атрымала ў спадчыну ад свайго бяздзетнага траюраднага пляменніка, Філіпа Руўрскага, графства Артуа і пфальцграфства Бургундскае (Франш-Кантэ), якія пасля яе смерці перайшлі да яе сына, Людовіка II Фландрскага (Людовіка Мальскага).

## Літаратура 
* Hilda Johnstone, «Francia: gli ultimi Capetingi», cap. XV, vol. VI (Declino dell’impero e del papato e sviluppo degli stati nazionali) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;569–607.
* Paul Fournier, «Il regno di Borgogna o d’Arles dal XI al XV secolo», cap. XI, vol. VII (L’autunno del Medioevo e la nascita del mondo moderno) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;383–410.

Катэгорыя:Графы д’Артуа
Катэгорыя:Графы Бургундскія
Катэгорыя:Капетынгі
Джордж Смут

**Джордж Фіцджэральд Смут трэці** (; ) — амерыканскі астрафізік і касмолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2006) (сумесна з Джонам Мазерам) «за адкрыццё анізатрапіі і чарнацельнай структуры энергетычнага спектру касмічнага фонавага выпраменьвання».
 
З’яўляўся прафесарам фізікі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Яго працы па рэліктавым выпраменьванні пацвердзілі тэорыю вялікага выбуху.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  20 лютага 1945 года ў Юконе (штат Фларыда, ЗША).

Да прыходу ў МТІ вывучаў матэматыку, але затым у 1966 годзе атрымаў двайную ступень бакалаўра па фізіцы і матэматыцы. У 1970 годзе стаў доктарам у галіне фізікі элементарных часціц. Затым ён пераключыўся на касмалогію і перайшоў у нацыянальную лабараторыю Лоўрэнса ў Берклі, дзе супрацоўнічаў з Луісам Альварэсам у эксперыменце HAPPE, у якім пры дапамозе стратасфернага паветранага шара прадпрымалася спроба выяўлення антыматэрыі ў верхніх пластах атмасферы Зямлі, наяўнасць якой прадказвала цяпер Адрынуты стацыянарная мадэль Сусвету.
 
Затым Смут заняўся вывучэннем рэліктавага выпраменьвання, адкрытага Арно Пензіясам і Робертам Вільсанам. У той час пытанне аб структуры сусвету заставалася нявырашаным. Некаторыя мадэлі прадказвалі, што сусвет павінны круціцца, што павінна было б вызначацца ў залежнасці тэмпературы рэліктавага выпраменьвання ад кірунку назірання. З дапамогай Альварэса і Рычарда Мюлера, Смут распрацаваў дыферэнцыяльны радыёметр, які мог вымяраць рознасць тэмператур рэліктавага выпраменьвання паміж двума напрамкамі, разнесенымі на 60 градусаў. Гэты інструмент, замацаваны на самалёце Локхід U-2, дапамог ўсталяваць, што поўная хуткасць кручэння сусвету была роўная нулю (у межах дакладнасці вымярэння прыбора). Доплераўскі эфект узнікае па прычыне таго, што Сонца (як і ўвесь Млечны Шлях) не спачывае, а рухаецца з хуткасцю прыкладна 600 км/с па адносінах да паверхні апошняга рассейвання. Гэты рух выкліканы хутчэй за ўсё гравітацыйным прыцягненнем паміж нашай галактыкі і некаторым скопішчам мас — Вялікім атрактарам.

Памёр 24 верасня 2025 года ў Парыжы.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Біяграфія на сайце Нацыянальнай лабараторыі Лорэнса Берклі 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Астрафізікі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Альберта Эйнштэйна
Венскі тэхнічны ўніверсітэт

**Венскі тэхнічны ўніверсітэт** (, скар. TU Wien) — адзін з буйных універсітэтаў у Вене, заснаваны ў 1815 годзе пад назвай «Імператарска-каралеўскі політэхнічны інстытут». У цяперашні час ва ўніверсітэце 8 факультэтаў з 56 інстытутамі, якія ўключаюць 21 аддзяленне бакалаўрыяту, 43 аддзяленні магістратуры і 3 аддзяленні дактарантуры. Ва ўніверсітэце навучаюцца 17.600 студэнтаў (19 % замежнікаў, 30 % жанчын). Штат складае 4 тыс. супрацоўнікаў, з іх 1800 — выкладчыцкі склад. Вучэбная праграма і даследчая дзейнасць універсітэта сканцэнтравана на тэхнічных і прыродазнаўчых навуках.
 
У 2005 годзе Венскі тэхнічны універсітэт заняў 32 месца ў спісе лепшых тэхнічных універсітэтах свету, або 8-е месца ў Еўропе.

## Факультэты і інстытуты 
* Факультэт матэматыкі і геаінфармацыйных сістэм
* Фізічны факультэт
* Факультэт тэхнічнай хіміі
* Факультэт інфарматыкі
* Факультэт грамадзянскага будаўніцтва
* Факультэт архітэктуры і рэгіянальнага планавання
* Факультэт машыназнаўства і арганізацыі вытворчасці
* Факультэт электра- і інфармацыйнай тэхнікі

## Гісторыя 
Політэхнічны ўніверсітэт быў заснаваны ў 1815 годзе імператарам Францам II. 6 лістапада 1815 года ўрачыста адчыніліся дзверы ВНУ, а на наступны дзень пачаліся лекцыі.
 
У 1872 годзе політэхнічны інстытут быў ператвораны ў Вышэйшую тэхнічную школу.
 
З 1919 года ў універсітэт пачалі прымаць жанчын.
 
У 1975 годзе Вышэйшая тэхнічная школа была перайменаваная ў Венскі тэхнічны ўніверсітэт.
 
Асноўныя корпуса тэхнічнага універсітэта знаходзяцца ў цэнтры Вены на плошчы Карлсплац, па суседстве са шматлікімі помнікамі культуры (царквой Карла, гістарычным музеем горада Вены, Музычным таварыствам).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Аўстрыі
Катэгорыя:Універсітэты Вены
Джон Кромвел Мазер

**Джон Кромвелл Мазер** (; нар.  года, Роанак, штат Вірджынія) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2006) (сумесна з Джорджам Смутам) «за адкрыццё анізатрапіі і чарнацельнай структуры энергетычнага спектру рэліктавага выпраменьвання». Працуе ў НАСА ў цэнтры касмічных палётаў імя Годарда.

## Адукацыя 
* 1968 — бакалаўр па фізіцы, Суартмарскі каледж
* 1974 — доктар па фізіцы, Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі

## Узнагароды 
* 1993 — Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне астрафізікі
* 2006 — Нобелеўская прэмія па фізіцы

## Спасылкі 
* Старонка Джона Мазера на сайце Цэнтра Годарда NASA 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі
Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
Гарсія IV (кароль Навары)

**Гарсія IV Аднаўляльнік** (, памёр у ) — кароль Навары з 1134 года, сын Раміра Санчэса і Крысціны Радрыгес.

## Біяграфія 
Гарсія IV жыў у Кастыліі, пакуль Навара знаходзілася пад уладай каралёў Арагона. Аднак, калі ў арагонскай дынастыі азначыўся дынастычны крызіс, Гарсія сабраў невялікую армію і пачаў змагацца за свае правы. 17 ліпеня 1134 года ў бітве пры Фразе ён разбіў Альфонса I Арагонскага. Альфонс неўзабаве захварэў і памёр, а Гарсія быў абраны каралём Навары.

Аднак ён апынуўся даволі слабым кіраўніком і залежаў ад мацнейшых каралёў-суседзяў. Гарсія быў вымушаны прызнаць перавагу Арагона над Наварай, а сябе — «сынам» Раміра II. Пасля Гарсія прызнаў сябе васалам Альфонса VII і ў 1136 года саступіў Кастыліі Рыёху. У 1137 годзе ён паспрабаваў дамагчыся незалежнасці ад Кастыліі і заключыў саюз з Афонсам I Партугальскім, але праз тры гады быў вымушаны пайсці на свет.

У далейшым Гарсія быў верным саюзнікам Кастыліі. У 1144 годзе ён ажаніўся з Уракай, дачкой Альфонса VII, а ў 1147 годзе дапамог яму авалодаць Альмерыяй. У 1149 годзе Гарсія падпісаў мірны дагавор з графам Барселоны Рамонам Берэнгерам IV і абяцаў яму аддаць у жонкі сваю дачку Бланку, але памёр раней, чым паспеў ажыццявіць свой намер.

## Літаратура 
* Альтамира-и-Кревеа Рафаэль. История Средневековой Испании / Перевод с испанского Е. А. Вадковской и О. М. Гармсен. — СПб.: «Евразия», 2003. — 608 с. — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0128-6

Катэгорыя:Каралі наварскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Праліў Вількіцкага

**Праліў Вількіцкага** — праліў, які аддзяляе паўвостраў Таймыр ад архіпелага Паўночная Зямля і злучае Карскае мора з морам Лапцевых.
 
Даўжыня праліва Вількіцкага складае 130 (104) км, а шырыня ў самым вузкім месцы паміж мысам Чэлюскін і мысам Таймыр на востраве Бальшавік — 56 км. На ўсход ад Бальшавіка ад праліва Вількіцкага адгаліноўваецца ў паўночна-ўсходнім напрамку праліў Яўгенава, які аддзяляе гэты буйны востраў архіпелага ад невялікіх паўднёва-ўсходніх астравоў Старакадомскага і Малы Таймыр. На захад ад праліва Вількіцкага размешчаны чатыры невялікіх вострава Гейберга. Тут глыбіня мора складае ад 100 да 150 м, ва ўсходняй частцы — больш за 200 м.
 
Праліў названы ў гонар гідрографа і даследчыка Арктыкі начальніка галоўнага Гідраграфічнага ўпраўлення Расіі Андрэя Іпалітавіча Вількіцкага, які ў 1913 годзе ў рамках Гідраграфічнай экспедыцыі на ледаколах «Таймыр» і «Вайгач» распачаў няўдалую спробу прайсці праз праліў, але затрымаўся ў льдах. Упершыню гэтая найбольш паўночная частка Паўночнага марскога шляху была пройдзеная ў 1878 годзе шведам Адольфам Эрыкам Нордэншэльдам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина — М.: Росмэн, 2006.

Катэгорыя:Пралівы архіпелага Паўночная Зямля
Катэгорыя:Мора Лапцевых
Катэгорыя:Карскае мора
Зямля Мілна

**Зямля Мілна** (; ) — буйны востраў ля ўсходняга ўзбярэжжа Грэнландыі. Размешчаны ў фіёрдзе Скорсбі. Плошча — 3913 км². Мае каля 113 км у даўжыню і да 45 км — у шырыню. Найвышэйшы пункт вострава мае вышыню 2 200 м над узроўнем мора. Незаселены, бліжэйшы населены пункт — Ілаккортаарміут, размешчаны на паўвостраве Зямля Джэймсан.
 
Названы ад імя афіцэра брытанскага каралеўскага флоту Дэвіда Мілна.

Катэгорыя:Астравы Грэнландыі
Дэвід Джонатан Грос

**Дэвід Джонатан Грос** (; нар. , горад Вашынгтон) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2004) «за адкрыццё асімптатычнай свабоды ў тэорыі моцных узаемадзеянняў» (сумесна з Ф. Вільчэкам і Д. Політцэрам).

## Біяграфія 
Грос вучыўся ў Яўрэйскім універсітэце ў Іерусаліме (Ізраіль), дзе ў 1962 годзе атрымаў ступень магістра. У 1966 г. абараніў дысертацыю на ступень доктара філасофіі па спецыяльнасці фізіка (кандыдата навук) у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Да 1997 г. быў малодшым навуковым супрацоўнікам у Гарвардскім універсітэце і прафесарам у Прынстанскім універсітэце. У 1987 г. атрымаў грант фонду Мак-Артура і ў 1988 г. медаль імя Дзірака. У цяперашні час займае прафесуру імя Фрэдэрыка Глюка па тэарэтычнай фізіцы ў Інстытуце тэарэтычнай фізікі імя Каўлі Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Санта-Барбары.
 
У 1973 г. сумесна са сваім першым аспірантам — Фрэнкам Вільчэкам — выявіў асімптатычную свабоду, згодна з якой моцнае ўзаемадзеянне паміж кваркамі слабее з памяншэннем адлегласці паміж імі. У выпадку вельмі блізкага размяшчэння кваркаў яны паводзяць сябе як свабодныя часціцы. Гэтая тэорыя (таксама незалежна адкрытая Дэвідам Політцэрам) з’явілася важным крокам на шляху развіцця квантавай хромадынамікі. Акрамя таго, Грос сумесна з Джэфры Харві, Эмілем Мартынекам і Раянам Ромам развіў гетэратычную тэорыю струн.
 
У 2000 годзе Грос атрымаў прэмію Харві (Хайфа) па фізіцы, а ў 2004 годзе — Нобелеўскую прэмію.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дзірака
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сакураі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Нотр-Дам (Турнэ)

**Кафедральны сабор Нотр-Дам у горадзе Турнэ** () — кафедральны сабор, прысвечаны Маці Божай, у бельгійскім горадзе Турнэ. З'яўляецца біскупскай рэзідэнцыяй (каталіцкае біскупства Турнэ). Cабор у Турнэ ўваходзіць у лік найпрыгажэйшых культавых збудаванняў у Еўропе. Уключаны ў 2000 годзе ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
thumb|left
## Агульныя звесткі 
Сабор мае 5 вежаў (адну цэнтральную і 4 вуглавыя званіцы), збудаваны ў гатычным стылі хор. Вышыня вежаў складае 83 метра. Вышыня будынка — 58 метраў, яго даўжыня — 134 метра, шырыня — 36 метраў.

## Гісторыя 
Будаўніцтва сабора Нотр-Дам пачалося ў 1110 годзе пасля таго, як у сярэдзіне IX стагоддзя пажар знішчыў біскупскі палац і царкоўны комплекс. Да 1191 года быў пабудаваны ў раманскім стылі асноўны будынак сабора (нава), яго вежы, хор, бакавыя памяшканні. У XIII стагоддзі раманскі хор быў знесены, бо біскуп Гацье дэ Марві планаваў поўную перабудову сабора ў гатычным стылі. Новыя, гатычныя хоры былі пабудаваныя ў 1244-1255, аднак далейшыя работы па перабудове сабора былі прыпыненыя. У 1325 у гатычным стылі былі створаны яшчэ толькі дзве бакавыя капэлы.
 
19 лютага 2008 сабор абрабаваны: было выкрадзена 13 найкаштоўнейшых прадметаў царкоўнага мастацтва, у тым ліку 8 чараў, 2 біскупскія кольцы і 3 крыжа. У адным з гэтых крыжоў захоўвалася часціца Крыжа Хрыстова, прывезеная ў Сярэднявеччы з Візантыі і з 1205 года знаходзілася ў саборы Божай Маці. Агульны кошт скрадзеных скарбаў ацэньваецца ў 40 мільёнаў еўра.

## Гл.таксама 
* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Бельгіі

## Літаратура 
* Jean Dumoulin et Jacques Pycke La Cathédrale de Tournai, Éditions Casterman, Tournai, (ISBN 2-203-28761-6), 1985

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Бельгіі
Катэгорыя:Збудаванні Бельгіі ў раманскім стылі
Катэгорыя:Саборы Бельгіі
Катэгорыя:Турнэ
Катэгорыя:Збудаванні Бельгіі ў гатычным стылі
Катэгорыя:XII стагоддзе ў Еўропе
Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі
Герань бураватая

**Герань бураватая**, **Герань цёмна-бурая, цёмная, сумная** (*Geranium phaeum*) — кветкавая расліна сямейства гераніевых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з вузлаватым, коса ўзыходным або гарызантальным карэнішчам і апушаным кароткімі валаскамі сцяблом вышынёй 40-70 см. Лісце глыбока 5-7-пальчата-раздзеленае на клінападобна-рамбічныя, надрэзана-зубчастыя па краю долі; ніжняе — доўгачаранковае, сярэдняе — кароткачаранковае, верхняе — сядзячае. Кветкі цёмна-бура-фіялетавыя, з 5 крыху адагнутымі адваротнаяйкападобнымі, па краю хвалістымі пялёсткамі і 5 залозкамі-нектарнікамі паміж імі; размешчаны папарна на валасістых кветканожках. Плод — стэрыгма, якая распадаецца на 5 плодзікаў.

## Пашырэнне 
Сярэднееўрапейскі рэліктавы горны від. Пашырана ў Сярэдняй, Паўднёвай Еўропе, заходніх раёнах Усходняй Еўропы, на Балканах. На Беларусі Вельмі рэдкі від, які трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных тэрыторыях. Месцы росту: дубова-грабавыя, грабавыя і вытворныя ад іх бярозавыя лясы кіслічнага і сніткавага тыпаў, прыбярэжныя алешнікі. Расце адзіночнымі экзэмплярамі і невялікімі, зрэдку значнымі групамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў траўні-чэрвені, пладаносіць у чэрвені-ліпені. Зацвітае на другі год. Размнажэнне насеннае.

## Таксанамія 
Від **Герань бураватая** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Герань
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Калонія (Панпеі)

**Кало́нія**, або **Кало́ніа** () — горад на востраве Панпеі ў Федэратыўных Штатах Мікранезіі. Сталіца штата Панпеі. Насельніцтва (2005 г.) - 7800 чал.

## Гісторыя
Калонія была заснавана ў 1887 г. іспанскімі каталіцкімі місіянерамі. Афіцыйна насіла назву Сант'яга, але як адзінае еўрапейскае паселішча на Панпеі часцей называлася Калоніяй. У 1900 г. фактычна была пераўтворана ў адміністрацыйны цэнтр. У 1947 г. стала адміністрацыйным цэнтрам падапечнай тэрыторыі ААН пад кантролем ЗША, пераўтворанай у 1986 г. у Федэратыўныя Штаты Мікранезіі (ФШМ). У 1989 г. сталіца ФШМ была перанесена ў Палікір. Калонія засталася сталіцай штата Панпеі.

## Спасылкі 
* Штат Панпеі для наведвальнікаў 

Катэгорыя:Населеныя пункты Федэратыўных Штатаў Мікранезіі
Фрэнк Вільчэк

**Фрэнк Вільчэк** (, нар. , Мінеола, штат Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2004) «за адкрыццё асімптатычнай свабоды ў тэорыі моцных узаемадзеянняў» (сумесна з Дэвідам Гросам і Дэвідам Політцэрам).

## Біяграфія 
Вільчэк нарадзіўся ў мястэчку Мінеола, штат Нью-Ёрк, у польска-італьянскай сям'і. Скончыў агульную школу ў Квінс, затым школу імя Ван Бюрэна. У 1970 г. атрымаў ступень бакалаўра навук па матэматыцы ва ўніверсітэце Чыкага; ў 1972 г. ступень магістра, а ў 1974 г. доктара філасофіі (кандыдата навук) — у Прынстанскім універсітэце. З 2000 г. Вільчэк з'яўляецца прафесарам фізікі ў Цэнтры тэарэтычнай фізікі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. Працаваў таксама ў Інстытуце перадавых даследаванняў у Прынстане і Інстытуце тэарэтычнай фізікі імя Каўлі ў Санта-Барбары. У 2002 г. узнагароджаны медалём Лорэнца.
 
У 1973 г. ажаніўся з Бетсі Дэвайн. Двое дзяцей — Эміты і Міра.

## Даследаванні 
У 1973 г. Вільчэк, працуючы ў якасці аспіранта з Дэвідам Гросам у Прынстанскім універсітэце, адкрыў асімптатычную свабоду, згодна з якой, чым бліжэй кваркі адзін да аднаго, тым менш моцнае ўзаемадзеянне (або абмен колерам) паміж імі. Калі кваркі знаходзяцца надзвычай блізка адзін да аднаго, то ядзерныя сілы паміж імі настолькі слабыя, што кваркі паводзяць сябе амаль як свабодныя часціцы. Гэтая тэорыя, адкрытая незалежна таксама Дэвідам Політцэрам, была важным крокам у развіцці квантавай хромадынамікі.
 
Вільчэк зрабіў уклад у даследаванне аксіонаў, эніонаў, асімптатычнай свабоды, фаз каляровай звышправоднасці кваркавага рэчыва і іншых аспектаў квантавай тэорыі поля. Ён працаваў над незвычайна шырокім колам пытанняў - ад фізікі кандэнсаваных асяроддзяў і астрафізікі да фізікі элементарных часціц.

## Гл. таксама 
* асімптатычная свабода
* адзіная тэорыя поля
* квантавая хромадынаміка
* касмалогія
* нейтронная зорка

* выбух звышновай
* чорная дзіра
* аксіён
* цёмная матэрыя
* WIMP

* квантавая колькасць
* салітон
* статыстычная перастанова
* дробавая статыстыка
* эфект Хола

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Хатняя старонка Фрэнка Вільчэка на сайце МТІ  
* Артыкулы Вільчэка ў ArXiv 
* Навуковыя артыкулы Вільчэка ў базе даных SLAC 
* The World's Numerical Recipe. Відэалекцыя Фрэнка Вільчэка  
* Вільчэк на тэму аніёнаў і звышправоднасці 
* Блог нобелеўскіх прыгод сям'і Вільчэка  

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дзірака
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сакураі
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Вал Логсдан Фіч

**Вал Логсдан Фіч** (; нар. ) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1980) «За адкрыццё парушэнняў фундаментальных прынцыпаў сіметрыі ў распадзе нейтральных K-мезонаў» сумесна з Джэймсам Уотсанам Кронінам.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Старонка Вала Фітча на сайце Прынстанскага ўніверсітэта 

Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Мак-Гіла
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994

**Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994** (3-і чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Першай лізе) — чэмпіянат па футболе сярод беларускіх каманд другой паловы 1993 — першай паловы 1994 года.

У трэці раз чэмпіёнам стала мінскае «Дынама».

## Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам 
### Клубы, якія выйшлі ў Першую лігу з Другой лігі 
* «Шыннік» (Бабруйск)

### Клубы, якія страцілі месца ў Першай лізе па выніках сезона 1992/1993 
* «Абутнік» (Ліда)
* «Тарпеда» (Жодзіна)

### Іншыя змены 
* ФК «Беларусь» (Мінск) перад пачаткам сезона быў перайменаваны ў ФК «Дынама-93»

## Клубы-ўдзельнікі 
### Прадстаўніцтва па рэгіёнах 
У турніры прымалі ўдзел клубы з усіх абласцей краіны.

## Турнірная табліца 
## Статыстыка 
### Бамбардзіры 
### Хет-трыкі 
### Асістэнты 
### «Сухія» матчы 
## Гл. таксама 
* Кубак Беларусі па футболе 1993/1994
* Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994
* Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994

1993/1994
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1993 годзе
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1994 годзе
Катэгорыя:1993 год у футболе
Катэгорыя:1994 год у футболе
Райманд Дэвіс

**Райманд Дэвіс малодшы** (; нар. , Вашынгтон, ЗША — , Блу Пойнт, ЗША) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2002) «за стварэнне нейтрыннай астраноміі» (палова прэміі сумесна з Масатосі Косібай, другую палову прэміі атрымаў Рыкарда Джаконі «за стварэнне рэнтгенаўскай астраноміі і вынаходства рэнтгенаўскага тэлескопа»).

## Біяграфія 
Райманд Дэвіс нарадзіўся ў сям’і фатографа Райманда Дэвіса старэйшага і яго жонкі Іды Роджэрс Янгер. Бацька Дэвіса працаваў у нацыянальным бюро стандартаў і пазней стаў там кіраўніком аддзела фотатэхнікі. Пад уплывам свайго бацькі і нягледзячы на тое, што ён не скончыў апошнія класы школы, Дэвіс з дзяцінства захапіўся эксперыментамі і канструяваннем апаратуры.
 
Пасля школы ён атрымаў у 1938 годзе дыплом хіміка ва ўніверсітэце Мэрыленда. Пасля года працы ў фірме Dow Chemical у Мідландзе ён вярнуўся ва ўніверсітэт Мэрыленда. У 1942 годзе ён абараніў дысертацыю па фізічнай хіміі ў Ельскім універсітэце і ўступіў у войска ў якасці рэзервіста. Наступныя гады ён правёў у штаце Юта, назіраючы эксперыменты з хімічнай зброяй. Пасля дэмабілізацыі з войска ў 1945 годзе Дэвіс працаваў у кампаніі Мансанта Кемікал у штаце Агая па тэме радыехімічнай метадаў. Увесну 1948 перайшоў на працу ў Брукхэйвенскую нацыянальную лабараторыю (БНЛ), заснаваную з мэтай развіцця метадаў грамадзянскай прымянення атамнай энергіі. Там ён пазнаёміўся са сваёй жонкай Ганнай Торы, якая працавала ў біялагічным аддзяленні БНЛ. Вяселле адбылося ў 1948 годзе. У іх нарадзілася пасля пяцёра дзяцей — Эндру, Марта Кумлер, Нэнсі Клем, Роджэр і Алан. У 1984 годзе Дэвіс пакідае БНЛ і становіцца прафесарам на факультэце фізікі і астраноміі ва ўніверсітэце Мэрыленда.

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Уільям Філіпс

**Уільям Дэніел Філіпс** (; нар. , Уілкс-Барэ, штат Пенсільванія, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1997) (сумесна з Клодам Коэнам-Тануджы і Стывенам Чу).

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Уільяма Філіпса на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Нобелеўская лекцыя Уільяма Філіпса 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Масатосі Косіба

**Масатосі Косіба** , нар.  г., горад Таёхасі, прэфектура Айты) — японскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2002) (палова прэміі сумесна з Раймандам Дэвісам «за стварэнне нейтрыннай астраноміі»).

## Біяграфія 
Косіба вучыўся ў Такійскім універсітэце. Пасля заканчэння ўніверсітэта ў 1951 годзе ён паступіў у аспірантуру і перайшоў у 1953 годзе ў Рочэстэрскі ўніверсітэт у ЗША. У 1955 году Косіба атрымлівае ступень доктара за працу па звышвысокаэнергетычных з’явах у касмічных промнях.
 
У сакавіку 1970 Косіба стаў прафесарам Такійскага ўніверсітэта.

## Дасягненні 
У 1950-х і 1960-х гадах Косіба займаўся высокаэнергетычным касмічным выпраменьваннем і звязанымі з ім з’явамі ў верхніх пластах атмасферы. Гэтыя заняткі прывялі яго ў 1970-х гадах да фізікі мюонаў і нейтрына, а таксама да фізікі элементарных часціц. Пасля ўдзелу ў JADE — сумесным нямецка-японскім праекце на паскаральніку DESY ў Гамбургу, ён сканструяваў дэтэктар Kamiokande для рэгістрацыі прадказанага тэорыяй распаду пратона. Па прычыне, што рэгістрацыя распаду пратона не атрымалася, ён перабудаваў дэтэктар ў дэтэктар нейтрына і змог зарэгістраваць касмічныя нейтрына: у працэсе выбуху звышновай 1987A атрымалася зарэгістраваць 12 нейтрына, 9 з якіх у першыя 2 секунды. Гэта было першым прамым эксперыментальным доказам тэорый аб працэсах, якія адбываюцца пры калапсе зоркі, у прыватнасці тэорыі нейтрыннага астуджэння.
 
У 2002 годзе, ён быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй па фізіцы. Сумесна з Раймандам Дэвісам ён атрымаў палову прэміі, другую палову атрымаў Рыкарда Джаконі.

Катэгорыя:Фізікі Японіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Аэрапорт Хельсінкі-Вантаа

**Аэрапорт Хельсінкі-Вантаа** (, ) — міжнародны аэрапорт горада Хельсінкі, сталіцы Фінляндыі. Размешчаны ў прыгарадзе Хельсінкі — Вантаа, прыкладна за 19 кіламетраў на поўнач ад цэнтра Хельсінкі. Аэрапорт першага класа, мае тры УПП і можа прымаць большасць сучасных тыпаў паветраных судоў (у тым ліку Airbus A340 і Airbus A350). Праз аэрапорт Хельсінкі-Вантаа праходзіць больш за 90 % міжнародных рэйсаў Фінляндыі. Аэрапорт прымае самалёты больш за 30 авіякампаній.
 
Аэрапорт з’яўляецца базавым аэрапортам, а таксама хабам для мясцовых і міжнародных рэйсаў авіякампаніі Finnair — фінскага нацыянальнага перавозчыка, які ўваходзіць у альянс Oneworld. Хельсінкі-Вантаа выконвае функцыі аэрапорта базавання і хаба для фінскай авіякампаніі-дыскаўнтэра Blue1 — фінскага рэгіянальнага падраздзялення SAS. У аэрапорце таксама базуюцца кампаніі Air Finland і Finncomm Airlines.
 
Авіяполіс — новы міжнародны бізнес-парк, які прымыкае да тэрыторыі аэрапорта Хельсінкі-Вантаа, з’яўляецца пляцоўкай для дзейнасці вялікай колькасці кампаній, звязаных з абслугоўваннем аэрапорта. Таксама каля аэрапорта размешчаны некалькі гатэляў і музей фінскай авіяцыі.

Аэрапорт быў пабудаваны на ўскраіне населенага пункта Вантаа для абслугоўвання летніх Алімпійскіх гульняў 1952 года.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт аэрапорта 

Катэгорыя:Аэрапорты Фінляндыі
Катэгорыя:Транспарт Хельсінкі