open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гніенне

**Гніенне** (аманіфікацыя) — працэс раскладу азотазмяшчальных арганічных злучэнняў (бялкоў, амінакіслот), у выніку іх ферментатыўнага гідролізу пад дзеяннем аманіфікавальных мікраарганізмаў з утварэннем таксічных для чалавека канчатковых прадуктаў - аміяку, серавадароду, а таксама першасных і другасных амінаў пры няпоўнай мінералізацыі прадуктаў раскладу:
* Трупных ядаў (напрыклад путресцын і кадаверын)
* Араматычныя злучэнні (напрыклад скатол, індол утвараюцца ў выніку дэзамінавання і дэкарбаксілавання амінакіслаты трыптафану)
* Гніенне серазмяшчальных амінакіслот (цыстэіну, цыстыну і метыяніну) прыводзіць да выдзялення серавадароду, тыёлаў, дыметылсульфаксіда.

Катэгорыя:Мікрабіялогія
Катэгорыя:Біялагічны цыкл азоту
Катэгорыя:Трупныя з’явы
Катэгорыя:Паталагічная анатомія
Катэгорыя:Біялагічныя працэсы
Яванская мова

**Ява́нская мова** (саманазва: ꦧꦱꦗꦮ, *bạsạ Jạwạ*) — аўстранезійская мова, родная мова яванцаў. З'яўляецца адной з найбуйнейшых моў свету, якая не мае афіцыйнага статусу. Распаўсюджана галоўным чынам у Інданезіі, а таксама ў Малайзіі, Сурынаме і іншых краінах. Агульная колькасць носьбітаў (2007 г.) - каля 82 млн. чал.

## Рэгіянальныя асаблівасці
У Інданезіі вылучаюць 3 буйныя дыялекты яванскай мовы: заходні, цэнтральны і ўсходні. Яны ў сваю чаргу падзяляюцца на 18 больш дробных дыялектаў. Значныя асаблівасці таксама мае дыялект, на якім размаўляюць яванцы Сурынама і іншых краін Вест-Індыі.

## Пісьмовасць
У раннім сярэднявеччы яванцы запазычылі алфавіт палава. На яго аснове ўзнікла мясцовая пісьмовасць, якой карысталіся пры напісанні кніг на мове каві:

У XV ст. з распаўсюджаннем ісламу карысталіся арабскім алфавітам, які набыў на Яве назву *пегон*:

У XIX ст. была складзена яванская пісьмовасць на аснове лацінкі:

**Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Éé, Èè, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr,	Ss, Tt,	Uu, Vv,	Ww, Xx,	Yy, Zz**

Літары f, q, v, x, z звычайна выкарыстоўваюцца для напісання слоў, запазычаных з іншых моў.

## Кароткі размоўнік
## Спасылкі
*Javanese Language
*Javanese alphabet (Carakan)
*Learn Javanese

Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Катэгорыя:Мовы Інданезіі
Цукуба

— адмысловы горад Японіі, размешчаны на поўдні прэфектуры Ібаракі. 

Вядомы як «Навуковы горад» Японіі. Тут размешчаны НДІ прамысловых тэхналогій, сельскай гаспадаркі, Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў, KEK, Універсітэт Цукуба і шмат іншых дзяржаўных і прыватных навукова-адукацыйных устаноў.

## Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў 
З ЦКПа ў Цукубе сумесна з Касмічным цэнтрам імя Ліндана Джонсана кіравалі палётам першага японскага грузавога карабля HTV да МКС.

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады прэфектуры Ібаракі
Катэгорыя:Адмысловыя гарады Японіі
Генрых Фрэдэрык Сцюарт (прынц Уэльскі)

**Генрых Фрэдэрык Сцюарт** (;  — ), **прынц Уэльскі** (з 1610 года), **герцаг Ротсей** (з 1594 года) — старэйшы сын караля Англіі і Шатландыі Якава I (VI) і каралевы Ганны Дацкай.

## Біяграфія 
Нараджэнне прынца Генрыха ў 1594 годзе з энтузіязмам было ўспрынята раялістамі Шатландыі, паколькі да гэтага моманту кароль Якаў VI з'яўляўся апошнім прадстаўніком каралеўскага дому Сцюартаў і яго смерць прывяла б да грамадзянскай вайны паміж рознымі шатландскімі арыстакратычнымі сем'ямі, якія прэтэндавалі на прастол. Пры нараджэнні Генрых атрымаў тытулы герцага Ротсея і графа Карыка, традыцыйныя для спадчыннікаў шатландскай кароны. Пасля ўзыходжання Якава VI на прастол Англіі ў 1603 годзе, Генрых быў ўзведзены ў годнасць герцага Корнуальскага і прынца Уэльскага, упершыню ў гісторыі злучыўшы англійскія і шатландскія тытулы спадчыннікаў прастола.

Малады прынц Генрых адрозніваўся энергіяй і адкрытасцю, што кантраставала з асцярожным і замкнутым характарам яго малодшага брата Карла. На яго ўскладаліся вялікія надзеі, ішлі перамовы пра яго вяселлі з дачкой тасканскага герцага Кацярынай Медычы, аднак вяселле было адменена, з прычыны таго, што Генрых быў пратэстантам. У 1612 годзе ва ўзросце васямнаццаці гадоў Генрых Сцюарт сканаў ад тыфу. Спадчыннікам англійскага і шатландскага прастолаў (а з 1625 года каралём) стаў малодшы брат Карл.

Генрых Сцюарт пахаваны ў Вэстмінстэрскім абацтве.

Катэгорыя:Сцюарты
Катэгорыя:Спадчыннікі, якія не ўзышлі на прастол
Катэгорыя:Прынцы Уэльскія
Кацярына Медычы (1593—1629)

**Кацярына Медычы** () (1593—1629) — трэцяя дачка вялікага герцага Тасканскага Фердынанда, жонка мантуанскага герцага Фердынанда I Ганзага.

## Біяграфія 
У 1612 годзе яе брат, герцаг Козіма II Медычы пачаў перамовы пра яе шлюб з прынцам Генрыхам Уэльскім, сынам Якава I. Перамовы ішлі паспяхова, Козіма дамовіўся пра пасаг у 800 тыс. скудзі і ўжо ішла гаворка пра цырыманіял, калі з Рыма прыбыла забарона на гэта вяселле, з прычыны таго, што Генрых быў пратэстантам. Козіма адправіў у Ватыкан свайго дзядзьку кардынала Джавані Медычы, каб ухіліць гэту праблему; у той жа час прынцэсе прапанавалі кандыдатуры прынцаў Савоі, Іспаніі і Францыі. Пытанне знялося сам, з прычыны таго, што прынц Уэльскі памёр ад тыфу.

Тады ў 1617 годзе яна была аддадзена замуж за мантуанскага герцага Фердынанда I Ганзага, пасля таго, як той спешна ануляваў шлюб з нерадавітай Камілай Фаа. Шлюб гэты апынуўся нешчаслівым, з прычыны таго, што муж яе адрозніваўся распустай. Кацярына два разы была цяжарнай, але дзяцей данасіць не магла; сучаснікі адзначаюць, што муж жаліўся на яе надзвычай залішнюю вагу. Неўзабаве яна засталася ўдавой і сышла ў кляштар урсулінак, адкуль яе выклікаў пляменнік Фердынанда II Медычы, які даручыў ёй у 1627 годзе кіраванне Сіенай. Там яна і сканала праз два гады ад воспы. Пахавана ў Капэле Медычы, Фларэнцыя.

Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Ганзага
К
Сомерсет-хаус

**Сомерсет-хаус** (*Somerset House*) — грамадскі будынак у стылі класіцызму, які займаў цэлы квартал паміж Стрэндам і Тэмзай у Лондане, на ўсходзе ад моста Ватэрлоа.
[thumb|злева|«Краявід Тэмзы ад Сомерсет-хауса» ([Ведута, жанр жывапісу|ведута пэндзля Каналета).]]

У сярэдзіне XVI стагоддзя на месцы сучаснага будынка пабудаваў сваю гарадскую рэзідэнцыю Эдвард Сеймур, 1-ы герцаг Сомерсет, — родны дзядзька і саветнік юнага Эдуарда VI. Даволі хутка наравісты герцаг трапіў у няміласць, а Сомерсет-хаус канфіскавалі на карысць дзыржавы. Пры Марыі Цюдар тут жыла яе сястра Елізавета, а ў XVII стагоддзі — жонкі каралёў Якава I, Карла I і Карла II. Адна з іх, Ганна Дацкая, запрасіла знакамітага Ініга Джонса заняцца перапланіроўкай палаца, у выніку якой ён быў на час пераназваны ў Дэнмарк-хаус (*Denmark House*). У гэтым палацы Джонс і памёр у 1652 г.

thumb|250px|Фасад Сомерсет-хауса з боку Стрэнда.|left
Падчас Англійскай рэвалюцыі парламент выставіў недабудаваны палац на продаж, але беспаспяхова. Тады ў Сомерсет-хаус засяліўся галоўнакамандуючы Томас Ферфакс. У ім ж праходзіла народнае развітанне з Оліверам Кромвелем. Пасля Рэстаўрацыі ў палац вярнулася каралева Генрыэта-Марыя, якая, быўшы каталічкай, пабудавала капліцу і памяшканні для манашак-капуцынак. Лічылася, што менавіта тут пляліся змовы з мэтай звяржэння англіканства ў краіне. Пасля Вялікага лонданскага пажару Сомерсет-хаус быў адбудаваны пад наглядам Крыстафера Рэна, аднак Хвалебная рэвалюцыя ізноў прывяла яго ў запусценне. Пакінуты царскімі асобамі, палац прыйшоў у заняпад і нарэшце ў 1775 г. быў знесены. 

Да таго часу ў Лондане ўзнікла неабходнасць у буйным грамадскім будынку для размяшчэння розных урадавых устаноў, чыноўнікаў Адміралцейства, навуковых супольнасцей, асобных факультэтаў універсітэта і г.д. (пра гэта, у прыватнасці, пісаў Эдмунд Бёрк). З мэтай ліквідацыі гэтага недахопу ў 1776-96 гг. быў збудаваны цяперашні будынак. Будаўнічымі працамі кіраваў заслужаны архітэктар, сэр Уільям Чэмберс, аднак яго праект у цэлым вынікаў з задумы Ініга Джонса. Апрацоўчыя работы працягваліся да 1819 г., а пры каралеве Вікторыі Сомерсет-хаус быў пашыраны на поўнач і на ўсход.

Падчас Другой сусветнай вайны Сомерсет-хаус моцна пацярпеў ад авіяналётаў, але быў даволі хутка адноўлены. На працягу большай часткі XX стагоддзя асноўнымі жыхарамі велічнага будынка былі падатковыя службы. Да нашага часу дзяржаўныя ўстановы сталі ўсё больш выцясняцца мастацкімі музеямі — такімі, як галерэі Інстытута мастацтва Курто і Гілбертаўскі збор ювелірных вырабаў. У 2000 г. да іх ліку дадаліся выставачныя залы пецярбургскага Эрмітажа (праект зачынены ў 2007 г.).

Катэгорыя:Палацы Лондана
Катэгорыя:Музеі Лондана
Катэгорыя:Збудаванні Вялікабрытаніі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:З’явіліся ў 1796 годзе
Катэгорыя:1796 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Лондане
Сказ

**Сказ** — камунікатыўна-сінтаксічная адзінка, якая складаецца са спалучэння слоў ці асобнага слова і служыць для выражэння думкі або пачуцця.

Галоўныя асаблівасці сказа — камунікатыўнасць, прэдыкатыўнасць, граматычная аформленасць, сэнсавая і інтанацыйная закончанасць. Камунікатыўнасць заключаецца ў тым, што сказ служыць асноўным сродкам моўных зносін, прызначаны для паведамляння пра з’явы і падзеі аб’ектыўнай рэчаіснасці. Прэдыкатыўнасць выражае ацэнку рэчаіснасці, паказвае, што сцвярджаецца ці адмаўляецца ў сказе. Яна рэалізуецца пры дапамозе сінтаксічнай мадальнасці і сінтаксічнага часу, якія вызначаюць адносіны таго, пра што паведамляецца, да рэчаіснасці і канкрэтнага часу (цяперашняга, мінулага, будучага) і выражаюцца дзеяслоўнымі катэгорыямі ладу, часу і асобы, а пры іх недастатковасці або адсутнасці — мадальнымі словамі, часціцамі, інтанацыяй.

Словы і спалучэнні слоў у сказе заўсёды граматычна арганізаваны сінтаксічнымі сувязямі і адносінамі ў цэласнае адзінства, якое змяшчае асобную думку, пачуццё і вызначаецца адноснай сэнсавай і інтанацыйнай закончанасцю: *Лёгкі ветрык чуць прыкметна збажыну калыша* (Янка Купала). У залежнасці ад колькасці прэдыкатыўных асноў (адна ці болей) сказы дзеляцца на **простыя** і **складаныя**. Пэўным чынам арганізаваная паслядоўнасць сказаў стварае звязны тэкст, які ляжыць у аснове твораў мастацкай, публіцыстычнай і іншай літаратуры.

У залежнасці ад таго, што і дзеля чаго паведамляецца, сказы бываюць:
* **апавядальныя**: *Я тут жыву. Я мушу ведаць вашу мову.*
* **пытальныя**: *Што ты пакінеш у спадчыну ўнукам сваім?*
* **пабуджальныя**: *Жыве Беларусь!*

Словы-сказы — закончаная думка перадаецца адным словам: *Так. Ага. Пэўна ж. Але. Не.*

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сінтаксіс
Абдысатдар Казы

**Абдысатдар Казы**, (таксама вядомы як **Абду-с-Саттар Казы**; , гады нараджэння і смерці невяд.) — туркменскі паэт другой паловы XIX стагоддзя.

## Біяграфія 
Паходзіў з племені Махтум, скончыў медрэсэ, быў адным з найбольш адукаваных людзей свайго часу. Сем гадоў служыў шарыяцкім суддзёй — кадзі — у Хіве.

## Творчасць 
Абдысатдар Казы з’яўляецца аўтарам паэмы «**Җеннама**» (*Jeňnama*), напісанай архаічнай мовай у форме маснаві. Яна ўтрымлівае каля 2200 радкоў. Такім чынам, твор быў адрасаваны вузкаму колу чытачоў, бо шырокая публіка ўхваляла кароткія формы паэзіі. Паэт апеў герааізм туркменаў у вайне супраць пярсідскіх захопнікаў ды апісаў падрабязнасці бітваў пад Кара-Кала (1858) і Мары (1861). Адзін з яе галоўных герояў — хан такінцаў Нур-вердзі, які ваяваў з Джафар-кулі-ханам за валоданне Мервскім аазісам. Таксама распавядаецца аб саюзніках ды праціўніках Нур-вердзі-хана, аб войнах Каўшут-хана з пярсідскім войскам Хамзы Мірзы Хішмет-ад-Даўле.

Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя
Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Шарыяцкія суддзі
Кара-Калпакская аўтаномная вобласць

**Кара-Калпа́кская аўтано́мная во́бласць** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка РСФСР у 1925—1932 гадах.

Сталіца — Турт-куль.

## Гісторыя 
250px|міні|1925—1929 гг.
Кара-Калпакская АТ утворана 16 лютага 1925 года (неафіцыйна, у 1924 годзе) як аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне для каракалпакаў. Да атрымання афіцыйнага статусу размяшчалася на частцы тэрыторый Туркестанскай АССР і Харэзмскай ССР. Першапачаткова ўваходзіла ў склад Кыргызскай (з сакавіка 1925 — Казахскай АССР), а ў 1930 была перакладзена ў непасрэднае падначаленне РСФСР. 

20 сакавіка 1932 года ператворана ў Кара-Калпакскую АССР. У 1936 годзе стала часткай Узбекскай ССР.

## Нацыянальны склад 
**Паводле перапісу 1926 года:**
* каракалпакі — 38,1 %,
* казахі — 28,2 %,
* узбекі — 27,6 %,
* туркмены — 3,2 %,
* рускія — 1,6 %.

Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Каракалпакстан
Катэгорыя:Аўтаномныя вобласці СССР
Марына (жанр)

Харменс ван Рэйн, «*Хрыстос падчас шторму на моры Галілейскім»* 1633]]

**Марына** (, , ад  — марскі) — жанр выяўленчага мастацтва, які адлюстроўвае марскі краявід, а таксама сцэну марской бітвы або іншыя падзеі, якія адбываюцца на моры. З'яўляецца разнавіднасцю пейзажа. У якасці самастойнага віду пейзажнага жывапісу марына вылучылася напачатку XVII стагоддзя ў Галандыі.

**Марыніст** () — мастак, які піша марыны. Выдатныя прадстаўнікі гэтага жанру — англічанін Уільям Цёрнер і расійскі (армянскі) мастак Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі, які напісаў каля 6000 карцін на марскую тэму.

Ва Францыі існуе афіцыйнае званне мастака Марскога флоту, якое прысвойваецца міністрам абароны выдатным мастакам-марыністам. Званне можа быць прысуджана не толькі мастакам, але таксама фатографам, ілюстратарам, гравёрам і скульптарам (падрабязней гл. Мастак Марскога флоту).

## Гл. таксама 
* Спіс мастакоў-марыністаў

## Літаратура 
* *Тарасов Ю. А.* Голландский пейзаж XVII века — М., 1983.
* Мари́на // *Атанасова Иванка*. Словарь терминов изобразительного искусства — Велико Тырново: Великотырновский университет им. Кирилла и Мефодия, Филологический факультет, Кафедра русистики, 2006. С. 62. — 142 с. — ISBN 954-775-578-1, ISBN 978-954-775-578-9..
* Мари́на // Краткий словарь терминов изобразительного искусства / Под. общ. редакцией Г. Г. Обухова — М.: Советский художник, 1961. — С. 89. — 192 с. — 15 000 экз.
* Мари́на // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Слульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга I. А—М., 1986. — С. 431. — 447 с, ил , 32 л. ил. — 200 000 экз.
* Мары́на // 

## Спасылкі 
*  Марскія прагулкі з сучасным мастаком  Раулем Гаярам (*Raoul Gaillard*).

*
*
Кацярына Браганская

**Кацярына Браганская** (порт. *Catarina de Bragança*; 25 лістапада 1638 — 31 снежня 1705) — партугальская прынцэса з дому Браганса, дачка караля Жуана Аднаўляльніка, з 1662 года — жонка караля Англіі, Шатландыі і Ірландыі Карла II Сцюарта.

## Біяграфія 
Паколькі Англія заўсёды падтрымлівала Партугалію на глебе ўзаемнай цікавасці ў паслабленні Іспаніі, пасля аднаўлення Сцюартаў на англійскім прастоле старадаўні саюз было вырашана змацаваць шлюбам. Каб зацікавіць англічан у шлюбе, партугальскі кароль даў за дачкой нечуваны пасаг — гарады Танжэр і Бамбей.

Па прыбыцці ў Лондан маладая каралева апынулася адрэзанай ад двара падвойным бар'ерам мовы і веры. Яе сваякі былі дбайнымі каталікамі, а сярод продкаў лічыўся Св. Франсіска Борджа, адзін з бацькоў-заснавальнікаў ордэна езуітаў. Нядзіўна, што англіканам заўсёды здавалася за ёй цень папісцкай змовы.

Кацярына пакутавала ад пастаянных здрад мужа і бяздзетнасці: двойчы ў яе здараўся выкідак. З гадамі, аднак, насмешкі над ёй саступілі месца павазе. Пасля Хвалебнай рэвалюцыі, калі Сцюарты былі выгнаны з Англіі, каралеве-ўдаве было дазволена жыць адпаведна з яе высокім становішчам ў Сомерсет-хаусе. У 1692 г. яна вярнулася ў Партугалію. Пахавана ў лісабонскім Манастыры еранімітаў.

Кацярыне прыпісваецца ўвядзенне ў Англіі традыцыі чаяванняў. Лічыцца, што менавіта ў яе гонар атрымаў назву нью-ёркскі раён Квінс, хоць прамыя доказы гэтага адсутнічаюць.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Кацярына Браганская 

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Шатландыі
Катэгорыя:Браганса (дынастыя)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў акрузе Эвара
Эгерская крэпасць

**Эгерская крэпасць** — сярэднявечная крэпасць у горадзе Эгер (Венгрыя), вядомая сваёй гераічнай абаронай ад турак у 1552 годзе. Размешчана ў гістарычным цэнтры Эгера на Крапасным узгорку і служыць галоўнай славутасцю горада.

## Апісанне 
Крэпасць была выбудавана ў XIII стагоддзі па ініцыятыве эгерскага біскупа пасля таго, як горад быў спустошаны татара-мангольскім нашэсцем. У XIV—XV стст. крэпасць развівалася, унутры былі пабудаваны некалькі будынкаў, уключаючы гатычны біскупскі палац і сабор, які не захаваўся да нашых дзён . Напачатку XVI стагоддзя крэпасць была перабудавана і набыла свае сучасныя формы. У 1552 годзе турэцкая армія колькасцю каля 40 тысяч чалавек аблажыла крэпасць, у якой хавалася каля 2 тысяч абаронцаў на чале з капітанам Іштванам Доба. Нягледзячы на вялікую перавагу ў колькасці, туркі не змаглі ўзяць крэпасць і вымушаны былі адступіць пасля пяцітыднёвай аблогі, панясучы цяжкія страты. Абарона Эгерскай крэпасці апісана на старонках вядомага рамана Гезы Гардані «Зоркі Эгера».

Новая турэцкая аблога, прадпрынятая ў 1596 годзе, прывяла да падзення крэпасці, Эгер увайшоў у склад Асманскай імперыі, дзе быў да 1687 года, калі туркі былі выгнаны аўстрыйскай арміяй. У 1701 годзе падчас здушэння паўстання пад кіраўніцтвам Ферэнца Ракацы аўстрыйская армія падарвала частку сцен Эгерскай крэпасці, пазней яны былі адноўлены.

У наш час Эгерская крэпасць з’яўляецца музейным комплексам. У будынку біскупскага палаца размешчаны музей Іштвана Доба і карцінная галерэя. Адкрыты для наведвання турыстамі бастыёны крэпасці і падземныя казематы. У крэпасці пахаваны пісьменнік Геза Гардані.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Эгерскай крэпасці

Катэгорыя:Крэпасці Венгрыі
Катэгорыя:Музеі Венгрыі
Катэгорыя:Эгер
Іштван Доба

**І́штван До́ба** (, каля 1502 — 1572, Срэдняе, Аўстра-Венгрыя, цяпер Украіна) — венгерскі ваенны, які праславіўся гераічнай абаронай Эгерскай крэпасці супраць турэцкіх войскаў у 1552 годзе.

Родам са шляхетнай сям'і з поўначы Венгрыі. Сын Домакаша Доба (*Domokos Dobó*) і Сафіі Цекеі (*Zsófia Cékei*). Адзін з шасці дзяцей (Ферэнц, Ласла, Іштван, Домакаш, Ганна і Каталін). 17 кастрычніка 1550 года ажаніўся з Шарай Шуяк (*Sára Sulyok*, дзеці Ферэнц і Крысціна).

Падтрымліваў Фердынанда I (кароль Чэхіі і Венгрыі з 1526 года) у яго барацьбе за прастол супраць ваяводы Янаша Запальяі і Асманскай імперыі.

У 1549 годзе стаў начальнікам гарнізона крэпасці Эгер. Пры яе абароне 9 верасня — 18 кастрычніка 1552 года разам з 2100 абаронцамі паспяхова супрацьстаяў націску 80-тысячнага турэцкага войска, чым сарваў план наступу турак на Вену. Ва ўзнагароду Фердынанд I дараваў Доба замкі Дэва (*Déva*, цяпер Дэва ў Румыніі) і Самашуйвар (*Szamosújvár*, цяпер Герла ў Румыніі) у Трансільваніі. У 1553 годзе Доба быў прызначаны ваяводай Трансільваніі. Калі яна аддзяліліся ў 1556 годзе ад Венгрыі Доба ў якасці кампенсацыі атрымаў у валоданне замак Лева (*Léva*, цяпер Левіцэ ў Славакіі).

Абвінавачаны ў здрадзе каралю Доба некалькі гадоў быў зняволены ў Пожані (цяпер Браціслава ў Славакіі). Турэмныя гады падарвалі яго здароўе, і неўзабаве пасля вызвалення ён сканаў.

Абароне крэпасці Эгер прысвечаны раман Гезы Гардані «Зоркі Эгера» (1901).

## Літаратура 
* «Добо Иштван». БСЭ, 3-е издание.

Катэгорыя:Ваенныя Венгрыі
Катэгорыя:Памерлі ў 1572 годзе
Ганна Дацкая

**Ганна Дацкая** (;  — ) — каралева-кансорт Шатландыі, Англіі і Ірландыі, жонка караля Якава I (VI).

## Біяграфія 
Ганна была дачкой Фрыдэрыка II, караля Даніі і Нарвегіі з Ольдэнбургскай дынастыі. У 1589 годзе паміж Даніяй і Шатландыяй быў складзены дагавор аб шлюбе прынцэсы Ганны і маладога шатландскага караля Якава VI. Вяселле па даверанасці адбылося ў Капенгагене, і нявеста адплыла ў Шатландыю. Аднак з-за штармоў у Паўночным моры карабель быў вымушаны вярнуцца ў Нарвегію. Нецярплівы жаніх падрыхтаваў шатландскі флот і прыбыў да Ганны ў Осла, дзе 23 лістапада адбылося вяселле. Маладыя заставаліся ва ўладаннях дацкага караля да вясны наступнага года. 17 мая 1590 года ў Холірудскім абацтве Ганна была каранавана каралевай Шатландыі. Шлюб Якава VI з прадстаўніцай дацкага каралеўскага дому, адной з лідыруючых пратэстанцкіх дынастыі Еўропы, значна ўмацаваў пазіцыі караля ў прэсвітарыянскай Шатландыі.

Ганна Дацкая была чароўнай і жыццярадаснай дзяўчынай, аднак па інтэлектуальным узроўні яна не магла адпавядаць каралю-філосафу Якаву VI. Неўзабаве пасля вяселля адносіны паміж муж і жонкай сталі астуджацца і ўрэшце яны амаль перасталі сустракацца. Тым не менш у перыяд паміж 1594 і 1604 гадамі Ганна Дацкая нарадзіла семярых дзяцей, з якіх, праўда, смерці ў маленстве пазбеглі толькі трое: прынцы Генрых, Карл і прынцэса Елізавета.

Уплыў Ганны на каралеўскі двор быў даволі значным: дзякуючы ёй пры шатландскім (а з 1603 года англійскім) двары ўсталяваліся куртуазныя парадкі, сталі часта арганізоўвацца балі, тэатральныя пастаноўкі, заахвочваліся паэты і музыканты, двор набыў бляск і пышнасць. Гэта выклікала незадаволенасць прэсвітарыянскага духавенства, якое неаднаразова крытыкавала каралеву за грэбаванне малітвамі і словам Божым. Негатыўнае стаўленне яшчэ больш узмацнілася пасля пераходу Ганны ў каталіцтва. Са світы каралевы выйшла шмат таленавітых адміністратараў, якія затым паспяхова працавалі ў вышэйшых дзяржаўных органах Англіі і Шатландыі.

Рэзідэнцыяй Ганны быў пабудаваны для яе Ініга Джонсам у Грынвічы палац Квінс Хаус. Яна сканала ва ўзросце 44 гадоў, у 1619 годзе, у Хэмптан-Корцскім палацы і была пахавана ў Вэстмінстэрскім абацтве.

## Шлюб і дзеці 
Гл. Якаў I (кароль Англіі)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Шатландыі
Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя
Катэгорыя:Дацкія прынцэсы
Катэгорыя:Прынцэсы Нарвегіі
Японскі сад

**Японскі сад** — разнавіднасць саду, прынцыпы арганізацыі якога былі распрацаваны ў Японіі ў VIII—XVIII стагоддзях.

У 794 годзе сталіца Японіі была перанесена з Нары ў Кіёта. Першыя сады нагадвалі месцы для правядзення святаў, гульняў і канцэртаў пад адкрытым небам. Садам гэтага перыяду ўласцівая дэкаратыўнасць. У іх высаджвалі мноства квітнеючых дрэў (сліву, вішню), азаліі, а таксама павойную расліну — гліцынію.

Аднак у Японіі ёсць і сады без зеляніны, створаныя з камення і пяску. Японскі сад сімвалізуе дасканалы свет зямной прыроды, а часам выступае ўвасабленнем Сусвету. Характэрнымі элементамі яго кампазіцыі з’яўляюцца штучныя горы і пагоркі, выспачкі, ручаі і вадаспады, сцежкі і ўчасткі пяску або жвіру, упрыгожаныя камянямі незвычайных абрысаў. Пейзаж саду фармуецца з дапамогай дрэў, кустоў, бамбука, травы, прыгожа квітнеючых травяністых раслін, а таксама моху. На тэрыторыі саду могуць таксама размяшчацца каменныя ліхтары, альтанкі, чайныя дамочкі.

Фарміраванне асноў японскага садаводства адбывалася пад уплывам эвалюцыі японскай архітэктуры, а таксама рэлігійна-філасофскіх уяўленняў японскай шляхты. Першапачаткова сад быў складовай часткай рэзідэнцый арыстакратаў, але пасля быў запазычаны будысцкімі манастырамі і шляхетнымі самураямі. З XIX стагоддзя ён атрымаў распаўсюджванне сярод японскіх простых людзей, стаўшы неад’емнай часткай многіх прыватных дамоў. У XX стагоддзі збудаванне садоў у японскім стылі стала папулярным і за межамі Японіі.

Трыма найбольш вядомымі садамі Японіі традыцыйна лічацца Кэнроку-эн (Канадзава), Кораку-эн (Акаяма) і Кайраку-эн (Міто).

## Спасылкі 
* Гісторыя садоў Кіёта  
* Прыгажосць японскіх садоў 
* Гісторыя японскіх садоў  
* Падарожжа японскімі садамі  

Катэгорыя:Японскі сад
Катэгорыя:Культура Японіі
Леапольд Гмелін

**Леапольд Гмелін** (; , Гётынген — , Гайдэльберг) — нямецкі хімік.

## Біяграфія 
Нямецкі хімік Леапольд Гмелін нарадзіўся ў Гётынгене ў сям’і вядомага хіміка і ўрача Іагана Фрыдрыха Гмеліна. Вучыўся ў Цюбінгенскім і Гётынгенскі універсітэтах; у 1812 атрымаў ступень доктара медыцыны. З 1813 да 1851 працаваў у Гайдэльбергскім універсітэце; з 1817 — прафесар медыцыны і хіміі.

## Навуковая дзейнасць 
Леапольд Гмелін вядомы перш за ўсё як аўтар даведачнага выдання «Кіраўніцтва па тэарэтычнай хіміі» (), у якім былі выкладзены ўсе вядомыя ў той час вопытныя дадзеныя па арганічнай і неарганічнай хіміі. Першае выданне даведніка (т. 1-2) выйшла ў 1817—1819 гг. Частка гэтага даведніка, прысвечаная неарганічнай хіміі, пасля неаднаразова перавыдавалася. Апошняе — восьмае — выданне, публікацыя першых тамоў якога пачалася ў 1924, з’яўляецца найбольш поўным з усіх даведнікаў па неарганічнай хіміі.

Эксперыментальныя працы Гмеліна адносяцца ў асноўным да неарганічнай хіміі.

У 1818 годзе Гмелін устанавіў, што солі літыя афарбоўваюць бясколернае полымя ў кармінава-чырвоны колер.

У 1822 годзе шляхам акіслення жоўтай крывянай солі хлорам атрымаў чырвоную крывяную соль K3[Fe(CN)6]. Раней гэта рэчыва называлі соллю Гмеліна ці чырвонай фарбавальнай соллю. Раствор гэтай солі ў рэакцыі з солямі Fe2+ дае рэчыва, афарбаванае ў інтэнсіўны сіні колер, названае турнбулевай сінню.

У 1824 годзе вылучыў з жоўці глікахолевую кіслату, у 1826 годзе сумесна з  — фермент панкрэатын.

Адным з вучняў Гмеліна ў Гейдэльбергскім універсітэце быў Ф. Вёлер; менавіта Гмелін параіў Вёлеру, які абараніў дысертацыю па медыцыне, заняцца эксперыментальнай хіміяй пад кіраўніцтвам Ё. Берцэліуса.

## Літаратура 
* *Волков В. А., Вонский Е. В., Кузнецова Г. И.* Выдающиеся химики мира. — М.: ВШ, 1991. — 656 с.
* 
* *Меншуткин Н. А.* Очерк развития химических воззрений. — СПб, 1888. — 394 с.

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Плошча Бацьяні

thumb|Від на царкву Св. Ганны з плошчы
**Плошча Бацьяні** або **Бацяні** () — плошча ў Будапешце, на правым беразе Дуная. Размешчана паміж дунайскай набярэжнай і вуліцай Фё, адной з галоўных вуліц Буды, якая ідзе з поўначы на поўдзень паралельна Дунаю. На іншым беразе ракі насупраць плошчы Бацьяні размешчаны будынак венгерскага парламента, на які з плошчы адкрываецца маляўнічы краявід.

Плошча названа ў гонар графа Лаяша Бацьяні, удзельніка венгерскага паўстання 1848 года.

Пад плошчай размешчаны перасадкавы вузел са станцыі метро Бацяні тэр (лінія M2) на канцавы прыпынак паўночнай лініі BHÉV (мясцовых чыгуначных ліній) Бацьяні тэр — Сентэндрэ.

У архітэктурным комплексе плошчы дамінуе барочная царква Святога Ганны (сярэдзіна XVIII стагоддзя).

## Літаратура 
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5

## Спасылкі 
Бат
Фердынанда II Медычы

**Фердынанд (Фердынанда, Фернанда) II Медычы** (;  — ) — вялікі герцаг Тасканскі з дому Медычы, перыяд праўлення: 1621—1670 гады. Сын Козіма II Медычы ад эрцгерцагіні Марыі Магдаліны Аўстрыйскай (1589—1631).

## Біяграфія 
Фердынанда атрымаў у спадчыну тасканскі трон пасля смерці бацькі ў 1621 годзе, аднак з прычыны яго юнага ўзросту першыя 7 гадоў краінай кіравала яго маці.

Кіраванне Фердынанда II адзначылася эканамічным і палітычным заняпадам дзяржавы. У знешняй палітыцы Таскана ператварылася ў малазначную дзяржаву, з якой практычна ніхто не лічыўся.

Вялікія падаткі падарвалі эканоміку краіны. Аснова дзяржавы — прадпрымальнікі, гандляры, рамеснікі былі даведзены да галечы. Галоўныя горада герцагства Таскана — Фларэнцыя, Піза, Ліворна, Сіена знаходзіліся ў заняпадзе. У сельскай мясцовасці асновай сталі бартарныя разлікі.

У 1641—1643 гадах Таскана прыняла ўдзел у вайне за Кастра на баку герцагства Модэна супраць войскаў Папскай дзяржавы. Гэтая вайна істотна падарвала фінансавае становішча вялікага герцагства Тасканскага.

Разам з тым адзначыўся ў гісторыі і заступніцтвам навуцы і мастацтвам, у прыватнасці, ён актыўна абараняў Галілея падчас царкоўнага суду над ім. Ім было заснавана таварыства Акадэмія дэль кімента (Акадэмія эксперыментаў і вопытаў), да якой далучаны здольныя навукоўцы.

## Сям’я 
У 1634 годзе ажаніўся з Віторыяй дэла Роверэ, якая нарадзіла яму двух сыноў.

## Узнагароды 
*  — Ордэн Святога Стэфана Папы і Мучаніка.
*  — Мальтыйскі ордэн.

## Літаратура 
* Napier, H. E. *Florentine history, from the earliest authentic records to the accession of Ferdinand the Third, grand duke of Tuscany.* London: E. Moxon, 1846. Chapter IX.
* Медычы ў Фларэнцыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Вялікія герцагі тасканскія
Аляксандр Уладзіміравіч Данішэўскі

**Аляксандр Уладзіміравіч Данішэўскі** () — расійскі футбаліст, нападнік.

## Клубная кар’ера 
За час кар’еры прафесійнага футбаліста паспеў пагуляць у некалькіх расійскіх клубах Прэм’ер-лігі. Выступаў за маскоўскі «Cпартак» і махачкалінскі «Анжы». Таксама быў іграком «Арсенала» з Кіева.

У ліпені 2013 года Данішэўскі стаў футбалістам бабруйскай «Белшыны». У дэбютнай гульні супраць футбольнага клуба «Гомель» выйшаў на замену на 72-й хвіліне і праз 3 хвіліны адзначыўся голам, зрабіўшы лік 3:1 на карысць бабруйскага клуба. Усяго за бабруйчан забіў 5 галоў, але па заканчэнні сезону ў снежні 2013 года пакінуў бабруйскі клуб.

У сакавіку 2014 года перайшоў у клуб «Зорка» з украінскай Першай лігі, але ўжо ў маі 2014 года кантракт з кіраваградцамі па ўзаемнай згодзе быў разарваны. У другой палове 2014 года выступаў у другім дывізіёне Расіі за севастопальскі СКЧФ, а ў 2015 годзе гуляў за гэты клуб ужо ў чэмпіянаце Крыма. У снежні 2015 года пакінуў Севастопаль, сезон 2016/17 распачаў у клубе «Гвардзеец». У 2017 годзе гуляў за севастопальскі КАМО, пасля чаго завяршыў кар’еру.

## Дасягненні 
*  Чэмпіён Расіі: 2001
*  Уладальнік Кубка Расіі: 2002/03
*  Бронзавы прызёр чэмпіянату Расіі: 2002
*  Фіналіст Кубка Расіі: 2004/05
*  Пераможца Першай украінскай лігі: 2012/13

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Расіі
Катэгорыя:Футбалісты Украіны
Катэгорыя:Ігракі ФК Гвардзеец Гвардзейскае
Катэгорыя:Ігракі ФК СКЧФ Севастопаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Зорка Крапыўныцкы
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Севастопаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Хімкі
Катэгорыя:Ігракі ФК Жамчужына Сочы
Катэгорыя:Ігракі ФК Анжы
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортакадэмклуб Масква
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Кубань Краснадар
Катэгорыя:Ігракі ФК Растоў
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Масква
Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква
Каві (мова)

**Каві** або **старажытная яванская мова** (*Bhāṣa Kawi*) — старажытная літаратурная аўстранезійская мова, распаўсюджаная ў краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Каві лічыцца прамым продкам сучаснай яванскай мовы.

Назва мовы паходзіць ад санскрыцкага слова, якое азначае "паэт". Узнікла у 1 тысячагоддзі н. э. на аснове гутарковых дыялектаў, на якіх размаўлялі жыхары вострава Ява. Першыя пісьмовыя помнікі вядомы з IX ст. Шырока выкарыстоўваўся ў рэлігійнай і свецкай літаратуры народаў Явы, Суматры, часткі Сулавесі (да XV ст.), астравоў Балі і Ламбок. Большасць вядомых тэкстаў напісана ў форме сілабічных вершаў.

У нашы дні каві выкарыстоўваецца падчас набажэнства індуістамі-балійцамі (пераважна на астравах Балі і Ламбок), вывучаецца ў рэлігійных школах. 

Адным з першых еўрапейскіх даследчыкаў каві быў Вільгельм фон Гумбальт.

## Спасылкі
*Kawi
*Laguna Copperplate Inscription in the Kawi script
*Muriel Mirak-Weissbach, Wilhelm von Humboldt and the study of the Kawi language

Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Ян Анджэй Морштын

**Ян Анджэй Морштын** (; ( — , Парыж) — палітык, паэт, падскарбі вялікі каронны, стараста тухольскі, найвыбітнейшы прадстаўнік польскага барока, марыніст, прадзед Станіслава Аўгуста Панятоўскага, апошняга караля Польшчы, і Міхала Ежы Панятоўскага, апошняга прымаса Рэчы Паспалітай.

## Літаратура 
* Выбраныя паэмы 
* *Polski Słownik Biograficzny* (*Dictionary of Polish Biography*), vol. 22, Wrocław 1976
* Jacek Jędruch, ''Constitutions, Elections and Legislatures of Poland 1493-1993, Hippocrene Books, 1998, ISBN 0781806372, p.&nbsp;147-148

Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія каронныя
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія каронныя
Катэгорыя:Пісьменнікі барока
Катэгорыя:Старосты тухольскія
Гогланд

**Гогланд** (, , ) — востраў у Фінскім заліве, за 180 км у напрамку на захад ад Санкт-Пецярбурга, за 120 км на паўднёвы захад ад Выбарга, за 55 кіламетрах ад эстонскага ўзбярэжжа і 40 кіламетрах ад фінскага горада Котка.

Плошча каля 21 км². Вышыні да 176 м. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Кінгісепскага раёна Ленінградскай вобласці. Бліжэйшыя астравы: фінскі Лупі за 15 км да поўначы, расійскія — Астравы Віргінія за 10 км на паўднёвы захад, Родшэр за 17 км на паўднёвы захад і Вялікі Цютэрс за 18 км на паўднёвы ўсход.

Катэгорыя:Геаграфія Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Астравы Фінскага заліва
Катэгорыя:Кінгісепскі раён
Катэгорыя:Астравы Расіі
Іван Міхайлавіч Гогалеў

{{Пісьменнік
 |Імя                  = Іван Міхайлавіч Гогалеў
 |Арыгінал імя       = 
 |Выява          = 
 |Шырыня               = 
 |Апісанне выявы = 
 |Імя пры нараджэнні     = Кындыл
 |Псеўданімы           = 
 |Дата нараджэння        = 
 |Месца нараджэння       = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         = 
 |Грамадзянства          = СССР → Расія
 |Род дзейнасці     = 
 |Гады актыўнасці      = 1948
 |Кірунак          = проза, паэзія
 |Жанр                 = раман, верш, драма
 |Мова твораў    = якуцкая
 |Дэбют                = 
 |Прэміі               = 
 |Узнагароды              = { style="background:transparent"
   
}
 |Роспіс              = 
 |Lib                  = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніца             = 
 |Вікіцытатнік         = 
 |Вікісховішча            = 
}}

**Іван Міхайлавіч Гогалеў** (, Вілюйск — , Пакроўск) — якуцкі ,  і , Народны паэт Якуцкай АССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. У 1954 г. скончыў Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага ў Маскве. Працаваў рэдактарам якуцкага кніжнага выдавецтва і выкладчыкам мовы і літаратуры ў сярэдняй школе. Член КПСС з 1960 г. Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Якуцкай АССР.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Якуцкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Якуцкамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Рэдактары паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэдактары СССР
Катэгорыя:Дэпутаты
Роберт Годард

**Роберт Хатчынгс Годард** (; ) — амерыканскі вучоны, адзін з піянераў сучаснай ракетнай тэхнікі.

## Біяграфія 
Пасля атрымання ступені бакалаўра ў Вустэрскім Політэхнічным інстытуце ў 1908 годзе ён навучаўся на фізічным факультэце Універсітэта Кларка, атрымаўшы ступені магістра ў 1910 годзе і кандыдата навук (PhD) ў 1911 годзе. З 1914 года ён пачаў канструяваць ракетныя рухавікі, атрымліваючы фінансавую падтрымку Смітсанаўскага таварыства. З 1919 года ён напісаў шэраг прац пра магчымасці палёту на Месяц.

Працуючы ў 1911 ва Універсітэце Кларка, Годард даследаваў ўздзеянне радыёхваль на ізалятары. Каб атрымаць з радыёхвалі ток, ён вынайшаў вакуумны выпрамляльнік. Патэнт U.S. Patent 1159209 быў выдадзены 2 лістапада 1915 года.

У 1914 зарэгістраваны два значныя патэнты ў ракетатэхніцы. Першы, US Patent 1102653 апісваў шматступенную ракету. Другі, US Patent 1103503 апісваў ракету якая працуе на бензіне і вадкім аксідзе азоту.

Годард запусціў сваю першую ракету на вадкім паліве 16 сакавіка 1926 года ў ОБерне (Масачусетс). Ракета пад назвай «Нэлі» памерам з чалавечую руку на працягу 2,5 с узляцела на вышыню каля 12 м. Гэта падзея стала важнай дэманстрацыяй магчымасцяў вадкасных ракетных рухавікоў.

Акрамя касмічных падарожжаў Годард займаўся і іншымі задачамі. Напрыклад, ён прапанаваў ідэю рэактыўнага гранатамёта, і першыя амерыканскія мадэлі гранатамётаў «Базука» былі створаны менавіта на аснове прац Годарда.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Заснавальнікі касманаўтыкі ЗША
Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Памерлі ад раку стрававода
Кларкія

**Кларкія** (*Clarkia*) — род травяністых раслін сямейства скрыпнёвых. Род Кларкія вельмі блізкі да роду , які часта ўключаецца ў род Кларкія. Сцёблы тонкія, дужыя, 30-90 см вышынёй. Лісце авальнае, шыза-зялёае з чырвонымі жылкамі, па баках няправільна-рэдкозубчастае. Каля 40 відаў на захадзе Паўночнай Амерыкі. Як дэкаратыўныя расліны выкарыстоўваюць ,  і .

## Віды 
Некаторыя віды:
* *Clarkia affinis*
* *Clarkia amoena*
* *Clarkia arcuata*
* *Clarkia australis*
* *Clarkia biloba*
* *Clarkia borealis*
* *Clarkia bottae*
* *Clarkia breweri*
* *Clarkia concinna*
* *Clarkia cylindrica*
* *Clarkia davyi*
* *Clarkia delicata*
* *Clarkia dudleyana*
* *Clarkia epilobioides*
* *Clarkia exilis*
* *Clarkia franciscana*
* *Clarkia gracilis*
* *Clarkia heterandra*
* *Clarkia imbricata*
* *Clarkia jolonensis*
* *Clarkia lassenensis*
* *Clarkia lewisii*
* *Clarkia lingulata*
* *Clarkia mildrediae*
* *Clarkia modesta*
* *Clarkia mosquinii*
* *Clarkia prostrata*
* *Clarkia purpurea*
* *Clarkia rhomboidea*
* *Clarkia rostrata*
* *Clarkia rubicunda*
* *Clarkia similis*
* *Clarkia speciosa*
* *Clarkia springvillensis*
* *Clarkia stellata*
* *Clarkia tembloriensis*
* *Clarkia tenella*
* *Clarkia unguiculata*
* *Clarkia virgata*
* *Clarkia williamsonii*
* *Clarkia xantiana*

## Спасылкі 
Катэгорыя:Скрыпнёвыя
Бадуі

**Бадуі** (саманазва *urang Kanekes *) — карэнныя насельнікі заходняй часткі вострава Ява ў Інданезіі. Жывуць у ізаляванай мясцовасці (каля 50 км²) у правінцыі Бантэн (120 км ад Джакарты). Агульная колькасць (2016 г.) - 26 тыс. чал.

## Паходжанне
У Інданезіі бадуі разглядаюцца як субэтнічная група сундаў, а не самастойны народ, паколькі яны размаўляюць на архаічным дыялекце сундскай мовы. Аднак культура бадуеў мае дастаткова выразныя адрозненні. Лічыцца, што яны паходзяць ад выхадцаў з сундскай індуісцкай дзяржавы Паджаджаран, якая прыйшла ў заняпад пад ціскам мусульман у XVI ст. Продкі бадуеў, каб не прымаць іслам, былі вымушаны ратавацца ў гарах і захоўваць ізаляваны лад жыцця.

## Асаблівасці культуры
Галоўны занятак бадуяў — падсечнае ручное земляробства. Асноўнай гаспадарчай культурай з'яўляецца рыс. Таксама вырошчваюць садавіну, гародніну, клубневыя. Распаўсюджана збіральніцтва.

Зямля належыць буйным грамадам, якія аб'ядноўваюць адразу некалькі вёсак. Акрамя таго, існуюць вясковыя абшчыны, на чале якіх стаяць жрацы *пуун*, і родавыя калектывы, што звычайна жывуць у адной вялікай хаціне. На мяжы тэрыторыі, населенай бадуямі, вёскі могуць мець адразу дзве абшчыны — бадуйскую на чале *пуун* і сундскую на чале старасты-мусульманіна. Жытлы бадуяў і сундаў месцяцца паасобку. Сем'і вялікія пашыраныя. Спадчына размяркоўваецца па мужчынскай лініі. Разводы не забаронены, але сустракаюцца надзвычай рэдка.

Бадуі будуюць лёгкія слупавыя хаціны на па́лях і крыюць іх лісцем сагавай пальмы. Асноўнае адзенне мужчын і жанчын — саронг, які робяць з белай баваўнянай тканіны.

Святы маюць пераважна рэлігійны характар, хаця шчыльна звязаны з земляробчым календаром. Фальклор надзвычай разнастайны. Асабліва вылучаюцца легендарныя паданні *пантун лалакан*.

## Рэлігія
Сваёй асноўнай рэлігіяй бадуі лічаць будызм. Будысцкія рытуалы і загады адыгрываюць вялікую ролю ў сямейным жыцці. Аднак у астатнім бадуйскі будызм з'яўляецца сумяссю індуісцкіх і старажытных анімістычных вераванняў, а таксама культу продкаў. Бадуі вераць у мноства багоў і духаў. На чале іх пантэону стаіць бажаство Батара Тунгал, які, як лічаць даследчыкі, мае рысы індыйскага бога Шывы. Сярод духаў вылучаюцца духі продкаў (адным з іх лічыцца Буда) і духі-*лелембут*, што даюць жыццё навакольнаму свету.

Бадуі праводзяць свае абрады ў патаемных ад іншаверцаў месцах, сярод старажытных мегалітычных збудаванняў. Найбольш важнае свяцілішча Арча Домас — гэта шматступенная штучная тэраса з 800 менгірамі. Яно разглядаецца як месца спачынку душ бадуяў, а таму пільна ахоўваецца ад сундаў і прадстаўнікоў іншых народаў.

Менавіта рэлігія вызначае ізаляваны характар бадуйскага грамадства. Яна абмяжоўвае права бадуя пакідаць сваю вёску, мець сталыя кантакты з іншаверцамі (у іншым выпадку, патрабуецца рытуальнае ачышчэнне), паказваць ім свайго *пуун*, выкарыстоўваць сучасныя тэхналогіі, чытаць і пісаць, і г. д.

## Спасылкі 
* The Badui of Java, Indonesia
* Stephen Mowat, Baduy: The Lost Village 
* The Baduy of Indonesia 
* The Philosophy Of Baduy

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Інданезіі
Катэгорыя:Народы Явы
Катэгорыя:Аўстранезійцы
Гадлеўскі

**Гадлеўскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Вінцэнт Гадлеўскі (1888—1942) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі дзеяч
* Леанард Эдуардавіч Гадлеўскі (1935—1982) — беларускі мастак.
* Эміль Гадлеўскі (1847—1930) — польскі фізіёлаг раслін
Фердынанд Ходлер

**Фердынанд Ходлер (Годлер)** (; , Берн — , Жэнева) — швейцарскі мастак. Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў «мадэрну».

Пісаў пейзажы, партрэты ў духу рэалізму. У 1875 наведаў Базель, вывучыўшы там творчасць Ханса Хольбейна Малодшага, асабліва скрупулёзна яго карціну «Мёртвы Хрыстос», што абумовіла ў далейшым яго ўвагу да тэмы смерці. У працах 1890-х гадоў прасочваецца ўплыў некалькіх жанраў, у тым ліку сімвалізму і «мадэрну». Ходлер распрацаваў стыль, які назваў «паралелізм», які характарызуецца сіметрычным размяшчэннем фігур у танцавальных або рытуальных позах.

Ходлер вядомы сваімі карцінамі, якія паказваюць людзей падчас працы. Адна з карцін — «Дрывасек» — была надрукаваная на купюрах наміналам 50 швейцарскіх франкаў, выпушчаных у 1911 годзе.

## Літаратура 
* Hauptman, William, & Hodler, Ferdinand (2007). Hodler. Milan: 5 continents. ISBN 978-88-7439-362-6
* «Hodler, Ferdinand». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Швейцарыі
Катэгорыя:Мадэрн
Катэгорыя:Мастакі Швейцарыі XIX стагоддзя
Эміль Гадлеўскі

**Эміль Гадлеўскі** (, вёска Красоцын - , Кракаў) — польскі фізіёлаг раслін і аграхімік. 

## Біяграфія  
Скончыў універсітэт у Варшаве (1869). Прафесар Кракаўскага ўніверсітэта (1878-1919), загадчык аддзела інстытута сельскай гаспадаркі ў Пулавах (1919-28). Асноўныя працы прысвечаны фотасінтэзу раслін - выяўленню яго першасных прадуктаў, а таксама залежнасці ад канцэнтрацыі вуглякіслага газу і інтэнсіўнасці асвятлення. Назіраючы за рытмічнасцю роставых рухаў днём і ноччу ў залежнасці ад узросту раслін, тэмпературы і асветленасці, Гадлеўскі высунуў некаторыя ўяўленні аб механізме росту. Вывучаў дыханне раслін, паглынанне імі і перамяшчэння ў іх вады, мінеральных рэчываў і інш; усталяваў, што пры паспяванні алеістага насення і утварэнні алею з вугляводаў дыхальны каэфіцыент дасягае 4,75; даказаў, што вуглярод у працэсе нітрыфікацыі засвойваецца з CO2 паветра. Гадлеўскі распрацаваў методыку ацэнкі урадлівасці глеб па хімічным складзе вырашчаных на іх раслін. Асноўныя вынікі даследаванняў абагульнены Гадлеўскі ў працы "Роздум аб фізіялогіі раслін" (т. 1-2, 1923-33).
Эўтэрпа

[250px|thumb|right|Эўтэрпа на рымскай мазаіцы ў [Віхтэне]]
**Эўтэрпа** ( «вяселяючая») — у грэчаскай міфалогіі адна з дзевяці муз, дачок Зеўса і тытаніды Мнемасіны, муза лірычнай паэзіі і музыкі. Адлюстроўвалася з аўлосам або сірынгай ў руках.

Эўтэрпа была маці Рэса ад рачнога бога Стрымона. Згодна з этымалогіяй Дыядора, атрымала імя ад асалоды (*тэрпейн*) слухачоў, якія атрымліваюць выгоды адукацыі. Яе імя сярод Муз называе і Цэц.

Муза (маці Рэса) выступае як дзеючая асоба трагедыі Псеўда-Еўрыпіда «Рэс». У гонар Эўтэрпы названы астэроід (27) Эўтэрпа, адкрыты ў 1853 годзе.

Катэгорыя:Музы
Мікіта Паўлавіч Гадованец

**Мікіта Паўлавіч Гадόванец** (14 (26) верасня 1893, Окніна, Цярноўская воласць, Кастрамская губерня, цяпер Гайваронскі раён, Кіраваградская вобласць — , Камянец-Падольскі) — украінскі -байкапісец, ахвяра сталінскіх рэпрэсій.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. 1906 скончыў Сцяпашанскую настаўніцкую школу. Вучыўся на двухгадовых курсах падрыхтоўкі да ўніверсітэта. Настаўнічаў у царкоўна школах вёсак Арлоўка і Бубноўка на Падоле. У 1914—1918 гадах знаходзіўся на ваеннай службе.

Месяц (з 28 кастрычніка 1920 года) быў вольным слухачом гісторыка-філалагічнага факультэта Камянец-Падольскага дзяржаўнага ўкраінскага універсітэта.

Настаўнічаў (у 1919—1920 гадах — у Галоскаўскай пачатковай школе), працаваў у рэдакцыях газет «Чырвоны край» (Вінніца), «Савецкая Валынь» (Жытомір).

31 студзеня 1937 г. незаконна арыштаваны ў Кіеве. Пастановай Асобай нарады пры НКВД ад 13 чэрвеня 1937 года высланы на Сярэднюю Калыму, дзе прабыў да 1947 года. Толькі 1954 афіцыйна дазволена пасяліцца ў Камянцы-Падольскім.

Рэабілітаваны 11 верасня 1957 года.

Узнагароды: ордэн Знак Пашаны (1973).

Катэгорыя:Байкапісцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Уільям Годвін

**Уільям Годвін** (, ;  — ) — англійскі журналіст, палітычны філосаф і раманіст, папярэднік анархізму. Муж пісьменніцы-феміністкі Мэры Уолстанкрафт, бацька пісьменніцы Мэры Шэлі.

## Біяграфія 
Годвін нарадзіўся 3 сакавіка 1756 года ва Уісбічы (графства Кембрыджшыр) у сям'і дысентэрскага прапаведніка. У 1773 годзе паступіў у дысентэрскі каледж у Хокстане каля Лондана, пасля заканчэння якога стаў дысідэнцкім сельскім святаром. У 1784 годзе апублікаваў свае пропаведзі пад назвай «Гістарычныя эскізы ў шасці пропаведзях». Знаёмства з працамі Русо, Гольбаха і Гельвецыя канчаткова расхісталі яго рэлігійныя перакананні. Пасля няўдалай спробы заснаваць школу для навучання хлопчыкаў, беззваротна аддаўся літаратурнай працы. Неўзабаве пачынае супрацоўнічаць у штомесячным палітычным і гістарычным часопісе «Англійскі агляд» (). З 1786 года супрацоўнічаў у ліберальным «Новым штогодніку» (), дзе вёў гістарычны аддзел.

У 1793 годзе выйшла кніга Годвіна «Даследаванне аб палітычнай справядлівасці», а ў 1794 годзе — вядомы раман «Рэчы як яны ёсць, ці Калеб Вільямс», у якім Годвін папулярызаваў думкі, выказаныя ім у «Даследаванні аб палітычнай справядлівасці».

[thumb|Дом, дзе жылі Уільям Годвін з [Мэры Уолстанкрафт.]]

У маі 1794 года арыштаваны і абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе члены радыкальна-дэмакратычнага «Карэспандэнцкага таварыства» Брытаніі за прапаганду палітычных рэформ. Абвінавачванне падтрымліваў лорд-галоўны суддзя Эйр (). Апублікаваная ў газеце ананімна артыкул Годвіна «Беглая крытыка абвінавачвання прад'яўленага лордам-галоўным суддзём Эйрам вялікаму журы прысяжных» перадрукавана брашурай і распаўсюджвалася па ўсёй краіне. У выніку суд вымушаны быў саступіць ціску і апраўдаць усіх абвінавачваных. Пасля таго як аўтарства Годвіна стала вядома, папулярнасць яго дасягнула апагею.

У 1797 годзе Годвін ажаніўся з вядомай у той час у Англіі публіцысткай Мэры Уолстанкрафт, аўтарам кнігі «Абарона правоў жанчын». У тым жа годзе сканчае працу «Даследчык: разважанні пра выхаванне, норавы і літаратуру», якая заахвоціла Мальтуса напісаць «Нарыс пра закон народанасельніцтва». У тым жа годзе пры нараджэнні другога дзіцяці Мэры Уолстанкрафт памерла. Годвін апублікаваў яе жыццяпіс пад назвай «Біяграфія аўтара кнігі пра абарону правоў жанчын».

У 1805 годзе заснаваў выдавецтва пад назвай «Юнацкая бібліятэка», якое ён вёў на працягу дваццаці гадоў.

Памёр Годвін 7 красавіка 1836 года ў Лондане.

## Спасылкі 
* 
* Годвін у ВСЭ 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Катэгорыя:Анархісты Вялікабрытаніі
Гадой-Крус

**Гадой-Крус** () — горад на захадзе Аргенціны, знаходзіцца ў правінцыі Мендоса. Насельніцтва 189 578 чалавек (2010). Уваходзіць у склад агламерацыі Вялікая Мендоса.

Да захаду ад горада ўзвышаецца самая высокая гара Паўднёвай Амерыкі — пік Аканкагуа (6962 м). Бліжэйшыя буйныя гарады: Сан-Луіс — на ўсход, па дарозе ў Буэнас-Айрэс, Мендоса, Сан-Хуан — на поўнач, і Сант’яга (сталіца Чылі) — на захад. Клімат — кантынентальны, са значнымі перападамі начной і дзённай тэмператур. У раёне Гадой-Круса падвышаная сейсмічнасць, і буйныя землятрусы паўтараюцца прыкладна кожныя 20 гадоў. Гадой-Крус фактычна зліўся з суседняй Мендосай.

## Насельніцтва 
* 1960 год — 80 тыс. жыхароў.
* 1980 год — 112 тыс. жыхароў.
* 2001 год — 189 578 жыхароў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Гадой-Круса 

Катэгорыя:Гарады Аргенціны
Мануэль Гадой

{{Дзяржаўны дзеяч
| выява= Agustin Esteve y Marqués - Manuel Godoy - 1954.312 - Art Institute of Chicago.jpg
| шырыня=200px
| пасада= Дзяржаўны сакратар
| перыяд кіравання=15 лістапада 1792 — 30 сакавіка 1798
| папярэднік=Педра Пабла Абарка дэ Болеа, граф Аранда
| пераемнік= Франсіска дэ Сааведра
| пасада_2= Генералісімус
| перыяд кіравання_2=1801—1808
| пасада_3= Гранд-адмірал
| перыяд кіравання_3=1807—1808
|дата нараджэння  = 12.05.1767
|месца нараджэння = 
|дата смерці = 04.10.1851
|месца смерці = 
|месца пахавання =  
|жонка =  
|дзеці = 
|узнагароды = 
{

-

-

}
}}

**Мануэль Гадой, маркіз Альварэс дэ Фарыа, герцаг Алькудыя** (; , Бадахос — , Парыж) — іспанскі дзяржаўны дзеяч, фаварыт каралевы Марыі Луізы і сябар караля Карла IV. Меў мноства тытулаў: маркіз (1792 год), герцаг дэ Алькудыа (1792 год), князь дэ ла Паза («князь міру», па заключэнні Базельскага мірнага дагавора), гранд 1-га класа (1795 год), генералісімус сухапутных і марскіх сіл (1 кастрычнік 1804 г.). У 1792—1798 гадах першы міністр каралеўства. Фактычна кіраваў Іспаніяй з 1792 па 1808, за выключэннем перыяду 1798—1801 гадоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Генералісімусы
Катэгорыя:Старшыні ўрада Іспаніі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Карласа III