Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў

**Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў** (; , Табольск — , Санкт-Пецярбург) — рускі навуковы энцыклапедыст: хімік, фізік і эканаміст Расійскай імперыі XIX і XX стагоддзяў, фізіка-хімік, метралог, тэхнолаг, геолаг, метэаролаг, нафтавік, педагог, паветраплавальнік, прыборабудаўнік. Прафесар Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта; член-карэспандэнт па разрадзе «фізічны» Імператарскай Санкт-Пецярбургскай Акадэміі навук. Сярод найболей вядомых адкрыццяў — перыядычны закон хімічных элементаў, адзін з фундаментальных законаў светабудовы, неадымны для ўсяго прыродазнаўства.
Аўтар класічнай працы «Асновы хіміі».

## Біяграфія 
### Паходжанне 
Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў нарадзіўся  года ў Табольску ў сям'і Івана Паўлавіча Мендзялеева (1783—1847), які ў той час быў дырэктарам Табольскай гімназіі і вучылішчаў Табольскай акругі. Дзмітрый быў у сям'і апошні, сямнаццатым (паводле іншых дадзеных, чатырнаццатым) дзіцём. З сямнаццаці дзяцей васьмёра памерлі яшчэ ў маленстве (траім з іх бацькі нават не паспелі даць імёнаў), а адна з дачок, Маша, памерла ва ўзросце 14 гадоў у сярэдзіне 1820-х гадоў у Саратаве ад сухотаў. Гісторыя захавала дакумент пра нараджэнне Дзмітрыя Мендзялеева — метрычную кнігу духоўнай кансісторыі за 1834 год, дзе на пажоўклай старонцы ў графе пра народжаных у табольскай Богаяўленскай царкве запісана: «27 студзеня Табольскай гімназіі дырэктара — надворнага саветніка Івана Паўлавіча Мендзялеева ад законнай яго жонкі Марыі Дзмітрыеўны нарадзіўся сын Дзмітрый».

У адным з варыянтаў прысвячэння маці першай сваёй буйнай працы «Даследаванні водных раствораў па ўдзельнай вазе» Дзмітрый Іванавіч скажа:

Дзед яго па бацькаўскай лініі, Павел Максімавіч Сакалоў (1751—1808), быў святаром сяла Ціхамандрыцы Вышневалоцкага павета Цвярской губерні, які знаходзіўся ў двух кіламетрах ад паўночнага ўскрайку возера Удомля. Толькі адзін з чатырох яго сыноў, Цімафей, захаваў прозвішча бацькі. Як было прынята ў той час у асяроддзі духавенствы, па сканчэнню семінарыі тром сынам П. М. Сакалова былі дадзены розныя прозвішчы: Аляксандру — Ціхамандрыцкі (па назве сяла), Васілю — Пакроўскі (па прыходу, у якім служыў Павел Максімавіч), а Іван, бацька Дзмітрыя Іванавіча, у выглядзе мянушкі атрымаў прозвішча суседніх абшарнікаў Мендзялеевых (сам Дзмітрый Іванавіч так тлумачыў яго паходжанне: «…дано бацьку, калі ён штосьці вымяняў, як суседні памешчык Мендзялееў змяняў коней»).

Заўважыўшы асаблівыя здольнасці малодшага сына, яна здолела знайсці ў сабе сілы назаўжды пакінуць родную Сібір, выехаўшы з Табольска, каб даць Змітру магчымасць атрымаць найвысокую адукацыю. У год сканчэння сынам гімназіі Марыя Дзмітрыеўна ліквідавала ўсе справы ў Сібіры і са Дзмітрыем і малодшай дачкой Лізаветай выехала ў Маскву, каб вызначыць юнака ва ўніверсітэт. Праз два гады, праз некалькі тыдняў пасля залічэння сына студэнтам Галоўнага педагагічнага інстытута ў Пецярбургу, Марыя Дзмітрыеўна сканала.

### Дзяцінства 
Дзяцінства Д. І. Мендзялеева супала з часам знаходжання ў Сібіры ссыльных дзекабрыстаў. А. М. Мураўёў, П. М. Свістуноў, М. А. Фанвізін жылі ў Табольскай губерні. Сястра Дзмітрыя Іванавіча, Вольга, стала жонкай былога члена Паўднёвага таварыства М. В. Басаргіна, і яны доўгі час жылі ў Ялутараўску побач з І. І. Пушчыным, разам з якім яны аказвалі сям'і Мендзялеевых дапамогу, што стала надзённай пасля смерці Івана Паўлавіча.

Таксама вялікі ўплыў на светапогляд будучага навукоўца зрабіў яго дзядзечка В. Д. Карнільеў, у яго неаднаразова і падоўгу падчас свайго знаходжання ў Маскве жылі Мендзялеевы. У другім шлюбе ў Д. І. Мендзялеева нарадзіліся чацвёра дзяцей: Любоў (1881—1939), Іван (1883—1936) і двайняты Марыя і Васіль. У пачатку XXI стагоддзя з нашчадкаў Мендзялеева быў жывы толькі Аляксандр Каменскі, унук яго дачкі Марыі; ён памёр ад наступстваў алкагалізму, не пакінуўшы нашчадкаў.

Д. І. Мендзялееў быў цесцем рускага паэта Аляксандра Блока, жанатага з яго дачкой Любоўю.

Д. І. Мендзялееў даводзіўся дзядзькам рускім навукоўцам Міхаілу Якаўлевічу (прафесар-гігіеніст) і Фёдару Якаўлевічу (прафесар-фізік) Капусціным, якія былі сынамі яго старэйшай сястры Кацярыны Іванаўны Мендзялеевай (Капусцінай).

## Хроніка творчага жыцця навукоўца 
### 1841—1859 
* 1841 — паступіў у табольскую гімназію.
* 1855 — скончыў фізіка-матэматычны факультэт Галоўнага педагагічнага інстытута у Санкт-Пецярбургу.
* 1855 — старэйшы настаўнік прыродазнаўчых навук Сімферопальскай мужчынскай гімназіі. Па просьбе пецярбургскага лекара Н. Ф. Здекауэра ў сярэдзіне верасня Дзмітрыя Мендзялеева агледзеў М. І. Пірагоў, які канстатаваў здавальняльны стан пацыента: «Вы нас абодвух перажывяце».
* 1855—1856 — старэйшы настаўнік гімназіі пры Рышэльеўскім ліцэі ў Адэсе.
* 1856 — бліскуча абараніў дысертацыю «на права чытання лекцый» — «Будынак крэменязёмных злучэнняў» (апаненты А. А. Ускрэсенскі і М. У. Клямак абліччаў), з поспехам прачытаў уступную лекцыю «Будова сілікатных злучэнняў»; пад канец студзеня асобным выданнем у Пецярбургу выйшла кандыдацкая дысертацыя Д. І. Мендзялеева «Ізамарфізм у сувязі з іншымі адносінамі крышталічнай формы да складу»; 10 кастрычніка прысвоена навуковая ступень магістра хіміі.
* 1857 — 9 студзеня зацверджаны ў званні прыват-дацэнта Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры хіміі.
* 1857—1890 — выкладаў у Імператарскім Санкт-Пецярбургскім універсітэце (з 1865 года — прафесар хімічнай тэхналогіі, з 1867 — прафесар агульнай хіміі) — у 2-м кадэцкім корпусе чытае лекцыі па хіміі; адначасна ў 1863—1872 гадах — прафесар Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута, у 1863—1872 гадах кіраваў хімічнай лабараторыяй інстытута, таксама адначасна выкладаў у Мікалаеўскіх інжынерных акадэміі і вучэльня; — у Інстытуце Корпуса інжынераў шляхоў зносін.
* 1859—1861 — знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў Германіі

### Гайдэльбергскі перыяд (1859—1861) 
Атрымаўшы ў студзені 1859 года дазвол на камандзіроўку ў Еўропу «для ўдасканалення ў навуках», Д. І. Мендзялееў толькі ў красавіку, па завяршэнні курса лекцый ва ўніверсітэце і заняткаў у 2-м кадэцкім корпусе і Міхайлоўскай артылерыйскай акадэміі, змог выехаць з Санкт-Пецярбурга, але дадзеныя сярэдзіны XIX стагоддзя не здольныя былі стаць грунтам для лагічнага завяршэння гэтага даследавання — Д. І. Мендзялееву давялося адмовіцца ад тэарэтычнага абагульнення.

Па даручэнні міністра фінансаў С. Ю. Вітэ і дырэктары Дэпартамента прамысловасці і гандлю У. І. Кавалеўскага, кіраўніцтва экспедыцыяй даверана Д. І. Мендзялееву; ён звяртаецца да ўладальнікаў прыватных заводаў Урала, просячы «спрыяць вывучэнню становішча жалезнай справы».

Нягледзячы на нядужанне, навуковец не адмовіўся ад падарожжа. У экспедыцыі бралі ўдзел: кіруючы кафедрай мінералогіі Пецярбургскага ўніверсітэта прафесар П. А. Земятчэнскі, вядомы спецыяліст па рускіх жалезных рудах; памагаты начальніка навукова-тэхнічнай лабараторыі Марскога міністэрства — хімік С. П. Вуколаў; К. Н. Ягораў — супрацоўнік Галоўнай палаты мер і шаляў. Апошнім дзвюм Д. І. Мендзялееў даручыў «агляд многіх уральскіх заводаў і вытворчасць поўных магнітных вымярэнняў» для выяўлення анамалій, моўцаў пра наяўнасць жалезнай руды. К. Н. Ягораву таксама даручалася вывучэнне Экібастузскага радовішча каменнага вугалю, па думцы Д. І. Мендзялеева — вельмі важнага для ўральскай металургіі. Суправаджалі экспедыцыю прадстаўнік Міністэрства дзярж маёмасцяў Н. А. Салараў і сакратар Сталай дарадчай канторы жалезна-заводчыкаў В. В. Мамантаў. Асабістыя маршруты ўдзельнікаў Уральскай экспедыцыі вызначаліся заданнямі.

На Урале атрымала апраўданне яго ідэя падземнай газіфікацыі вугалю, выяўленая ім яшчэ на Данбасе (1888), і да якой ён вяртаўся неаднаразова («Гаручыя матэрыялы» — 1893, «Асновы фабрычна-завадской прамысловасці» — 1897, «Навука пра прамысловасць» — 1900—1901).

Удзел у вывучэнні ўральскай жалезнай прамысловасці — адзін з найважных этапаў дзейнасці Мендзялеева-эканаміста. У сваёй працы «Да спазнання Расіі» ён скажа: «У маім жыцці мне давялося браць удзел у лёсе трох… спраў: нафтавай, каменнавугальнай і жалезна-руднай». З Уральскай экспедыцыі навуковец прывёз неацэнны матэрыял, скарыстаны ім надалей у працах «Навука пра прамысловасць» і «Да спазнання Расіі».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* *Нутрихин А.* Жаворонок над полем. Повесть о детстве Дмитрия Ивановича Менделеева/ 2004
* Слетов П. В., «Менделеев», 1933. — 184 с. (Жизнь замечательных людей)
* 

## Спасылкі 
* *Менделеев Д. И.* Периодический закон *(DjVu)*. Т. 1. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте Руниверс
* *Менделеев Д. И.* Растворы (DjVu). Т. 2. *(DjVu)*]. Т. 2. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте Руниверс
* *Менделеев Д. И.* Периодический закон. Дополнительные материалы *(DjVu)*. Т. 3. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте Руниверс
* *Менделеев Д. И.* Ещё о расширении жидкостей (Ответ профессору Авенариусу). — СПб.: Тип. В. Демакова, 1884. — 18 с.
* *Менделеев Д. И.* Об опытах над упругостью газов. Сообщение Д. И. Менделеева в Императорском Русском техническом обществе — 21 янв. 1881 г. — СПб., 1881. — 22 с.
* *Менделеев Д. И.* Дополнения к познанию России. Посмертное издание. СПб.: А. С. Суворин, 1907. — 109 с. + I л. портрет.
* *Менделеев Д. И.* Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу. Диссертация, представленная при окончании курса в Главном педагогическом институте студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с.
* *Менделеев Д. И.* О сопротивлении жидкостей и о воздухоплавании: Вып. 1. — СПб.: Тип. В. Демакова, 1880. — 80 с.: табл. (имеется переиздание в собрании сочинений)
* *Менделеев Д. И.* Заветные мысли (1905)
* *Менделеев Д. И.* Попытка химического понимания мирового эфира (1902)
* 

Катэгорыя:Хімікі Расіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Табольска
Катэгорыя:Хімікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Асобы на марках