Гісторыя Фінляндыі

**Гісторыя Фінляндыі** — комплекс грамадскіх навук, які вывучае мінулае чалавечага грамадства на тэрыторыі, якую займае ў цяперашні час Фінляндыя.

## Хроніка фінскай гісторыі 
* 98 У творах Тацыта ўпершыню з’яўляецца згадка пра фенаў — народ на поўначы Еўропы, які часам суадносяць з продкамі сучасных фінаў.
* 800—1100 У сваім руху ў рускія землі шведскія вікінгі засноўваюць на ўзбярэжжы гандлёвыя базы.
* Каля 1000 тэрыторыя засяляецца трыма асноўнымі плямёнамі: фінамі на паўднёвым захадзе, тавастамі — у цэнтры і на ўсходзе, карэламі — на ўсходніх тэрыторыях да Ладажскага возера.
* 1155 Шведскі кароль Эрык IX распачаў крыжовы паход з мэтай хрысціянізацыі фінскіх плямёнаў. З гэтага часу пачалося валадарства Швецыі, якое доўжылася 650 гадоў.
* Каля 1156 Смерць біскупа Генрыха Упсальскага, аднаго з дзеячаў хрысціянізацыі Фінляндыі.
* Да 1284 Культурная і палітычная інтэграцыя Заходняй і Паўднёвай Фінляндыі ў шведскае каралеўства. Пачатак перасялення шведаў у будучую Фінляндыю. Прызнанне ракі Кюміякі мяжой Шведскага каралеўства і ўладанняў Вялікага Ноўгарада.
* 1293 Трэці шведскі крыжовы паход. Заснаванне Выбарга.
* 1323 Шведы і наўгародцы заключылі Арэхаўскі мір.
* 1362 Фінляндыя атрымлівае статус раўнапраўнай шведскай правінцыі.
* 1523 У кіраванне караля Густава I Васы распаўсюджваецца пратэстантызм і даецца адпор Даніі.
* 1548 Мікаэль Агрыкала, паслядоўнік Лютэра перакладае на фінскую мову Новы запавет.
* 1550 Кароль Густаў Ваза засноўвае Хельсінкі.
* 1556 Пры Юхане III Фінляндыя становіцца герцагствам.
* 1595 Сканчаецца 25-гадовая вайна, і шведам атрымоўваецца зрушыць мяжу далёка на паўночны ўсход.
* 1617 Густаў II Адольф заваёўвае Карэлію.
* 1640 Заснаванне ўніверсітэта ў Аба (на сучаснае месца горад перанесены пры губернатары Перэ Брагэ).
* 1700—1721 Паўночная вайна, якая скончылася паражэннем Швецыі. Частка Карэліі пераходзіць да Расіі.
* 1741—1743 Руска-шведская вайна. Згодна з умовамі міру ў Турку частка тэрыторыі адыходзіць да Расіі, у тым ліку Паўднёвая Карэлія.
* 1747 Пачатак будаўніцтва марской крэпасці Свеаборг. З 1918 пераназванай у Суаменліна.
* 1808—1809 Пасля руска-шведскай вайны цар Аляксандр I аб’яўляе Фінляндыю аўтаномным Вялікім княствам.
* 1812 Сталіца з Турку пераносіцца ў Хельсінкі.
* 1828 Перанос універсітэта з Турку ў Хельсінкі.
* 1835 Выданне карэльскага эпасу «Калевала» Ленрота, які стаў асновай агульнанацыянальнага руху за незалежнасць.
* 1854—1855 Падчас Крымскай вайны англійскі флот бамбуе фінскае ўзбярэжжа і крэпасць Бромарсунд на Аландскіх астравах.
* 1863 Сканчаецца перамогай барацьба, якой кіраваў Ю.Снельман за прызнанне фінскай мовы раўнапраўнай шведскай.
* 1899 Мікалай II выдаў Маніфест. Канстытуцыя адмянялася. Губернатар Бобрыкаў пачаў палітыку русіфікацыі. У гэтым жа годзе Ян Сібеліус стварыў сваю сімфанічную паэму «Фінляндыя», якая стала своеасаблівым нацыянальным гімнам.
* 1904 Забойства Бобрыкава. Усеагульная забастоўка ў гады Першай рускай рэвалюцыі. Аднаўленне фінскай аўтаноміі.
* 1906 Праходзяць дэмакратычныя выбары ў парламент. Упершыню ў Еўропе ў выбарах удзельнічаюць жанчыны.
* 1915—1918 Фінскія добраахвотнікі выступаюць на баку Германіі ў Сусветнай вайне.
* 6 снежня 1917 абвяшчаецца незалежнасць Фінляндыі.
* 1918—1919 Грамадзянская вайна ў Фінляндыі пры падтрымцы Савецкай Расіі.
* 1919 Канстытуцыя Фінляндыі. Першым прэзідэнтам прызначаецца Каарла Юха Стольберг, які вярнуўся з сібірскай ссылкі.
* 1921 Аландскія астравы становяцца аўтаноміяй.
* 1921 Другая савецка-фінская вайна, якая скончылася Тартускім мірам. Фінляндыя атрымлівае выхад у моры ля Петсама.
* 1932 Заключэнне Пакта аб ненападзе з Савецкім Саюзам. Ліквідацыя нацыяналістычнага путчу. Забарона кампартыі.
* 1939—1940 Зімовая вайна з Савецкай Расіяй.
* 1941—1944 Працяг вайны за вяртанне да даваенных межаў, а таксама заваёвы паўночных зямель СССР
* 1944—1945 Лапландская вайна.
* 1945—1946 Суд над фінскімі ваеннымі злачынцамі.
* 1947 Парыжскі мірны дагавор з Фінляндыяй.
* 1948 Дагавор аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе паміж СССР і Фінляндыяй.
* 1952 Летнія Алімпійскія гульні ў Хельсінкі.
* 1972 Па ініцыятыве Кеканена праводзіцца Нарада па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе.
* 1 жніўня 1975 у Хельсінкі была падпісана 35 кіраўнікамі дзяржаў Хельсінкская дэкларацыя.
* 1991 Пачатак цяжкага эканамічнага крызісу ў сувязі з развалам СССР.
* 1995 Фінляндыя ўваходзіць у ЕС.

## Дагістарычны перыяд 
Дакладна невядома, ці засялялі людзі Фінляндыю да апошняга ледавіковага перыяду. Першыя людзі пасля адступлення ледавіка былі паляўнічымі і збіральнікамі, якія прыйшлі на тэрыторыю Фінляндыі з поўдня і паўднёвага сходу каля 8500 г. да н.э.

Сучасныя фіны ўзніклі ў выніку хваль міграцыі з-за Фінскага заліву (2500—2000 гг. да н.э.) і з цяперашняй Цэнтральнай Швецыі. Саамскае насельніцтва Лапландыі паходзіць ад качэўнікаў, якія прыйшлі ў Паўночную Нарвегію і на ўзбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна ўздоўж нарвежскага берага Атлантычнага акіяна). Да VIII ст. н.э. аселае насельніцтва змяшчалася пераважна на паўднёва-заходнім узбярэжжы, ва ўрадлівых раёнах уздоўж ракі Кума (Кокемяэн’ёкі) і яе азёрнай сістэмы ў ў Сатакунта і Тавастландзе (Хяме). Прырост аселага насельніцтва адбываўся таксама ў прыбярэжных абласцях Паўднёвай Эстэрботніі і на Аландскіх астравах. Значная частка вайсковых рэсурсаў была накіравана ў Фінляндыю, амаль усе падаткі, якія там збіраліся, ішлі на ваенныя расходы. Быў назначаны спецыяльны намеснік з вялікімі паўнамоцтвамі для кіравання эканомікай Фінляндыі. У 1581 годзе Юхан дадаў сабе тытул «» і выдаў загад зрабіць адпаведны гербавы шчыт, які дагэтуль застаецца афіцыйным гербам Фінляндыі. Герб уяўляе сабой камбінацыю двух іншых гербаў:  вобласці Гёта, прысутны на гербе Швецыі, трымае прамы меч заходняга ўзору, проціпастаўлены крывой шаблі з мясцовага герба Карэліі. Адной з прычын спрыяльнага стаўлення да шведскай мовы было жаданне ўрада ўмацаваць скандынаўскую арыентацыю ў галіне бяспекі.

Гарантыі абароны шведскай мовы выклікалі супраціўленне сярод радыкальных фенаманаў, якія ў 1924 годзе пачалі дамагацца пераводу ўсяго жыцця краіны на фінскую мову. Арганізацыя «» (АКС, ), што першапачаткова прасоўвала ідэі стварэння Вялікай Фінляндыі, у 1930-х гадах займалася змаганнем за поўны пераход універсітэта Хельсінкі на фінскую мову навучання. Увесну 1937 года парламентам быў прыняты закон аб універсітэтах, які падкрэсліваў першараднасць фінскай мовы, але адначасова гарантаваў працяг выкладання шведскай.

#### Лапуаскі рух 
У канцы 1920-х гадоў у большасці краін Усходняй і Цэнтральнай Еўропы назіралася ідэалагічнае змаганне паміж прасавецкімі камуністамі і нацыяналістычнымі антыкамуністамі. Гэты канфлікт быў характэрны і для Фінляндыі, улады якой узмацнілі супраціўленне падпольнай камуністычнай дзейнасці. У 1929 годзе камуністы правялі шэраг забастовак і дэманстрацый, што прывяло да паглыблення супрацьстаяння і страху таго, што пачнецца новая грамадзянская вайна. Для змагання з камуністамі быў створаны Лапуаскі рух, што абапіраўся на сялян, гвардзейцаў і прамыслоўцаў-экспарцёраў. Ягоным кіраўніком стаў заможны селянін Віхтары Косала з Астработніі.

Прыхільнікі Лапуаскага руху крытыкавалі дзяржаву за недастаткова рашучыя абмежаванні камуністычнай дзейнасці і патрабавалі поўнай яе забароны. Яны ладзілі антыкамуністычныя мітынгі, а ў дачыненні да камуністаў і сацыял-дэмакратаў прымянялі гвалтоўную дэпартацыю да савецкай мяжы. У ліпені 1930 года лапуасцы арганізавалі 12-тысячны  з патрабаваннем змены ўрада. Паход быў паспяховым і ўвосень таго ж года новы ўрад поўнасцю забараніў камуністычную дзейнасць.

Узімку 1932 года Лапуаскім рухам была арганізавана , якая скончылася правалам. Супраць путчыстаў былі распачатыя судовыя справы, а сам рух трансфармаваўся ў . Партыя не атрымала шырокай падтрымкі і ў 1930-х гадах набірала не больш за 7 % галасоў на парламенцкіх выбарах. Досвед Лапуаскага руху падштурхоўваў менш радыкальныя партыі да кампрамісаў, і далейшая палітычная сітуацыя ў Фінляндыі развівалася на ўзор Швецыі і Даніі, дзе сацыял-дэмакратычныя і сялянскія партыі ўтваралі кааліцыі. Увесну 1937 года ў краіне быў утвораны , які пачаў будаваць дзяржаву ўсеагульнага дабрабыту на аснове дэмакратычных прынцыпаў.

#### Міжнародная палітыка 
У 1930-х гадах у Еўропе адначасова адбываліся працэсы ўмацавання ваеннага патэнцыялу СССР і прыходу Адольфа Гітлера да ўлады ў Германіі. Ліга Нацый, якая мусіла забяспечваць мір, паступова губляла сваю значнасць. У сувязі з гэтым Фінляндыя імкнулася да альянсу са скандынаўскімі краінамі, чыя палітыка нейтралітэту паказала сваю эфектыўнасць у часе Першай сусветнай вайны. Абарончы саюз паміж Швецыяй і Фінляндыяй павінен быў бы стрымліваць СССР, і для гэтага краіны вялі перамовы наконт сумеснай мілітарызацыі Аландскіх астравоў, аднак гэтыя планы не здзейсніліся праз незадаволенасць савецкага боку, выказаную ўвесну 1939 года. Такім чынам, у канцы 1930-х гадоў Фінляндыя засталася без міжнароднай падтрымкі.

#### Эканамічныя пераўтварэнні 
е, 1930.]]

У міжваенныя гады эканоміка Фінляндыі расла ў сярэднім на 5 % штогод, і ў 1938 годзе валавы нацыянальны прадукт на душу насельніцтва дасягнуў узроўню Францыі і Нідэрландаў.

Асноўнымі экспартнымі сектарамі эканомікі былі лясная і папяровая прамысловасць. Да пачатку Другой сусветнай вайны Фінляндыя стала адным з найбуйнейшых экспарцёраў паперы ў свеце. Дзякуючы сацыяльным рэформам, прыбыткі ад лясной прамысловасці траплялі ў рукі сялян, якія маглі інвеставаць іх у развіццё гаспадаркі. Асноўныя рынкі экспарту перамясціліся з Расіі ў краіны Заходняй Еўропы.

Доля грамадзян, што жылі з сельскай гаспадаркі і лесакарыстання знізілася за міжваенны перыяд, але ўсё адно заставалася на ўзроўні вышэйшым за 50 %. Паступова расла доля працоўнага класа і работнікаў сферы абслугоўвання.

У 1920-х гадах на ўсіх буйных рэках паўднёвай Фінляндыі былі пабудаваны гідраэлектрастанцыі, што забяспечвалі электраэнергіяй мясцовую прамысловасць. Пасля пабудовы гідраэлектрастанцыі ў Іматра ў 1929 годзе была створана агульнадзяржаўная электрасетка. У наступнае дзесяцігоддзе яна забяспечыла электрычнасцю амаль увесь поўдзень і захад краіны. Былі наладжаны пастаўкі паліва ад буйных заходніх кампаній Standard Oil (Esso),  і , якія прыйшлі на змену ранейшым пастаўкам з каўказскіх нафтавых радовішчаў у Расіі.

Развівалася чыгунка, паветраны, водны, грамадскі і асабісты аўтамабільны транспарт. У 1924 годзе акцыянернае таварыства «Аэра» (цяпер ) распачало рэгулярныя пасажырскія рэйсы на гідрапланах паміж Хельсінкі, Стакгольмам і Талінам. Колькасць аўтамабіляў узрасла з 2 тысяч у 1922-м годзе да 47 тысяч у 1938-м, але асабісты аўтамабіль усё яшчэ ўспрымаўся як прадмет раскошы. Рухомы састаў чыгункі павялічыўся ў два разы.

У 1926 годзе была заснавана радыёкампанія Suomen Yleisradio з мэтай эфектыўнага пашырэння карыснай інфармацыі і спрыяння асвеце. Увесну 1928 года якасць вяшчання на поўдні краіны павялічылася дзякуючы адкрыццю дзяржаўнай радыёстанцыі са 150-метровай мачтай на Салпаўселькя ў Лахты. У 1930-х гадах у краіне была наладжана вытворчасць уласных радыёпрыёмнікаў, а таксама стала магчымай трансляцыя з-за мяжы.

З 1919 па 1932 год у краіне дзейнічаў сухі закон — забарона на продаж і ўжыванне алкаголю. Дзяржаве не ўдалося спыніць нелегальны гандаль і кантрабанду напояў з Эстоніі. У 1932 годзе адбыўся рэферэндум, дзе 71 % жыхароў краіны выказаліся за скасаванне забароны.

#### Дэмаграфія і адукацыя 
За міжваенны перыяд насельніцтва Фінляндыі ўзрасло з 3,1 да 3,7 мільёнаў чалавек. Пры гэтым нараджальнасць і доля дзяцей у структуры насельніцтва паступова зніжалася.

У гэты час Фінляндыя стала адной з першых краін у Еўропе паводле долі насельніцтва з вышэйшай адукацыяй. У 1940 годзе Хельсінкскі ўніверсітэт прыняў амаль удвая больш студэнтаў чым у 1917 (6200 і 3400 адпаведна). Пастаянна расла колькасць ліцэяў.

### Савецка-фінская «зімовая» вайна (1939—1940) 
 у лютым 1940 года.]]

Міжнародная сітуацыя ў Еўропе 1930-х гадоў характарызавалася ўзрастаннем сілы і імкнення да тэрытарыяльнай экспансіі з боку Нацысцкай Германіі і СССР. З 1938 года савецкае кіраўніцтва пачало патрабаваць у Фінляндыі тэрытарыяльных уступак, аргументуючы гэта неабходнасцю адсунуць мяжу далей ад Ленінграда, што забяспечыла б яго лепшую абароненасць у выпадку нападзення Германіі. Фінляндыя намагалася запэўніць СССР у тым, што не дапусціць праходжання нямецкага войска праз сваю тэрыторыю, але савецкі бок не меў даверу да гэтых абяцанняў.

У жніўні 1939 года паміж СССР і Германіяй быў падпісаны пакт Молатава-Рыбентропа аб ненападзенні. Паводле дадатковага пратакола, Фінляндыя ўваходзіла ў савецкую сферу інтарэсаў. Увосень адбыліся савецка-фінскія перамовы, на якіх Фінляндыя ў чарговы раз адмовілася ад тэрытарыяльных уступак. Манэргейм, які пазней стане галоўнакамандуючым фінскага войска ў вайне з саветамі, падтрымліваў уступкі як неабходную меру для ўнікнення ваенных дзеянняў, але фінскае кіраўніцтва і грамадства збольшага разглядала такі варыянт як здраду. Сярод фінаў існавала перакананне ў магчымасці ўнікнуць вайны без уступак або ў гарантаванасці падтрымкі заходніх дзяржаў, калі вайна ўсё ж пачнецца.

Раніцай 30 лістапада 1939 года СССР пачаў наносіць авіяўдары па населеных пунктах на поўдні Фінляндыі. Адначасова з гэтым вайскоўцы Чырвонай арміі пераступілі дзяржаўную мяжу і пачалі наступленне. Нягледзячы на першапачатковую паніку і разгубленасць, а таксама колькасную і тэхнічную перавагу СССР, фінская армія пад камандаваннем Манэргейма здолела спыніць савецкае наступленне на другі тыдзень вайны. Галоўным фактарам, які дапамог фінам, стала надзвычай халоднае зімовае надвор’е і слабая арганізаванасць савецкага наступлення. Адным з найбольш вядомых сутыкненняў стала , дзе фінскія вайскоўцы адносна невялікай колькасцю знішчылі дзве савецкія дывізіі. У наступныя тыдні савецкае кіраўніцтва ўсвядоміла няўдачу і пачало яшчэ больш нарошчваць колькасную перавагу на фронце, што зноў пахіснула ініцыятыву ў бок СССР. Да пачатку сакавіка 1940 года Чырвоная армія выйшла на ўсходнія прадмесці Выбарга.

 годзе.]]
Зразумеўшы цяжкасці наступлення і асцерагаючыся магчымага ўмяшання іншых краін, Сталін адмовіўся ад планаў поўнай акупацыі Фінляндыі і пачаў выступаць за хуткае перамір’е. Фінскія рэзервы ўжо падыходзілі да канца, што матывавала кіраўніцтва краіны пагаджацца на мір. Акрамя таго, Германія закулісна давала абяцанні фінам вярнуць усе страчаныя тэрыторыі пасля нямецкага паходу на СССР. 13 сакавіка 1940 года краіны падпісалі , згодна з якім Карэлія пераходзіла пад савецкі кантроль. Новая мяжа збольшага адпавядала мяжы паміж Швецыяй і Расійскай імперыяй, усталяванай Ніштацкім мірам 1721 года. Таксама СССР арандаваў паўвостраў Ханка на 30 гадоў для стварэння там ваенна-марской базы. Абодва бакі ўспрымалі гэты мір як часовую дамоўленасць.
  
Зімовая вайна забрала жыцці 24 тысяч фінаў і больш за 131 тысячы савецкіх салдат. Колькасць параненых склала 43 тысячы на фінскім і 325 тысяч на савецкім баку. 400 тысяч жыхароў Карэліі і паўвострава Ханка былі эвакуяваныя.

Пасля Зімовай вайны Фінляндыя разглядала варыянт пошуку падтрымкі ў Германіі, бо Вялікабрытанія і Францыя не дапамаглі фінам у змаганні супраць савецкай агрэсіі. На той момант Германія ўжо кантралявала Нарвегію і Данію, што ўскладняла б дапамогу Фінляндыі з боку іншых дзяржаў. Гітлер быў зацікаўлены ў баявых дзеяннях супраць СССР на поўначы, а таксама ў пастаўках фінскага нікелю з шахт у Петсама. У лістападзе 1940 года СССР звярнулася з запытам да Германіі наконт ухвалення поўнай анексіі Фінляндыі Савецкім Саюзам, аналагічна як гэта было зроблена з краінамі Балтыі, аднак Гітлер адмовіўся ад ухвалення гэтай прапановы. У снежні 1940 года немцы прапанавалі фінскаму кіраўніцтву ўдзел у аперацыі «Барбароса». Фінляндыя пагадзілася, разлічваючы на вяртанне страчаных або нават на захоп новых тэрыторый у савецкай Карэліі і на Кольскім паўвостраве.

### Вайна-працяг 
У студзені 1941 года Германія і Фінляндыя распрацавалі план супольных ваенных дзеянняў супраць СССР. Планавалася, што частка нямецкага войска будзе наступаць на поўначы ў кірунку Кольскага паўвострава (). Фінскае ж войска павінна было заняць Карэльскі перашыек і прасунуцца да ракі Свір, каб злучыцца з іншымі аддзеламі нямецкай арміі для аблогі Ленінграда.

Шэсць нямецкіх дывізій агульнай колькасцю каля 90 тысяч чалавек прыбылі на поўнач Фінляндыі ў пачатку чэрвеня 1941 года. Фінскія аэрадромы прынялі ў сябе часці люфтвафэ. Адначасова была завершана мабілізацыя фінскага войска памерам больш за паўмільёна чалавек. Дзякуючы буйным пастаўкам замежнай зброі, Фінляндыя ўзрасціла боегатоўнасць і агнявую моц сваёй арміі.

Нацыянал-сацыялістычная ідэалогія Трэцяга Рэйха і яго захопніцкія настроі не карысталася папулярнасцю ў дэмакратычнай Фінляндыі. Унутры краіны вайна ўспрымалася як працяг Зімовай, калі Фінляндыя згубіла частку сваіх тэрыторый у выніку савецкай агрэсіі, і атрымала назву Вайна-працяг (). У прамове да грамадзян прэзідэнт Руці называў вайну абарончай, хоць і не адмаўляў падтрымкі з боку Германіі.

Фінляндыя пачала баявыя дзеянні ў чэрвені 1941 года пасля таго, як СССР ажыццявіў бамбёжкі на поўдні краіны. На працягу першых месяцаў вайны фінская армія прасунулася не некалькі сотняў кіламетраў углыб СССР, вярнуўшы страчаныя ў Зімовай вайне тэрыторыі, але на гэтым наступленне замарудзілася. Фіны пацярпелі страты ў 25 тысяч загінулых і ўзялі 63 тысячы палонных. Узімку 1941-га года наступіў харчовы крызіс, што прывёў да смерці траціны савецкіх палонных. Фінскае камандаванне на чале з Манэргеймам намагалася ўнікнуць аперацый супраць Ленінграда, каб не пагаршаць адносіны з заходнімі краінамі антыгітлераўскай кааліцыі, але гэта не дапамагло. У пачатку снежня 1941 года Вялікабрытанія абвясціла вайну Фінляндыі.

### Лапландская вайна (1944—1945) 
### Нейтральная Фінляндыя 
 з 26 мая 1978 года]]

### Еўрапейскі саюз (з 1994) 
## Гл. таксама 
* Русіфікацыя Фінляндыі

## Крыніцы