open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сяргей Яўгенавіч Арцюхін

**Сяргей Яўгенавіч Арцюхін** (, Масква — , Масква) — расійскі і беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), майстар спорту міжнароднага класа Беларусі, бронзавы прызёр чэмпіянату свету (2005, 2006), чэмпіён Еўропы (2005).

Яго малодшы брат  — хакеіст.

## Літаратура 
* Звезды гродненского спорта / И. Ю. Попко. — Минск, 2007. — С. 119—122.
* Энциклопедия белорусского физкультурно-спортивного общества «Динамо» : 90 лет : 1923—2013. — Минск, 2013. — С. 254.

Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Барцы Беларусі
Катэгорыя:Барцы Расіі
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па грэка-рымскай барацьбе
Залотная тканіна

вельвет, XVI стагоддзе]]
**Залотная тканіна** — від багатай, часцей за ўсё шаўковай ці баваўнянай, тканіны з залатых або сярэбраных нітак.

Да сярэдзіны XVII стагоддзя залотныя тканіны завозілі з краін, якія знаходзіліся пад уладай Турцыі і Персіі. З іх рабілі цяжкія, жорсткія жаночыя і мужчынскія жупаны, якія выкарыстоўваліся падчас вялікіх урачыстасцей. Выкарыстоўвалі іх таксама для вырабу царкоўных покрываў і арнатаў і нават для ўпрыгожвання імі інтэр’ераў.

У XVI стагоддзі яна лічылася каралеўскай тканінай. Цела Жыгімонта Старога было апранута ў залатое адзенне і такі ж абутак. З часам выкарыстанне залотных тканін стала больш распаўсюджаным, яны перасталі быць атрыбутам каралеўскай годнасці.

## Гісторыя 
. Нацыянальны музей у Варшаве]]
У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Бродах на мануфактуры ў маёнтку гетмана Канецпольскага пачалася вытворчасць польскіх залотных тканін. У Львове выраблялі цягненае золата і срэбра для абмотвання нітак. Арганізаваў вытворчасць грэк Мануэль Карфінскі. Вытворчасць працягвалася бесперапынна да сярэдзіны XVIII стагоддзя. Вытворчасць залотных тканін адыгрывала дамінуючую ролю ў польскім ткацкім мастацтве XVII стагоддзя. Часткай яе была вытворчасць кунтушовых паясоў.

## Апісанне 
Ва ўтку залотных тканін выкарыстоўваліся шаўковыя, баваўняныя ці з іншых матэрыялаў ніткі з сарцавінамі, абкручанымі тонкімі залатымі або сярэбранымі дроцікамі, часам пласцінчатымі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шаўковыя тканіны
Катэгорыя:Баваўняныя тканіны
Спірыдон (Бабскі)

**Архіепіскап Спірыдон ** (свецкае імя *Алег Бабскі*;, Жытомір, Украіна — , Луцк) — архірэй Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата, архіепіскап Валынскі.

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскую духоўную семінарыю і Маскоўскую духоўную акадэмію.
 
25 ліпеня 1992 года Свяшчэнным Сінодам прызначаны епіскапам Луцкім і Валынскім. У снежні 1992 года Свяшчэнным Сінодам прызначаны архіепіскапам Запарожскім і Днепрапятроўскім. Са студзеня 1993 г. па 13 сакавіка 1993 г. — арцыбіскуп Вінніцкі і Брацлаўскі.

## Спасылкі 
* Помер колишній архієрей УПЦ Київського Патріархату Спиридон (Бабський)
* Щодо ролі патріарха Філарета в архієрейських хіротоніях

Катэгорыя:Епіскапы Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата
Sons of the Forest

**Sons of the Forest** () — камп’ютарная гульня ў жанры survival horror, якая распрацоўваецца канадскай студыяй Endnight Games. Выпуск гульні ў раннім доступе адбыўся 23 лютага 2023 года. З’яўляецца працягам гульні The Forest.

## Геймплэй 
Sons of the Forest — гэта гульня ў жанры survival horror, якая прапануе прасоўвацца па сюжэце ў адзіночку або ў кампаніі з ШІ-напарнікам. У гульні таксама даступны шматкарыстальніцкі рэжым да 8 чалавек.

## Сюжэт 
Сюжэт з’яўляецца працягам першай канцоўкі гульні The Forest. Безыменны найміт адпраўляецца на аперацыю з атрадам наёмнікаў на верталёце з мэтай знайсці зніклага мільярдэра на востраве. Падчас палёту верталёт цярпіць крушэнне над востравам. Пасля катастрофы галоўны герой аказваецца на сушы, якая кішыць канібаламі і мутантамі. У якасці партнёра ў пачатку гульні падаецца Кельвін, наёмнік, які аглух пасля падзення, а ў сярэдзіне сюжэту герой можа сустрэць дачку зніклага мільярдэра Вірджынію.

## Распрацоўка і выпуск 
Выпуск *Sons of the Forest* адкладваўся двойчы. Гульню анансавалі ў снежні 2019 года і тады яна павінна была выйсці ў маі 2022 года. 25 сакавіка 2022 гульня была адкладзена на кастрычнік таго ж года. Гэта было зроблена для таго, «каб мы маглі рэалізаваць наша бачанне наступнага кроку ў гульнях на выжыванне» , як растлумачыў адзін з распрацоўшчыкаў Endnight Games. У жніўні 2022 года гульня была зноў адкладзена да канчатковай даты выпуску 23 лютага 2023 года  Пазней было абвешчана, што гульня будзе запушчана ў раннім доступе, каб пазбегнуць далейшых затрымак. 

## Водгукі крытыкаў 
*Sons of the Forest* пераўзышлі «Starfield» у спісе найбольш жаданых гульняў у Steam.  Гульня разышлася тыражом у больш чым 2 мільёны копій за першыя 24 гадзіны пасля рэлізу . У дзень запуску гульня мела больш за 250 000 адначасовых гульцоў у Steam.  На дадзены момант з’яўляецца самай прадаванай гульнёй у Steam. 

*IGN* напісалі, што «*Sons of the Forest»* "бярэ ўсё, што яго папярэднік рабіў добра, і робіць гэта крыху лепш", у тым ліку палепшаны штучны інтэлект і графіку, карта стала значна больш. Але таксама *IGN* адзначылі дрэнную аптымізацыю прадукцыйнасці і незавершаную гісторыю.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з адкрытым светам
Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года
Пратэсты ў Грузіі (2023)

**Пратэсты ў Грузіі** — серыя вулічных дэманстрацый, якія адбыліся ў Грузіі ў сакавіку 2023 года з прычыны падтрымкі парламентам у першым чытанні новага закона «Аб празрыстасці замежнага ўплыву». На думку незадаволеных, прапанаваны закон перашкаджае свабодзе прэсы.

Прэзідэнт Грузіі Саламэ Зурабішвілі адмяніла свае сустрэчы ў рамках рабочага візіту ў ЗША з-за мітынгаў. Яна падтрымала пратэстуючых.

ЗША і Еўрапейскі Саюз заявілі, што Грузіі будзе цяжка ўступіць у НАТА або Еўрапейскі Саюз, калі гэты закон будзе прыняты. Міжнародныя арганізацыі выказалі занепакоенасць з нагоды законапраекта, заявіўшы, што ён супярэчыць дэмакратычнаму развіццю Грузіі.

9 сакавіка была абвешчана новая акцыя ў Тбілісі. Апазіцыя патрабавала яснасці па адкліканні законапраекта і вызвалення затрыманых.

10 сакавіка грузінскія дэпутаты адхілілі ў другім чытанні законапраект «Аб празрыстасці замежнага ўплыву». Гэты крок быў неабходны для таго, каб ухвалены ў першым чытанні праект быў афіцыйна зняты з разгляду. Галасаванне адбылося, нягледзячы на тое, што парламент быў закрыты на тыдзень з-за ўрону, нанесенага пратэстамі.

Катэгорыя:Сакавік 2023 года
Катэгорыя:Пратэсты 2023 года
Катэгорыя:Канфлікты 2023 года
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Анатоль Фёдаравіч Шэкера

**Анатоль Фёдаравіч Шэ́кера** (, Уладзівасток — , ) — артыст балета і балетмайстар, галоўны харэограф Кіеўскага акадэмічнага тэатра імя Т. Р. Шаўчэнкі. Народны артыст Украінскай ССР (1983). Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2000), лаўрэат прэміі імя Сяргея Дзягілева, лаўрэат прэміі ЮНЕСКА.

## Біяграфія 
Анатоль Шэкера нарадзіўся 17 мая 1935 года ў горадзе Уладзівасток.

У 1956 годзе скончыў Пермскае харэаграфічнае вучылішча (педагогі Кацярына Гейдэнрэйх і Юлій Плахт), а ў 1964 годзе — балетную майстэрню студыю  у Маскве.

У 1964—1966 гадах — балетмайстар Львоўскага тэатра оперы і балета.

З 1966 па 1994 гады працаваў балетмайстрам Кіеўскага тэатра оперы і балета.

У 1975—1977 і 1994—2000 гадах з’яўляўся галоўным балетмайстрам тэатра.

Памёр 30 сакавіка 2000 года ў Кіеве. Пахаваны на Байкавых могілках.

## Ушанаванне памяці 
* Прэмія імя А. Ф. Шэкеры ў галіне харэаграфічнага мастацтва

Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта
Катэгорыя:Артысты балета Украіны
Катэгорыя:Артысты балета СССР
Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя
Катэгорыя:Балетмайстры паводле алфавіта
Катэгорыя:Балетмайстры Украіны
Катэгорыя:Балетмайстры СССР
Катэгорыя:Балетмайстры XX стагоддзя
Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта
Катэгорыя:Балетныя педагогі Украіны
Катэгорыя:Балетныя педагогі СССР
Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя
Зоя Юхімаўна Ліхтман

**Зоя Юхімаўна Ліхтман** (22 лютага 1919, Фасціў, Украіна — 11 студзеня 2002, Кіеў, Украіна) — украінская піяністка і педагог. Дыпламантка Усесаюзнага конкурсу музыкантаў-выканаўцаў (Масква, 1938).

## Біяграфія 
Нарадзілася 22 лютага 1919 года ў Фасціве. Вучылася ў Кіеўскай кансерваторыі (1935—1940; клас К.Міхайлава).

Падчас эвакуацыі Кіеўскай кансерваторыі ў 1941—1943 гадах была салісткай Саратаўскай філармоніі.

У 1941—1950 гадах — канцэртмайстар вакальнага факультэта.

У 1950—2001 гадах — выкладчыца камерных спеваў у Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны. Стварыла пры кафедры студэнцкае навуковае таварыства, разам з Г. Сухарукавай праводзіла лекцыі-канцэрты па творчасці сучасных кампазітараў.

Валодала інструментальным метадам падрыхтоўкі спевакоў. Аўтарка шматлікіх метадычных прац.

Мела запісы на Украінскім радыё і грампласцінках як канцэртмайстар вакалістаў.

Памерла 11 студзеня 2002 года ў Кіеве.

Катэгорыя:Піяністы Украіны
Катэгорыя:Канцэртмайстары
Марыя Герсан-Дамброўская

**Марыя Юзэфа Герсан-Дамброўская** (24 жніўня 1869, Варшава — 21 студзеня 1942, Варшава) — польская мастачка, скульптарка, пісьменніца, мастацтвавед ды крытык, публіцыстка і асветніца.

## Прафесійная дзейнасць 
### Адукацыя 
Скончыла гімназію К. Чарнецкай у Варшаве (1887) і курсы дашкольнага выхавання. Атрымала адукацыю пад кіраўніцтвам бацькі (жывапіс і малюнак), а таксама Іпаліта Марчэўскага і Яна Вайдыгі (скульптура). Затым, у 1895 годзе, пачала навучанне ў Парыжы.

### Сацыяльная актыўнасць 
У 1888-1914 гадах працавала ў тайным народна-асветніцкім гуртку. У 1901-1939 гадах вяла актыўную дзейнасць у Народным тэатральным таварыстве — у той час яна публікавала творы ў галіне сцэнічнага мастацтва і літаратуры. Член Таварыства польскіх мастакоў з моманту яго заснавання ў 1889 годзе.

## Асабістае жыццё 
Была дачкой мастака Войцеха Герсана і Наталлі, народжанай Фрыдрых.Сястра Ядвігі Герсан-Бабінскай. З 9 чэрвеня 1903 года была замужам за пісьменнікам і настаўнікам Ігнацы Дамброўскім (1869–1932). Марыя зрабіла яго партрэтную скульптуру на надмагіллі на Паванзкоўскіх могілках у Варшаве, дзе яна і была пахавана.

## Ордэны і ўзнагароды 
* Залаты Крыж Заслугі (9 лістапада 1931 г.)
* Медаль 3-га Мая
Віктар Рыгоравіч Ярашэвіч

**Віктар Рыгоравіч Ярашэвіч** (нар. , в. Блудзень, Бярозаўскі раён) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартовага трэнеравання, заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь, суддзя вышэйшай нацыянальнай катэгорыі. Кандыдат педагагічных навук, прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Брэсцкі педагагічны інстытут (1974), Вышэйшую школу трэнераў у Маскве (1982).

Пасля школы працаваў на Бярозаўскім маторарамонтным заводзе, быў трэнерам Брэсцкага абласнога комплекснага цэнтра алімпійскага рэзерву (з 1986), дэканам факультэта спартыўных гульняў і адзінаборстваў Беларускага дзяржаўнага інстытута фізічнай культуры (1995—2003).

У 2004—2008 гадах — старшы трэнер Нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па лёгкай атлетыцы.

З 2012 года прафесар кафедры лёгкай атлетыкі, плавання і лыжнага спорту Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. С. Пушкіна.

## Бібліяграфія 
* Ярошевич, В. Г. Особенности индивидуализации тренировочного процесса гребцов на байдарках и каноэ на основе методов математического моделирования / В. Г. Ярошевич, А. Ю. Журавский, В. В. Шантарович / Павлодар: ПГПИ. — Пинск, 2020
* Ярошевич, В. Г. Современные методики тренировки при развитии скорости в зависимости от длины применяемых отрезков / В. Г. Ярошевич, А. В. Шаров / БрГТУ. — Брест, 2019
* Ярошевич, В. Г. Новые подходы использования метода сопряженного воздействия в сочетании условий водной среды и условий бега на местности с легкоатлетками-новичками на этапе начальной спортивной специализации: методические рекомендации / В. Г. Ярошевич. — БрГУ имени А. С. Пушкина. — Брест, 2015

## Літаратура 
* Метод сопряженного воздействия в физической подготовке легкоатлеток-спринтеров на начальном этапе спортивной специализации : диссертация … кандидата педагогических наук : 13.00.04 : защищена 15.03.2000 : утверждена 07.06.2000 / Ярошевич Виктор Григорьевич. — Минск, 1999.
* Индивидуально-сопряженный подход на этапе углубленной спортивной специализации в беге на короткие дистанции : учебно-методическое пособие / В. Г. Ярошевич. ― Брест, 2007.

## Спасылкі 
* Ярошевич Виктор Григорьевич
* Тренер чемпионов — Ярошевич Виктор Григорьевич

Катэгорыя:Дэканы спартыўна-педагагічнага факультэта спартыўных гульняў і адзінаборстваў БДУФК
Катэгорыя:Трэнеры па лёгкай атлетыцы
Палехі

**Палехі** — субэтнічная група Усходніх славян на тэрыторыі Арлоўска-Калужскага Палесся (лясістыя і забалочаныя месцы ў басейне вярхоўяў рэк Акі і Дзясны).

Да сярэдзіны XVI стагоддзі змяшаліся з рускім насельніцтвам, якое сыходзіла ў лясы з даліны Акі, асцерагаючыся захопу ў палон пры набегах крымскіх татараў.

Гэтак жа як і палешукі, назва палехі абазначае «жыхара Палесся». Працяглыя этнакантакты паляхаў з беларускім насельніцтвам на захадзе прывялі да з’яўлення агульных рыс у іх культуры. Для палехаў былі характэрны асаблівасці паўднёварускай этнаграфічнай групы з дабаўленнем беларускіх, украінскіх і збольшага літоўскіх культурных кампанентаў. Асаблівасцю сядзібных комплексаў палехаў была накіраванасць дома фасаднай сцяной у двор замкнёнага тыпу. У мужчынскім адзенні пераважаў белы колер, у жаночым нараўне з распаўсюджваннем паўднёварускага комплексу (ворны андарак, рагатая кічка, сарака з пазытыльнікам) існавалі элементы, уласцівыя ўкраінцам і беларусам (андара, блізкая па кроі да ўкраінскай плахты, ручніковы галаўны).

Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта
Трып

**Трып** () — ваўняная двухасноўная тканіна з ворсам на адным баку, стрыжаная як аксаміт. Часам называюць утрэхцкі аксаміт у гонар нідэрландскага горада Утрэхта, які быў вядомы ў XVII—XIX стагоддзях аксамітам і дыванамі.

## Гісторыя 
У ВКЛ выраблялася з XVI стагоддзя. Відам трыпу была паўваўняная тканіна на баваўнянай аснове, якая выраблялася ў Гданьску з XVII стагоддзя як танны гатунак плюшу.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўвалася для лёгкага верхняга адзення, галаўных убораў, абіўкі мэблі, экіпажаў, парцьер. Трып быў даволі каштоўнай тканінай і вялікай рэдкасцю ў XIX стагоддзі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Утрэхт
Катэгорыя:Шарсцяныя тканіны
Падзор

**Падзор** — шматзначны тэрмін.

* Падзор — упрыгажэнне ў архітэктуры
* Падзор — тэкстыльны выраб
Падзор (тэкстыль)

**Падзор**, або **падузорнік** — у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве паласа тканіны з вышыўкай або карункамі, якая прышываецца да аднаго з доўгіх краёў прасціны, так што пры засланай пасцелі падзор застаецца адкрытым і звісае над падлогай. У некаторых мясцовасцях падзоры былі асобным прадметам тэкстылю і не прышываліся да прасціны, а закладаліся пад яе. Таксама словам падзор называлі карункі, якімі абшываецца край прасціны, пакрывала і інш.

## Апісанне 
Падузорнік традыцыйна прадстаўляў сабой тканую паласу ільняной тканіны, пазней пачалі рабіць і з баваўняных тканін. Аздабляўся карункамі, вышыўкай, мярэжкай і гэтак далей.

## Выкарыстанне 
Падзор служыць для таго, каб схаваць прастору пад ложкам. У сялянскай хаце ложак даводзілася ставіць на высокіх ножках, бо знізу з падлогі ідзе холад. Натуральна, што такая вялікая прастора чымсьці займалася: вялікімі куфрамі, кошыкамі і іншымі рэчывамі. І падузорнік, з аднаго боку, закрываў гэтыя ўсе гаспадарчыя прыналежнасці, а з другога боку — ён заўсёды быў пакрыты заклінальнай вышыўкай.

## Іншыя тэкстыльныя падзоры 
зе.]]
Таксама падзорам называліся палоскі тканіны з упрыгожаным звесам, якімі ўпрыгожвалі паліцы. Тут відавочная сувязь з архітэктурнымі падзорамі, з якімі тэкстыльныя падзоры існавалі ў адной культурнай прасторы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Беларускае народнае ткацтва
Катэгорыя:Тэкстыль
Катэгорыя:Карункі
Аркадзій Гургенавіч Маўсесаў

**Аркадзій Гургенавіч Маўсесаў** (, Кіравабад, Азербайджан — ) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, суддзя вышэйшай нацыянальнай катэгорыі па гандболе. Кандыдат педагагічных навук (1994), дацэнт.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (спецыяльнасць «Фізічная культура і спорт», 1976).
 
Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (1976—2015, спартыўна-педагагічны факультэт спартыўных гульняў і адзінаборстваў, кафедра спартыўных гульняў, загадчык кафедры). У 2014—2015 гадах быў дэканам факультэта спартыўных гульняў і адзінаборстваў.

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1987).

## Памяць 
На кафедры спартыўных гульняў адкрыты навукова-метадычны кабінет яго імя. Пачынаючы з 2016 года, у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры праводзіцца турнір па гандболе сярод мужчынскіх камандаў яго памяці.

## Бібліяграфія 
* Эффективность игры в защите гандболистов высокой квалификации на основе оптимизации временной структуры противодействия нападению : автореферат диссертации … кандидата педагогических наук : 13.00.04 / Мовсесов Аркадий Гургенович. — Минск, 1994.
* Педагогический контроль за специальной физической и технической подготовленностью спортсменов в учебно-тренировочном процессе по баскетболу, волейболу, гандболу и теннису : пособие / [А. Г. Мовсесов и др.]. — Минск, 2007.

## Літаратура 
* Мовсесов Аркадий Гургенович // Кто есть кто в Республике Беларусь. Спорт : энциклопедия. — Минск, 1999. — С. 153.

## Спасылкі 
* На кафедре спортивных игр состоялось торжественное открытие научно-методического кабинета имени Заслуженного тренера РБ по гандболу А. Г. Мовсесова 

Катэгорыя:Дэканы спартыўна-педагагічнага факультэта спартыўных гульняў і адзінаборстваў БДУФК
Міхаіл Іларыёнавіч Дваракоў

**Міхаіл Іларыёнавіч Дваракоў** (нар. , в. Кварастова, Ленінскі раён, Пінская вобласць) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі. Дацэнт.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (спецыяльнасць «Фізічнае выхаванне», 1974).
    
Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 1974, спартыўна-педагагічны факультэт спартыўных гульняў і адзінаборстваў, кафедра веласіпеднага, канькабежнага і коннага спорту, загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: спорт найвышэйшых дасягненняў.

## Узнагароды 
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1984).

## Бібліяграфія 
* Организация и судейство соревнований по маунтинбайку : пособие / [составители: М. И. Дворяков, Е. Н. Шупикова]. — Минск, 2009.
* Особенности подготовки высококвалифицированных велосипедистов : учебно-методическое пособие / [подготовили: А. В. Хоревич и др.]. — Минск, 1990.
* Подружитесь с физкультурой / [Н. А. Гамза и др.]. — Минск, 1985.
    

## Літаратура 
* Дворяков Михаил Илларионович // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 171. (Інфармацыя аб месцы нараджэння (г. Магілёў) памылковая.)
* Дворяков Михаил Илларионович // Кто есть кто в Республике Беларусь. Спорт : энциклопедия. — Минск, 1999. — С. 68.

Катэгорыя:Спартыўныя функцыянеры Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Велагоншчыкі СССР
Катэгорыя:Майстры спорту СССР
Катэгорыя:Выкладчыкі спартыўна-педагагічнага факультэта спартыўных гульняў і адзінаборстваў БДУФК
Эрык Кавіевіч Ахмераў

**Эрык Кавіевіч Ахмераў** (, с. Сарыджаз, Райымбекскі раён, Алмацінская вобласць, Казахстан — ) — беларускі спартсмен (валейбол), педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі. Кандыдат педагагічных навук (1976), прафесар (1999).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (1963).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 1960, прафесар кафедры спартыўных гульняў, у 1980–2001 – загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: спартыўныя гульні; падрыхтоўка спартсменаў у гульнёвых відах спорту; навучанне тэхніцы гульні ў валейбол; гісторыя валейболу; педагогіка вышэйшай школы.

## Узнагароды 
Званні «Майстар спорту СССР» (1963), «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1990) і інш.

## Бібліяграфія 
* Исследование приспособительной изменчивости движений и совершенствование методики обучения нападающему удару в волейболе : автореферат диссертации … кандидата педагогических наук : 13.00.04 / Ахмеров Эрик Кавиевич. ― Москва, 1976.

## Літаратура 
* Ахмеров Эрик Кавиевич // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 43—44.
* Ахмеров Эрик Кавиевич // Кто есть кто в Республике Беларусь. Спорт. — Минск, 1999. — С. 21. — Информация: год рождения — 1932.
* Белорусский государственный университет физической культуры: о времени, о спорте, о себе. ― Минск, 2007. — Информация на с. 124, 182, 183, 184, 187, 302.
Кравец

**Кравец**:
* Іван Мікалаевіч Кравец — беларускі архітэктар
* Інэса Мікалаеўна Кравец — украінская лёгкаатлетка
Інга Альвідасаўна Бабакова

**Інга Альвідасаўна Бабакова** (у дзявоцтве — Буткус; нар.  года, ) — украінская лёгкаатлетка, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў у скачках у вышыню. Заслужаны майстар спорту Украіны.

## Кар’ера 
На Алімпійскіх гульнях у Атланце заваявала бронзавы медаль у скачках у вышыню, саступіўшы Нікі Бакаяні і Стэфцы Кастадзінавай. На наступных Гульнях, у Сіднеі і Афінах, займала адпаведна 5-е і 9-е месцы.

Таксама перамагала на чэмпіянаце свету ў 1999 годзе, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам першынства.

## Асабістае жыццё 
Нарадзілася ў сям’і вайскоўца. Пазней пераехала ў Краснадар, дзе вучылася ў школе.

Скончыла Мікалаеўскі дзяржаўны педагагічны інстытут, у які перавялася з Краснадарскага дзяржаўнага інстытута фізічнай культуры. Замужам за Сяргеем Бабаковым, сын Георгій нарадзіўся ў 1990 годзе, таксама ёсць дачка Ніколь. У наш час жыве ў Мікалаеве.
Аляксандр Андрэевіч Аўсянкін

**Аляксандр Андрэевіч Аўсянкін** (, с. Булатнікава, Мурамскі раён, Уладзімірская вобласць, Расія — ) — беларускі спартсмен, трэнер (фехтаванне). Дацэнт (1981). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (1954).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1954—1987, дацэнт кафедры фехтавання і боксу, у 1962—1974 і 1977—1983 — загадчык кафедры, 1958—1962 — дэкан спартыўнага факультэта), Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства (у 1974—1977 — дырэктар, 1987—2002 — трэнер, інструктар).

Навуковыя інтарэсы: аптымізацыя вучэбна-трэніровачнага працэсу ў вну; спартыўная трэніроўка фехтавальшчыкаў.

## Узнагароды 
Званні «Майстар спорту СССР» (1950), «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1966).

## Бібліяграфія 
* Основы спортивной тренировки фехтовальщиков : учебно-методическое пособие / А. А. Овсянкин. — Минск, 1980.

## Літаратура 
* Овсянкин Александр Андреевич // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 307.
* Овсянкин Александр Андреевич // Кто есть кто в Республике Беларусь. Спорт. — Минск, 1999. — С. 163.
* Белорусский государственный университет физической культуры: о времени, о спорте, о себе. — Минск, 2007. — Информация на с. 50, 88, 190, 393.

Катэгорыя:Дэканы БДУФК
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1956 года
Катэгорыя:Дэканы спартыўна-педагагічнага факультэта масавых відаў спорту БДУФК
Таццяна Мікалаеўна Буйко

**Таццяна Мікалаеўна Буйко** (нар. , г. п. Івянец, Валожынскі раён, Мінская вобласць) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (2003), дацэнт (2005).

## Біяграфія 
Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Філасофія», 1982; аспірантура, 1988).

Працавала ў Нацыянальным інстытуце адукацыі (1992—2001, загадчык аддзела параўнальнай адукацыі, вядучы навуковы супрацоўнік), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (1982—1984, 1988—1991 і з 2001, спартыўна-педагагічны факультэт спартыўных гульняў і адзінаборстваў, кафедра філасофіі і гісторыі, загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: філасофія адукацыі.

## Бібліяграфія 
* Философия образования: тенденция и дисциплинарный статус : диссертация … доктора философских наук : 09.00.08 : защищена 10.12.2002 : утверждена 12.11.2003 / Буйко Татьяна Николаевна. — Минск, 2002.
* Обеспечение качества образования в высшей школе: организационно-управленческий аспект / Буйко Т. Н., Капранова В. А. — Минск, 2000.
* Уводзіны ў філасофію адукацыі : курс лекцый і планы семінарскіх заняткаў / У. Р. Бондараў, Т. М. Буйко, М. І. Латыш. — Мінск, 1998.
* Философия образования: старая традиция или новая дисциплина? / Т. Н. Буйко. — Минск, 2000.
* The family in transitional society : Evolution of the modern family in Belarus / Tatsiana Bouiko // Lifelong integrated education : enlightenment on the order of coexistence wisdom for creating our future : the collection of records of the 9th International Forum on Lifelong Integrated Education / Nomura Center for Lifelong Integrated Education. — Tokyo, 2009. — P. 102—108.

## Літаратура 
* Буйко Татьяна Николаевна // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 550.
## Спасылкі 
* Кафедра философии и истории
Руслана Аляксееўна Таран

**Руслана Аляксееўна Таран** (;  г., ) — украінская яхтсменка, трохразовы прызёр Алімпійскіх гульняў, трохразовы чэмпіён свету.

Руслана Таран трэніравалася ў Днепрапятроўску. На алімпіядах у Атланце і Сіднеі Руслана станавілася бронзавым прызёрам у класе яхт «470» у пары з А. І. Пахольчык.

Алімпійскі медаль афінскай Алімпіяды Руслана выйграла ў класе Інглінг (сумесна з А. Г. Калінінай і С. В. Мацевушавай).

Трэнеры — Гурэеў, Васіль Мікалаевіч, Цалік Дзмітрый Аляксандравіч.

## Узнагароды 
* Лаўрэат прэміі ІСАФ: «Яхтсмен 1997 года» (сумесна з Аленай Пахольчык)
* Ганаровы знак адрознення Прэзідэнта Украіны (07.08.1996)
* Ордэн «За заслугі» ІІ ступені (21.08.1999)
* Прэмія Кабінета Міністраў Украіны за ўклад моладзі ў развіццё дзяржавы (23.06.2000)
* Ордэн княгіні Вольгі ІІІ ступені (06.10.2000)
* Ганаровая грамата Кабінета Міністраў Украіны (27.11.2002)
* Ордэн княгіні Вольгі II-й ступені (18.09.2004)
Валянціна Адамаўна Цэрбэ-Несіна

**Валянціна Адамаўна Цэрбэ-Несіна** (нар.  года, сяло Паліскэ, Корасценскі раён, Жытомірская вобласць, УССР) — украінская біятланістка, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 1994 года ў спрынце, двухразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіён этапаў Кубка свету, заслужаны майстар спорту Украіны. Уладальніца першага алімпійскага медаля сучаснасці для зборнай Украіны.

Віцэ-прэзідэнт прыватнай футбольнай школы, дэпутат гарсавета.

Узнагароджана ордэнам княгіні Вольгі III ступені.
Алена Іванаўна Пахольчык

**Алена Іванаўна Пахольчык** ; , , Паўладарская вобласць, Казахстан) — украінская яхтсменка, двухразовая прызёр Алімпійскіх гульняў.

У 1991 годзе атрымала званне Майстра спорту міжнароднага класа.

На алімпіядах у Атланце і Сіднеі Алена станавілася бронзавым прызёрам у класе яхт «470» у пары з Р. А. Таран.

Трэнер - Цалік Дзмітрый Аляксандравіч.

## Узнагароды 
* Ганаровы знак адрознення Прэзідэнта Украіны (07.08.1996)
* Ордэн "За заслугі" ІІ ступені (21.08.1999)
* Ордэн княгіні Вольгі ІІІ ступені (06.10.2000)
* Ганаровая грамата Кабінета Міністраў Украіны (27.11.2002)
Алена Юр’еўна Пятрова

'''Алена Юр'еўна Пятрова''' (;; нар. , , Удмурцкая АССР) — украінская біятланістка, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1998 года ў індывідуальнай гонцы, 10-кратны прызёр Еўропы 2004 гады.

## Біяграфія 
З 1987 года займалася лыжамі, а ў 1989 годзе перайшла ў біятлон. У гэтым жа годзе Пятрова выйграе чэмпіянат СССР сярод юніёраў. Пасля распаду СССР яна з'яжджае ва Украіну, дзе, выйграўшы два нацыянальныя першынствы, трапляе ў склад асноўнай зборнай гэтай краіны.

Дэбютавала ў Кубку свету ў сезоне 1992/1993. Сапраўдным поспехам можна назваць выступленне Пятровай на Чэмпіянаце свету 1996 года ў Рупольдынгу, дзе яна заваявала тры медалі, а па выніках сезона заняла сёмае месца ў агульным заліку Кубка свету. У 1997 годзе Пятрова заваёўвае яшчэ адзін медаль Чэмпіянату свету, а на Зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 года ў Нагана яна трапляе на подыум у індывідуальнай гонцы. Чатырохразовая віцэ-чэмпіёнка свету заўсёды адрознівалася добрай стральбой. Менавіта таму яе шануюць як добрага каманднага байца, незаменнага ў эстафетных спаборніцтвах.

Пасля завяршэння спартыўнай кар'еры стала функцыянерам НАК Украіны, і з'яўляецца кіраўніком Сумскага рэгіянальнага аддзялення.
Аксана Мікалаеўна Цыгулёва

**Аксана Мікалаеўна Цігулёва** (нар.  года, Мікалаеў) — украінская спартсменка, якая спецыялізавалася ў скачках на батуце, прызёр Алімпійскіх гульняў 2000 года. Заслужаны майстар спорту Украіны.

## Біяграфія 
Пачала займацца скачкамі на батуце з пяці гадоў. З 14 гадоў паспяхова выступала на першынствах Украіны і міжнародных спаборніцтвах рознага ўзроўню.

Выпускніца Інстытута фізічнага выхавання і спорту Нацыянальнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. П. Драгаманава.

Чатырохразовая чэмпіёнка Савецкага Саюза. Аксана Цыгулёва — чэмпіёнка Еўропы (1993), чэмпіёнка свету (1996, 1999), чэмпіёнка Сусветных гульняў (1997), уладальніца Кубка свету (1999), сярэбраны прызёр XXVII летніх Алімпійскіх гульняў у Сіднеі (2000). Таксама разам з Аленай Маўчан прымала ўдзел у паказальных выступах на гала-канцэрце на Гульнях. Усе гэтыя гады з ёй працавалі заслужаныя трэнеры Украіны Л. М. Горжы і В. М. Горжы. За свае спартыўныя поспехі ўзнагароджана ордэнам княгіні Вольгі 3 ступені.

У 2004 годзе Цыгулёва прыняла ўдзел у эстафеце алімпійскага агню перад Гульнямі ў Афінах.

Цігулёва замужам, пазнаёмілася з мужам у 2002 годзе ў ЗША, а ў наступным годзе ў пары нарадзіўся сын Багдан.
Кацярына Алегаўна Серабранская

**Кацярына Алегаўна Серабранская** (нар.  года, , УССР) — украінская гімнастка. Алімпійская чэмпіёнка па мастацкай гімнастыцы ў індывідуальным заліку (Атланта-1996). Заслужаны майстар спорту Украіны (1996).

Нарадзілася ў сям’і майстра спорту па футболе Алега Серабранскага і майстра спорту па гімнастыцы Любові Серабранскай. З 4 гадоў бацькі прыводзілі яе на трэніроўкі ў спартыўную залу (яе маці была яе трэнерам у клубе «Грацыя» у Сімферопалі). З 8 гадоў пачала займацца мастацкай гімнастыкай прафесійна. Вучачыся ў школе, стала майстрам спорту, чэмпіёнкай і прызёрам першынства Еўропы па гімнастыцы сярод юніёрак. Пасля гэтага пераехала ў Кіеў і працягнула заняткі ў маці.

Серабранская стала чэмпіёнкай Еўропы ў камандным першынстве, абсалютнай чэмпіёнкай свету і Еўропы, алімпійскай чэмпіёнкай, уладальніцай Кубка кантынента. Мае таксама восем тытулаў чэмпіёнкі свету, шэсць тытулаў чэмпіёнкі Еўропы ў фіналах у асобных відах.

Скончыла спартовыя выступы ў 1998 годзе.

## Узнагароды і званні 
* Ганаровы знак адрознення Прэзідэнта Украіны (21.12.1995)
* Крыж «За мужнасць» (07.08.1996)
* Ордэн «За заслугі» II ст. (04.11.1999)
* Ордэн княгіні Вольгі III ст. (16.01.2009)

Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёнкі па мастацкай гімнастыцы
Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка)
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Украіны
Піскунова

**Піскунова** — прозвішча і тапонім.

## Прозвішча 
* Валянціна Аляксандраўна Піскунова (нар. 1941) — кіраўнік Саюза беларусаў Латвіі.

## Тапонім 
* Піскунова — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці.
Эма Чэдвік

**Эма Чэдвік**, народжаная **Амалія Хільма Лоўстат** (; , Стакгольм — , Авіньён) — шведская мастачка.

Эма Чэдвік была ўнучкай жывапісца-мініяцюрыста і гравёра Карла Тэадора Лоўстата. Нарадзілася яна ў Стакгольме, дзе пазней навучалася ў мастацкай акадэміі. Потым адправілася ў Парыж, каб скончыць вучобу. Вучылася ў Акадэміі Жуліяна, мела поспех у мастацкіх салонах. Лета праводзіла ў мастацкай калоніі ў Грэз-сюр-Луан, куды прыязджалі мастакі, такія як Карл Ларсан і іншыя шведы.

Аднойчы яна пазнаёмілася з амерыканскім мастаком Фрэнсісам Бруксам Чэдвікам. Маладыя людзі ажаніліся, купілі ў калоніі гасцініцу і ў летнія месяцы прымалі тамака многіх мастакоў. Эма любіла падарожнічаць і, пакуль муж маляваў для сябе, яна замалёўвала сцэны са сваіх падарожжаў. Падтрымлівала сяброўскія адносіны з Андэрсам Цорнам і яго жонкай.

Мастачка вядомая сваімі партрэтамі і жанравымі творамі. Прымала ўдзел у шэрагу парыжскіх выставак, на Сусветных выстаўках 1889 і 1900 года ў Парыжы, выстаўцы ў Чыкага ў 1893 годзе.

Эма Чэдвік памерла 2 студзеня 1932 года ў Авіньёне.

Цяпер карціны мастачкі захоўваюцца ў Нацыянальным музеі ў Стакгольме, музеі шведскага горада Лінчэпінга, у прыватных калекцыях.

Яе сястра, Ева Лоўстат-Острам, таксама стала мастачкай.

Катэгорыя:Мастакі Швецыі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Швецыі XX стагоддзя
Алена Віктараўна Старыкава

**Алена Віктараўна Старыкава** (нар.  г., ) — украінская трэкавая велагоншчыца, віцэ-чэмпіёнка Алімпійскіх гульняў 2020 года, шматразовая прызёрка чэмпіянатаў свету і Еўропы.

Першыя медалі на чэмпіянаце Украіны атрымала ў 2010 годзе. З 2010 па 2017 год стала шматразовай чэмпіёнкай Украіны ў розных відах трэкавага веласпорту. У 2015 годзе заваявала першы медаль на чэмпіянаце Еўропы сярод юніёраў у гіце на 500 метраў. У 2017 годзе стала ўладальніцай Кубка Свету ў спрынце.

На чэмпіянаце Еўропы 2018 года ў Глазга заняла другое месца ў камандным спрынце і гіце на 500 метраў.

У студзені 2019 года Нацыянальны алімпійскі камітэт Украіны прызнаў Старыкаву лепшай спартсменкай месяца. У тым жа годзе заваявала срэбра ў гіце на 500 метраў спачатку на чэмпіянаце свету 2019 года, затым на Еўрапейскіх гульнях. У канцы года на а чэмпіянаце Еўропы ў Апелдорне, Нідэрланды, стала сярэбраным прызёрам у спрынце і бронзавым у гіце на 500 м.

У 2021 годзе ўвайшла ў склад зборнай Украіны на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа. На іх 5 жніўня 2021 года заняла чацвёртае месца ў кейрыне, а 8 жніўня 2021 года стала віцэ-чэмпіёнкай у спрынце.
Інэса Мікалаеўна Кравец

**Інэса Мікалаеўна Кравец** (; народжаная — Шуляк; нар. , , УССР) — украінская лёгкаатлетка, заслужаны майстар спорту СССР (1992), заслужаны майстар спорту Украіны (1992), выступала у трайным скачку і скачках у даўжыню. Чэмпіёнка свету ў трайным скачку ў памяшканні (1991, 1993) і на адкрытым стадыёне (1995), уладальнік Кубка свету (1994), чэмпіёнка Еўропы (у памяшканні, 1992). Шматразовы прызёр чэмпіянатаў Еўропы і свету.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і трэнераў Мікалая Іванавіча і Зінаіды Шуляк. З 1983 па 1988 год вучылася ў Кіеўскім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры і спорту. У восьмым класе Іна ўзяла 1,78 метра ў скачках у вышыню, што адпавядала нарматыву кандыдата ў майстры спорту.

13.06.1992 у Кіеве Інэса Кравец дасягала выніку 7,37 метра ў скачках у даўжыню. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1992 года ў складзе зборнай СНД у скачках у даўжыню (7,12 м).

На чэмпіянаце свету 1995 года ў фінале ў трэцяй спробе ўстанавіла сусветны рэкорд у трайным скачку — 15,50 м. Алімпійская чэмпіёнка 1996 года ў складзе зборнай Украіны ў трайным скачку (15,33 м).

За час спартыўнай кар’еры ўстанавіла некалькі сусветных рэкордаў. У 1993 годзе была дыскваліфікавана на 3 месяцы за прымяненне стымулятараў, а ў 2000 годзе за прымяненне стэроідаў яе адхілілі ад спорту на 2 гады.
Алена Дзмітрыеўна Касцевіч

**Алена Дзмітрыеўна Касцевіч** (; , ) — украінская спартсменка, якая выступае ў стральбе з пісталета; алімпійская чэмпіёнка 2004 года, чэмпіёнка свету; заслужаны майстар спорту Украіны. Трохразовы бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў (2012 і 2020).

## Біяграфія 
Маці Алены Наталля Аляксандраўна — кандыдат эканамічных навук, дацэнт Кіеўскага Нацыянальнага ўніверсітэта тэхналогій і дызайну, а бацька Дзмітрый Леанідавіч — інжынер.

У дзяцінстве Алена займалася спартовай гімнастыкай, затым вялікім тэнісам. У стральбу, па яе ўласным прызнанні, прыйшла выпадкова: у 11 гадоў па ініцыятыве маці пайшла ў абласны спартыўна-стралковы клуб у Чарнігаве. Перавагу кулявой стральбе Касцевіч аддала праз год пасля пачатку трэніровак, калі адчула, што не паспявае сумяшчаць стральбу, тэніс і вучобу ў агульнаадукацыйнай школе № 12.

Пры выбары спартовай спецыялізацыі Алена кіравалася тым, што чацвёртакласніцы лягчэй трымаць у руцэ кілаграмовы пісталет, чым цяжэйшую вінтоўку.

У вольны ад трэніровак час любіць адпачыць з кнігай, а акрамя таго, паводле яе сцвярджэння, становіцца заўзятым аўтааматарам.

Алена Касцевіч скончыла Чарнігаўскі нацыянальны тэхналагічны ўніверсітэт, скончыла аспірантуру Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта тэхналогій і дызайну па спецыяльнасці «эканоміка прадпрыемстваў», выступае за спартыўныя таварыствы «Колас» і «Дынама», з’яўляецца членам зборнай Украіны і членам Федэрацыі стральбы Украіны.
Нарын Мюрэй

**Нарын Элізабэт, лэдзі Мюрэй** (у дзявоцтве Паркер; 26 лютага 1935 &#x2013; 12 мая 2011) — англійскі малекулярны генетык, якая ўнесла ўклад у развіццё тэхналогіі рэкамбінантнай ДНК (генная інжынерыя), стварыўшы серыю лямбда-вектараў бактэрыяфагаў, у якія можна было ўстаўляць і экспрэсаваць гены дзеля вывучэння іх функцыі. 

У 1983 г. пара стварыла Эдынбургскі фонд Дарвіна. Гэтаму фонду яны ахвяравалі ганарары, атрыманыя ад вакцыны супраць гепатыту B. Дабрачынная арганізацыя падтрымлівае адукацыю і даследаванні ў галіне прыродазнаўства. Гэты фонд выдзеліў сродкі на будаўніцтва бібліятэкі імя Дарвіна пры Эдынбургскім універсітэце, унёсак на будаўніцтва будынка Майкла Суонна і выдзеліў шматлікія стыпендыі для падтрымкі аспірантаў і студэнтаў з-за мяжы для навучання ў Эдынбургу. Асобна трэба адзначыць, што Эдынбургскі фонд Дарвіна на працягу шмат год падтрымлівае асобнай стыпендыяй беларускіх студэнтаў для навучання ва ўніверсітэце Эдынбурга.  У 2009 годзе Нарын далучылася да кансультатыўнай групы эдынбургскай біянавуковай фірмы BigDNA, якая распрацоўвае вакцыны на аснове лямбда-фага, які нясе вакцыны на аснове ДНК.

## Смерць 
У 2010 годзе ёй паставілі дыягназ — хвароба рухальных нейронаў . У 2011 годзе, нягледзячы на немагчымасць размаўляць, яна працягвала працаваць і весці перапіску  Нарын памерла ў хоспісе Марыі Кюры ў Эдынбургу 12 мая 2011 года ва ўзросце 76 гадоў.

## Узнагароды і пашаны 
Яе шматлікі ўклад у навуку быў адзначаны прыняяцем яе ў шэраг сяброў Каралеўскіх таварыстваў Эдынбурга і Лондана. Лэдзі Мюрэй была абраная ў Каралеўскае таварыства ў 1982 годзе і ў Эдынбургскае каралеўскае таварыства ў 1989 годзе Яна атрымала ганаровыя ступені Універсітэта Уорыка, Інстытута навукі і тэхналогій Манчэстэрскага ўніверсітэта, Бірмінгемскага ўніверсітэта і Ланкастэрскага ўніверсітэта. Яна таксама атрымала пашану лектара імя Фрэда Грыфіта ад Таварыства агульнай мікрабіялогіі, а ў 1989 годзе за працу з лямбда-фагам — медаль імя Габара Каралеўскага таварыства.

Яна была зроблена Камандорам Ордэна Брытанскай Імперыі ў спісе навагодніх узнагарод за 2002 год .

У яе гонар названа Бібліятэка Нарын і Кэнэта Мюрэяў у комплексе Кінгз-Білдынгс Эдынбургскага ўніверсітэта

## Зноскі 
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Выпускнікі Бірмінгемскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Вучоныя Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Камандоры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга
Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе
Аксана Стэфанаўна Забужка

**Аксана Стэфанаўна Забужка** (нар. , ) — украінская пісьменніца і паэтэса.

## Біяграфія 
Аксана Забужка скончыла філасофскі факультэт (1982) і аспірантуру (1985) Кіеўскага ўніверсітэта. Кандыдат філасофскіх навук, абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Эстэтычная прырода лірыкі як кірункі мастацтва». У 1987 годзе ўступіла ў КПСС. Працавала выкладчыкам эстэтыкі ў Кіеўскай кансерваторыі. З 1989 года — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута філасофіі НАН Украіны. У 1992 годзе Аксана Забужка выкладала ўкраіністыку ва ўніверсітэце штата Пенсільванія як запрошаны пісьменнік. У 1994 годзе яна атрымала стыпендыю Фонду Фулбрайта і выкладала ў Гарвардскім і Пітсбургскім універсітэтах.

Уступіла ў Саюз пісьменнікаў СССР (1987).

## Узнагароды 
* Ордэн княгіні Вольгі III ступені (16 студзеня 2009 года) — за важкі асабісты ўклад у справу кансалідацыі украінскага грамадства, пабудову дэмакратычнай, сацыяльнай і прававой дзяржавы і з нагоды Дня Саборнасці Украіны.
* Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (7 сакавіка 2019 г.) — за кнігу «І зноў я залажу ў танк…».
* паэтычная прэмія Global Commitment Foundation (1997)
* прэмія Фонда ім. Гелен Шчэрбань-Лапіка (1996)
* прэмія Фонду Кавалёвых (1997)
* прэмія Фонду Ракфелера (1998)
* прэмія Дэпартамента культуры г. Мюнхена (1999)
* прэмія Фонду Ледыг-Ровальт (2001)
* узнагарода дэпартамента культуры г. Грац (2002)
Старыкава

**Старыкава**:

## Прозвішча 
* Алена Віктараўна Старыкава (нар. 1996) — украінская трэкавая велагоншчыца.
* Клаўдзія Фёдараўна Старыкава (нар. 1935) — беларуская спявачка.

## Тапонім 
* Старыкава (Пачынкаўскі раён)
Эма Іванаўна Андзіеўская

**Эма Іванаўна Андзіеўская** (; нар. , ) — сучасная украінская паэтэса, празаік і мастачка, працуе ў стылі сюррэалізму і герметызму. Стварыла ўласны свет паэтычных і мастацкіх вобразаў у высока індывідуальнай манеры. Філасофскія, духоўныя і містычныя тэмы займаюць цэнтральнае месца ў творчасці Андзіеўскай. Паэтэсаа з’яўляецца адной з прадстаўніц украінскага мадэрнізму другой паловы XX стагоддзя. Яе часта звязваюць з Нью-Ёркскай групай украінскіх пісьменнікаў. Паэтычная творчасць Андзіеўскай вядома тым, што яна рэфармавала класічны санет, выкарыстоўваючы дысанансную рыфму і складаную асацыятыўную вобразнасць. Светагляд Андыеўскай блізкі да будызму і містыкі Карласа Кастанеды. Член нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны, украінскага ПЭН-клуба, Свабоднай акадэміі ў Мюнхене і Федэральнага аб’яднання мастакоў. Большую частку свайго жыцця Андзіеўская правяла за межамі Украіны — у Нью-Ёрку і Мюнхене.
Ларыса Уладзіміраўна Дзенісенка

**Ларыса Уладзіміраўна Дзенісенка** (; нар. , , УССР) — украінская пісьменніца, журналістка, адвакат і тэлевядучая.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў рускамоўнай сям’і літоўска-грэчаскага паходжання, па ўласным сцвярджэнні ўкраінскай мовай авалодала ў 23 гады. У дзяцінстве займалася ў музычнай школе.

У 1995 годзе скончыла юрыдычны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт (Прага).

Працавала адвакатам, які прадстаўляе інтарэсы грамадзян у Еўрапейскім судзе па правах чалавека (Страсбург), дырэктарам дэпартамента міжнароднага права Міністэрства юстыцыі, дарадцам Міністра юстыцыі, навуковым кансультантам камітэтаў Вярхоўнай рады Украіны, узначальвала украінскае аддзяленне міжнароднай антыкарупцыйнай арганізацыі Transparency International (Берлін).

Вядзе адвакацкую практыку, працуе аўтарам і вядучай культуралагічнай праграмы «Дакумент +» на ўкраінскіх тэлевізійных каналах «Студыя 1+1» і «1+1 International». Вяла аўтарскія калонкі ў «Жаночым часопісе» і дзіцячым часопісе «Соняшник».

Літаратурная кар’ера пачалася перамогай у конкурсе «Каранацыя слова» ў 2002 годзе (гран-пры, «Цацкі з плоці і крыві»).
Ірына Уладзіміраўна Жыленка

**Ірына (Іраіда) Уладзіміраўна Жыленка** () — украінская паэтэса, празаік і нарысіст, аўтар кнігі ўспамінаў. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (1996).

## Біяграфія 
Нарадзілася 28 красавіка 1941 года ў Кіеве. Дзяцінства прайшло на Чаркашчыне. Бацькі загінулі на Другой сусветнай вайне. Пасля вайны яна зноў вярнулася ў Кіеў. Пасля заканчэння школы паступіла на вячэрняе аддзяленне філалогіі КДУ імя Т. Р. Шаўчэнкі, працавала выхавацелем у дзіцячым садку. Выпускніца ўніверсітэта 1964 года. На працягу шэрагу гадоў працавала ў рэдакцыях газет «Молодь України», «Літературна Україна», часопіса «Ранок». Жонка украінскага празаіка Уладзіміра Дразда.

Памерла 3 жніўня 2013 года.

## Узнагароды 
* прэмія імя В. Сасюры (1987) — *за кнігу вершаў «Дівчинка на кулі»*
* Дзяржаўная прэмія імя Тараса Шаўчэнкі (1996) — *за зборнік «Вечірка у старій винарні»*
* Ордэн княгіні Вольгі III-й ступені (Украіна, 2001)

## Крыніцы
Аляксандра Вячаславаўна Матвійчук

**Аляксандра Вячаславаўна Матвійчук** (;  8 кастрычніка 1983, г. Боярка, Кіеўская вобласць) — украінская праваабаронца, лаўрэатка прэмій імя Васіля Стуса і «Абаронца дэмакратыі».

Старшыня арганізацыі «Цэнтр грамадзянскіх свабод», якая ў 2022 годзе атрымала Нобелеўскую прэмію міру. Працуе над пытаннем правоў чалавека ва Украіне і рэгіёне АБСЕ.

## Біяграфія 
Аляксандра Матвійчук нарадзілася 8 кастрычніка 1983 года ў горадзе Боярка Кіеўскай вобласці.

Скончыць Украінскі гуманітарны ліцэй (з адзнакай), юрыдычны факультэт (2007, з адзнакай) і аспірантуру кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права (2010) Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, Школу заканатворчасці Інстытута заканадаўства Вярхоўнай Рады Украіны (2011), Стэнфардскі ўніверсітэт (2018, Праграма ўкраінскіх новых лідэраў Цэнтра па пытаннях дэмакратыі, развіцця і вяршэнства права (CDDRL) Стэнфардскага універсітэта).

На чацвёртым курсе навучання ў Кіеўскім нацыянальным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі праводзіла трэнінгі ад «Фонда правоў чалавека». Пры гэтым паспявала кіраваць студэнцкім самакіраваннем на юрыдычным факультэце і выкладаць Правазнаўства ў гімназіі ў роднай Боярцы. 4 чэрвеня 2021 года была абраная кандыдатам для вылучэння на абранне членам Камітэта ААН супраць катаванняў.

Старшыня праўлення Цэнтра грамадзянскіх свабод (з 2007); член Кансультатыўнага савета пры Упаўнаважаным Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека (з 2012); каардынатар грамадзянскай ініцыятывы «Еўрамайдан SOS», якая была створана ў адказ на жорсткі разгон студэнцкіх дэманстрантаў 30 лістапада 2013 года з мэтай аказання прававой дапамогі пераследуемым пратэстоўцам ва Украіне (з 2013).

Ініцыятар кампаніі # SaveOlegSentsov (пасля вызвалення Алега Сянцова была перайменаваная ў #LetMyPeopleGo) для вызвалення ўкраінскіх палітвязняў.  

Аўтар шэрагу альтэрнатыўных справаздач для розных органаў ААН, Савета Еўропы, Еўрапейскага Саюза, АБСЕ і Міжнароднага крымінальнага суда.

## Узнагароды 
* Лаўрэат прэміі імя Васіля Стуса (2007) — *за выдатныя дасягненні ў гэтай галіне, выразную грамадзянскую пазіцыю, актыўную прысутнасць ва ўкраінскай культурнай прасторы*;
* Дыплом лепшых ўсеўкраінскіх моладзевых грамадскіх арганізацый Украіны (2009, Дэбатная акадэмія) ;
* Прэмія Сюра Ліндэбраке за дэмакратыю і правы чалавека, Каралеўства Нарвегія (2015);
* Лаўрэатк прэміі «Абаронца дэмакратыі» ад місій АБСЕ, Парламенцкая асамблея АБСЕ (2016);
* Прэмія «Адважная жанчына Украіны» ад амбасады ЗША (2017);
* Прэмія «За правільны лад жыцця» ад шведскага фонду Right Livelihood Award (2022).

## Спасылкі 
* Аляксандра Матвійчук // НВ.
* *Радзіеўская, В. * Якая розніца, хто завядзе краіну ў штопар — чалавек з добрымі або дрэннымі намерамі // Gazeta.ua. — 2020. — 2 чэрвеня.
* Ірына Славінская, Юлія Вебер. Першая ўкраінская нобелеўская лаўрэатка расла сярод выключных людзей, якія жылі так, як кажуць // The Ukrainians. — 22 лістапада, 2022.
* Прамова Матвійчук — уручэнне Нобелеўскай прэміі міру 2022.

* 

Катэгорыя:Юрысты Украіны
Валянціна Геніеўна Антанюк

**Валянціна Геніеўна Антанюк** (; нар. , с. Новаекацярынаўка, Старабешаўскі раён, Сталінская вобласць) — украінская спявачка (сапрана), паэтэса, празаік, мастацтвазнаўца. Народная артыстка Украіны (2020).

## Біяграфія 
У 1980 годзе скончыла Кіеўскую кансерваторыю па класе прафесара М. К. Кандрацюка (спевы) і З. Я. Ліхтман (камерны клас).

Выкладала ў кіеўскім Універсітэце культуры. З 1995 года — асістэнт у класе М. К. Кандрацюка, пасля — прафесар кафедры сольных спеваў Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя П. І. Чайкоўскага (Кіеў).

Прафесар, доктар культуралогіі, член нацыянальных саюзаў пісьменнікаў і тэатральных дзеячаў Украіны, а таксама Усеўкраінскага музычнага саюза.

## Узнагароды і званні 
* Заслужаная артыстка Украіны (1992)
* Народная артыстка Украіны (2020)
* Акадэмік Міжнароднай педагагічнай акадэміі краін СНД(2000)
* Акадэмік Акадэміі педагагічных і сацыяльных навук ЮНЕСКА (2009)
* Ордэн «Маэстра» Кіеўскага міжнароднага фестывалю дакументальных фільмаў (2009).
Кацярына Аляксандраўна Рэзнік

**Кацярына Аляксандраўна Рэзнік** (; нар.  года, , Харкаўская вобласць, Украіна) — украінская спартсменка і палітык. Заслужаны майстар спорту па сінхронным плаванні. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2020 года. Дэпутат Люботынскай гарадской рады VIII склікання. Член дэпутацкай фракцыі палітычнай партыі "Блок Святлічнай — «Разам».

## Біяграфія 
Спартсмен-інструктар штатнай каманды нацыянальнай зборнай каманды Украіны па сінхронным плаванні. Скончыла Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт унутраных спраў.

Летам 2018 г. была ў складзе зборнай Украіны па сінхронным плаванні, якая стала лепшай на чэмпіянаце Еўропы па летніх відах спорту.

На Чэмпіянаце свету па водных відах спорту ў ліпені 2019 года ў сінхронным плаванні (група, тэхнічная праграма) яна і Уладзіслава Алексііва, Марына Алексііва, Яна Углавая, Кацярына Рэзнік, Анастасія Саўчук, Марта Федзіна, Аліна Шынкарэнка, Лізавета Яхно. У праграме хайлайт каманда заваявала залатыя ўзнагароды.

25 кастрычніка 2020 года на мясцовых выбарах была абраная дэпутатам Люботынскай гарадской рады.

Зборная Украіны па сінхронным плаванні ў складзе якой выступала Кацярына Рэзнік заваявала два бронзавыя медалі на Алімпіядзе — 2020 у Токіа.