Фольксдойчэ

насельніцтва ў Еўропе па стане на 1880 год (без паселішчаў немцаў у Прыбалтыцы і на Волзе)]]

**Фольксдойчэ** () — абазначэнне «этнічных германцаў» да 1945 года, якія жылі ў дыяспары, гэта значыць па-за межамі Германіі. У адрозненне ад «рэйхсдойчэ» (, «германцаў рэйха»), прыналежнасць да «фольксдойчэ» («германскасць») усталёўвалася па асобных прыкметах — па «сямейнай гісторыі» (ці былі бацькі дойчэ), па нямецкай мове як роднай, па імі, па царкоўных запісах і да т.п.

Пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне значная частка тэрыторыі Германіі была забрана ў яе краінамі-пераможцамі ў якасці  і рэпарацый разам з грамадзянамі. Тады паняцце «фольксдойчэ» стала палітычным, а гэты яго падтэкст заставаўся ў актыўным ужыванні да 1940—1960-х гадоў XX стагоддзя. У перыяд існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) *фольксдойчэ* мелі асобы прававы статус як у межах самога рэйха, так і ў генерал-губернатарстве, пратэктаратах і рэйхскамісарыятах, а таксама ў саюзных краінах.

## Каментарыі да паняцця і тэрміна 
### Паходжанне тэрміна 
. На сцягу адлюстравана руна Одал — знак дома, сям’і, роду, спадчыны.]]

Паводле трактоўкі Дорыс Берген, аўтарства гэтага тэрміна прыпісваецца Адольфу Гітлеру, які, меркавана, упершыню асабіста ўвёў ва ўжытак тэрмін *фольксдойчэ* у мемарандуме Імперскай Рэйхсканцылярыі ад 1938 года. У гэтым дакуменце тэрмінам *фольксдойчэ* вызначаюцца «людзі, чыя мова і культура маюць германскія карані, якія, аднак, не мелі германскага грамадзянства». Так ці інакш, для Гітлера і іншых немцаў таго часу гэты тэрмін нёс у сабе некаторыя сэнсавыя адценні — чысціня крыві, расавае вызначэнне — то, што не ўваходзіць у сучасны беларускамоўны тэрмін «этнічныя немцы» і з’яўляецца асабліва ідэалагічнымі адценнямі дадзенага тэрміна. У адпаведнасці з нямецкімі пастановамі 1930-х гг., каля 30 мільёнаў фольксдойчэ жылі па-за межамі рэйха, істотная частка іх — ва Усходняй Еўропе — Польшчы, Прыбалтыцы, СССР і Румыніі.

Нацысцкія фундаментальныя ідэі экспансіі на Усход адводзілі фольксдойчэ асаблівую ролю ў нямецкіх планах заваявання краін Усходняй Еўропы, што і было досыць выразна пазначана ў генеральным плане «Ост».

### Фольксдойчэ мітэльштэле 
Адну з найбольш галоўных роляў у рэалізацыі ідэалогіі нацысцкай расавай дактрыны ў агульным і ідэалогіі цэласці германскай расы ў прыватнасці гуляла арганізацыя «Фольксдойчэ мітэльштэле» (; скар. *VoMi*), што мела статус аднаго з пяці галоўных кіраванняў СС і праводзіла размаітую працу сярод этнічных немцаў, якія жылі за мяжой.

У манаграфіі Люманса Вальдзіза (*Lumans Valdiso*) кажацца, што:

«Адной з галоўных мэт Гімлера быў цэнтралізаваны кантроль над мірыядамі груп і індывідаў, якія прапагандуюць усярэдзіне і па-за рэйхам ідэі фольксдойчэ. Гімлер не пачынаў гэты працэс, аднак, выявіўшы дадзеныя ідэі, якія лунаюць у паветры, развіў іх і скіраваў у патрэбнае яму рэчышча. Яго асноўнай інструментам у спробах заваявання такой мэты было кіраванне па-за структурай СС — нацысцкі партыйны орган „Фольксдойчэ мітэльштэле“ (VoMi), што можна перавесці як „Кіраванне сувязяў з этнічнымі немцамі“.»

Галоўнае кіраванне () было створана 1 лютага 1937. Пасля пачатку Другой сусветнай вайны гэта кіраванне ажыццяўляла праграму перасялення на акупаваныя ўсходнія тэрыторыі нямецкага насельніцтва, якой кіраваў прызначаны 7 кастрычніка 1939  па рассяленні германскай расы Генрых Гімлер. Стварэнне «Фольксдойчэ миттельштелле» азначала перадачу ў рукі СС найважнай прылады ўплыву на вонкавую палітыку Трэцяга рэйха.

Кіраванне ўзначальвалася  СС  (). Сфера дзейнасці гэтай арганізацыі шырылася, галоўным чынам, на суседнія з Германіяй краіны Усходняй і Заходняй Еўропы, дзе яна вяла разведвальную і ідэалагічную падрыўную працу, фактычна, займаючыся фармаваннем «пятых калон».

Секцыя друку гэтага кіравання рыхтавала штодзённыя агляды матэрыялаў, што публікаваліся ў больш чым 300 газетах і часопісах, што выходзяць за мяжой, а таксама займалася ўкараненнем у замежныя СМІ і фармаваннем (пасярэдніцтвам напісання «заказных артыкулаў») патрэбнай арганізацыі грамадскай думкі праз антыкамуністычныя газеты Аўстрыі, Францыі, Бельгіі і іншых краін, якія станоўча адклікаліся пра нацызм, якія да другой паловы XIX стагоддзя складалі мясцовую эліту). Досыць часта ў расійскай гісторыі паўтаралася сітуацыя з афіцыйным і неафіцыйным запрашэннем нямецкіх навукоўцаў, палітыкаў і вайскоўцаў на высокія пасты ў тых ці іншых абласцях.
.]]

Яркім прыкладам можа паслужыць фаварыцтва і фактычнае кіраванне краінай  у перыяд валадарання імператрыцы Ганны Іаанаўны і кароткі перыяд узурпавання фактычнай улады пасля яе скону (у быццё рэгентам пры Іване VI).

У той перыяд была распрацавана паўнавуковая  прыўнясення германскімі правадырамі (у прыватнасці, Рурыкам) самой ідэі дзяржаўнага кіравання ў хаатычны ў палітычным сэнсе мір славянскіх народаў. Зрэшты, і аспрэчыць гэту тэорыю апынулася вельмі лёгка — Рурыка запрасілі на замяшчэнне вакантнага месца князя — значыць, тытул князя існаваў да прышэсця Рурыка на Русь. Таксама прыкладам могуць паслужыць асобе дзяржаўнага дзеяча, міністра ўнутраных спраў фон Плевэ, і найбольш уплывовага фінансіста Расіі XIX стагоддзя .

Пётр I пачаў сваё сталенне ў так званай нямецкай слабадзе. Велізарная колькасць публікацый і гістарычных сведчанняў служаць пацвярджэннем факта істотнай наяўнасці этнічных немцаў у дзяржаўным апараце Расійскай імперыі ў XVIII—XX стагоддзях, у тым ліку, прыкладам, і ў перыяд валадарання Кацярыны II. З прычыны гэтага можна зрабіць выснову пра практычна пастаянную наяўнасць немцаў у гісторыі Расіі. У вядомай прапорцыі нямецкія карані былі і ў імператарскай сям’і Раманавых, бо дынастычныя шлюбы складаліся, галоўным чынам, з прадстаўнікамі найвышэйшага германскага дваранства.

Апроч таго, вялікая колькасць расійскіх навукоўцаў, вайскоўцаў дзеячаў, прадстаўнікоў мастацтва належала да нямецкай нацыянальнасці. Гэтыя падданыя Расіі ўнеслі вялікай, а часцяком, неацэнна вялікі ўнёсак у развіццё чалавецтва. Сярод такіх можна назваць Д. І. Фанвізіна (фон Візін), І. Ф. Крузенштэрна, Ф. Ф. Белінсгаўзена, Іагана Корфа, , барона , , Ота Кацэбу. З пазнейшых дзеячаў трэба адзначыць  — аднаго з заснавальнікаў савецкай касманаўтыкі.

#### Становішча фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны 
Вайна з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй вырашыла анты-нямецкія настроі і прапаганду змагання з «унутраным ворагам» у расійскім грамадстве. У сувязі з гэтым фактам самую пільную ўвагу звярталі на сябе падданыя імперыі — немцы па нацыянальнасці, у сувязі з чым з’явілася мноства старонных публікацый пра іх. У пачатковы перыяд вайны дачыненне да дадзенай групы было зычлівым, усяляк падкрэслівалася іх адрозненне ад германскага насельніцтва. Адзначаўся вялікі фінансавы фундуш у стварэнне і развіццё сетцы лазарэтаў і шпіталяў, дабрачынная праца немцаў сярод насельніцтва. Аднак жа пасля, да 1915 года, па меры пагаршэння сітуацыі на фронце, дачыненне дзяржавы і насельніцтва да нямецкіх падданых імперыі стала змяняцца ў горшы бок. Неаднаразова ў пэўных газетах пачалі публікавацца артыкулы правакацыйнага характару, якія, нягледзячы на аспрэчанні, дадзеныя ўладамі пасля праверкі фактаў, здолелі змяніць атмасферу ў грамадстве.

Аднак жа трэба адзначыць рэакцыю на палітыку ў дачыненні расійскіх немцаў у перыядычным друку левага кірунку. Так, прыкладам, саратаўскае выданне «Наша газета» апублікавала прамову дэпутата   на пасяджэнні 19 ліпеня 1915 года, у якой досыць актыўна асуджаецца пачатая ў грамадстве і СМІ антынямецкая кампанія. У прыватнасці, прыведзены наступныя словы дэпутата:

Пасля дачыненне насельніцтва да этнічных немцаў стабілізавалася, шмат у чым, з-за радыкальнай змены ідэалогіі на «пралетарскі інтэрнацыяналізм» і адмысловае «спусканне пары» ў грамадстве падчас рэвалюцый і грамадзянскай вайны.

## Падчас нацысцкага кіравання 
Падчас нацызму тэрмінам «*фольксдойчэ*» пазначалі немцаў, якія нарадзіліся за мяжой Германіі, жылі ў краінах, акупаваных Германіяй і падалі прашэнне на грамадзянства Трэцяга рэйха. Да Другой сусветнай вайны каля 10 мільёнаў фольксдойчэ жылі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Таксама вялікая колькасць немцаў жыла на поўдні СССР.

### Deutsche Volksliste 
Пасля пачатку акупацыі краін усходняй Еўропы войскамі Германіі ў верасні 1939 года нямецкі бок, а менавіта — арганізацыя «фольксдойчэ мітэльштэле», арганізавала цэнтральнае рэгістрацыйнае бюро, названае «*Спіс германскіх грамадзян*» (, скар. DVL), дзе яны рэгістравалі немцаў з грамадзянствам акупаваных краін як фольксдойчэ. Мясцовае неарыйскае насельніцтва было крайне зацікаўлена ў трапленні ў гэты спіс, бо тым, хто лічыўся ў дадзеным спісе, былі пакладзены пэўныя зыскі, улучаючы лепшае харчаванне і асаблівы прававы статус.

**Deutsche Volksliste** дзяліў фольксдойчэ на 4 катэгорыі:

* **Катэгорыя I**: Асоба германскага паходжання, што прапанавала свае паслугі рэйху да 1939.
* **Катэгорыя II**: Асоба германскага паходжання, што засталася пасіўнай.
* **Катэгорыя III**: Асоба германскага паходжання, што этнічна часткова змяшалася з мясцовым насельніцтвам, напр., пасярэдніцтвам шлюбу з мясцовым партнёрам, ці з дапамогай працоўных сувязей (на тэрыторыі Польшчы гэта асабліва тычылася сілезцаў і кашубаў).
* **Катэгорыя IV**: Асоба з германскімі продкамі, чые продкі былі культурна адзінымі з мясцовым насельніцтвам, але якая падтрымала «германізацыю».

Кожнаму немцу, які натуралізаваўся, ўладамі рэйха выдаваўся адмысловы дакумент —  (), які гуляў ролі пашпарта і пасведчання «чысціні расы», што было трэба на выпадак узнікнення падазрэнняў у пільных грамадзян рэйха ці мясцовых органаў гестапа.

### Роля фольксдойчэ ў фармаванні частак СС і вермахта 
Фольксдойчэ гулялі заўважную ролю пры фармаванні так званых «тубыльных» дывізій СС (дывізій, у якіх маглі служыць асобы, што не з’яўляліся членамі СС) — у многіх з іх батальёны былі галоўным чынам ці цалкам укамплектаваны менавіта салдатамі-фольксдойчэ. Аднак кіраўніцтва дывізій адзначала дастатковую ненадзейнасць гэтых частак, якая стала выяўляцца ўсё больш і больш па ходзе вайны, бліжэй да разгрому нацысцкай Германіі. Пры ўсёй ступені ўцягнення фольксдойчэ ў фармаванне частак вермахта і СС яны практычна не былі членамі партыйна-палітычнай арганізацыі СС, хоць досыць часта праходзілі службу ў яе войсках, у 1943 г. у раёне Днепрапятроўска быў створаны кавалерыйскі полк СС, што складаецца з фольксдойчэ. Найхутчэй, на думку гісторыкаў. Прыкладна 30—40 тысяч фольксдойчэ жылі ў Прыбалтыцы. Згодна ж іншым дадзеным і нямецкім дакументам, у Рэйхскамісарыяце Украіна жылі каля паўмільёна фольксдойчэ. А сучасныя даследчыкі лічаць, што ў 1940-х гг. на тэрыторыі Украіны жылі каля 600 тыс. немцаў. На 1939 год афіцыйная колькасць немцаў была каля 400 тыс. чалавек: 150 г. тлушчу, 1 кг сыра, 4 яйкі, гародніна, садавіна, мёд, мармелад, соль і многае іншае, зазвычай, недаступнае не ўлучаным у спіс асобам.

Для арыйскай моладзі арганізоўваліся спартыўныя лагеры, кіраўнікамі і выкладчыкамі ў іх былі франтавыя афіцэры, якія рыхтавалі гэту моладзь для службы ў вермахце. Зазвычай, канчатковай мэтай стварэння і існавання такімі лагерамі для арыйскай моладзі нямецкае кіраўніцтва ў Германіі бачыла выхаванне будучых фюрараў арганізацый, груп і аб’яднанняў, цалкам лаяльных нацыянал-сацыялістычным ідэалам і гатовых у кожны момант устаць у шэрагі іншых арганізацый, прыкладам, школы афіцэраў СС у Германіі (у мястэчку Бад-Цёльц) і г. д. Такой моладзі было досыць шмат — прыкладам, толькі ў Трансністрыі ў моладзевых арганізацыях налічвалася каля 9 тысяч чалавек, у Германію з СССР усяго былі перамешчаны, паводле розных дадзеных, да 8,7 мільёнаў чалавек. Аднак гэта лічба складаецца з і ваеннапалонных, і іншых перамешчаных асоб.

Адступленне арміі рэйха прымусіла дадзеную этна-сацыяльную групу пакінуць ранейшыя месцы жыцця. Асноўныя вытокі міграцыі былі наступнымі:
# Рэйхскамісарыят Украіна (каля 90 тысяч чал.) — лістапад 1943 г.
# Прыдняпроўе (каля 125 тысяч чал.) — студзень-ліпень 1944 г.

Паводле сцвярджэння памянёнага часопіса Demoscope, гэта былі досыць прывілеяваныя і арганізаваныя ўцекачы. Першым месцам прыбыцця з’яўляўся рэйхсгау  (раён Лодзі), аднак праз некаторы час яны пакінулі і гэты раён. У выніку з прыблізна 350 тысяч «савецкіх» фольксдойчэ, якія знаходзіліся да канца вайны на тэрыторыі рэйха, каля 200 тысяч, пасля ўсталявання размежавання паміж Савецкай арміяй і саюзнікамі, знаходзіліся на тэрыторыі Польшчы ці Усходняй Германіі. Пазней з «заходніх» 150 тысяч прыкладна палова была перададзена саюзнікамі ў СССР.

Паводле ўсталяванай у СССР практыкі, падпісанне фольксліста кваліфікавалася як здрада радзіме, і фольксдойчэ з ліку былых савецкіх грамадзян, якія падпісалі яго і аказаліся ў зоне дзеяння савецкай адміністрацыі, зазвычай, арыштоўваліся органамі дзяржбяспекі і прыцягваліся да суда.

Такім чынам, лік рэпатрыяваных з СССР «фольксдойчэ» склаў не менш 280 тысяч чалавек. Паволжскія немцы карысталіся правам на аўтаномію ў складзе РСФСР, а потым і СССР з часу рэвалюцыі 1917 года, калі была створана . Аднак пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны з набліжэннем фронту яна была скасавана рашэннем урада СССР, мужчынскае насельніцтва ад 15 до 55 памешчаны ў працоўныя лагеры. Нямецкія сем’і былі дэпартаваны ў два рэгіёны — Сібір і Казахстан.

#### Украінскія фольксдойчэ 
Паводле нямецкіх дакументаў, у Рэйхскамісарыяце Украіна жылі каля паўмільёна фольксдойчэ. Часцяком партыйныя органы НСДАП былі змушаны займацца такімі праблемамі мясцовага насельніцтва-фольксдойчэ, як набыццё новай кватэры, дапамога ў працаўладкаванні, іншыя вылучна побытавыя праблемы.

Украінскі гітлерюгенд атрымаў назву «Дойчэ Югенд Украіны» ( — «Нямецкая Моладзь Украіны»). Яго членамі былі абавязаны рабіцца ўсе маладыя фольксдойчэ першай і другой катэгорый ва ўзросце ад 10 до 21 года. Што ж тычыцца фольксдойчэ трэцяй катэгорыі, то іх прымалі з дазволу мясцовага . Гітлерюгенд імкнуўся ахапіць сваім уплывам кожны населены пункт, дзе жылі фольксдойчэ, што яму, у прынцыпе, удавалася.

## Паваенны час і сучаснасць 
### Выхад немцаў з Усходняй Еўропы 
. 1945 год.]]

Большасць фольксдойчэ пакінула месцы жыцця адразу ж пасля сканчэння вайны і перамогі СССР і краін саюзнікаў. Гэты працэс, у сілу яго масавасці і значнага ўплыву на этнічную карціну Еўропы быў вылучаны ў асобнае паняцце, якое атрымала назву «выхад немцаў з краін Усходняй Еўропы». Так, прыкладам, яшчэ ў час вайны, а таксама ў летнія і восеньскія месяцы 1945 года, ва ўмовах адсутнасці законна абранага парламента, прэзідэнт Чэхаславакіі Эдвард Бенеш падпісваў так званыя прэзідэнцкія , якія мелі сілу закона, у тым ліку пра выгнанне  з Чэхаславакіі.

Шмат хто з тых, хто падпісаў фольксліст у часы кіравання нацыстаў, аўтаматычна атрымалі нямецкае грамадзянства пасля прыбыцця ў Германію, іншыя атрымалі яго крыху пазней, ужо ў часы халоднай вайны. Грамадзяне былога рэйха захавалі сваё грамадзянства ў германскай дзяржаве, якая пазней падзялілася на Усходнюю і Заходнюю Германіі.

 немцам, выгнаным з Паўднёвай Маравіі. Надпіс зверху абвяшчае: «Права на Радзіму ёсць права чалавека».]]

Адносна невялікія групы этнічных немцаў дагэтуль жывуць у краінах Цэнтральнай Азіі, галоўным чынам, у Казахстане. Таксама малая колькасць немцаў жыве ў Трансільваніі ў Румыніі. Апроч таго, некаторыя з былых фольксдойчэ і іх нашчадкаў утвараюць рэшткавыя кампактныя раёны рассялення немцаў у Даніі, Францыі, Італіі, Польшчы, Чэхіі, Славакіі, Славеніі, Венгрыі.

Як піша ў сваім аўтабіяграфічным творы Іван Фёдаравіч Тарасенка «Мяне звалі ўласаўцам» (па маці фольксдойчэ), ужо пасля 1945 г. ён сутыкнуўся на перасыланні з кантынгентам са сваіх землякоў нямецкага селішча пад Адэсай. Падчас акупацыі, як ён кажа, яны былі закліканы ў СС, а падчас іх сустрэчы ўжо «ехалі на селішча». Землякі прапанавалі, каб ён пахадайнічаў перад савецкімі пенітэцыярнымі органамі пра магчымы перавод яго ў склад іх групы і магчымасць разам выехаць на селішча. Той адмовіўся. Як аказалася, не пралічыўся, бо ўвесь дадзены кантынгент быў знішчаны НКУС практычна адразу па прыбыцці (, скар. BdV), некамерцыйнае таварыства Германіі, створанае для прадстаўлення і абароны зацікаўленняў немцаў, якія пакінулі свае ранейшыя месцы жыцця і/ці выгнаных у перыяд Другой сусветнай вайны і яе лакальных канфліктаў. У тэрміналогіі дадзенай арганізацыі выкарыстоўваецца слова *фольксдойчэ*.

Паваеннае нямецкае права выкарыстоўвае таксама тэрмін ''* (, «статутныя немцы») для пазначэння этнічных немцаў без нямецкага грамадзянства, якія з’яўляюцца ўцекачамі з былых тэрыторый Германскай імперыі, а ў пазнейшыя гады — тых, што перасяліліся ў Германію па праграме рэпатрыяцыі.

## Гл. таксама 
* Пангерманізм — *палітычны рух XIX—XX стагоддзяў, якое імкнецца да адзінства нямецкамоўных народаў Еўропы*.
*  — *палітычная ідэалогія XIX—XX стагоддзяў, заснаваная на ідэях філасофскай плыні арыясофіі, і элементах традыцыяналізму, які зараджаўся тады. Прапагандавала ідэі пангерманізму, рэакцыйнага рамантызму і сацыял-дарвінізму*.
* Пятая калона — *у пераносным сэнсе — любыя таемныя агенты ворага (дыверсанты, сабатажнікі, шпіёны, правакатары і інш.)*
* Нацысцкая расавая палітыка — *назва дзяржаўных парадкаў расавай дыскрымінацыі ў нацыянал-сацыялістычнай Германіі*.
*  — *навука пра спадчыннае здароўе чалавека, а таксама пра шляхі паляпшэння яго спадчынных уласцівасцей*.
* Дыяспара — *частка народа (этнічная агульнасць), якая жыве па-за краінай свайго паходжання, сваёй гістарычнай радзімы*.
* Расійскія немцы — *этнічныя немцы Расіі і краін былога СССР*.
*  — *нацыянальна-палітычная і культурна-асветніцкая арганізацыя немцаў краін былога СССР*.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Андреева Н. С.* Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. СПб., 2008.
* *Семиряга, М. И.* «Коллаборационизм: природа, типология и проявления в годы Второй мировой войны». М., 2000.
* *Семиряга, М. И.* Тюремная империя нацизма и её крах. М., 1991.
* *де Ионг, Л. «Немецкая пятая колонна во второй мировой войне»*. Сокращенный перевод с английского А. И. Дьяконова. Под ред. ген.-м. Н. П. Цыгичко. Изд-во иностранной литературы. Москва, 1958.
* *«Nazi Fifth Column Activities: A List of References»*, Library of Congress, 1943 
* *«The German fifth column in the Second World War»*, by L. de Jong 
* *«The German Fifth Column in Poland»*, Hutchinson & Co Ltd, London 
* Deutsche Minderheiten stellen sich vor  Bundesministerium des Innern 2016
* Luther, Tammo (2004): *«Volkstumspolitik des Deutschen Reiches 1933—1938. Die Auslanddeutschen im Spannungsfeld zwischen Traditionalisten und Nationalsozialisten»*. Franz Steiner, Stuttgart 
* *Buchsweiler, Meir*. «Volksdeutsche in der Ukraine am Vorabend und Beginn des Zweites Weitkriegs — ein Fall doppelter Loyalität?» Gerlingen, 1984 .
* *Fleischhauer, Ingeborg''. «Das Dritte Reich und die Deutschen in der Sowjetunion». Stuttgart, 1983.

## Спасылкі 
* Bundeszentrale für politische Bildung 
* «Пятая колонна» в Чехословакии 
* «Пятая колонна» в Хорватии 
* «Пятая колонна» в Югославии  
* «Пятая колонна» в Польше  
* Договор о переселении латвийских граждан немецкого происхождения в Германский рейх 30 октября 1939 
* Соглашение о переселении немцев из сферы интересов СССР, украинцев и белорусов из сферы интересов Германии 16 ноября 1939 года
* Рассказ о жизни одной фольксдойче женщины  
* bund-der-vertriebenen.de   — официальный сайт организации BdV
* Информационный портал "Сайт советских немцев «Genosse»   — история и современность немецкого движения в странах бывшего СССР
* Массовые выселения этнических немцев из Восточной Европы после Второй мировой войны , — Zeitung «Aussiedlerbote» / Газета "Переселенческий Вестник 

Катэгорыя:Дэпартаваныя народы
Катэгорыя:Нацысцкая ідэалогія
Катэгорыя:Немцы