Эрыванскае ханства

**Эрыванскае ханства** — феадальнае валоданне, што ўтварылася ў 1747 годзе на часткі тэрыторыі беглербегства Чухур-Саад пасля смерці Надзір-шаха Афшора і падзення яго дзяржавы. Ханства размяшчалася на тэрыторыях гістарычнай Усходняй Арменіі. Сёння былая тэрыторыя ханства падзелена паміж сучаснай Рэспублікай Арменія і турэцкім ілам Ыйдыр.

У 1604 годзе Эрывань быў адваяваны ў туркаў-асманаў персідскім шахам Абасам I. Шах высяліў з горада ўсіх жыхароў, як хрысціянаў і іўдзеяў, так і мусульманаў. Сярод дэпартаваных з Усходняй Арменіі, пераважную большасць складалі армяне, лік якіх на момант высялення складаў звыш 250,000 чалавек.

Пасля зацверджання ў рэгіёне ўлады дынастыі Сефевідаў горад стаў цэнтрам беглербегства. Першым беглербегам быў прызначаны палкаводзец Аміргунэ-хан (1604—1628). Пасля смерці Надзір-шаха (1747) пасада кіраўніка (з тытулам хана) стала спадчыннай. Так у XVI стагоддзі ў Ерэванскую вобласць былі паселены часткі цюркскіх кызылбашскіх плямён устаджлу, алпаут і байт, пры шаху Абасе I былі паселены таксама плямёны ахча-кайюнлу хаджар; яшчэ раней тут зацвердзіліся курдскія плямёны чамішкізек, хнуслу і пазукі. Паміж 1600—1810 гадамі адбываецца масавае перасяленне мусульманаў з Персіі і Сярэдняй Азіі ва Усходнюю Арменію. Усяго ва Усходнюю Арменію было пераселена парадку 90 000 мусульман, у тым ліку 54000 цюркаў, 25 000 курдаў і 10 000 персаў.

Нягледзячы на войны, уварванні і перасяленні, армяне, цалкам імавернае, аж да XVII стагоддзя, усё яшчэ складалі большасць насельніцтва Усходняй Арменіі, аднак гвалтоўнае перасяленне парадку 250 000 армян персідскім шахам Абасам I рэзка скараціла армянскае насельніцтва рэгіёна.

У 1779 годзе, падчас свайго паходу на Эрывань, цар Грузіі Іраклій II перасяліў у Грузію частку армянскага насельніцтва Эрыванскага ханства.

У 1795 годзе, аселае насельніцтва Эрыванскага ханства складала 122 000 чалавек, з якіх 90 000 (73,7%) армян і 30 000 (24,6%) цюркаў. Апроч аселага насельніцтва, было гэтак жа качавое насельніцтва, што складалася з цюркаў і курдаў, а гэтак жа персідскія салдаты, якія праходзілі тут вайсковую службу.

У 1795—1826 гадах, пачынаецца новая хваля антыармянскіх рэпрэсій, якая прывяла да ўцёкаў 70 000 армян, большасць з якіх беглі ў Расію, меншая ж частка — каля 20 000, беглі ў Грузію. Нягледзячы на гэта ў 1831 годзе, праз 3 гады пасля далучэння вобласці да Расіі, тут жыло яшчэ 20 100 армян-старажылаў.

У выніку гэтых антыармянскіх рэпрэсій, у 1826 годзе насельніцтва Эрыванскага ханства складала ўжо ўсяго 110 120 чалавек і складалася з 31 588 аселых і паўаселых і 23 222 качавых азербайджанцаў (каля 10 000 сем'яў), 25 237 курдаў (5 223 сем'яў), 10 000 персаў (вайсковая эліта) і 20 073 армян (3 498 сем'яў). Каля 90 000 чалавек былі мусульманамі.

## Гісторыя 
 Закаўказзя і Іранскага Азербайджана, XVIII — пачатак XIX стст.]]

Сталіцай вобласці была горад-крэпасць Эрывань. Крэпасць пабудавана ў 1582—1583 гадах пры асманах, якія захапілі рэгіён у 1554 годзе. Пётр I прызнаў турэцкі пратэктарат над ханствам. Аднак ужо ў 1731 персідскія войскі пад камандаваннем Надзір-шаха зноў адваявалі ў туркаў гэтыя землі. Пасля забойства Надзір-шаха ў 1747 годзе і ўнутраных закалот у Іране, насталых пры слабой Зендскай дынастыі, Эрыванскае ханства, як паказвае амерыканскі гісторык Тадэвуш Свентахоўскі, разам з іншымі ханствамі Закаўказзя і Азербайджана ўступіла ў паўвекавы перыяд фактычнай незалежнасці, пры намінальнай уладзе Зендаў. Правіцелі Эрыванскага ханства прыналежалі да цюркскага племя каджараў, паселенаму ў рэгіёне ў пачатку XV стагоддзя Тамерланам, гэтак жа як і кіруючая ў Іране дынастыя Каджараў.

З пачатку XVIII стагоддзя армяне Эрыванскага ханства вядуць барацьбу за нацыянальнае вызваленне. 5 кастрычніка 1827 года Эрывань была ўзята генералам Паскевічам, што атрымаў за гэта тытул графа Эрыванскага. 10 лютага 1828 года па Туркманчайскага мірнага дагавора персідскі шах перадаваў ханства «ў поўную ўласнасць» Расійскай імперыі.

У сакавіку 1828 з тэрыторый Эрыванскага і Нахічэванскага ханстваў была ўтворана Армянская вобласць, куды было дазволена перасяляцца армянам з Ірана і Турцыі, частка з якіх гэтым дазволам скарысталася і пры заступніцтве ўрадоўцаў царскай Расіі перайшлі на тэрыторыю наватворнай вобласці.

## Помнікі гісторыі і культуры 
### Архітэктура 
У перыяд дынастыі Каджараў Эрывань была вельмі багатая. Горад ахапляў плошчу больш, чым адну квадратную мілю, і яго наваколле і сады пакрывала прыблізна 18 міль. Гарадскія і архітэктурныя ўзоры ў Эрывані паўтаралі агульныя схемы і праекты блізкаўсходніх гарадоў таго перыяду. У горадзе знаходзіліся больш за 1700 будынкаў, 850 крам, 8-9 мячэцяў, 7 цэркваў, 10 лазняў, 7 вялікіх караван-сараяў, 5 плошчаў (майданаў), 2 кірмашы і 2 школы-медрэсэ 21 армянскіх цэркваў і манастыроў Эрыванскага ханства.

### Эрыванская крэпасць 
Эрыванская крэпасць была пабудавана асманамі, а менавіта губернатарам Фархад-пашай у 1582—1583 гадах і стала грунтам абароны супраць нападаў Сефевідаў. Крэпасць некалькі разоў пераходзіла ў рукі персаў і назад. У 1604 годзе захоплена шахам Абасам, але потым вернута пад кантроль асманаў. У 1635 годзе яна зноў была захоплена сефевідамі. Канчаткова кантроль Персіі замацаваўся ў 1639 годзе з падпісаннем дагавора.

Уваход і выхад з крэпасці ўжыццяўлялася праз тры магутныя прыгонныя вароты: «Тэбрызскія» з паўднёвага боку, «Мейданскія» з паўночнага боку, і «Кёрпю», якія выводзілі проста на мост. Над кожнымі варотамі вывешваўся сцяг.

### Ханскі палац 
Ханскі палац быў пабудаваны адначасна з крэпасцю і знаходзіўся ў ёй. У 1605—1625 гадах на загад кіраўнікі Эрывані Аміргунэ-хана Каджара палац быў перабудаваны. У 1760—1770 гадах на загад кіраўніка Эрывані Гусейн Алі-хана была праведзена перабудова палаца. У 1791-ым годзе на загад сына Гусейн Алі-хана Мухамед-хана да палацавага комплексу былі дабудаваны люстраная зала і летняя рэзідэнцыя.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Арменіі
Катэгорыя:1747 год у Азіі
Катэгорыя:Ханствы