Кумдах

]]
**Кумдах**, або **Кніжная святыня** — складаная арнаментаваная скрынка або шкатулка, якая выкарыстоўваецца ў якасці рэлікварыя для захавання кніг і разглядаецца як рэліквіі святых, якая ўжывалася ў ранняй сярэднявечнай Ірландыі. Яны, як правіла, створаны пазней, чым кнігі, якія яны ўтрымліваюць, часта на некалькі стагоддзяў, як правіла, кніга паходзіць з гераічнай эпохі ірландскага манаства да 800 года, а ацалелыя кумдахі датуюцца перыядам пасля 1000 года, хоць ясна, што такая форма датуецца значна раней. Затым некаторыя з іх былі істотна перапрацаваныя ў гатычны перыяд. Звычайная форма — гэта канструкцыя, што базуецца на галоўным фасадзе з выкарыстаннем буйных камянёў горнага крышталя і іншых паўкаштоўных камянёў, якія пакідаюць прабелы паміж перакладзінамі крыжа для большай дэкаратыўнасці. Некаторыя кумдахі насілі на ланцужку або шнуры, часта падвешваліся на шыі, што змяшчала іх побач з сэрцам і, як лічылася, прыносіла духоўныя і медыцынскія выгоды (тое ж самае было зроблена з Кутбертавым Евангеллем у скураным мяшку ў сярэднявечны Дарэме). Іх таксама выкарыстоўвалі для сведкавых кантрактаў. Многія мелі спадчынных непрафесійных захавальнікаў, якія ў асноўным належалі да сем’яў, што ўтварылі сувязі з манастырамі. Большасць захаваных прыкладаў цяпер захоўваецца ў Нацыянальным музеі Ірландыі.

Толькі пяць ранніх прыкладаў захаваліся, у тым ліку кумдахі Кнігі Дзімы і  ў , Катаха Святога Калумбы і  ў  (былы кумдах знаходзіцца ў Нацыянальным музеі Ірландыі). Толькі кумдах Евангелля Святога Малэйса захаваўся, у той час як сама кніга страчана, але часцей адбывалася адваротнае. Іншыя кнігі, такія як Келская кніга,  і Кніга з Дарау, як вядома, мелі некалі кумдахі або каштоўныя абклады, або абодва, але з-за каштоўных металаў яны былі натуральнай мішэнню для рабаўнікоў і злодзеяў. Царква ў Ірландыі падкрэслівала сакральнасць, якая прысутнічала або магла прысутнічасць у аб’ектах, у адрозненне ад астатняй каталіцкай царквы, якая аддавала перавагу часткам цела ў якасці святых рэліквій, хоць і тут сустракаліся лакальныя домападобныя , такія як шатландскі Манімаскскі Рэлікварый. Яшчэ адной ірландскай асаблівасцю быў рэлікварый звона для захавання ручных званоў, якімі выклікалі супольнасць на службу або прыём ежы, адзін з самых ранніх рэлікварыяў захоўваў рэмень невядомага святога, які мог выкарыстоўвацца для доказу праўдзівасці і вылечвання ад хвароб. Ён, верагодна, датуецца VIII стагоддзем і быў знойдзены ў тарфяніку каля , .

Кумдахі адрозніваюцца ад металічных каштоўных абкладаў тым, што, верагодна, захоўвалі самыя вялікія богаслужбовыя кнігі таго перыяду — адзначаны крадзеж і страта абгорткі Келскай кнігі (калі гэта быў не толькі кумдах). Аднак канструкцыі могуць быць вельмі падобныя; найлепшы захаваны астраўны прыклад, ніжняя крышка  ў  ў Нью-Ёрку, таксама базуецца на вялікім крыжы, акружаным панэлямі спляценняў. Каштоўныя абклады былі металічнымі, прымацаванымі да драўляных дошак звычайнага , так што па сутнасці рабіліся як і фасады многіх кумдахаў, што мацаваліся да драўлянай унутранай скрыні.

## Ацалелыя прыклады 
Некаторыя з самых ранніх задакументаваных прыкладаў ўжо страцілі: кумдах Кнігі з Дарау згадваецца ніжэй, а Келская кніга страціла свой кумдах, калі ён быў скрадзены ў 1006 годзе.  была пакрыта ў 937 годзе, і, магчыма, страціла свой покраў, калі была захоплена ў баі і выкуплена нарманам  ў 1177 годзе. Некалькі захаваных прыкладаў маюць высокаякасныя рэпрадукцыі пачатку XX стагоддзя ў Метраполітэн-музеі ў Нью-Ёрку, якія не выстаўляюцца, але маюць добрыя ілюстрацыі, даступныя онлайн, у адрозненне ад арыгінальных твораў.

Самы ранні дакументаваны прыклад быў зроблены для кнігі з Дарау па загадзе   (879—916), які ў гэты момант быў у Дарау, і лічыцца рэліквіяй . Святыня была страчана ў XVII стагоддзі, але яе знешні выгляд, у тым ліку надпісы і запісы каралеўскага , захаваліся ў запісах 1677 года, цяпер падшытых у кнігу як фоліа IIv, хоць іншыя надпісы не расшыфраваныя. Аднойчы змешчанае ў рэлікварый, Евангелле з Дарау рэдка або наогул ніколі выкарыстоўвалася як кніга.

Рэлікварый вядомы як *Domhnach Airgid* («срэбны храм», NMI, R2834, 16.7 см вышынёй) быў першапачаткова зроблены ў VIII стагоддзі, але сур’ёзна перапрацаваны каля 1350 года абатам . Цалкам трохмерная фігура распятага Хрыста ў цэнтры галоўнага фасаду, з рэльефнымі медальёнамі святых і Дзевы з Дзіцем, і сцэны па баках, якія спалучаюць у сабе асноўныя фігуры ў рэльефе і іншыя ў гравіроўках. Стыль даволі больш вытанчаны, чым ў перапрацоўках XIV стагоддзя, з элегантнымі бягучымі жывёламі на невялікіх мацаваннях па вуглах, і ювелір, які падпісаў працу, Джон О’Бэрдэн, запісаны жыхаром ; да цяперашняга часу ювеліры у Ірландыі, як і ўсюды ў Еўропе, звычайна былі свецкімі асобамі.

Найстарэйшы кумдах, захаваны ў значнай ступені ў сваім першапачатковым выглядзе, гэта створаны ў пачатку XI стагоддзя для Евангелля  (NMI, R4006, 14.75 см вышынёй, 11.70 шырынёй) з тыповай канструкцыяй драўлянага корпусу, на які прыбіты металічныя таблічкі. Верхняя грань пераважна зроблена з пакрытай срэбрам бронзы і  і мае чатыры сімвалы евангелістаў у прамежках паміж перакладзінамі крыжа, з залатымі  . Маецца рэпрадукцыя ў Нью-Ёрку.

Верагодна, найбольш вядомым з’яўляецца кумдах для Катаха Святога Калумбы, важны псалтыр, які з вялікай верагоднасцю створаны не пры жыцці , а ў хуткім часе пасля яго смерці ў 597 годзе, але да гэтага часу, напэўна, з’яўляецца самай ранняй захаванай ірландскай кнігай і вельмі прэстыжнай рэліквіяй. Ён належаў  і выкарыстоўваўся імі як баявы сцяг (*Cathach* азначае «Баец») у кумдаху (NMI, R2835, 25.1 см), які вешалі на шыю. Працы над скрыняй пачаліся паміж 1072 і 1098 гадамі ў , але ў XIV стагоддзі быў дададзены новы галоўны фасад з вялікай выявай  ў асяроддзі сцэн Распяцця і святых у тэхніцы пазалочанай  (NMI R2835, 25.1 см у шырыню).

Іншым кумдахам, што выкарыстоўваўся ў баі, быў *Moisach* з , , у якога захаваліся металічныя шнуры, якія выкарыстоўваліся для нашэння, верагодна, вакол шыі. Першапачаткова створаны ў канцы XI стагоддзя, ён быў адноўлены ў 1534 годзе з металапластыкай сярэбраных упрыгажэнняў з выявамі шматлікіх фігур вакол крыжа (NMI 2001:84, 25 см у шырыню). Рукапіс унутры быў першапачаткова звязаны са Святым Каірнеахам Дулэйнскім, , але ў гатычны перыяд быў «захоплены культам Святога Калумбы».

Кумдах Кнігі Дзімы з XII стагоддзя, зноў жа з рэпрадукцыяй ў Нью-Ёрку. На адным баку ён мае панэлі з  ўпрыгажэннямі ў паўночным стылі . Як і рукапіс, знаходзіцца ў бібліятэцы , Дублін.

### Стоўскі Імшал 
, створаны каля 750 года, захаваў свой кумдах з металічнымі медальёнамі, якія мацуюцца з дапамогай цвікоў да драўлянай скрыні з дуба (NMI 1883:614a, 18.7 см, шырынёй 15.8 см). Багата аздобленыя металічныя дэталі з выявамі жывёл і чалавечых фігур, адзін фасад і бакі датуюцца перыядам 1027 і 1033 гадоў на падставе надпісу, які рэгіструе стварэнне і факт дарэння кумдаха, а іншы фасад датуецца больш познім часам і можа быць датаваны прыкладна 1375 годам, таксама па яго надпісам.

Больш стары «ніжні» фасад, які ў цяперашні час аддзелены ад унутранай скрыні, створаны з  меднага сплаву, з вялікім крыжом унутры рамкі, якая нясе ў сабе надпіс на ірландскай мове, што таксама праходзіць па перакладзінах крыжа. Цэнтр крыжа пазней быў заменены («моцна прыхарошаны», як выказаўся Нацыянальны музей), верагодна, у адзін час са стварэннем фасаду, на вялікі камень (цяпер адсутнічае) з чатырма лопасцевымі секцыямі, падобны на цэнтр ніжняга фасаду. Надпіс часткова згублены з-за гэтага, але з большага можа быць рэканструяваны: «гэта малітва за абата , Матгамайна Уа Катайла (+1037) і Фінда Уа Дунгалайха, караля  (+1033). Яна таксама згадвае , званага „каралём Ірландыі“ і Мак Райта Уа Данхада, караля   (+1052), а таксама імя стваральніка, Данхада Уа Тэкайна [манаха] 'супольнасці Клуайна ()'». Чатыры прасторы паміж перакладзінамі крыжа і рамка маюць панэлі з геаметрычнымі  ўпрыгажэннямі, таксама ёсць невялікія  па кутах рамкі і ўнутры выгнутых канцоў перакладзін.

Па баках змешчаны не пакрытыя срэбрам медныя медальёны з фігуркамі анёлаў, жывёл, духавенства і воінаў, пасаджаныя на дэкаратыўныя фоны. Канструкцыя новага «верхняга» фасада з  таксама базуецца на крыжы з вялікім авальным горным крышталем у цэнтры. Надпіс, выгравіяваны на паверхні сярэбранай пласціны, абягае рамку, а прастора паміж крыжом і рамкай мае чатыры гравіраваныя фігуры ўкрыжаванага Хрыста, Багародзіцы з Дзіцем, епіскапа, што робіць жэст блаславення, і святара з кнігай (верагодна, Іаана). Надпіс «заклікае маліцца за Піліба О Кейнеідзіха, караля Орманда і яго жонку Айне, якія абодва памерлі ў 1381 годзе. Таксама згаданы Гіёла Руадхан О Мэкэйн, настаяцель Аўгусцінскага прыярата Лоры і стваральніка Домнала О Талаіры».  выкарыстана, каб выявіць выгравіраваныя лініі, надпісы і лічбы, а тэхніка вельмі падобная на познюю творчасць на рэлікварыі зуба Святога Патрыка (таксама ў НМІ), які таксама быў аформлены ў 1370-х для апекуна, які жыў у 50 км ад Лоры. Яны, верагодна, былі зробленыя адным і тым жа мастаком, што вельмі рэдка можна ўбачыць у нешматлікіх ацалелых узораў сярэднявечнай .

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Пасавая кніга

## Літаратура 
* Meehan, Bernard. *The Book of Durrow: A Medieval Masterpiece at Trinity College Dublin*, 1996, Town House, Dublin, ISBN 1-57098-053-5
* Ó Floinn, Raghnall, «Description» of the «Book-shrine» on The Stowe Missal , from the Royal Irish Academy, with good images and catalogue information — select «Royal Irish Academy» from drop-down «collections» menu at bottom left, then select «Stowe Missal» from the next menu.
* , *Early Christian Art in Ireland*, 1887, 2004 photo-reprint, Kessinger Publishing, ISBN 0-7661-8676-8, ISBN 978-0-7661-8676-7, Google Books
* «Antiquities»: Wallace, Patrick F., O’Floinn, Raghnall eds. *Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities*, 2002, Gill & Macmillan, Dublin, ISBN 0-7171-2829-6
* *The Stowe Missal: MS. D. II. 3 in the Library of the Royal Irish Academy, Dublin*, edited by George F. Warner (1906), from the Internet Archive
* Susan Youngs (ed), *«The Work of Angels», Masterpieces of Celtic Metalwork, 6th-9th centuries AD*, 1989, British Museum Press, London, ISBN 0-7141-0554-6

## Спасылкі 
* Report of talk, 10 October to Royal Society of Antiquaries of Ireland

Катэгорыя:Сярэдневяковае мастацтва
Катэгорыя:Пераплётная справа
Катэгорыя:Гіберна-саксонскія рукапісы
Катэгорыя:Мастацтва Ірландыі
Катэгорыя:Металаапрацоўка
Катэгорыя:Ювелірная справа
Катэгорыя:Сярэдневяковая Ірландыя
Катэгорыя:Рэлікварыі