Менахем Усышкін

**Абрагам Менахем-Мендэль Усышкін** () — лідар сіянісцкага руху ў Расійскай імперыі. У 1923—1941 гадах узначальваў Яўрэйскі нацыянальны фонд.

## Біяграфія 
### Дзяцінства і юнацтва 
Нарадзіўся ў 1863 годзе ў горадзе Дуброўна ў яўрэйскай сям’і. У 1871 годзе сям’я пераехала ў Маскву. Малады Менахем быў захопленым чытачом сучасных яўрэйскіх пісьменнікаў і з 1878 года ўдзельнічаў у адраджэнні іўрыту. Быў актыўным удзельнікам ранняга сіянісцкага руху; ён стаў членам арганізацыі «Хавевей Цыён». У 1882 годзе пачаў вывучаць інжынерыю ў Маскоўскім універсітэце, атрымаў прафесійную ступень у 1889 годзе. Падчас вучобы ён заснаваў яўрэйскае студэнцкае таварыства.

### Сіянісцкая дзейнасць 
Усышкін быў перакананым прыхільнікам развіцця яўрэйскіх паселішчаў у Палесціне. Калі ў жніўні 1884 года ў Маскве было заснавана таварыства *«Бэнэй-Цыён»*, Усышкін быў абраны ў яго грамадскі камітэт. Праз год ён стаў сакратаром усіх груп «Хавевей Цыён» у Маскве. З 1887 года ён публікаваў свае артыкулы ў габрэйскай газеце *«Ха-Меліц»*. У 1887 годзе прысутнічаў на сіянісцкай канферэнцыі ў Друскеніках і быў абраны яе сакратаром. У той час узнік спрэчка паміж фракцыяй, якая падтрымлівала артадаксальнага рабіна Шмуэля Магілевера, і ліберальнай фракцыяй Леона Пінскера. Усышкіну ўдалося залагодзіць сітуацыю і дамагчыся прымірэння. Погляды, якія ён выказаў у той час, былі першай прыкметай яго сіянісцкага прагматызму. З 1889 года ён супрацоўнічаў з Ашэрам Гінзбергам, стаўшы членам элітнага тайнага таварыства *«Бнэй-Мошэ»*, якое ён заснаваў. Яно спрыяла ператварэнню *«Хавевей-Цыён»* у рух за адраджэнне габрэйскай культуры і мовы. Асацыяцыя дзейнічала восем гадоў і дасягнула шматлікіх поспехаў. У 1890 годзе яна прыняла ўдзел ва ўстаноўчым сходзе *Адэскага камітэта* руху *«Хавевей Цыён»*.

У 1891 годзе ён упершыню наведаў Палесціну, якая тады знаходзілася пад уладай Асманскай імперыі. Апісаў свае ўражанні ад паездкі ў брашуры, апублікаванай на рускай мове і іўрыце. Пасля вяртання ён пасяліўся ў Екацярынаславе ва Украіне, дзе жыў да 1906 года. Актыўна збіраў сродкі на сіянісцкую дзейнасць, а таксама займаўся мясцовай адукацыйнай працай для яўрэйскай моладзі. Мадэрнізаваў хедэр і заснаваў яўрэйскую бібліятэку, а таксама быў членам праўлення выдавецтва «*Ахі Асаф»*. У 1896 годзе там быў перадрукаваны знакаміты артыкул Тэадора Герцля пад назвай «*Яўрэйская дзяржава*». Неўзабаве пасля гэтага ён сустрэўся з Герцлем у Вене і з Максам Нордаў у Парыжы. Гэтыя сустрэчы і размовы зрабілі глыбокае ўражанне на Усsшкіна, нягледзячы на яго выказаныя асцярогі адносна распрацоўкі выключна палітычнай канцэпцыі сіянізму. Усышкін выступаў за практычны падыход, з моцным акцэнтам на каланізацыі Палесціны і неабходнасці развіцця яўрэйскай культуры. У 1897 годзе ён быў абраны сакратаром Першага сіянісцкага кангрэса ў Базелі. Падчас абмеркаванняў фармулявання праграмы і мэтаў сіянісцкага руху ён выказаў занепакоенасць тым, што выразнае вызначэнне гэтых мэтаў можа негатыўна паўплываць на стаўленне турэцкіх уладаў да існуючай яўрэйскай абшчыны ў Палесціне. Пярэчанні, выказаныя ў той час, выключылі яго з кіруючай групы руху, але праз год, на Другім сіянісцкім кангрэсе, ён быў абраны членам Выканаўчага камітэта Сусветнай сіянісцкай арганізацыі. Калі ў 1899 годзе тэрыторыя Расійскай імперыі была падзелена ў сіянісцкіх мэтах, Усышкін узначаліў Екацярынаслаўскую акругу (якая ахоплівала поўдзень Расіі і Каўказ). Пад яго кіраўніцтвам акруга стала адным з найбольш актыўных рэгіёнаў у расійскім сіянісцкім руху, як з пункту гледжання культурнай дзейнасці, так і практычных дзеянняў. У 1901 годзе на Пятым сіянісцкім кангрэсе ён прапанаваў стварыць Яўрэйскі нацыянальны фонд*,* які пачаў збіраць сродкі, неабходныя для куплі зямлі ў Палесціне. Яўрэйскі каланіяльны трэст служыў банкам для Сусветнай сіянісцкай арганізацыі, размяркоўваючы сабраныя сродкі на пэўныя мэты. Да канца 1901 года ў яго распараджэнні знаходзілася сума ў 250 000 фунтаў стэрлінгаў, што было значнай сумай на той час.  Пасля вяртання з кангрэса Усышкін склікаў сіянісцкую канферэнцыю на Каўказе, пашырыўшы яе дзейнасць у гэтым рэгіёне. У тым жа годзе ён быў членам дэлегацыі, якая сустрэлася з баронам Эдмандам дэ Ротшыльдам, пратэстуючы супраць метадаў яго прадстаўнікоў у Зямлі Ізраіля. Ротшыльд адхіліў патрабаванні дэлегацыі, уступіўшы ў спрэчку з Ашэрам Гінзбергам. Усышкін выратаваў сітуацыю, разрадзіўшы сітуацыю. У 1902 годзе на сіянісцкай канферэнцыі ў Мінску ён выступіў з гістарычнай прамовай, якая аказала глыбокі ўплыў на наступнае развіццё сіянісцкага руху. Ён заклікаў яўрэйскую моладзь далучыцца да піянерскай каланізацыйнай працы ў Зямлі Ізраіля.

Калі ў 1903 годзе ў Кішынёве адбыўся пагром, Усышкін наведаў гэты рэгіён і быў глыбока ўзрушаны ўбачаным. Ён разумеў сур’ёзнасць пагрозы антысемітызму. З таго часу усё больш гарача выступаў за развіццё аліі ў Палесціну, дзе павінен быў развівацца зародак будучай яўрэйскай дзяржавы. З ліпеня па верасень 1903 года ён наведаў Палесціну ў другі раз. У тым жа годзе, падчас Шостага сіянісцкага кангрэса, у сіянісцкім руху ўзнік сур’ёзны ўнутраны крызіс. Затым Герцль прадставіў брытанскую прапанову аб пасяленні яўрэйскіх каланістаў ва Угандзе. З пункту гледжання яўрэйскага пытання, сітуацыя патрабавала тэрміновага вырашэння, бо пагромы ў царскай Расіі ўзмацняліся і трэба было знайсці прытулак для тысяч расійскіх яўрэяў. Герцль падкрэсліваў, што план Уганды — гэта часовае рашэнне, і што Палесціна застаецца канчатковай мэтай сіянізму. Усышкін рашуча выступіў супраць плана Уганды, стаўшы адным з лідараў апазіцыі Герцлю. Ён ініцыяваў Харкаўскую канферэнцыю (1903 г.), на якой патрабавалася ад Герцля адмовіцца ад плана. У пачатку 1905 г. Усышкін склікаў падобную канферэнцыю ў Вільні. У гэты перыяд ён апублікаваў праграму, якая стала асновай «сінтэтычнага сіянізму». Гэта былі пяць пунктаў, якія павінны былі сістэматычна распрацавацца: (1) палітычныя дзеянні, (2) набыццё зямлі, (3) алія, (4) стварэнне новых сельскагаспадарчых калоній і (5) арганізацыя працы і адукацыі для пасяленцаў. Гэты падыход пазней дамінаваў у сіянісцкім руху. У ліпені 1905 г. Усышкін адыграў важную ролю ў правядзенні Сёмага сіянісцкага кангрэса, які адхіліў план Уганды, засяродзіўшы сваю дзейнасць на яўрэйскім паселішчы ў Зямлі Ізраіля.

Пасля вяртання ў Расію ён быў здзіўлены значнымі сацыяльнымі зменамі, якія адбыліся пасля рэвалюцыі 1905 года. Выступаў супраць хвалі нацыянальнай і культурнай асіміляцыі, якая прывяла да страты яўрэйскай нацыянальнай ідэнтычнасці. Імкнуўся падтрымаць сіянісцкі рух, асабліва мову іўрыт. У 1906 годзе быў абраны старшынёй *Адэскага камітэта*. Падтрымаў стварэнне паселішчаў Беэр-Яакаў (заснавана ў 1907 годзе) і Эйн-Ганім (заснавана ў 1908 годзе, а пазней распалася). Падчас Младатурэцкай рэвалюцыі 1908 года ён адправіўся ў Канстанцінопаль, прасоўваючы справу сіяністаў перад турэцкімі ўладамі. У 1913 годзе ў трэці раз наведаў Палесціну. Працаваў над стварэннем Яўрэйскага ўніверсітэта. Падчас Першай сусветнай вайны, у лютым 1915 года, ён таемна пакінуў Расію, каб прыняць удзел у сіянісцкай канферэнцыі ў Капенгагене. Пасля вяртання ў Адэсу яму паведамілі, што ўлады плануюць арыштаваць яго і выслаць з Расіі. Уцёк у Маскву, дзе заставаўся да пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі ў 1917 годзе. Пасля абвяшчэння брытанцамі Дэкларацыі Бальфура ён арганізаваў масавую дэманстрацыю ў Адэсе, у якой прынялі ўдзел 200 000 чалавек. Пасля гэтага, па запрашэнні Хаіма Вейцмана і Наума Сакалова, далучыўся да яўрэйскай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі . 29 лютага 1919 года меў гонар выступіць перад удзельнікамі канферэнцыі. Выступаў на іўрыце.

### У Палесціне 
У лістападзе 1919 года эміграваў у Палесціну, якая знаходзілася пад брытанскім мандатам. Удзельнічаў у стварэнні сеткі іўрытскіх школ і будаўніцтве кібуца Кір’ят-Анавім. Вясной 1921 года адправіўся ў Злучаныя Штаты, каб сустрэцца з Альбертам Эйнштэйнам. Мэтай паездкі быў збор сродкаў для далейшай каланізацыйнай дзейнасці ў Палесціне. У жніўні 1923 года на Трынаццатым сіянісцкім кангрэсе ён быў абраны старшынёй Выканаўчага камітэта Сусветнай сіянісцкай арганізацыі. Аднак ён сышоў з гэтай пасады, каб заняць пасаду прэзідэнта Яўрэйскага нацыянальнага фонду з 1923 па 1941 год. У наступныя гады цалкам прысвяціў сябе збору сродкаў для набыцця новых зямель у Палесціне. З гэтай мэтай падарожнічаў у Еўропу ў 1924 годзе і ў Канаду ў 1927 годзе. Тым часам займаў шматлікія пасады ў Палесціне, якая знаходзілася пад мандатам. З 1925 па 1941 год быў членам Нацыянальнай рады. Адыграў ключавую ролю ў стварэнні Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме. Быў абраны ў Савет папячыцеляў і Выканаўчы камітэт універсітэта. Калі ў 1936 годзе ўспыхнула Арабскае паўстанне, прапанаваў Каралеўскай камісіі па Палесціне падзяліць краіну на яўрэйскую і арабскую часткі. У 1939 годзе ён удзельнічаў у канферэнцыі арабскіх і яўрэйскіх лідараў у Лондане. Перамовы завяршыліся 27 сакавіка без дасягнення пагаднення. У выніку 17 мая 1939 года брытанскі ўрад апублікаваў «Белую кнігу», якая абмяжоўвала яўрэйскую іміграцыю і забараняла яўрэям купляць зямлю на большай частцы краіны. 

Памёр 2 кастрычніка 1941 года ў Іерусаліме. Быў пахаваны ў батанічным садзе Яўрэйскага ўніверсітэта на гары Скопус у Іерусаліме .

## Памяць 
У Ізраілі высока шануюць памяць Усышкіна. Яго імем названы вуліцы і плошчы амаль ва ўсіх гарадах і паселішчах краіны, а таксама вялікая канцэртная зала «Біньяняй ха-ума» (цяпер Цэнтр кангрэсаў) у Іерусаліме. Шэраг паселішчаў у Верхняй Галілеі на поўначы даліны Хула носіць агульную назву Мецудот Усышкін ('Крэпасці Усышкіна').

## Крыніцы 
Катэгорыя:Яўрэі ў Расіі
Катэгорыя:Інжынеры Расіі
Катэгорыя:Постаці сіянізму
Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі
Катэгорыя:Сіянізм