Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання

**Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання** — першы парламент Рэспублікі Беларусь, які быў абраны пасля атрымання Беларуссю незалежнасці ў 1991 годзе. Лічыцца апошнім дэмакратычна абраным беларускім парламентам. Парламент пачаў працу 9 студзеня 1996 года. Паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета 13 склікання былі спынены 27 лістапада 1996 года пасля таго, як Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка падпісаў Закон «Аб спыненні паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13 склікання».

## Выбары 
Выбары ў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання прайшлі 14 мая 1995 года адначасова з рэспубліканскім рэферэндумам у Беларусі 1995 года. Другі тур выбараў адбыўся 28 мая 1995 года. Выбары праводзіліся ў адпаведнасці з новым законам, прынятым у лістападзе 1994 года. Закон надаваў палітычным партыям, калі яны мелі першасныя арганізацыі ў адпаведных акругах, права вылучаць кандыдатаў.

З-за нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры атрымалася выбраць 119 дэпутатаў, калі для фарміравання Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш за 174 дэпутаты (ня менш за дзве траціны ад поўнага складу ў 260 чалавек). Пасля выбараў выканаўчая ўлада адкрыта перашкаджала працы Вярхоўнага Савета 12 склікання, які паводле закону захоўваў свае паўнамоцтвы: Вярхоўны Савет пазбавілі службовых аўтамабіляў, дэпутам, якія працавалі на прафесійнай аснове, перасталі выплочваць заробак і пазбавілі матэрыяльна-тэхнічных умоў дзейнасці.

## Дзейнасць 
Пасяджэнне першай сесіі Вярхоўнага Савета 13 склікання адбылося 9 студзеня 1996 года. Была выказана прапанова правесці ў сакавіку 1996 года паўторныя выбары ў 62 акругах, па якіх дэпутаты не былі выбраны, але яна не была падтрымана дэпутатамі. 19 лістапада 1996 года Канстытуцыйны суд распачаў справу «Аб парушэнні Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнкам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь». У ноч з 21 на 22 лістапада яны правялі перамовы з кіраўніцтвам Беларусі, у выніку чаго было падпісана «Пагадненне аб грамадска-палітычнай сітуацыі і канстытуцыйнай рэформе ў Рэспубліцы Беларусь». Пагадненне падпісалі прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка, які абавязаўся скасаваць свае ўказы пра абавязковы рэферэндум у пытаннях змены і дапаўненняў Канстытуцыі; Старшыня Вярхоўнага Савета Сямён Шарэцкі, які мусіў забяспечыць адкліканне з Канстытуцыйнага суда звароту дэпутатаў; а таксама Старшыня Канстытуцыйнага суда Валерый Ціхіня, які абавязваўся спыніць справу аб парушэнні прэзідэнтам Лукашэнкам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Падпісанне пагаднення не дазволіла Канстытуцыйнаму суду пачаць 22 лістапада 1996 года разгляд справы, выніковае пасяджэнне суду было прызначана на 26 лістапада 1996 года. Разам з тым раніцай 26 лістапада былі абвешчаны вынікі рэспубліканскага рэферэндума, які пазбаўляў Вярхоўны Савет сваіх паўнамоцтваў, а Канстытуцыйны суд у новых умовах спыніў справу аб парушэнні Канстытуцыі Аляксандрам Лукашэнкам пасля прыняцця пастановы Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пра адкліканне звароту дэпутатаў Вярхоўнага Савета з Канстытуцыйнага суда.

### Спыненне паўнамоцтваў 
26 лістапада 1996 года пасля абвяшчэння вынікаў рэспубліканскага рэферэндума група дэпутатаў Вярхоўнага Савета, лаяльных да палітыкі кіраўніка дзяржавы, пад кіраўніцтвам намесніка Старшыні Вярхоўнага Савета Ю. Малумава прыняла закон «Аб спыненні паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання». Суддзя Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь адзначае, што для прыняцця рашэння пра датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета патрабуецца прынамсі дзве траціны галасоў ад ліку выбраных дэпутатаў, гэта значыць не менш за 134 галасы «за». Нягледзячы на гэта, 27 лістапада была сфарміравана Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, пасля чаго Аляксандр Лукашэнка падпісаў Закон «Аб спыненні паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13 склікання».

Ляяльныя да прэзідэнта дэпутаты Вярхоўнага Савета 13-га склікання былі запрошаны ў Адміністрацыю Прэзідэнта, дзе 62 з 84 дэпутатаў у дзень абвяшчэння вынікаў рэферэндуму напісалі заяву з просьбай аб залічэнні ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу.

### Дзейнасць пасля спынення паўнамоцтваў 
50 дэпутатаў Вярхоўнага Савета 13-га склікання праігнаравалі прапанову напісаць заяву аб уключэнні іх у склад Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу, каля 70 дэпутатаў працягвалі пасяджэнне Вярхоўнага Савета адначасова са стварэннем новага парламента. Ад імя прэзідыума Вярхоўнага Савета дэпутатамі была прынятая заява аб непрызнанні вынікаў рэферэндуму 1996 года. На наступны дзень, 28 лістапада, калі дэпутатамі былі прызначаны эканамічныя слуханні з удзелам найбуйнейшых партый, будынак Вярхоўнага Савета быў зачынены «на рамонт», і сход дэпутатаў Вярхоўнага Савета 13-га склікання канчаткова згубіў прыкметы парламенцкай сесіі.

Вярхоўны Савет страціў магчымасць выконваць заканадаўчыя і прадстаўнічыя функцыі, але быў прызнаны міжнароднай супольнасцю. З лютага 1997 года дэпутаты Вярхоўнага Савета працягвалі сваю дзейнасць у якасці палітычных эспертаў і пачалі пераважна называць свае пасяджэнні «дэпутацкімі сходамі» замест былой назвы — «дэпутацкія сесіі». У гэты час максімальная колькасць дэпутатаў Вярхоўнага Савета не перавышала 50 чалавек.

Разам з тым, Вярхоўным Саветам была створана Камісія па прававой ацэнцы дзеянняў прэзідэнта, старшынёй якой быў абраны Віктар Ганчар. 14 кастрычніка 1997 года дэпутатамі была падтрымана справаздача камісіі і падпісаная заява аб немагчымасці выканання Аляксандрам Лукашэнкам прэзідэнцкіх паўнамоцтваў. Пастанова была прызначана стаць першым крокам ва ўзнаўленні працэдуры імпічменту прэзэдэнта, таму наданне дэпутацкім сходам статусу паўнамоцтваў пасяджэнняў Вярхоўнага Савета мела прынцыповае значэнне. Група дэпутатаў на чале з Віктарам Ганчаром распрацавала пакет матэрыялаў для падрыхтоўкі і правядзення паўнамоцных пасяджэнняў Вярхоўнага Савета, сярод дэпутатаў пачаўся другі збор подпісаў за імпічмент, але пастанова аб пазбаўленні дэпутацкіх мандатаў членаў Палаты прадстаўнікоў была заблакавана камуністамі, аграрамі і часткай сацыял-дэмакратаў, у выніку чаго Вярхоўны Савет не змог прызнаць за сабой права збіраць парламенцкія сесіі.

Як адзначае суддзя Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь Міхаіл Пастухоў, у Беларусі існуюць два парламенты: Вярхоўны Савет, які быў незаконна распушчаны выканаўчай уладай, не дзейнічае і мае пратэрмінаваны мандат, але легітымны; і Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь, які быў утвораны на незаконных падставах, не прызнаецца міжнароднай супольнасцю, безуладны, але фактычна дзейны.

### Рэакцыя міжнароднай супольнасці 
Палата Прадстаўнікоў, створаная па выніках правядзення рэферэндуму 1996 года не была прызнана міжнароднай супольнасцю ў якасці беларускага парламента. Да 2000 года — тэрміну, калі скончыліся паўнамоцтвы Вярхоўнага савета 13-га склікання, менавіта ён быў прадстаўлены ў Парламенцкай асамблеі АБСЕ.

## Гл. таксама 
*  Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь
*  Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання

## Спасылкі 
* 5 гадоў Вярхоўнаму Савету Беларусі 13-га склікання. Гісторыя і сённяшні дзень. // Радыё Свабода
* 10 гадоў таму адбылося першае пасяджэнне Вярхоўнага Савета 13 склікання // Радыё Свабода, 9 студзеня 2006 г.
* М. И. Пастухов, Какой парламент в Беларуси «правильный»?
* Материалы заседания Верховного Совета РБ от 31 октября 1997


Катэгорыя:Палітыка Беларусі