open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кумыкі

**Кумы́кі** — народ у Расійскай Федэрацыі. Жывуць у Дагестане. У Расіі жылі 503,1 тысяч у 2010 годзе, з іх у Дагестане — 431,7 тыс. чалавек. Невялікія групы жывуць у Чачне, Інгушэціі, Паўночнай Асеціі. Адносяцца да каўкасіёнскага тыпу балкана-каўказскай расы вялікай еўрапеоіднай расы. Гавораць на кумыцкай мове кыпчацкай падгрупы падгрупы цюркскай групы алтайскай сям'і. Дыялекты: буйнацкі, кайтацкі, хасавюрцкі. Літаратурная мова на аснове першага і апошняга дыялектаў. Вернікі — мусульмане-суніты.

## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988 // С.238 — 239

Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Народы Каўказа
Нацыянальнае адраджэнне

**Нацыяна́льнае адраджэ́нне** — працэс і перыяд фарміравання сучасных нацый у XVIII і XIX стагоддзях. Яго імпульсам былі асветніцтва і Вялікая французская рэвалюцыя.

Нацыянальнае адраджэнне з'яўляецца этапам у развіцці народаў, калі яны ўсведамляюць адрозненне сваёй культуры ад культуры больш вялікіх па колькасці народаў, у падпарадкаванні якіх жывуць першыя. Нацыянальнае адраджэнне было ў гісторыі беларусаў, чэхаў, эстонцаў, харватаў, лужыцкіх сербаў, македонцаў, славакаў, славенцаў, сербаў, украінцаў і іншых народаў. У працэсе нацыянальнага адраджэння народы заяўляюць аб прэтэнзіях на моўную, культурную і палітычную самастойнасць.

Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Кісцяні

Назву **Кісцяні́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Кісцяні — аграгарадок у Рагачоўскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Кісцяні — вёска ў Кіраўскім раёне

## Іншае 
* Кісцяні — гарадзішча мілаградскай культуры ў Рагачоўскім раёне
Ёўня (значэнні)

**Ёўня**:

* Ёўня — традыцыйная гаспадарчая пабудова для прасушкі збожжавых культур, канапель і лёну
* Ёўня — пасёлак у Рагачоўскім раёне Гомельскай вобласці
Дзвінскі павет

**Дзві́нскі павет** (, да 1893 г. – **Дынабургскі павет**) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Пскоўскай і Полацкай губерняў, Полацкага намесніцтва, Беларускай і Віцебскай губерняў, якая існавала ў 1772—1920 гадах. Самы заходні павет Віцебскай губерні. Цэнтр – горад Дзвінск (да 1893 г. – Дынабург, з 1920 г. – Даўгаўпілс).

## Гісторыя 
Дзвінскі павет у складзе Пскоўскай губерні Расійскай імперыі быў утвораны ў 1772 годзе пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай. У 1776 годзе павет быў перададзены ў Полацкую губерню (з 1778 г. — намесніцтва). У 1796 годзе павет адышоў да Беларускай губерні, а ў 1802 — да Віцебскай. У 1920 годзе павет адыйшоў да Латвіі.

## Геаграфія 
Дзвінскі павет з'яўляўся адным з трох інфлянцкіх паветаў Віцебскай губерні. На захадзе межаваў з Ліфляндскай, на поўдні – з Курляндскай губерней. Плошча павета складала 3985 кв. вёрст.

Заходняя і паўднёвая межы павета праходзілі па Дзвіне.

## Насельніцтва 
Па дадзеных перапісу 1897 года, ў павеце пражывала 237 тыс. чал., у тым ліку латышоў - 39,0%; яўрэяў - 20,0%; рускіх - 15,3%; беларусаў - 13,8%; палякаў - 9,1%, немцаў - 1,8%. У павятовым горадзе Дзвінску пражывала амаль 70 тыс. чал.
 
## Адміністрацыйны падзел 
У 1913 годзе ў склад павета ўваходзіла 4 станы і 16 валасцей: 

## Сучаснае становішча 
У цяперашні час тэрыторыя павета уваходзіць у склад Латвіі.

## Вядомыя асобы 
* Аўген Бартуль (1890-1900 — пасля 1945) — беларускі паэт і нацыянальны дзеяч.
* Кастусь Езавітаў (1893—1946) — беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог.
* Саламон Міхоэлс (1890-1948) — савецкі яўрэйскі тэатральны акцёр і рэжысёр, педагог, грамадскі і дзяржаўны дзеяч.
* Марк Ротка (1903—1970) — амерыканскі мастак.

## Спасылкі 
* Старыя карты Дзвінскага павета на сайце «Литера Ру»
* Мапа Дзвінскага павета (1820) на Radzima.net
* [Праваслаўныя цэрквы Дзвінскага павета на сайце Згуртавання Беларускай Шляхты(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D1%8B)]

Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні
Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні
Казловічы (Калінкавіцкі раён)

**Казло́вічы** (, ) — аграгарадок у Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Казловіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Вёска знаходзіцца за 31 км у напрамку на поўнач ад горада Калінкавічы, за 153 км ад Гомеля, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Халоднікі. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога .

## Гісторыя 
Да 21 кастрычніка 1968 года вёска ўваходзіла ў склад Навасёлкаўскага сельсавета, пасля — цэнтр новаўтворанага Казловіцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1997 год — 562 жыхары, 224 двары.

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў.
* Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
*  — С. 429.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Казловіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна
Усерагалоўштаб

**Усерасійскі галоўны штаб, Усерагалоўштаб** — адзін з двух галоўных штабоў Чырвонай арміі (РСЧА) падчас грамадзянскай вайны.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі
Катэгорыя:Ваеннае кіраванне
Мікалай Мікалаевіч Стогаў

{{Ваенны дзеяч
 |імя            = Мікалай Мікалаевіч Стогаў
 |арыгінал імя = 
 |перыяд жыцця   =  
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    =
 |месца смерці   = 
 |выява    = 
 |шырыня         = 
 |апісанне выявы = 
 |мянушка       =  
 |прыналежнасць =  
 |гады службы    =  
 |званне         = Генерал-лейтэнант 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Першая сусветная вайна, 
 |узнагароды        = 
{ style="background: transparent"
   
}
{ style="background: transparent"
   
}
{ style="background: transparent"
     
}
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
}}

**Мікала́й Мікала́евіч Сто́гаў** (1873—1959) — рускі генерал, удзельнік Першай сусветнай і грамадзянскай войн.

## Спасылкі 
* Биография Стогова Н. Н. на сайте «Хронос»
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Югаславіі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 4 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 2 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 3 ступені
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатой зброяй «За адвагу»
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Камаран

**Камара́н** (, літаральна «два месяцы») — востраў на поўдні Чырвонага мора каля ўзбярэжжа Емена. Плошча — 108 км². Насельніцтва (2012) — 2200 чал.

## Геаграфія 
Востраў Камаран месціцца каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа Емена. Аддзелены ад Аравійскага паўвострава вузкім пралівам (1,96 км). Даўжыня — каля 12 км, шырыня — каля 7 км. Мае шэльфавае паходжанне. З трох бакоў акружаны каралавымі рыфамі. Паверхня плоская, толькі на поўдні вылучаюцца пагоркі. Найвышэйшы пагорак — Джабал-Яман (24 м).

Клімат засушлівы трапічны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад +25 °C у зімовыя месяцы да +32 °C у летнія. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 80 мм.

## Прырода 
Паверхня вострава Камаран пустынная з частымі пыльнымі бурамі. Галоўнае прыроднае багацце — мангры, якія займаюць каля 7 км узбярэжжа.

## Гісторыя 
На востраве Камаран захаваліся старажытныя нагрувашчванні ракавін малюскаў, якія падобна такім жа нагрувашчванням на суседнім Фарасане, могуць з’яўляцца рэшткамі палеалітычных паселішчаў. Аднак мясцовае насельніцтва лічыць іх персідскімі магіламі. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. Сасаніды сапраўды імкнуліся ўсталяваць кантроль над гэтым рэгіёнам. Пакінутае персідскае ўмацаванне прыгадвалі і партугальцы. Яны захапілі Камаран у XVI ст., аднак былі вымушаны пакінуць яго ў XVII ст. у сувязі з ціскам аманскіх арабаў. У XVII — пачатку XIX стст. ім валодалі егіпецкіе мамлюкі і розныя валадары еменскіх арабаў. 

У 1860 г. на Камаране была пабудавана брытанская тэлеграфная станцыя, але сам востраў перайшоў пад кантроль Асманскай Порты і выкарыстоўваўся як важны транзітны пункт для пілігрымаў у Меку. Асманскія ўлады ўзнавілі старажытныя ўмацаванні, выкапалі калодзежы і зрабілі праходы ў каралавых рыфах. У 1882 г. Камаран наведалі 44 тысячы пілігрымаў. У 1915 г. востраў быў акупаваны брытанскімі войскамі і падпарадкаваны ўладам Брытанскай Індыі. У 1926 г. частку адказнасці за транзітны цэнтр атрымалі прадстаўнікі Галандскай Індыі. Падчас II Сусветнай вайны выкарыстоўваўся для ваенных аперацый супраць італьянскай калоніі Эрытрэя. 

У 1967 г. перададзены Паўднёваму Емену. У 1972 г. далучаны ваенным шляхам да Паўночнага Емена. З 1990 г.у складзе аб'яднанага Емена.   

Катэгорыя:Астравы Емена
Катэгорыя:Астравы Чырвонага мора
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Горы Гамбурцава

**Горы Га́мбурцава** — падледавіковы горны хрыбет у цэнтральнай частцы Усходняй Антарктыды, у раёне плато Савецкае. Адкрыты ў 1958 годзе 3-яй савецкай антарктычнай экспедыцыяй. Названыя ў гонар савецкага геафізіка Р. А. Гамбурцава

Даўжыня горнага масіву каля 1300 км. Вышыні да 3390 м. Таўшчыня ледавіковага покрыва да 0,6 км.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Горы Гамбурцева // Горная энциклопедия
* East Antarctic rifting triggers uplift of the Gamburtsev Mountains // Nature Publishing Group (NPG)
* Gamburtsev Subglacial Mountains // Australian Antarctic Data Centre

Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Юсуф Празіна

**Юсуф «Юка» Празіна** ( -, 7 верасня 1963 года - 3-4 снежня 1993) — баснійскі бандыт і палявы камандзір падчас Баснійскай вайны.

З’яўляючыся цяжкім падлеткам, Празіна ўтрымліваўся ў розных турмах і папраўчых установах на тэрыторыі былой Югаславіі. Да 1980 ён стаў удзельнікам арганізаванай злачыннасці. Узначаліў банду рэкеціраў у сваім родным Цэнтары - муніцыпалітэце Сараева.

З пачаткам блакады Сараева ў 1992 годзе Празіна ператварыў сваю банду ў эфектыўнае парамілітарнае фармаванне. Гэтая сіла была галоўнай у змаганні супраць вайскоўцаў арміі Рэспублікі Сербскай (VRS). Празіна быў узнагароджаны за ўнёсак у абарону горада па дамоўленасці з кіраўніком спецназа ўрада, але потым існаванне ягонай банды аказалася праблематычным для баснійскіх уладаў.

Пасля атрымання ўладамі Босніі ордэра на яго арышт у кастрычніку 1992, Празіна пераяжджае на гару Ігман і каардынуе атакі супраць баснійскай арміі да яго канчатковай паразы і выгнання ў студзені наступнага года. Ён пераехаў у Герцагавіну, дзе далучыўся да сіл Харвацкай Рады абароны і здзейсніў шматлікія злачынствы супраць грамадзянскага насельніцтва ў рэгіёне. Праз некалькі месяцаў ён пакінуў Боснію і Герцагавіну і пераехаў у Харватыю, дзе жыў на ўзбярэжжы Далмаціі, і, нарэшце, пераехаў у Бельгію.

Празіна быў знойдзены мёртвым у канале каля мяжы з Германіяй двума турыстамі ў канцы 1993 года. У 2001 годзе, дакументы ваеннага часу размоваў паміж тагачасным прэзідэнтам Харватыі Франьё Туджманам і Сціпэ Месіча прэзідэнтам харвацкага парламента былі рассакрэчаны. У адной частцы гэтых дакументаў, Месіч выказаў свае падазрэнні аб дачыненні харвацкіх экстрэмістаў Босніі да смерці Празіны.
Катэгорыя:Баснійская вайна
Material design

**Матэрыяльны дызайн** — дызайн праграмнага забеспячэння і праграм аперацыйнай сістэмы Android ад кампаніі Google. Упершыню прадстаўлены на канферэнцыі Google I/O 25 чэрвеня 2014 года. Ідэя дызайну заключаецца ў праграмах, якія адкрываюцца і згортваюцца як карты, выкарыстоўваючы эфекты ценяў. Па ідэі дызайнераў Google, праграмы не павінны мець вострых кутоў, карты павінны перамыкацца паміж сабой плаўна і амаль што незаўважна.

## Праграмы на аснове матэрыяльнага дызайну 
Матэрыяльны дызайн паўнацэнна выкарыстоўваецца ў аперацыйных сістэмах Android 5.0, Android 5.1, Android 6.0 і ў некаторых праграмах Android 4.1; 4.2; 4.3 і 4.4.
У якасці прыкладаў праграм у новым дызайне можна адзначыць мабільныя праграмы:

* Google Play
* Gmail
* YouTube
* Google+
* Hangouts

## Гл. таксама 
* Android Lollipop
* Android Marshmallow
* Google

## Спасылкі 
* Сайт

Катэгорыя:Google
Android Lollipop

**Android Lollipop** — 5-я версія мабільнай АС Android. Прэзентавана публіцы 25 чэрвеня 2014 года і выпушчана ў выглядзе бэта-версіі для некаторых мадэляў серыі Google Nexus.

## Гісторыя
Афіцыйны рэліз адбыўся 3 лістапада 2014 года разам з новым планшэтам Nexus 9, выпушчаным у супрацоўніцтве з кампаніяй HTC. Зыходны код рэлізнай версіі быў прадастаўлены вытворцам восенню 2014 года. Найбольш відавочныя змены ў Android L ўключаюць новы карыстальніцкі інтэрфейс, названы аўтарамі Material design, удасканаленні паведамленняў, якія цяпер даступныя з экрана блакавання і з любога прыкладання ўверсе экрана. Унутраныя змены заснаваныя на пераходзе на віртуальную машыну ART (Android Runtime), якая афіцыйна мяняе Dalvik для павышэння прадукцыйнасці і аптымізацыі, накіраванай на павышэнне энергаэфектыўнасці сістэмы.

## Выпуск
Версія Android L для распрацоўшчыкаў была выпушчаная для Nexus 5 і Nexus 7 2013 Wifi 26 чэрвеня 2014 года, як завадскі .img файл для прашыўкі ў рэжыме Fastboot. Фінальная версія плануецца да выпуску восенню 2014 года.

HTC абвясціла аб пераводзе на Android L сваіх прылад HTC One і One M8 «на працягу 90 дзён пасля атрымання фінальнага API ад Google».
## Гл. таксама
* Android
* Android Marshmallow
* Material design

Катэгорыя:Google
Катэгорыя:Android
12-я армія (Германская імперыя)

**12-я а́рмія** () — воінскае аб’яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны. 

Была сфармавана ў жніўні 1915 года шляхам перайменавання Групы армій Гальвіца. Увесь час свайго існавання ваявала выключна на Усходнім фронце. Была расфармавана 9 кастрычніка 1916 года, калі яе камандуючы генерал ад інфантэрыі Макс фон Фабек быў пераведзен у 8-ю армію. 

## Гісторыя баявых дзеянняў 
thumb|злева|Расійскае адступленне ў 1915 годзе.
9 лютага 1915 года Рэзервовы Гвардзейскі корпус быў перайменаваны ў *Групу армій Гальвіца*. 18 сакавіка яе камандуючы быў павышаны да армейскага ўзроўня і 7 жніўня яго *Група армій* атрымала назву 12-й арміі.  
thumb|250px|Германская кавалерыя ўваходзіць у Варшаву. 5 жніўня 1915 года.
22 ліпеня арміі Цэнтральных дзяржаў перашлі Віслу. У жніўні 4-я расійская армія пакінула Івангарадскую крэпасць. У ходзе працягваючагася расійскага адступлення Варшава апынулася ў акружэнні і 12-я армія, скарыстаўшы гэтую магчымасць, узяла яе 4 — 5 жніўня. 

На пачатку верасня штаб размяшчаўся ў Гродне, з 29 верасня — у Лідзе.

## Баявы склад па стану на жнівень 1915 года 
* XІ корпус 
* XVIІ корпус 
* XVIІ рэзервовы корпус
* XIIІ корпус 
* І корпус 

## Камандуючыя 
* генерал ад артылерыі Макс фон Гальвіц (7.08.1915 — 22.09.1915)
* генерал ад інфантэрыі Макс фон Фабек (22.09.1915 — 9.10.1916)

## Літаратура 
* 

 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі
Катэгорыя:Арміі Германіі ў Першай сусветнай вайне
14-я армія (Германская імперыя)

**14-я а́рмія** () — воінскае аб’яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны. 

Была сфармавана ў верасні 1917 года ў Крайнбурзе для баявых аперацый супраць Італіі. З 10 лістапада штаб арміі размяшчаўся ў Віторыа-Венэце. Увесь час свайго існавання 14-я армія дзейнічала выключна на Італьянскім фронце. Была расфармавана 22 студзеня 1918 года. 

## Гісторыя баявых дзеянняў 
thumb|злева|Бітва пры Капарэце. Лістапад 1915 года.
Пасля 11 бітвы пры Ізонцы, калі аўстра-венгерскія войскі былі знясілены і не здолелі б вытрымаць новых атак італьянцаў, яны зноў звярнуліся да германцаў за дапамогай і тыя, апасаючыся калапсу на Італьянскім фронце, паслалі сем дывізій, 540 гармат, 216 мартыраў і каля 100 самалётаў з Заходняга і Усходняга франтоў. Дзеля кантролю гэтых войскаў была створана новая 14-я армія пад камандаваннем генерала ад інфантэрыі Ота фон Белава, якая размясцілася паміж Толміным і Бовецам. Для ўдзелу ў Бітве пры Капарэце ў склад арміі былі дададзены некалькі аўстра-венгерскіх дывізій.

Пасле паспяховага пачатку наступальнай аперацыі фронт хутка зноў замарудзіўся і завязалася пазіцыйная вайна. Вышэйшае германскае камандаванне вырашыла зняць гэтыя сілы для выкарыстання на іншым фронце. 23 студзеня 1918 года штаб арміі быў адклікан і на яго базе на Заходнім фронце была створана 18-я армія. Германскія войскі на Італьянскім фронце засталіся толькі ў складзе 51 корпуса, які заставаўся там аж да зняцця ў лютым 1918 года.

## Баявы склад падчас бітвы пры Капарэце 
* І аўстра-венгерскі корпус 
* ІІІ баварскі корпус 
* 51 корпус
* XV аўстра-венгерскі корпус 
* Армейскі рэзерв  

## Камандуючыя 
Увесь час існавання арміі ёю камандаваў генерал ад інфантэрыі Ота фон Белаў

## Літаратура 
* 

 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі
Катэгорыя:Арміі Германіі ў Першай сусветнай вайне
Гальян азёрны

**Галья́н азёрны**, **Мундушка** (*Phoxinus perenurus*) — рыба сямейства карпавых. Народныя назвы: аўдотка, сняток.

## Апісанне 
Даўжыня 6—8, часам да 10 см, маса 4,5 г. Цела тоўстае, высокае. Рот канцавы. Луска буйная, шчыльная. Плаўнікі кароткія, закругленыя, хваставы слабавыемчаты. Агульная афарбоўка залацістая, спіна зеленавата-шэрая, бакі зеленаватыя з дробнымі цёмнымі плямкамі. Спінны і хваставы плаўнікі зеленавата-шэрыя, грудныя, брушныя і анальны жоўтыя або чырванаватыя. Афарбоўка рыбы залежыць ад празрыстасці і колеру вады ў вадаёмах.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў азёрах басейна рэк Паўночнага Ледавітага акіяна ад Паўночнай Дзвіны на захадзе да Калымы на ўсходзе, у басейне Амура, у Каме, Вятцы, Дняпры. На Беларусі трапляецца толькі ў поймавых вадаёмах і невялікіх закрытых азёрах у басейнах Дняпра і Прыпяці, пераважна ў заіленых вадаёмах або вадаёмах, якія зарастаюць.

## Асаблівасці біялогіі 
Прыдонная рыба. Корміцца водарасцямі, лічынкамі насякомых, дробнымі жукамі.

Полавая спеласць у 2 гады. Нераст парцыённы (май—чэрвень). Ікру адкладвае на водныя расліны. Плоднасць 1,6—18,7 тыс. ікрынак.

## Літаратура 
* *Шаўцова Т.* Гальян азёрны // 

Катэгорыя:Карпавыя
Гальян звычайны

**Гальян звычайны** (*Phoxinus phoxinus*) — рыба сямейства карпавых. Народныя назвы: красаўка, гаркуша, маляўка, скамарох, залатаўка, крумела, фарэлька і інш.

## Апісанне 
Даўжыня 6—8, часам да 10 см. Цела падоўжанае, верацёнападобнае. Рот канцавы. Усе плаўнікі, за выключэннем хваставога, закругленыя. Афарбоўка зеленаватая, бакі залацістыя, брушка серабрыстае. Удоўж спіны цёмная паласа і мностна папярочных цёмных палосак на баках. Плаўнікі жаўтаватыя, зрэдку чырванаватыя (у час нерасту самцы стракатыя). Афарбоўка рыбы залежыць ад умоў існавання. 

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўропе і Паўночнай Азіі. На тэрыторыі Беларусі водзіцца ў рэках басейнаў Дняпра, Заходняй Дзвіны, Нёмана, Заходняга Буга; найбольш у вярхоўях рэк з чыстай вадой і пясчаным, камяпістым дном, зяходзіць у затокі, старыцы, поймавыя азёры з халоднай крынічнай вадою.

## Асаблівасці біялогіі 
Чародная рыба, летам трапляецца на камяністых перакатах, зімою зарынаецца ў глей, залазіць пад карані раслін. Корміцца водарасцямі, дробнымі планктоннымі арганізмамі, насякомымі і іх лічынкамі. 

Полавая спеласць у 2 гады. Нераст парцыённы, пачынаецца пры тэмпературы вады 7—10 °С (у канцы красавіка—чэрвені). Ікру адкладвае на камяністых перакатах пад камяні. Плоднасць 0,7—1 тыс. ікрынак.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Бугская армія

**Бу́гская а́рмія** () — воінскае аб'яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі у часе Першай сусветнай вайны, названая ў гонар ракі Буг. 

Была сфармавана 8 ліпеня 1915 года для вядзення баявых дзеянняў супраць Расійскай імперыі. Увесь час свайго існавання ваявала выключна на Усходнім фронце. Была расфармавана 31 сакавіка 1918 года. 

## Гісторыя 
Бугская армія была ўтворана 8 ліпеня 1915 года шляхам перайменавання Паўднёвай арміі са штабам у Лемберзе. 20 верасня яе камандуючы, генерал ад інфантэрыі Аляксандр фон Лінзінген, быў прызначаны да адначасовага камандавання *Групай армій Лінзінгена* () і Бугская армія была падзелена на армейскія групы (), якія былі непасрэдна падпарадкаваны *Heeresgruppe*. У розны час у яе склад уваходзілі:
* Армейская група Гронава (), былы XXXXІ рэзервовы корпус
* Армейская група Марвіца (), былы VІ корпус
* Армейская група Ліцмана(), былы XXXX рэзервовы корпус

## Камандуючыя 
Увесь час існавання арміі ёю камандаваў генерал ад інфантэрыі Аляксандр фон Лінзінген, які да гэтага ўзначальваў Паўднёвую армію.

## Літаратура 
* 

 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі
Катэгорыя:Арміі Германіі ў Першай сусветнай вайне
Гарычкакветныя

**Гарычкакветныя** (*Gentianales*) — парадак двухдольных раслін.

## Апісанне 
Травы, кусты, дрэвы. Лісце звычайна супраціўнае ці кальчаковае, суцэльнае, без прылісткаў. Кветкі двухполыя, правільныя, 4—5-членныя, са зрослапялёсткавым вяночкам, адзіночныя ці ў суквеццях. Гінецэй з 2 неглыбоказрослых пладалісцікаў. Завязь верхняя, з некалькімі семязародкамі. Плады рознага тыпу (каробачка, ягада, двухлістоўка). Насенне з эндаспермам.

## Арэал 
Пашыраны пераважна ва ўмерана цёплых і субтрапічных зонах зямнога шара.

## Гл. таксама 
* Раўвольфія

## Літаратура 
* Гарычкакветныя // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5 т. Т. 1. — Мн.: БелСЭ, 1983.
Радбарт (конунг Гардарыкі)

**Ра́дбарт** (*Radbart*, старасканд. * Ráðbarðr*) — у Песні пра Хюндлу названы кіраўніком Гардарыкі прыблізна канца сёмага стагоддзя, якую прынята ў той час лакалізоўваць у рэгіёне Прыладажжа. Таксама згадваецца ва Урыўках Саг пра старажытных конунгаў, фрагментарным ісландскім тэксце, меркаванай першакрыніцы цяпер згубленай Сагі пра Ск’ёльдунгаў і ў Саксона Граматыка ў «Дзеяннях данаў».

Паводле сярэдневяковых скандынаўскіх крыніц Радбард — сын Скіры, конунга Русі (Скіра — сын Інгвара, конунга свеяў, які загінуў каля вострава Саарэмаа па дарозе на Русь). Дачка конунга Івара Шырокія Абдымкі — Аўд Багатая выйшла замуж за Радбарта без згоды свайго бацькі, які падпарадкоўваючы сабе новыя землі, забіў яе мужа Хрорыка Кідальніка Пярсцёнкаў. Аўд Багатая з малалетнім сынам Харальдам (ад Хрорыка) бегла ў Гардарыкі, дзе і выйшла замуж за Радбарда. Івар, жадаючы пакараць дачку, пайшоў вайной супраць Радбарда, але загінуў па дарозе каля Карэльскага перашыйка.

Сын Радбарта, конунг Рандвер, падтрымаў свайго брата ад адной маці Харальда Баязуба ў спробе стаць каралём Даніі.

Традыцыйна лічыцца, што нашчадкам Радбарда быў легендарны конунг Рагнар Лодбрак — сын Сігурда Пярсцёнка, унук Рандвера, праўнук Радбарда.

## Літаратура 
* Ben Waggoner, The Sagas of Ragnar Lodbrok. The Troth, 2009. ISBN 978-0-578-02138-6

Катэгорыя:Інглінгі
Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VII стагоддзя
Катэгорыя:Старажытнаскандынаўскія конунгі
Лаўроў

**Лаўроў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў — савецкі і беларускі архітэктар.
* Георгій Сцяпанавіч Лаўроў (1910—1993) — беларускі акцёр.
* Кірыл Юр'евіч Лаўроў — расійскі акцёр.
* Пётр Лаўравіч Лаўроў — рускі філосаф і сацыёлаг.
* Сяргей Віктаравіч Лаўроў — расійскі дзяржаўны дзеяч.
Гарыхвостка-чарнушка

**Гарыхвостка-чарнушка**, **рудахвостка-чарнушка** (*Phoenicurus ochruros*) — птушка сямейства мухалоўкавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 14-15 см, размах крылаў 23-26 см. Дарослы самец чорны з белым люстэркам на крыле, у негнездавы перыяд крыху больш светлы і без люстэрка. Самка, маладыя і самец у першым уборы (без люстэрка на крыле) з цёмным, карычнева-бурым нізам цела. Хвост вельмі рухавы, рыжавата-чырвоны. Песня ціхая, аднатонная, нагадвае скрып. Крык — звонкае «ф'юіць-цік-цік».

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа (акрамя паўночнага ўсходу), Крым, Каўказ, Малая Азія, Блізкі Усход, поўнач Ірана і Ірака, Цэнтральная і Усходняя Азія, паўночны захад Афрыкі. На Беларусі звычайны на гнездаванні від.

Жыве ў гарах да снегавой мяжы, насяляе патрэсканыя скалы паблізу адкрытых месцаў, скалістае ўзбярэжжа, будынкі і руіны; на нізінных тэрыторыях — рознага тыпу прамысловыя пабудовы, будынкі ў гарадах і вёсках.

Папуляцыі з Заходняй і Паўднёвай Еўропы, а таксама з Азіі — аселыя, іншыя — пералётныя. Месца зімовак: Паўднёвая Еўропа і Азія, Аравійскі паўвостраў, Паўночная Афрыка.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца пераважна насякомымі.

Гняздо ў шчылінах пабудоў і скал, часам у напаўадкрытых штучных гнездавых скрынках, часам займае старыя гнёзды ластавак. Яно вельмі няшчыльнае, заўсёды прыкрытае чым-небудзь зверху (навіс скалы, дах будынка і г.д.). Знешняя частка гнязда з вялікай колькасці карэньчыкаў і сцёблаў раслін, унутраная — з карэньчыкаў, укладзеных па крузе. Багатая высцілка з валосся, шэрсці і пёраў. Гнёзды ў гарах з прымессю вялікай колькасці моху і сухога лісця.

Яйкі (5-6, часам 2-8) крыху падоўжаныя, з тупым вузейшым канцом, белыя, бліскучыя, рэдка з блакітным бляскам або дробнымі карычневымі крапінкамі. Памеры: 19,0 х 14,5 мм.

## Падвіды 
* *P. o. ochruros* — Малая Азія, Каўказ, паўночныя Іран і Ірак;
* *P. o. gibraltariensis* — Еўропа ад паўднёвай Іспаніі да да Крыма;
* *P. o. atterimus* — Партугалія, паўднёвая Іспанія, паўднёва-заходняя Афрыка;
* *P. o. semirufus* — Блізкі Усход;
* *P. o. phoenicuroides* — Цэнтральная Азія;
* *P. o. rufiventris* — Гімалаі, Тыбет, паўднёва-заходні Кітай.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 349 [1] с., іл.
* 

Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1774 годзе
Латэрыт

**Латэрыт** (ад  — цэгла) — шчыльная гліністая ці порыстая, шлакападобная камяністая горная парода чырвонага колеру, складзеная з гідраксідаў алюмінію і жалеза з прымессю мінералаў тытану. Утвараецца ва ўмовах вільготнага трапічнага і субтрапічнага клімату ў выніку выветрывання алюмасілікатных горных парод. Магутнасць латэрыту ад некалькіх да 50 метраў, узрост — ад юрскага да сучаснага. З латэрытам звязаны радовішчы жалезнай руды, нікелю, хрому, кобальту, баксітаў, золата. У глебазнаўстве латэрытам называюць жалезістыя гарызонты інфільтрацыйнага паходжання, якія ўваходзяць у склад латэрытных глеб.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Седыменталогія
Леановіч

**Леановіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антаніна Лаўрэнцьеўна Леановіч (нар. 1929) — беларускі вучоны ў галіне неўрапаталогіі.
* Васіль Леановіч — войт магілёўскі
* Іван Іосіфавіч Леановіч — беларускі вучоны ў галіне будаўніцтва дарог.
* Іван Сямёнавіч Леановіч (1920—1946) — Герой Савецкага Саюза.
* Кірыл Васілевіч Леановіч (нар. 1998) — беларускі футбаліст.
* Павел Антонавіч Леановіч (1910—1985) — геолаг, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР.
* Сяргей Іванавіч Леановіч (1938—2012) — беларускі вучоны ў галіне клінічнай хірургіі.
* Яўстафій Яўстаф’евіч Леановіч (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
Леантовіч

**Леантовіч** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Валерый Аляксеевіч Леантовіч, беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
* Мікалай Дзмітрыевіч Леантовіч, украінскі кампазітар
* Міхаіл Аляксандравіч Леантовіч, расійскі фізік-тэарэтык
* Фёдар Іванавіч Леантовіч, гісторык права
Левітан

**Левітан** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ісак Ільіч Левітан, расійскі жывапісец
* Юрый Барысавіч Левітан, савецкі дыктар радыё
Паўднёвая армія (Германская імперыя)

**Паўднё́вая а́рмія** () — воінскае аб'яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны.

Была сфармавана 11 студзеня 1915 года для вядзення баявых дзеянняў супраць Расійскай імперыі. Увесь час свайго існавання ваявала выключна на Усходнім фронце. Была расфармавана 25 студзеня 1918 года. 

## Гісторыя 
 (у цэнтры) падчас снядання ў штабе Паўднёвай арміі ў Беражанах. 1916 год.]]
*Паўднёвая армія* была сфарміравана ў Брэслаў 11 студзеня 1915 года, у выніку пераўтварэння II корпуса для Венгерскага Карпацкага фронту. Камандзір II корпуса, генерал ад інфантэрыі Аляксандр фон Лінзінген прыняў камандаванне новай арміяй. 8 ліпеня 1915 года фон Лінзінген быў прызначаны камандзірам новай Бугскай арміяй. На яго месца быў прызначаны камандзір ІІ баварскага рэзервовага корпуса генерал ад інфантэрыі Фелікс граф фон Ботмер. З выхадам Расіі з вайны (Брэсцкі мір) знікла патрэбнасць існавання Паўднёвай арміі і яна была распушчана 25 студзеня 1918 года.

Штаб-кватэра арміі была размешчана ў Мукачаве (з 11 студзеня 1915 года), Стрыі (з 5 чэрвеня 1915 года), Беражанах (з 4 верасня 1915 года),  (з 15 лістапада 1916 года) і  (з 4 жніўня 1917 года).

## Камандуючыя 
* Генерал ад інфантэрыі Аляксандр фон Лінзінген (11.01.1915 — 8.07.1915)
* Генерал ад інфантэрыі Фелікс фон Ботмер (8.07.1915 — 25.01.1918)

## Літаратура 
* 

 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі
Катэгорыя:Арміі Германіі ў Першай сусветнай вайне
Сачыўка звычайная

**Сачы́ўка звычайная**, **чаромашнік звычайны** (*Carpodacus erithrinus*) — пеўчая птушка сямейства ўюрковых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 14-16 см, размах крылаў 24-26,5 см. Кароткая і тоўстая дзюба, на крылах дзве слаба бачныя (у самкі лепш) палоскі. У самца кармінава-чырвоная галава, горла, грудзі і надхвосце. У самкі і маладых (а таксама ў некаторых самцоў) аліўкава-карычневы верх, аліўкава-жаўтавата-белы ніз, жаўтаватае горла, невыразнае брыво, галава ў цёмныя падоўжныя рыскі. Голас — нягучнае «чуй-і». Песня — гучны меладычны свіст «віцю-віцеў» або «чувічу-віў».

## Пашырэнне 
Арэал разарваны: Заходняя і Цэнтральная Еўропа, цэнтральная частка Усходняй Еўропы, Малая Азія, Каўказ, а таксама Азія без крайняй поўначы і поўдня да Камчаткі і Ахоцкага мора. Заходняя мяжа падвяргаецца шматгадовым ваганням, назіраецца экспансія на захад (Шатландыя, Францыя, Бельгія, Галандыя, Германія, Данія, Нарвегія, Швейцарыя).

Насяляе лясы з групамі густых кустоў, лазняку або высокай травяністай расліннасці каля вады, а таксама густыя зараснікі кустоў на ўскрайку лесу і трыснягу паблізу вады, адзінкавыя кусты і дрэвы сярод забалочаных лугоў, рачныя даліны. Больш рэдка сады, вінаграднікі і калючыя жывыя агароджы. У Татрах даходзіць да 1650 м, у гарах Азіі — да 2000 м.

Галоўным чынам пералётны від. Толькі падвіды з крайняга поўдня арэала мігрыруюць да падножжа гор (Гімалаі). Спарадычна залятае ў Еўропу на захад ад межаў арэала, напр., у Ісландыю, Іспанію, Балеары, Італію, Мальту, Грэцыю, Кіпр. Месца зімовак: паўднёвая частка арэала ў Азіі, а таксама ў Паўднёвай Азіі ад Пакістана на ўсход да Бірмы, Тайланда, поўдня Лаоса і ўсходу Кітая, на поўдні да паўднёвай часткі Індыі. Невялікая колькасць зімуе на Блізкім Усходзе.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца насеннем дзікіх і культурных раслін, зрэдку ягадамі і насякомымі.

Гняздо ладзіць нізка ў густым кусце або маладым дрэве, добра замаскіраванае ў галінах куста ці каля ствала, часам у высокай і вельмі густой травяністай расліннасці, вельмі рэдка на зямлі. Яно няшчыльнае, знешняя частка з пераплеценыхсухіх сцёблаў травяністых раслін, лісцятраў (часам, з прымессю дробных галінак); некаторыя з іх заламаны і выступаюць па-за гняздоў розных кірунках. Высцілка з сухой травы, карэньчыкаў, расліннага пуху, часта з прымессю валосся, моху і лішайнікаў.

Яйкі (4-5, часам 3-7) падоўжаныя, з вострым вузейшым канцом, светла-блакітныя або блакітна-зялёныя; плямкі ці воласападобныя рысачкі вішнёва-карычневыя або цёмна-чырвоныя нешматлікія, больш густыя на шырокім канцы, часам яйкі без плямак. Глыбокія плямкі могуць быць фіялетава-чорнымі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* 

Катэгорыя:Уюрковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1770 годзе
Левіяфан

]]
**Левіяфан** — у біблейскай міфалогіі вялізная марская пачвара ў выглядзе кракадзіла, змея ці цмока, здольная ўскіпяціць увесь акіян. У Бібліі (Старым Запавеце) узгадваецца як прыклад (разам з бегемотам) недаступнасці спасціжэння боскага тварэння, або ў якасці варожай Богу магутнай істоты, якая сімвалізуе першабытны хаос, які ён перамагае напачатку светаўтварэння. У пераносным сэнсе — нешта вялізнае і пачварнае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Юрый Барысавіч Левітан

**Юрый Барысавіч Левітан** (, Уладзімір — , Бяссонаўка, Белгародская вобласць) — дыктар Усесаюзнага радыё, дыктар Дзяржаўнага камітэта СМ СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанню. Народны артыст СССР (1980). Член ВКП(б) з 1941 года. Уладальнік рэдкага па тэмбры і выразнасці голасу.

У гады Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 чытаў паведамленні Саўінфармбюро і загады Вярхоўнага Галоўнакамандуючага І. Сталіна. Юрыю Левітану, дзякуючы ўнікальнаму тэмбру голасу, было даверана аб’яўляць пра узяцце Берліна і пра Перамогу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыктары радыё
Салавей звычайны

**Салавей звычайны**, **салавей усходні** (*Luscinia luscinia*) — птушка сямейства мухалоўкавых. Прыгожа спявае.

## Апісанне 
Даўжыня цела 16—17,5 см, размах крылаў 25—30 см. Апярэнне спіны аліўкава-бурае, брушка белаватае, бакі буравата-шэрыя, ніз крыху больш светлы, грудзі ў невялічкія плямкі. На валляку стракатая, шаравата-вохрыстая пляма. Хвост рыжаваты. Палавы дымарфізм адсутнічае. Маладыя зверху плямістыя.

У разгар шлюбнага перыяду спявае амаль усю ноч. Песня вельмі характэрная, багатая свістамі, шчоўканнем і пералівамі, пяшчотныя гукі зменьваюцца гучнымі, вясёлыя — журботнымі і г. д. У лепшых «спевакоў» песня налічвае да 12 кален. У час спеваў губляе асцярожнасць і падпускае вельмі блізка. Здольны да імітацыі галасоў жывёл.

## Пашырэнне 
Арэал: Цэнтральная і Усходняя Еўропа, поўдзень Скандынавіі, Заходняя і Цэнтральная Сібір, Каўказ да р. Енісей. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны від. Месцы зімовак у паўднёва-ўсходняй Афрыцы.

Насяляе розныя тыпы вільготных дрэвастояў (ад вялікіх лясоў да груп дрэў сярод палёў, паркаў і садоў уключна) з густым падростам і добра развітай наземнай расліннасцю. Акрамя таго, групы кустоў на лугах і межах паміж вільготнымі палямі, узбярэжную расліннасць.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца жукамі (пераважна даўганосікамі, лістаедамі, шчаўкунамі, жужалямі), клапамі, вусенямі, мнаганожкамі, мухамі, павукамі і іншымі насякомымі, восенню зрэдку ягадамі і насеннем.

Гняздо звычайна на зямлі пад густым кустом, часам у сярэдзіне куста, заўсёды добра замаскіравана, рэдка на сухіх галінках да 1,5 м над зямлёй. Чашападобнае, знешняя частка з сухой травы і адраўнелых частак раслін, наламаных паблізу. Звычайна гэты слой сустракаецца ў гнёздах на кустах, на зямлі ён зменшаны да кальца вакол гнязда. Унутраная частка (больш развітая ў наземных гнёздах, амаль адсутнічае ў гнёздах на кустах) з няшчыльна ўкладзеных завялага лісця дрэў і кустоў. Рэдкая высцілка з травы і карэньчыкаў з прымессю валосся (але не заўсёды).

Яйкі (4-5, часам 3-6), адносна скарочаныя, з крыху ўсечаным верхнім канцом, колер разнастайны: ад пясчанага праз цёмна-аліўкавы да зялёна-кафейнага або шэра-блакітнага з чырвонымі крапінкамі, якія звычайна раўнамерна пакрываюць шкарлупку, рэдка толькі на больш шырокім канцы, часта з нерэгулярнымі вапнава-белымі плямамі. Памеры: 21,5 х 16,0 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* 

Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Карнілаў

**Карнілаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Іван Пятровіч Карнілаў, расійскі пісьменнік, географ
* Лаўр Георгіевіч Карнілаў, расійскі военачальнік
Аляксандр Андрэевіч Свечын

{{Ваенны дзеяч
|імя     = Аляксандр Андрэевіч Свечын
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння  =
|дата смерці    =
|месца нараджэння = 
|месца смерці =
|выява = Svechin_AA_1923.jpg
|шырыня = 180px
|апісанне выявы = А. А. Свечын у 1923 годзе
|мянушка =
|прыналежнасць =   
|гады службы =  1917 1918 — 1931  1932—1937
|званне =
|род войскаў = пяхота
|камандаваў = 6-ы Фінляндскі стралковы полк, Асобная Чарнаморская марская дывізія, памочнік начальніка кафедры гісторыі ВАГШ РСЧА
|частка =
|бітвы = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна ў Расіі
|узнагароды =
{ style="background: transparent"
-
 4-ай ст. 4-ай ст. 2-ой ст.
-
 4-ай ст. 2-ой ст. 3-яй ст.
} Георгіеўская зброя
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}

**Аляксандр Андрэевіч Свечын** (1878, Адэса—1938, Масква) — рускі і савецкі военачальнік, значны ваенны тэарэтык, публіцыст і педагог; аўтар класічнай працы «Стратэгія» (1927), камдыў.

## Спасылкі 
* Война и мир генерала Свечина 
* *Думби Ю. Ф.* Александр Андреевич Свечин (1878—1938). Библиографический указатель. — М., 2000.
* *Думби Ю. Ф.* Военная и научная деятельность Александра Андреевича Свечина: дис. … канд. ист. наук: 07.00.02. — М., 2000. — 383 с. — Библиогр.: с. 235—256.
* Неудобный мыслитель
* Александр Свечин и его вклад в развитие военной мысли 
* 
* д/ф Война против своих. Игнатьев. Корнилов. Махров (НТВ, 2015)

Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»
Дзісенскі замак

**Дзісенскі замак** — абарончае збудаванне XIV—XVIII стагоддзяў. Размяшчалася на востраве Замак каля сутокаў Дзісны і Заходняй Дзвіны ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці.

## Гісторыя 
Пабудаваны на месцы паселішча XI стагоддзя.

Напэўна, упершыню згаданы хронікай  Лівонскага ордэна каля 1374/1377 года. У XIV — пачатку XV стагоддзя быў заходнім фарпостам Полацка на Заходняй Дзвіне. Пасля Грунвальдскай бітвы 1410 года страчваў стратэгічнае значэнне. У часы Лівонскай вайны 1558-1583 гадоў прыйшоў у заняпад.

25 ліпеня 1654 года заняты заняты маскоўскімі войскамі і хутка імі рэканструяваны, у 1655 годзе меў 14 веж і каля 40 гармат на ўзбраенні. Заняты вялікалітоўскімі войскамі 10 красавіка 1660 года.

Знішчаны ў час Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў.

## Літаратура 
* 
* 
Катэгорыя:Славутасці Дзісны
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Дзісны
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Зніклі ў XVIII стагоддзі
Свіны цэпень

**Свіны цэпень**, **узброены цэпень**, **свіны саліцёр** (*Taenia solium*) — паразітычны чарвяк сямейства тэніідаў; узбуджальнік захворвання .

## Апісанне 
Цела (даўжыня 2—3 м) стужкападобнае, з асобных членікаў. На галоўцы 4 прысоскі, кароткі хабаток з 2 радамі кручкоў (адсюль назва «узброены»). Маюць скурна-мышачны мяшок з эпітэлію і шматслойных мышцаў, напоўнены парэнхімай. Ёсць нервовая і выдзяляльная сістэмы. Пажыўныя рэчывы ўсмоктвае ўсёй паверхняй цела.

## Жыццёвы цыкл 
Гермафрадыт. Развіццё са зменай гаспадароў. Палаваспелы жыве ў кішэчніку чалавека (канчатковы гаспадар). Спелыя яйцы, у якіх знаходзіцца лічынка — анкасфера, выдзяляюцца з калам. Свінні, сабакі, кошкі і іншыя жывёлы (прамежкавыя гаспадары) заражаюцца пры заглынанні яец паразіта, разам з забруджаным кормам. У кішэчніку жывёл анкасферы вызваляюцца ад абалонак, па крыві трапляюць у мышцы, ператвараюцца ў цысты-цэркі (фіны). Чалавек можа быць і прамежкавым гаспадаром. Пры заглынанні яец паразіта ў чалавека ўзнікае цыстыцэркоз.

## Літаратура 
* *Гусева І.* Свіны цэпень // Энцыклапедыя прыроды Беларусі / гал. рэд. І. П. Шамякін. У 6 т. Т. 4. — Мн.: БелСЭ, 1985.

Катэгорыя:Тэнііды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Дзісенская кераміка

**Дзісенская кераміка** — ганчарныя вырабы майстроў з Дзісны. У 18 стагоддзі кераміку выраблялі і майстры гаршэчна-мулярнага цэха. У 1936 годзе працавала каля 25 чалавек. Выраблялі гаршкі, збаны, глякі, слаі, міскі, спарышы і іншы посуд, які ў залежнасці ад ёмістасці меў розныя назвы (глядзіце Ганчарная сістэма мер). Значнае пашырэнне мела дэкаратыўная кераміка і гліняныя цацкі пераважна анімалістычнага характару (фігуркі бараноў, пеўнікаў, мядзведзяў і інш.).

Посуд вызначаўся плаўнымі мяккімі абрысамі, што былі характэрны промыслам Паўночна-Заходняй Беларусі. Яго выраблялі спосабам выцягвання на нажным ганчарным крузе, выкарыстоўваючы фармовачную масу звычайна з гліны аднаго гатунку, зрэдку з дадаткам жарствы (для гаршкоў). У канцы 19 — сярэдзіне 20 ст. пераважала вытворчасць паліванай керамікі (паліва на свінцовай аснове, празрыстая бясколерная, часам зялёная альбо карычневая). Аздаблялі традыцыйным лінейна — хвалістым контррэльефным арнаментам і расліннай або геаметрызаванай падпаліўнай ангобнай размалёўкай, нанесенай па чырвоным, часам белым фоне ў 2 — 3 колеры (белы, зялёны, карычневы). У наш час промысел не існуе.

## Літаратура 
* Я. М. Сахута // 
* С. А. Мілючэнкаў, У. В. Угрыновіч: Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

Катэгорыя:Дзісна
Катэгорыя:Культура Мёрскага раёна
Gott mit uns

.]]
а, перыяд Другой сусветнай вайны.]]
«**Gott mit uns**» (, МФА: ) — дэвіз, які быў намаляваны на гербе Германскай імперыі, шырока выкарыстоўваецца ў нямецкіх войсках з XIX стагоддзя, у прыватнасці, выбіты на спражцы рамяня.

Словы «З намі бог!», агучаныя на рускай мове, з’яўляліся дэвізам і Расійскай імперыі.

## Гісторыя 
Баявы кліч «Бог з намі!» быў вядомы досыць даўно, у тым ліку, яго выкарыстоўвалі рымскія салдаты ( — Бог з намі!) у часы Візантыйскай імперыі.

З 1847 года быў размешчаны на спражках салдацкіх рамянёў прускай арміі, З 1919 года — рэйхсвера, з 1935 года — сухапутных войскаў вермахта. Стаў шырока вядомы ў гады Другой сусветнай вайны. У салдатаў СС на спражках падчас Другой сусветнай вайны быў іншы дэвіз «Meine Ehre heißt Treue!» (ням. *Мой гонар завецца — вернасць*) — які з’яўляўся, у сваю чаргу, некалькі перафразаванай цытатай А. Гітлера, звернутай да Курта Далюге. У адрозненне ад вермахта, дадзены дэвіз наносіўся не толькі на салдацкія, але і на афіцэрскія спражкі. На спражках ваеннаслужачых люфтвафэ ніякіх дэвізаў не было.

З 1962 года ў бундэсверы дадзены дэвіз быў заменены словамі *Einigkeit, Recht, Freiheit* (ням. *Адзінства, Права, Свабода*). Паліцыя ФРГ працягвала выкарыстоўваць дэвіз *Gott mit uns* на спражках сваіх рамянёў да 70-х гадоў XX стагоддзя.

Упершыню шырокае прымяненне ў якасці лозунга дадзеная фраза знайшла падчас Трыццацігадовай вайны — доўгага ваеннага канфлікту, які ахапіў усю Эўропу, за выключэннем Швейцарыі і Турцыі. Таксама фраза з’яўлялася лозунгам Густава II Адольфа, шведскага караля (1611 — 1632).

## Спасылкі 
* «Gott Mit Uns». Артыкул Laurence M. Vance 

## Гл. таксама 
* Jedem das Seine
* Arbeit macht frei
* Meine Ehre heißt Treue
* Mit Gott für König und Vaterland

Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Катэгорыя:Нацызм
Катэгорыя:Фразы
Брэжнеў

**Брэжнеў** — прозвішча

Вядомыя носьбіты:
* Дзмітрый Данілавіч Брэжнеў (1905—1982) — савецкі вучоны ў галіне раслінаводства, Герой Сацыялістычнай Працы 
* Леанід Ільіч Брэжнеў (1906—1982) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч
Спіс дзяржаўных узнагарод Славацкай Рэспублікі

**Дзяржа́ўныя ўзнагаро́ды Слава́цкай Рэспу́блікі** — узнагароды, форма ўшанавання грамадзян Славацкай Рэспублікі, а таксама грамадзян іншых краін за заслугі перад Славацкай Рэспублікай. Гэты спіс дае інфармацыю пра ўзнагароды Першай Славацкай Рэспублікі і Сучаснай Славацкай Рэспублікі.

## Першая Славацкая Рэспубліка 
### Ордэны 
* Ордэн князя Прыбіны (1940)
* Ордэн Славацкага крыжа, або ордэн Глінкі (1940)

### Крыжы 
* Вайсковы крыж перамогі (1939)

### Медалі 
* Медаль за адвагу (1939)
* Вайсковы медаль за заслугі (1939)
* Медаль за абарону Славакіі (1939)

### Памятныя знакі 
* Памятны знак за вайсковыя дзеянні супраць Савецкага Саюзу (1943)
* Знак славацкага авіятара (1943)

## Сучасная Славацкая Рэспубліка 
### Ордэны 
* Ордэн Падвойнага белага крыжа (1994)
* Ордэн Андрэя Глінкі (1994)
* Ордэн Людавіта Штура (1994)

### Крыжы 
* Крыж Мілана Расціслава Штэфаніка (1994)
* Прыбінаў крыж (1994)

### Медалі 
* Медаль прэзідэнта Славацкай рэспублікі (1994)
* Медаль за заслугі Ваенна-паветраных сілаў (1994)
* Медаль за міратворчасць (1996)
* Медаль за адвагу (1997)


Катэгорыя:Спісы:Славакія
Катэгорыя:Спісы ўзнагарод
Зубайр

**Зуба́йр** () — група астравоў на поўдні Чырвонага мора. Уваходзяць у склад Емена. Агульная плошча — 191 км². Незаселены.

Архіпелаг Зубайр складаецца з больш чым 10 вулканічных астравоў, раскіданых па тэрыторыі 258 км² прыкладна ў 74 км ад аравійскага ўзбярэжжа Емена. Для мясцовых вулканаў характэрна актыўнасць. Падчас вывяржэння 13 снежня — 15 снежня 2011 г. узнік новы востраў, які ўзвысіўся да 710 м над ўзроўнем мора. Шлейф ад вывяржэння быў бачны з космасу.

## Спасылкі 
* Zubair Group
* LIGHT VOLCANIC ERUPTIONS IN ‘JABAL AL-ZUBAIR’ 
* Jebel Zubair volcano
* Surtseyan eruption along the coast of Yemen forms a new island 

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Емена
Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта
Катэгорыя:Астравы Чырвонага мора
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Медаль «За адвагу» (Беларусь)

**Меда́ль «За адва́гу»** — дзяржаўная ўзнагарода Рэспублікі Беларусь. Заснавана Законам Рэспублікі Беларусь ад 13 красавіка 1995 г. № 3726-XII «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь».

## Прадстаўленне да ўзнагароды і ўзнагароджванне 
Медаль прысуджаецца за асабістую мужнасць і адвагу, праяўленыя: 
* у баявой абстаноўцы пры абароне Айчыны і яе дзяржаўных інтарэсаў;
* пры выкананні воінскага абавязку, службовага або грамадзянскага абавязку, абароне канстытуцыйных правоў грамадзян;
* пры выратаванні людзей на вадзе, у час стыхійных бедстваў, пажараў, аварый, катастроф і іншых надзвычайных абставін, звязаных з рызыкай для жыцця.

Да ўзнагароджвання прадстаўляюцца ваеннаслужачыя, асобы начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў, органаў фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях і іншыя грамадзяне Рэспублікі Беларусь.

## Нашэнне 
Медаль «За адвагу» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці ордэнаў размяшчаецца пасля іх.

Катэгорыя:Медалі Беларусі
Царква ў імя Сарака Севастыйскіх мучанікаў (Кастыкі)

**Царква ў імя Сарака Севастыйскіх мучанікаў** — праваслаўны храм у в. Кастыкі Вілейскага раёна, размешчаны на паўночна-заходняй ускраіне вёскі. Пабудавана з дрэва. Да 1990-х гг. не дзейнічала. Помнік драўлянага народнага дойлідства з элементамі класіцызму.

## Архітэктура 
Да асноўнага прамавугольнага ў плане аб'ёму далучаны пяцігранная апсіда і бабінец, над якім узвышаецца квадратная ў плане шатровая званіца. Зрубы малітоўнай залы і апсіды пры дапамозе трохвугольных застрэшкаў накрыты агульным дахам. Гарызантальна ашаляваныя бакавыя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах.

## Літаратура 
* 
* 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы Маладзечанскай епархіі
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Кастыкі
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вілейскага раёна
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Мінскай вобласці
Катэгорыя:1756 год у Беларусі
Таўсталобік стракаты

**Таўсталобік стракаты**, **таўсталобік паўднёвы**, **вялікагалоў** (*Hypophthalmichthys nobilis*) — буйная хуткарослая рыба роду  сямейства .

## Апісанне 
Анатамічная будова добра прыстасавана да збірання і засваення як фітапланктону, так і зоапланктону. Падобны да таўсталобіка звычайнага. Адрозніваецца ад яго больш хуткім тэмпам росту (маса да 30—35 кг), адсутнасцю кіля на бруху, большай галавой і даўжэйшымі груднымі плаўнікамі, больш цёмнай афарбоўкай цела і карацейшым кішэчнікам.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў вадаёмах Кітая і басейна Амура. Выкарыстоўваецца для акліматызацыі па-за межамі прыроднага арэала. На тэрыторыю Беларусі упершыню завезены ў 1965 годзе для вырошчвання ў сажалкавых гаспадарках.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1845 годзе