open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джавані дэ Плана Карпіні

**Джавані Плана Карпіні**, '''Іаан з П'ян дэль Карпіне''' (каля 1182 - 1 красавіка 1252) — італьянскі францысканец, першым з еўрапейцаў, да Рубрука і Андрэ дэ Ланжумо, які наведаў Мангольскую імперыю і пакінуў апісанне свайго падарожжа.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.96

Катэгорыя:Постаці Італіі
Заходняя Антарктыда

thumb|Заходняя Антарктыда

**Заходняя Антарктыда** — геаграфічны рэгіён, адзін з двух асноўных рэгіёнаў Антарктыды. Абмываецца Ціхім і Атлантычным акіянамі. Заходняя Антарктыда складаецца з Антарктычнага паўвострава, шырокага масіва сушы паміж 40-м і 160-м градусамі заходняй даўгаты, які аддзелены ад Усходняй Антарктыды Трансантарктычнымі горамі, Паўднёвымі Шэтландскімі і Паўднёвымі Аркнейскімі астравамі.

Назва «Заходняя Антарктыда» існавала на працягу больш за 90 гадоў, але ў шырокае ўжыванне ўвайшло пасля Міжнароднага геафізічнага года (1957-58) і даследаванняў, падчас якіх было ўстаноўлена, што Трансантарктычныя горы з'яўляюцца натуральным раздзяляльнікам паміж Заходняй і Усходняй Антарктыдамі.

Большая частка Заходняй Антарктыды пакрыта лёдам.

Катэгорыя:Антарктыда
Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык

**Сяргей Аркадзевіч Піваварчык** () — беларускі гісторык і археолаг. Доктар гістарычных навук (2009), прафесар (2023).

## Біяграфія 
У 1987 годзе скончыў гістарычны факультэт ГрДУ па спецыяльнасці «Гісторыя». Абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Гарадзішчы 10-13 ст. Беларускага Панямоння» (1994), доктарскую дысертацыю па тэме «Фарміраванне і развіццё сістэмы фартыфікацыйнага будаўніцтва ў Беларусі (1772—1941 гг.)» (2009). Загадчык кафедры археалогіі і этналогіі ГрДУ. У 2009 года Мінкультам Беларусі прызначаны навуковым кіраўніком гісторыка-культурнай каштоўнасці «Фартыфікацыйныя збудаванні 68-га Гродзенскага ўмацаванага раёна (1940—1941 гг.) у зоне Аўгустоўскага канала на тэрыторыі Гродзенскай вобласці».

Кірункі навуковай дзейнасці: сярэднявечная археалогія і гісторыя, гісторыя фартыфікацыі, ваенная археалогія і гісторыя Беларусі, гісторыя народаў Беларусі, гісторыя і культура яўрэяў Усходняй Еўропы. Удзельнік 120 навуковых канферэнцый у Беларусі, Літве, Украіне, Расіі, Польшчы. Аўтар каля 220 навуковых прац.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гродна і гродзенцы: дзевяць стагоддзяў гісторыі : (да 880-годдзя горада) : матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 10―11 красавіка 2008 г.) / [рэдкалегія: А. І. Антоненка, А. А. Каваленя, Я. А. Роўба (адказныя рэдактары) і інш.]. ― Гродна, 2008.
* Піваварчык Сяргей Аркадзьвіч // Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы: Біяграфічны даведнік. — Гродна: Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, 1999. — С. 403—404.
* Пивоварчик Сергей Аркадьевич // Иудаика в странах СНГ и Балтии: Справочник. — Москва: Центр научных работников и преподавателей иудаики в вузах «Сэфер», 1999. — С. 167.
* Піваварчык Сяргей Аркадзьвіч // Корзенко, Г. В. Историки Беларуси в начале ХХI столетия: Библиографический справочник / Г. В. Корзенко. — Минск: Белорусская наука, 2007. — С.296 — 297.
* Піваварчык Сяргей Аркадзьвіч // Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя: у 2 т. — Т. 2. Л-Я. — Мінск: Беларуская Энцыкладпедыя імя Петруся Броўкі, 2011. — С. 187.

Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Прафесары
Адэр (мыс)

**Адэр** (таксама Адар, Адарэ) — мыс і паўвостраў, размешчаныя на крайнім паўночным усходзе рэгіёна Зямля Вікторыі, Усходняя Антарктыда. Мыс умоўна адлучае мора Роса (на ўсходзе) ад Паўднёвага Акіяна (да захадзе). Пры руху ўглыб паўвострава над мысам узвышаюцца горы Адміралцейства. Брытанец Джэймс Рос знайшоў мыс Адэр у студзені 1841 і назваў яго ў гонар свайго сябра віконта Адэра, які быў родам з горада Адэр, цяпер рэспубліка Ірландыя. Пазней, у 1895 г., мыс Адэр сыграў важную ролю ў якасці месца высадкі і зімоўкі першых даследчыкаў Антарктыкі.

Катэгорыя:Мора Роса
Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Мыс

[міні|[Мыс Дзяжнёва (Расійская Федэрацыя) і мыс Прынца Уэльскага (ЗША)]]
**Мыс** — участак сушы, які ўдаецца ў мора, возера, раку. Можа быць складзены як карэннымі пародамі, так і наносамі.

## Фарміраванне 
Сваім існаваннем мысы, як правіла, абавязаны працэсам эрозіі. Перадумовай для з'яўлення мыса служыць наяўнасць на берагавой лініі адначасова мяккіх і цвёрдых парод. Мяккія пароды, такія як пясок, разбурацца пад уздзеяннем хваль істотна хутчэй, чым цвёрдыя. У выніку ўтвараецца мыс.

## Геалогія і геаграфія 
Фарміраванне мысаў, як правіла, адбываецца на перасечаных участках берагавой лініі, дзе мяккія і цвёрдыя пароды размяшчаюцца па чарзе шэрагамі перпендыкулярна фронту хваль прыбоя. З’яўленне мыса прыводзіць да таго, што большая частка энергіі хвалі пераносіцца на яго. У выніку энергія хвалі не дасягае берагавой лініі, а ўздзейнічае на мыс, што часам выклікае змена формы мыса, ператвараючы яго ў пячору ці прыродную арку.

*
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Антарктычныя Анды

**Антарктычныя Анды** — горная сістэма, размешчаная ў заходняй частцы Антарктыды. Пачынаецца на Антарктычным паўвостраве, праходзіць праз прыбярэжныя раёны Зямлі Мэры Берд і заканчваецца на паўвостраве Эдуарда VII. Найвышэйшы пункт хрыбта — гара Маркем (4572 м).

Вялікая частка хрыбта пакрыта лёдам. Па структуры і геамарфалогіі Антарктычныя Анды нагадваюць паўднёваамерыканскія Анды. Шэраг горных вяршыняў маюць вулканічнае паходжанне.

## Спасылкі 
* Альпинизм / под общ. ред. И. И. Антоновича. — Часть 1, глава 3 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Густаў Людвіг Герц

**Густаў Людвіг Герц** (,  — , ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1925) «За адкрыццё законаў саўдарэння электрона з атамам» (сумесна з Джэймсам Франкам). Пляменнік знакамітага Генрыха Герца.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Кароткая біяграфія  
* 

Катэгорыя:Выкладчыкі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Мірэй Мацьё

{{Музыкант
 |Імя              = Мірэй Мацьё
 |Арыгінал імя   = Mireille Mathieu
 |Выява      = Mireille Mathieu-1.jpg
 |Шырыня           = 250px
 |Апісанне выявы = 
 |Дата нараджэння    = 22.7.1946
 |Месца нараджэння   = , Францыя
 |Краіна           = 
 |Прафесіі        = 
 |Жанры            = шансон, поп-музыка
 |Лэйблы           = Barclay, Ariola, Columbia
 |Узнагароды          = {
 
}
{

}
 |Сайт             = www.MireilleMathieu.com
 |Вікісховішча        = 
}}
**Мірэй Мацьё** (; , Авіньён) — французская спявачка-шансанье.

Стварыла індывідуальны выканальніцкі стыль, які вылучаецца яскравай экспрэсіяй. У рэпертуары (спявае на многіх мовах) творы П. Марна, Ф. Лея і інш. (сярод найбольш вядомых — «Маё крэда», «Чаму, маё каханне?», «Апошні вальс», «Парыжскае танга» і інш.). Акрамя канцэртаў, удзельнічае ў тэлевізійных шоу і інш.

## Біяграфія 
Вучылася ў прыватных педагогаў. У пачатку творчай дзейнасці пераймала манеру выканання Эдзіт Піяф.

З пачатку 1970-х гадоў Мірэй Мацьё зусім не выступала ў Францыі, вярнуўшыся на сцэну «Алімпіі» толькі ў канцы 1985; наступныя вялікія канцэрты спявачкі адбыліся пяць гадоў пазней у Палацы Кангрэсаў па запрашэнні прэзідэнта краіны Франсуа Мітэрана. У 1990-х выйшлі альбом-прысвячэнне Эдзіт Піяф (1993) і «Vous lui direz …» (1996).

У яе рэпертуары прысутнічалі як песні вядомых французскіх аўтараў — П’ера Дэланаэ, Шарля Азнавура, Лемеля, Рэво — так і сусветныя хіты.

У 1978 годзе Мірэй Мацьё была абраная прататыпам нацыянальнага сімвала Францыі — Марыяны. Мірэй Мацьё становіцца «паслом французскай песні». Прадаўшы больш за 100 мільёнаў пласцінак па ўсім свеце і маючы рэпертуар, які складаецца больш чым з 1000 песень на французскай, нямецкай, англійскай, італьянскай, іспанскай, правансальскай, каталонскай, японскай, кітайскай, рускай і фінскай мовах, яна спявала перад самай рознай публікай, у многіх краінах. Мірэй была першым заходнім выканаўцам, які даў канцэрт у Кітаі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Мірэй Мацьё

Катэгорыя:Шансанье
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Зямля Вікторыі

thumb|250px|На гэтай карце Антарктыды зямля Вікторыі размешчана справа ад мора Роса.

**Зямля Вікторыі** () — раён Антарктыды, абмежаваны з усходу морам Роса і шэльфавым ледніком Роса, з захаду — зямлёй Уілкса. Размяшчаецца паміж 142° і 170° у. д. і працягваецца на поўдзень да 78° пд. ш. Заходняя частка ўяўляе сабою горнае плато з вышынямі да 4025 м (гара Лістэр). Магутнасць лёду ў цэнтральнай частцы зямлі Вікторыі перавышае 2000—2500 м.

Зямля Вікторыі была адкрыта ў студзені 1841 года экспедыцыяй Джэймса Кларка Роса і названа ў гонар каралевы Вікторыі. У 1911—14 гг. рэгіён быў даследаваны экспедыцыяй Дугласа Моўсана.

Да рэгіёна адносяць хрыбты Трансантарктычных гор і сухія даліны Мак-Мёрда. Частка зямлі Вікторыі адносіцца да тэрыторыі Роса.

На ўзбярэжжы Зямлі Вікторыі на працягу 20 гадоў (1971—1991) працавала савецкая станцыя Ленінградская, якая была раскансервавана ў сезон 2007—2008 гг.

## Гл. таксама 
* Адміралцейскія горы
* Бераг Георга V

## Спасылкі 
* VIVOS VOCO: М. А. Преображенская, Л. М. Саватюгин, «…Женские имена на карте Антарктики» 

Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Пантонны мост

у Слаўгарадскім раёне]]
**Пантонны мост** — мост, які мае плывучыя апоры-пантоны. Разнавіднасцю пантоннага моста з’яўляецца наплаўны мост, які не мае адасобленых пантонаў — плывучымі з’яўляюцца самі пралётныя збудаванні. Асноўнае прымяненне пантонных мастоў — арганізацыя часовых перапраў праз водныя перашкоды пры аварыі або ў час рамонту пастаянных мастоў, у ваеннай справе, пры ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў і іншых. Аднак сустракаюцца і функцыянуюць таксама і пастаянныя пантонныя і наплаўныя масты (напрыклад у , Мураме, Бійску, Тарка-Сале).

Плюсам пантонных мастоў з’яўляецца іх транспартабельнасць (як па вадзе, так і па сушы ў разабраным стане), шпаркасць мантажу. Да недахопаў адносяцца стварэнне праблем для суднаходства, малая апорная здольнасць, залежнасць ад ветру, хваль і ўзроўню вады, немагчымасць эксплуатацыі ў перыяд крыгахода і ледаставу.

Катэгорыя:Масты
Ніёвэ Рэпублік

**Ніёвэ Рэпублік** (, літ. *Новая Рэспубліка*) — бурская рэспубліка, існаваўшая ў 1884 – 1888.

## Гісторыя 
У 1884, падчас зулускай грамадзянскай вайны, правадыр зулусаў Дінузулу наняў армію з бураў і брытанцаў, паабяцаўшы перадаць ім каля трэці тэрыторыі Каралеўства Зулу ўздоўж ракі Умфалозі. Пасля перамогі ён стрымаў сваё абяцанне, і 5 жніўня 1884 буры абвясцілі стварэнне Ніёвэ Рэпублік. Прэзідэнтам рэспублікі стаў бурскі генерал Лукас Ёханес Мэер. У 1888 рэспубліка ўвайшла ў склад Трансвааля.

Катэгорыя:Гісторыя ПАР
Катэгорыя:Бурскія рэспублікі
Джэймс Франк

**Джэймс Франк** (; ,  — , ) — нямецка-амерыканскі фізік, Нобелеўскі лаўрэат па фізіцы (1925).

Прэмія дадзена «за адкрыццё законаў саўдарэння электрона з атамам» (сумесна з Густавам Герцам). У 1951 годзе ганараваны медалём імя Макса Планка. У 1945 годзе падпісаў зварот да ўладаў ЗША («Даклад Франка») з просьбай не праводзіць атамныя бамбардзіроўкі японскіх гарадоў.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* 

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Члены Акадэміі навук ГДР
Хуліа Картасар

**Хуліа Карта́сар** (; , Брусель — , Парыж) — аргенцінскі пісьменнік.

## Бібліяграфія 
* *Presencia* (1938).
* *La otra orilla* (1945).
* *Los Reyes* (1949).
* *Bestiario* (1951).
* *Final de Juego* (1956).
* *Las armas secretas* (1959).
* *Los premios* (1960).
* *Historias de cronopios y de famas*(1962).
* *Rayuela* (1963).
* *Todos los fuegos el fuego* (1966).
* *La vuelta al día en ochenta mundos* (1967).
* *El perseguidor y otros cuentos* (1967).
* *La vuelta al día en 80 mundos* (1967).
* *Buenos Aires, Buenos Aires* (1967).
* *62/modelo para armar* (1968).
* *Último round* (1969).
* *Casa tomada* (1969).
* *Último round* (1969).
* *Relatos* (1970).
* *Viaje alrededor de una mesa* (1970).
* *La isla a mediodía y otros relatos* (1971).
* *Pameos y meopas* (1971).
* *Prosa del observatorio* (1972).
* *Libro de Manuel* (1973).
* *La casilla de los Morelli* (1973).
* *Octaedro* (1974).
* *Fantomás contra los vampiros multinacionales* (1975).
* *Estrictamente no profesional* (1976).
* *Alguien que anda por ahí* (1977).
* *Territorios* (1978).
* *Un tal Lucas* (1979).
* *Queremos tanto a Glenda* (1980).
* *Deshoras* (1982).
* *Los autonautas de la cosmopista* (1982).
* *Nicaragua tan violentamente dulce* (1983).
* *Silvalandia* (1984).
* *Salvo el crepúsculo* (1985).
* *Divertimento* (1986).
* *El examen* (1986).
* *Diario de Andrés Fava* (1995).
* *Adiós Robinson* (1995).

## Спасылкі 
* Нехта Лукас і яго засмучэньні
* Скрадзены дом 
* Дзёньнік Андрэса Фавы

Катэгорыя:Пісьменнікі Аргенціны
Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя
Хемніц

**Хемніц** ( , , у 1953-90 **Карл-Маркс-Штат**) — горад у Германіі, у федэральнай зямлі Саксонія. Заснаваны ў 12 ст. Буйны прамысловы цэнтр і транспартны вузел.

## Паходжанне назвы 
Хемніц быў названы па найменні невялікай рэчкі Кемніц, прытоку ракі Цвікаўэр-Мульдэ. Само слова chemnitz паходзіць з мовы лужыцкіх сербаў і азначае «камяністы ручай». У чэшскай мове горад вядомы як *Saská Kamenice*, што перакладаецца як «Саксонскі Камянец».

## Прамысловасць 
Машынабудаванне, у т.л. вытвытворчасць абсталявання для тэкстыльнай і хімічнай прамысловасці, станкоў, матацыклаў і інш., трыкатажная, швейная, мэблевая.

У горадзе працаваў машынабудаўнічы завод Гартмана (Sächsische Maschinenfabrik) які выпускаў розныя серыі паравозаў, у прыватнасці XII H2.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Архітэктурныя помнікі XII—XVIII стст.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Наталля Уладзіміраўна Сустава (нар. 1951) — мастак, кніжны графік, аўтар ілюстрацый да дзіцячых кніг, педагог.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Хемніц. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Саксоніі
Гі дэ Мапасан

**Гі дэ Мапасан** ( , поўнае імя — **Анры-Рэнэ-Альбер-Гі дэ Мапасан** (); —6 ліпеня 1893) — французскі пісьменнік, аўтар многіх знакамітых аповядаў, раманаў і аповесцяў.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Руанскі ліцэй (1869). Друкаваўся з 1876 года.

## Творчасць 
Аўтар сацыяльна-псіхалагічных раманаў «Жыццё» (1883), «Мілы друг» (1885), «Монт-Арыёль» (1886), «П'ер і Жан» (1887—88), «Моцная, нібы смерць» (1889), «Наша сэрца» (1890). 

Прызнаны майстар навелы. Асаблівую вядомасць набыла яго навела «Пышка» (1880). У зборніках навел «Майстэрня Тэлье» (1881), «Мадэмуазель Фі-фі» (1882), «Дзядзечка Мілон» (1883), «Міс Гарыет» (1884), «Івета» (1885), «Пан Паран» (1886) і інш. адлюстраваны тэмы вайны, супраціўлення, кахання, імкненне ўвасобіць як высокія, так і змрочныя, «начныя» аспекты чалавечых пачуццяў і ўзаемаадносін.

Аўтар збонікаў «Вершы» (1880), кніг дарожных нарысаў «Пад сонцам» (1884), «На вадзе» (1888), «Бадзяжнае жыццё» (1890), драматычных, літаратурна-крытычных артыкулаў.

Яго творы адметныя глыбокім псіхалагізмам, сюжэтнай напружанасцю, прысутнасцю элементаў натуралізму і сімвалізму. Многія творы экранізаваныя.

## Раманы 
* Жыццё / Une vie (1883)
* Мілы друг / Bel Ami (1885)
* Монт-Арыёль / Mont-Oriol  (1887)
* П'ер і Жан / Pierre et Jean (1888)
* Моцная, нібы смерць / Fort comme la mort (1889)
* Наша сэрца / Notre coeur (1890)
* Агонь жадання
* Чужая душа / L'Âme étrangère  (1895)
* Ангелюс / L'Angélus (1895) ; няскончаны раман

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову асобныя творы Гі дэ Мапасана пераклалі А. Істомін, Н. Мацяш, С. Мурашка, М. Паслядовіч, С. Шупа; апавяданні «Аздоба», «Вяроўка», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «У моры» пераклаў З. Колас.
* Пышка. — Мн., 1937
* Навелы: пераклад з французскай / Гі дэ Мапасан. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1987. — 365, [2] с., [1] л. партр. — (Бібліятэка замежнай прозы)

## Літаратура 
* *Лявонава Е.* Мапасан // 

## Спасылкі 
* Творы Гі дэ Мапасана на Беларускай Палічцы

Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Дубраўка Уграшыч

**Ду́браўка У́грашыч** ( ;  — ) — харвацкая пісьменніца.

## Біяграфія 
З палітычных прычын жыла ў эміграцыі. Пасля распаду Югаславіі заняла нейтральную пазіцыю паміж сербамі і харватамі, што было непрымальным для шмат каго з суайчыннікаў. Нават знакаміты пісьменнік Антун Шолян, вядомы сваёй стрыманасцю ў этнічных пытаннях, не прыняў пазіцыю Дубраўкі Уграшыч. Шмат хто ўспрымаў гэта як нацыянальную здраду. З’ехаўшы ў 1993 годзе, жыла ў Нідэрландах і ЗША. Да эміграцыі на працягу 20 гадоў выкладала рускую мову і літаратуру на кафедры тэорыі літаратуры ва ўніверсітэце ў Заграбе. У 1988 годзе выдала зборнік альтэрнатыўнай рускай прозы.

У літаратуры дэбютавала ў 1970-х гадах, яе творы перакладзены на амаль усе еўрапейскія мовы. Піша раманы і эсэ.

Дубраўка Уграшыч жыла ў Амстэрдаме. Мела шматлікія міжнародныя і югаслаўскія ўзнагароды.

## Бібліяграфія 
* 1971 «Агеньчык» (*Mali plamen*) — аповеды і казкі для дзетак
* 1978 «Поза для прозы» (*Poza za prozu*) — навелы
* 1981 «Штэфіца Цвек у пастцы жыцця» (*Štefica Cvek u raljama života*) — экранізаваны ў 1988 годзе
* 1983 «Жыццё ёсць казка» (*Život je bajka*) — навелы
* 1984 «Амерыканскія выдумкі» (*Amerićki fikcionar*) — эсэ
* 1988 «Фарсіраванне рамана-ракі» (*Forsiranje romana-reke*)
* 1996 «Культура хлусні» (*Kultura laži*)
* 1996 «Музей безумоўнай капітуляцыі» (*Muzej bezuvjetne predaje*)
* 2000 «Чытаць забаронена» (*Zabranjeno čitanje*) — эсэ
* 2004 «Міністэрства болю» (*Ministarstvo boli*)
* 2005 «Нікога няма дома» (*Nikog nema doma*) — эсэ
* 2008 «Знесла Баба-Яга яечка» (*Baba Jaga je snijela jaje*)
* 2010 «Асновы для непісьменных» (*Pocetnica za nepismene*)
* 2010 «Напад на міні-бар» (*Napad na minibar*)

## Спасылкі 
* Дысідэнты былой Югаславіі

Катэгорыя:Пісьменнікі Харватыі
Брэгенц

**Брэгенц** () — горад на крайнім захадзе Аўстрыі, сталіца федэральнай зямлі Форарльберг, размешчаны на беразе Бодэнскага возера. Насельніцтва 27 853 жыхары (на 31 сакавіка 2011).

## Гісторыя 
Першае паселішча на тэрыторыі Брэгенца ўзнікла каля 1500 года да н.э. Каля 500 года да н.э. сюды прыходзяць кельты: іх паселішча мае назву Брыганціён. У 15 г. да н.э. рымляне заснавалі на гэтым месцы горад Брыгантыум, які меў свой форум, базіліку, крытыя гандлёвыя рады. У 233 і 259/260 гадах горад быў разбураны алеманамі, якія крыху пазней (з 470 года) засялілі гэтыя землі. У сярэднявеччы Брэгенц меў права ладзіць штотыднёвы рынак. З 1451 года належыць княскай сям’i Габсбургаў. У 1647 годзе захоплены шведамі. У 1805 годзе становіцца часткай Каралеўства Баварыі, але ў 1815 годзе, згодна Венскім кангрэсе, стаў часткай Аўстрыі.

## Культура 
Штогод у ліпені і жніўні ў горадзе ладзіцца Брэгенцскі фестываль: для гэтага на возеры пабудавана спецыяльная пляцоўка.

## Славутасці 
* Касцёл Св. Гала (пабудавана ў 1097 г., цалкам перабудавана ў стылі барока ў 1738.
* Вежа Св. Марціна (1602г.)
* Будынак на вул. Кірхштрасэ, 29 — дом з самым вузкім фасадам у Еўропе (шырыня 57 см).

Катэгорыя:Гарады Форарльберга
Адміралцейскія горы

**Адміралцейскія горы** (таксама «хрыбет» ці «града») — група з 3-х горных хрыбтоў у паўночна-ўсходняй частцы рэгіёна Зямля Вікторыі, усходняя Антарктыда. Горы абмываюць мора Роса, у якое ўдаецца вядомы мыс Адэр, і Паўднёвы акіян, а з боку сушы іх абмяжоўваюць ледавікі Дэністоўн, Эбе, і ледавік Такера. Выяўленыя ў студзені 1841 года капітанам Джэймсам Росам, які назваў іх у гонар скарбнікаў Адміралцейства, на службе ў якога ён знаходзіўся. Уключаюць у сябе хрыбты Данідзін, Хоўмран і Літэлтан. Найвышэйшы пункт — гара Мінто (4 165 м).

## Спасылкі 
* Адміралцейскія горы 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Мархелёўка

**Мархелёўка** () — вёска ў Сакольскім павеце Падляскага ваяводства Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Янаў.

## Крыніцы
Крынкі (гміна)

**Кры́нкі** () — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Крынках. Плошча гміны складае 165,91 км². Станам на 2016 год у гміне Крынкі пражывалі 3194 чалавекі, шчыльнасць — 19,2 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 21 салецтва.

## Славутасці 
* Крушынянская мячэць, уключана ў нацыянальны спіс гістарычных помнікаў Польшчы.

## Вядомыя асобы 
* Раіса Іванаўна Цітко (1926—1977) — Герой Сацыялістычнай Працы, перадавік сельскагаспадарчай вытворчасці.
* Валянціна Іванаўна Садоўская (нар. 1946) — дзяржаўны дзеяч.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета
Петэр Надаш

**Петэр Надаш** (, нар. ) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. Лаўрэат Еўрапейскай літаратурнай прэміі (1991).

## Біяграфія 
Петэр Надаш нарадзіўся ў сям'і Лацла Надаша і Клары Таўбэр.

## Творчасць 
У перыяд радыкальных палітычных змен Надаш звярнуўся да жанру публіцыстычнай прозы. Прадметам рэфлексіі ў эсэістыцы Надаша з'яўляюцца праблемы, звязаныя з ходам грамадскіх змен у Венгрыі і супярэчлівым працэсам пераадолення таталітарнага мінулага, а таксама пакутлівыя пошукі самаідэнтыфікацыі і інтэграцыі ў Еўропу, маральныя дылемы, перад якімі апынуўся як Захад, так і Усход пасля гістарычнай паразы «рэальнага сацыялізму».

## Творы 
* 1967 «Біблія» *(A biblia)* — аповед
* 1977 «Канец сямейнага раману» *(Egy családregény vége)*
* 1977 «Уборка» *(Takarítás)* — драма
* 1979 «Спатканне» *(Találkozás)* — п'еса
* 1979 «Каханне» *(Szerelem)* — раман
* 1986 «Кніга ўспамінаў» *(Emlékiratok könyve)* — раман
* 2004 «Свая смерць» *(Saját halál)* — аповед
* 2005 «Паралельныя жыццяпісы» *(Párhuzamos történetek)* — раман у навелах
* 2010 «Спеў сірэн» *(Szirénének)* — п’еса

## Беларускія пераклады 
* Канец адной сямейнай сагі: [эсэ] / Петэр Надаш. — Мінск : Экономпресс, 2012. — 139 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Венгрыі
Катэгорыя:Драматургі Венгрыі
Сухаволя (гміна)

**Сухаво́ля** () — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Сухаволі. Плошча гміны складае 255,89 км². Станам на 2008 год у гміне Сухаволя пражывалі 7247 чалавек, шчыльнасць — 28,32 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 48 салецтваў.

У гэтай мясцовасці праходзіць заходняя мяжа этнічнай тэрыторыі беларусаў. Гмінны асяродак культуры ў Сухаволі выдаў у 2012 годзе слоўнічак мясцовай гаворкі.

## Вядомыя асобы 
* Ежы Папялушка

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета
Шудзялова (гміна)

**Шудзяло́ва** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Шудзялове. Плошча гміны складае 301,64 км². Станам на 2004 год у гміне Шудзялова пражывалі 3517 чалавек, шчыльнасць — 11,7 чал./км².

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета
Сідра (гміна)

**Сі́дра** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Сідры. Плошча гміны складае 173,96 км². Станам на 2016 год у гміне Сідра пражывалі 3559 чалавек, шчыльнасць — 20,4 чал./км². 

## Вядомыя асобы 
* Антон Уладзіміравіч Гічан

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета
Карыцін (гміна)

**Кары́цін** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Карыціне. Плошча гміны складае 117,32 км². Станам на 2016 год у гміне Карыцін пражывалі 3340 чалавек, шчыльнасць — 28,5 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 32 салецтвы.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета
Купліск

**Купліск** () — вёска ў Сакольскім павеце Падляскага ваяводства Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Янаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Андрэй Робертавіч Кавалёў

**Андрэй Робертавіч Кавалёў** (нар. , Віцебск, БССР) — беларускі і савецкі хакеіст і трэнер. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія 
### Кар’ера гульца 
Удзельнік Алімпійскіх гульняў у Нагана і Солт-Лэйк-Сіці, чэмпіянатаў свету 1995 у групе С, 1996 у групе В, 1997 у групе B, 1998, 1999, 2000, 2001 і 2003 гадоў у складзе зборнай Беларусі.

За нацыянальную зборную Беларусі выступаў з 1994 па 2003 г. Правёў 89 матчаў, набраў 63 (33+30) бамбардзірскія балы, атрымаў 127 хвілін штрафу.

Выступаў за нацыянальную зборную СССР згуляў 35 гульняў, закінуў 13 шайбаў.

## Палітычныя погляды 
Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля здушэння народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Спасылкі 
* Статыстыка на сайце «Internet hockey database»
* Статыстыка на сайце www.eurohockey.net

Катэгорыя:Хакеісты СССР
Катэгорыя:Хакеісты Беларусі
Катэгорыя:Хакейныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ХК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ХК Дынама Масква
Катэгорыя:Ігракі ХК Крэфельд Пінгвін
Катэгорыя:Ігракі ХК Юнацтва-Мінск
Катэгорыя:Ігракі зборнай СССР па хакеі
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па хакеі
Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 года
Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2002 года
Катэгорыя:Трэнеры ХК Дынама Мінск
Андрэй Кавалёў

**Андрэй Кавалёў**:
* Андрэй Васільевіч Кавалёў — беларускі шахматыст.
* Андрэй Робертавіч Кавалёў — беларускі хакеіст.
Сухаволя

**Сухаволя** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Сакольскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба гміны Сухаволя.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Вядома з XVI стагоддзя як частка Гарадзенскай эканоміі, уваходзіла ў склад Гарадзенскага павета Троцкага ваяводства. У 1777 годзе Сухаволя атрымала гарадскія правы.

У 1775 годзе астраном і картограф Шыман Саберайскі вызначыў Сухаволю як месца, дзе крыжуюцца лініі, якія злучаць крайнія пункты Еўропы. З гэтага часу яна лічыцца цэнтрам Еўропы, пра што сведчыць памятны знак у гарадскім парку.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Сухаволя апынулася ў складзе Прусіі, у Беластоцкім дэпартаменце. У 1807 годзе згодна з Тыльзіцкім мірным дагаворам паміж Расіяй і Францыяй, мястэчка апынулася ў Беластоцкай вобласці Расійскай імперыі.

У 1860-я гады ў Сухаволі было 124 будынкі (з іх 8 мураваных), дзейнічаў касцёл; у канцы XIX стагоддзя — 464 будынкі. 30 мая 1868 года з’явіўся праект гарадскага герба: *у зялёным полі залатыя трыліснікі*. У часы Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе Сухаволю занялі нямецкія войскі.

### Найноўшы час 
Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Сухаволя апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Гродзенскім павеце Беластоцкага ваяводства.

З пачаткам Другой сусветнай вайны 15 верасня 1939 года Сухаволю акупавалі войскі Трэцяга рэйха, але праз тыдзень горад перадалі СССР згодна з пактам Молатава — Рыбентропа. У лістападзе 1939 года Сухаволя ўвайшла ў склад БССР, у Беластоцкую вобласць. З чэрвеня 1941 да верасня 1944 года горад зноў знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. 16 жніўня 1945 года ўлады СССР перадалі Сухаволю Польскай Народнай Рэспубліцы.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: ~1890 год — 2292 чал. (1104 муж. і 1188 жан.), з іх 1087 каталікоў, 9 праваслаўных, 1184 іўдзеі і 12 мусульман
* **XXI стагоддзе**: 2017 год — 2196 чал.

## Славутасці 
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак XX ст.; фрагменты)
* Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (1884—1885)
* Млын ветраны (пачатак XX ст.)
* Могілкі іўдзейскія

### Страчаная спадчына 
* Сінагога (XVIII ст.)

## Галерэя 

Podlaskie - Suchowola - Suchowola - Kościuszki 3 - Kościół PiP 20110925 01.JPG
Suchowola Kościół Św. Piotra i Pawła02.JPG
Suchowola - House 01.jpg|Гістарычная забудова
Suchowola ip popieluszki.jpg|Дом памяці Ежы Папялушкі

## Вядомыя асобы 
* Францішак Грышкевіч (1904/1906—1946) — беларускі паэт, публіцыст, перакладчык, педагог.
* Адольф Зянюк (1895—1938) — беларускі грамадскі дзеяч, адвакат.
* Марыя Крысціна Сапега са Здзяхоўскіх (1910—2009) — польская грамадская дзеячка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сухаволя, Radzima.org
Аляксандр Фёдаравіч Керанскі

**Аляксандр Фёдаравіч Керанскі** (22 красавіка (4 мая) 1881, Сімбірск — 11 чэрвеня 1970, Нью-Ёрк) — выдатны расійскі палітычны і грамадскі дзеяч; міністр, затым міністр-старшыня Часовага ўрада (1917), дваранін (з 1885).

## Спасылкі 
* An account of Kerensky at Stanford in the 1950s 
* Alexandr Kerensky Internet Movie Database Archive Footage

Катэгорыя:Адвакаты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі IV склікання
Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Часовага ўрада Расіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Часовага ўрада Расіі
Катэгорыя:Эсэры
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў ЗША
Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа
Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда
Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу
Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта
Катэгорыя:Палітыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне
Усходняя Антарктыда

thumb|right|300px|Карта Усходняй Антарктыды

**Усходняя Антарктыда** — геаграфічны рэгіён, адзін з двух асноўных рэгіёнаў Антарктыды. Абмываецца Ціхім, Індыйскім і Атлантычным акіянамі. Усходняя Антарктыда складаецца з такіх абласцей як Зямля Уілкса, Зямля Каралевы Мод і Зямля Вікторыі і аддзелена ад Заходняй Антарктыды Трансантарктычнымі гарамі.

Назва «Усходняя Антарктыда» існавала на працягу больш за 90 гадоў, але ў шырокае ўжыванне ўвайшла пасля Міжнароднага геафізічнага года (1957-58) і даследаванняў, падчас якіх было ўстаноўлена, што Трансантарктычныя горы з'яўляюцца натуральным раздзяляльнікам паміж Заходняй і Усходняй Антарктыдамі.

Ва Усходняй Антарктыдзе вышыня ледзянога купала дасягае свайго максімуму і зарэгістравана самая нізкая тэмпература на планеце: −89,2&nbsp;°C (21 ліпеня 1983) (на савецкай, а цяпер расійскай унутракантынентальнай навуковай станцыі «Усход»).

Практычна ўся тэрыторыя Усходняй Антарктыды, за выключэннем некалькіх участкаў узбярэжжа і антарктычных аазісаў пакрыта лёдам круглы год. На свабодных ад лёду ўчастках пераважае тундравая расліннасць у выглядзе розных відаў імхоў і лішайнікаў. Цалкам сухапутныя сысуны адсутнічаюць. З наземных жывёл насяляюць цюлені Уэдэла, цюлені-крабаеды, марскія леапарды, марскія сланы і птушкі (некалькі выглядаў буравеснікавых (антарктычны, снежны), два віды паморнікаў, палярная крачка, пінгвіны Адэлі і імператарскія пінгвіны).

## Гл. таксама 
* Заходняя Антарктыда
* Дамова пра Антарктыку
* Усход, антарктычная станцыя

Катэгорыя:Антарктыда
Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Вялікая белая пляма

thumb|Вялікая белая пляма 
**Вялікая белая пляма**, таксама вядомая як **Вялікі белы авал** — атмасфернае ўтварэнне на Сатурне, названае па аналогіі з Вялікай чырвонай плямай Юпітэра. Пляма ўяўляе сабою перыядычныя штармы, досыць вялікія, каб быць бачнымі ў тэлескоп з Зямлі па іх характэрнай праяве ў белым колеры. Гэтыя плямы могуць дасягаць памерам некалькіх тысяч кіламетраў. У наш час вялікая стужка белых аблокаў атачае Сатурн з 2010 года. Яна адсочваецца арбітальным апаратам Касіні-Гюйгенс.

## З'яўленне
Гэты феномен выяўляецца перыядычна, праз прамежкі ў 28,5 года, калі паўночнае паўшар'е Сатурна мацней усяго нахіляецца да Сонца.

* 1876 – Назіралася Асафам Холам. Ён выкарыстоўваў белую пляму для вызначэння перыяду абароту планеты вакол сваёй восі.
* 1903 – Назіралася Эдвардам Эмерсанам Барнардам.
* 1933 – Назіралася Уілам Хеем, акцёрам-комікам і астраномам-аматарам.
* 1960 – Назіралася JH Botham (Паўднёвая Афрыка).
* 1990 – Назіралася Сцюартам Уілберам з 24 верасня па лістапад.
* 1994 – Вывучалася наземнымі абсерваторыямі і тэлескопам «Хабл».
* 2006 – Назіралася Erick Bondoux і Jean-Luc Dauvergne.
* 2010 – Назіралася Anthony Wesley.

## Спасылкі 
*The Great White Spot at ESA/Hubble 

Катэгорыя:Сатурн (планета)
Поль Элюар

**Поль Элюар** (, уласна ; , Сен-Дэні — , ) — французскі паэт, які выпусціў больш за сотню паэтычных зборнікаў.

## Жыццё і творчасць 
У 1912 у юнага Элюар былі дыягнаставаны сухоты, ён быў вымушаны перапыніць сваю вучобу ў Парыжы і з’ехаць лячыцца ў Швейцарыю. Там у санаторыі ён пазнаёміўся з Аленай Дзьяканавай, якую называў Гала. Яна стала яго музай, менавіта тады ён пачаў пісаць вершы. У 1917 годзе Поль Элюар і Гала пажаніліся, праз год у іх нарадзілася дачка Сесіль. Паэт удзельнічаў у Першай сусветнай вайне як санітар у шпіталі, на фронце ён напісаў зборнік вершаў, упершыню падпісаўшыся імем Поль Элюар. У 1918 яго «адкрыў» Жан Палан, ён жа пазнаёміў яго з Брэтонам, Арагона, Максам Эрнстам. Разам з імі Элюар стаў адным з заснавальнікаў дадаізму, а затым сюррэалізму. У 1923 парваў з дадаізмам, пасварыўшыся з Трыстанам Тцара.

## Беларускія пераклады 
* З табой: Выбранае / Пер.з фр. Э. Агняцвет. — Мн. : Мастац.літ., 1980. — 128с.,4л.іл. — (Паэзія народаў свету).
* Каханне паэзія. — 2024.

## Спасылкі 
* Свабода (пераклад Макса Шчура)
* Nusch, portrait d’une muse du Surréalisme French biography of Nusch Éluard

Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)
Сен-Дэні

**Сен-Дэні:**

* Сен-Дэні — камуна ў Францыі за 9 км ад цэнтра Парыжа.
* Абацтва Сен-Дэні () — бенедыктынскае абацтва ў Сен-Дэні, паўночным прыгарадзе Парыжа, галоўны манастыр сярэднявечнай Францыі.
* Сен-Дэні — сталіца французскага заморскага рэгіёна і дэпартамента Рэюньён.
Луі Арагон

**Луі Арагон** (, народжаны Louis-Marie Andrieux, Луі-Мары Андрэ; , Парыж — , Парыж) — французскі паэт і празаік, член Ганкураўскай акадэміі; дзеяч Французскай камуністычнай партыі, лаўрэат Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1957).

## Біяграфія 
Луі Арагон нарадзіўся 3 кастрычніка 1897 г. у Парыжы. Ён быў пазашлюбным сынам Маргарыты Тука, якая запісала яго як прыёмнага сына сваёй маці і ойчыма, палітычнага дзеяча Андрыё. Пасля Луі абраў сабе псеўданім Арагон па назве іспанскай гістарычнай вобласці.

З 1915 года ён вучыўся на медыцынскім факультэце ў Парыжы. Удзельнічаў у Першай сусветнай вайне санітарам.

У маладосці быў блізкі да кола дадаістаў і сюррэалістаў.

У 1927 паэт уступіў у Французскую камуністычную партыю і пачаў актыўна займацца журналістыкай.

У жніўні 1932 Луі Арагон наведаў СССР у складзе інтэрнацыянальнай брыгады пісьменнікаў, якая вывучала новабудоўлі сацыялістычнага Урала, у тым ліку — гарады Магнітагорск, Чалябінск і Кабакоўск (цяпер Сяроў). Свае ўражанні ад паездкі Арагон адбіў ў напісаным па гарачых слядах цыкле вершаў «Ура, Урал!».

У 1929 годзе ажаніўся з пісьменніцай Эльзай Трыале (сястрой Лілі Брык), якой прысвячаў многія свае вершы.

Падчас Другой сусветнай вайны Арагон удзельнічаў у руху Супраціву.

У 1957 стаў лаўрэатам Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі». Рэдагаваў газету «Les Lettres françaises». У наступныя гады рэзка выступае супраць аўтарытарызму савецкага камунізму. Асуджае працэсы супраць пісьменнікаў у СССР, у прыватнасці Справа Сіняўскага і Даніэля ў 1966 годзе. У 1968-м рэзка пратэстуе супраць уводу войскаў у Чэхаславакію.

Быў знаёмы з Якубам Коласам, пераклаў на французскую ўрыўкі з «Новай зямлі», а таксама «А хто там ідзе» Янкі Купалы.

Творы Арагона на беларускую мову перакладалі Эдзі Агняцвет, Рыгор Барадулін, Зміцер Колас, Сцяпан Ліхадзіеўскі, Ніна Мацяш.

Паэт памёр 24 снежня 1982 года ў Парыжы.

## Беларускія пераклады 
* Базельскія званы. — Мн., 1937.
* Падсадная качка // Французская навела XX стагоддзя. — Мн., 1992.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Ханс Арп

**Ханс Арп** (*Жан Арп*; , ; , , Эльзас-Латарынгія, Германская імперыя — , ) — нямецкі і французскі паэт, мастак, графік, скульптар.

## Творы 
### Каталогі выставак 
* Hans Arp 1886—1986. Rolandseck: Stiftung Hans Arp und Sophie Taeuber-Arp; Stiftung Bahnhof Rolandseck, 1986
* Hans Arp (1886—1966) zum 100. Geburtstag. Zürich: Kunsthaus Zürich, 1986.
* Hans Arp 1886—1966: Druckgrafik. München: Edition e, 1986
* Hans Arp, Sophie Taeuber-Arp. Ostfildern-Ruit: G. Hatje, 1996
* Hans Arp 1886—1966. Berlin: Kulturstiftung der Länder, 1997
* Hans Arp, Worte Ania Harms (Hrsg.). Oberursel: A. Harms, 2002
* Schwitters — Arp/ Hrsg. Hartwig Fischer. Ostfildern-Ruit: Hatje Cantz, 2004
* Hans Arp, Göttinnen umgeben von ihren Rosen und Schlangen/ Ania Harms (Hrsg.). Oberursel: A. Harms, 2005
* Hans Arp, Singendes Blau/ Ania Harms (Hrsg.). Oberursel: A. Harms, 2006
GaVnUuch`ek Anatoly

### Літаратурныя сачыненні 
* Gesammelte Gedichte. Bd.1-3. — Zurich; Wiesbaden, 1966—1984.
* Arp on Arp: poems, essays, memories. — New York: Viking Press, 1972.
* Sable de lune: poèmes choisis. — Paris: Arfuyen, 2005.

## Літаратура пра паэта і мастака 
* *Last R.W.* Hans Arp: the poet of Dadaism. — London: Wolff, 1969.
* *Poley St.* Hans Arp: die Formensprache im plastischen Werk. — Stuttgart: G. Hatje, 1978.
* *Fauchereau S.* Arp. — New York: Rizzoli, 1988.
* *Rossi P.L.* Hans Arp. — Paris: Virgile, 2006.

## Беларускія пераклады 
Верш Арпа на беларускую пераклала Наталля Ламека.

## Спасылкі 
* Старонка ў французскай Вікіпедыі
* Старонка ў нямецкай Вікіпедыі
* Біяграфія (ням.) 
* Сайт Фонду Арпа (фр.)

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Мастакі Швейцарыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы Францыі
Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы Швейцарыі
Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы Германіі
Катэгорыя:Сюррэалізм
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Мастакі-абстракцыяністы
Катэгорыя:Скульптары-абстракцыяністы
Андрэ Брэтон

**Андрэ Брэтон** (фр. André Breton, , Тэншэбрэ, Францыя — , Парыж) — французскі пісьменнік і паэт, заснавальнік сюррэалізму.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1896 годзе ў нармандскім горадзе Тэншэбрэ ў буржуазнай сям’і. Яго бацька некаторы час праслужыў у канцылярыі жандармерыі, а неўзабаве ўладкаваўся ў прыватную кантору. У Андрэ не было братоў і сясцёр, бацькі пастараліся даць свайму адзінаму сыну класічную адукацыю, якая адкрывае дарогу да прэстыжнай і даходнай прафесіі. Андрэ Брэтон скончыў царкоўную школу, затым вучыўся ў адным з парыжскіх каледжаў, каб па заканчэнні курса адправіцца ў Сарбону, дзе ён стаў студэнтам медыцынскага факультэта.

Па прафесіі ўрач-псіхіятр. Удзельнік дадаісцкага руху.

Тэкст «Магнітныя палі» (1919—20, з Ф. Супе) — першы эксперымент у галіне т.зв. «аўтаматычнага пісьма». У «Маніфесце сюррэалізму» (1924) сфармуляваў базавыя палажэнні сюррэалістычнай паэтыкі: «аўтаматычнае пісьмо», «запіс мрояў», «мроі наяве» і іншыя спосабы вызвалення пішучага з-пад кантролю розуму. У «Другім маніфесце сюррэалізму» (1930) засяродзіўся на пытаннях арганізацыйнага, а не літаратурнага характару. У 1938 сустракаўся ў Мексіцы з Л. Троцкім і заснаваў «Міжнародную федэрацыю незалежнага рэвалюцыйнага мастацтва». У час Другой сусветнай вайны жыў у ЗША, у 1946 вярнуўся на радзіму.

Аўтар вершаваных зборнікаў «Зямны свет» (1923), «Дыханне вады» (1934), рамана «Надзя» (1928), эсэ «Заўвагі пра паэзію» (1936, з П. Элюарам), кніг «Аркан 17» (1945), «Лямпа ў гадзінніках» (1948) і інш.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* The Manifesto of Surrealism (1924) 
* André Breton’s *Nadja*

Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Публіцысты Францыі
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Паўночны палярны круг

**Паўночны палярны круг** — адна з пяці галоўных паралеляў, пазначаных на карце Зямлі.

Паўночны палярны круг знаходзіцца ў 66°33′44″  (66.5622°) на поўнач ад экватара. Вобласць на поўнач ад паўночнага палярнага круга завецца Арктыкай, на поўдзень ад яго знаходзіцца паўночны пояс умеранага клімату. Аналагічная паралель у паўднёвым паўшар’і завецца Паўднёвы палярны круг. Вобласць паўднёвей яе завецца Антарктыкай.

Паўночны палярны круг пазначае паўднёвую мяжу вобласці палярнага дня. У любым месцы на поўнач ад яго Сонца відаць над гарызонтам на працягу 24 гадзін прынамсі адзін раз у год, а некалькі паўночней ёсць месцы, дзе, прынамсі адзін раз у год, яго не відаць над гарызонтам на працягу 24 гадзін. На шыраце палярнага круга гэтыя падзеі, адбываюцца роўна па адным разе ў год, у чэрвені і снежні ў дні сонцастаянняў. Яшчэ паўночней гэтыя падзеі працягваюцца даўжэй, напрыклад, на шыраце Мурманска Палярная Ноч працягваецца 40 сутак (Палярны Дзень — 61). Таксама гэтыя з’явы адбываюцца і ў вобласці Паўднёвага палярнага круга.

У сувязі з суровасцю клімату Арктыкі толькі невялікая колькасць людзей жыве за палярным кругам. Тры найбуйнейшых гарады, размешчаных за Паўночным палярным кругам, знаходзяцца ў Расіі: Мурманск (325 000 жыхароў), Нарыльск (205 000 жыхароў) і Варкута (85 000 жыхароў). Чацвёртым па колькасці жыхароў з’яўляецца нарвежскі горад Тромсё (62 000 жыхароў).

## Краіны, праз якія праходзіць Паўночны палярны круг 
thumb|330px|Паўночны палярны круг (чырвоная лінія) на карце Зямлі

* ЗША
* Канада
* Данія (Грэнландыя)
* Ісландыя
* Нарвегія
* Швецыя
* Фінляндыя
* Расія

## Гл. таксама 
* Палярны круг
* Паўднёвы палярны круг
* Салехард — адзіны горад у свеце, размешчаны на Палярным крузе.

Катэгорыя:Арктыка
Катэгорыя:Шырата
Марсель Дзюшан

**Марсель Дзюшан** (, 28 ліпеня 1887, Бленвіль-сюр-Крэвон — , Нёі-сюр-Сен) — французскі і амерыканскі мастак, тэарэтык мастацтва, які стаяў ля вытокаў дадаізму і сюррэалізму. Творчая спадчына адносна невялікая, аднак дзякуючы арыгінальнасці сваіх ідэй Дзюшан лічыцца адной з самых уплывовых фігур у мастацтве XX стагоддзя. Яго творчасць аказала ўплыў на фарміраванне такіх напрамкаў у мастацтве другой паловы XX стагоддзя, як поп-арт, мінімалізм, канцэптуальнае мастацтва, і інш. У снежні 2004 года ў выніку апытання сярод брытанскіх прафесіяналаў у мастацтве, «Фантан» Дзюшана быў прызнаны найвялікшым творам XX стагоддзя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі ЗША
Сяргей Паўлавіч Дзягілеў

**Сяргей Паўлавіч Дзягілеў** (31 сакавіка 1872—19 жніўня 1929) — рускі тэатральны і мастацкі дзеяч, антрэпрэнёр, адзін з заснавальнікаў групы «Свет Мастацтва», арганізатар «Рускіх сезонаў» у Парыжы і трупы «Рускі балет Дзягілева».

## Жыццё ў мастацтве 
У 1896 годзе Дзягілеў скончыў універсітэт, але замест таго каб займацца юрыспрудэнцыяй, пачаў кар’еру дзеяча мастацтва. Праз некалькі гадоў пасля атрымання дыплома стварыў сумесна з А. М. Бенуа аб’яднанне «Свет мастацтва», рэдагаваў аднайменны часопіс (з 1898 па 1904) і сам пісаў мастацтвазнаўчыя артыкулы. Арганізоўваў выстаўкі, якія выклікалі шырокі рэзананс: у 1897 — Выстаўку англійскіх і нямецкіх акварэлістаў, знаёміў рускую публіку з шэрагам буйных майстроў гэтых краін і сучаснымі тэндэнцыямі ў выяўленчым мастацтве.

Катэгорыя:Свет мастацтва
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Антрэпрэнёры
Катэгорыя:Пахаваныя на Сан-Мікеле
Катэгорыя:Асобы на марках
Дагаберт I

**Дагаберт I** (Dagobert; каля 605 — 19 студзеня 639) — кароль франкаў, кіраваў у 629—639 гадах, з дынастыі Меравінгаў. Дагаберт быў сынам Хлотара II і каралевы Бертэтруды. Імя Дагаберта ў перакладзе са старагерманскай азначае «бліскучы, як дзень». Вядомая таксама славянская форма імя — Драгабер.

Катэгорыя:Каралі франкаў
Луіс Буньюэль

**Луіс Буньюэль**, таксама **Луіс Бюнюэль** (, , Каланда, Тэруэль, , Іспанія — , , Мексіка) — іспанскі кінарэжысёр, найбуйнейшы прадстаўнік сюррэалізму ў кінематаграфіі.

## Біяграфія 
Буньюэль нарадзіўся 22 лютага 1900 года ў Арагонскім горадзе Каланда (правінцыя Тэруэль). У 1907—1915 гадах вучыўся ў езуіцкім каледжы ў Сарагосе, з 1917 года — у Мадрыдскім універсітэце, дзе пасябраваў з Сальвадорам Далі і Федэрыка Гарсія-Лоркам.

У 1924—1927 гадах у Парыжы ўдзельнічаў у руху «Авангард», працаваў асістэнтам рэжысёра Ж. Эпштэйна.

У 1936 годзе Буньюэль працаваў аташэ па культуры рэспубліканскай Іспаніі ў Францыі, садзейнічаў пастаноўкам антыфашысцкіх дакументальных стужак.

У 1939 годзе эмігрыраваў у ЗША, быў мантажорам у Галівудзе, супрацоўнікам кінааддзела Музея сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку.

У 1946 годзе Буньюэль перасяліўся ў Мексіку, дзе пазнаёміўся з прадзюсарам Оскарам Дансіж'е. Разам з ім зняў карціну «Вялікае казіно» (, 1946). Трыма гадамі пазней рэжысёр атрымлівае мексіканскае грамадзянства.

Апошні фільм мексіканскага перыяду Буньюэля — «Сімон-пустэльнік» (, 1965).

Перабраўшыся ў Францыю, Буньюэль пачынае супрацоўніцтва з прадзюсарам Сержам Зільберманам.

Буньюэль памёр раніцай 29 ліпеня 1983 года ў Мехіка ад сардэчнай, пячоначнай і ныркавай недастатковасці.
## Фільмаграфія 
* (1972) «Ціхая прывабнасць буржуазіі»
* (1974) «Прывід свабоды»

Катэгорыя:Кінарэжысёры Іспаніі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Іспаніі
Катэгорыя:Рэжысёры нямога кіно
Катэгорыя:Выпускнікі Камплутэнсэ
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Мемуарысты
Дыянісій Парыжскі

right|thumb|200px|Святы Дыянісій з галавой у руках. Познегатычная скульптура
**Дыянісій Парыжскі** (, ) — хрысціянскі святы III стагоддзя, першы біскуп Парыжа, свяшчэннамучанік. 

## Біяграфія 
Найстарэйшым з захаваных жыццяпісаў святога з'яўляюцца "Страсці святых Дыянісія, Рустіка і Елеўферыя" (лац. Passio SS. Dionysii Rustici et Eleutherii), датаваныя 600 годам. Аб святым Дыянісій згадвае таксама Рыгор Турскі, гісторык і святы VI стагоддзя.

Паводле падання, Дыянісій прапаведаваў хрысціянства ў Рыме, а затым у германскіх землях і ў Іспаніі. Яго суправаджалі прэсвітэр Рустык, святы Рыель і дыякан Елеўферый. Затым Дыянісій і яго паплечнікі пачалі прапаведаваць у Галіі. Дыянісій, паводле падання, стаў першым біскупам Лютэцыі (Парыжа). Падчас пераследу хрысціян паганскімі ўладамі, усе тры прапаведнікі былі схопленыя і кінутыя ў цямніцу. Назаўтра мучанікі былі абезгалоўленыя на вяршыні Манмартра (цяпер у межах Парыжа). Менавіта ў сувязі з пакараннем смерцю трох святых гэтая гара і атрымала сваю сучасную назву (фр. Montmartre – гара мучанікаў). Cвяты Дыянісій узяў сваю галаву, прайшоў з ёй да храма і толькі там упаў мёртвы. Набожная жанчына Катул пахавала рэшткі мучаніка.

## Спасылкі 
* The Life, Miracles and Martyrdom of St. Denis (Dionysius, Dennis, Denys) Bishop & Martyr of the Church

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Гісторыя Парыжа
Катэгорыя:Епіскапы
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Свяшчэннамучанікі
Катэгорыя:Мучанікі
Трафімаўка (Сакольскі павет)

**Трафімаўка**, таксама **Трафімоўка** () — вёска ў Сакольскім павеце Падляскага ваяводства Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Янаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)

**Сен-Дэні́** () — камуна ў Францыі за 9 км ад цэнтра Парыжа, насельніцтва — каля 95 тыс. жыхароў (2005). 35,6 % жыхароў — імігранты або выхадцы з заморскіх дэпартаментаў. Высокі ўзровень злачыннасці; нягледзячы на гэта, беспарадкі ў прыгарадах Парыжа (2005) мала адбіліся на Сен-Дэні.

Знаходзіцца на поўнач ад Парыжа, каля правага берага ракі Сена пры ўпадзенні канала Сен-Дэні і насупраць аднайменнага вострава.

Сен-Дэні паўстаў каля заснаванага Дагаберам I у 630 годзе бенедыкцінскага абацтва. У XII ст. тут жыў Абеляр. У 1567 годзе ў Сен-Дэні адбылася бітва католікаў з гугенотаў, у якой загінуў Анн дэ Манмарансі.

Асноўная славутасць — гатычнае абацтва Сен-Дэні, пахавальня каралёў Францыі.

Спецыяльна да чэмпіянату свету па футболу 1998 года ў Сен-Дэні быў пабудаваны 80000 стадыён «Стад дэ Франс».
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 
* d’Ayzac, «Histoire de L’abbaye de Saint-Denis» (1861);
* d’Heilly, «Les tombes royales de Saint-Denis» (1872).

## Спасылкі 
* City council website
* Saint-Denis, a town in the Middle Ages

Катэгорыя:Камуны дэпартамента Сен-Сен-Дэні