Чарніцы

**Чарніцы** (*Vaccínium myrtíllus*) — від шматгадовых нізкарослых кусцікаў з роду  сямейства .

Расліна распаўсюджана ў Азіі, Еўропе і Паўночнай Амерыцы ў раёнах з умераным і  кліматам. Шырока выкарыстоўваюцца як лекавая і харчовая.

## Назва 
Навуковая назва роду паходзіць ад  — «карова», па прыдатнасці лісця некаторых відаў на корм жывёле. Відавая назва *myrtillus* уяўляе памяншальнае ад  — «мірт», па падабенстве расліны з маленькім міртам.

Беларуская назва паходзіць ад колеру ягад і таго, што яны чарняць рукі і рот. Сярод беларускіх назваў такія, як
чарніцы, чарніца, чорніцы, чорныя ягады, чарнушкі.

## Апісанне 
Шматгадовая расліна.

### Марфалогія 
Кусцік, рэдка куст, які дасягае вышыні ад 15 да 30 см, радзей ад 5 (такія нізкія расліны пашыраны ў горных і тундравых раёнах) да 60, ці нават да 90 см. Расліна мае доўгае паўзучае карэнішча. Адна расліна можа займаць плошчу ў некалькі квадратных метраў.

### Сцябло 
Пад зямлёй (звычайна на глыбіні 15-20 см) ў выглядзе карэнішча дасягае максімуму 5,5 м даўжыні, пры сярэдняй даўжыні 2 м. Вузлы, з якіх вырастаюць разгалінаванні карэнішча або надземныя парасткі, размешчаны на адлегласці 20-30 см. Надземныя парасткі моцна разгалінаваны, накіраваны ўгару, галіны адыходзяць ад галоўнага стволіка пад вострымі кутамі. Маладыя — зялёныя, з патройнымі галінамі і з вострымі краямі, больш старыя — з шэра-карычневымі і шэрымі плямамі. Сцёблы голыя, рэдка рабрыстыя.

### Лісце 
Лісце  чаргова. Лісце кароткахвосцікавае (хвосцік каля 1 мм даўжыні). Пласцінка бледна-зялёная, голая і тонкая. Мае даўгавата-авальную форму, на краях дробна-пілаватая, на вяршыні круглявая або завостраная, ля аснавання клінаватая. Дасягае, як правіла, ад 1 да 1,5 см у даўжыню, і рэдка да 4 см у шырыню, як правіла, 0,1-1,5 см, рэдка да 3 см. З ніжняга боку ліста праводзячыя пучкі выразна бачныя, а з верхняга — невыразныя. Нерваў другога парадку маецца 6-7 пар. Увосень лісце афарбоўваецца чырвоным і ападае на зіму. Вяночак мае чатыры-пяць дробных зубчыкаў даўжынёй 0,4–0,6 мм. Ён бочкападобны ад зелянява-белага праз ружова-зялёны да бела-ружовага, дасягае да 6 мм у даўжыню.  Адгін чашачкі непадзельны. Тычынак дзесяць, даўжыня да 3 мм, з якой каля 1,5 мм — нітка, а каля 2 мм — пылавік. Іх ніткі злёгку выгінаюцца і пашыраны ў ніжняй частцы.  злёгку злучаныя бакамі, на канцах выцягнуты ў доўгія конусы. Песцік — адзін, ён у два разы даўжэй за тычынкі і таму крыху выступае над вяночкам. Складаецца з 4-5 . Завязь ніжняя, у яе поласці шматлікія семязавязі.

Кветка нахілена ўніз, і гэта абараняе пылок ад волкасці.

thumb|right||Збор чарніц у Францыі

: {{Nobr|12px\mathrm{\ast \; Ca_{(5)}\; Co_{(5)} \;  A_{5+5} \;  G_{(\overline5)}}}}.

### Плады 
 спачатку зялёныя, потым чырванеюць і становяцца больш цёмнымі з паспяваннем. Спелыя ягады шарападобныя, сінявата-чорныя з-за васкавога шызаватага налёту. Дыяметр ягад дасягае 6-10 мм.

Ягады становяцца спелымі ў ліпені-жніўні, але від адсутнічае на шырокіх тэрыторыях Сярэднедунайскай нізіны. На поўначы від сустракаецца па ўсёй Скандынавіі і Ісландыі. У Польшчы гэты від шырока распаўсюджаны па ўсёй краіне, але месцамі сустракаецца радзей або цалкам адсутнічае (напрыклад, на Жулавах, лакальна на Падляшшы і ў Мазовіі). Скапленні чарнічнікаў, якія ў Польшчы называюць словам «jagodzisko», апісваюцца як больш вялікія і багатыя ў паўночнай частцы краіны. На Беларусі сустракаецца часта і паўсюдна. На Далёкім Усходзе від сустракаецца рэдка. Рост расады вельмі павольны.  дасягае да 1 см у даўжыню, ён аголены і травяністы. Дзве семядолі маюць амаль эліптычнае ланцэтнае аснаванне з закругленым кончыкам. Дасягаюць да 4 мм даўжыні. дасягае да 1 мм даўжыні. Самаапыленне ў чарніц прыводзіць да рэзкага зніжэння ўтварэння жыццяздольнага насення, што звязана з хуткім з’яўленнем  ў выніку . Пасля апылення пылком падобнай або генетычна ідэнтычнай асобіны адбываецца апладненне, але колькасць утворанага насення абмежавана, што звязана з гібеллю зародка падчас развіцця. Гэтую з’яву можна інтэрпрэтаваць як інбрэдную дэпрэсію ці як частковы механізм  на генетычным узроўні. Колькасць пладоў аднолькавая як пры крыжаваным апыленні, так і пры самаапыленні, паколькі памер пладоў карэлюе з колькасцю і памерам насення — разнастайнасць клонаў спрыяе павышэнню ўрадлівасці раслін. Была выяўлена значна больш высокая генетычная разнастайнасць раслін у асобных папуляцыях (86 %), чым паміж імі (14 %).

### Фітахімічныя асаблівасці 
Асаблівасцю гэтага віду з’яўляецца асабліва высокае ўтрыманне антацыянаў (самае вялікае з прадстаўнікоў роду ). Доля асобных хімічных злучэнняў у гэтай групе з’яўляецца зменнай і залежыць ад шматлікіх фактараў. У 100 г вагі свежай садавіны ўтрымліваецца ад 300 да 700 мг. У пладах з розных папуляцый у Фінляндыі сярэдняе ўтрыманне антацыянаў складае 2878 мг/100 г сухой вагі. У пладах раслін, якія растуць у паўднёвай частцы гэтай краіны, агульнае ўтрыманне антацыянаў было ніжэй, і ў асноўным гэта былі гліказіды . У паўночных раёнах у пладах пераважалі гліказіды . На пачатковай стадыі паспявання яны ў асноўным вырабляюць  і , але затым іх утрыманне хутка памяншаецца. Спецыфічны для чарніц набор антацыянаў называецца . У склад уваходзяць 14-15 розных злучэнняў антацыянавай групы. У моцна шчолачным асяроддзі яны зялёныя, у слабашчолачным — цёмна-сінія, а ў кіслым — чырвоныя. Доля антацыянаў у пладах павялічваецца з іх паспяваннем і парой года. Багацейшымі на антацыяны з’яўляюцца плады, сабраныя ў канцы лета, якія ўтрымліваюць у 1,5 разы больш гэтых злучэнняў, чым плады, сабраныя ў ліпені.

Утрыманне  складае ў сярэднім 14 мг на 100 г пладоў і памяншаецца па меры іх паспявання.

Плады таксама ўтрымліваюць многа вугляводаў, сярод якіх пераважаюць фруктоза і глюкоза, а цукрозы мала. Змяшчаюць шмат арганічных кіслот (каля 1 % вагі пладоў), сярод якіх 90 % лімоннай кіслаты, меншая колькасць яблычнай кіслаты і зусім мала бурштынавай, малочнай, шчаўевай і  кіслот. Плады ўтрымліваюць каля 8 % пекціну і 12 %-15 % танінаў у сухой масе (па некаторых дадзеных, іх доля асцярожна вызначаецца як па меншай меры, 1 %). Акрамя таго, яны ўключаюць у сябе, сярод іншага,  (3 мг/ 100 г с. м.) і катэхіны (20 мг/ 100 г с. м.). Характэрна высокім утрыманнем марганцу, у той час як кальцыю і фосфару змяшчаюць мала. Плады таксама ўтрымліваюць гліказіды (, асперулазід і ),  (па меры паспявання іх колькасць памяншаецца),  і . У насенні змяшчаецца да 31 % алею.

У нацыянальным парку , недалёка ад перавала , была знойдзена папуляцыя чарніц з белымі пладамі: ягады амаль цалкам пазбаўленыя пігмента (антацыяна) і таму здаюцца белымі. Прычына гэтай з’явы можа быць з-за хваробы або генетычных парушэнняў.

Выява:Mirtillo_bianco_24_09_2007.JPG
Выява:Mirtillo bianco.JPG

Лісце ўтрымлівае рэчывы, падобныя на тыя, што ўтрымліваюць плады. У лісці павялічваецца ўтрыманне антацыянаў, ,  і , калі яны падвяргаюцца ўздзеянню прамых сонечных прамянёў. Верагодна, флаваноіды ў лісці з’яўляюцца механізмам абароны ад стрэсу, выкліканага лішкам святла. Фотаахоўнае дзеянне антацыянаў таксама можа быць карысным падчас засухі. Метабалізм флаваноідаў актывуецца ўльтрафіялетам, але яны таксама могуць удзельнічаць у абароне ад біятычнага стрэсу.

## Экалогія 
Чарніцы ўтвараюць мікарызны мутуалістычны сімбіёз з грыбамі. Расліна забяспечвае пажыўныя рэчывы з глебы і забяспечвае грыбы цукрамі і вугляводамі. Гэта робіцца з дапамогай мікарызы: шматлікіх грыбковых нітак (), якія падлучаныя да каранёў.

Плады ядуць лясныя птушкі (звычайна ), якія далёка разносяць іх насеніны, якія не пераварваюцца ў страўніку. Зялёныя пабегі чарніц у зімовы час з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для капытных, пладамі ласуюцца птушкі і лісы.

Для вусеняў многіх матылёў чарніцы з’яўляюцца харчовай раслінай, напрыклад, для знікаючага віда , рэдкага віда , таксама відаў ,  і .

У раёнах абітання пясца і лісіц, інвазіраваных , , можна заразіцца гэтымі паразітамі пасля паглынання нямытых ягад.

## Хімічны склад 
Ягады ўтрымліваюць кандэнсаваныя дубільныя рэчывы (да 12 %), трысняговы цукар (каля 7 %), лімонную і яблычную кіслоты (7 %), шмат пектынавых і фарбавальных рэчываў, антацыяны. У ягадах чарніц мала фруктовых кіслот. Але ў іх шмат A- і В-вітамінаў, марганца, валокнаў і флаваноідаў. Ягады — добрая крыніца вітаміна C, магнія і кальцыю. Таксама плады ўтрымліваюць  — прыродны фітааляксін, вылучаемы некаторымі раслінамі ў якасці ахоўнай рэакцыі супраць паразітаў, такіх як бактэрыі ці грыбы

Лісце чарніц, якое збіраюць у ліпені — жніўні, утрымлівае гліказіды неамірцілін, мірцілін і арбуцін, флаваноіды, арганічныя кіслоты, вітамін C, дубільныя (18-20 %) і іншыя рэчывы.

Фарбавальнае рэчыва чарніц з’яўляецца РН-індыкатарам і пры зніжэнні кіслотнасці змяняе колер на сіні. Адвары чарніц фіялетава-чырвонага колеру, ад дадання кіслаты афарбоўка становіцца больш чырвонай, а ад шчолачы адвар прымае аліўкава-зялёны колер.

File:Best Blueberry Pie with Foolproof Pie Dough.jpg
File:Blueberry Pie with Almond Crumb Topping, May 2009.jpg
File:Blueberry pie graham crust.jpg

### Медыцынскае значэнне 
Прынята лічыць, што суп або кісель з сушаных ягад дапамагае ад дыярэі ў дзяцей.

У медыцыне выкарыстоўваюцца як ягады (*Fructus Myrtilli*), так і лісце (*Folium Myrtilli*) чарніц. Яны ўжываюцца ў асноўным пры хваробах вачэй, страўнікава-кішачнага тракту, цукровага дыябету і ў геранталогіі, а таксама мясцова пры лячэнні апёкаў і язваў, стаматытаў і гінгівітаў.

Недахоп чарніц — пры ўжыванні ў вялікіх колькасцях яна выклікае запоры. Пасля ўжывання вялікай колькасці чарніц стул становіцца цёмнага колеру.

Даследаванне на мышах, праведзенае ў Цэнтры дзіцячага харчавання штата Арканзас у ЗША паказала, што чарніцы спрыяюць засваенню кальцыю, фарміраванню здаровага касцянога шкілета і прафілактыцы астэапарозу, а таксама змагаюцца з атэрасклерозам.

Як сцвярджаюць навукоўцы з Акадэмічнага цэнтра здароўя пры , штодзённае ўжыванне свежага соку дзікарослай чарніцы паляпшае памяць і запавольвае зніжэнне кагнітыўных функцый у хворых дэменцыяй.

Амерыканскія навукоўцы з Універсітэта штата Агая ўсталявалі, што пігменты антацыяніны, якія адказваюць за афарбоўку чарніц, здольныя запаволіць хуткасць развіцця . Пасля эксперыментаў на мышах хворых на рак тоўстай кішкі аказалася, што даданне ў ежу грызуноў экстракту антацыяніна, атрыманага з  або чарніц, памяншала сімптомы развіцця ракавай пухліны на 60 — 70 працэнтаў.

Паводле іншых дадзеных, ужыванне ў ежу садавіны і ягад фіялетавага колеру, такіх як чарніцы, можа дапамагчы прадухіліць хваробу Альцгеймера, рассеяны склероз і хваробу Паркінсана, таму што гэтыя прадукты прыбіраюць шкодныя злучэнні жалеза.

Лічыцца, што чарніцы паляпшаюць змрочны зрок. Па некаторых дадзеных, лётчыкі брытанскіх ваенна-паветраных сіл, якія ўдзельнічалі ў начных вылетах падчас Другой сусветнай вайны, спецыяльна елі чарнічны джэм. Даследаванне, праведзенае на флоце ЗША ў 2000 годзе, не выявіла дзеяння чарніц на змрочны зрок.

Лабараторныя доследы паказалі, што ўжыванне чарніц можа прадухіліць ці лячыць захворванні вачэй, напрыклад, адслаенне сятчаткі, але прымяненне гэтага ў тэрапіі не даследавана клінічна.

Цёмна-сінія ягады чарніц утрымліваюць значныя колькасці фарбавальніка антацыяна. Ужыванне яго ў досведах паказала памяншэнне рызык шматлікіх захворванняў: сэрца, кравяноснай сістэмы, вачэй і рака.

Акрамя антацыянаў, у чарніцах утрымліваюцца пратаантацыяніды, флаваноіды і таніны, якія дзейнічаюць як антыаксіданты, якія памяншаюць запаленне.

У афтальмалогіі, як правіла, выкарыстоўваецца экстракт чарніцы. Пры лячэнні кан’юктывітаў чарніцы прымяняюцца комплексна з  і  (часам таксама выкарыстоўваюць  і ).

## У гісторыі і культуры 
### Фестывалі чарніц 
* У Полацку ў 2011 годзе праводзіўся фестываль са спаборніцтвам па ручному збору чарніц на хуткасць. Сорак каманд, па чатыры чалавекі ў кожнай, дзве гадзіны збіралі чарніцы ў лесе каля возера Глыбокае.
* У вёсцы Гуклівы Валавецкага раёна Закарпацкай вобласці (Украіна) усталяваны помнік чарніцам і праводзяць фестываль, прысвечаны гэтым ягадам.
* У г. Краснавішэрск Пермскага края ладзяць «Свята чарніц і чарнічнага пірага».
*  у Германіі называюць «чарнічным горадам». З 2002 года ў цэнтры стаіць помнік чарніцам, там праводзіцца традыцыйны чарнічны фестываль у сярэдзіне ліпеня, дзе пануюць выявы, тэкстыль, кераміка, тачэнне з матывамі чарніц і частуюць чарнічным джэмам. Таксама там штогод карануецца каралева чарніц.
* Бельгійскі горад  таксама прэтэндуе на званне «сталіцы чарніц» з-за багацця чарніц у ваколіцы і чарнічнага фестываля, які праводзіцца ў горадзе з 1952 года.
* У Чэшскіх  праводзіцца конкурс па хуткаснаму паяданню булак і  з чарніц.

### Чарніцы ў мастацтве 
, лазурыт, горны хрусталь, каляровае золата. Эрмітаж]]
[thumb|150px|Помнік чарніцам у с. [Гуклівы Валавецкага раёна Закарпацкай вобласці (Украіна)]]
Чарніцы прысутнічаюць на карцінах ,  і іншых. Таксама чарніцы натхнялі стваральнікаў фарфору, ювелірных вырабаў і г. д.

Выява:BlueberriesCharles Courtney Curran.jpg|. "Чарніцы і папараць". 1911

### Чарніцы ў філатэліі 
У 1964 годзе ў СССР была выпушчана паштовая марка з выявай чарніц (ЦФА № 3133). Паштовыя маркі прысвечаныя чарніцам у розныя гады таксама былі выпушчаны ў Польшчы, Андоры, Латвіі, Беларусі і Фінляндыі.

Выява:The Soviet Union 1964 CPA 3133 stamp (Wild Berries. European blueberry or bilberry (Vaccinium myrtillus)).jpg|Паштовая марка СССР
Выява:2004. Stamp of Belarus 0534.jpg|Паштовая марка Беларусі

### Чарніцы ў літаратуры 
Чарніцам прысвяцілі вершы , Яўген Хвалей і іншыя. Сяргей Чыгрын даў версію паходжання чарніц у сваёй казцы «Легенда пра чарніцы».

Пімен Панчанка пісаў пра Беларусь:

### Цікавыя факты 
* У Англіі ёсць павер’е, што можна наклікаць бяду, калі збіраць ягады чарніцы пасля 11 кастрычніка — быццам бы менавіта ў гэты дзень д’ябал плюе на ягады чарніцы, а таму той, хто іх з’есць, будзе апаганены.
* У 2002 годзе чарніцы былі названы  ў Лідсе.
* На  чарніцы азначаюць давер.

Выява:Vaccinum_myrtillus_260405.jpg|Недаспелыя ягады ў красавіку
Выява:Vaccinum myrtillus 020503.jpg|Недаспелыя ягады. Пачатак мая.
Выява:Bilberries.jpg|Спелыя ягады. Чэрвень-Ліпень.
Выява:Vaccinium corymbosum(01).jpg|Спелыя ягады. Чэрвень-Ліпень.
Выява:CDC blue.jpg|Ягады чарніц
Выява:Blaeberry.jpeg|Жменя чарніц
Выява:Vaccinium myrtillus vs Vaccinium uliginosum.JPG|Параўнанне ягад чарніц і дурніц у разрэзе

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Кожевников Ю. П.* Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 88—95.
* *Нейштадт M. И.* Определитель растений средней полосы Европейской части России. — М.: Учпедгиз, 1948.
* 
* Манина Л. Лекарственные растения. — 4-е. — Минск: Наука и техника, 1968. — С. 161—163. — 340 с. — 55 000 ас.

## Спасылкі 
* 
* 
*  
* 
* Заготовка черники 
* Чарніцы будуць пастаўляць у Італію і Кітай\\ «Наша Ніва», 1 ліпеня 2010
* Карта распаўсюджвання чарніц
* Тэхніка стварэння «чарнічнага» ўпрыгожвання

Катэгорыя:Бруснічныя
Катэгорыя:Кусцікі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны лясоў
Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Ягады