Энрыка Фермі

**Энрыка Фермі** (; , Рым, Італія — ) — італьянскі фізік, адзін са стваральнікаў першага ядзернага рэактара, вучоны, які ўнёс значны ўклад у развіццё квантавай тэорыі, ядзернай фізікі і фізікі часціц, статыстычнай механікі. Лічыцца адным з «бацькоў атамнай бомбы». За сваё жыццё ён атрымаў некалькі патэнтаў, звязаных з выкарыстаннем атамнай энергіі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы 1938 года «за доказ існавання новых радыеактыўных элементаў, атрыманых пры апрамяненні нейтронамі, і звязанае з гэтым адкрыццё ядзерных рэакцый, выкліканых павольнымі нейтронамі». Фермі быў адным з нямногіх фізікаў, што дасягнулі поспехаў як у тэарэтычнай фізіцы, так і ў эксперыментальнай. Член Нацыянальнай акадэміі дэі Лінчэі (1935).

## Біяграфія 
### Маладыя гады 
Фермі нарадзіўся ў 1901 годзе ў Рыме ў італьянскай сям’і. Бацька — чыгуначны служачы Альберта Фермі, нашчадак сялян з П’ячэнцы, маці — настаўніца Іда дэ Гаціс, з сям’і вайскоўцаў з Бары. Акрамя Энрыка, у сям’і былі старэйшая сястра і старэйшы брат Джуліа, з якім Энрыка быў вельмі дружны. Хлопчыкі разам майстравалі электраматоры і праводзілі розныя фізічныя доследы. У 1915 годзе Джуліа памёр у ходзе аперацыі па выдаленні абсцэсу ў гартані, пасля чаго характар ​​Энрыка стаў больш замкнёным. Увесь свой вольны час хлопчык прысвячаў чытанню кніг па фізіцы і матэматыцы. Першай кнігай па фізіцы, прачытанай Энрыка, быў знойдзены ім на базары на плошчы Кампа дэі Фіёры 900-старонкавы лацінскі падручнік Андрэа Карафа «Elementorum physicae mathematicae» (1840). У ім разглядаліся асновы як матэматыкі, так і астраноміі, класічнай механікі, оптыкі і акустыкі. Адольфа Амід, калега Альберта Фермі, заўважыўшы глыбокую цікавасць маладога Фермі да навукі, стаў дапамагаць яму ў выбары літаратуры для навучання. Разам са сваім сябрам Энрыка Персіка Фермі праводзіў разнастайныя фізічныя доследы, у прыватнасці, спрабаваў дакладна вызначыць шчыльнасць пітной вады.

У лістападзе 1918 годзе Фермі паступіў у Вышэйшую нармальную школу ў Пізе. Праз чатыры гады, у 1922 годзе, ён паспяхова яе скончыў і атрымаў ступень у Пізанскім універсітэце за свае эксперыменты з рэнтгенаўскімі прамянямі. Акрамя эксперыментальнай працы, Фермі публікуе вялікую колькасць работ па агульнай тэорыі адноснасці. З прычыны адсутнасці штатных месцаў для фізіка ў навучальных установах Італіі, Фермі адпраўляецца на стажыроўку да Макса Борна ў Гётынгенскі ўніверсітэт. Па вяртанні ў Італію Фермі прымае ўдзел у конкурсах на пасаду прафесара фізікі ў Пізанскім і Фларэнційскім універсітэтах, у апошнім з якіх выйграе. Да пачатку працы ў Фларэнцыі Фермі прымае запрашэнне Паўля Эрэнфеста, перададзенае яму Георгам Уленбекам, стажыравацца ў Лейдэнскім універсітэце. Здольнасці Фермі былі высока ацэнены Эрэнфестам. Гэта стала паваротным момантам у кар’еры Фермі і прымусіла яго паверыць у свае сілы. У 1925 годзе ён стаў выкладаць у Фларэнційскім і Рымскім універсітэтах. А ў снежні 1925 года ён незалежна ад Поля Дзірака распрацаваў статыстыку часціц з паўцэлым спінам, якія падпарадкоўваюцца прынцыпу Паўлі; пазней іх назвалі ферміёнамі.

### У Рымскім універсітэце 
У 1926 годзе Фермі быў прызначаны на пасаду прафесара Рымскага ўніверсітэта. Наступныя два гады Фермі працягваў эксперыменты з рэактарам, а таксама займаўся распрацоўкай новага рэактара для Аргонскай нацыянальнай лабараторыі, размешчанай у ваколіцах Чыкага. У яго гонар названы 100-ы хімічны элемент — фермій. Яго імя носяць Чыкагскі інстытут ядзерных даследаванняў, Нацыянальная паскаральнае лабараторыя (Фермілаб) і касмічны тэлескоп, а таксама вуліцы ў многіх італьянскіх гарадах.

На сайце Аргонскай нацыянальнай лабараторыі ён названы «апошнім універсальным навукоўцам» ().

## Гл. таксама 
* Ферміён
* Парадокс Фермі
* Нейтрына
* Энергія Фермі

## Публікацыі 
### Кнігі 
* *Ферми Э.* Молекулы и кристаллы. — : ИЛ, 1946.
* *Ферми Э.* Элементарные частицы. — : ИЛ, 1953.
* *Ферми Э.* Лекции о пи-мезонах и нуклонах. — : ИЛ, 1956.
* *Ферми Э.* Квантовая механика. — 2-е изд. — : Мир, 1968.
* *Ферми Э.* Научные труды. — В 2-х т. — : Наука, 1971—1972.
* *Ферми Э.* Термодинамика. — 2-е изд. — Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1973.
* *Ферми Э.* Лекции по квантовой механике. — , 2000.
* *Ферми Э.* Лекции по атомной физике. — , 2001.

### Артыкулы 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Fermi Laura* Atoms in the Family. — Chicago.: University of Chicago Press, 1954. — P. 123.
** *Ферми Л.* Атомы у нас дома. — 2-е изд. — : Иностранная литература, 1959.
* 
* *Лятиль П.* Энрико Ферми. — : Атомиздат, 1965.
* *Понтекорво Б.* Энрико Ферми. — М.: Знание, 1971.
* *Понтекорво Б., Покровский В. Н.* Энрико Ферми в воспоминаниях учеников и друзей. — : Наука, 1972.
* *Сегре Э.* Энрико Ферми — физик. — : Мир, 1973.
* 
* 
* Fermi’s audio biography on University of Chicago website
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* 
* Biography and Bibliographic Resources, з Аддзела навуковай і тэхнічнай інфармацыі, Міністэрства энергетыкі ЗША

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Італіі
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Памерлі ад раку страўніка
Катэгорыя:Масоны Італіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Катэгорыя:Выпускнікі Пізанскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фізікі Італіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Італіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы