Джозеф Райт (мастак)

**Джозеф Райт**, **Джозеф Райт з Дэрбі**, **Райт з Дэрбі** (, , ) (3 верасня 1734, Дэрбі, Англія — 29 жніўня 1797, Дэрбі, Англія) — адзін з выбітных брытанскіх жывапісцаў XVIII стагоддзі. Мастак вылучаецца майстэрствам светлавых эфектаў, лічыцца адным з піянераў індустрыяльнай тэмы ў выяўленчым мастацтве. Выпрабаваў уплыў караваджызму, у першую чаргу ад нідэрландскіх мастакоў Герыта ван Хантхорста і Хендрыка Тэрбругена.

## Біяграфія 
Джозеф Райт нарадзіўся 3 верасня 1734 гады ў Дэрбі ў сям'і адваката — Джона Райта (1697—1767), які пасля стаў гарадскім службоўцам, і яго жонкі Ханны Брукс (1700—1764), ён быў трэцім з пецярых дзяцей. Райт атрымаў адукацыю ў школе Дэрбі і сам навучыўся маляваць капіюючы гравюры.

Вырашыўшы стаць мастаком, Райт адправіўся ў Лондан у 1751 годзе. Тры гады (1751—1753 і 1756—1757) будучы жывапісец вучыўся ў Лонданскай студыі ў вельмі вядомага партрэтыста Томаса Хадсана. Да 1760 года раннія партрэты выконваюцца Райтам у манеры свайго настаўніка («Партрэт міс Кетан», Сант-Луіс, Місуры, Гар. мастацкая гал.; «Партрэт Томаса Бенета», Дэрбі, музей).

[thumb|left|[Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы (1766)'']]

У ранні перыяд творчых шуканняў — з 1760 па 1773 годы — мастак жыў у Дэрбі. Тут ён пазнаёміўся з майстрам па кераміцы Джошуа Веджвудам (), заснавальнікам кампаніі «Веджвуд», і хімікам Джозефам Прыстлі. Прысутнічаў пры эксперыментах навукоўцаў і маляваў іх у сваіх працах. У прыватнасці, у гэты перыяд ім былі напісаны карціны «Планетар» (1766, Дэрбі, музей; варыянт — Нью-Хэвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва) і «Выпрабаванне помпы» (1768, Лондан, гал. Тэйт Роджерса-Колтмана), адбівалыя цікавасць жыхароў Сярэдняй Англіі да навуковых пошукаў. Дэні Дзідро адзначыў гэтыя працы Райта, назваўшы іх «сур'ёзным жанрам».

Першую спробу прайсці практыку ў якасці мастака Райт зрабіў у Ліверпулі, рэгулярна выстаўляючы свае карціны (напр., Міраван) у Каралеўскім Грамадстве Мастацтваў у Лондане. Аднак яго родны і любімы Дэрбі назаўжды заставаўся асноўным месцам, дзе мастак жыў і працаваў.

У перыяд з 1773 па 1775 годы Джозеф знаходзіўся ў Італіі, дзе маляваў старажытныя руіны (напрыклад, магілу Вергілія), вывучаў прамалёўку ландшафтаў («Чалавек, які закопвае норы»), капіяваў класічныя статуі і назіраў над захапляльным феерверкам падчас карнавала ў Рыме.

У Неапалі Джозаф Райт стаў сведкай грандыёзнага вывяржэння вулкана Везувій, які натхніў яго на напісанне некалькіх дзясяткаў карцін, якія паказваюць драматычны эфект барацьбы агню і цемры. Пасля гэта тэма вельмі часта знаходзіла адлюстраванне ў яго працах.

Выява:Joseph Wright 001.jpg|*Вывяржэнне Везувія (1774)*
Выява:Wright of Derby, Cottage on Fire at Night.JPG|*Дом у агні ноччу (каля 1785 — 1793)*
Выява:Joseph Wright of Derby - Vesuvius from Posillipo - Google Art Project.jpg|*Везувій у Пасіліпа (каля 1788)*
Выява:Wright of Derby, Cavern, near Naples.JPG|*Пячора, паблізу Неапаля* (1774)
Выява:Wright of Derby, A Grotto in the Gulf of Salerno, Sunset.JPG|*Грот у Салернскім заліве, закат* (каля 1780 — 1781)

На беразе Неапалітанскага заліва мастак даследаваў маляўнічыя пячоры і гроты. Свае ўражанні пра італьянскую прыроду ён выказаў словамі: «прыгожая і незвычайная атмасфера, гэтакая чыстая і зразумелая», што пасля знайшло адлюстраванне ў яго працах.

Два гады (1775—1777) мастак працаваў у Баце, дзе дарэмна спрабаваў прыцягнуць кліентуру Томаса Гейнсбара. Патрываўшы няўдачу, вярнуўся ў Дэрбі.

Пачынальна з 1778 года былі напісаны некаторыя яго лепшыя партрэты («Партрэт сэра Брука Бутбі», 1781, Лондан, гал. Тэйт; «Партрэт Юса Кока з жонкай і Дэніэлам Паркерам Кокам», 1780—1782, Дэрбі, музей; «Партрэт Томаса Гісбарна з жонкай», 1786, Нью-Хейвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва). З гэтага часу твора Райта выстаўляюцца ў Каралеўскай Акадэміі, чальцом якой ён неўзабаве становіцца (асацыяваным з 1781 года, а ў 1784 годзе — поўным).

У апошнія гады жыцця ён часта хварэў і лячыўся ў свайго сябра Эразма Дарвіна.

Памёр Джозаф Райт у Дэрбі 29 жніўня 1797 гады ў крузе сям'і і быў пахаваны ў аснаванні царквы святога Алькмунда.

У 1968 годзе царква была разбурана, каб вызваліць месца для новай буйной часткі ўнутранай колцавай дарогі, якая праходзіць праз цэнтр горада, і, у наш час, знаходзіцца пад дарогай. Рэшткі Райта былі вывезены ў могілкі Нотынгем Роад.

У Райта і яго адзінай жонкі было шасцёра дзяцей, трое з якіх памерлі ў маленстве.

## Творчасць 
Поспех Джозафа Райта ў якасці партрэтыста прыносіў яму стабільны прыбытак. Аднак, у першую чаргу, ён вядомы сваімі навуковымі і індустрыяльнымі працамі, поўнымі драматызму, што адрознівала яго ад іншых сучаснікаў, ставячы ў адзін шэраг з іншымі вялікімі брытанскімі мастакамі.

Упершыню героямі вялікіх кампазіцый сталі працоўныя і навуковыя, а не антычныя і біблейскія персанажы ці жанрава-алегарычныя постаці. Месца пражыванне мастака ў Дэрбі, як раз спрыяла гэтаму, бо менавіта тут выявілася Індустрыяльная рэвалюцыя праз гамарні, шкляныя і гліняныя крамкі і мясцовыя фабрыкі. Дух гэтых месцаў знайшоў адлюстраванне ў шматлікіх працах мастака, напрыклад, «Лекцыя пра сонечную сістэму» (каля 1763—1765, Мастацкая галерэя, Дэрбі); «Досвед з паветранай помпай» (1768, Галерэя Тэйт Брытэйн, Лондан); «Гамарня» (1773, Эрмітаж, Пецярбург), «Алхімік, які адкрывае фосфар» (1771—1795, Мастацкая галерэя, Дэрбі)

Выява:Three Persons Viewing the Gladiator by Candlelight.jpg|*Тры чалавекі, якія разглядаюць гладыятара пры свячах (1765)*
Выява:Wright of Derby, The Blacksmith's Shop.JPG|*Кузня (1771)*
Выява:Joseph Wright 003.jpg|*(1772)*
Выява:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|Эксперымент над птушкай у помпе (1768)

Да канца жыцця Джозафа Райт заставаўся правінцыйным мастаком, аднак, дзякуючы яго арыгінальнай манеры, якая спалучае элементы готыкі і неакласіцызму, яго цікавасці да навуковых даследаванняў і да сучаснай літаратуры, ён стаў адным з папярэднікаў рамантычнага мастацтва.

Творчая спадчына Райта сабрана, галоўным чынам, у Ельскім цэнтры Брытанскага мастацтва ў Нью-Хэйвене, ва Уодсварт Атэнеум у Хартфардзе, у галерэі Тэйт у Лондане і ў музеі Дэрбі, уключаючы значны збор малюнкаў і акварэляў.

## Літаратура 
* *Nicolson В.* Joseph Wright of Derby: painter of light, v. 1-2, [N. Y.], 1968.
* Большая советская энциклопедия в 30 томах. Третье издание [1969, CHM]

## Спасылкі 
* РАЙТ, ДЖОЗЕФ у Анлайн Энцыклапедыі Кругасвет.
* Жывапіс анлайн
* Работы Джозефа Райта  на сайце музея Дэрбі.

*