Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын

**Алякса́ндр Іса́евіч Салжані́цын** (, , РСФСР — , Масква, Расійская Федэрацыя) — выдатны рускі пісьменнік, публіцыст, гісторык, паэт і грамадскі дзеяч.

Атрымаў шырокую вядомасць, апрача літаратурных твораў (што, як правіла, закраналі вострыя грамадска-палітычныя тэмы), таксама праз гісторыка-публіцыстычныя творы па гісторыі Расіі XIX—XX стагоддзяў.

Былы дысідэнт, на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў (шасцідзясятыя, сямідзясятыя і васьмідзясятыя гады XX стагоддзя) змагаўся супраць камуністычнага рэжыму ў СССР.

У апошнія дзесяцігоддзі стаяў на кансерватыўных пазіцыях, з’яўляючыся адным з натхняльнікаў праваслаўна-патрыятычнага руху.

Бацька Ігната Салжаніцына, вядомага дырыжора і піяніста.

## Біяграфія 
### Дзяцінства і юнацтва 
Аляксандр Ісаевіч (Ісаакавіч) Салжаніцын нарадзіўся 11 снежня 1918 г. у Кіславодску. Бацька — Ісаакій Сямёнавіч Салжаніцын, рускі праваслаўны селянін з Паўночнага Каўказа. Маці — Таісія Захараўна Шчэрбак, дачка ўкраінскага шляхціча. Бацькі Салжаніцына пазнаёміліся ў час навучання ў Маскве і неўзабаве павянчаліся ў Беларусі. Ісаакій Салжаніцын у час Першай сусветнай вайны пайшоў на фронт добраахвотнікам і служыў афіцэрам. Ён загінуў да нараджэння сына, 15 чэрвеня 1918 года, ужо пасля дэмабілізацыі (у выніку няшчаснага выпадку на паляванні). Ён апісаны пад імем Сані Лажаніцына ў эпапеі «Чырвонае кола» (на падставе ўспамінаў маці А. Салжаніцына).

Сям’я маці цалкам згалела ў выніку бальшавіцкіх канфіскацый.

У 1924 годзе Салжаніцын пераехаў з маці ў Растоў-на-Доне, з 1926 па 1936 гады вучыўся ў школе, жывучы надзвычай бедна. Даводзілася хаваць звесткі пра службу бацькі ў царскім войску.

У малодшых класах з яго кпілі за нашэнне крыжыка і нежаданне ўступаць у піянеры, атрымаў вымову за наведванне царквы. Пад уплывам школы шчыра прыняў камуністычную ідэалогію, у 1936 годзе ўступіў у камсамол. У старэйшых класах захапіўся літаратурай, пачаў пісаць эсэ і вершы; цікавіўся гісторыяй, грамадcкім жыццём. У 1937 годзе задумаў «вялікі раман пра рэвалюцыю» 1917 года.

У 1936 годзе паступіў у Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт. Не жадаючы рабіць літаратуру асноўнай спецыяльнасцю, абраў фізіка-матэматычны факультэт. Ва ўніверсітэце вучыўся на «выдатна» (сталінскі стыпендыят), працягваў літаратурныя практыкаванні, у дадатак да ўніверсітэцкіх заняткаў самастойна вывучаў гісторыю і марксізм-ленінізм. Скончыў універсітэт у 1941 годзе з адзнакай.

Ад пачатку літаратурнай дзейнасці востра цікавіўся гісторыяй Першай сусветнай вайны і сацыялістычнай рэвалюцыі. У 1937 годзе пачаў збіраць матэрыялы па «Самсонаўскай катастрофе», напісаў першыя раздзелы «Жніўня Чатырнаццатага» (з артадаксальных камуністычных пазіцый). У 1939 годзе паступіў на завочнае аддзяленне факультэта літаратуры Інстытута філасофіі, літаратуры і гісторыі ў Маскве. Перапыніў навучанне ў 1941 годзе ў сувязі з вайной.

Цікавіўся тэатрам, летам 1938 года спрабаваў здаць іспыты ў тэатральную школу Юрыя Завадскага, але беспаспяхова.

У жніўні 1939 года здзейсніў з сябрамі падарожжа на байдарцы па Волзе. Жыццё пісьменніка з гэтага часу і да красавіка 1945 года апісана ў паэме «Дарожанька» (1948—1952).

27 красавіка 1940 года ажаніўся са студэнткай Растоўскага ўніверсітэта Наталляй Рашатоўскай (1918—2003), з якой пазнаёміўся ў 1936 годзе.

### Падчас вайны 
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны не быў адразу мабілізаваны (прызнаны «абмежавана прыдатным» па здароўі). Актыўна дабіваўся накіравання на фронт. У верасні 1941 года разам з жонкай атрымаў размеркаванне школьным настаўнікам у Марозаўск Растоўскай вобласці, аднак ужо 18 кастрычніка быў прызваны і накіраваны ў грузавы конны абоз радавым. Падзеі лета 1941 — вясны 1942 года апісаныя Салжаніцыным у няскончанай аповесці «Любі рэвалюцыю» (1948).

Намагаўся атрымаць накіраванне ў афіцэрскае вучылішча, у красавіку 1942 года быў накіраваны ў артылерыйскае вучылішча ў Кастраму; у лістападзе 1942 года выпушчаны ў званні лейтэнанта, накіраваны ў Саранск, дзе размяшчаўся запасны полк па фармаванні дывізіёнаў артылерыйскай інструментальнай разведкі.

У дзейным войску быў з лютага 1943 года, служыў камандзірам батарэі гукавой разведкі 794 Асобнага армейскага разведвальнага артылерыйскага дывізіёна (пазней — 68 Сеўска-Рэчыцкай брыгады 2-ога Беларускага фронту (палявая пошта № 07900 «Ф»). Баявы шлях — ад Арла да Усходняй Прусіі. Быў узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны і Чырвонай Зоркі, у лістападзе 1943 года атрымаў чын старшага лейтэнанта, у чэрвені 1944 года — капітана.

На фронце вёў ваенныя дзённікі, шмат пісаў, адсылаў свае творы маскоўскім літаратарам для рэцэнзавання; у 1944 годзе атрымаў добразычлівы водгук Б. А. Лаўранёва.

### Арышт і зняволенне 
На фронце Салжаніцын працягваў цікавіцца грамадcкім жыццём, аднак пачаў крытычна ставіцца да Сталіна (за «перайначанне ленінізму»); у перапісцы са старым сябрам (Мікалаем Віткевічам) непаважна выказваўся пра «Пахана», пад якім угадваўся Сталін, захоўваў у сябе складзеную разам з Віткевічам «рэзалюцыю», у якой параўноўваў сталінскія парадкі з прыгонным правам і казаў пра стварэнне пасля вайны «арганізацыі» для аднаўлення так званых «ленінскіх» норм. Лісты выклікалі падазрэнне ваеннай цэнзуры, і ў лютым 1945 Салжаніцын і Віткевіч былі арыштаваны.

Чэшскі журналіст Т. Ржэзач (аўтар апублікаванай на Захадзе кнігі «Спіраль здрады Салжаніцына», якая з’явілася «вынікам добрасумленнай працы аўтара і настойлівай сумеснай працы з ім супрацоўнікаў 10 Упраўлення МУС ЧССР і 5 Упраўлення КДБ СССР»), вылучыў версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, абвінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год. Салжаніцын абвяргаў ўсе такія абвінавачанні.

Пасля арышту Салжаніцын быў дастаўлены ў Маскву; 27 ліпеня завочна асуджаны Асобай нарадай да 8 год выпраўленча-працоўных лагераў (па артыкуле 58, пункт 10, частка 2, і пункт 11 Крымінальнага Кодэксу РСФСР).

У жніўні накіраваны ў лагер у Новы Ерусалім, 9 верасня 1945 пераведзены ў лагер «Калужскія Вароты».

У чэрвені 1946 запатрабаваны ў сістэму спецтурмаў 4-га Спецаддзела НКУС, у верасні накіраваны ў спецыяльны інстытут для зняволеных («шарашку») пры авіяматорным заводзе ў Рыбінску, праз пяць месяцаў — на «шарашку» ў Загорск, у ліпені 1947 — у аналагічную ўстанову ў Марфіна (пад Масквой). Працаваў па спецыяльнасці — матэматыкам. У Марфіне Салжаніцын пачаў работу над аповесцю «Любі рэвалюцыю». Пазней апошнія дні на Марфінскай шарашцы апісаныя Салжаніцыным у рамане «У крузе першым», дзе сам ён выведзены пад імем Глеба Нержына, а яго сукамернікі Дзмітрый Панін і Леў Копелеў — пад імёнамі Дзмітрыя Салагдзіна і Льва Рубіна.

У снежні 1948 жонка завочна разышлася з Салжаніцыным.

У маі 1950 Салжаніцын быў этапаваны ў Бутыркі (праз канфлікт з кіраўніцтвам «шарашкі»), у жніўні накіраваны ў Стэплаг — асобы лагер у Экібастузе. У лагеры быў шахцёрам, мулярам, ліцейшчыкам, некаторы час — брыгадзірам, удзельнічаў у забастоўцы. Пазней лагернае жыццё атрымае літаратурнае ўвасабленне ў апавяданні «Адзін дзень Івана Дзянісавіча», а забастоўка зняволеных — у кінасцэнарыі «Ведаюць ісціну танкі».

У перыяд канфлікту Салжаніцына з савецкімі ўладамі з’яўляюцца інспіраваныя КДБ публікацыі пра тое, што ён, знаходзячыся ў зняволенні, актыўна супрацоўнічаў з органамі МДБ. Тэкст аднаго з данясенняў, нібыта напісаных ім пад псеўданімам Ветраў, быў надрукаваны ў 1990. Сапраўднасць дакумента была дэкларавана нямецкім крымінолагам Франкам Арнау, аднак афіцыйна не высветлена. Сам Салжаніцын прызнаваў, што пад ціскам даў пісьмовую згоду на супрацоўніцтва з лагернай адміністрацыяй і ўзяў на сябе абавязак даносіць пра падрыхтоўку зняволеных да ўцёкаў, але сцвярджае, што да сапраўднага супрацоўніцтва не дайшло:
…Так і абышлося. Ніводнага разу больш мне не давялося падпісацца «Ветраў». Але і сёння я пацепваюся, сустракаючы гэтае прозвішча.

Зімой 1952 у Салжаніцына выявілі рак, ён быў праапераваны ў лагеры.

Вызвалены 13 лютага 1953.

У зняволенні Салжаніцын цалкам расчараваўся ў марксізме, з цягам часу паверыў у Бога і схіліўся да праваслаўна-патрыятычных ідэй (поўнае адмаўленне камуністычнай ідэалогіі, роспуск СССР і стварэнне славянскай дзяржавы на тэрыторыі Расіі, Беларусі і Украіны, усталяванне ў новай дзяржаве аўтарытарнага ладу з паступовым пераходам да дэмакратыі, накіраванне рэсурсаў будучай краіны на духоўнае, маральнае і рэлігійнае развіццё народу). Ужо на «шарашцы» вярнуўся да пісьменніцтва, у Экібастузе складаў вершы, паэмы («Дарожанька», «Прускія ночы») і п’есы ў вершах («Палоннікі», «Баль пераможцаў») і завучваў іх на памяць.

Пасля вызвалення Салжаніцын быў накіраваны ў ссылку на пасяленне «назаўжды» (сяло Берлік Кактарэкскага раёна Джамбульскай вобласці, паўднёвы Казахстан). Працаваў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў 8-10 класах мясцовай сярэдняй школы імя Кірава.

У канцы 1953 здароўе рэзка пагоршылася, даследаванне выявіла ракавую пухліну, у студзені 1954 ён быў накіраваны ў Ташкент на лячэнне, у сакавіку выпісаны са значным паляпшэннем. Хвароба, лячэнне, ацаленне і бальнічныя ўражанні леглі ў аснову аповесці «Ракавы корпус», задуманай вясною 1955 года.

У ссылцы напісаў п’есу «Рэспубліка Працы» (пра лагер), раман «У крузе першым» (пра сваё знаходжанне на «шарашцы») і нарыс «Працершы вочы („Гора ад розуму“ вачыма зэка)».

У чэрвені 1956 рашэннем Вярхоўнага Суда СССР Салжаніцын быў вызвалены без рэабілітацыі «за адсутнасцю ў яго дзеяннях складу злачынства».

У жніўні 1956 вяртаецца са ссылкі ў Цэнтральную Расію. Жыве ў вёсцы Мільцава (паштовае аддзяленне Торфапрадукт Курлоўскага раёна Уладзімірскай вобласці), выкладае матэматыку ў Мязінаўскай сярэдняй школе Гусь-Хрустальнага раёна. Тады ж сустрэўся са сваёй былой жонкай, якая канчаткова вярнулася да яго ў лістападзе 1956 (паўторна шлюб зарэгістраваны 2 лютага 1957).

6 лютага 1957 рашэннем Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР Салжаніцын рэабілітаваны.

З ліпеня 1957 жыў у Разані, працаваў настаўнікам астраноміі сярэдняй школы № 2.

### Першыя публікацыі 
У 1959 Салжаніцын напісаў апавяданне «Щ-854» пра жыццё простага зняволенага з рускіх сялян, у 1960 — апавяданні «Не стаіць сяло без праведніка» і «Правая кісць», першыя «Драбняткі» (), п’есу «Святло, якое ў табе» («Свяча на ветры»). Перажыў пэўны крызіс, не маючы магчымасці друкаваць свае творы.

У 1961 пад уражаннем ад выступлення Аляксандра Твардоўскага (рэдактара часопіса «Новый мир») на XXII з’ездзе КПСС перадаў яму «Щ-854», папярэдне выдаліўшы з апавядання найбольш палітычна вострыя, загадзя непраходныя праз савецкую цэнзуру фрагменты. Твардоўскі ацаніў апавяданне надзвычай высока, запрасіў аўтара ў Маскву і стаў дабівацца публікацыі твора. М. С. Хрушчоў пераадолеў супраціўленне членаў Палітбюро і дазволіў публікацыю апавядання. Апавяданне пад назвай «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» было надрукавана ў часопісе «Новый мир» № 11, 1962, адразу ж перавыдадзена і перакладзена на замежныя мовы.

30 снежня 1962 Салжаніцын быў прыняты ў Саюз пісьменнікаў СССР.

Неўзабаве пасля гэтага ў часопісе «Новый мир» (№ 1, 1963) былі надрукаваныя «Не стаіць сяло без праведніка» (пад назвай «Матронін двор») і «Выпадак на станцыі Кочатаўка» (пад назвай «Выпадак на станцыі Крэчатаўка»).

Першыя публікацыі выклікалі аграмадную колькасць водгукаў пісьменнікаў, грамадскіх дзеячаў, крытыкаў і чытачоў. Не толькі і не столькі праз іхнія ўражвальныя рэалістычнасць і шчырасць, колькі таму, што гэта быў першы выпадак выдання кніг па палітычна значнай тэме з 1920-х гадоў, да таго ж напісаных не сябрам партыі. Лісты чытачоў — былых зняволеных — у адказ на «Івана Дзянісавіча» паклалі пачатак «Архіпелагу ГУЛАГ».

Апавяданні Салжаніцына вылучаліся на фоне твораў таго часу сваімі мастацкімі якасцямі і грамадзянскай смеласцю. Гэта падкрэслівалі на той час многія, у тым ліку пісьменнікі і паэты. Напрыклад, Ганна Андрэеўна Ахматава так адгукнулася на «Матронін двор»:
Але… Дзіўная рэч… Дзіўна, як маглі надрукаваць… Гэта страшней за «Івана Дзянісавіча»… Там можна ўсё на культ асобы сапхнуць, а тут… Бо гэта ў яго не Матрона, а ўся руская вёска пад паравоз трапіла і ўшчэнт… Дробязі таксама дзіўныя… Памятаеце — чорныя бровы старога, як два масты адзін адному насустрач?.. Вы заўважылі: у яго лавы і зэдлічкі бываюць то жывыя, то мёртвыя… А прусакі пад шпалерамі шастаюць? Запомнілі? Як далёкі шум акіяна! і шпалеры ходзяць хвалямі… А якая выключная старонка, калі ён раптам бачыць Матрону маладой… І ўсю вёску бачыць маладою, то бок такою, якая яна была да ўсеагульнага спусташэння…
Летам 1963 Салжаніцын стварае чарговую, пятую па чарзе, усечаную «пад цэнзуру» рэдакцыю рамана «У крузе першым», прызначаную для друку (з 87 раздзелаў). Чатыры раздзелы з рамана выбраныя аўтарам і прапанаваныя часопісу «Новый мир» «*…для спробы, пад відам „Урыўка“…*».

Апавяданне «Для карысці справы» апублікавана ў часопісе «Новый мир» № 7 за 1963.

28 снежня 1963 рэдакцыя часопіса «Новый мир» і Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва вылучаюць «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» на здабыццё Ленінскай прэміі за 1964 год. У выніку галасавання Камітэта па прэміях прапанова была адхілена.

У 1964 Салжаніцын упершыню аддае свой твор у самвыдат — цыкл «вершаў у прозе» пад агульнай назвай «Драбняткі» ().

Летам 1964 пятая рэдакцыя «У крузе першым» абмяркоўваецца і прынята да надрукавання ў 1965 «Новым миром». Спроба публікацыі не атрымалася. Твардоўскі знаёміцца з рукапісам рамана «Ракавы корпус» і нават прапануе яго для прачытання Хрушчову (зноў — праз яго памочніка Лебедзева).

Салжаніцын сустракаецца с Варламам Шаламавым, які раней добразычліва адгукнуўся пра «Івана Дзянісавіча», і прапануе яму сумесна працаваць над «Архіпелагам».

Восенню 1964 п’еса «Свяча на ветры» прынята да пастаноўкі ў Тэатры імя Ленінскага камсамола ў Маскве.

«Драбняткі» праз самвыдат трапляюць за мяжу і пад назвай «Эцюды і дробныя апавяданні» надрукаваныя ў кастрычніку 1964 у Франкфурце ў часопісе «Грані» (№ 56) — гэта першая публікацыя ў замежнай рускай прэсе твора Салжаніцына, не прынятага ў СССР.

У 1965 Салжаніцын едзе ў Тамбоўскую вобласць з Барысам Мажаевым для збору матэрыялаў пра сялянскае паўстанне (у паездцы вызначаецца назва рамана-эпапеі пра рускую рэвалюцыю — «Чырвонае кола»), пачынае першую і пятую часткі «Архіпелага» (у Салатчы Разанскай вобласці і на хутары Коплі-Мярдзі ля Тарту), завяршае працу над апавяданнямі «Як шкада» і «Захар-Каліта», публікуе ў «Літаратурнай газеце» (спрачаючыся з акадэмікам Вінаградавым) артыкул «Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана» у абарону рускай гаворкі:
Яшчэ не позна выгнаць тое, што ёсць публіцыстычны жаргон, а не руская гаворка. Яшчэ не позна выправіць склад нашай пісьмовай (аўтарскай) мовы, так, каб вярнуць ёй размоўную народную лёгкасць і свабоду.
11 верасня КДБ праводзіць ператрус на кватэры сябра Салжаніцына В. Л. Тэўша, у якога Салжаніцын захоўваў частку свайго архіва. Забраныя рукапісы вершаў, «У крузе першым», «Драбнятак», п’ес «Рэспубліка працы» і «Баль пераможцаў».

Хмары над Салжаніцыным згушчаюцца. ЦК КПСС выдае закрытым тыражом і распаўсюджвае сярод наменклатуры «*для абвінавачання аўтара*» «Баль пераможцаў» і пятую рэдакцыю «У крузе першым». Салжаніцын піша скаргі на незаконную канфіскацыю рукапісаў міністру культуры СССР Дземічаву, сакратарам ЦК КПСС Брэжневу, Суславу і Андропаву, перадае рукапіс «Круга-87» на захаванне ў Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва.

Чатыры апавяданні прапанаваныя рэдакцыям «Огонька», «Октября», «Литературной России», «Москвы» — адхілены ўсюды. Газета «Известия» набрала апавяданне «Захар-Каліта» — гатовы набор рассыпаны, «Захар-Каліта» перададзены ў газету «Правда» — адмова Мікалая Абалкіна, загадчыка аддзела літаратуры і мастацтва.

У гэты самы час у ЗША выйшаў зборнік «А. Салжаніцын. Выбранае»: «Адзін дзень…», «Кочатаўка» і «Матронін двор»; у ФРГ у выдавецтве «Пасеў» — зборнік апавяданняў на нямецкай мове.

### Дысідэнцтва 
Ужо да сакавіка 1963 Салжаніцын страціў прыхільнасць Хрушчова (непрысуджэнне Ленінскай прэміі, адмова друкаваць раман «У крузе першым»). Пасля прыходу да ўлады Брэжнева Салжаніцын практычна страціў магчымасць легальна друкавацца і выступаць. У верасні 1965 КДБ канфіскаваў архіў Салжаніцына з яго найбольш антысавецкімі творамі, што пагоршыла становішча пісьменніка. Карыстаючыся пэўнай пасіўнасцю ўлады, у 1966 ён пачаў актыўную грамадcкую дзейнасць (сустрэчы, выступленні, інтэрв’ю замежным журналістам). Тады ж пачаў распаўсюджваць у самвыдаце і свае раманы «У крузе першым» і «Ракавы корпус». У лютым 1967 г. Салжаніцын таемна скончыў мастацкае даследаванне «Архіпелаг ГУЛАГ».

У маі 1967 г. Салжаніцын разаслаў «Ліст з’езду» да Саюза пісьменнікаў СССР, у якім запатрабаваў ліквідаваць цэнзуру і рэабілітаваць многіх рэпрэсаваных пісьменнікаў (з беларускай дэлегацыі яго падтрымалі толькі Васіль Быкаў і Алесь Адамовіч, з якімі ён сышоўся ў сярэдзіне 1960-х)

11 чэрвеня 1971 у Парыжы выйшаў раман Салжаніцына «Жнівень Чатырнаццатага», які быў неадназначна ўспрыняты чытачамі за яскрава выразныя праваслаўна-патрыятычныя погляды аўтара.

З яшчэ большым непаразуменнем быў сустрэты «Вялікапосны ліст» Патрыярху Пімену (1972) пра праблемы Царквы, у падтрымку выступлення архіепіскапа Калужскага Ермагена (Голубева).

У 1972—1973 Салжаніцын працаваў над эпапеяй «Чырвонае Кола», актыўнай дысідэнцкай дзейнасці не вёў.

У жніўні-верасні 1973 адносіны між уладай і дысідэнтамі абвастрыліся, што закранула і Салжаніцына.

23 жніўня 1973 Салжаніцын даў вялікае інтэрв’ю замежным карэспандэнтам. У гэты ж дзень КДБ затрымаў адну з памочніц пісьменніка Лізавету Варанянскую. У ходзе допыту яна выдала месцазнаходжанне аднаго асобніка рукапісу «Архіпелагу ГУЛАГ» і, вярнуўшыся дахаты, павесілася. 5 верасня Салжаніцын даведаўся пра здарэнне і распарадзіўся пачаць друкаванне «Архіпелага» на Захадзе (у эмігранцкім выдавецтве YMCA-Press). Тады ж ён даслаў кіраўніцтву СССР «Ліст правадырам Савецкага Саюза», у якім заклікаў адмовіцца ад камуністычнай ідэалогіі і зрабіць крокі па пераўтварэнні СССР у рускую нацыянальную дзяржаву. З канца жніўня ў заходняй прэсе друкавалася вялізная колькасць артыкулаў у абарону дысідэнтаў і, у прыватнасці, Салжаніцына.

У СССР была разгорнута магутная прапагандысцкая кампанія супраць дысідэнтаў. 24 верасня КДБ праз былую жонку Салжаніцына прапанаваў пісьменніку афіцыйную публікацыю аповесці «Ракавы корпус» у СССР у абмен на адмову ад друку «Архіпелага ГУЛАГ» за мяжой. (У пазнейшых успамінах Наталля Рашатоўская адмаўляла ролю КДБ, сцвярджаючы, што спрабавала дабіцца пагаднення між уладамі і Салжаніцыным на ўласную ініцыятыву.) Аднак Салжаніцын, які не пярэчыў супраць друкавання «Ракавага корпуса» ў СССР, не паказаў і жадання звязваць сябе сакрэтнай дамоўленасцю з уладамі. (Розныя апісанні звязаных з гэтым паведамленняў змешчаны ў кнізе Салжаніцына «Бадалася цялё з дубам» і ва ўспамінах Н. Рашатоўскай «АПН — я — Салжаніцын», надрукаваных пасля смерці Рашатоўскай.) У канцы снежня 1973 г. было абвешчана пра выхад у свет першага тома «Архіпелагу ГУЛАГ». У савецкіх сродках масавай інфармацыі пачалася чарговая масавая кампанія ачарнення Салжаніцына як здрадніка радзімы з кляймом «літаратурнага ўласаўца». Націск рабіўся не на рэальны змест «Архіпелагу ГУЛАГ» (мастацкае даследаванне савецкай лагерна-турэмнай сістемы 1918—1956 гадоў), які не абмяркоўваўся, а на салідарызацыю Салжаніцына са «здраднікамі радзімы ў час вайны, паліцаямі і ўласаўцамі».

У СССР у гады застою «Жнівень Чатырнаццатага» і «Архіпелаг ГУЛАГ» (як і першыя раманы) распаўсюджваліся ў самвыдаце.

7 студзеня 1974 г. выхад «Архіпелагу ГУЛАГ» і меры «спынення антысавецкай дзейнасці» Салжаніцына былі абмеркаваныя на пасяджэнні Палітбюро. Пытанне было вынесена на ЦК КПСС, за высылку выказаліся Ю. В. Андропаў і іншыя; за арышт і ссылку — Касыгін, Брэжнеў, Падгорны, Шалепін і іншыя; каб пакінуць і ставіцца са спагадай, каб Салжаніцын змяніў сваю пазіцыю з антысавецкай на супрацьлеглую, — М. А. Шчолакаў і інш. Перамагла пазіцыя Андропава. 12 лютага Салжаніцын быў арыштаваны і абвінавачаны ў здрадзе Радзіме. 13 лютага ён быў пазбаўлены савецкага грамадзянства і высланы з СССР (дастаўлены ў ФРГ самалётам). 29 сакавіка з СССР выехала і сям’я Салжаніцына.

### Выгнанне 
Неўзабаве пасля высылкі Салжаніцын здзейсніў кароткае падарожжа па Паўночнай Еўропе, у выніку пастанавіўшы часова пасяліцца ў Цюрыху, Швейцарыя.

3 сакавіка 1974 г. у Парыжы быў надрукаваны «Ліст правадырам Савецкага Саюза»; галоўныя заходнія выданні і многія дэмакратычна настроеныя дысідэнты ў СССР, у тым ліку Андрэй Сахараў, ацанілі «Ліст» як антыдэмакратычны, нацыяналістычны, які змяшчае да таго ж «небяспечныя памылкі»; адносіны Салжаніцына з заходняй прэсай працягвалі пагаршацца.

Летам 1974 г. на ганарары ад «Архіпелага ГУЛАГ» пісьменнік стварыў «Рускі грамадcкі Фонд дапамогі пераследаваным і іхнім сем’ям» для дапамогі палітычным вязням у СССР (пасылкі і грашовыя пераводы ў месцы пазбаўлення волі, легальная і нелегальная матэрыяльная дапамога сем’ям зняволеных).

У 1974—1975 гг. у Цюрыху Салжаніцын збіраў матэрыялы пра жыццё Леніна ў эміграцыі (для эпапеі «Чырвонае Кола»), скончыў і выдаў мемуары «Бадалася цялё з дубам».

У красавіку 1975 г. пісьменнік здзейсніў з сям’ёй падарожжа па Заходняй Еўропе, пасля накіраваўся ў Канаду і ЗША. У чэрвені-ліпені 1975 г. Салжаніцын наведаў Вашынгтон і Нью-Ёрк, выступіў з прамовамі на з’ездзе прафсаюзаў і ў Кангрэсе ЗША. У сваіх выступах Салжаніцын рэзка крытыкаваў камуністычны рэжым і ідэалогію, заклікаў ЗША адмовіцца ад супрацоўніцтва з СССР і палітыкі «разрадкі»; у той жа час пісьменнік яшчэ працягваў успрымаць Захад як саюзніка ў вызваленні Расіі ад «камуністычнага таталітарызму».

У жніўні 1975 г. пісьменнік вярнуўся ў Цюрых і працягнуў працу над эпапеяй «Чырвонае кола».

У лютым 1976 г. Салжаніцын здзейсніў паездку па Вялікабрытаніі і Францыі, у той час у яго выступленнях сталі заўважныя антызаходнія матывы. У сакавіку 1976 г. пісьменнік наведаў Іспанію. У нашумелым выступленні па іспанскім тэлебачанні ён ухвальна выказаўся пра нядаўні рэжым Франка і перасцярог Іспанію ад «вельмі хуткага прасоўвання да дэмакратыі». У заходняй прэсе ўзмацнілася крытыка Салжаніцына, еўрапейскія і амерыканскія палітыкі заяўлялі пра нязгоду з яго поглядамі.

У красавіку 1976 г. Салжаніцын з сям’ёй пераехаў у ЗША і пасяліўся ў гарадку Кавендыш (штат Вермонт). Пасля прыезду пісьменнік вярнуўся да працы над «Чырвоным Колам», дзеля чаго правёў два месяцы ў расійскім эмігранцкім архіве ў Інстытуце Гувера.

### Ізноў у Расіі 
З пачаткам перабудовы стаўленне ў СССР да творчасці і дзейнасці Аляксандра Салжаніцына змянілася, былі надрукаваны шматлікія яго творы. У жніўні 1990 загадам прэзідэнта СССР Міхаіла Гарбачова было адноўлена яго савецкае грамадзянства. За кнігу «Архіпелаг ГУЛАГ» у тым жа годзе Салжаніцыну была прысуджана Дзяржаўная прэмія.

Салжаніцын разам з сям’ёй вярнуўся на радзіму 27 мая 1994 года, прыляцеўшы з ЗША ва Уладзівасток і праехаўшы цягніком праз усю краіну да сталіцы.

У сярэдзіне 1990-х асабістым распараджэннем расійскага прэзідэнта Барыса Ельцына яму было падорана дзяржаўнае лецішча «Сасноўка-2» ў Троіца-Лыкаве. Салжаніцыны спраектавалі і збудавалі там двухпавярховы цагляны дом з вялікай залай, зашклёнай галерэяй, гасцёўняй з камінам, канцэртным раялем і бібліятэкай, дзе віселі партрэты Сталыпіна і Калчака.

Амаль не пакідаў свой дом і таму атрымаў сярод мясцовых жыхароў, што бачылі яго хіба зрэдку, празванне «наш пустэльнік». «Ды мы гэтага Салжаніцына і не бачылі ніводнага разу», — гаварылі яны.

У 1997 быў абраны правадзейным сябрам Расійскай акадэміі навук.

У 1998 быў узнагароджаны ордэнам Святога Андрэя Першазванага, аднак ад узнагароды адмовіўся.

Узнагароджаны Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава (1998).

Узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй Расійскай Федэрацыі за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнае дзейнасці (2006).

Сам пісьменнік неўзабаве пасля вяртання ў краіну заснаваў літаратурную прэмію свайго імя для ўзнагароджання пісьменнікаў, «чыя творчасць валодае высокімі мастацкімі годнасцямі, спрыяе самапазнанню Расіі, дадае значны ўклад у захаванне і асцярожнае развіццё традыцый айчыннай літаратуры».

Апошнія гады жыцця правёў у Маскве і на падмаскоўным лецішчы.

Да апошняга часу Аляксандр Ісаевіч працягваў займацца творчай дзейнасцю. Разам з жонкай Наталляй Дзмітрыеўнай — прэзідэнткай Фонду Аляксандра Салжаніцына — працаваў над падрыхтоўкай і выданнем свайго самага поўнага, 30-томнага збору сачыненняў. Пасля перанесенай цяжкай аперацыі ў Салжаніцына дзейнічала толькі правая рука.

### Смерць і пахаванне 
Салжаніцын сканаў 3 жніўня 2008 на 90-м годзе жыцця, на сваёй дачы ў падмаскоўным пасёлку Троіца-Лыкава ад вострай сардэчнай недастатковасці. Смерць надышла а 23:45 па маскоўскім часе (20:45 UTC).

5 жніўня ў будынку Расійскай акадэміі навук, правадзейным членам якой быў А. І. Салжаніцын, адбыліся грамадзянская паніхіда і развітанне з нябожчыкам. На гэтай цырымоніі прысутнічалі экс-прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў, экс-прэзідэнт Расіі, кіраўнік урада РФ Уладзімір Пуцін, прэзідэнт РАН Юрый Восіпаў, экс-старшыня ўрада РФ, акадэмік Яўген Прымакоў, дзеячы расійскай культуры і некалькі тысяч грамадзян Расіі, што прыйшлі аддаць Аляксандру Ісаевічу апошнюю даніну павагі.

Памінальную літургію і адпяванне 6 жніўня 2008 ў Вялікім саборы маскоўскага Данскога манастыра здзейсніў архіепіскап Арэхава-Зуеўскі Аляксій (Фралоў), вікарый Маскоўскай епархіі. У той жа дзень прах Салжаніцына быў пахаваны ў некропалі Данскога манастыра за алтаром храма Іаана Лесвічніка, побач з магілай гісторыка В. О. Ключэўскага.

## Крытыка 
Чэшскі журналіст Т. Ржэзач, а таксама Л. Самуцін, былы ўласавец, адзін з «сааўтараў» Салжаніцына, вылучылі версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, звінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год (версію падтрымаў у 1998 г. расійскі журналіст А. Давыдаў). Салжаніцын абвяргаў усе такія абвінавачанні.

Звярталася ўвага на рэзкія супярэчнасці між колькасцю рэпрэсаваных па даных, прыведзеных Салжаніцыным, і архіўнымі звесткамі, якія сталі даступныя ў перыяд перабудовы. Аспрэчвалася дакладнасць «турэмных» твораў Салжаніцына ў той іх частцы, дзе расказваецца пра побыт лагераў, смяротнасць зняволеных, іх колькасць. Крытыка з камуністычнага фланга падмацоўвалася спасылкай на даследаванні навукоўцаў, што працавалі ў расійскіх архівах. Сцвярджалася, што матэрыял для сваіх выкрыццяў Салжаніцын пазычаў з гебельсаўскае прапаганды. У прыватнасці, пра гэта заяўляў Л. А. Самуцін — па яго ўласным сцвярджэнні, дысідэнт, былы ўласавец, які асабіста працаваў у ідэалагічным апараце гебельсаўскага міністэрства прапаганды. Ён перахоўваў у сябе рукапіс «Архіпелага» ад КДБ.

Салжаніцына актыўна крытыкавалі і «справа» — найперш іншыя дысідэнты і эмігранты, якія адмаўлялі яго хрысціянскія і антыліберальныя погляды (дысідэнты-нацыяналісты, наадварот, бачылі ў яго залішні лібералізм). «Ліст правадырам Савецкага Саюза» зазнаў крытыку ад А. Д. Сахарава.

Канфлікты Салжаніцына з антысавецкай эміграцыяй і заходнімі актывістамі Халоднай вайны асветлены ў яго мемуарах «Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў».

Яго даследаванне гісторыі ўзаемаадносін габрэйскага і рускага народаў у кнізе «Дзвесце год разам» (2001—2002) выклікала актыўную крытыку з боку як многіх габрэйскіх публіцыстаў, так і нацыяналістычнай прэсы. Так, напрыклад, прыхільнік ліберальных поглядаў Уладзімір Вайновіч сказаў: «Кніга Салжаніцына „Дзвесце год разам“ — доўгая, сумная і хлуслівая». Між тым беларускі палітолаг габрэйскага паходжання Вольф Рубінчык, спрачаючыся з Вайновічам у 2008 г., адзначаў недарэчнасць папрокаў у «неаб’ектыўнасці», адрасаваных Салжаніцыну (які не быў прафесійным навукоўцам), і настойваў на тым, што кніга «Дзвесце год разам», нягледзячы на шэраг аўтарскіх памылак, мае свае вартасці.

Вобраз Салжаніцына быў у сатырычным плане выяўлены ў мастацкіх творах, напрыклад, у рамане Уладзіміра Вайновіча «Масква 2042» (Сім Сімыч Карнавалаў) і ў паэме Юрыя Кузняцова «Путь Христа».

Трэба адзначыць супярэчлівыя погляды Салжаніцына (часам яны трактаваліся як шавіністычныя) адносна Беларусі і Украіны. У працы пад назвай «Як нам уладкаваць Расію?» (ліпень 1990) ён абмяркоўваў стварэнне замест СССР адзінай расійскай дзяржавы, куды абавязкова было б уключыць і гэтыя дзве краіны, такім чынам адмаўляючы іхнюю незалежнасць. У той жа час пісьменнік разважаў: «Вядома, калі б украінскі народ *сапраўды пажадаў* аддзяліцца — ніхто не наважыцца ўтрымліваць яго сілай… Усё сказанае цалкам адносіцца і да Беларусі».

## Узнагароды 
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 1970 года *«за маральную моц, з якой ён кіраваўся няўхільнымі традыцыямі рускай літаратуры»* (прапанавана Франсуа Марыякам).

Лаўрэат Вялікага залатога медаля імя М. В. Ламаносава Расійскай Акадэміі навук — *за выдатны ўклад у развіццё рускай літаратуры, рускай мовы і рускай гісторыі* (1998).

Лаўрэат Вялікай прэміі Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук (2000).

Ордэн Святога Савы 1-й ступені (найвышэйшая ўзнагарода Сербскай праваслаўнай царквы; нададзена 16 лістапада 2004).

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі 2006 года *за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнай дзейнасці*.

Лаўрэат прэміі Фонду «Жыўка і Міліца Тапалавіч» (Сербія) 2007 года (нададзена 7 сакавіка 2008 г.): *«выдатнаму пісьменніку і гуманісту, чыя хрысціянская праўдзівасць дорыць нам адвагу і суцяшэнне»*.

## Творы 
* Адзін дзень Івана Дзянісавіча
* Матронін двор
* Выпадак на станцыі Крэчатаўка
* Архіпелаг ГУЛАГ
* Для карысці справы
* Ракавы корпус
* У крузе першым
* Жнівень Чатырнаццатага
* Чырвонае кола
* Жыць без ілжы (эсэ)
* Бадалася цялё з дубам
* Расія ў абвале
* Дзвесце год разам М., Русский путь, 2001 (Даследванні найноўшай расійскай гісторыі) ISBN 5-85887-151-8 (у 2-х тт.)
* Як нам уладкаваць Расію (артыкул)
* Рускі слоўнік моўнага пашырэння
* Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў
* Падборка твораў Салжаніцына па-руску 
* Адзін дзень Івана Дзянісавіча // Доктар Жывага: [раман] / Барыс Пастарнак. Лёс чалавека: [апавяданне] / Міхаіл Шолахаў. Адзін дзень Івана Дзянісавіча: [апавяданне] / Аляксандр Салжаніцын. — Мінск : Логвінаў І. П., 2011. — 480, [3] с. — (Выбраныя творы Нобелеўскіх лаўрэатаў).

## Фільмы 
* «У крузе першым» / «В круге первом» (2006) — Сам Салжаніцын з’яўляецца сааўтарам сцэнарыя і чытае тэкст ад аўтара.
* «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» / «Один день Ивана Денисовича» (1970, Нарвегія — Англія)

## Літаратура 
* Burg D. Solzhenitsyn. — New York, 1972.
* Ржевский Л. Творец и подвиг. — Париж, 1972.
* Бушин Владимир Сергеевич. НЕИЗВЕСТНЫЙ СОЛЖЕНИЦЫН.  
* Бушин Владимир Сергеевич. ГЕНИИ И ПРОХИНДЕИ.  
* [Бушин Владимир Сергеевич. Александр Солженицын — гений первого плевка.](http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BUSHIN_Vladimir_Sergeevich/Aleksand_Soljenicyn_-_geniy_pervogo_plevka.(2005).%5Bdoc%5D.zip) Изд-во Алгоритм, 2005
* Плетнев Р. Солженицын. — Париж, 1973.
* Nielsen N. C. Solzhenitsyn’s religion. — New York, 1975.
* Зильберберг И. И. Необходимый разговор с Солженицыным. — Англия, 1976.
* Barker F. Solzhenitsyn: Politics and form. — London, 1977.
* Краснов-Левитин А. Два писателя. — Париж, 1983.
* Scammell М. Solzhenitsyn. A Biography. — New York-London, 1984 ISBN 0-586-08538-6
* Шнеерсон М. Александр Солженицын. — Франкфурт-на-Майне, 1984.
* Дора Штурман. Городу и миру: О публицистике А. И. Солженицына. Париж — Нью-Йорк, Издательство «Третья волна», 1988. ISBN 0-937951-11-9. Library of Congress Catalog 87-34256.
* Нива Ж. Солженицын. М., 1991.
* Мешков Ю. Александр Солженицын: Личность. Творчество. Время. — Екатеринбург, 1993.
* Супруненко П. Признание… забвение… судьба… Опыт читательского исследования творчества А. Солженицына. — Пятигорск, 1994.
* Чалмаев В. Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994.
* Кремлёвский самосуд: Секретные материалы политбюро о писателе А. Солженицыне. М., 1994.
* Кузьмин В. В. Поэтика рассказов А. И. Солженицына. Твер. гос. ун-т. — Тверь, 1998.
* Владимир Бушин. Неизвестный Солженицын 
* Владимир Бушин. Александр Солженицын. Гений первого плевка 
* Сараскина Л. И. Александр Солженицын. М.: Молодая гвардия, 2008. ISBN 978-5-235-03102-9
* Бібліяграфічны банк даных RussGUS  змяшчае амаль 800 назваў публікацый пра Салжаніцына па-нямецку.

## Спасылкі 
### Старонкі 
* Аляксандр Салжаніцын: біяграфія, фотаздымкі, творы і артыкулы
* Неафіцыйная старонка А. І. Салжаніцына
* Аляксандр Салжаніцын на Кулічках
* Салжаніцын Аляксандр Ісаевіч — пра творчасць пісьменніка 

### Кнігі і артыкулы 
* Бібліятэка Максіма Машкова
* Дзвесце год разам
* Рускі слоўнік моўнага пашырэння 
* Кароткі змест твораў А. І. Салжаніцына
* Аляксандр Салжаніцын. Развагі над Лютаўскай рэвалюцыяй 
* cтэнаграма абмеркавання артыкула 

#### Беларускія пераклады і ўспрыманні 
* «Жыць без ілжы» ў перакладзе Сяргея Дубаўца

### Інтэрв’ю 
* Інтэрвію часопісу Spiegel, ліпень 2007 г.
* Інтэрв’ю Аляксандра Салжаніцына газеце «Московские новости» 

### Біяграфіі, артыкулы пра Салжаніцына 
* Аляксандр Салжаніцын у Лентапедыі
* Біяграфія 
* Іншы варыянт біяграфіі 
* Яшчэ адна біяграфія
* Хата за высокім плотам 
* Дзюкаў А. Р. Дзяржпрэмія для рэвізіяніста 
* Юрый Баранаў. Чаму псіхуюць дэйчы?
* Руслан Бажэнаў. АЛяксандр ІСАевіч У Краіне Цудаў
* Васіль Аўраменка. Ад дысідэнта да імперыяліста: Аляксандр Салжаніцын і яго шлях 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры