open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бакашыйныя чарапахі

**Бакашыйныя чарапахі** (*Pleurodira*) — падатрад паўзуноў.

Падатрад аб'ядноўвае 2 сямействы: змеяшыйныя чарапахі (*Chelidae*) і пеламедузавыя (*Pelomedusidae*), 13 родаў, каля 50 відаў.

Даўжыня панцыра 30-77 см, шыя доўгая, могуць выгінаць яе ўбок і закладваць пад панцыр. Ногі пераважна пляскатыя, на пальцах плавальныя перапонкі.

Пашыраны ў прэсных водах Паўднёвай Амерыкі, Афрыкі, Аўстраліі, астравоў Мадагаскара і Новай Гвінеі.

Кормяцца дробнымі рыбамі.

Мяса і яйцы некаторых відаў выкарыстоўваюць у ежу.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Чарапахі
Змеяшыйныя чарапахі

**Змеяшыйныя чарапахі** (*Chelidae*) — сямейства паўзуноў падатрада бакашыйных чарапах.

Каля 15 родаў, больш за 50 відаў. Пашыраны ў рэках і азёрах Паўднёвай Амерыкі, Аўстраліі і Новай Гвінеі. Найбольш вядомыя: аўстралійская змеяшыйная чарапаха (*Chelodina longicollis*), гідрамедузы (*Hydromedusa*), махрыстая змеяшыйная чарапаха, або матамата (*Chelus fimbiriatus*), несапраўдная эмідура, якая жыве ў Паўднёва-Заходняй Аўсхраліі.

Даўжыня панцыра да 40 см. Характэрна доўгая шыя, якая разам з галавой закладваецца збоку пад панцыр, а не ўцягваецца ўнутр. Панцыр звычайна значна пляскаты.

Адкладваюць 15-20 яец.

Некаторыя віды — аб'екты палявання (мяса, яйцы).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Чарапахі
Пеламедузавыя

**Пеламедузавыя**, пеламедузы (*Pelomedusidae*) — сямейства паўзуноў падатрада бакашыйных чарапах.

Вядома 5 родаў, 19 відаў. Пашыраны ў Паўднёвай Амерыцы, Афрыцы, в-ве Мадагаскар. Жывуць у прэсных вадаёмах. Найбольш вядомая і буйная — арау, або тартаруга (*Podocnemys expansa*) з тропікаў Паўднёвай Амерыкі.

Даўжыня панцыра ў самак да 80 см, маса цела да 50 кг; самцы драбнейшыя. Шыя карогкая, можа з галавой хавацца збоку пад панцырам, У брушным шчыце 11 касцявых пласцінак.

Кормяцца дробнай рыбай, земнаводнымі, пладамі.

Адкладваюць больш за 100 яец.

Аб'ект промыслу.

Катэгорыя:Чарапахі
Звышскопішча галактык

right|350px|thumb|Сусвет у межах 1 млрд светлавых гадоў (307 Мпарсек), якая паказвае найбліжэйшыя звышскопішчы
**Звышгалактыка**, звышскопішча галактык — гіганцкая сукупнасць зорных сістэм.

Складаецца з асобных галактык, іх груп і скопішчаў. Памеры 50—150 Мпс, маса 1015 — 1016 мас Сонца. Форма пляскатая (напр., Лакальнае звышскопішча) або моцна выцягнутая, накшталт ланцужка (напр., звышскопішча Персея). Узніклі з прычыны адыябатычных узбурэнняў шчыльнасці рэчыва на пачатковай стадыі расшырэння гарачай Метагалактыкі. Некаторыя звышгалактыкі расшыраюцца, іншыя сціскаюцца. Выяўлена іх каля 50.

Наша Галактыка, Магеланавы воблакі, галактыкі ў Трыкутніку, Андрамедзе з яе спадарожнікамі і амаль усе галактыкі, бачныя як аб'екты да 13-й зорнай велічыні, уваходзяць у Лакальнае звышскопішча. Яго цэнтральнае згушчэнне — буйное скопішча галактык у сузор'і Дзевы (да 500 вялікіх галакгык). Наша Галактыка знаходзіцца бліжэй да перыферыі звышскопішча, таму галактыкі, што яе акружаюць, утвараюць на нябеснай сферы шырокі пояс («Млечны Шлях галакгык»), амаль перпендыкулярны да зорнага Млечнага Шляху.

У сузор'ях Льва і Геркулеса знаходзяцца іншыя з больш блізкіх звышгалактык.

## Гл. таксама 
* Галактыка
* Скопішча галактык
* Галактычная нітка
* Буйнамаштабная структура Сусвету

Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Астрафізіка
Зорнае скопішча

, шаравое скопішча]]
**Зорныя скопішчы** — сукупнасці (групы) зорак, якія маюць агульнае паходжанне і звязаны паміж сабой сіламі ўзаемнага прыцягнення.

Для сфарміраваных зорных скопішчаў характэрна наяўнасць цэнтральнага згушчэння (ядра), абкружанага менш шчыльнай каранальнай вобласцю. У залежнасці ад знешняга выгляду, памераў, узросту і хімічнага складу адрозніваюць рассеяныя і шаравыя зорныя скопішчы.

**Рассеяныя зорныя скопішчы** (напрыклад, Гіяды, Плеяды) у Галактыцы канцэнтруюцца ў плоскасці сіметрыі Млечнага Шляху і маюць найбольшыя скорасці адносна Сонца; узрост да 1 млрд гадоў. Пры назіранні ў слабы тэлескоп раздзяляюцца на асобныя зоркі.

**Шаравыя зорныя скопішчы** (напрыклад, скопішча МЗ у сузор’і Гончых Псоў, М1З у сузор’і Геркулеса) маюць вялікую колькасць кампактна размешчаных зорак у выглядзе сферычнай або эліптычнай сістэмы; з цяжкасцю раздзяляюцца на асобныя зоркі нават у моцных тэлескопах. Утвараюць у Галактыцы сферычную падсістэму і канцэнтруюцца ў яе цэнтры; маюць узрост ад 5 да 15 млрд гадоў.

Наяўнасць пераменных зорак (напрыклад, тыпу RR Ліры) дазваляе вызначаць адлегласці да скопішчаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Зорная астраномія
Палятухавыя

**Палятухі**, палятухавыя (*Petauristinae* ці *Pteromyini*) — трыба млекакормячых атрада грызуноў ў падсямействе . Часам вылучаеца ў асобнае падсямейства.

Вядомы з міяцэну (каля 20 млн г. назад).

13 родаў, 36 відаў. Пашыраны ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Амерыцы. На Беларусі 1 від — палятуха звычайная.

Даўжыня да 60 см, хваста да 63 см, маса да 1,4 кг (у палятухі звычайнай адпаведна да 21 см, 14 см і 170 г). Поўсць густая, тонкая, шаравата-бураватая, хвост пушысты. Вочы вялікія. Здольныя да планіравання (адсюль назва) з дрэва на дрэва (на адлегласць да 60 м) з дапамогай пакрытых шэрсцю скурных складак па баках цела паміж пярэднімі і заднімі канечнасцямі. Могуць мяняць напрамак палету з дапамогай хваста.

Жывуць на дрэвах, гнёзды ў дуплах. Актыўныя на змярканні і ноччу. Кормяцца насеннем, парасгкамі, пупышкамі, ягадамі, грыбамі, часам насякомымі.

Нараджаюць да 4 дзіцянят.

Катэгорыя:Вавёркавыя
Новыя Ганчары

**Но́выя Ганчары́** (, ) — вёска ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Валеўскага сельсавета.

Да 1976 года вёска ўваходзіла ў склад Ятраўскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валеўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна
Змеі

**Змеі** (*Ophidia*, або *Serpentes*) — падатрад паўзуноў атрада лускаватых.

Выдзяляецца 3 інфраатрады: чэрвепадобныя, ніжэйшыя і вышэйшыя. 12 сямействаў, найбольш вядомыя аспіды, вужовыя, гадзюкавыя, марскія змеі, пітоны, слепазмейкі (слепуны), удавы, ямкагаловыя змеі і інш. Больш за 3 тыс. відаў.

## Апісанне 
Даўжыня ад 8 см да 11,5 м (анаконда). Цела вузкае, выцягнутае, укрытае луской і рагавымі шчыткамі. 3меі ліняюць некалькі разоў за год; вонкавы рагавы слой скуры (выпоўзіны, вужавінне) скідваецца звычайна цалкам. Вочы без павекаў, звонку суцэльная празрыстая абалонка, якая аддзяляецца пры ліньцы разам са старым слоем скуры. Язык доўгі, раздвоены, які памылкова прымаюць за джала. Зубы тонкія, вострыя, загнутыя назад. У ядавітых змей зубы на верхняй сківіцы ядавітыя з баразёнкай або каналам дпя сцёку яду.

## Пашырэнне 
Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Большасць змей вядуць наземны спосаб жыцця, часцей у густым раслінным покрыве, кронах дрэў, многія ў пустынях, некаторыя ў прэсных вадаёмах і морах. Шырока вядомыя: анаконда, каралеўская кобра, грымучнікі сапраўдныя, чорная мамба, эфы. На Беларусі 3 віды: вуж звычайны, гадзюка звычайная, мядзянка.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца насякомымі, рыбай, земнаводнымі, паўзунамі, птушкамі, млекакормячымі.

Размнажаюцца адкладваннем яец, некаторыя — яйцажывародныя.

## Гаспадарчае значэнне 
Скуру некаторых змей выкарыстоўваюць у гарбарнай прамысловасці, яд — у медыцыне.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* *Пікулік М.* Змеі // 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Звышновая зорка

[thumb|250px|[Астатак звышновай Кеплера]]

**Звышновыя** — зоркі, якія характарызуюцца гіганцкімі ўспышкамі — скачкападобным павелічэннем бляску ў сотні мільёнаў разоў; крыніцы касмічных прамянёў.

Успышкі зорак назіраліся з глыбокай старажытнасці. Вывучэнне іх пачата Ціха Брагэ, які апісаў успышку зоркі ў сузор'і Касіяпеі ў 1572. Звышновыя зоркі ўспыхваюць у розных галактыках прыблізна 1 раз у 360 гадоў. Пры ўспышцы звышновай яркасць яе за 10—20 сутак робіцца параўнальнай з сумарнай яркасцю ўсёй зорнай сістэмы — галактыкі, унутры якой знаходзіцца гэтая зорка. Агульная энергія, што выпрамяняецца за час успышкі, перавышае 10 эрг. Успышка адбываецца, калі зорка зыходзіць з галоўнай паслядоўнасці дыяграмы Герцшпрунга — Расела і ўступае ў заключны этап эвалюцыі. Да выбуху звышновай прыводзіць гравітацыйны калапс. Пасля выбуху цэнтральная частка зоркі становіцца нейтроннай зоркай, а рэчыва вонкавых слаёў выкідваецца з хуткасцю ў некалькі тысяч кіламетраў за секунду і ўтварае газавую туманнасць (напр., Крабападобная туманнасць). Па характары змены бляску і спектра звышновыя зоркі падзяляюць на 2 тыпы. Да 1-га тыпу адносяцца вельмі старыя зоркі (да выбуху), маса якіх параўнальная з сонечнай. Паніжэнне бляску пасля максімуму праходзіць раўнамерна, спектры складаюцца з вельмі шырокіх палос. 2-гі тып: маладыя зоркі з масай у 10 разоў большай за сонечную, вялікая разнастайнасць у характары зніжэння бляску пасля максімуму, палосы ў спектрах ствараюцца выпрамяненнем атамаў Н, Не, N і інш.

## Літаратура 
* *Шкловский И.* Звёзды: их рождение, жизнь и смерть. 3-е изд. — М., 1984.


Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Пераменныя зоркі
Мірон

* Імя Мірон
* Мірон у палітыцы 1990-2000-х гадоў
* Мірон (Хадакоўскі)
* Мірон, вусач — рыба сямейства карпавых

## Сугучна 
* Старажытнагрэчаскі скульптар Мі́ран
Старосты ашмянскія

**Староста ашмянскі** — урад у Ашмянскім павеце ВКЛ.

## Літаратура 
* Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek, DIG, Warszawa, 2004.
Алігатаравыя

**Алігатаравыя** (*Alligatoridae*) — сямейства кракадзілаў. Ад сапраўдных кракадзілаў адрозніваюцца будовай чэрапа, больш кароткай і шырокай пысай, лянівым характарам.

Усе віды алігатаравых, акрамя кітайскага алігатара, жывуць у Новым Свеце. Самы паўночны від — місісіпскі алігатар, самыя паўднёвыя — кайманы з Паўднёвай Амерыкі.
Апалонік (лічынка)

**Апалонікі** — лічынкі бясхвостых земнаводных. Назву атрымалі з-за знешняга выгляду (гл. апалонік, сталовы прыбор).

Развіваецца лічынка з яйка і жыве ў вадзе. Раней за ўсіх, іншы раз з пачатку красавіка, у вадаёмах з'яўляюцца апалонікі бурых жаб, крыху пазней, з траўня, — зялёных жаб, жарлянак і часночніц. Дыхаюць апалонікі спачатку з дапамогай вонкавых, а потым унутраных жабраў. Кормяцца пераважна расліннасцю. Іх ротавы апарат мае асаблівую будову: вакол ротавай адтуліны вострыя рагавыя сківіцы, іх акружаюць некалькі радоў дробных зубчыкаў, а па краях знаходзяцца скураныя наросты — махры. Гэтыя прыстасаванні апалонікі выкарыстоўваюць у якасці своеасаблівай таркі, з дапамогай якой саскрабаюць мяккія часткі раслін і налёт водарасцей з падводных прадметаў. Форма рагавых сківіц, колькасць зубчыкаў, радоў і характар іх размяшчэння, а таксама форма махроў краю даволі розныя ў розных відаў і служаць адметнымі прыкметамі лічынак. Апалонікі розных відаў бясхвостых амфібій вызначаюцца таксама па форме, памерах, афарбоўцы цела і хваставога плаўніка. Сярод апалонікаў рапух, памеры якіх адносна невялікія (даўжыня цела да 10-14 мм), афарбоўка можа быць аліўкава-шэрай або светла-аліўкавай у зялёнай і чаротавай рапух і чорнай у звычайнай рапухі. У першых двух відаў адлегласць паміж вачамі ў 1,5 раза большая, чым паміж ноздрамі, у апошняга — у 2 разы. Добра адрозніваюцца паміж сабой апалонікі бурых і зялёных жаб. У бурых (травяной і вастрамордай) жаб даўжыня цела з хвастом адпаведна да 30-40 мм і 20-30 мм, афарбоўка светла-аліўкавага адцення. У апалонікаў травяной жабы хвост заканчваецца тупа, у вастрамордай — больш востра; у апалонікаў азёрнай жабы тулава мае грушападобную форму, у сажалкавай — авальную. Найбольш своеасаблівыя апалонікі часночніцы. Яны вызначаюцца буйнейшымі памерамі: даўжыня цела да 5 см, разам з хвастом да 17,5 см. Афарбоўка амаль чорная, з бліскучым сіняватым адценнем. Апалонікі чырванабрухай жарлянкі маюць цёмную афарбоўку, даўжыню цела да 12-14 мм. Ротавы дыск спецыфічнай трохвугольнай формы, вельмі шырокі хваставы плаўнік, спінны грэбень якога даходзіць да сярэдзіны спіны. Невялікія апалонікі квакшы (даўжыня тулава не больш як 12-15 мм) вызначаюцца жаўтавата-аліўкавай афарбоўкай і тым, што спінны грэбень шырокага хваставога плаўніка пачынаецца амаль на ўзроўні вачэй. Апалонікі бясхвостых амфібій, кормам якіх з'яўляюцца зялёныя, сіне-зялёныя водарасці, садзейнічаюць прадухіленню «цвіцення» вадаёмаў. Апалонікамі бясхвостых амфібій кормяцца многія водныя і каляводныя жывёлы (птушкі, вужы, жабы, водныя насякомыя і іх лічынкі, некаторыя рыбы і інш.).

Пасля 3-4 месяцаў жыцця ў вадзе ў апалонікаў адбываецца метамарфоз — лічынкавыя органы знікаюць, змяняецца знешні выгляд, і маладыя земнаводныя выходзяць на сушу.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6]

## Спасылкі 
* http://slounik.org/149676.html

Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя
Катэгорыя:Лічынкі
Апалонік (сталовы прыбор)

thumb|Металічны апалонік
**Апалонік** — сталовы прыбор, вялікая (аб’ём ад 100 мл і больш) разлівальная лыжка з доўгай ручкай. Выкарыстоўваецца для разлівання супоў, кампотаў, малака і інш. з посуду для прыгатавання (напрыклад, каструлі) ў посуд для ужывання ежы (талеркі, кубкі).

Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Клод Перо

**Клод Перо** (; каля , Парыж — ) — французскі архітэктар, тэарэтык архітэктуры.

Брат Шарля Перо. Па адукацыі ўрач, займаўся матэматыкай, фізікай, тэхнікай, археалогіяй, выконваў кардоны для габеленаў. Найбольш вядомыя яго архітэктурныя работы ў Луўры (фасады парадны ўсходні з каланадай, 1667-74, і паўднёвы), якія з'яўляюцца вяршыняй ранняга французскага класіцызму. Адзін з заснавальнікаў Каралеўскай акадэміі архітэктуры ў Парыжы (1671). У 1673 пераклаў архітэктурны трактат Вітрувія.

Катэгорыя:Архітэктары Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Брацкэ

**Брацкэ** — тапонім:

## Украіна 
### Аўтаномная рэспубліка Крым 
* Вёска Брацкэ, Першамайскі раён
* Вёска Брацкэ, Краснаперакопскі раён

### Днепрапятроўская вобласць 
* Брацкэ — сяло, Верхнядняпроўскі раён
* Брацкэ — сяло, Днепрапятроўскі раён
* Брацкэ — сяло, Пакроўскі раён
* Брацкэ — сяло, Сафіеўскі раён

### Запарожская вобласць 
* Брацкэ — сяло, Міхайлаўскі раён

### Кіраваградская вобласць 
* Брацкэ — сяло, Александрыйскі раён
* Брацкэ — сяло, Пятроўскі раён

### Луганская вобласць 
* Брацкэ — пасёлак, Свярдлоўскі раён

### Мікалаеўская вобласць 
* Брацкэ — пасёлак гарадскога тыпу, Брацкі раён

### Сумская вобласць 
* Брацкэ — сяло, Роменскі раён
* Брацкэ — сяло, Грэбенікоўскі сельскі савет, Трасцянецкі раён
* Брацкэ — сяло, Машчанскі сельскі савет, Трасцянецкі раён

### Херсонская вобласць 
* Брацкэ — пасёлак, Ніжнесерагозскі раён
Краснапэрэкопскі раён

**Краснапэрэкопскі раён** (, ) — адзін з 14 раёнаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым.

На поўначы амываецца возерам Сіваш, на захадзе — Каркініцкі заліў Чорнага мора.

## Гісторыя 
З 2014 года анэксаваны Расійскай Федэрацыяй.

12 мая 2016 Вярхоўная Рада Украіны перайменавала «Краснапэрэкопскі раён» у «Пэрэкопскі». Пастанова аб перайменаванні набудзе моц пасля вяртання часова акупаванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля пад агульную юрысдыкцыю Украіны.

## Заўвагі 
## Крыніцы
Ныжнягірскі раён

**Ніжнягорскі раён**  (, ) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Адміністрацыйны цэнтр — Ныжнёгірскы ().

## Заўвагі 
## Крыніцы
Вяйцюны

**Вяйцюны** або **Вяцюны**, **Віцюны**, таксама **Віечунай** () — мястэчка ў складзе Друскеніцкага самакіравання Аліцкага павета Літвы, на беразе Нёмана. Месціцца за 7 км на паўночны ўсход ад Друскенікаў. Цэнтр Вяйцюнскай сянюніі.

## Гісторыя 
Упершыню Вяйцюны згадваюцца ў 1629 годзе. У канцы XVIII стагоддзя ўваходзілі ў Троцкі павет Троцкага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, адносіліся да маёнтка Лішкава, уласнасць дамініканскага ордэна.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Вяйцюны апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, уваходзілі ў склад Мар’ямпольскага павета Сувалкаўскай губерні.

У другой палове верасня 1939 года Вяйцюны заняты Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года паводле дагавора з СССР тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў Літоўскай ССР.

У Другую сусветную вайну з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі.

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Эрвін Куман

**Эрвін Куман** (; нар. ) — галандскі футбаліст і трэнер.

Гуляў на пазіцыі паўабаронцы ў клубах «Гронінген» (1978—79, 1982—85, 1994—98, 210 гульняў, 48 галоў), «ПСВ Эйндхавен» (1979—82, 1990—94, 144 гульні, 21 гол), «Мехелен», Бельгія (1985—90, 106 гульняў, 22 галы). Уладальнік Кубка ўладальнікаў кубкаў 1988 і Суперкубка Еўропы 1988. Чэмпіён Нідэрландаў 1991 і 1992, Бельгіі 1989, уладальнік Кубка Бельгіі 1987. За зборную Нідэрландаў (1983—94) 31 гульня, 2 галы. Чэмпіён Еўропы 1988 (4 матча, 0 галоў). Удзельнік чэмпіянату свету 1990 (1 матч, 0 галоў). Ачольваў «Валвейк» (2004—2005, 2012—2014), «Феенорд» (2005—2007), зборную Венгрыі (2008—2010). Старэйшы брат Рональда Кумана, якому ў 2014—2017 гадах дапамагаў у «Саўтгемптане» і «Эвертане».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў
Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гронінген
Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ
Катэгорыя:Ігракі ФК Мехелен
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Нідэрландаў
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Амана па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фенербахчэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Валвейк
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эйндхавен
Катэгорыя:Трэнеры ФК Утрэхт
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Венгрыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Феенорд
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Леан Патоцкі

**Леан Патоцкі** (; Псеўданімы: *Bonawentura z Kochanowa*) — мемуарыст.

## Біяграфія 
З роду графаў Патоцкіх. Бацька -- Станіслаў Фларыян, актыўны ўдзельнік палітычнага жыцця Рэчы Паспалітай, ад'ютант Тадэвуша Касцюшкі, а ў часы Варшаўскага герцагства — Фрыдрыха Аўгуста. Маці — Юзэфа з Салагубаў.

Дзяцінства і маладосць Леан Патоцкі прайшлоў  у вышэйшым свеце Варшавы. Вучыўся ў Свіслацкай гімназіі, скончыў Варшаўскі ўніверсітэт. Разам з айчымам, Тадэвушам Тышкевічам, актыўна ўдзельнічаў у паўстанні 1830—1831 гадоў на тэрыторыі Літвы.

Найбольш вядомы яго 3-томны твор «Мемуары пана Камертона», выдадзены пасмяротна. У «Мемуарах…» апісаны гістарычныя мясціны і помнікі, паданні, песні, звычаі і абрады літоўскага народа на тэрыторыі Курляндыі і Жамойці. Таксама «Мемуары…» змяшчаюць апісанні і звесткі пра стан буйных магнацкіх рэзідэнцый 1820-1840-х гадоў, у тым ліку тышкевічавай Свіслачы, сапегавых Дзярэчына і Ружанаў, радзівілаўскага Нясвіжа, Ляхавічаў часоў гетмана Міхала Масальскага, Зэльвы. Леан Патоцкі пісаў не толькі пра сустрэчы з уладальнікамі рэзідэнцый, але дае і гістарычныя звесткі, паданні, анекдоты пра ўладальнікаў, гісторыю старажытных родаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Патоцкі Л.* Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Л. Патоцкі; укл., прадмова, камент. А. М. Філатавай; пер. з польск. І. У. Саламевіча. — Мн., 1997.

Катэгорыя:Патоцкія
Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Словаўтварэнне

**Словаўтварэнне**: раздзел лексікалогіі. Прадмет дысцыпліны — адносіны паміж вытворным і ўтваральным словамі, а таксама сувязі ўнутры словаўтваральных ланцужкоў і гнёздаў, адносіны паміж словаўтваральнымі тыпамі і катэгорыямі. Асноўныя паняцці дысцыпліны — вытворная і ўтваральная асновы, словаўтваральны спосаб, словаўтваральная сувязь. Фундаментальныя задачы дысцыпліны — сістэматызацыя корпусу словаўтваральных сродкаў, пошук заканамернасцяў ва ўзнікненні вытворных слоў, якія належаць да розных граматычных класаў і лексіка-семантычных агульнасцяў.

## Гл. таксама 
* Словаўтваральнае гняздо
* Словаўтваральная катэгорыя
* Словаўтваральная мадэль
* Абрэвіяцыя

## Літаратура 
* *Шаблоўскі А. І.* Лексічная анамасіялогія: прадмет, метад, асноўныя паняцці // Беларуская лінгвістыка. Вып. 57, 2006. — С. 3—11.
Уладзімір Іванавіч Міроненка

**Уладзімір Іванавіч Міроненка** (нар. 9 лютага 1942, Акцяброва, Кармянскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі матэматык.

У тэорыю дыферэнцыяльных раўнанняў увёў паняцце адлюстроўваючай функцыі і ўжыў яго да вывучэння пытанняў існавання перыядычных рашэнняў і рашэнняў краявых задач дыферэнцыяльных сістэм, а таксама да вывучэння ўстойлівасці гэтых рашэнняў. Увёў паняцці *φ*-рашэння і ўкладальнай сістэмы. Аўтар звыш за ста прац па тэорыі дыферэнцыяльных раўнанняў. Занесены ў амерыканскую энцыклапедыю «Marquis Who’s Who in Science and Engineering», у розныя выданні Міжнароднага біяграфічнага цэнтра і ў «Беларускую энцыклапедыю».

## Навуковыя працы 
* Мироненко В. И. Отражающая функция и исследование многомерных дифференциальных систем. — Мин. образов. РБ, ГГУ им. Ф. Скорины. — Гомель, 2004. — 196 с.
* Мироненко В. И. Линейная зависимость функций вдоль решений дифференциальных уравнений. — Изд-во БГУ им. В. И. Ленина, Минск, 1981. — 104 с.
* Мироненко В. И. Отражающая функция и периодические решения дифференциальных систем. — Изд-во «Университетское», Минск, 1986, — 76 с.
* Мироненко В. И. Введение в теорию устойчивости. Министерство народного образования Республики Беларусь, Гомельский госуниверситет им. Ф. Скорины, Гомель, 1991. — 61 с.
* Мироненко В. И. Дифференциальные системы с распадающимися отображениями за период. Вестник БГУ, Минск, 1992. — Серия 1. — № 1. — С.36-41.
* Мироненко В. И. Отражающая функция и интегральные многообразия дифференциальных систем. Дифференц. уравнения, Минск, 1992. — Т.28. — № 26. — С.984-991.
* Мироненко В. И. Метод отражающей функции для краевых задач. Дифференц. уравнения, Минск, 1996. — Т.32. — № 6. — С.774-779.
* Мироненко В. И., Дайнеко Н. М. Математическая модель динамики плотности ценопопуляций луговых агроэкосистем. Весці нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя біялагічных навук. № 2, 1998. — С.109-111.
* Мироненко В. И., Дайнеко Н. М., Жогаль С. П., Сапегин Л. М. Математическое моделирование функционирования луговых экосистем. Доклады НАН Беларуси, 2002. Т.46. — С. 75-78.
* Мироненко В. И. Возмущения систем, не изменяющие временных симметрий, и отображения Пуанкаре. Дифференц. уравнения. — 2008. T. 44, № 10. — С.1347-1352.
* Mironenko V. I., Mironenko V. V. How to construct equivalent differential systems . Applied Mathematic Letters, 22 (2009), 1356—1359.
* Mironenko V. I., Mironenko V. V. Time symmetries and in-period transformations. Applied Mathematic Letters, 24 (2011), 1721—1723.

## Спасылкі 
* Адлюстроўваючая функцыя

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Адлюстроўваючая функцыя

**Адлюстроўваючая функцыя** () — функцыя, якая злучае мінулы стан сістэмы з яе будучым станам у сіметрычны момант часу. Паняцце адлюстроўваючай функцыі ўведзена Уладзімірам Іванавічам Міроненкам.

## Дэфініцыя 
Хай \varphi(t;t_0,x) ёсць агульнае рашэнне у форме Кашы сістэмы дыферэнцыяльных раўнанняў \dot x=X(t,x), рашэнні якой адназначна вызначаюцца сваімі пачатковымі дадзенымі. Адлюстроўваючая функцыя гэтай сістэмы вызначаецца формулай F(t,x)=\varphi(-t;t,x).

## Ужыванне 
Для \,2\omega-перыядычнай па зменнай t сістэмы дыферэнцыяльных раўнанняў з адлюстроўваючай функцыяй \,F(t,x) адлюстраванне \,\Pi(x) за перыяд \,[-\omega;\omega] (адлюстраванне Пуанкарэ) знаходзіцца па формуле \,\Pi(x)=F(-\omega,x). Таму веданне адлюстроўваючай функцыі дазваляе знаходзіць пачатковыя дадзеныя \,(\omega,x_0) для \,2\omega-перыядычных рашэнняў \varphi(t;-\omega,x_0) разглядваемай сістэмы і даследаваць гэтыя рашэнні на устойлівасць па Ляпунову. Адлюстроўваючая функцыя \,F(t,x) сістэмы \dot x=X(t,x) задавальняе так званым асноўным суадносінам

\,F_t+F_x X+X(-t,F)=0, \,F(0,x)=x.

З дапамогай гэтых суадносін усталёўваецца, што для шматлікіх неінтэгруемых у квадратурах сістэм дыферэнцыяльных раўнанняў адлюстраванне \,\Pi(x) за перыяд \,[-\omega;\omega] можа быць знойдзена нават праз элементарныя функцыі. У гэтым адлюстроўваючая функцыя можа быць супастаўлена з інтэгравальным множнікам.

Адлюстроўваючая функцыя выкарыстоўваецца пры даследаванні пытанняў існавання і ўстойлівасці перыядычных рашэнняў краявых задач для сістэм дыферэнцыяльных раўнанняў.
   

## Літаратура 
* Мироненко В. И. [Отражающая функция и периодические решения дифференциальных уравнений](http://tov.lenin.ru/vi/Mironenko%20V.I.%20Otrazhayushchaya%20funkciya%20i%20periodicheskie%20resheniya%20differencial%27nyh%20uravnenij.%20(1986).djvu). — Минск, Университетское, 1986. — 76 с.
* Мироненко В. И. Отражающая функция и исследование многомерных дифференциальных систем. — Гомель: Мин. образов. РБ, ГГУ им. Ф. Скорины, 2004. — 196 с.

## Спасылкі 
* Сайт пра адлюстроўваючую функцыю (анг., рас.)
* How to construct equivalent differential systems 

Катэгорыя:Функцыі
Ядзерная энергетыка

lang=be|thumb|300px|Гістарычны агляд статыстыкі будаўніцтва атамных электрастанцый
**Ядзерная энергетыка** — гэта адгалінаванне энергетыкі, якое займаецца здабываннем і выкарыстаннем ядзернай энергіі.

Звычайна для атрымання ядзернай энергіі выкарыстоўваюць ланцуговую ядзерную рэакцыю дзялення ядраў урану-235 ці плутонія. Ядра падзяляюцца пры пападанні ў іх нейтрона, пры гэтым атрымліваюцца новыя нейтроны і асклепкі дзялення. Нейтроны дзялення і асклепкі дзялення валодаюць вялікай кінетычнай энергіяй. У выніку сутыкненняў асклепкаў з іншымі атамамі гэтая кінетычная энергія хутка пераўтвараецца ў цеплыню.

Ядзерную энергію атрымліваюць з дапамогай ядзерных рэактараў. Як крыніца энергіі яна выкарыстоўваецца ў энергетыцы і на транспарце. У энергетыцы — звычайна для выпрацовання электраэнергіі на АЭС, радзей — цеплыні на атамных ЦЭЦ і станцыях цеплазабеспячэння. Існуюць розныя варыянты яе выкарыстання на транспарце, але рэальнае ўвасабленне яны атрымалі толькі на флоце (атамныя ледаколы, падводныя лодкі, іншыя караблі (пераважна вайсковога прызначэння).

У 2004 годзе атамныя электрастанцыі ўсяго свету выраблялі 6,5 % ад усёй спажываемай светам энергіі і 15,7 % — электраэнергіі. 57 % ўсёй вырабляемай на АЭС электраэнергіі даводзіцца на ЗША, Францыю і Японію. На пачатак жніўня 2007 у 31 краіне свету працавалі 439 атамных рэактараў.

Найбольш электрычнасці з дапамогай ядзернай энергетыкі вырабляюць ЗША (кожная пятая кілават-гадзіна ў гэтай краіне мае атамнае паходжнне). У Францыі ў 2006 годзе 80 % з агульнага балансу электраэнергіі прыпадала на атамныя электрастанцыі. Увогуле ж у Еўрапейскім Саюзе вырабляюць 30 % электрычнасці на АЭС (хаця ў некаторых краінах аб'яднанай Еўропы ядзернай энергетыкі ўвогуле няма).

Вакол ядзернай энергетыкі вядзецца шмат спрэчак наконт яе эканамічнай абгрунтаваннасці і экалагічнай бяспечнасці. Таксама ёсць перасцярогі наконт магчымасці выкарастаць ядзерныя матэр'ялы ў ваенных мэтах і тэррактах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Рунь

**Рунь** — усходы, пасевы азімых культур. Напр. *жытнёвая рунь*. Прыметнік: *руневы*.

## Культура 
* Рунь, аб'яднанне — грамадскае аб'яднанне беларусаў Бельгіі
* Рунь (1920) — штотыднёвы ілюстраваны літаратурна-мастацкі часопіс
* Рунь, ансамбль — беларускі самадзейны харэаграфічны ансамбль
* Рунь веснаходу — літаратурны альманах (на беларускай мове), выдадзены ў Вільні
* Рунь, літаратурны калектыў — суполка пісьменнікаў Валожыншчыны. 

## Населеныя пункты 
* Зялёная Рунь — пасёлак у Дварэцкім сельсавеце Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці
Пратэі

**Пратэ́і** (*Proteidae*) — сямейства хвастатых земнаводных.

Складаецца з двух родаў, якія жывуць у Паўночнай Амерыцы (*Necturus*, 5 відаў) і Заходняй Еўропе (*Proteus*, 1 від — пратэй еўрапейскі).

Цела выцягнутае, даўжынёю да 30-40 см, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Вонкавых шчэлепаў 3 пары.

Кормяцца беспазваночнымі.

Апладненне ўнутранае.

Мяркуецца, што пратэі — неатэнічныя лічынкі невядомых саламандраў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хвастатыя земнаводныя
Катэгорыя:Сямействы земнаводных
Фест’ё

**Фест’ё** () — камуна ў Францыі, знаходзіцца ў рэгіёне О-дэ-Франс. Дэпартамент камуны — Эна. Уваходзіць у склад кантона Лан-Поўдзень. Акруга камуны — Лан.

Код INSEE камуны 02309. Насельніцтва камуны на 2006 год складала 523 чалавека.

## Спасылкі 
* Нацыянальны інстытут статыстыкі — Фест’ё 

Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эна
Отранта (праліў)

**О́транта** (, ) — праліў паміж узбярэжжамі Італіі (паўвостраў Саленціна) і Албаніі, злучае Адрыятычнае і Іанічнае мора. Названы так ад горада Отранта ў Італіі.

Даўжыня праліва 120 км, найменшая шырыня 75 км. Найбольшая глыбіня 850 (да 1247) м. Прылівы вышынёй да 0,4 м.

Пад час Першай сусветнай вайны праліў меў стратэгічнае значэнне. Ваенна-марскія сілы саюзнікаў — Італіі, Францыі і Вялікабрытаніі — заблакіравалі праліў, прадухіліўшы выхад аўстра-венгерскага флоту ў Міжземнае мора, дзе знаходзіўся марскі тэатр ваенных дзеянняў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* О́транто // Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии С. Ф. Ахромеев. — Изд. 2-е. — М.: Воениздат, 1986. — С. 258. — 863 с. с ил., 30 л. ил. — 150 000экз.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пралівы Албаніі
Катэгорыя:Пралівы Італіі
Катэгорыя:Пралівы Міжземнага мора
Рамакрышна

**Рамакрышна** (сапр. Чатэрджы Гададхар; 18.2.1836, Камарпукур, Індыя — 16.8.1886) — індыйскі мысліцель, рэлігійны прапаведнік і грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
У юнацтве быў індуісцкім жрацом. Імкнуўся аб’яднаць адвайта-веданту Шанкары з вучэннем Рамануджы. Лічыў, што для адраджэння Індыі і ўсяго чалавецтва неабходна адзіная рэлігія; прапаведаваў духоўную роднасць усіх рэлігій. Асабістая яго рэлігійная практыка была звязана з пакланеннем жаночаму боскаму пачатку, цэнтральнаму персанажу індуісцкага пантэона багіні Калі (Вялікай Маці). Паводле Рамакрышны, галоўнае патрабаванне рэлігійнай этыкі — не адмаўленне ад свету, а выкананне сваіх абавязкаў.

Значна паўплываў на ідэалогію індыйскага нацыянальнага руху. У сучаснай Індыі Рамакрышну прыраўноўваюць да святых — да тых, хто пры жыцці дасягнуў духоўнага вызвалення, набыў пазаасобаснае быццё.

## Літаратура 
* Рамакрышна // 

Катэгорыя:Філосафы
Ндонга (мова)

**Ндонга, або ндунга** (ндонга: oshindonga), — мова групы банту, распаўсюджаная на поўначы Намібіі і поўдні Анголы сярод народа авамба. Мова ндонга з’яўляецца па сутнасці стандартызаваным дыялектам мовы авамба (ашывамба), досыць блізкай мове кваньяма (Ethnologue кажа аб «частковай узаемнаразумеласці»). Па класіфікацыі Гасры належыць да зоны R і кадуецца як R22 (коды ад R20 да R29 адпавядаюць ашывамба ў цэлым).

Ашывамба — найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў Намібіі (паводле перапісу 2001 года, на ёй размаўляе дома 49 % насельніцтва краіны), а ндонга, згодна з Ethnologue, самы вялікі дыялект гэтай мовы па ліку размаўлялых.

Ндонга валодае тыповым для моў банту аглюцынацыйных ладам, развітой сістэмай імянных класаў. Як і ў шматлікіх іншых мовах банту заходняй зоны, прэфіксы імянных класаў ндонга маюць аўгмент ў выглядзе дадатковага галоснага: у ндонга гэта амаль заўсёды o (у V класе — e), як і ў іншых блізкароднасных мовах, уключаючы герэра.

Катэгорыя:Мовы банту
Катэгорыя:Мовы Анголы
Катэгорыя:Мовы Намібіі
Бішнупрыя-маніпуры

**Бішнупрыя-маніпуры** (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী) — мова індаарыйскай групы.  Распаўсюджаная ў Індыі (усходнія штаты Асам, Маніпур, Трыпура), Бангладэш, М'янме, некаторых іншых краінах. Агульная колькасць носьбітаў — каля 0,5 млн. чалавек.

Катэгорыя:Індаарыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Індыі
Негеў

thumb|right|250px|Панарама пустыні Негеў
thumb|right|250px|Расліннасць пустыні Негеў
**Негеў** (, ст.-яўр. הַנֶגֶב: / ха-нэгэв /) — пустыня на Блізкім Усходзе, якая размяшчаецца ў Ізраілі (займае каля 60 % яго тэрыторыі). Плошча . Негеў абмежаваны Міжземным морам і Сінайскай пустыняй на захадзе, гарамі Мааў і Іўдзейскай пустыняй на поўначы, далінай Арава на ўсходзе, Эйлацкім залівам на поўдні. Рэгіён Негева прынята дзяліць на ўласна Негеў і Паўночны Негеў.

Слова «Негеў» у перакладзе азначае «поўдзень» на Торы, і «сухі».

З пункту гледжання геалогіі — гэта плато, размешчанае на вышыні 600—800 метраў над узроўнем мора. Для гэтага пустыннага раёна, складзенага вапнякамі, характэрныя розныя формы арыднай дэнудацыі. Толькі ў Негеве існуюць «махтэшым» — глыбокія авальныя ўпадзіны з роўнымі стромымі бакамі. Тыповы з такіх махтэшым, махтэшым Рамон, мае глыбіню 300 метраў, шырыню 8 кіламетраў і даўжыню 40 кіламетраў. Утварыліся яны па карстовым прынцыпе: падземныя патокі высушылі ніжнія скальныя пласты, пасля чаго верхнія «ўсохлі» і як бы «праваліліся», утварыўшы варонку.

Уласна Негеў уяўляе сабой высмаглую пустыню. У Паўночны Негеў праведзены Усеізраільскі вадаправод, што дало магчымасць ператварыць яго ў зону інтэнсіўнага земляробства. Тут знаходзіцца мноства мошаваў і кібуцаў, а таксама гарады Ашкелон, Сдэрот, Нетывот, Афакім. На тэрыторыі Паўночнага Негева таксама знаходзіцца Сектар Газа (амаль 100 % водазабеспячэння якога таксама ажыццяўляецца Усеізраільскім вадаправодам). Непасрэдна ў Негеве размешчаны Дзімона і Арад. Мяжой паміж Паўночным Негевам і ўласна Негевам лічыцца раён Беэр-Шэвы.

На поўначы Негева знаходзіцца і адзін з самых вялікіх у краіне лясных масіваў — Яцір. Работы па пасадцы дрэў тут былі пачаты ў 1964 годзе, колькасць дрэў перавышае чатыры мільёны.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Пустыні Ізраіля
Уладзіслаў Рэймант

**Уладзіслаў Станіслаў Рэймант** (; 7 мая 1867, в. Кабеле-Вельке Мазавецкага ваяв., Польшча — 5 снежня 1925) — польскі пісьменнік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі 1924.

Быў вандроўным акцёрам, чыгуначным служачым. Жыў у Францыі, Італіі, ЗША.

Друкаваўся з 1893. У сацыяльна-псіхалагічных раманах «Камедыянтка» (1896), «Ферменты» (1897), «Летуценнік» (1910), аповесці «Лілі» (1899) паказаў трагізм паўсядзённага жыцця ў правінцыі. Раман «Зямля запаветная» (т. 1-2, 1899) пра лёсы людзей у бязлітасным свеце вялікага горада 2-й пал. ХІХ ст. Гістарычная трылогія «1794 год» (1913-18) пра нацыянальна-вызвольнае паўстанне пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі. Вяршыня творчасці — эпічны раман «Мужыкі» (т.1-4, 1904-09), у якім гісторыя адной сям'і разгортваецца ў панараму жыцця польскай вёскі, суаднесенага з жыццём прыроды. Твор адметны кампазіцыйнай цэласнасцю, сюжэтнай вастрынёй, каларытнасцю персанажаў, жывапіснасцю, сакавітасцю мовы, спалучэннем рэалістычнага пісьма з элементамі імпрэсіянізму і натуралізму, выкарыстаннем фальклору. Аўтар зборнікаў апавяданняў «Сустрэча» (1897), «Перад досвіткам» (1902), «З дзённіка» (1903), «За фронтам» (1919), аповесці «Справядліва» (1899), гатычнага рамана «Вампір» (1911) і інш.

## Літаратура 
* Rurawski J. Władysław Reymont. Warszawa, 1977.
* Lichański S. Władysław Stanisław Reymont. Warszawa, 1984.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Пратэй еўрапейскі

**Пратэі** (*Proteus*) — род земнаводных сямейства бязлёгачных саламандраў. Траглабіёнт. Вядомы 1 від **Еўрапейскі пратэй**, або **ольм** (*Proteus anguineus*).

Цела выцягнутае, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Даўжыня да 30 см, афарбоўка цела бледна-ружовая. Канечнасці слабыя, на пярэдніх па 3 пальцы, на задніх па 2. Вочы пад скурай, рэдукаваныя.

Жыве ў падземных (пячорных) вадаёмах Балканского паўвострава. Корміцца беспазваночнымі. Апладненне ўнутранае. Адкладвае да 80 яец або нараджае 2 дзіцяняці.

Занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

Катэгорыя:Хвастатыя земнаводныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1768 годзе
Мікалай Рэй

**Мікалай Рэй** (; , мяст. Жураўна каля г. Галіч, Украіна — паміж 8.9. і 4.10.) — польскі пісьменнік, першы з вядучых прадстаўнікоў рэнесансавай літаратуры ў Польшчы.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Скальбмежы, Львове, Кракаўскім універсітэце (1517-19). Служыў сакратаром пры двары ваяводы А. Тэнчынскага (1525-30), дэе пазнаёміўся з ідэямі Рэфармацыі і стаў кальвіністам. Асеў на вёсцы, але актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці, выступаў на сеймах 1540-42, 1558-59, 1569 гадоў.

Большасць твораў напісаў на ўзор сучаснай яму замежнай літаратуры, але запазычаную форму насычаў актуальным польскім зместам. Першы з буйных твораў Мікалая Рэя — сатырычны дыялог «Кароткая гутарка паміж трыма асобамі: Панам, Войтам і Плябанам» (1543) — звязаны з праграмай палітычнага шляхецкага руху «Экзекуцыя» за ўраўнаванне шляхты ў правах з магнатамі. Пратэстанцкія перакананні антыкаталіцкія і антыцаркоўныя матывы знайшлі адлюстраванне ў драме «Купец» (1549), зборніку пропаведзей «Пастыла» (1557). Спробы паказаць вобраз ідэальнага чалавека — у вялікай (10 тыс. вершаў) дыдактычна-алегарычнай паэме «Сапраўдны паказ жыцця пачцівага чалавека» (1558) і празаічнай кнізе «Зярцала» (1568). Паводле аўтара, гэта ідэал не толькі добрага сем’яніна, ветлівага гаспадара, але і шляхціца-грамадзяніна. Мікалай Рэй таксама напісаў зборнікі сатырычных эпіграм «Звярынец» і жартоўных вершаў, анекдотаў, баек «Забаўныя гісторыі» (абодва 1562). Мова яго твораў жывая, багатая, крыху грубаватая, блізкая да народнай.

Лічыцца «бацькам польскай літаратуры», таму што ён быў адным з першых польскіх паэтаў, які пісаў на польскай мове, а не на латыні.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Wilczak T.* Studia nad twórczością Mikołaja Reja. Poznań, 1975
* *Podgorska T.* Komizm w twórczości Micołaja Reja. Wrocław, 1981.
* 

Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Драматургі Польшчы
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Мікалай
Necturus

**Necturus** — род земнаводных сямейства пратэяў. Уключае 5 відаў.

Цела выцягнутае, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Вонкавых шчэлепаў 3 пары. Даўжыня да 43 см, афарбоўка зменлівая, ад карычнева-чырвонай да шэрай з блакітна-чорнымі плямамі. На канечнасцях па 4 пальцы. Вочы прыкметныя.

Жыве ў Паўночнай Амерыцы. Насяляе чыстыя азёры з пясчаным дном і багатай расліннасцю. Кормяцца беспазваночнымі. Апладненне ўнутранае. Адкладвае некалькі дзесяткаў яец.

Катэгорыя:Хвастатыя земнаводныя
Радгашч

**Ра́дгашч** () — вёска ў Мазавецкім ваяводстве Польшчы, у Астралэнцкім павеце, у гміне Трошын.

У 1975—1998 гг. быў горадам.

## Вядомыя асобы 
* Анджэй Тшабіньскі (1922—1943) — польскі паэт, драматург, літаратурны крытык і публіцыст з пакалення калумбаў.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX
Жыгімонт Караль Радзівіл

**Жыгімо́нт Ка́раль Радзіві́л** (,  — , ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, мецэнат. Крайчы (1633—1638) і падчашы вялікі літоўскі (1638—1642), ваявода новагародскі (1642).

Валодаў Дзераўной, Хотавам, Крашынам, Калдычэвам і Бярозаўцам у Новагародскім ваяводстве, Шыдлоўцам у Польшчы. IV ардынат на Нясвіжы (з 1636).

## Біяграфія 
Прадстаўнік нясвіжскай лініі роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Мікалая «Сіроткі», ваяводы віленскага, і Альжбеты Яўхіміі з Вішнявецкіх. Меў братоў Альбрэхта Уладзіслава, Аляксандра Людвіка, Крыштафа Мікалая, Мікалая і Яна Юрыя.

Навучаўся ў Нясвіжскім езуіцкім калегіуме, універсітэце Балонні. У 1612 годзе ўступіў у рыцарскі Мальтыйскі ордэн і ваяваў з туркамі ў Міжземнамор’і. У 1614 годзе ўзначаліў заснаваную для яго бацькам Сталовіцкую камандорыю ордэну ў складзе маёнткаў Сталовічаў і Пацейкаў у Новагародскім ваяводстве.

Удзельнічаў у бітве з туркамі пад Хоцінам 1621 года. У час Трыццацігадовай вайны 1618—1648 гадоў з 1622 года ў арміі Габсбургаў ваяваў супраць пратэстанцкіх нямецкіх князёў, з 1623 года камандуючы лісоўчыкаў у імперскім войску. У 1625 годзе ўзначаліў таксама Пазнаньскую камандорыю Мальтыйскага ордэна.

На вайну Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў у 1628 годзе выставіў уласны полк. Удзельнічаў у баях пад Смаленскам у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў.

У 1614 годзе атрымаў урад падкаморага сталовіцкага, у 1617 годзе — крайчага кароннага, у 1633 годзе — крайчага вялікага літоўскага, у 1638 годзе — падчашага вялікага літоўскага, у 1642 годзе — ваяводы новагародскага. Абіраўся паслом на соймы 1625, 1626, 1632, 1633, 1635, 1637 і 1639 гадоў.

Збудаваў у Сталовічах касцёл Яна Хрысціцеля з мураваным «ларэтанскім домікам» Дзевы Марыі, у іншых сваіх уладаннях — 4 уніяцкія царквы, касцёл у Дзераўной, шпіталі ў Сталовічах і Крошыне. У канцы жыцця падтрымліваў каралеўскі план арганізацыі ў Рэчы Паспалітай асобнага прыярату Мальтыйскага ордэна, які меўся ўзначаліць.

Памёр 5 лістапада 1642 года ў Асізі (Італія).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Першы камандор Мальтыйскага ордэна на Беларусі 

Жыгімонт Караль
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы новагародскія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Постаці Мірскага замка
Жыгімонт Караль Радзівіл
Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл

**Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл** (,  — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч ВКЛ, мецэнат.

## Біяграфія 
З нясвіжскай лініі роду Радзівілаў герба «Трубы», сын Мікалая Крыштафа «Сіроткі», ваяводы віленскага, і Альжбеты Яўхіміі з Вішнявецкіх. Меў братоў Яна Юрыя, Жыгімонта Караля і Аляксандра Людвіка.

Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у Нясвіжы, Браневе (1599—1601), Аўгсбургу (1604-06); падарожнічаў па Італіі.

3 1609 на чале ўласных атрадаў удзельнічаў у еайне Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600-29. Падчас вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609-18 прыняў удзел у аблозе ў 1611 Пскова-Пячэрскага манастыра і ў выправах у 1611-12 на Маскву. Пасол на сеймы 1613 і 1615. У 1614-20 староста рыжскі. Пры падтрымцы цесця, канцлера Л. Сапегі ў 1620 прызначаны стольнікам ВКЛ, у 1622 крайчым ВКЛ, у 1626 кашталянам трокскім. У 1632 удзельнічаў у абранні караля Уладзіслава IV, які ў 1633 прызначыў яго кашталянам віленскім.

Быў адным з багацейшых магнатаў ВКЛ. Пасля смерці бацькі атрымаў Шыдловец у Польшчы, Чарнаўчыцы ў Брэсцкім ваяв., Карэлічы і Лахву ў Навагрудскім ваяв. Пасля смерці старэйшага брата Яна Юрыя стаў нясвіжскім ардынатам. У 1622 купіў Блювенічы ў Брэсцкім ваяв. Праз шлюб з Ганнай Соф’яй Зяновіч (1628) набыў Глыбокае, Смаргонь, Порплішча і Паставы ў Ашмянскім пав., Беліцу ў Аршанскім пав., Ворань у Полацкім ваяв., Прусавічы ў Мінскім ваяв.

Мецэнат, клапаціўся пра пашырэнне галерэі партрэтаў у Нясвіжы, фундаваў алтар Святога Міхаіла і ўсіх Анёлаў касцёла Святога Міхаіла, у 1635 годзе пацвердзіў і павялічыў бацькаў уклад царкве Святога Юрыя. Разбудаваў замак у Шыдлоўцы.

У 1618 годзе ажаніўся з Ганнай (1603—1627), дачкой канцлера вялікага літоўскага Льва Сапегі і Альжбеты Радзівіл (1586—1611). У 1628 годзе пабраўся шлюбам з Ганнай Соф’яй (пам. 1664), дачкой кашталяна полацкага Мікалая Багуслава Зяновіча і Ганны Хадкевіч (пам. 1620). У другім шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Мікалай Францішак, памёр неўзабаве па нараджэнні
* Кацярына, памёрла непаўналетняй
* Альжбета Анастасія (1629—1688), бенедыкцінка ў Нясвіжы
* Канстацыя Соф’я (1635—1687), кармелітка ў Вільні

Спачыў у родавай крыпце ў Нясвіжы. Запісаў 10 тыс. злотых на фундацыю курсу афіцыум, прысвечанага Найсвяцейшай Дзеве Марыі ў касцёле Божага Цела і такую ж суму на рамонт касцёла Святоў Яўхіміі ў Нясвіжы.

## Галерэя 

Albrecht Uładzisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 1646—1653
Albrecht Uładzisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (1733).jpg|Партрэт Альберта ІІІ Уладзіслава Радзівіла з Нясвіжскай партрэтнай галерэі, каля 1733
Albrecht Uładzisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (H. Lajbovič, 1758) (2).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758
Albrecht Uładzisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Альбрэхт Уладзіслаў
Катэгорыя:Постаці Мірскага замка
Катэгорыя:Выпускнікі Браўнсбергскага езуіцкага калегіума
Катэгорыя:Выпускнікі Аўгсбургскага езуіцкага калегіума
Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл
Марцін Мікалай Радзівіл

**Марцін Мікалай Караль Радзівіл** (, мястэчка Цімкавічы Слуцкага княства, цяпер у Капыльскім раёне, Мінская вобласць — , ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, арганізатар навукі, даследчык-алхімік.

З роду Радзівілаў. Сын Яна Мікалая.

Крайчы ВКЛ у 1723—1752, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1737.

3 1729 ардынат клецкі. Арганізаваў лабараторыі, праводзіў даследаванні па фізіцы, медыцыне, хіміі, захапляўся алхіміяй.

Верагодна, душэўна захварэў. Паводле сведчанняў сучаснікаў, верыў у перасяленне душ, намерваўся перайсці ў іўдаізм, дзеля чаго пачаў вывучаць іўрыт, завёў гарэм, абвінавачваўся ў гвалтах і забойствах. У 1748 кароль і вялікі князь Аўгуст Сас перадаў Марціна Мікалая Радзівіла пад апеку Гераніму Фларыяну Радзівілу, які трымаў яго пад вартай у Белай і Слуцку; пазней апеку пераняў Міхал Казімір Радзівіл.

Упершыню ажаніўся з Аляксандрай Бялхацкай, з якой меў дачку Антаніну і сына Юзафа Мікалая, у другім шлюбе з Мартай Трамбіцкай меў сыноў Міхала Гераніма, Дамініка, Якуба і Антонія Мікалая.

## Літаратура 
* Хадыка А. Беларускаму Фаўсту 305 гадоў… http://agroecotour.com/ru/articles/36-history/68-faust-305 
* Шышыгіна-Патоцкая К. Нясвіж і Радзівілы, Мн.: Беларусь, 2007.
* 

## Спасылкі 
Марцін Мікалай
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Марцін Мікалай
Ежы Радзівіл (1721—1754)

**Ежы Радзівіл** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода наваградскі (з 1746). Староста любашанскі і новагародскі.

## Біяграфія 
, 1758]]

З нясвіжскай лініі роду Радзівілаў герба «Трубы», сын Мікалая Фаўстына, ваяводы новагародскага, і Барбары з Завішаў. Меў братоў Удальрыка Крыштафа, Альбрэхта і Станіслава.

Навучаўся ў піярскім «Калегіум Нобіліум» у Варшаве. Яго палітычнай кар’еры спрыяў Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька». Абріраўся паслом на сойм 1746, быў маршалкам Галоўнага Трыбунала ў 1744.

У 1744 стаў палкоўнікам гусарскай харугвы знаку каралевіча Фрыдэрыка Хрысціяна.

У шлюбе з Саламеяй Соф’яй Сапегай нашчадкаў не меў.

## Літаратура 
* Шышыгіна-Патоцкая К. Нясвіж і Радзівілы, Мн.: Беларусь, 2007.
* 
* 

## Спасылкі 
Ежы, 1721—1754
Катэгорыя:Ваяводы новагародскія
Катэгорыя:Старосты любашанскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Юзаф Мікалай Радзівіл

**Юзаф Мікалай Радзівіл** (, Кракаў — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

З роду Радзівілаў. Сын Марціна Мікалая Караля.

Пісар вялікі ВКЛ у 1764-1773, ваявода менскі ў 1773-1784, троцкі кашталян у 1784-1788 і ваявода з 1788; пасол на соймы 1760, 1764. Маршалак Трыбунала ВКЛ у 1782.

3 1759 ардынат клецкі.

## Літаратура 
* Шышыгіна-Патоцкая К. Нясвіж і Радзівілы, Мн.: Беларусь, 2007.

Юзаф Мікалай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Юзаф Мікалай
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма