Андрэй Шаптыцкі

**Мітрапаліт Андрэй** (свецкае імя граф **Раман Марыя Аляксандр Шапты́цкі**, , ; , сяло Прылбычы, Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі, Аўстра-Венгрыя — , ) — прадстаяцель Украінскай грэкакаталіцкай царквы ў 1900—1944 гадах, Мітрапаліт Галіцкі, ахоўнік Кіеўскага мітрапалічага прастола.

## Біяграфія 
Прадстаўнік галіцкага графскага роду Шаптыцкіх. Брат Кліменція, Станіслава Шаптыцкіх. Вучыўся дома і ў Кракаве. Паступіў на службу ў аўстра-венгерскую армію, але па прычыне слабога здароўя праз некалькі месяцаў пакінуў службу. Скончыў юрыдычны факультэт Урацлаўскага ўніверсітэта, у 1888 годзе атрымаў ступень доктара права. Падчас вучобы ездзіў у Італію (дзе быў прыняты Львом XIII), а таксама ў Кіеў і Маскву, дзе меў зносіны з прадстаўнікамі ўкраінскага нацыяналістычнага руху.

У 1888 годзе прыняў манаства з імем Андрэй, уступіўшы ў ордэн базыльянаў. З 22 жніўня 1892 года — святар у Перамышлі, затым у Дабромылі. Вучыўся ў езуіцкай семінарыі ў Кракаве, атрымаўшы ступень доктара тэалогіі ў 1894 годзе. З 20 чэрвеня 1896 года — ігумен манастыра Святога Ануфрыя ў Львове. У 1899 годзе быў прызначаны імператарам Францам Іосіфам I біскупам Станіславаўскім. З 17 снежня 1900 года — мітрапаліт Галіцкі, архібіскуп Львоўскі і біскуп Кам'янэц-Падзільскі (інтранізацыя — 17 студзеня 1901 года).

Займаўся палітыкай, быў дэпутатам Галіцкага Сейма, аўстрыйскай Палаты Гаспадароў.

Увосень 1908 года мітрапаліт Андрэй нелегальна, па фальшывых дакументах заехаў у Расійскую імперыю і наведаў падпольныя ўніяцкія абшчыны ў Пецярбургу і Маскве. У 1910 годзе ездзіў у ЗША, дзе займаўся арганізацыяй эмігрантаў з Галіцыі. Наведаў 21-ы Еўхарыстычны кангрэс, які праходзіў у Манрэалі.

Падчас Першай сусветнай вайны, калі пасля Галіцыйскай бітвы Львоў быў заняты рускімі войскамі, Шаптыцкі застаўся ў Львове, са сваімі вернікамі. 19 верасня 1914 года быў арыштаваны рускімі ваеннымі ўладамі за антырасійскія пропаведзі і высланы ўглыб Расійскай імперыі. Знаходзіўся ў спасылцы ў Кіеве, Ноўгарадзе, Курску, а затым у ганаровым зняволенні ў Спаса-Яўфіміевым манастыры ў Суздалі.

Неўзабаве пасля Лютаўскай рэвалюцыі вызвалены Часовым урадам па прапанове міністра юстыцыі Керанскага. 29—31 мая 1917 года склікаў Сабор Расійскай грэкакаталіцкай царквы (РГКЦ), прызначыўшы сваім экзархам у Расіі іераманаха студыта Леаніда Фёдарава.

У канцы 1917 года вярнуўся ў Львоў. Пасля заканчэння Першай сусветнай і распаду Аўстра-Венгрыі падтрымліваў ідэю незалежнай Заходняй Украіны, за што арыштоўваўся польскімі ўладамі.

Задаўга да пачатку Другой сусветнай вайны мітрапаліт Шаптыцкі карыстаўся вялікай павагай не толькі сярод украінскага насельніцтва, але і сярод яўрэяў. Валодаў пісьмовым і гутарковым іўрытам.

У чэрвені 1940 А. Шаптыцкі звярнуўся з лістом да І. В. Сталіну, пратэстуючы супраць прапаганды бязбожнасці ў школах.

У першы перыяд распачатай Вялікай Айчыннай вайны мітрапаліт стаў на шлях супрацоўніцтва з акупацыйнымі ўладамі. 30 чэрвеня 1941 года Львоў быў заняты германскімі войскамі, у сувязі з чым на наступны дзень ён звярнуўся да паствы з вітальным пасланнем. У ліпені таго ж года А. Шаптыцкі сустрэўся з кіраўніком АУН (Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў) С. Бандэрам і як кіраўнік царквы даў згоду на барацьбу бандэраўцаў з бальшавікамі.

23 верасня 1941 года пасля ўзяцця Кіева накіраваў Гітлеру віншавальны ліст, у якім вітаў фюрара як «непераможнага палкаводца непараўнальнай і слаўнай нямецкай арміі». 12 студзеня 1942 года Шаптыцкі зноў прапанаваў Гітлеру цеснае супрацоўніцтва.

Разам з тым, варта адзначыць, што выказванні з заклікамі аб супрацоўніцтве з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі, якія прыпісваюцца А. Шаптыцкаму, супярэчлівыя. Так, у 1942 годзе «Пасланне мітрапаліта Шаптыцкага да хлебаробаў» змяшчала такі тэкст: «Камандаванне нямецкай арміі просіць мяне, каб я абвясціў, што трэба плаціць падаткі, кантынгенты» і г.д. У газеце гэтыя радкі былі апушчаны, і атрымалася, што зварот «аб здачы кантынгенту» зыходзіць непасрэдна ад А. Шаптыцкага. Царкоўныя ўлады вымушаны былі звярнуцца ў газету з просьбай аднавіць сапраўдны тэкст паведамлення.

14 студзеня 1942 года Шаптыцкі на чале групы нацыяналістычных кіраўнікоў падпісаў ліст да Гітлера: «Мы запэўніваем Вас, Ваша правасхадзіцельства, што кіруючыя колы ва Украіне імкнуцца да самага цеснага супрацоўніцтва з Германіяй, каб аб'яднанымі сіламі нямецкага і ўкраінскага народа… ператварыць у жыццё новы парадак ва Украіне і ва ўсёй Усходняй Еўропе».

Мітрапаліт Андрэй дапамагаў гітлераўцам вывозіць украінскую моладзь на прымусовыя працы ў Германію, апублікаваўшы ў сувязі з гэтым зварот: «*Знаходжанне на чужыне ў чымсьці прынясе вам карысць і выгаду. Навучыцеся чужой мове, пазнаеце свет і людзей, наберацеся жыццёвага вопыту, атрымаеце шмат ведаў, якія могуць спатрэбіцца вам у жыцці*».

Хоць нацысты ў той час не адрознівалі яўрэяў ад бальшавікоў, Шаптыцкі выступаў супраць знішчэння яўрэяў і міжнацыянальнай розніцы. Ён сам удзельнічаў у выратаванні больш за сотню яўрэйскіх дзяцей і некалькіх сем'яў яўрэйскіх рабінаў, распарадзіўшыся хаваць іх у сваёй рэзідэнцыі, манастырах і цэрквах епархіі, у тым ліку рабіна Львова Давід Каханэ, якога хавалі ў Саборы Святога Юра. Актыўную дапамогу таксама аказвалі сяляне навакольных сёлаў, якія прадстаўлялі прадукты харчавання, а таксама манахі і манашкі, якія забяспечвалі сховішча рабінам і іх сем'ям. У канцы лета 1942 года Шаптыцкі арганізаваў кампанію выратавання яўрэяў. Гэта, па большай частцы, былі людзі, уцекачы з гета або з Яніўскага лагера. 14 жніўня 1944 года 2000 яўрэйскіх дзяцей былі тайна вывезены ў розныя манастыры. Іх хавалі ў крыптах, у манастырскіх школах, дзіцячых прытулках Львова і наваколляў, ім былі выдадзены фальшывыя пасведчанні аб хрышчэнні. Шаптыцкі арганізаваў падпольныя групы людзей, якія дапамагалі хаваць яўрэяў. У гэтым удзельнічалі манахі-студыты пад кіраўніцтвам ігумена Уніўскага манастыра Кліменція, брата мітрапаліта. Былі распрацаваны спецыяльныя маршруты, якімі тайна перапраўлялі яўрэяў у Венгрыю, дзе было больш бяспечна.

У выратаванні яўрэяў А. Шаптыцкаму таксама аказвала значную дапамогу сястра манастыра Св. Іосіфа Алена Вітар.

У лістападзе 1942 года мітрапаліт, зыходзячы з прынцыпаў хрысціянскіх запаведзяў, напісаў пастырскае пасланне «Не забі!», якое было адрасавана ў першую чаргу палякам і ўкраінцам і заклікала спыніць варожасць паміж імі.

Сцвярджаецца, што Гімлер загадаў арыштаваць А. Шаптыцкага. Аднак Гансу Франку і Ота Ляшу, якія кіравалі Галічынай у той час, удалося ўтрымаць рэйхсфюрара СС ад гэтага кроку — мітрапаліт карыстаўся глыбокай пашанай сярод народа, і яго арышт мог моцна дэстабілізаваць становішча. Гестапаўцы правялі ператрусы ў саборы Св. Юра, падчас якіх распячатвалі нават мошчы.

У 1943 годзе ўніяцкае духавенства, якім кіраваў Шаптыцкі, дапамагала акупантам у стварэнні 14-й грэнадзёрскай дывізіі СС «Галічына», у складзе якой ваявалі, галоўным чынам, уніяты з Заходняй Украіны, у тым ліку семінарысты, прычым уніяцкае духавенства агітавала галічан за ўступ у дывізію. Яшчэ ў пачатку 1944 г. Шаптыцкі прадпісаў сваім клірыкам перадаваць нямецкім уладам царкоўныя званы з мэтай іх наступнага пераплаўлення для патрэб фронту. У сваёй палеміцы з ініцыятарам стварэння дывізіі бургамістрам Львова У. Кубіёвічам, заклікаў яго абдумаць палітычную мэтазгоднасць і маральную адказнасць такіх крокаў

### Адносіны з савецкай уладай пасля вызвалення Заходняй Украіны 
У 1944 годзе, адразу пасля ўваходжання ў Львоў Савецкай арміі, Шаптыцкі адправіў Сталіну віншавальнае пасланне. У пасланні кіраўнік галіцкіх грэка-католікаў
называў савецкага лідара «Вярхоўным правадыром» і «Кіраўніком СССР, галоўнакамандуючым і вялікім маршалам непераможнай Чырвонай Арміі». З нагоды ўступлення савецкіх войскаў на тэрыторыю Заходняй Украіны Шаптыцкі пісаў: «Гэтыя светлыя падзеі і памяркоўнасць, з якой Вы адносіцеся да нашай Царквы, выклікалі і ў нашай Царкве надзею, што яна, як і ўвесь народ, знойдзе ў СССР пад Вашым кіраваннем поўную свабоду працы і развіцця ў дабрабыце і шчасці».

У гутарцы з упаўнаважаным Савета па справах рэлігійных культаў пры СНК УССР С. Даніленкам-Карыным Шаптыцкі гаварыў: «Я шчыра рады, што Савецкая ўлада вызваліла нас ад гэтых немцаў, і пра гэту радасць і пра абавязкі, якія вынікаюць з яе, казаў і кажу вернікам і духавенству. Не далей, як сёння ў мяне адбыўся сабор мясцовага духавенства і некаторых прыезджых. Такія саборы ў мяне бываюць кожны чацвер. Дык вось я павучаў іх, як трэба быць удзячным і пакорлівым Савецкай уладзе, пасланай нам Богам, і духавенства са шчырасцю ўспрымала і ўспрымае мае павучанні»

А. Шаптыцкі сканаў 1 лістапада 1944 года ў Львове. Пахаваны ў крыпце Сабора Святога Юра — свайго Львоўскага мітрапалічага кафедральнага сабора. У наш час адбываецца працэс яго беатыфікацыі — прылічэння да ліку блажэнных Каталіцкай царквы.

Пасля смерці А. Шаптыцкага і правядзення ліквідацыі УГКЦ, у 1946 годзе МДБ правяло «камбінацыю» ў дачыненні да святара УГКЦ І. Катыва, падчас якой была атрымана інфармацыя пра магчымыя схованкі і архівы А. Шаптыцкага. 29 сакавіка 1946 года групай МДБ СССР у выніку арышту і актыўнага допыту манаха А. Кульбенкі былі выяўлены схованкі ў будынку мітрапалічых палат і прылеглых пабудовах, выяўлены і канфіскаваны значныя каштоўнасці.

## Ацэнка заслуг 
У Ізраілі па хадайніцтве Давіда Каханэ разглядалася пытанне аб прысваенні А. Шаптыцкаму звання «Праведнік народаў свету». Аднак калі ў 1981 годзе дайшло да галасавання, то з 13 членаў камісіі, якая разглядала пытанне, двое ўстрымаліся, пяцёра выказаліся за прысуджэнне звання і шэсць — супраць (Д. Каханэ, які таксама быў членам камісіі, устрымаўся). У выніку званне прысвоена не было. Прычынай гэтага стала супрацоўніцтва А. Шаптыцкага з нямецкімі акупантамі, у тым ліку ўдзел у стварэнні дывізіі СС «Галічына». Варта адзначыць, што ў розны час Праведнікамі былі прызнаны некаторыя члены вермахта і іншых службаў і органаў Трэцяга рэйха, якія мелі рознае дачыненне да выратавання яўрэяў. Пытанне аб прысваенні Шаптыцкаму звання Праведніка разглядаўся ў Яд ва-Шэм некалькі разоў, і апошні раз прапанова была адхілена ў 2007 годзе.

Гэта рашэнне выклікала неадназначную рэакцыю. Напрыклад, два польскія аўтары выказалі абурэнне гэтым фактам у газеце «The Jerusalem Post». Пасля адмовы камісіі Яд ва-Шэм прызнаць Шаптыцкага Праведнікам народаў свету, яўрэйская абшчына Украіны ў маі 2008 года прызнала яго Праведнікам.

Брат Андрэя Шаптыцкага, Кліменцій Казімір Шаптыцкі быў прызнаны Праведнікам свету.

## Дабрачыннасць і мецэнацтва 
Мітрапаліт падтрымліваў дзейнасць украінскіх культурна-асветніцкіх таварыстваў «Просвита», «Родная школа», «Сельскі гаспадар». З'яўляецца заснавальнікам Нацыянальнага музея ў Львове, будынак для якога набыў у 1905 годзе на ўласныя сродкі. Дзякуючы апецы Шаптыцкага ў музеі сабрана адна з найбуйнейшых у Еўропе калекцый іканапісу.

Для першай Епархіяльнай бібліятэкі ў Станіславове мітрапаліт перадаў 4 тысячы кніг з асабістай бібліятэкі. Пры садзейнічанні мітрапаліта быў адкрыты Акадэмічны Дом, «Народна Лічниця» (Народная Бальніца, 1903—1938, якая пазней стала сучасным шпіталем), некалькі гімназій. У 1932 годзе сваім хадайніцтвам да чэшскага ўрада Андрэй Шаптыцкі выратаваў ад закрыцця ўкраінскую гаспадарчую акадэмію, заснаваную ў 1922 годзе ў Подзебрадах. Шаптыцкі таксама з'яўляўся заснавальнікам Зямельнага банка ў Львове (1910), а также кредитного союза «Руська ощадниця» в Перемышле.

У суме на дзіцячыя дамы выдаткавана звыш 1 мільёна долараў, уключаючы штогадовыя падарункі на Песах яўрэйскім дзецям з бедных сем'яў.

Захадамі Камісіі аховы прыроды пры Навуковым таварыстве імя Т. Шаўчэнкі мітрапаліт даў указанне стварыць у Львоўскай мітраполіі запаведнік кедравых лясоў у п. Підлютэ, і запаведнік стэпавай расліннасці ля падножжа Чортавай Гары на Рагатыншчыне. Гэта былі адны з першых прыродных запаведнікаў ва Украіне. А. Шаптыцкі асабіста спрыяў адкрыццю курортаў (напрыклад, у Чэрчэ).

## Сачыненні 
* Пра Расійскі Каталіцкі Экзархат (1927)
* Пра абрадныя справы (1931)
* Пэўнасць традыцыі (1931)
* Праца для злучэння Цэркваў (1940)
* Пра абрады (1941)
* Як будаваць Родны Дом (1941)
* Митрополит Андрей Шептицький і греко-католики в Росіі. Кн. 1: Документи і матеріяли, 1899—1917 / Сост.: Юрій Аввакумов, Оксана Гайова. Львов, 2004—924 c. ISBN 966-7034-49-6 Кн. 2 не издавалась (в числе прочего должна была включать переписку Шептицкого с римской курией)

## Гл. таксама 
* Нацыянальны музей у Львове імя Андрэя Шаптыцкага

## Літаратура 
* Беляев В. П. Я обвиняю! 2-е изд., доп. М., 1984.
* Колупаев В. Е. Шептицкий Андрей // Католическая энциклопедия. Т. 5. М.: Издательство францисканцев, 2013. с. 320—323. ISBN 978-5-89208-114-6

## Спасылкі 
* *Сайко Окс.* Митрополит Андрей Шептицкий.  
* *Щеткина Ек.* Митрополит Шептицкий: история и объективность. / Зеркало недели. — № 34 (358). — 1—7 сентября 2001.  
* *Кардаш А.* Дело № 241.  
* *Мельман Й., Кармель А.* Украинский Шиндлер или…? / Еврейский обозреватель. — № 22/113. — Ноябрь 2005.  
* *Федорив, о. Юрий* Митрополит Андрей Шептицкий (1901—1944). Отрывок из книги «Історія Церкви в Україні».  
* *Парфентьев Пав.* Слуга Божий Митрополит Андрей Шептицкий и русский Экзархат католиков славяно-византийской традиции.  
* *Творилова Юл.* Евреи и неевреи — специфика контактов. / «Мигдаль».  
* *Сусленский Як.* Признайте Шептицкого!  
* *Петрушко Влад.* Деятельность униатского митрополита Шептицкого по распространению католицизма восточного обряда в России в период между революцией 1905 года и Первой мировой войной .  
* *Петрушко Влад.* К предполагаемой беатификации униатского митрополита Андрея Шептицкого .  
* Матеріали міжнародної наукової конференції центру «Ткума». «Митрополит Андрей Шептицький: дилема гуманістичного вибору в умовах тоталітарних режимів»  // Проблеми історії Голокосту — 2007. — № 4. — С. 76-159 
* Колупаев В. Е. (рец. на:) Митрополит Андрей Шептицький і греко-католики в Росії. Кн. 1: Документи i матеріяли, 1899—1917. — Львів: УКУ, 2004.- 924 с.
* Колупаев В. Е. Колупаев Р. Митрополит Андрей Шептицкий и Всероссийский Патриарх Тихон — оппоненты? Или диалог возможен? &#91;история Церкви&#93; // Выступление на симпозиуме в Институте Церковной истории УКУ, Львов, 2.11.04 г.
* Гадлеўскі Вінцэнт. Мой успамін пра Мітрапаліта Шаптыцкага з Петраграду 1917 г. // на pawet.net
* Станкевіч Адам. Мой успамін аб Мітрапаліту Андрэю Шаптыцкім // на pawet.net
* Луцкевіч Антон. Мітрапаліт Шаптыцкі i беларускі рух // на pawet.net

Катэгорыя:Каталіцкія мітрапаліты
Катэгорыя:Біскупы Украінскай грэкакаталіцкай царквы
Катэгорыя:Постаці ўсходняга каталіцтва
Катэгорыя:Постаці ўкраінскага ўсходняга каталіцызму
Катэгорыя:Базыльяне
Катэгорыя:Постаці Львова
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львоўскай вобласці