Бюст Неферціці

**Бюст Неферціці** — адзін з найбольш вядомых твораў  і старажытнаегіпецкага мастацтва ў цэлым, стылізаваны скульптурны партрэт Неферціці, жонкі фараона-рэфарматара Эхнатона, які кіраваў у Старажытным Егіпце прыблізна ў 1351—1334 гадах да нашай эры.

Бюст Неферціці быў знойдзены 6 снежня 1912 года на раскопках старажытнага горада Ахетатона, якія праводзіліся пад эгідай  () археалагічнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам нямецкага егіптолага  ў Тэль-эль-Амарне. Бюст выявілі ў адным з памяшканняў у «майстэрні» старажытнаегіпецкага скульптара  разам з дзясяткамі іншых скульптур, якія адлюстроўвалі фараона Эхнатона і яго набліжаных.

У 1913 годзе бюст Неферціці быў вывезены ў Германію і захоўваўся ў доме буйнога прадпрымальніка і другога скарбніка Нямецкага ўсходняга таварыства , які асабіста фінансаваў раскопкі ў Егіпце.

У 1920 годзе Джэймс Сіман перадаў скульптуру ў дар Музею Пярэдняй Азіі ў Берліне. Упершыню скульптурны партрэт Неферціці дэманстраваўся шырокай публіцы ў 1924 годзе на Музейным востраве ў Новым музеі, спецыяльна пабудаваным пад егіпецкую калекцыю. У ваенны час бюст Неферціці разам з іншымі культурнымі каштоўнасцямі захоўваўся ў бункеры зенітнай вежы і салянай шахце, пасля вайны дэманстраваўся ў Заходнім Берліне і ў 2009 годзе канчаткова вярнуўся на Музейны востраў у экспазіцыю адноўленага Новага музея. У наш час бюст Неферціці афіцыйна належыць , тым не менш, Егіпет у асобе высокапастаўленых чыноўнікаў міністэрства культуры працягвае настойваць на незаконнасці яго вывазу ў Германію і патрабаваць вяртання ў краіну.

Аснова бюста выканана з вапняка і пакрыта гіпса-ангідрытавай сумессю, афарбаванай у шэсць колераў. Левая вачніца з’яўляецца пустой, меркаванні спецыялістаў адносна прычын адсутнасці левага вока значна разыходзяцца. Скульптура ўяўляе сабой ідэалізаваны малюнак царыцы, яе твар абсалютна сіметрычны. На думку савецкага егіптолага Міліцы Мацье, у бюсце Неферціці «асабліва дзіўна спалучэнне строгага, скупога адбору рыс, неабходных для выразнасці партрэта, з той мяккасцю трактоўкі, якая і надае ўсяму твору характар сапраўднай жыццёвасці».

Цудоўная захаванасць унікальнага паліхромнага скульптурнага партрэта Неферціці, неадназначная фігура кіраўніка археалагічнай экспедыцыі якая знайшла яго, адсутнасць у скульптуры аднаго вока, якая не мае выразнага тлумачэння, выклікалі сумневы ў яго сапраўднасці, і ў канцы XX — пачатку XXI стагоддзяў некалькі даследчыкаў высунулі тэорыі аб фальсіфікацыі бюста Неферціці ў 1912 годзе, якія адпрэчваюцца і абвяргаюцца афіцыйнай навукай.

## Гісторыя выяўлення 
 і Фівамі]]

а з майстэрні Тутмоса, Егіпецкі музей і збор папірусаў]]
Старажытнаегіпецкі горад Ахетатон, на раскопках якога ў Амарне быў знойдзены бюст Неферціці, з’явіўся ў валадаранне яе мужа Эхнатона. Фараон-, які ўзвышаў бога Атона, імкнуўся зламаць супраціў фіванскіх жрацоў і прыблізна ў 1350 годзе да н.э. заснаваў на левым беразе Ніла ў акружанай скаламі даліне новую сталіцу, назваўшы яе «Гарызонт Атона». Горад быў пабудаваны ў сціслыя тэрміны, як мяркуецца, не больш чым за дзесяць гадоў, і з’яўляўся сталіцай Старажытнага Егіпта і рэзідэнцыяй фараона каля чвэрці стагоддзя. Па розных ацэнках насельніцтва Ахетатона дасягала 45 тысяч чалавек. Неўзабаве пасля смерці фараона Эхнатона пабудаваны ім горад быў закінуты, сталіцай зноў сталі Фівы. Ахетатон рэзка пазбавіўся насельніцтва і таму захаваўся да цяперашняга часу такім, якім ён быў больш за тры з паловай тысяч гадоў таму, хоць нетрывалыя, хутка збудаваныя будынкі з цэглы-сырца сур’ёзна пацярпелі ад часу.

У лістападзе 1714 года езуіт Клод Сікар выканаў копіі памежных стэл са скал, якія атачалі старажытны горад пад Амарнай. Руіны старажытнага Ахетатона выявіла экспедыцыя, адпраўленая Напалеонам Банапартам. Агульны план руінаў горада вядомы дзякуючы малюнках удзельнікаў экспедыцыі Шампальёна. Першапачаткова ўвагу археолагаў прыцягнулі пахавальні блізу горада, амаль усе з якіх апынуліся пустымі. У 1824 годзе брытанскі егіптолаг  абследаваў некаторыя з магільняў. У 1840-х гадах былі апублікаваныя малюнкі рэльефаў з пахавальняў каля Амарны, выкананыя членамі археалагічнай экспедыцыі  (1842—1845).

У 1887 годзе ў Амарне былі выяўленыя гліняныя таблічкі, якія апынуліся пасланнямі уладароў азіяцкіх краін егіпецкаму фараону. На гэтым месцы пачаліся раскопкі старажытнага горада, якія працягваліся многія дзесяцігоддзі. Экспедыцыі  ўдалося ў 1891—1892 гадах аднавіць аблічча сталіцы фараона Эхнатона, былі выяўленыя часткі архітэктурных збудаванняў, скульптура і роспісы высокай мастацкай якасці. Аднак сапраўднае сістэматычнае даследаванне руін горада пачалося з 1907 года.

Людвіг Борхарт упершыню пабываў на раскопках Ахетатона ў Амарне ў 1907 годзе. Яго зацікавілі перспектыўныя для даследаванняў руіны жылых дамоў і майстэрняў ў паўднёвай частцы горада. У 1911 годзе берлінскі баваўняны магнат Джэймс Сіман, які раней фундаваў раскопкі Борхарта ў Абусіры, узяў на сябе поўнае ўтрыманне яго археалагічнай кампаніі ў Амарне і абавязаўся вылучаць на яе 30 тысяч марак у год. Канцэсія на правядзенне раскопак у Амарне была выдадзена на імя Джэймса Сімана 29 жніўня 1911 года. Збор усіх дробных аскепкаў бюста Эхнатона Борхарт даручыў самому абачліваму работніку, першаму брыгадзіру экспедыцыі Мухамеду Ахмеду эс-Сенусі, а запісы ў часопісе раскопак — больш маладому калегу. Сам Борхарт заняўся працамі ў напрамку ўсходняй сцяны памяшкання. Неўзабаве ў 20 см ад яе і ў 35 см ад паўночнай сцяны на ўзроўні калена паказаліся абрысы шыі цялеснага колеру з намаляванымі на ёй стужкамі. Над шыяй выявілася падстава бюста, а пад ёй — патылічная частка парыка царыцы, то ёсць бюст ляжаў тварам уніз. Каб дастаць яго, спатрэбіўся час: спачатку прыйшлося вызваліць шчыльна прылеглую да бюсту яшчэ адну скульптуру — галаву фараона. Калі з усімі перасцярогамі з будаўнічага смецця быў нарэшце выняты бюст царыцы, стала відавочная яго цудоўная захаванасць — у скульптуры пацярпелі толькі вушы і адсутнічала ўкладка левага вока. Будаўнічае смецце, у тым ліку і ўжо вынесенае, быў старанна абследаваны яшчэ раз і часткова прасеяна ў пошуках страчаных дэталяў. Былі выяўленыя абломкі вушэй, але ўкладка вока так і не знайшлася. З улікам стану бюста Неферціці было зразумела, што скульптура Эхнатона пацярпела не ад простага падзення. Па некаторых здагадках скульптурны партрэт фараона-адрачэнца пацярпеў пры разбурэнні Ахетатона.

## Размеркаванне знаходак нямецкай экспедыцыі 
]]
Людвіг Борхарт вёў раскопкі ў Амарне ў перыяд, калі Егіпет знаходзіўся пад брытанскім праўленнем, а егіпецкай Службай старажытнасцяў кіравалі французы. Размеркаванне знаходак экспедыцыі Борхарта паміж Егіптам і Германіяй, якая праводзіла раскопкі, адбыўся 20 студзеня 1913 года ў адпаведнасці з правіламі, якія дзейнічалі ў той час, па прынцыпе «у роўных долях». Дырэктар Службы старажытнасцяў Гастон Масперо даручыў інспектару па Сярэдняму Егіпту  зрабіць выбар за Егіпет. Па словах самога Борхарта, прызначэнне Лефеўра, спецыяліста па егіпецкім папірусе, які не занадта разбіраўся ў мастацкіх каштоўнасцях, аказалася вельмі ўдалым для Германскага ўсходняга таварыства, хоць, па ўспамінах , напярэдадні візіту Лефеўра члены нямецкай экспедыцыі амаль не спадзяваліся на тое, што «цудоўны бюст не з’едзе ў Каір», і ўжо з сумам развіталіся з ім. У Берліне Джэймс Сіман выдзеліў дадаткова 36 тысяч марак на набыццё скульптурнага бюста царыцы, але ў лісце таму ж Гютэрбоку невысока ацаніў свае шанцы атрымаць бюст Неферціці нават за грошы, а ў другую, якую Лефеўр у канчатковым рахунку абраў для Каірскага музея, — так званы , размаляваную стэлу з выявай фараона Эхнатона, яго жонкі Неферціці і іх траіх дзяцей. Як вядома, Людвіг Борхарт ведаў, што ў Каірскім музеі пакуль яшчэ не было ні аднаго асобніка такога тыпу алтароў, і таму размеркаваў выяўленыя яго экспедыцыяй артэфакты менавіта такім чынам. Жаданне Гастона Масперо атрымаць алтар у экспазіцыю Каірскага музея, магчыма, і вызначыў выбар Лефеўра. Нямецкі егіптолаг  у лісце калегу  захапляўся лісінай хітрасцю, з якой Борхарту ўдалося зацікавіць Лефевр той часткай знаходак, дзе быў алтар, а не бюст. Сам Людвіг Борхарт у 1918 годзе тлумачыў свой поспех 20 студзеня 1913 года не толькі непадрыхтаванасцю Лефеўра ў галіне выяўленчага мастацтва і сваімі навыкамі майстэрскага перагаворшчыка. Напярэдадні Лефеўр атрымаў па тэлеграфе залішне жорсткую на яго думку інструкцыю ад начальства падзяліць знаходкі нямецкай экспедыцыі паміж Егіптам і Германіяй строга пароўну і апынуўся ў непрыемнай і нязручнай сітуацыі, пра што адкрыта заяўляў. У той жа час , мабыць, са слоў  лічыў, што прадстаўніку Службы старажытнасцяў было «усё роўна», што атрымае Каірскі музей — бюст або алтар. З дазволу дырэктара Службы старажытнасцяў Гастона Масперо егіпецкая доля археалагічных знаходак экспедыцыі Борхарта была таксама вывезена ў Германію на часовую экспазіцыю. Гэтыя экспанаты Борхарт вярнуў у Егіпет ўжо пасля вайны, у 1924 годзе.

## Бюст у Германіі 
Па дамове з Германскім усходнім таварыствам фундатар экспедыцыі Джэймс Сіман атрымліваў ва ўласнасць ўсю нямецкую долю археалагічных знаходак з Амарны. Упершыню бюст Неферціці дэманстраваўся на публіцы ў 1924 годзе, стаўшы цэнтральным экспанатам адкрытай ў Новым музеі пастаяннай экспазіцыі знаходак з Тэль-эль-Амарны. Бюст Неферціці вырабіў сенсацыю і выклікаў усплёск цікавасці да персоны невядомай на той момант шырокім масам старажытнаегіпецкай царыцы, і там Неферціці рабіла ўражанне не «прыгожай дзяўчыны». Фатаграфаваць бюст забаронена.

## Неферціці 
. На картушы яе тытул: «Уладарка абедзвюх земляў»Верхняга і Ніжняга Егіпта]]
Аб паходжанні жонкі Эхнатона  Неферціці дакладных звестак не захавалася. Версіі мяняліся з цягам часу ў залежнасці ад інтэрпрэтацыі выяўляных археалагічных знаходак. Імя Неферціці перакладаецца як «Прыгажуня прыйшла», таму паводле адной з версій жонка Эхнатона не была егіпцянкай. Некаторыя навукоўцы ідэнтыфікуюць яе з хурыцкай царэўнай , дачкой цара , аднак большасць егіптолагаў мяркуюць, што Неферціці — дачка , верагоднага брата царыцы , і яго першай жонкі, а значыць, таксама была родам з . Тыя, другая жонка Эе, згадваецца як карміцелька будучай царыцы і таму не можа быць яе біялагічнай маці, а акрамя таго яна стала пасля свякрухай Неферціці. На карысць егіпецкага паходжання Неферціці сведчаць згадкі пра яе сястры Мутнеджмет, якая займала высокае становішча пры двары фараона і сталай пасля жонкай фараона .

Мяркуецца, што Эхнатон, тады яшчэ Аменхатэп IV, і Неферціці ажаніліся незадоўга да яго ўсшэсця на трон. Нявесце было 12-15 гадоў, жаніх быў старэй яе на некалькі гадоў. У Неферціці і Эхнатона нарадзілася шэсць дачок: , , , ,  і . Неферціці цалкам падтрымлівала рэлігійныя рэформы, пачатыя мужам, і была не менш перакананы прыхільніцай новай рэлігіі, чым Эхнатон. Некаторыя аўтары нават адводзяць Неферціці ролю ініцыятара рэлігійнай рэфармацыі, рухаючай сілы і вярхоўнага жраца бажаства Атона і нават суправіцельніцы Эхнатона. У магільніцы фараона Эе адна з надпісаў прысвечана Неферціці: «Яна праводзіць Атона на супакой салодасным голасам і выдатнымі рукамі з , пад гукі голасу яе радуюцца». На так званых «», пясчанікавых блоках з храма Атона ў Карнаке, жонка Эхнатона намаляваная часцей самага фараона. Эхнатон заўсёды з’яўляўся на публіцы ў суправаджэнні жонкі, Неферціці прымала ўдзел ва ўсіх значных рэлігійных цырымоніях, пра што сведчаць іх шматлікія сумесныя выявы. Маляўнічы пласт скульптуры захаваны ў арыгінальным стане і не рэстаўраваўся. Падчас шматлікіх перасоўванняў ў Германіі скульптура падвяргалася рознага роду уздзеянням — вібрацыям, ваганням тэмпературы і ўзроўню вільготнасці паветра і, тым не менш, захавала сваё цудоўнае аблічча.

Nefertiti bust (front).jpg|Від спераду
Nefertiti bust (left).jpg|Від злева
Nefertiti bust (right).jpg|Від справа
Nefertiti bust (back).jpg|Від ззаду

### Датаванне 
Нягледзячы на ўсталяванне арыентыровачнага часу стварэння, дакладная датыроўка і вызначэнне ўзросту, напрыклад, з дапамогай  немагчымая, паколькі бюст практычна не ўтрымлівае арганічнага матэрыялу. У сярэднім стварэнне бюста сёння датуецца 1340 годам да н.э.. «Шпігель» яшчэ ў 1997 годзе паведамляў, што Рольф Краўс ў Егіпецкім музеі і зборы папірусаў выявіў стары ўзор воску, які, верагодна, быў выняты з правага вока бюста ў 1920 годзе з пашкоджаннем скульптуры. Такім чынам стаў магчымы радыёвуглеродны аналіз, які на момант даследавання ў 1997 годзе вызначыў узрост бюста ў 3347 гадоў.

### Матэрыял і аддзелка 
У журнале раскопак Людвіг Борхарт паказаў, што вышыня знойдзенага бюста складае 47 см (праз 11 гадоў ён удакладніў вышыню да 48 см), у сапраўднасці складае 50 см. Вес бюста складае каля 20 кг, на яго выпняковую аснову накладзены слой стука (гіпсавай тынкоўскі). Правае вока мае ўкладку з горнага крышталя, вельмі тонка прадрапаную радужную абалонку, прамаляваную чорнай фарбай і замацаваную воскам, зрэнка зроблена з чорнага дрэва. Бялок вока акуратна замаляваны белай фарбай. Зрэнка левага вока адсутнічае, вызначыць, ці была яна ўсталяваны скульптарам, не ўяўляецца магчымым.

Людвіг Борхарт замовіў хімічны аналіз выкарыстаных фарбаў і апублікаваў яго вынікі ў рабоце 1924 года «Партрэт царыцы Неферціці», і насілі пышныя ваўняныя парыкі, часам адразу некалькі, адзін на другі. У некалькіх скульптурных партрэтаў царэўнаў з майстэрні Тутмаса лысыя галовы з ненатуральнай формы вялікай патыліцай, якая стала адной з характэрных рыс мясцовага маньерысцкага і гратэскнага скульптурнага стылю.

На ранніх малюнках Неферціці з’яўлялася ў доўгім парыку з трох частак, замацаваных на галаве дыядэмай або стужкай, часам у кароткім мужчынскім нубійскім парыку, які звычайна насілі салдаты. Як і яе папярэдніцы, царыца таксама насіла карону Хатхор з пёраў, каровіных рогаў і з сонечным дыскам. Незвычайны і запамінальны сіні галаўны ўбор Неферціці з’явіўся да часу пераезду ў Ахетатон і служыў асаблівым знакам адрознення жонкі фараона Эхнатона. Каляровая стужка, або абруч-дыядэма, «інкруставаная» маляванымі каштоўнымі камянямі, абвівае сінюю тыяру, а ззаду «мацуецца» сердалікам, з абодвух бакоў якога намаляваныя суквецці папірусу. Дыядэма падобная той, што была знойдзена ў [[Тутанхамон#Гробница|]]. Каралі на плячах Неферціці ў выглядзе гірлянд з пладоў пярсеі, пялёсткаў і кветак лотаса, васілька і мака, паўтарае колеры дыядэмы. У вялікіх скульптурах, для якіх бюст мог служыць мадэллю, упрыгажэнні выконваліся з золата і каштоўных і паўкаштоўных камянёў, а таксама вырабных камянёў (сердаліку, рубіну, малахіту, лазурыту. Макіяж выглядае так, як быццам яго толькі што нанеслі. У сваёй выразнасці малюнак не толькі адпавядае ідэалу прыгажосці сучаснасці, але і надае вобразу Неферціці асаблівую індывідуальнасць.

Апісваючы бюст Неферціці яшчэ ў самай першай публікацыі, Людвіг Борхарт звярнуў увагу на пададзеную наперад шыю царыцы, з прычыны чаго яе горла выдаецца «больш, чым звычайна ў жанчын». Краўс ў сувязі з гэтым адзначыў, што лёгкі эфект Адамава яблыка на шыі царыцы, як і прыкрытыя вейкамі вочы, дае вылучаны наперад падбародак ўвязваюць такія «мужчынскія» рысы ў вобразе царыцы з тэндэнцыяй  ў выявах Эхнатона і Неферціці ў амарнскім мастацтве. З цягам часу вобразы фараонскай пары як галоўных жрацоў культу Атона рабіліся падобныя адзін на аднаго і паступова зліваліся ў адзін чароўны вобраз, пры гэтым Эхнатон набываў жаноцкасць, а Неферціці станавілася мужней. У высакародным і адчужаным абліччы Неферціці-паўмужчыны амерыканскі мастацтвазнавец і культуролаг  бачыць сфабрыкаваную істоту, спакуслівага «вампіра палітычнай волі» і мяркуе, што правільнай рэакцыяй на бюст Неферціці павінен быць паралізуючы страх.

### Адсутнае левае вока 
Апісваючы абставіны выяўлення бюста Неферціці ў журнале раскопак, Людвіг Борхарт запісаў з нагоды так і не выяўленай ўкладкі левага вока: «Толькі значна пазней я ўбачыў, што яе (укладкі) ніколі не існавала». Пазней ён патлумачыў сваю думку: у левым воку не было слядоў клеючага рэчыва, якое мелася на ўкладцы правага вока, не назіралася і якой-небудзь бачнай апрацоўкі вачніцы для замацавання ўкладкі. Існуе версія, што левай ўстаўкі ніколі не было, паколькі вачніца ўжо першапачаткова была зафарбаваная белай фарбай. Прыхільнікі гэтай гіпотэзы лічаць, што партрэт, створаны пры жыцці царыцы, павінен быў атрымаць другое вока пазней, бо партрэтная скульптура з двума вачыма лічылася «часткай істоты намаляванага чалавека» і прызначалася для «ажыўлення» чалавека пасля смерці. Слабасць гэтай версіі складаецца ў тым, што партрэт Неферціці да цяперашняга часу з’яўляецца адзіным узорам старажытнаегіпецкай скульптуры з адным вокам. Егіпецкі археолаг Захі Хавас считает, что у бюста изначально было два глаза и левый был уничтожен позднее. Па здагадцы нямецкага егіптолага , бюст выконваў у майстэрні Тутмаса функцыі скульптурнай мадэлі і навучальнага дапаможніка, а левае вока заставалася незавершаным для таго, каб дэманстраваць работнікам майстэрні і вучням Тутмоса, як неабходна апрацаваць вачніцу пад ўкладку радужнай абалонкі.

Прафесар Штэфан Зіман у 2009 годзе звярнуў увагу на тое, што спробаў вызначыць, ці маюцца ў левым воку сляды воску, які выступаў у якасці клею, не рабілася. З прычыны высокай каштоўнасці скульптуры атрымаць узор для далейшага аналізу не ўяўляецца магчымым. Акрамя таго, Зімон звярнуў увагу на невялікія пашкоджанні пад вокам, магчыма, сляды ад нажа або скальпеля, і адзначыў наяўнасць у левай вачніцы часціц той жа сіняй фарбы, што і ў правай.

Па наяўных у цяперашні час даных царыца Неферціці не згадваецца пасля 12-га ці 13-га года праўлення Эхнатона, таму на працягу некаторага часу лічылася, што яна запала ў няласку і праца над яе выявамі спынілася. Па яшчэ адной версіі ў царыцы была хвароба вачэй.

### Даследаванні 
Упершыню бюст быў вывучаны ў 1923 годзе хімікам , які правёў аналіз фарбаў, выкарыстаных пры аздабленні партрэта царыцы; Людвіг Борхарт апублікаваў вынікі гэтага даследавання ў 1924 годзе. У 1925 годзе скульптар Рыхард Енер () вывучаў і рэстаўраваў бюст. Аналізы і абмеры скульптуры праводзіліся таксама ў 1950, 1969 і 1982 гадах. У 1982 годзе крышталяграфы Х. Відэрман () і Г. Баўэр () са Швейцарскай вышэйшай тэхнічнай школы Цюрыха правялі  узораў блакітнага пігмента са скульптуры. Па выніках даследавання было ўстаноўлена, што ў фарбе прысутнічаюць крышталі кальцыева-меднага слоістага сіліката (Ca Cu [Si4O10]) і што, магчыма, майстры Ахетатона  фарбавальнік, выкарыстоўваючы мясцовую прыродную сыравіну.

У 1986 годзе былі выпраўленыя апублікаваныя Борхартам дадзеныя аб складзе тынкоўкі, якая пакрывае вапняковую аснову: новае хімічнае даследаванне паказала, што гэта гіпса-ангідрытавая сумесь (стук), якая таксама выкарыстоўвалася ў іншых творах амарнскага перыяду. У 1989 году егіптолаг  усталяваў, што бюст быў выкананы з дапамогай сеткі для пераносу малюнкаў, падзеленай на квадраты з бокам 1,875 см кожны, гэта значыць у адзін палец (роўны шырыні пальца — ). Да гэтага ў выяўленчым мастацтве ўжываліся меры, самай меншай з якіх была далонь — каля чатырох пальцаў (7,5 см). Агульная вышыня сеткі — 28 квадратаў або 52,5 см.

Бюст Неферціці двойчы (у 1992 і 2006 гадах) даследаваўся на камп’ютарным тамографе (КТ) метадам неразбуральнага кантролю з мэтай вывучэння тэхнікі вырабу, а таксама ацэнкі захаванасці скульптуры і наяўных пашкоджанняў. Бюст (галава) царыцы  (ÄMP 21834), які лічыцца другім па важнасці прадметам у сходзе берлінскага Егіпецкага музея, прайшоў аналагічнае даследаванне яшчэ ў 1990 годзе.

У 1992 годзе малюнка гарызантальных зрэзаў на ўзроўні вачэй, атрыманыя з дапамогай камп’ютарнага тамографа, дазволілі вызначыць шчыльнасць рэчыва ў правай вачніцы за укладкай з горнага крышталя. Яна адпавядала шчыльнасці чалавечай тлушчавай тканіны, была зроблена здагадка, што пад укладкай знаходзіцца воск. Значная карэкціроўка вапняковай асновы накладаннем стука, верагодна, сведчыць аб тым, што бюст мог служыць скульптару мадэллю пры стварэнні вялікіх выяваў Неферціці. Скульптуры, якія прызначаліся для пахаванняў і храмаў, ня апрацоўваліся гіпсам так старанна.

Сенсацыйную інфармацыю аб другім, схаваным гіпсам твары Неферціці абвергла заключэнне, апублікаванае ў 2009 годзе нямецкім . Параўнаўшы дадзеныя тамаграфічнае даследаванняў 1992 і 2006 гадоў, спецыялісты інстытута прыйшлі да высновы, што другі твар Неферціці на вапняковай аснове з’явіўся з прычыны памылак, дапушчаных у алгарытме апрацоўкі дадзеных сканавання і пры карэкцыі малюнка, і ў рэчаіснасці не існуе. Каб пазбегнуць памылак Федэральны інстытут рэкамендаваў даручаць ацэнку вынікаў такіх даследаванняў іншым экспертам. Спіральная камп’ютарная тамаграфія выдатна зарэкамендавала сябе ў медыцынскіх даследаваннях, аднак пры абследаванні матэрыялаў з паказчыкамі шчыльнасці, якія істотна адхіляюцца ад 1 г/см³, варта ўжываць спецыялізаванае абсталяванне.

## Бюст і мастацтва Амарны 
Рэформа Эхнатона заканамерна адбілася і на выяўленчым мастацтве, якое было вельмі цесна звязана з рэлігіяй. Аднак новыя тэндэнцыі паўсталі не на пустым месцы, яны былі ўжо падрыхтаваныя ўсім папярэднім развіццём фіванскага мастацтва з узрослым імкненнем мастакоў да ўважлівага вывучэння і рэалістычнай перадачы навакольнага свету. Творы пачатковага перыяду , так званага «архаізму», адзначаны пячаткай дэманстратыўнай адмовы ад старых формаў, гэта выявілася ў несупамернасці частак цела пры маляванни людзей, утрыраванни, якое даходзіць да карыкатурнасци, рэзкасці малюнка, своеасаблівай «рэалістычнай экспрэсіі». Кароткі пачатковы перыяд змяніўся росквітам амарнскага мастацтва. З цягам часу расло майстэрства мастакоў, на змену утрыраванню і завостранасці сілуэту ў малюнку чалавека прыйшлі прастата, рэалізм, нязмушанасць у перадачы руху. Ужо першыя рэльефы і фрэскі амарнскага перыяду дэманструюць адмову ад сімультанізму. Развіваецца пейзаж, пакуль яшчэ выконваючы функцыю фону, але ўжо з рэалістычнай перадачай прадстаўнікоў расліннага і жывёльнага свету. Ніколі раней у імкненні як мага больш канкрэтызаваць месца дзеяння не адлюстроўвалася столькі садоў і архітэктурных збудаванняў.

Пераменамі былі закрануты не толькі форма, але і змест. Упершыню фараон малюецца не як бог, а як чалавек, у паўсядзённай абстаноўцы, акружаны сваімі роднымі, прычым робіцца акцэнт на адносінах паміж членамі сям’і, асновай якіх служыць любоў лічыцца шэдэўрам старажытнаегіпецкага мастацтва. Вапняковы бюст пераўзыходзіць па сваім выкананні не толькі статуі ўсіх астатніх эпох у гісторыі Старажытнага Егіпта, але і іншыя выявы, рэльефы, статуі амарнскага перыяду. У адрозненне ад выяў фараона, царыцы і іх дзяцей пачатку амарнскага перыяду, бюст Неферціці ў натуральную велічыню з сіметрычнымі прапорцыямі вырабляе ўражанне гармоніі, мяккай жаноцкасці. Гэты партрэт сваімі элегантнымі лініямі бліжэй да сучасных топ-мадэляў, чым да ідэалу з пункту гледжання старажытных егіпцян, якія адлюстроўвалі жанчын з круглявымі і поўнымі тварамі. Бюст царыцы займае ў мастацтве Амарны бачнае месца, паколькі адрозніваецца ад папярэдніх выяў сваёй яскравай «лічбавай» сістэмай. Нягледзячы на тое, што захаваліся шматлікія рэльефы, бюсты, статуі, якія паказваюць Неферціці, як яна выглядала на самай справе, невядома.

Па заканчэнні Другой сусветнай вайны аб сваёй зацікаўленасці ў нямецкіх культурных каштоўнасцях заявіла адразу некалькі амерыканскіх музеяў. Нью-Ёркскі Метраполітэн-музей спрабаваў атрымаць бюст Неферціці на выстаўку, аднак яго вываз у ЗША быў прадухілены кіраўніком Цэнтральнага зборнага пункта Вісбадэна капітанам Уолтарам Фармерам. Тым не менш, канфлікт з нагоды правоў уласнасці на скульптуру паміж Егіптам і Германіяй не вычарпаны і па цяперашні час.

26 мая 2003 года бюст Неферціці на час здабыў цела дзякуючы мастацкай акцыі Андраша Галіка () і Балінта Хаваша (). Выкарыстоўваючы ў якасці мадэлі скульптуру той жа эпохі з музея ў Шарлотэнбургу, венгерскія мастакі стварылі бронзавае цела для «самай знакамітай берлінкі». Працэс уз’яднання бюста з целам быў зняты на відэа для паказу на Венецыянскай біенале. Як запэўніваў дырэктар музея Дзітрых Вільдунг, былі прыняты ўсе меры засцярогі на той час, калі бюст пакінуў сваё звычайнае месца, а на здымках за выключэннем мастакоў прысутнічала ўсяго некалькі чалавек з музейнага персаналу. Тым не менш, гэтая мастацкая акцыя выклікала абурэнне ў егіпцян. Міністр культуры Егіпта  ахарактарызаваў яе як вар’яцкую ідэю, абразлівую для гісторыі краіны. Інцыдэнт паслужыў для Егіпта чарговай нагодай запатрабаваць звароту скульптуры, якая ў Берліне нібыта падвяргаецца небяспецы.

У ліпені 2005 года ў сувязі з плануемым адкрыццём двух новых музеяў у Егіпце Захі Хавас, у той час генеральны сакратар Вышэйшага савета Егіпта па старажытнасцям, накіраваў ліст кіраўніку сектара культуры ЮНЕСКА  з патрабаваннем аказаць дапамогу ў справе вяртання на радзіму пяці егіпецкіх помнікаў гісторыі і культуры: Разецкага каменя з Брытанскага музея, бюста Неферціці з берлінскага Егіпецкага музея, Дэндэрскага задыяку з Луўра, бюста Анхафа з  і статуі  з  ў Гільдэсгайме.

У 2012 годзе ў будаваным Егіпецкім музеі ў Гізе планавалася правядзенне выстаўкі твораў мастацтва Старажытнага Егіпта з усяго свету і меркавалася, што бюст Неферціці стане яе галоўнай славутасцю. Нямецкі бок палічыў за лепшае нават на час не расставацца са скульптурай, якая з’яўляецца найважнейшым экспанатам Егіпецкага музея, з боязі пашкодзіць яе падчас перавозкі. Згодна з праведзеным даследаваннях у порыстым вапняку бюста Неферціці маецца некалькі паражнін, у сувязі з чым існуе верагоднасць яго разбурэння падчас транспарціроўкі. Захі Хавас настойваў на тым, што скульптуру можна перавезці ў Егіпет у цэласці і захаванасці, адпрэчваў чуткі пра тое, што пасля выстаўкі Егіпет адмовіцца вярнуць бюст, а ў адваротным выпадку абяцаў даказаць, што скульптура была вывезена з Егіпта ў Германію незаконна. Спасылаючыся на падзеі 2011 года, калі натоўп штурмаваў Каірскі музей, нямецкі бок таксама выказаў асцярогу, што ў Егіпце бюст Неферціці можа напаткаць лёс Баміянскіх статуй Буды.

## Копіі бюста 
, Каліфорнія]]
У пачатку 1920-х гадоў Егіпецкі музей замовіў скульптару  копіі з некаторых сваіх экспанатаў, у тым ліку і з партрэта царыцы. Па сведчанні , каб пазбегнуць пашкоджання бюста злепак з яго не рабіўся: Хаім выконвала рэпліку па вымярэннях, якія яна здымала з арыгінала. У якасці матэрыялу выкарыстоўваецца высакаякасны гіпсавы алебастр. Выраб копій бюста ажыццяўляецца з дапамогай майстар-копіі, а самі копіі па ўсіх памерах адпавядаюць арыгіналу.

У Джэймса Сімана была копія бюста Неферціці, якая і сёння, верагодна, знаходзіцца ва ўласнасці яго нашчадкаў. Гэтая копія і сёння знаходзіцца ў маёнтку , дзе жыў Вільгельм.

Лічыцца, што Гітлер таксама з’яўляўся ўладальнікам адной або некалькіх дакладных копій скульптуры. Згодна з гэтай версіі, адной з іх нібыта планавалася ўпотай падмяніць арыгінал пры вяртанні ў Егіпет. У 2007 годзе версію пра існаванне гітлераўскай копіі бюста расследаваў нямецкі тэлевізійны канал . У дакументальным фільме была выкладзена гіпотэза няйкага маёра Эдцарда Фолькерса, па загадзе якога ў красавіку 1945 года бюст Неферціці нібыта быў канфіскаваны са сховішча ў Берлінскім заапарку і ў скрыні пад нумарам 28 адпраўлены ў Меркерс, куды ён прыбыў ужо пад нумарам 34. Гэтая блытаніна з нумарацыяй паслужыла для некаторых падставай сумнявацца ў сапраўднасці бюста Неферціці, які захоўваецца цяпер у Новым музеі. Версія маёра пра падмену бюста копіяй поўная супярэчнасцяў, паколькі яго сцвярджэнні, па-першае, не супадаюць з дадзенымі пратаколаў, паводле якіх бюст на той момант ужо быў дастаўлены ў саляную шахту ў Цюрынгіі, а па-другое, загад аб адпраўцы мастацкіх каштоўнасцяў у шахту аддаваў сам Гітлер.

У 2011 годзе бюст Неферціці быў вымераны 3D-сканарам, які дазваляе ажыццяўляць прайграванне з дакладнасцю да сотай долі міліметра. На аснове гэтых вымярэнняў майстэрня гіпсавых формаў вырабіла асаблівую абмежаваную серыю копій у колькасці 100 штук.

## Гіпотэзы пра фальсіфікацыю 
У пачатку 1980-х распаўсюдзіўся міф, быццам Людвіг Борхарт замовіў бюст царыцы, закапаў яго, а затым 6 снежня 1912 года «выявіў». Нібыта Борхарт гэтай знаходкай меў намер вырабіць ўражанне на высокапастаўленых наведвальнікаў раскопак, сярод якіх быў саксонскі прынц  з жонкай, а не з мэтай ўвесці каго-небудзь у зман. У абарону гэтай тэорыі Шцірлін звярнуў увагу на тое, што ў левай вачніцы, па прызнанні самога Борхарта, адсутнічалі якія-небудзь сляды клею і спецыяльнай апрацоўкі асновы для мацавання ўкладкі, якая перадавала радужку. Укладка левага вока не страчаная, яе не было першапачаткова. У старажытнаегіпецкіх скульптурах вочы не маглі адсутнічаць, старажытныя егіпцяне лічылі, што партрэтная статуя павінна быць дакладнай выявай чалавека. У адваротным выпадку двайнік памерлага («ка») не ўселіцца ў яе і для яго замагільнае жыццё не будзе шчасным. Стварэнне падобнай выявы нават у якасці выключна скульптурнай мадэлі, якая ніколі не пакідала сцен майстэрні, расцэньвалася б у Старажытным Егіпце як цяжкая правіна, а майстар, які дапусціў скажэнне вобразу царыцы, падвергнуўся б пакаранню. Акрамя таго, у мастацтвазнаўстве адсутнічаюць звесткі аб якіх-небудзь яшчэ старажытнаегіпецкіх выявах, у якіх бы адно вока адсутнічала першапачаткова, а не было пашкоджана пасля. Па здагадцы Шцірліна, скульптар пачатку XX стагоддзя, які стварыў падроблены партрэт царыцы, у спешцы не паспеў вырабіць укладку для левага вока. Бюст на раскопках заўважылі высокапастаўленыя госці з саксонскага каралеўскага дома і прынялі яго за арыгінальны Старажытнаегіпецкі твор, а Борхарт не адважыўся паставіць іх у няёмкае становішча сваім прызнаннем. Шцірлін таксама звяртаў увагу на тое, што плечы скульптуры абрэзаны па ключыцы вертыкальна, тады як старажытныя егіпцяне заўсёды абрэзалі бюсты гарызантальна, пакідаючы ім плечы.

Незалежна ад Анры Шцірліна нямецкі пісьменнік  паставіў пад сумнеў сапраўднасць бюста Неферціці. На яго думку мадэллю для бюста стала жонка Людвіга Борхарта, і таму ён палічыў за лепшае трымаць бюст «пад спудам» і адзначыў, што на бюсце не знойдзена ніводнага следу сучасных матэрыялаў. Такая ідэальная падробка ў часы Борхарта была немагчымай.

Захі Хавас таксама адмаўляе тэорыю Шцірліна, заяўляючы, што Шцірлін не гісторык, і яго здагадкі пра падробку бюста з’яўляюцца фантазіяй у чыстым выглядзе. З нагоды вертыкальна абрэзаных плячэй Хавас адзначае, што пры Эхнатоне ў мастацтве склаўся новы, так званы «амарнскі стыль». Хавас не згодны са сцвярджэннем Шцірліна пра тое, што адсутнасць вока ў вачніцы абражала старажытных егіпцян. На яго думку, бюст быў выраблены з двума вачыма, аднак левы быў пазней згублены.

Гэтаму партрэта Неферціці газеты і часопісы надавалі не менш увагі, чым вядомым «» і «дзяўчатам з вокладкі». Для жанчын у пачатку 1920-х, у пару росквіту «егіптаманіі», ён стаў іконай стылю, і яны капіявалі «макіяж» царыцы. У знакамітым фільме «» (1935) валасы гераіні, якую грала , выкладзеныя ў форме «кароны» Неферціці.

Бюст Неферціці з’яўляецца ў першых кадрах кліпа на песню Майкла Джэксана '''' 1990 года, старажытнаегіпецкая царыца ў выкананні  носіць пазнавальны галаўны ўбор, хоць яе мужа ў кліпе завуць Рамзесам.

У прэсе за «Неферціці» замацавалася званне найвядомай або найпрыгажэйшай «жыхаркі Берліна». З кастрычніка 2014 года ў берлінскім  ідзе футурыстычнае рэвю The Wyld, дзе Неферціці з’яўляецца ў вобразе, які нагадвае знакаміт скульптурны партрэт.

Выява бюста змешчана на сцягу і гербе мухафазы .

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:XIV стагоддзе да н.э.
Катэгорыя:Творы 2 тысячагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Бюсты
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Новы музей