open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карльскруна

**Карльскруна** (шв. Karlskrona) — адміністрацыйны цэнтр шведскага лена Блекінге. Закладзены Карлам XI як галоўная (а цяпер і адзіная) база шведскага флота на 33 астравах ля берага Балтыйскага мора. Назва ў перакладзе азначае «карона Карла». Насельніцтва - 62.804 жыхароў (2009).

## Гісторыя
thumb|left|250px|Заснаванне Карльскруны
Горад быў закладзены ў 1680 годзе, у XVII стагоддзі быў старанна распланаваны лепшымі архітэктарамі свайго часу і да сённяшняга дня застаецца адным з найбольш яркіх прыкладаў познерэнесанснага горадабудаўніцтва, у сувязі з чым занесены ў спіс Сусветнай спадчыны. Сярод славутасцяў — самая вялікая ў краіне драўляная царква (1685) і два пышных барочных храма пачатку XVIII ст. — кірха Святой Тройцы (Нямецкая кірха, 1709 г.) і кірха Фрэдрыка (1744 г., абодва спраектаваны Тэсінам-малодшым).

Падчас Паўночнай вайны Карльскруна была адным з самых населеных гарадоў Швецыі, а мясцовая суднаверфь — найбуйнейшым у Скандынавіі працадаўцам. З падзеннем ваеннай моцы ўпала і значэнне Карльскруны, цяпер гэта ціхі правінцыйны горад.

## Гарады-партнёры 
*  Хілерад, Данія
*  Хортан, Нарвегія
*  Лавійса, Фінляндыя
*  Олафсфіёрдур, Ісландыя
*  Клайпеда, Літва
*  Гдыня, Польшча
*  Балтыйск, Расія
*  Ростак, Германія
*  Айзпутэ, Латвія

## Галерэя 

Выява:Fredrikskyrkan Karlskrona.jpg|Кірха Фрэдрыка
File:Trefaldighetskyrkan2.jpg|Нямецкая кірха

## Спасылка 
* Сайт пра Карльскруну 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Швецыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1680 годзе
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора
Катэгорыя:Гарады Швецыі
Адольфа Перэс Эсківель

**Адольфа Перэс Эсківель** (ісп. Adolfo Pérez Esquivel; ) — аргенцінскі пісьменнік, скульптар і архітэктар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1980) з фармулёўкай: «Як змагар за правы чалавека».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і іспанскага эмігранта. Дзяцінства і юнацтва Перэса Эсківеля прайшлі пад моцным уплывам каталіцкай царквы. Вышэйшую адукацыю атрымаў у Нацыянальнай школе выяўленчых мастацтваў у Буэнас-Айрэсе. У наступныя гады Перэс Эсківель становіцца вядомым скульптарам і выкладае архітэктуру ў розных навучальных установах Аргенціны. Атрымлівае Нацыянальную прэмію ў галіне мастацтваў.
У 1977 годзе быў арыштаваны і больш за год знаходзіўся ў зняволенні без прад’яўлення абвінавачвання і суда. Арганізацыя «Міжнародная Амністыя» прымала актыўны ўдзел у яго вызваленні.
Значная частка Нобелеўскай прэміі была перададзена ім у дабрачынныя арганізацыі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Аргенціны
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аргенціны
Бэці Уільямс

**Бэці Уільямс** (,  — ) — лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1976) разам з Мэйрыд Карыган, сузаснавальніца Супольнасці мірных людзей (Community of Peace People). Дзейнасць гэтай арганізацыі спрыяла мірнаму ўрэгуляванню крывавага канфлікту ў Паўночнай Ірландыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі
Эйсаку Сато

**Эйсаку Сато** (яп. 佐藤 荣 作 Сато: Эйсаку?, 27 сакавіка 1901, прэфектура Ямагуты — , Токіа) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Брат былога ў 1957-60 прэм'ер-міністра Японіі Набусукэ Кісі.

## Біяграфія 
У 1924 годзе скончыў Такійскі ўніверсітэт. Да 1945 года служыў на розных пасадах у Міністэрстве чыгункі. Пасля капітуляцыі Японіі ў 2-й сусветнай вайне пачаў актыўна займацца палітычнай дзейнасцю.

## Нобелеўская прэмія 
* Нобелеўская прэмія міру (1974, разам з Ш. Макбрайдам).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Такійскі ўніверсітэт

**Такі́йскі ўніверсітэ́т** — адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых унівэрсітэтаў Японіі, знакаміты таксама сваімі даследчымі лабараторыямі.

Заснаваны ў 1877 годзе як Нацыянальны ўніверсітэт у выніку зліцця трох навучальных устаноў: Сахэйко (цэнтр вывучэння канфуцыянства), Кайсэйго (заходняя культура) і Ігакуса (заходняя медыцына). З 1886 года Імператарскі ўніверсітэт, з 1897 года — Такійскі Імператарскі ўніверсітэт. Сучасная назва з 1947 года. У 1949 годзе да ўніверсітэта далучаны Першая і Такійская вышэйшыя школы.

Такійскі універсітэт мае пяць кампусаў — Хонг, Камаба, Касіва, Сіраканэ і Накана, а таксама 10 факультэтаў з 30 000 студэнтаў, у ліку якіх каля 2100 замежнікаў (што па японскіх стандартах лічыцца незвычайна буйной часткай). Хоць Такійскі ўніверсітэт мае факультэты, на якіх выкладаюць большасць акадэмічных дысцыплін, сярод іх найбольш вядомыя філалагічны і юрыдычны факультэты.

## Вядомыя выпускнікі 
* Акутагава Руноскэ (1892—1927) — японскі паэт і пісьменнік
* Эйсаку Сато (1901—1975) — прэм’ер-міністр Японіі

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Універсітэты Токіа
Сінай (гара)

**Гара Сінай** (іўр. הַר סִינַי, Хар-Сінай; таксама гара Майсея, гара Харыў) — гара на Сінайскім паўвостраве ў Егіпце. Паводле Бібліі на гэтай гары Бог з’яўляўся Майсею і даў Дзесяць запаведзяў.

Яўрэйская традыцыя не захавала дакладнага месцазнаходжання гары Сінай. Шанаванне цяперашняй гары Майсея (араб. Джабал-Муса) як гары Сінай з’яўляецца старажытнай хрысціянскай традыцыяй, якая ўзыходзіць да пачатку IV стагоддзя. У новы час прапаноўваліся і іншыя варыянты атаясамлення.

## Гл. таксама 
* Манастыр Святой Кацярыны

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Горы Егіпта
Катэгорыя:Горы Азіі
Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Майсей
Катэгорыя:Сінайскі паўвостраў
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Ліён Жуо

**Ліён Жуо** (; , , — , ) — рэфармісцкі дзеяч французскага і міжнароднага прафсаюзнага руху.

## Біяграфія і палітычная дзейнасць 
У 1909-40 і 1945-47 сакратар французскай Усеагульнай канфедэрацыі працы (УКП). У пачатку 20 ст. падтрымліваў анарха-сіндыкалісцкія «ультралевыя» лозунгі, у гады Першай сусветнай вайны 1914-18 стаў правадніком палітыкі «святога яднання» і супрацоўніцтва з буржуазіяй. Уваходзіў у склад французскай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919-20. Быў членам Міжнароднага бюро працы пры Лізе Нацый. У 1919-40 адзін з лідараў Амстэрдамскага інтэрнацыяналу прафсаюзаў. Супернік Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі і камуністычнага руху. Выступаў супраць стварэння адзінага працоўнага фронту. У 1947 адзін з арганізатараў расколу ВКТ і стварэння прафесійнага аб'яднання «Форс уврыер», які Жуо спрабаваў супрацьпаставіць УКП. У 1947 Жуо быў абраны старшынёй Эканамічнага савета Францыі, у 1949 — старшыня Савета Еўрапейскага руху.

## Нобелеўская прэмія 
* Нобелеўская прэмія міру (1951).

## Спасылкі 
* Біяграфія Жуо Леона на сайце Нобелесвкой прэміі
* Жуо Леон на сайце Find-A-Grave

Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Францыі
Катэгорыя:Праваабаронцы Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі
Катэгорыя:Вязні канцлагера Бухенвальд
Катэгорыя:Сіндыкалісты
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Жорж Пір

**Жорж Пір** (фр. Georges Charles Clement Ghislain Pire, манашскае імя **Дамінік Пір** (Dominique Pire); 10 лютага 1910, Дынан, Бельгія — 30 студзеня 1969, Лёвен, Бельгія) — бельгійскі дамініканец, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1958) «За дапамогу уцекачам».

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у Папскім Міжнародным Інстытуце Ангелікум ў Рыме (1934—1936) (дактарантура ў тэалогіі: L'Apatheia ou insensibilité irréalisable et destructrice). Далей працягнуў сваю адукацыю ў Каталіцкім Універсітэце Лёвена (1936—1937) (ліцэнцыят ў сацыяльных і палітычных навуках).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Бельгіі
Філіп Ноэль-Бэйкер

**Філіп Ноэль-Бэйкер** ( — ) — англійскі пацыфіст і дыпламат. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1959), за дзейнасць па стымуляванні раззбраення.

Шматгадовы дэпутат Палаты абшчын, міністр без партфеля ва ўрадзе 1945 года. Актыўна выступаў супраць ядзернай зброі, мілітарызму. Да 1922 года супрацоўнічаў з Фрыцьёфам Нансенам. У маладосці быў квакерам.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пацыфісты
Альберт Лутулі

**Альберт Джон Лутулі** (анг. Albert John Lutuli (Luthuli)) (1898, блізу Булаваё, Радэзія — 21 ліпеня 1967, Стангер, Натал, ПАР) — паўднёваафрыканскі палітык, прэзідэнт Афрыканскага нацыянальнага кангрэса, змагар з апартэідам.

## Біяграфія 
Сын місіянера Джона Бун'яна Лутулі і Мтон'і Гумедэ нарадзіўся ў Радэзіі. Пасля смерці бацькі ён з маці вярнуліся ў ПАР, дзе ўпершыню пайшоў у школу. У 1917 годзе скончыў настаўніцкую школу ў Інвендэйле і стаў дырэктарам і адзіным выкладчыкам школы ў Блаўбосхе (Натал). Атрымаўшы прэмію ад дэпартамента па адукацыі правінцыі Натал, Лутулі працягнуў на працягу двух гадоў адукацыю ў каледжы місіі Адамса, а затым 13 гадоў выкладаў там. У 1935 годзе звольніўся з каледжа і праз год стаў правадыром племя ў Гроўтвіле. У 1945 годзе ўступіў у Афрыканскі нацыянальны кангрэс, а ў 1948 годзе абраны старшынёй Натальскага аддзялення АНК. У 1952 годзе стаў прэзідэнтам АНК. Ён пачаў паездкі па ўсёй краіне, асуджаючы законы аб пропусках і адукацыі банту і заклікаў да негвалтоўнага пратэсту. У наступныя гады ён неаднаразова арыштоўваўся і высылаўся. У 1960 годзе Лутулі быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй міру «За намаганні па сцвярджэнні справядлівасці паміж людзьмі і народамі».

Загінуў 21 ліпеня 1967 года пад коламі цягніка. Пахаваны ў Гроўтвіле.

## Узнагароды 
* Нобелеўская прэмія міру (1960)

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ПАР
Хакайда

, раней вядомы як **Эдзо** — другі паводле велічыні востраў Японіі. Да 1859 года называўся таксама **Мацумаэ** па прозвішчы кіруючага феадальнага клана, якому належаў замкавы горад Мацумаэ.

Буйнейшы горад Сапара.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравы Японіі
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Астравы Японскага мора
Катэгорыя:Хакайда (прэфектура)
Лестэр Боўлс Пірсан

**Лестэр Боўлс Пірсан** (—) — прэм'ер-міністр Канады (1963—1968).

Кар’еру пачынаў у дыпламатычнай службе, з 1941 года працаваў у МЗС Канады, з 1945 года пасол Канады ў ЗША, кіраўнік канадскай дэлегацыі ў ААН (1948—1952), старшыня Генеральнай Асамблеі ААН (1952—1953).

Атрымаў Нобелеўскую прэмію міру (1957) за свае намаганні па мірным ўрэгуляванні Суэцкага крызісу.

З 1948 года член парламента, дэпутат ад Ліберальнай партыі, працаваў у кабінеце Сен-Ларана, пасля паразы лібералаў на выбарах 1958 года стаў кіраўніком партыі. Лічыцца адным з стваральнікаў сучаснай сістэмы сацыяльнага забеспячэння Канады, увёў у абарачэнне канадскі сцяг і гімн.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Канады
Катэгорыя:Члены Тайнага савета Каралевы для Канады
Катэгорыя:Дыпламаты Канады
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Канады
Катэгорыя:Паслы Канады ў ЗША
Катэгорыя:Старшыні Генеральнай Асамблеі ААН
Аун Сан Су Чжы

{{Палітык
 |Імя                  = До Аун Сан Су Чжы
 |Арыгінал імя         = 
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая ступень    = доктар філасофіі
 |Нацыянальнасць       = бірманка
 |Веравызнанне         = будызм (Тхеравада)
 |Партыя               = Нацыянальная ліга за дэмакратыю
 |Род дзейнасці        = палітычны дзеяч
 |Узнагароды           =  Нобелеўская прэмія міру
{ style="background: transparent"

}
* Залаты медаль Кангрэса.
* Прэмія Улафа Пальмэ (Швецыя, 2005)
}}
**Аун Сан Су Чжы́** (, ; ) — бірманская палітычная дзеячка, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі міру (1991). З’яўлялася адной з фігур, падазраваных у ажыццяўленні генацыду мусульман у М’янме.

## Біяграфічныя звесткі 
Дачка лідара руху за незалежнасць Бірмы Аун Сана, забітага ў 1947 годзе. Аўн Сан Су Чжы пакінула Бірму ў 1960 годзе, скончыла Оксфардскі ўніверсітэт, жыла ў Англіі.

У 1972 годзе выйшла замуж за тыбетолага Міхаэля Эйрыса. У іх нарадзілася двое сыноў.

У 1988 годзе вярнулася ў Бірму. У верасні 1988 года стала адной з лідараў апазыцыйнай Нацыянальнай лігі за дэмакратыю. На выбарах у маі 1990 года НЛД атрымала больш за 80 % месцаў у парламенце М’янмы, аднак кіруючы рэжым ігнараваў вынікі выбараў.

Лаўрэат прэміі памяці прафесара Торалфа Рафт (1990). У кастрычніку 1991 года Аун Сан Су Чжы стала лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру, аднак улады не дазволілі ёй выехаць за мяжу, каб атрымаць узнагароду. З 1989 па 1995 і з 2000 па 2002 знаходзілася пад хатнім арыштам. У траўні 2003 года зноў была арыштаваная, пазней змешчаная пад хатні арышт, які падоўжыўся на гэты раз да 13 лістапада 2010 года. Увогуле яна правяла ў турме і пад хатнім арыштам каля 15 гадоў. У 2008 годзе ўзнагароджана найвышэйшай узнагародай ЗША — Залатым медалём Кангрэса.

У лістападзе 2015 года на ўсеагульных выбарах у М’янме апазіцыйная партыя Нацыянальная ліга за дэмакратыю на чале з Аун Сан Су Чжы набрала амаль 90 % галасоў выбаршчыкаў. Яна заявіла, што ў партыі будзе дастаткова галасоў, каб сфармаваць першы ў гісторыі краіны дэмакратычны ўрад. Паводле канстытуцыі краіны, Аун Сан Су Чжы не можа заняць пасаду прэзідэнта, таму што яе муж — брытанец, а ў сыноў замежныя пашпарты.

Затрымана 1 лютага 2021 года пад час ваеннага перавароту.

## У мастацтве 
Аун Сан Су Чжы прысвечана песня Walk On групы U2.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International
Катэгорыя:Палітыкі М’янмы
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі
Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНЭЙДС
Сікоку

**Сіко́ку** (яп. 四 国?, «Чатыры вобласці») — найменшы па плошчы і насельніцтву востраў з чатырох найбуйнейшых Японскіх астравоў, а таксама адзін з рэгіёнаў Японіі.
Сучасная назва адлюстроўвае той факт, што на востраве знаходзіліся чатыры гістарычныя вобласці — Ава, Іё, Санукі і Тоса.

У рэгіён Сікоку ўваходзяць чатыры прэфектуры: Кагава, Коты, Такусіма і Эхімэ. Буйнейшыя гарады на востраве: Мацуяма, Такамацу, Такусіма, Коты.

Востраў абмываецца Ціхім акіянам, Унутраным Японскім морам, пралівамі. Даўжыня берагавой лініі складае каля 1800 км. У рэльефе пераважаюць горы. Клімат субтрапічны, мусонны, з частымі тайфунамі.

## Гл. таксама 
* Хакайда
* Хонсю
* Кюсю
* Імабары

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Артыкул Japan на сайце Library of Congress Country Studies 

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Японіі
Сікоку
Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін

**Ві́ктар Сцяпа́навіч Чарнамы́рдзін** (9 красавіка 1938, сяло Чорны Атрог, Гаўрылаўскі раён, Чкалаўская вобласць, РСФСР, СССР — 3 лістапада 2010, Масква, Расія) — савецкі і расійскі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Савета Міністраў — Урада Расійскай Федэрацыі (1992—1993), Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі (1993—1998), пасол Расіі на Украіне (2001—2009). З 11 чэрвеня 2009 года да канца жыцця — саветнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі, спецыяльны прадстаўнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі па пытаннях эканамічнага супрацоўніцтва з дзяржавамі — удзельнікамі СНД.

## Біяграфія 
Пачынаў працу на Орскім нафтаперапрацоўчым заводзе рабочым. У 28 гадоў скончыў Куйбышаўскі індустрыяльны інстытут па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг». А ўжо ў 1973 годзе стаў дырэктарам Арэнбурскага газаперапрацоўчага завода.

У 1985 годзе быў прызначаны міністрам газавай прамысловасці СССР. У 1989—1992 гадах быў старшынёй праўлення дзяржаўнага газавага канцэрна «Газпром». Ва ўмовах рынкавай эканомікі значэнне «Газпрома» рэзка ўзрасло проці савецкага часу, і гэта стала пляцоўкай для палітычнага старту Чарнамырдзіна.

Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Чарнамырдзін і Беларусь 
Удзельнічаў у расійскай місіі 1996 года, якая падтрымала Аляксандра Лукашэнку пад час супрацьстаяння з парламентам РБ і правядзенні рэферэндума па змене Канстытуцыі РБ.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»
Катэгорыя:Кандыдаты тэхнічных навук
Катэгорыя:Міністры газавай прамысловасці СССР
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР
Катэгорыя:Члены НДР
Катэгорыя:Члены Савета бяспекі Расіі
Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Старшыні Урада РФ
Катэгорыя:Паслы Расійскай Федэрацыі ва Украіне
Катэгорыя:Супрацоўнікі адміністрацыі прэзідэнта Расіі
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі III склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі ад аднамандатных акруг
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Будзёнаўска
Катэгорыя:Саветнікі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Памерлі ад нырачнай недастатковасці
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання
Катэгорыя:Выпускнікі СамДТУ
Лімфа

**Лімфа** (ад лац. Lympha — чыстая вада, вільгаць) — разнавіднасць злучальнай тканкі, што цыркулюе ў лімфатычнай сістэме пазваночных жывёл і чалавека. Забяспечвае абмен рэчываў паміж тканкамі і крывёю арганізма. Нашча амаль празрыстая, пасля прыёму ежы белая, непразрыстая, падобная да малака, з вялікай колькасцю неэмульгаванага тлушчу. Утвараецца фільтрацыяй плазмы крыві праз сценкі сасудзістых капіляраў у міжтканкавыя прасторы (тканкавая вадкасць). Мае ў сабе да 90 % лімфацытаў, бялкі, гармоны, ліпіды, метабаліты, ферменты і інш. Удзельная вага — 1,017 — 1,026; pH 7,4 — 9. Згусае не так хутка, як кроў (за 10 — 15 хвілін). У арганізме чалавека змяшчаецца 1-2 літра лімфы.

## Функцыі 
Функцыі лімфы — вяртанне бялкоў, вады, соляў, таксінаў і метабалітаў з тканак ў кроў. Лімфатычная сістэма ўдзельнічае ў стварэнні імунітэту, у абароне ад хваробатворных мікробаў. Па лімфатычных сасудах пры абязводжванні і агульным зніжэнні ахоўных сіл імунітэту магчыма распаўсюджванне паразітаў: найпрасцейшых, бактэрый, вірусаў, грыбкоў і іншых, што называюць лімфагенным шляхам распаўсюджвання інфекцыі, інвазіі або метастазіравання.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Ферамоны

**Ферамоны** ( — «несці»  — «падахвочваць, выклікаць») — зборная назва рэчываў — прадуктаў знешняй сакрэцыі, што выдзяляюцца некаторымі відамі жывёл і забяспечваюць хімічную камунікацыю паміж асобінамі аднаго віду. Фэрамоны — біялагічныя маркеры ўласнага віду, лятучыя хемасігналы, кіраўнікі нейраэндакрыннымі паводніцкімі рэакцыямі, працэсамі развіцця, а таксама шматлікімі працэсамі, звязанымі з сацыяльнымі паводзінамі і размнажэннем.

Фэрамоны мадыфікуюць паводзіны, фізіялагічны і эмацыйны стан ці метабалізм іншых асобін таго ж віду. Як правіла, фэрамоны прадукуюцца спецыялізаванымі залозамі.

## Спасылкі 
* Pherobase. База даных па ферамонам насякомых.
* The Pherolist. Спіс палавых ферамонаў і атрактантаў матылькоў.


Катэгорыя:Эндакрыналогія
Аматэрасу

**Аматэрасу** **Омікамі**, або **Тэнсё Дай-дзінь** (, «вялікае бажаство, што азарае нябёсы») — багіня-сонца, адно з пануючых божастваў Усеяпонскага пантэона сінто, легендарная прамаці японскага імператарскага роду (лічыцца, што першы імператар Дзіму быў яе прапраўнукам), кіраўніца Нябесных палёў Такамагахара (高 天 原).

Аматэрасу ўшаноўваюць як вынаходніцу вырошчвання рысу, тэхналогіі атрымання шоўку і ткацкага станка.

## Нараджэнне 
Японскі трактат Кодзікі апісвае нараджэнне багіні наступным чынам.

Да таго, як на зямлі з’явіліся людзі, існавала шмат пакаленняў багоў. Апошнімі з іх былі брат і сястра Ідзанагі і Ідзанамі, якія ўступілі ў шлюб, а пасля стварылі розныя астравы Японскага архіпелага і нарадзілі вялікую колькасць багоў і багінь.

Пасля таго, як Ідзанамі памерла, Ідзанагі сышоў за ёй у замагільны свет Ёмі, але не змог вярнуць яе ў свет жывых, і сам вярнуўся апаганеным. Ён пачаў абрад амывання, і з кожнай часткі яго адзення, а таксама частак цела, куды трапляла вада, нараджаліся розныя божаствы. Аматэрасу нарадзілася з тых кропляў, якія трапілі на яго левае вока.

У Аматэрасу ёсць два браты. Цукуёмі, бог ночы, нарадзіўся з вады правага вока, а Сусанаа, бог мора — з носу.

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі
Катэгорыя:Сінтаізм
Эстрадыёл

**Эстрадыёл** — асноўны і найбольш актыўны для чалавека жаночы палавы гармон; эстраген. Выпрацоўваецца фалікулярным апаратам яечнікаў у жанчын. Невялікія колькасці эстрадыёла выпрацоўваюцца таксама карой наднырачнікаў ў абодвух палаў і яечкамі у мужчын. Па хімічнай будове з’яўляецца стэроідным гармонам.

У мужчын асноўнай крыніцай эстрадыёла з’яўляецца не сінтэз ў яечках, а канверсія (араматызацыя) андрагенаў (такіх, як тэстастэрон і андрастэндыён) у эстрагены ў перыферычных тканках, што адбываецца пры ўдзеле фермента P450-араматазы.

Аб біялагічных уласцівасцях эстрадыёла падрабязней гл.: эстрагены.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Эстрагены
Эстрагены

**Эстрагены** ( — жвавасць і яркасць +  — род) — агульная зборная назва падкласа стэроідных гармонаў, якія вырабляюцца ў асноўным фалікулярнай апаратам яечнікаў у жанчын. У невялікіх колькасцях эстрагены вырабляюцца таксама яечкамі у мужчын і карой наднырачнікаў у абодвух палоў.
Тэстастэрон

**Тэстастэрон** (  → , што літаральна азначае: *мужчынскае яечка*) — асноўны мужчынскі палавы гармон, андраген.

Сакрэтуюць клеткамі Лейдзіга насеннікаў у мужчын, а таксама ў невялікіх колькасцях яечнікамі у жанчын і карой наднырачнікаў ў абодвух палоў. З’яўляецца прадуктам перыферычнага метабалізму.

Вызначае палавую дыферэнцыяцыю рэпрадуктыўных органаў і ўсяго арганізма па мужчынскім тыпе. У антагенезе ўдзельнічае ў развіцці мужчынскіх палавых органаў, другасных палавых адзнак, рэгулюе палавыя паводзіны, сперматагенез. У жаночых асобін тэстастэрон, які выпрацоўваецца яечнікамі, садзейнічае развіццю малочных залоз (у час цяжарнасці яго канцэнтрацыя павялічваецца).

Метабалічныя пераўтварэнні тэстастэрону ажыццяўляюцца ў печані, нырках, кішэчніку, лёгкіх, скуры і іншых органах. Сакрэцыя залежыць ад сезонных і ўзроставых змен. Канцэнтрацыя ў плазме крыві мужчын 0,5—0,9 мкг/100 мл, у жанчын — 0,12 мкг/100 мл. За суткі ў арганізме мужчыны ўтвараецца каля 15 мг тэстастэрону. Не назапашваецца ў арганізме, метабалізуецца ў андрастэрон, выводзіцца з мачой.

## Гл. таксама 
* Андрапаўза
* YCT529

Катэгорыя:Андрагены
Катэгорыя:Гармоны
Эмбрыён

]] **Эмбрыён** (стар.-грэч. Ἔμβρυον — вантробны плод, зародак) — стадыя развіцця арганізма, пачынаючы са стадыі зіготы да нараджэння або выхаду з яйкавых абалонак. Тэрмін «эмбрыён» у беларускай мове звычайна ўжываюць у адносінах да ранніх стадыях развіцця жывёл, у адносінах да раслін часцей выкарыстоўваюць тэрмін «зародак».

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Яечкі

**Яечкі**, **тэсцікулы** (, ) — парныя мужчынскія палавыя залозы млекакормячых жывёл і чалавека, у якіх выпрацоўваюцца сперматазоіды і сакратуюцца андрагены, галоўным чынам тэстастэрон.

Яечкі плода ўтвараюцца ў брушной поласці, але да моманту нараджэння апускаюцца ў машонку, дзе знаходзіцца пры больш нізкай тэмпературы, што спрыяе ўтварэнню і развіццю сперматазоідаў. Біяхімічнае выспяванне сперматазоідаў адбываецца ў прыдатку яечкаў, дзе сакратуецца і вадкасць, якая разбаўляе сперму. Найбольш частае запаленчае захворванне яечкаў — архіт.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Залозы
Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы
Катэгорыя:Эндакрынная сістэма
Хонсю

, састарэлая гістарычная назва  — самы вялікі востраў Японскага архіпелага.

## Геаграфія 
thumb|left|250px|Вулкан Фудзі — найбольш вядомы аб'ект на востраве і ва ўсёй Японіі
Даўжыня вострава 1300 км, шырыня вар'іруецца ад 50 да 230 км, яго сумарная плошча складае 230 500 км ², прыкладна 60 % усёй плошчы Японіі. Востраў Хонсю ледзь меншы за востраў Вялікабрытанія (Брытанскія астравы). Працягласць берагавой лініі 5450&nbsp;км.

Рэльеф Хонсю гарысты. Сярод гор шмат вулканаў. Найбуйнейшы з іх — гара Фудзі (3776 м.), з'яўляецца сімвалам Японіі. Дзякуючы ёй Хонсю з'яўляецца 7-м самым высокім востравам свету. Найбуйнейшая рака вострава — рака Сінана. Клімат Хонсю вельмі разнастайны — ад кантынентальнага на поўначы да субтрапічнага на поўдні. Горы вострава адказваюць за розніцу ў клімаце паўднёва-ўсходняй (ціха-акіянскай) і паўночна-заходняй (японскага мора) частак вострава.

На Хонсю часта здараюцца землетрасенні, паколькі востраў знаходзіцца на стыку 3 фармацыйных пліт.

## Рэгіёны і прэфектуры 
Востраў умоўна падзелены на пяць рэгіёнаў, і ўключае 34 прэфектуры, уключаючы Токіа. Рэгіёны Цюгоку (заходні), Кансай (паўднёвы, на ўсход ад Цюгоку), Цюбу (цэнтральны), Канто (усходні) і Тахоку (паўночны). Таксама ў склад гэтых прэфектур уваходзяць некаторыя дробныя астравы, найбольш прыкметныя з іх астравы Агасавара, Садо, Ідзу-Осіма і Авадзі.

* **Тахоку** — прэфектуры Аомары, Іватэ, Міягі, Акіта, Ямагата, Фукусіма.
* **Канто** — прэфектуры Ібаракі, Татыгі, Гуму, Сайтама, Тыба, Токіа, Канагава.
* **Цюбу** — прэфектуры Ніігата, Таяма, Ісікава, Фукуі, Яманасі, Нагана, Гіфу, Сідзуока, Айты.
* **Кансай** — прэфектуры Міэ, Сіга, Кіёта, Осака, Хіёга, Нара, Вакаяма.
* **Цюгоку** — прэфектуры Таторы, Сіманэ, Акаяма, Хірасіма, Ямагуты.

## Гарады 
На востраве Хонсю размешчаны найбуйнейшыя японскія гарады: Токіа, Іакагама, Осака, Кіёта, Хірасіма і інш.

## Насельніцтва 
Да канца XIX стагоддзя востраў засялялі таксама айны, якія былі цалкам выцеснены на востраў Хакайда японцамі. Агульнае насельніцтва вострава — 100 000 000 чалавек (2010 год).

## Гл. таксама 
* Геаграфія Японіі
* Хакайда
* Кюсю
* Сікоку

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астравы Японіі
Матка жанчыны

thumb|Матка жанчыны
**Матка** або **маціца** (, ) — няпарны гладкацягліцавы полы орган, у якім развіваецца эмбрыён, выношваецца плод. Матка размешчана ў сярэдняй часткі поласці малога таза, ляжыць ззаду мачавога пузыра і наперадзе прамой кішкі, мезаперытаніяльна. Знізу цела маткі пераходзіць у акругленую частку — шыйку маткі. Даўжыня маткі ў жанчыны рэпрадуктыўнага ўзросту ў сярэднім роўная 7-8 см, шырыня — 4 см, таўшчыня — 2-3 см. Маса маткі ў ненараджалых жанчын вагаецца ад 40 да 50 г, а ў якіх нараджалі дасягае 1980 г. Падобныя змены ўзнікаюць з- за гіпертрафіі мышачнай абалонкі падчас цяжарнасці. Аб'ём поласці маткі складае ≈ 5 — 6 см ³.

## Гл. таксама 
* Унутрыматачная спіраль
* Перфарацыя маткі

## Спасылкі
Стакгольм (лен)

**Лен Стакгольм** () — лен, размешчаны на балтыйскім узбярэжжы Швецыі. Мяжуе з ленамі Упсала і Сёдэрманланд. У лене пражывае пятая частка насельніцтва Швецыі. Тут размешчана сталіца дзяржавы — Стакгольм. Лен Стакгольм складаецца з двух гістарычных правінцый: Упланд (Руслаген) і Сёдэрманланд.
Блекінгэ (лен)

**Лен Блекінгэ** () — лен, размешчаны на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Швецыі ў правінцыі Блекінгэ. Мяжуе з ленамі Крунуберг, Кальмар і Сконэ. Самы маленькі па плошчы лен Швецыі. Цэнтральны горад — Карлскруна.
Фудзіяма

**Фудзіяма** (Фудзі, Фудзісан; ) — дзеючы вулкан на японскім востраве Хонсю за 90 км на паўднёвы захад ад Токіа. У цяперашні час вулкан лічыцца слаба актыўным, апошняе вывяржэнне было ў 1707—1708 годзе.

Вышыня гары — 3776 м (самая высокая ў Японіі). Уяўляе правільны конус з кратарам дыяметрам каля 700 м і глыбінёй каля 250 м. На схілах маюцца бакавыя кратары і шлакавыя конусы. Стратавулкан.

## Этымалогія 
З-за існавання розных метадаў транскрыпцыі японскай мовы гара Фудзі мае розныя назвы, некаторыя з якіх памылковыя. Так, на японскай мове гара Фудзі вымаўляецца як Фудзісан, але з-за памылкі чытання кандзі 山 часам заходнікі называюць яе «Фудзіяма»

## Геаграфія 
Гара Фудзі размешчана ў цэнтральнай частцы Японіі і галоўным востраве Хонсю, апаясаная гарамі Акаісі Японскімі Альпамі на Захадзе, гарамі Акуціцібу на поўначы і Ціхім акіянам на поўдні і ўсходзе. Адміністрацыйна ён размешчаны ў прэфектурах Сідзуока на поўдні і Яманасі на поўначы. Узвышаючыся на вышыні 3776 метраў над узроўнем мора на піку Сін-Фудзі, ён з’яўляецца самай высокай кропкай Японіі, бачнай у дні добрага надвор’я з Токіа, размешчанага менш чым у 100 кіламетрах на паўночны ўсход.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Гара Фудзі 
* 

Катэгорыя:Вулканы Японіі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Зігота

**Зігота** (ад  — спараны, падвоены) — дыплоідная (якая змяшчае поўны двайны набор храмасом) клетка, якая ўтвараецца ў выніку апладнення (зліцця яйцаклеткі і сперматазоіда). Зігота з'яўляецца таціпатэнтнай (гэта значыць, здольнай спарадзіць любую іншую) клеткай. Тэрмін увёў нямецкі батанік Э. Страсбургер.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Ствалавыя клеткі
Вермланд (лен)

**Лен Ве́рмланд** () — лен, размешчаны ў заходняй Швецыі, у правінцыі Вермланд. Мяжуе з ленамі Даларна, Вестра-Гёталанд і Эрэбру. Адміністрацыйны цэнтр — Карлстад.

Лен утвораны ў 1779 годзе ў выніку падзелу лена Нерцы і Вермланд.

Межы лена галоўным чынам супадаюць з межамі гістарычнай правінцыі Вермланд, аднак невялікія часткі лена ставяцца да гістарычных правінцый Даларна і Дальсланд, а правінцыя, у сваю чаргу, складаецца з камуны Карлскуга і часткі камуны Дэгерфорс лена Эрэбру.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Лен складаецца з 16 камун:
Вестэрнорланд

**Лен Вестэрнорланд** () — лен, размешчаны на балтыйскім ўзбярэжжы ў паўночнай Швецыі, у правінцыях Онгерманланд і Медэльпад. Мяжуе з ленамі Емтланд, Еўлеборг і Вестэрботэн. Цэнтральны горад — Хёрнесанд.
Вестэрботэн (лен)

**Лен Вестэрботэн** () — лен, размешчаны ў паўночнай Швецыі, у правінцыях Вестэрботэн, Лапланд і Онгерманланд. Мяжуе з ленамі Емтланд, Вестэрнорланд і Норботэн. Цэнтральны горад — Умеа.

## У культуры 
Падзеі папулярных дэтэктываў «*Срэбная дарога*» (2018) Сціны Джэксан і «*Паехаць на поўнач, каб памерці*» (2014) Іды Ліндэ адбываюцца ў лене Вестэрботэн.
Махамед Хатамі

**Махамед Хатамі**, таксама **Махамад Хатамі** (перс. محمد خاتمی — Mohammad Xâtami; ) — пяты прэзідэнт Ісламскай рэспублікі Іран у 1997—2005. Поўны тытул — **Хаджатоль Эслам Валь Маслемін Сеед Махамад Хатамі**. Абраны прэзідэнтам у 1997 годзе, пераабраны на другі тэрмін у 2001 годзе.

Катэгорыя:Прэзідэнты Ірана
Вестманланд (лен)

**Лен Вестманланд** () — лен, размешчаны ў цэнтральнай Швецыі ў правінцыі Вестманланд. Мяжуе з ленамі Седэрманланд, Эрэбру, Даларна і Упсала. Цэнтральны горад - Вестэрос.
Дзявочая плява

**Дзявочая плява**, таксама **цнатлівая плява** (**гімен**, лац. hymen) — зморшчына слізістай абалонкі з адтулінай, якая затуляе ўваход у похву паміж унутранымі і вонкавымі палавымі органамі. Пры першым палавым акце звычайна (не заўсёды) разбураецца. Акт разрыву цнатлівай плеўкі называюць дэфларацыяй. Пасля родаў практычна не захоўваецца.

Існуе паняцце траўматычнай дефларацыі, калі разбурэнне плеўкі не звязана з палавым актам, а адбываецца ў выніку якой-небудзь траўмы.

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Алі Хаменеі

Вялікі аятала **Сеед Алі Хасейні Хаменеі** (, ; ) — іранскі рэлігійны, духоўны, дзяржаўны, палітычны, ваенны і грамадскі дзеяч. Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана (1989—2026), Прэзідэнт Ірана (1981—1989), адзін з бліжэйшых паплечнікаў заснавальніка Ісламскай Рэспублікі Іран Рухалы Хамейні.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 19 красавіка 1939 года ў Мешхедзе.

Атрымаў духоўную адукацыю ў гарадах Мешхед, Кум (Іран) і Неджэф (Ірак). За ўдзел у антышахскім руху ў 1960—70-я гады 6 разоў быў арыштаваны. Удзельнік Іранскай рэвалюцыі (1978—79), паплечнік Р. М. Хамейні. У 1979—80 гады член Ісламскага рэвалюцыйнага савета, намеснік міністра абароны, камандуючы «Корпусам абаронцаў Ісламскай рэвалюцыі». У 1981—89 гады Прэзідэнт Ісламскай Рэспублікі Іран, з 1989 яе духоўны лідар (Рахбар) і фактычны правіцель.

Загінуў 28 лютага 2026 года ў выніку авіяўдару па яго рэзідэнцыі пры атаках Ізраіля і ЗША. Ахвярамі нападаў таксама сталі яго дачка, зяць, унука і ятроўка. У Іране былі аб’яўлены 40-дзённая жалоба і непрацоўны тыдзень.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Пенікі

**Пе́нікі** () — вёска ў Ламаносаўскім раёне Ленінградскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр сельскага паселішча. Размешчаная на паўднёвым беразе Фінскага заліва.

## Спасылкі 
* Адміністрацыя Пенікаўскага сельскага паселішча
* Падрабязная карта (Wikimapia)

Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці
Галоўка пеніса

**Галоўка палавога члена** (лац. glans penis) - конусападобныя патаўшчэнне палавога члена, які сканчваецца адтулінай мачавыпускальнага канала. Галоўка пры эрэкцыі менш пругкая, чым сам фалас, што зніжае рызыку траўміравання жаночых палавых органаў пры палавым кантакце. Акрамя таго, галоўка заўсёды больш адчувальная за астатнія часткі палавога члена, бо багатая нервовымі канчаткамі. Найбольш адчувальная самая ніжняя яе частка - вянок (каронка).

## Гл. таксама 
* Баланіт

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Катэгорыя:Палавыя органы
Махамед Алі Раджаі

**Махамед Алі Раджаі** (; , Казвін — , Тэгеран) — іранскі дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Ірана (1980—1981), Міністр замежных спраў Ірана (1981), Прэзідэнт Ірана (1981).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 15 чэрвеня 1933 года ў Казвіне.

Абраны Прэзідэнтам Ірана 2 жніўня 1981 года пасля працы Прэм’ер-міністрам ва ўрадзе Банісадра. Займаў таксама пасаду Міністра замежных спраў Ірана ў сакавіку — жніўні 1981 года. Лідар так званай Іранскай культурнай рэвалюцыі — праграмы па закрыцці ўніверсітэтаў і іншых устаноў, якія, на думку уладаў, спрыялі распаўсюджванню культурнага ўплыву Захаду.

Забіты 30 жніўня 1981 года ў Тэгеране.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Ірана
Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты
Абальхасан Банісадр

**Абальхасан Банісадр** (; , Хамадан — , Парыж) — іранскі дзяржаўны дзеяч, першы дэмакратычна абраны прэзідэнт Ірана адразу пасля Ісламскай рэвалюцыі 1979 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 22 сакавіка 1933 года ў Хамадане.

Банісадр ўступіў у антышахскі студэнцкі рух у 1960-х, двойчы сядзеў у турме за антыўрадавыя выступы і быў паранены ў ходзе паўстання ў 1963 годзе. Пазней ён збег у Францыю, дзе далучыўся да ісламскай апазіцыі ў выгнанні на чале з Аятала Хамейні. Банісадр вярнуўся ў Іран разам з Хамейні ў лютым 1979 года. Ён быў прызначаны намеснікам міністра эканомікі і фінансаў, затым — міністрам замежных спраў, і пазней міністрам эканомікі ў пераходным ўрадзе Ірана.

Памёр 9 кастрычніка 2021 года ў Парыжы.
Алі Акбар Хашэмі Рафсанджані

**Алі Акбар Хашэмі Рафсанджані** (перс. علي اکبر هاشمی رفسنجانی; нар. 25 жніўня 1934 у раёне Нуг — 8 студзеня 2017) — уплывовы іранскі дзяржаўны дзеяч, старшыня Савета па мэтазгоднасці. Старшыня Ісламскага кансультатыўнага савета Ірана ў 1980—1989, прэзідэнт Ірана ў 1989—1997.
Рухала Мусаві Хамейні

**Рухала́ Мусаві́ Хамейні́** (; ) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. Вялікі аятала, Рахбар (правадыр), лідар Ісламскай рэвалюцыі 1979 года ў Іране. Вышэйшы кіраўнік Ірана з 1979 года.

## Біяграфія 
Атрымаў рэлігійную адукацыю. З 1922 года ў г. Кум, выкладаў. у 1950-я гады атрымаў тытул «аятала». З 1963 года знаходзіўся ў апазіцыі да шахскага рэжыму Ірана. За крытыку рэформ шаха Махамеда Рэза Пехлеві быў высланы ўладамі ў Турцыю, затым пераехаў у Ірак (1964), пазней — у Францыю (1978). За час выгнання стаў лідарам іранскай апазіцыі.

Яго арышт пацягнуў самыя буйныя хваляванні за дзесяцігоддзе, звыш за 1000 забітых. У студзені 1979 года вярнуўся на радзіму, узначаліў Іранскую рэвалюцыю (1978—79). З 1 лютага 1979 года лідар Савета ісламскай рэвалюцыі, да якога 11—13 лютага перайшла ўся ўлада ў краіне.

Паводле распрацаванай ім канцэпцыі тэакратычнай дзяржавы і створанай на яе аснове Канстытуцыі Ісламскай Рэспублікі Іран 1979 года Рухала Мусаві Хамейні быў пажыццёвым духоўным лідарам (Рахбарам) і фактычным правіцелем Ірана. Праводзіў курс на ісламізацыю ўсіх бакоў жыцця краіны, канфрантацыю з ЗША, на пераможнае завяршэнне ірана-іракскай вайны (1980—88). У ліпені 1988 года пагадзіўся на мірнае ўрэгуляванне ірана-іракскага канфлікту.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі Ірана
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Вялікія аяталы
Катэгорыя:Дзеячы Ісламскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірана
Зальцбург (федэральная зямля)

**Зальцбург** (, ) — федэральная зямля ў цэнтры Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Зальцбург. Зальцбург — пятая па велічыні федэральная зямля Аўстрыі, размешчаная паміж землямі Ціроль, Карынтыя, Штырыя, Верхняй Аўстрыяй і Баварыяй (Германія). Сталіца федэральнай зямлі — Зальцбург — чацвёрты па велічыні горад пасля Вены, Граца і Лінца.

На тэрыторыі зямлі знаходзіцца Танталава пячора.
Ахмед Хасан аль-Бакр

**Ахмед Хасан аль-Бакр** (1 ліпеня 1914 — 4 кастрычніка 1982) — іракскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэзідэнт Ірака з 1968 да 1979 года.

## Біяграфія 
Ахмед Хасан аль-Бакр нарадзіўся 1 ліпеня 1914 года ў Тыкрыце.

У 1938 годзе ён паступіў у ваенную акадэмію. У 1941 годзе аль-Бакр прыняў актыўны ўдзел у антыбрытанскім паўстанні Рашыда Алі аль-Гайлані. Пасля падаўлення паўстання Ахмед Хасан быў выключаны з узброеных сіл, але ў 1957 годзе яму ўдалося аднавіцца. У наступным годзе ў Іраку адбылася рэвалюцыя.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака
Абдэль Рахман Арэф

**Абдэль Рахман Мухамед Арэф** (араб. عبد الرحمن عارف `Абд аль-Raḥmān` Ārif) (1916 — 24 жніўня 2007, Аман) — палітычны і ваенны дзеяч Ірака. Прэзідэнт Ірака (1966—1968), прэм'ер-міністр Ірака (1967—1968).

## Біяграфія 
Заняў пасаду прэзідэнта пасля смерці свайго брата Абдэль Салама Арэта. Скінуты партыяй Баас падчас вайсковага перавароту 17 ліпеня 1968 года. Жыў у эміграцыі, затым вярнуўся на радзіму. Пасля падзення рэжыму Садама Хусейна зноў пакінуў краіну. Апошнія гады жыў у Іарданіі, дзе і памёр.
Габсбургская манархія

350px|thumb|right|Тэрытарыяльны рост габсбургскай манархіі

**Габсбургская манархія**, **Габсбургская імперыя** ці **Аўстрыйская манархія** — неафіцыйная назва сукупнасці тэрыторый, якія знаходзіліся пад уладай аўстрыйскай галіны дынастыі Габсбургаў. Звычайна выкарыстоўваецца ў стаўленні да перыяду з 1526 года, калі аўстрыйскі эрцгерцаг Фердынанд I далучыў да сваіх уладанняў землі Чэшскай кароны і Венгрыі, да 1804 года, калі была ўтворана Аўстрыйская імперыя. Тэрмін «габсбургская манархія» можа таксама ўжывацца ў шырэйшым сэнсе ў стаўленні да перыяду з 1276 года (пераход Аўстрыі пад уладу Габсбургаў) да 1918 года (распад Аўстра-Венгрыі). Да 1804 года тэрыторыі, якія знаходзіліся пад уладай Габсбургаў, не мелі адзінай афіцыйнай назвы.

Назва Габсбургская імперыя таксама шырока выкарыстоўваецца для азначэння сукупнасці дзяржаўных утварэнняў, якія знаходзіліся пад уладай імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла V Габсбурга і ўлучалі ў сябе Іспанію, Іспанскія Нідэрланды, Франш-Кантэ, Ламбардыю, Неапалітанскае каралеўства, Сіцылію, Сардзінію і амерыканскія ўладанні Іспаніі.

## Склад 
У склад Габсбургскай манархіі (1526—1804) уваходзілі наступныя тэрыторыі:
* **Спадчынныя аўстрыйскія землі**:
** эрцгерцагства Аўстрыя (Ніжняя і Верхняя);
** герцагства Штырыя;
** герцагства Карынція;
** герцагства Крайна;
** маркграфства Істрыя;
** графства Ціроль;
** графства Горыца і Градзішка;
** Форарльберг;
** Пярэдняя Аўстрыя;
** Трыест;
* **Землі чэшскай кароны**:
** каралеўства Багемія;
** герцагства Сілезія;
** маркграфства Маравія;
** маркграфства Верхняя Лужыца (да 1635 г.);
** маркграфства Ніжняя Лужыца (да 1635 г.);
* **каралеўства Венгрыя**;
* **Вялікае княства Трансільванія**;
* **Ваенная мяжа**;
* '''каралеўства Харватыі, Славоніі і Далмацыі.

Акрамя таго, у некаторыя гістарычныя перыяды Габсбургская манархія таксама ўлучала ў сябе наступныя ўладанні:
* Аўстрыйскія Нідэрланды (1713—1792);
* Міланскае герцагства (1713—1797);
* Неапалітанскае каралеўства (1713—1735);
* Каралеўства Сардзінія (1713—1720);
* Цемешварскі Банат (1718—1778);
* Вайводзіна і Паўночная Боснія (1718—1739);
* Алтэнія (1718—1738);
* Сіцылійскае каралеўства (1720—1735);
* Пармскае герцагства (1735—1748);
* Каралеўства Галіцыя і Ладамерыя (з 1772 г.);
* Букавіна (з 1774 г.);
* Малая Польшча (з 1795 г.);
* Венецыянская вобласць (з (1797 г.);
* Далмацыя (з 1797 г.).

Манархі з дынастыі Габсбургаў таксама з'яўляліся імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1439—1806 гг. (за выключэннем перыяду 1740—1745 гг.).

## Гл. таксама 
* Аўстрыйская імперыя
* Аўстра-Венгрыя
* Каланіяльная экспансія Аўстрыйскай імперыі
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі

Катэгорыя:Імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Славакіі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Абдул Салам Арэф

**Абдул Салам Мухамед Арэф** (нар. 1921, Багдад — 13 красавіка 1966) — іракскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч; прэзідэнт Ірака з 1963 па 1966 год. Згуляў вядучую ролю ў звяржэнні манархіі і стварэння адзінага Арабскай саюза. Маючы падтрымку ў войску і ў партыі Баас, Арэф робіцца прэзідэнтам краіны пасля звяржэння Абдэль Керыма Касема. Загінуў у выніку авіякатастрофы на поўдні Ірака. Пасля гібелі Абдул Салама Арэфа пост прэзідэнта заняў яго старэйшы брат Абдэль Рахман Арэф.

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Ірака
Катэгорыя:Прэзідэнты Ірака
Катэгорыя:Маршалы Ірака
Катэгорыя:Военачальнікі Ірака
Катэгорыя:Кіраўнікі дзяржаў, якія загінулі ў авіякатастрофах
Ламаносаўскі раён (Ленінградская вобласць)

**Ламаносаўскі муніцыпальны раён** — муніцыпальнае ўтварэнне ў заходняй частцы Ленінградскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Ламаносаў. Ламаносаўскі раён — адзінае муніцыпальнае ўтварэнне ў Ленінградскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр якога знаходзіцца ў іншым суб’екце Федэрацыі: горад Ламаносаў уваходзіць у склад Петрадварцовага раёна Санкт-Пецярбурга.

Насельніцтва на 1 студзеня 2010 года — 64 642 чалавек.

## Гісторыя 
Да 1927 года асноўная частка тэрыторыі раёна ўваходзіла ў склад Троцкага павета Ленінградскай губерні.

У верасні 1927 гады ў складзе Ленінградскай акругі Ленінградскай вобласці ўтвораны Араніенбаумскі раён. У 1930 годзе ў сувязі з ліквідацыяй акруг увайшоў непасрэдна ў вобласць. У верасні 1939 года горад Араніенбаўм ператвораны ў самастойную адміністрацыйна-гаспадарчую адзінку з непасрэдным падначаленнем яго гарадской Рады Ленінградскай абласной Радзе.

У гады Вялікай Айчыннай вайны частка тэрыторыі раёна была акупавана.

У лютым 1948 года раён пераназваны ў Ламаносаўскі. У 1955 годзе ў яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага Краснасельскага раёна. У 1963 годзе быў утвораны Гатчынскі сельскі раён, які ўключыў у сябе тэрыторыі скасаваных Гатчынскага і Ламаносаўскага раёнаў. Пры гэтым раённы Савет дэпутатаў працаўнікоў раёна быў перададзены ў падначаленне Ленінградскаму абласному (сельскаму) Савету дэпутатаў працаўнікоў, а гарадскі Савет дэпутатаў працаўнікоў горада Ламаносаў быў перададзены ў падначаленне Ленінградскаму абласному (прамысловаму) Савету дэпутатаў працаўнікоў. У 1965 годзе Ламаносаўскі раён быў адноўлены, прычым было вырашана не арганізоўваць раённы Савет дэпутатаў працаўнікоў і яго выканаўчы камітэт. У сувязі з гэтым пасялковыя і сельскія Саветы дэпутатаў працаўнікоў раёна былі перададзеныя ў падначаленне гарадскому Савету дэпутатаў працаўнікоў горада Ламаносава.

У 1973 года Сасновы Бор атрымаў статус горада абласнога падначалення.

У красавіку 1978 года горад Ламаносаў перададзены ў адміністрацыйнае падначаленне Петрадварцовай раённай Рады горада Ленінграда. Ламаносаўская гарадская Рада народных дэпутатаў ператворана ў Ламаносаўскую раённую Раду.

У 1996 года Ламаносаўскі раён і горад Сасновы Бор атрымалі статус муніцыпальнага ўтварэння.

1 студзеня 2006 года ў складзе раёна ўтвораны 2 гарадскія і 13 сельскіх паселішчаў.

## Гл. таксама 
* Пенікі

Катэгорыя:Раёны Ленінградскай вобласці
Ганорый III

**Ганорый III** (), свецкае імя **Чэнчыа Савелі** (; ) — Папа Рымскі (18 ліпеня 1216 — 18 сакавіка 1227).

## Біяграфія 
Вядомы як аўтар значных багаслоўскіх прац — *Liber censuum Romanae ecclesiae* і *Ordo Romanus*, якія лічаць аднымі з важнейшых і надзейных крыніц па некаторых пытаннях сярэднявечнага царкоўнага жыцця. Таксама Ганорый III аўтар жыццяпісу Рыгора VII і шэрагу грымуараў.

Спрыяў развіццю жаброўных ордэнаў, зацвердзіў статуты кармелітаў і францысканцаў, а ў буле Gratium omnium упершыню афіцыйна назваў дамініканцаў братамі-прапаведнікамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Готланд (лен)

**Лен Готланд** () — лен, размешчаны на востраве Готланд у Балтыйскім моры, каля ўсходняга ўзбярэжжа Швецыі. Цэнтральны горад - Вісбю.
Упсала (лен)

**Лен Упсала** () — лен, размешчаны на балтыйскім узбярэжжы Швецыі ў правінцыі Упланд. Мяжуе з ленамі Стакгольм, Сёдэрманланд, Вестманланд і Еўлеборг. Цэнтральны горад - Упсала.
Пантыфікат

**Пантыфіка́т** () — перыяд кіравання Папы Рымскага. Пачынаецца з дня абрання новага Папы на канклаве, і дня інтранізацыі, якая адбываецца праз некалькі дзён пасля выбараў. Назва «пантыфікат» паходзіць ад аднаго з тытулаў Папы Рымскага — вялікі пантыфік ().

Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Каталіцтва
Эрэбру (лен)

**Лен Эрэбру** () — лен, размешчаны ў цэнтральнай Швецыі ў правінцыі Нерке. Мяжуе з ленамі Сёдэрманланд, Вестра-Гёталанд, Даларна, Вермланд, Вестманланд і Эстэргётланд. Цэнтральны горад — Эрэбру.

## Вядомыя асобы 
* Олаф Даніэль Вестлінг
Садам Хусейн

**Садам Хусейн Абд аль-Маджыд ат-Цікрыці** (28 красавіка 1937, Аль-Ауджа, Салах-эд-Дзін — 30 снежня 2006, раён Казімія, Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэзідэнт Ірака (1979—2003), прэм'ер-міністр Ірака (1979—1991 і 1994—2003), генеральны сакратар іракскага аддзялення партыі Баас, старшыня Савета рэвалюцыйнага камандавання, маршал (1979).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў універсітэт аль-Мустансірыя (Багдад). 3 1956 у Партыі арабскага сацыялістычнага адраджэння (Баас), член (з 1963), намеснік старшыні (з 1969), старшыня (з 1979) яе Рэгіянальнага камандавання ў Іраку. Пасля няўдалага замаху ў 1959 на прэзідэнта А. Касема эмігрыраваў. Пасля прыходу Баас да ўлады (люты 1963) вярнуўся ў Ірак, калі ўлада Баас была скінута (лістапад 1963), зняволены ў турму. Удзельнік дзяржаўнага перавароту (ліпень 1968), які зноў прывёў да ўлады Баас і яе лідара А. Х. аль-Бакра (дзядзьку С. Хусейна). 3 лістапада 1969 віцэ-прэзідэнт Ірака і намеснік старшыні Савета рэвалюцыйнага камандавання (СРК). У 1979 адхіліў аль-Бакра ад улады і сам стаў прэзідэнтам Ірака і старшынёй СРК. Дзякуючы велізарным даходам ад экспарту нафты ажыццявіў масштабныя рэформы, зрабіў ўзровень жыцця ў Іраку адным з самых высокіх на Блізкім Усходзе.

У 1980 годзе развязаў спусташальную вайну з Іранам, якая доўжылася да 1988 года. У ходзе вайны Садам Хусейн ажыццявіў аперацыю «Анфаль» супраць курдаў, падчас якой яго войска ўжыла хімічную зброю. У жніўні 1990 здзейсніў агрэсію супраць Кувейта, што прывяло да Кувейцкага крызісу (1990—1991) і міжнародных санкцый супраць Ірака.

Скінуты ў красавіку 2003 года ў выніку ўварвання войскаў шматнацыянальнай кааліцыі на чале з ЗША і Вялікабрытаніяй і пасля пакараны па прысудзе Вярхоўнага суду Ірака праз павешанне.

## Літаратура 
* *Адзярыха В.* Хусейн // 

Катэгорыя:Пакараныя смерцю прэзідэнты
Эстэргётланд (лен)

**Лен Эстэргётланд** () — лен, размешчаны на балтыйскім узбярэжжы Швецыі ў правінцыі Эстэргётланд. Мяжуе з ленамі Кальмар, Ёнчэпінг, Вестра-Гёталанд, Эрэбру і Сёдэрманланд. Цэнтральны горад - Лінчэпінг.

## Вёскі 
* Вёска Рок, Швецыя
Халанд (лен)

**Лен Халанд** () — лен, размешчаны на паўднёва-заходнім узбярэжжы Швецыі ўздоўж праліва Кацэгат, у правінцыі Халанд. Мяжуе з ленамі Вестра-Гёталанд, Ёнчэпінг, Крунуберг і Сконэ. Цэнтральны горад - Хальмстад.
Еўлебарг

**Лен Еўлебарг** () — лен, размешчаны на балтыйскім ўзбярэжжы ў цэнтральнай Швецыі, у правінцыях Естрыкланд, Хельсінгланд і Даларна. Мяжуе з ленамі Емтланд, Упсала, Вестманланд, Даларна і Вестэрнорланд. Цэнтральны горад — Еўле.

## Вядомыя асобы 
* Юхан Готліб Ган
Віктар I (Папа Рымскі)

**Віктар I** () (? — 199) — біскуп Рыма з 189 па 199. Святы.

Нарадзіўся ў правінцыі Africa Proconsularis, служыў архідыяканам. Пасля абрання актыўна ўдзельнічаў у спрэчцы аб часе святкавання Вялікадня. У 196 гозе склікаў у Рыме сабор, на якім быў замацаваны заходні звычай святкавання Вялікадня — у нядзелю, якая ідзе за Страсной пятніцай. Хрысціянскія цэрквы ў Малой Азіі не прынялі гэтых новаўвядзенняў, за што былі адлучаны біскупам Віктарам ад царквы. Гэты крок выклікаў да яго апазіцыю ў заходніх біскупствах, і ў выніку біскуп Віктар вымушаны быў зняць сваё адлучэнне.

Пераклаў богаслужэнне ў Рыме з грэчаскай на лацінскую мову. Пазней быў кананізаваны.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Папы Рымскія