Норн

thumb|250пкс|Мовы Шатландыі ў XV ст. Арэал мовы норн — аранжавым
**Норн** — вымерлая мова заходняй падгрупы паўночнагерманскай групы германскай галіны індаеўрапейскай сям’і моў, гістарычна распаўсюджаная на астравах на поўнач ад Шатландыі (Аркнейскія, Шэтландскія астравы), а таксама на паўночна-ўсходняй ускраіне рэгіёна (графства Кейтнэс). Пасля перадачы Аркнейскіх і Шэтландскіх астравоў у 1468—1469 гадах Нарвегіяй Шатландыі мова пачала занепадаць і выцясняцца шатландскай германскай мовай.

## Гісторыя 
Асваенне Шэтландскіх і Аркнейскіх астравоў вікінгамі пачалося, імаверна, у ІХ ст. Гэтыя перасяленцы, на думку некаторых даследчыкаў, прыбылі ў параўнальна вялікай колькасці з абласцей сучаснай заходняй Нарвегіі. Напрыклад, тапаніміка Шэтландскага архіпелага мае некаторыя паралелі з паўночна-заходняй Нарвегіяй, у той час як лексіка мовы норн мае большыя сувязі з поўднем краіны. У 1468—1469 гадах Аркнейскі і Шэтландскі архіпелагі трапілі ў заклад шатландскаму каралю Якаву ІІІ, з чым звязваецца асноўны этап пачатку заняпаду норна і пераходу яго носьбітаў на шатландскую германскую мову. Аднак, заняпад гаворак норна на Аркнейскіх астравах імаверна пачаўся ў 1379 годзе, калі графства перайшло ў рукі шатландскага клана Сінклэраў, і шатландская германская мова пачала набіраць моўны прэстыж, выцясняючы норн, у пачатку XV ст. На астравах Шэтландскага архіпелага моўны зрух пачаўся пазней, аднак прыкладна к канцу XV ст. абодва архіпелагі былі двухмоўнымі. Нягледзячы на гэта, працэс заняпаду мовы не быў быстрым, і большасць карэннага насельніцтва Аркнейскіх і Шэтландскіх астравоў, мабыць, гаварыла на норне як на роднай мове да канца XVI ст. і пачатку-сярэдзіны XVII ст. адпаведна.

Дакладнай даты канчатковага вымірання норна няма. Крыніцы XVIII—ХІХ стагоддзяў упамінаюць мову норн (радзей — пад назвамі *старажытнаскандынаўская*, *нарвежская* або *дацкая*) як мову ў стане заняпаду, адзначаючы, што становішча мовы на Шэтландскім архіпелагу мацнейшае чым на Аркнейскіх астравах. Хроніка 1670 года ўпамінае, што мова распаўсюджана толькі ў трох або чатырох прыходах, у асноўным, у хатніх умовах, у сваю чаргу, крыніцы 1701 года адзначалі пэўную колькасць аднамоўных носьбітаў норна і большую колькасць носьбітаў на Шэтландскіх, чым на Аркнейскіх астравах. Урэшце, апошнія паведамленні пра носьбітаў мовы норн прыпадаюць на ХІХ ст., аднак больш верагодныя звесткі датуюць смерць мовы канцом XVIII ст. Варта зазначыць, што на 1893 год прыходзяцца паведамленні пра наяўнасць на ізаляваных астравах Шэтландскага архіпелага, Анст і Фула, людзей, якія помнілі некаторыя сказы і ўрыўкі з песень і вершаў на мове норн. Іншым цікавым фактам з’яўляецца захванне слоў норна ў назвах парод і колераў мясцовых авечак.

Некаторыя групы энтузіястаў, засноўваючыся на лінгвістычным аналізе захаваных пісьмовых помнікаў і старажытнаскандынаўскай лінгвістыкі наогул, займаюцца распрацоўкай і папулярызацыяй сучаснай формы норна, вядомай як нюнорн (літаральна «новы норн»).

## Заўвагі 
## Зноскі 
## Літаратура 
* Barnes, Michael P. «Orkney and Shetland Norn». In *Language in the British Isles*, ed. Peter Trudgill, 352-66. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* Jakobsen, Jakob. *An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland*. 2 vols. London/Copenhagen: David Nutt/Vilhelm Prior, 1928-32.
* Hægstad, Marius, 1900. *Hildinakvadet, med utgreiding um det norske maal paa Shetland i eldre Tid*. Videnskabsselskabets skrifter, II. Historisk-filosofiske Klasse, 2. Christiania: Jacob Dybwad, 1902
* Low, George. *A Tour through the Islands of Orkney and Schetland*. Kirkwall: William Peace, 1879.
* Marwick, Hugh. *The Orkney Norn*. London: Oxford University Press, 1929.
* Rendboe, Laurits. «The Lord’s Prayer in Orkney and Shetland Norn 1-2». *North-Western European Language Evolution* 14 (1989): 77-112 and 15 (1990): 49-111.
* Wallace, James. *An Account of the Islands of Orkney*. London: Jacob Tonson, 1700.

## Спасылкі 
* Тэкст Хільдынавай балады
* Шэраг тэкстаў на мове
* Граматыка аркнейскага дыялекту
* Граматыка шэтландскага дыялекту
* Рукапіс Уолеса

Катэгорыя:Скандынаўскія мовы
Катэгорыя:Сярэдневяковыя мовы
Катэгорыя:Мовы Шатландыі