open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
455 да н.э.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* каля 455 да н.э.: Ферамен, старажытнагрэчаскі афінскі дзяржаўны дзеяч

## Памерлі 
* 


Катэгорыя:450-я да н.э.
421 да н.э.

## Падзеі 
* Заключаны Нікіеў мір паміж Афінскім марскім саюзам і Пелапанескім саюзам на чале са Спартай.

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* 


Катэгорыя:420-я да н.э.
413 да н.э.

## Падзеі 
* Сіцылійская экспедыцыя завяршылася для Афін ваеннай катастрофай.

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* Нікій, афінскі дзяржаўны дзеяч і палкводзец


Катэгорыя:410-я да н.э.
469 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Ціт Нуміцый Прыск і Аўл Вергіній Трыкост Цэліямантан.

## Нарадзіліся 
* Сакрат — старажытнагрэчаскі філосаф.

## Памерлі 
* 


Катэгорыя:460-я да н.э.
Уладзімір Васілевіч Анічэнка

**Уладзімір Васільевіч Анічэ́нка** (, Янаўка, Хоцімскі раён, Магілёўская вобласць — ) — беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (1970), прафесар. Заслужаны дзеяч навукі БССР (1976).

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў мнагадзетнай сялянскай сям’і ў вёсцы Янаўка Хоцімскага раёна. Летам 1941 г., напярэдадні вайны, ён закончыў Хоцімскую сярэднюю школу. У пачатку вайны ўдзельнічаў у эвакуацыі калгасных коней на ўсход, у Расію. Калі вярнуўся дамоў, вёску ўжо занялі немцы. Уладзімір быў арыштаваны і адпраўлены ў Магілёўскі канцлагер, адкуль ён уцёк разам з сябрам Міколам. Па дарозе дамоў іх зноў арыштавалі і вывезлі на прымусовыя работы ў судэцкі горад Мост (Чэхія), дзе іх чакала катаржная праца на шахце, падчас якой яго не пакідала думка пра пабег. І Уладзімір з Міколам і чэхам Юрыем, схаваўшыся ў ваганетцы з вуглём, уцяклі з шахты. Пасля доўгага блукання з дапамогай мясцовых жыхароў яны трапілі ў Арліцкія горы, дзе разам з іншымі вязнямі стварылі партызанскі атрад «Эда», у якім і змагаліся з фашыстамі да канца вайны.

Пасля вайны працягваў службу ў Савецкай Арміі, ён працаваў супрацоўнікам дывізійнай газеты «Гвардзеец». Пасля дэмабілізацыі ў 1947 г. па рэкамендацыі Старшыні Саюза пісьменнікаў Беларусі Міхася Лынькова працаваў літаратурным супрацоўнікам у Ваўкавыскай гарадской газеце «Зара», ініцыятар вывучэння мовы Усходняга Палесся і стварэння анамастычных слоўнікаў Гомельшчыны. Даследаваў спадчыну Скарыны і Янкі Купалы. Адзін з аўтараў «Гістарычнай лексікалогіі беларускай мовы» (1970).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Вялікай Айчыннай вайны II ступені, «Чэхаславацкі партызан» і інш. Дзяржаўная прэмія Беларусі ў галіне навукі (за цыкл прац «Лінгвістычная Скарыніяна»), медаль імя Скарыны.

За вялікі ўклад у развіццё Скарыніяны, за падрыхтоўку Царкоўнаславянска-беларускага слоўніка і ў сувязі з 75-годдзем У. Анічэнка быў удастоены ганаровай царкоўнай узнагароды — «Крыж Сергія Раданежскага».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Анічэнка Уладзімір Васільевіч (1924)

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР
Яўхім Яўсеевіч Кіпель

**Яўхім Яўсеевіч Кіпель** (, Байлюкі, Бабруйскі павет, Мінская губерня (цяпер Глускі раён Магілёўскай вобласці) — , ЗША. Крыптанімы: *К-ль*; *Я.К-ль*) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, педагог, публіцыст.

## Біяграфія 
З 1915 года — удзельнік 1-й сусветнай вайны, скончыў 2-ю Кіеўскую ваенную школу прапаршчыкаў. З 1918 года — у Чырвонай Арміі. З 1921 года — у Мінску, член Навукова-тэрміналагічнай камісіі пры Наркамасвеце БССР. Вучыўся ў БДУ (скончыў у 1926), у 1922—1927 гадах выкладаў беларускую мову і прыродазнаўства ў школах Мінска. З 1926 года — сакратар аддзела прыроды і народнай гаспадаркі Інбелкульта, адначасова лектар на педкурсах у Мінску. Са студзеня 1928 года — аспірант БДУ, у кастрычніку 1929 года выключаны па ідэалагічных матывах. З сакавіка 1930 года — выкладчык Мінскіх педкурсаў пры педтэхнікуме.

Арыштаваны ДПУ БССР 28 чэрвеня 1930 года па справе «Саюза вызвалення Беларусі»; паводле пастановы Калегіі АДПУ СССР ад 10 сакавіка 1931 года высланы ў Налінск Вяцкай вобласці на 5 гадоў. Паўторна арыштаваны ў Арле ў снежні 1935 года, асуджаны на 5 гадоў лагераў. Вызвалены ў снежні 1940 года. Пасля вызвалення настаўнічаў у Саратаве. У пачатку 1942 года мабілізаваны ў Чырвоную Армію. З чэрвеня 1942 года ў Мінску. Супрацоўнічаў з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Працаваў у Інспекцыі беларускіх школ, Беларускай народнай самапомачы. Рэдагаваў газету «Голас вёскі». З 1944 года — кіраўнік навуковага аддзела БЦР. На 2-м Усебеларускім кангрэсе абраны яго старшынёй.

З сярэдзіны 1944 года — у Германіі. Падрыхтаваў да друку кнігу ўспамінаў пра савецкія лагеры «З іхняга раю».

З 1950 года — у ЗША, з 1951 года ўваходзіў у Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі, стварыў Аб’яднанне беларускіх вязняў савецкіх лагераў. Публікаваўся ў беларускай эмігранцкай прэсе. Успаміны Яўхіма Кіпеля захоўваюцца ў архіве Беларускага інстытута навукі і мастацтва (БІНіМ) у Нью-Ёрку. Рэабілітаваны 10 чэрвеня 1988 года.

## Творы 
* Шляхі да паляпшэння чалавечага роду // Полымя. 1927, № 2;
* Як нас вучылі // Запісы БІНІМ. 1977. Т. 15;
* Эпізоды. Нью Ёрк, 1998.

## Літаратура 
* Ляхоўскі У. Пра Яўхіма Кіпеля // Спадчына. 1995, № 3;
* Возвращенные имена; ЭГБ, т. 4.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса
Катэгорыя:Беларусы ў Германіі
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Кірыбаці

**Кірыбаці** ( ,   або ) — ціхаакіянская дзяржава ў Мікранезіі. Сталіца — Паўднёвая Тарава. Насельніцтва — 92 533 (2005 г.), у асноўным тунгару.

## Прырода 
## Дзяржаўны лад і палітыка 
Па Канстытуцыі 1979 Кірыбаці — прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца на 4-гадовы тэрмін усеагульным галасаваннем грамадзян, старэйшых за 18 гадоў. Кандыдаты ў прэзідэнты адбіраюцца парламентам са свайго складу.

Заканадаўчы орган — Палата сходу (Манеаба ні Маунгатабу), якая складаецца з 42 членаў. З іх 40 абіраюцца тэрмінам на 4 гады па аднамандатных і шматмандатных акругах, 1 месца зарэзервавана за в. Банаба, у парламент уваходзіць таксама па пасадзе генеральны пракурор ().

Урад краіны прызначаецца прэзідэнтам са складу членаў парламента. Урад разам з прэзідэнтам нясе калектыўную адказнасць перад парламентам. Канстытуцыя прадугледжвае магчымасць стварэння спецыяльнага органа — Дзяржаўнага савета ў складзе старшыні камісіі дзяржаўнай службы, вярхоўнага суддзі і спікера парламента.

## Гісторыя 
Незалежнасць калоніі Астравы Гілберта ад Вялікабрытаніі была абвешчаная 12 ліпеня 1979 года, у гэтым жа годзе яна была афіцыйна пераназваная ў Рэспубліку Кірыбаці. У 1983 годзе ўступіў у сілу дагавор аб сяброўстве паміж ЗША і Кірыбаці, па якім ЗША адмаўляліся ад прэтэнзій на 14 астравоў у архіпелагах Лайн і Фенікс, прызнаўшы іх часткай Кірыбаці.

## Геаграфія 
Мяжуе на паўночным захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Маршалавых Астравоў, Федэратыўных Штатаў Мікранезіі, на захадзе і паўднёвым захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Науру, Саламонавых Астравоў і Тувалу, на поўдні і паўднёвым усходзе — з тэрытарыяльнымі водамі Такелау, астравоў Кука і Французскай Палінезіі. На поўначы і паўночным усходзе мяжуе з нейтральнымі ціхаакіянскімі водамі, а таксама Знешнімі малымі астравамі (ЗША).

Працягласць узбярэжнай паласы — 1143 км. Выключная ўзбярэжная эканамічная зона — каля 3,5 млн км². Тэрытарыяльныя воды — каля 22 км ад базіснай лініі. У склад Рэспублікі Кірыбаці ўваходзяць 33 маленькія атолы, дваццаць з якіх незаселеныя. З іх 16 астравоў і атолаў у архіпелагу Гілберта, востраў Банаба (Ошэн), 8 астравоў у архіпелагу Фенікс і 8 астравоў у архіпелагу Лайн. Агульная плошча — 726,34 км².

Насельніцтва Кірыбаці — 92 533 чал. (2005, ацэнка).

## Мова 
Дзяржаўная мова — кірыбаці. У афіцыйным звароце таксама выкарыстоўваецца англійская.

## Насельніцтва 
* 1973 год — 51 497 чал. (паводле перапісу)

## Літаратура 
* 
* Talu A. et al. Kiribati: aspects of history. Ed. of University of South Pacific, 1998.
* Maxdonald B. Cinderellas of the Empire. Ed. of University of South Pacific, 2001.
Вялікі шлем

**Вялікі шлем, Гаршковы шлем** ( ад франц. шлем,  шлем-гаршчок і  шлем-коўш,  верхні шлем), шлем закрытага тыпу. Тыповая ахова галавы еўрапейскай панцырнай конніцы ў 13 і часткова ў 14 ст. Пэўны час у 14 ст. вялікія шлемы суіснавалі з бацынетамі, і ў апошняй чвэрці 14 ст. былі выцеснены імі як баявыя шлемы. Пазней пэўны час вялікія шлемы заставаліся ва ўжытку як турнірныя (адна з папулярных канструкцый — «жабіна галава»). Апошнія выпадкі выкарыстання здарыліся ўжо ў новы час, калі такімі шлемамі, разам з пласцінавым даспехам, карысталіся французскія сапёры ў час франка-прускай вайны (1870)

Вялікія шлемы з’явіліся як развіццё шаломаў, дапоўненых маскай або разбудаваным наноснікам, ў канцы 12 ст..

Як ва ўсіх закрытых шлемах, вентыляцыйныя адтуліны з левага боку звычайна рабілі меншымі або не рабілі іх зусім.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Петар Мюлер. Topfhelm и Kubelhelm в Средние Века [Carlsruhe, 1998] / У перакл.: А. Гладченков, 2004. — «Домашняя страница сэра Ричарда».

Катэгорыя:Шлемы
Арфаэпія

**Арфаэпія** ( ад  правільны і  мова) — сукупнасць нормаў, якімі забяспечваецца адзінства гукавога афармлення нацыянальнай літаратурнай мовы, іначай, гэта збор правілаў аб аднастайным вымаўленні гукаў, слоў, фраз; вучэнне аб нормах літаратурнага вымаўлення.

Арфаэпія ўстанаўлівае нормы вымаўлення канкрэтных гукаў у пэўных фанетычных умовах, у канкрэтных граматычных формах, у асобных групах слоў ці ў асобных словах. Суперсегментныя адзінкі вуснай мовы (дыкцыя, націск, інтанацыя) хоць і праяўляюцца ў выніку вымаўлення, але ў паняцце вымаўлення не ўваходзяць.

## Беларуская мова 
Беларускае літаратурнае вымаўленне доўгі час фарміравалася выключна ў сувязі з народным вымаўленнем, і за аснову браліся цэнтральныя гаворкі. Ужо ў 19 ст. у беларускай мове існавалі агульнапашыраныя, вядомыя фанетычныя рысы, якія ўвайшлі ў літаратурнае вымаўленне, як асімілятыўная мяккасць зычных, цвёрдае вымаўленне шыпячых, вымаўленне [ў] замест [в] пасля галоснага і перад наступным зычным, аканне ў першым пераднаціскным складзе, падоўжанае вымаўленне зычных у інтэрвакальным становішчы, вымаўленне звонкіх зычных, як глухіх, на канцы і ўсярэдзіне слова перад глухімі, фрыкатыўнае [γ] і інш.

Стабілізацыя норм вымаўлення адбывалася ў цесным узаемадзеянні з выпрацоўкай і кадыфікацыяй правілаў беларускага правапісу, на што значна паўплывала рэформа правапісу (1933). Лічыцца (М. В. Бірыла), што стабілізацыя літаратурнага вымаўлення адбылася к канцу 1930-х гг., з ліквідацыяй пэўных супярэчнасцяў пры ўдакладненні правапісу (1957).

## Літаратура 
* .

Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Афінная геаметрыя

**Афі́нная геаметрыя** (лац.*affinis* - роднасны) - раздзел геаметрыі, у якім вывучаюцца ўласцівасці фігур, інварыянтныя адносна афінных пераўтварэнняў. Напрыклад, адносіны накіраваных адрэзкаў, паралельнасць прамых і г.д. Група афінных пераўтварэнняў змяшчае розныя падгрупы, якім адпавядаюць геаметрыі, падпарадкаваныя афіннай, напрыклад, эквіафінная геаметрыя, цэнтраафінная геаметрыя і іншыя.

## Гісторыя 
Уласцівасці геаметрычных фігур, якія пераходзяць адна ў адну пры афінных пераўтварэннях, вывучалісь Мёбіусам яшчэ ў першай палове XX ст., аднак паняцце "афінная геаметрыя" узнікла толькі пасля ўзнікнення ў 1872 эрлангенскай праграмы Клейна, згодна з якой кожнай групе пераўтварэнняў адпавядае свая геаметрыя, якая вывучае ўласцівасці фігур, інварыянтныя адносна пераўтварэнняў гэтай групы.
Шышак

**Шыша́к** ( ад ), таксама **венгерскі шлем** і **папенгеймер** — тып адкрытага шлема ўсходняга паходжання. Гэтая канструкцыя ўжывалася на Русі, потым у ВКЛ з 12 ст., была незалежна запазычана ад туркаў войскам Венгрыі (16 ст.) з нязмененай назвай. Адтуль тып шлема трапіў у гусарскія войскі Рэчы Паспалітай, дзе назва лічылася венгерскай. Ужываўся ў Еўропе ў сяр. 16—17 ст., у Рэчы Паспалітай да канца 17 ст., вядомы там і пазней. У заходняй гістарыяграфіі гэты тып залічваецца ў бургіньёты, і называецца таксама венгерскім шлемам і папенгеймерам.

Шлем з асобным, паўкруглым звонам, у заходніх варыянтах з казырком, вельмі часта з прапушчаным уніз наноснікам. Таксама далучаліся падвешаныя «шчокі» і напатылічнік, у заходніх варыянтах часта фольгавы. Ва ўсходніх варыянтах да звона магла далучацца барміца. Амаль заўсёды мелася наверша з «яблыкам» або «шышкай» (адсюль назва).

Заходні варыянт з наноснікам, які быў значна пашыраны і ўтвараў падвешаную пад казырком маску ці паўмаску, называўся папенгеймерам.

У войску Рэчы Паспалітай шышаком называўся таксама капалін з далучанымі шчокамі і напатылічнікам (ужываўся радавымі гусарскіх часцей).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Cichowski, Szulczyński. Husaria.

Катэгорыя:Шлемы
Каломна

**Каломна** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Каломенскага раёна. Адзін з самых старажытных і найпрыгажэйшых гарадоў Падмаскоўя, буйны прамысловы цэнтр і транспартны вузел, рачны порт на рацэ Ака. У горадзе часткова захаваўся рэдкі помнік старажытнарускага абарончага дойлідства — Каломенскі крэмль.

## Насельніцтва 
## Ураджэнцы 
* Віталік Бутэрын — расійска-канадскі праграміст, вядомы як сузаснавальнік Ethereum
* Генадзь Кісялёў (1931 — 2008) — беларускі літаратуразнавец, пісьменнік, гісторык, археограф

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Маскоўскай вобласці
Дзюнабург

**Дзюнабург** — колішні горад і аднайменная крэпасць на рацэ Заходняя Дзвіна каля сучаснага Даўгаўпілса.

Заняты інфлянцкімі немцамі (1275), азначыў пасля гэтага мяжу нямецкіх уладанняў і Полаччыны. Гэты горад доўга і безвынікова спрабаваў захапіць князь Трайдзень. Да 1305 горад быў разбураны русінамі (відаць, палачанамі), але з 1313 горад ізноў быў ва ўладанні інфлянцкіх немцаў, а ўмацаванні былі хутка адноўленыя ландмагістрам Герхардам Ёрке.

## Гл. таксама 
* Бітва пад Дзюнабургам (1262)

Катэгорыя:Даўгаўпілс
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Бургіньёт

**Бургіньёт, бурганет** (ад  бургундскі шлем), таксама **штурмгаб** () або **штурмак** (спольшчанае *szturmak*), тып еўрапейскага лёгкага шлему перыяду 16 — 17 ст. У залежнасці ад канструкцыйнага варыянту, мог быць адкрытым або закрытым, і ўжываўся як пяхотай, так і кавалерыяй. Выцясніў з ролі масавага тып салада.

Часам тып называўся «*бургундскі салад*». Некаторыя цалкам закрытыя варыянты 17 ст. (савойскія, *саваяры*) мелі ў Германіі і Аўстрыі назву «галава смерці» ().

Асобна ад *штурмгаба* выдзяляецца канструкцыйна блізкі цэнтральна- і ўсходнееўрапейскі *шышак* перыяду Рэнесансу, які ў заходняй гістарыяграфіі залічваецца ў бургіньёты і вядомы таксама як *венгерскі шлем* або *папенгеймер*.

Развіццё тыпу бургіньёта выводзіцца ад касак швейцарскай пяхоты пач. 16 ст., перанятых войскам Бургундыі (адсюль назва). Вялікі ўдзел у развіцці канструкцыі ўзялі і збройнікі Італіі 16 ст. Мяркуецца, што на пачатковую форму і канструкцыю паўплывалі антычныя ўзоры шлемаў. Да апошніх масава ўжываных бургіньётаў залічваюць шлемы кавалерыі Кромвеля (сяр. 17 ст.; : шышак).

На землях ВКЛ і Рэчы Паспалітай масава ўжываліся ва ўсіх асноўных варыянтах, пад назвамі *штурмгаб* або *штурмак*, з сяр. 16 ст.

Наогул, такі шлем быў большы аб’ёмам і масай, а таксама даражэйшы за сучасныя яму марыён і кабасет. Форма звона пераважна паўсферычная, часам стажковая (агруглая або шматгранная), пераважна з высокім грэбенем, амаль заўсёды з развітым брылём-казырком, з напатылічнікам, са здыманымі або паваротнымі «шчокамі».

Шлем у многіх варыянтах меў дадатковую ахову твару ў выглядзе рашоткі з вертыкальных прутоў, умацаваных на пярэднім краі звону, або далучаных да падбародніка-барта, або асобнага барта, або заслоны-буфа, якая, у адрозн. ад заслон шлемаў-прылбіц, *падымалася* ў баявое становішча. Наяўнасць дадатковай аховы твару і абойчыка звычайна характарызавала даражэйшыя варыянты.

Яшчэ ў сяр. 16 ст. з’явіліся закрытыя варыянты, супольныя з аховай шыі-абойчыкам (з заслонай або без яе), а пад канец 16 ст. з’явіліся варыянты («савойскія») з моцна разбудаванымі абойчыкам і бартам, і суцэльнай заслонай са зрокавымі і дыхальнымі адтулінамі. Такі шлем нагадваў жалезны чэрап (адсюль назва «галава смерці»).

Нягледзячы на класіфікацыю як лёгкага, такі шлем у позніх закрытых варыянтах мог важыць да 4,5 кг.

Image:Milano - Castello sforzesco - Elmo - Foto Giovanni Dall'Orto - 25-7-2003 - 01.jpg|Адкрыты бургіньёт 2-й паловы 16 ст.
Image:Nyakpántos, a burgonet a morionnal együtt a 16-17.jpg|Закрытая адмена
Image:Krásna Hôrka 37 (Burgonet with Buffe).png|Адмена 16 ст. з падбароднікам-буфам.
Image:Milano - Castello sforzesco - Armatura - Foto Giovanni Dall'Orto - 25-7-2003 - 02 (Savoyard burgonet).png|Савойская адмена перыяду 1620-х гадоў, г.зв. "галава смерці".
Image:Spis Castle weapon collection 02 (closed burgonet).png|Закрыты кірасірскі бургіньёт германскага-фламандскага стылю перыяду 1620-х гадоў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шлемы
Астат

**Астат** (ад  — "няўстойлівы", ) **At** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 85, адносіцца да галагенаў.

## Прыродныя крыніцы 
Утрыманне ў прыродзе крайне нязначнае, адзін з самых рэдкіх элементаў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Алюміній

**Алюміній** () **Al** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 13.
Адкрыты ў 1825 годзе Г. Эрстэдам месца сярод ўсіх элементаў (пасля кіслароду і крэмнію) і першае сярод металаў. З-за высокай хімічнай актыўнасці сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў.

Галоўная крыніца для вытворчасці алюмінію — баксіты. Буйнейшыя радовішчы — Расія (Урал, Сібір, Кольскі паўвостаў), Ямайка, Аўстралія, Сурынам, Гаяна, Францыя, Казахстан, ЗША, Гвінея, Грэцыя, Венгрыя, Кітай, Румынія.

## Прымяненне 
Па памерах вытворчасці і спажывання алюміній займае першае месца сярод каляровых металаў. Галоўныя спажыўцы — авіяцыйная, аўтамабільная, электратэхнічная і іншыя галіны прамысловасці. У тэхніцы служыць пераважна для атрымання сплаваў. Выкарыстоўваецца для аднаўлення металаў з аксідаў, вырабу фарбаў, фольгі, дроту і кабеляў.

## Гл. таксама 
* Майлар

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Алюминий // ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Аргон

**Аргон** () **Ar** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 18; атамная маса 39,948. Інертны газ. Адкрыты ў 1894 годзе Дж. Рэлеем і У. Рамзаем.

Газ без колеру і паху. Шчыльнасць 1,7839 кг/м³, тэмпература плаўлення −189,3 °C, тэмпература кіпення −185,9&nbsp;°C.

## Прыродныя крыніцы 
Уваходзіць у склад атмасферы Зямлі (0,93 % па аб’ёме).

## Прымяненне 
Прамысловы аргон ідзе на стварэнне абарончай атмасферы пры плаўцы, рэзцы і зварцы актыўных металаў для атрымання звышчыстых матэрыялаў для рэактара- і ракетабудаўніцтва.

Выкарыстоўваецца для напаўнення люмінесцэнтных лямпаў, у светлавой рэкламе (сіне-блакітны колер).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Бердоносов С. С.* Аргон // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Інертныя газы
Берклій

**Берклій** () **Bk** — штучна атрыманы радыеактыўны трансуранавы хімічны элемент; атамны нумар 97. Адносіцца да актыноідаў. Стабільных ізатопаў не мае, найбольш трывалы нуклід 247Bk мае перыяд паўраспаду 1380 гадоў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Бром

**Бром** () **Br** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 35. Адносіцца да галагенаў. Адкрыты ў 1826 годзе Антуанам Жэромам Баларам.

## Фізічныя ўласцівасці 
Электронная канфігурацыя атама 1s²2s²2p63s²3p63d104s²4p5.

Пры нармальных умовах бром — цяжкая лятучая вадкасць, цёмна-чырвонага колеру, у адлюстраваным святле цёмна-фіялетавага, амаль чорнага колеру. Мае рэзкі агідны пах, атрутны. Бром — адно з двух простых рэчываў разам з ртуццю, якое пры пакаёвай тэмпературы вадкае. Шчыльнасць пры 0 °C — 3,19 г/см³. Тэмпература плаўлення брому роўна 7,25 °C, а энтальпія плаўлення 10,58 кДж/моль. Тэмпература кіпення — 59,2 °C, пры кіпенні бром ператвараецца з вадкасці ў жоўта-бурую пару, пры ўдыханні раздражняе дыхальныя шляхі. Энтальпія выпарэння 30,86 кДж/моль. Ціск насычанай пары пры 0 °C складае 8,7 кПа, пры 20 °C 22,8 кПа.

## Прыродныя крыніцы 
Па змяшчэнні ў зямной кары займае 50-е месца сярод усіх элементаў. З прычыны высокай хімічнай актыўнасці сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў. Здабываецца пераважна з марской вады і расолаў саляных азёр.

## Прымяненне 
Прымяняецца ў хімічнай прамысловасці для атрымання розных бромістых соляў і арганічных злучэнняў (лекавых прэпаратаў, слёзатачывага газу), у фатаграфічным працэсе.

## Літаратура 
* 
* Сергей Бесараб Токсин психушек, казарм и домов-интернатов// Медыум — medium.com, 10 лістапада 2022, 12:35

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Ванадый

**Ванадый** () **V** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 23. Метал шэра-стального колеру.

## Прыродныя крыніцы 
Дастаткова распаўсюджаны, але рассеяны ў мінералах элемент. Важнай прамысловай крыніцай ванадыю служаць тытанамагнетытавыя жалезныя руды (да 0,1% ванадыю). Адзін з самых багатых ванадыем мінералаў (да 30% ванадыю) — патраніт (сульфід ванадыю) — надзвычай рэдкі, выяўлены толькі ў адным месцы — у гарах Перу на вышыні 4700 км над узроўнем мора.

## Прымяненне 
У сплаве з жалезам (фераванадый) уводзіцца ў сталь і чыгун — надае ім высокую ўстойлівасць да штуршкоў, удараў і вібрацыі: патрэбны для аўтамабільнай, авіцыйнай, ракетнай прамысловасці.

У якасці каталізатару замяняе дарагую плаціну пры вытворчасці сернай кіслаты.

## Гл. таксама 
* Карнатыт

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Берылій

**Берылій** () **Be** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 4. Атамная маса 9,01218.
Вылучаны ў выглядзе вокіслу BeO з мінерала берыла ў 1798 годзе французскім хімікам Л. Вокленам (). Металічны берылій незалежна адзін ад аднаго атрымалі ў 1828 г. Ф. Вёлер і А. Бюсі.

Светла-шэры метал. Шчыльнасць 1847,7 кг/м³. Тэмпература плаўлення 1284 °C, тэмпература кіпення 2450&nbsp;°C.

## Прыродныя крыніцы 
У Зямной кары берылію ўтрымліваецца каля 6·10−4 % па масе.
З мінералаў берылію найбольшае прамысловае значэнне мае берыл. Галоўныя радовішчы — у ЗША, Бразіліі, Аргенціне, Мексіцы, ПАР, Намібіі, Мазамбіку, Індыі, Расіі.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ў авія- і ракетабудаванні (тармазныя дыскі самалётаў, панэлі сонечных батарэй, абшыўкі касмічных караблёў), ядзерных рэактарах (рэгулятар ядзернай рэакцыі: запавольвае нейтроны).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Булычёв Б. М., Ижванов Л. А., Ковальский В. В.* Бериллий // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Вальфрам

**Вальфрам** () **W** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 74. Тугаплаўкі цяжкі метал светла-шэрага колеру.

## Прыродныя крыніцы 
У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца, найбольш распаўсюджаны мінерал — вальфраміт. Радовішчы ў Расіі (Урал, Каўказ, Забайкалле), Кыргызстане, Казахстане, КНР, КНДР, ЗША, Балівіі, Аўстраліі, Партугаліі, Перу, Тайландзе, М'янме.

## Прымяненне 
Электратэхніка і радыётэхніка (ніці лямпаў накальвання, электроды для атрымання плазмы), атамная і авіяцыйна-касмічная тэхніка (высокатэмпературныя ўстойлівыя матэрыялы, напр.вальфраму карбіды).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Барый

**Барый** (ад  — «цяжкі», ) **Ba** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 56.

Мяккі серабрыста-белы шчолачназямельны метал. Атамная маса 137,34. Шчыльнасць 3760 кг/м³, тэмператра плаўлення 710&nbsp;°C. Існуе 7 стабільных ізатопаў барыю з масавымі лікамі 130, 132, 134—138. На паветры хутка акісляецца да аксіду (BaO) і пераксіду (BaO2), пры награванні загараецца жоўта-зялёным полымем. Добра рэагуе з вадой і кіслотамі, пры пакаёвай тэмпературы рэагуе з галагенамі, пры награванні — з вадародам, азотам, серай.

Амальгама барыю атрымана ў 1808 годзе англійскім хімікам Гемфры Дэві.

## Прыродныя крыніцы 
У зямной кары ўтрымліваецца 0,065 % па масе.
У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. З мінералаў прамысловае значэнне маюць барыт BaSO4 і вітэрыт BaCO3. У Чылі маюцца радовішчы нітрабарыту Ba(NO3)2.

Барый атрымліваюць алюматэрмічным аднаўленнем пры тэмпературы 1100—1200 °C.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца ў металургіі (дадаецца пры выплаўцы медзі, свінца. Патрэбны для ачысткі гэтых металаў ад серы і газаў). Таксама ў тыпаграфскай справе, пры вырабе электродаў запальных свечак рухавікоў унутранага згарання, падшыпнікавых сплаваў. Выкарыстоўваецца ў медыцыне (рэнтгеналагічныя даследаванні страўнікава-кішачнага тракту).

## Гл. таксама 
* Барыт

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Вісмут

**Вісмут** (), **Bi** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 83. Метал серабрыста-белага колеру з ружовым адценнем.

Вісмут доўга лічыўся самым масіўным элементам са стабільнымі ізатопамі, але ў 2003 годзе было ўстаноўлена, што ён вельмі слаба радыеактыўны: яго адзіны прыродны ізатоп, вісмут-209, альфа-радыеактыўны з перыядам паўраспаду, які больш чым у мільярд разоў пераўзыходзіць ацэначны ўзрост Сусвету. З-за вельмі вялікага перыяду паўраспаду вісмут-209 можна разглядаць амаль для ўсіх патрэб як стабільны нуклід.

## Асноўныя характарыстыкі 
Прыродны вісмут складаецца з аднаго ізатопа 209Ві, які раней лічыўся самым цяжкім з існуючых у прыродзе стабільных ізатопаў. У зямной кары знаходзіцца 2x10-5% па масе.

Крохкі серабрыста-шэры з ружовым адценнем метал, шчыльнасць 9800 кг/м&sup3;, тэмпература плаўлення 271,4 °С (пры плаўленні памяншаецца ў аб'ёме), тэмпература кіпення 1564 °С.

Самародны вісмут крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Крышталі вельмі рэдкія, звычайна слаістыя або зярністыя агрэгаты, дэндрыты. Колер серабрыста-белы, з чырванаватым адценнем на свежым зломе і карычневы — на старым. Лёгка рэжацца нажом. Бляск металічны. Цвёрдасць 2,5. Шчыльннасць 9,8 г/см&sup3;.

Устойлівы ў сухім паветры, пры тэмпературы вышэй за 1000 °С гарыць (утварае аксід Ві2O3). Раствараецца ў кіслотах азотнай і канцэнтраванай сернай (пры награванні). 3 галагенамі пры 200— 250 °С утварае трыгалагеніды (напр., вісмут хларыд BiCl3), з большасцю металаў пры сплаўленні — інтэрметалічныя злучэнні вісмутыды (напр., вісмутвды натрыю Na2Ві, магнію Mg3Ві2).

## Прыродныя крыніцы 
Сустракаецца і як самародны метал, і ў злучэннях з іншымі элементамі.

Самародны вісмут рэдкі мінерал, трапляецца ў гідратэрмальных жылах або пегматытах, звычайна ў сувязі з рудамі серабра, кобальту, нікелю, свінцу і волава.

Вядома больш за 60 рудных вісмутавых мінералаў. Асноўныя: вісмут самародны, вісмуцін, тэтрадыміт, казаліт, бісміт, бісмуціт, тэлуравісмуціт. Радовішчы эндагенныя (постмагматычныя і гідратэрмальныя) і экзагенныя. Радовішчы ўласна вісмутавых руд, у якіх больш за 0,2% вісмуту, рэдкія. Асноўнае значэнне маюць вісмутзмяшчальныя руды (0,001—0,1 Bi) вальфрамавых, алавяных, медных, залатарудных і свінцова-цынкавых радовішчаў.

Галоўныя радовішчы — у Балівіі, Перу і на востраве Тасманія (Аўстралія). Сусветная здабыча невялікая, ненамнога перавышае здабычу золата.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца як кампанент легкаплаўкіх сплаваў (напр., сплаў Вуда), бабітаў, як цепланосьбіт у ядзерных рэактарах (расплаў), для вытворчасці пастаянных магнітаў, у прыладах для вымярэння напружанасці магнітнага поля. Прэпараты прымяняюцца ў дэрматалогіі і касметалогіі, як антысептычныя сродкі. Злучэнні вісмуту выкарыстоўваюць у вытворчасці керамікі, фарфору, спецыяльнага шкла.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Тросненская бітва

**Тросненская бітва** (1368) — бітва паміж войскам ВКЛ на чале з вялікім князем Альгердам і старажавым атрадам Вялікага княства Маскоўскага. Адбылася 21 лістапада 1368 (у аўторак, на Увядзенне; некаторыя крыніцы падаюць памылковую дату 21.12) на рацэ Тросне. Кампанія 1368 («*первая Литовщина*» маскоўскіх летапісаў) была распачата Альгердам у падтрымку саюзнага ВКЛ Вялікага княства Цвярскога. Раптоўнае з’яўленне войска ВКЛ «*в силе тяжце*» з паўднёвага захаду (чакалася з боку Ржэвы), забяспечанае поўнай сакрэтнасцю руху войска, заспела вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя і яго саюзнікаў знянацку. Першую перамогу літоўскае войска атрымала над князем Сямёнам Дзмітрыевічам Cтарадубскім-Крапівай на рацэ Хоўхал (левы прыток ракі Пратвы), затым — над князем абаленскім Канстанцінам Юр’евічам і наблізілася да Масквы, дзе на рацэ Тросне (левы прыток ракі Нары) яе сустрэла «застава» на чале з ваяводамі Дзмітрыям Мініным і Акінфам Шубам. Цяжкаўзброеная літоўская конніца ўшчэнт разграміла лёгкую, дрэнна ўзброеную і тактычна недасведчаную маскоўскую, абодва ваяводы і амаль усе ратнікі былі забіты ці ўтапіліся ў Тросне. Перамога ў Тросненскай бітве адкрыла Альгерду шлях на Маскву, трохдзённая аблога якой была, аднак, безпаспяховай (за год да гэтага быў пабудаваны мураваны Маскоўскі крэмль). Тросненская бітва — найбольш буйная перамога ВКЛ над ВКМ у XIV ст.

## Літаратура 
* 
* ПСРЛ. Т. 15, 1. Пг., 1922. стб. 88.; Т. 25. М.-Л., 1949. С.185; Т. 28. М.-Л., 1965. С.75, 237.

Катэгорыя:Вайна Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай (1368—1372)
Катэгорыя:1368
Катэгорыя:Падзеі 21 лістапада
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Бітва пад Дзюнабургам (1262)

**Бітва пад Дзюнабургам** (1262), бітва літоўскага войска і войска Інфлянцкага рыцарскага ордэна недалёка ад горада Дзюнабург. Ордэнскае войска разбіла літву.

## Літаратура 
* Сагановіч Г. Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн., 2002. ISBN 985-08-0515-3. С.117.

Катэгорыя:Бітвы Інфлянцкага ордэна
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1262 год у Еўропе
Катэгорыя:Гісторыя Даўгаўпілса
Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Латвіі
Катэгорыя:Канфлікты 1262 года
Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі

**Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі** (1228—1283), вайна, якую вёў Тэўтонскі рыцарскі ордэн супраць балцкіх плямёнаў у ніжнім і сярэднім Панямонні, на землях гістарычнай Прусіі; частка агульнай тэўтонскай экспансіі ў Прыбалтыцы. Скончылася перамогай Ордэна і кансалідацыяй ордэнскіх прыбалтыйскіх уладанняў, і павялічэннем палітычнай вагі Ордэна ў рэгіёне.

Умоўнай датай пачатку ваенных дзеянняў лічыцца прыход першага атраду рыцараў у перададзеную ім князем Конрадам Мазавецкім Хелмінскую зямлю (1228). Да канца 1230-х гадоў прусы былі падпарадкаваныя амаль цалкам, з выняткам самбійскіх плямёнаў. Першае прускае паўстанне скончылася паразай, зафіксаванай Хрыстбургскай дамовай (1249), другое (1260—1261) таксама было безвыніковым. Значную ролю ў скарэнні прусаў адыграў еўрапейскі крыжовы паход, арганізаваны чэшскім каралём Перамыслам II Атакарам (1263). Пад 1267 год страцілі самастойнасць плямёны куршаў, пад 1272 — плямёны земгалаў. Пад 1274 было зломлена супраціўленне прусаў, а рэшткі непадпарадкаваных уцяклі на землі Літвы (: Гарадзенскае княства). Да 1276 была заваявана Скалва, адкуль таксама шмат карэннага насельніцтва перайшло ў Літву. У 1277—1283 былі заваяваныя землі яцвягаў, апошні незалежны князь яцвягаў Скурда перайшоў на тэрыторыю ВКЛ.

Далейшая нямецкая каланізацыя Прусіі завершыла яе ператварэнне ў нямецкую зямлю.

Амаль адначасова са сканчэннем ваенных дзеянняў у Прусіі Тэўтонскі ордэн пачаў вайну супраць ВКЛ.

## Літаратура 
* Генадзь Сагановіч. Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн., 2002. ISBN 985-08-0515-3.
* Анатоль Грыцкевіч. Барацьба Вялікага княства Літоўскага і Рускага (беларуска-літоўскай дзяржавы) з Тэўтонскім ордэнам у канцы XIV — першай палове XV ст. Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С.36—61.

Катэгорыя:Войны Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Калінінградскай вобласці
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Літве
Катэгорыя:Паўночныя крыжовыя паходы
Бітва пад Ваплаўкен (1311)

**Бітва пад Вапла́ўкен** (, , ) — бітва, кая адбылася ў 1311 годзе паблізу вёскі Ваплаўкен (цяпер  пад Кэнтшынам, Польшча) паміж войскам вялікага князя літоўскага Віценя і войскам Нямецкага ордэна.

Войска Віценя (4 тыс. чал.) вярталася з набегу на Прусію (Эрмінскую зямлю), дзе быў, між іншым, спалены Лідзбарк, вяло з сабою 1200 чалавек палону, і стала табарам каля Ваплаўкен. Там яго нагнала ордэнскае войска пад камандаваннем маршала ордэна Хайнрыха фон Плоцке (нямецкія хронікі паведамляюць, што немцаў было «ў 8 разоў меней», г.зн. каля 500 чал.). Бітва перамяшчалася ад табару да возера Муй, у яе ходзе шмат літоўцаў было пасечана, а рэшту загналі ў возера, дзе яны патанулі. У тым самым возеры, мяркуецца, былі патопленыя і нарабаваныя літоўцамі літургічныя прадметы. Аднак, каля 1000 літоўцаў удалося збегчы.

Нямецкія хронікі (Марцін Маўрыцый у «Хроніцы прускіх магістраў») паведамляюць, што Віцень быццам выхваляўся перад палоннымі хрысціянамі, што «іх бог ім не дапамагае». Тым большай была радасць як вызваленых, так і вызваліцеляў. Каля месца бітвы была пастаўленая капліца (заняпала і разбурылася ў часы Рэфармацыі). Вялікі магістр Карл фон Трэвір фундаваў, у гонар гэтай перамогі, кляштар бенедыктынак у Торуні.

## Літаратура 
* *Гагуа Р.* Битва при Воплавках: крах антикрестовых походов великого князя литовского Витеня (Gagua Ruslan B. The Battle of Woplawki: the Fall of Anticrusaders Campaigns of Grand Duke of Lituania Vitenes) // *Crusader, 2015, Vol.(1), Is. 1, pp. 23-38. 
* *Сагановіч Г.* Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн., 2002. ISBN 985-08-0515-3. С.123.
* *Sobczak Andrzej''. Bitwa pod Wopławkami  [2006] // [Urząd Gminy Kętrzyn] Gmina Kętrzyn. Ciekawostki gminne.

Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна XIV стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XIV стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 7 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1311 года
Катэгорыя:Бітвы ў Польшчы
Катэгорыя:1311 год у Еўропе
Бітва пад Коркгаўзам (1298)

**Бітва пад Коркгаўзам** (**на Трайдэні**; 1298) — бітва ў Лівоніі паблізу Коркгаўза (сучасная Латвія), каля вытокаў Трэйдэна (Аа), у якой саюзнае войска Рыгі і ВКЛ пад камандаваннем вялікага князя Віценя ўзяло значную перамогу над войскам Інфлянцкага ордэна пад камандаваннем ландмайстра Бруна.

8-я з бітваў паміж Лівонскім ордэнам і сіламі Рыгі, рыжскага архіепіскапа і ВКЛ у час рыжска-ордэнскага канфлікту канца 13 ст.

На Сёмуху (25 мая) рыжскае войска, злучанае з войскам архіепіскапа і літоўскім атрадам пад камандаваннем Віценя, перайшло Трэйдэн (Аа) і спустошыла тамтэйшыя ордэнскія ўладанні, забіваючы шмат людзей і беручы вялікі палон, які абаранялі некалькі рыцараў Ордэна і малалікі гарнізон; загінулі ці былі забіты 4 рыцары і ўсе простыя воіны. Нямецкія хронікі падкрэсліваюць шырокі абшар і бязлітаснасць спусташэнняў, якія чыніла літоўскае войска ў Лівоніі: пажары, апаганьванні цэркваў, забойствы святароў і пад.

На зваротнай дарозе (1 чэрвеня) саюзнае войска было нагнана і атакавана атрадам ландмайстра Бруна каля вытокаў Трэйдэна (Аа). Пасля перамогі літоўскае войска ўчыніла новыя рабункі і гвалты ў наваколлі — калі перад тым страты Ордэна ацэньваліся як 10 тыс. сярэбраных марак, а пасля бітвы яны ацэньваліся ўжо як 20 тыс.. Саюзнікі працягвалі развіваць свой поспех, але ў канцы чэрвеня былі разгромленыя пад Ноймюлем.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Інфлянцкага ордэна
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1298 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1298 года
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Латвіі
Катэгорыя:Падзеі 1 чэрвеня
Філіп II Македонскі

**Філіп ІІ Македонскі** () ( — ) — цар македонскі з 359 да н.э., выдатны палітык, дыпламат і палкаводзец. Найбольш вядомы як бацька Аляксандра Македонскага.

## Біяграфія 
Правёў шэраг рэформаў, пераадолеўшы раздробленасць краіны і ўзмацніўшы яе дзяржаўны лад. Стварыў рэгулярную армію, аснову якой склалі атрады цяжкай кавалерыі і фаланга цяжкаўзброеных пехацінцаў. Распачаў чаканку залатой манеты, заклаўшы аснову эканамічнай магутнасці Македоніі. З 356 да н.э. па 341 да н.э. падпарадкаваў Пеонію, Эпір і Фракію. У ходзе Свяшчэннай вайны ўмяшаўся ў справы Грэцыі. Па ўмовах Філакратава міру (346 да н.э.) Афіны і іншыя грэчаскія полісы прызналі заваяванне Філіпам Фесаліі і Халкідыкі. У 338 да н.э. каля Херанеі Філіп разбіў войска кааліцыі грэчаскіх дзяржаў на чале з Афінамі, усталяваўшы сваю гегемонію над Грэцыяй. З мэтай вядзення вайны супраць Персіі стварыў і ўзначаліў агульнагрэчаскі Карынфскі саюз, але падчас падрыхтоўкі да паходу быў забіты ў выніку змовы.

## Літаратура 
* Демосфен Речи, т. 1 — 3, Москва, 1994;
* Шофман А. С. История античной Македонии, т. 1, Казань, 1960.

Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Цары македонскія
Эпамінонд

**Эпамінонд** (; каля 418 да н.э., Фівы — 362 да н.э., Мантынея) — старажытнагрэчаскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
У 379 да н.э. удзельнічаў у дэмакратычным перавароце ў Фівах. У якасці беатарха (аднаго з вышэйшых ураднікаў Фіваў і Беатыйскага саюза) праводзіў антыспартанскую палітыку. У 371 да н.э. у бітве пры Леўктрах разбіў спартанскае войска, упершыню ў гісторыі ваеннага майстэрства скарыстаўшы прынцып канцэнтрацыі сіл на напрамку вырашальнага ўдару. Чатыры кампаніі Эпамінонда ў Пелапанесе (370 да н.э., 369 да н.э., 367 да н.э. і 362 да н.э. гг.) прывялі да падзення спартанскай гегемоніі ў Грэцыі. Загінуў у бітве пры Мантынеі.

## Літаратура 
* Корнелий Непот, Книга о знаменитых иноземных полководцах, Москва, 2002 (пер. з лац.);
* Ксенофонт, Греческая история, Санкт-Петербург, 1996 (пер. са старажытнагрэч.).

Катэгорыя:Военачальнікі Фіваў
Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі
Бор (хімічны элемент)

**Бор** () **B** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 5; атамная маса 10,811.

Уяўляе сабой крышталічнае рэчыва шэравата-чорнага колеру. Шчыльнасць 2340 кг/м³, тэмпература плаўлення 2075 °C. У прыродзе бор складаецца з двух стабільных ізатопаў: 10**B** і 11**B**.

## Гісторыя адкрыцця 
Атрыманы ў 1808 годзе Ж. Л. Гей-Люсакам і Л. Ж. Тэнарам незалежна ад Г. Дэві.

Гісторыя адкрыцця бора пачынаецца не пазней сярэднявечча. Былі знаёмы злучэнні бора, сярод якіх, шырока выкарыстоўваемая бура. У 1702 годзе галандскі ўрач В. Гомберг, награваючы буру з сернай кіслатой, атрымаў борную кіслату, якую пад назвай *«заспакаяльная соль Гомберга»* выкарыстоўвалася ў медыцыне. У 1747 г. французскі хімік Т. Барон рабіў спробы вызначыць склад буры і высвятліў, што яна складаецца з солі Гомберга і соды. Шведскі хімік Т. Бергман () выказаў меркаванне, што *соль Гомберга*, хутчэй за ўсё, з'яўляецца борнай кіслатой. У «Табліцы простых целаў» А. Лавуазье ўтрымліваецца тэрмін «борны радыкал», пад якім маецца на ўвазе аксід бору.

Адкрыццё бора належыць некалькім аўтарам. 21 чэрвеня 1808 г. Ж. Л. Гей-Люсак і Л. Ж. Тэнар выступілі з заявай аб сваім адкрыцці, а 30 чэрвеня аб гэтым жа паведаміў Г. Дэві.

## Прыродныя крыніцы 
Шырока распаўсюджаны ў прыродзе, сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў з кіслародам: борная кіслата (мінерал сасалін), бура (тынкал) і інш. У вадзе акіянаў утрымліваецца 4,6 мг/л бору. Радовішчы ў Італіі, Германіі, Казахстане, ЗША (Каліфорнія).
Сусветная вытворчасць бору (без уліку СССР) у выглдзе злучэнняў складала ў 1980 годзе 2,4 млн. т.

## Прымяненне 
* У злучэннях з металамі ўтварае звышцвёрдыя, гарачатрывалыя сплавы.
* Сінтэтычныя алмазы.
* Рэгуляцыйныя стрыжні для атамных рэактараў (паглынае нейтроны, якія выклікаюць ланцуговую рэакцыю дзялення ўрану).
* Злучэнні бора выкарыстоўваюцца ў якасці паўправадніковых і дыэлектрычных матэрыялаў.

Мікраэлемент. Уносіцца ў глебу як мікраўгнаенне. Каля паловы штучных і прыродных злучэнняў бора выкарыстоўваецца ў вытворчасці шкла, каля 30 % ў вытворчасці мыйных сродкаў, 4—5 % — у мэтах вытворчасці фарбаў, гербіцыдаў, металургічных флюсаў і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* [Бор (химич. элемент)](http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бор%20(химич.%20элемент)/) 
* Бор на сайце ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Паўметалы
Катэгорыя:Бор
XIII стагоддзе да н.э.

**XIII стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Гібель Піласа — цэнтра ахейскага царства
XV стагоддзе да н.э.

». Фрагмент роспісу грабніцы ў Фіванскім некропалі. Сяр. XV ст. да н.э.]]
**XV стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Засноўваецца царства Мітані ў Месапатаміі.
XVI стагоддзе да н.э.

**XVI стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* 

## Важныя персоны 
* 18-я дынастыя: Яхмас I, Аменхатэп I, Тутмос I
XVII стагоддзе да н.э.

**XVII стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Пілас робіцца цэнтрам Ахейскага царства.
* каля 1625 — Вывяржэнне вулкана на Тыыр. Гібель Сантарына.
* каля 1620 — Пасля смерці Хатусілі смута ў хетаў. На трон заступае Мурсліі, сын Хатусілі. Перанясенне сталіцы ў Хатусу.
* каля 1620 — каля 1590 — Цар хетаў Мурсілі I.
370 да н.э.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* Пасіён (трапезіт)
* Ясон Ферскі, кіраўнік (тагас) Фесаліі
* каля 370: Алкет I, цар старажытнага Эпіра


Катэгорыя:370-я да н.э.
367 да н.э.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* Анталкід, спартанскі ваенны дзеяч
* Дыянісій Старэйшы, тыран горада Сіракузы

Катэгорыя:360-я да н.э.
XIV стагоддзе да н.э.

## Валадары 
* Фараоны Егіпта: Аменхатэп III, Эхнатон, Смянхкара, Нефярціці (?), Тутанхамон, Эе, Харэмхеб, Рамсес I, Сеці I.
* Цары хетаў Арнуванда I, Хатусілі II, Тудхалія II, Тудхалія III, Супілуліума I, Арнуванда II, Мурсілі II.

## Падзеі 
* Знікненне мінойскай цывілізацыі ў Еўропе
* Прыкладна ў гэты час альмекі пачалі культывіраваць кукурузу.
418 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Мантынеі (418 да н. э.)

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* Лахес, афінскі палкаводзец


Катэгорыя:410-я да н.э.
429 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы Гастылій Лукрэцый Трыцыпітын і Луцый Сергій Фідэнат (2-і раз).
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* Перыкл, старажытнагрэчаскі палiтычны i дзяржаўны дзеяч


Катэгорыя:420-я да н.э.
447 да н.э.

## Падзеі 
* Пачатак будаўніцтва Парфенона ў Афінах архітэктарамі Калікратам і Іктынам.

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:440-я да н.э.
440 да н.э.

## Падзеі 
*
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* 440/439: Дукецій, правадыр сікулаў


Катэгорыя:440-я да н.э.
Перыкл

**Перыкл** (; ~494 — 429 гг. да н.э.), старажытнагрэчаскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, стратэг Афінаў (444 — 431; 429 гг. да н.э.).

## Біяграфія 
Паходзіў са старадаўняга арыстакратычнага роду, сын Ксанціпа і Агарысты; атрымаў добрую адукацыю. Належаў да прыхільнікаў дэмакратыі; працягнуў распачатую Эфіальтам дэмакратызацыю дзяржаўнага ладу Афінаў. Ініцыіраваў скасаванне маемаснага цэнзу пры выбранні большасці службовых асоб і увядзенне грашовай аплаты працы суддзяў. Пры Перыкле вялося шырокае ваеннае, грамадскае і культавае будаўніцтва. Пачынаючы з 447 да н.э. быў адбудаваны афінскі Акропаль з такімі будынкамі, як Парфенон і Прапілеі. Знешняя палітыка Перыкла мела на мэце забяспячэнне марской магутнасці Афінаў, цэнтралізацыю Архэ Афінскай, супрацьстаянне Пелапанескаму саюзу на чале са Спартай. Гэтая палітыка ўключала вывад афінскіх пасяленняў на заваяваныя і саюзныя тэрыторыі, падаўленне выступленняў саюзнікаў (паўстанне на Самасе ў 440 да н.э.). Кіраванне Перыкла паспрыяла палітычнаму і эканамічнаму росквіту Афінаў, іх пераўтварэнню ў буйны культурны цэнтр старажытнага свету. Памёр ад чумы ў час вайны.

Быў сябрам філосафа Анаксагора, ад каго, паводле паданняў, навучыўся ўменню валодаць сабою ва ўсіх акалічнасцях жыцця. Вядомыя верагодныя выявы на дзвюх гермах, з Цівалі, якая захоўваецца ў Ватыкане, і той, што заховаўецца ў Брытанскім музеі. Нязвыкласць выяваў у тым, што Перыкл паказаны з карынфскім шлемам, ссунутым на патыліцу. Гэта тлумачаць тым, што, хоць сам прыгожы, Перыкл меў непрыгожую, завостраную ўверсе, форму галавы, якую высмейвалі тагачасныя аўтары камедый, і якую пажадалі скрыць скульптары, напр., Крэсілай.

## Літаратура 
### Крыніцы 
* Фукідыд. Гісторыя
* Плутарх. Параўнальныя жыццяпісы. Перыкл
* Арыстоцель. Афінская палітыя
* Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка

### Даследаванні 
; на рускай мове
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
; на англійскай мове
* 
* 
* 
; на нямецкай мове
* 
* 
* 
* 
* 
* Willrich Н., Perikles, Gött., 1936;
; на французскай мове
* 
* 
* 
* 
* 
; на італьянскай мове
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Удзельнікі грэка-персідскіх войнаў
Катэгорыя:Удзельнікі Пелапанескай вайны
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія аратары
Катэгорыя:Аратары Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Палітыкі Афін
Катэгорыя:Военачальнікі Афін
Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі
362 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Квінт Сервілій Агала (патрыцый) і Луцый Генуцый Авентынскі (плебей); дыктатар: Апій Клаўдзій Крас Інрэгілен.
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:360-я да н.э.
Бярэзіна (прыток Дзвіны)

**Бярэзіна** — рака ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Дзвіна.

Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 30 км². Пачынаецца каля вёскі Гвазды, вусце за 2 км на поўдзень ад вёскі Дадэкі. У ніжняй плыні цячэ праз лясістую мясцовасць.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Пілас

**Пілас** () — старажытнагрэчаскі горад у Месенii на паўднева-заходнім узбярэжжы Пелапанеса.

Першае паселішча на месцы Піласа ўзнікла на мяжы 3-га i 2-га тыс. да н.э. У 17 ст. да н.э. — 13 ст. да н.э. Пілас — цэнтр ахейскага царства, адным з цароў якога, згодна з Гамерам, быў легендарны Нестар. Каля 1200 да н.э. горад знішчаны пажарам. Пісьмовыя звесткі аб Піласе пацверджаны адкрыццём у ходзе раскопак 1939 i 1952 гадоў  на ўзгорку Эпана-Энглiанас на поўнач ад сучаснага горад Пілас. Комплекс уключаў парадныя, жылыя і гаспадарчыя памяшканні, многія з якіх былі ўпрыгожаны фрэскамі. Сярод матэрыяльных знаходак у Піласе асаблівае значэнне маюць гліняныя таблічкі з тэкстамі, напісанымі лінейным пісьмом Б.

## Літаратура 
* Блаватская Т. В. Ахейская Греция во втором тысячелетии до н. э. — М., 1966;
* Гомер Илиада. — М., 1993;
* Гомер Одиссея. — М., 1993.

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Месенiя
Бярэзіна (значэнні)

* Бярэзіна — рака, правы прыток Дняпра ў Беларусі
* Бярэзіна — рака, прыток Дзвіны
* Бярэзіна — рака, прыток Нёмана
* Бярэзіна — рака, правы верхні прыток Дняпра ў Смаленскай вобласці Расіі
* Бярэзіна — рака, прыток Сажа
* Бярэзіна — востраў, адзін з Паўднёвых Шэтландскіх астравоў
* «Бярэзіна» — назва футбольнага клуба «Фамальгаўт» з Барысава ў 1989—1993 гадах
* «Бярэзіна» — беларускі футбольны клуб з Бабруйска

## Вядомыя асобы 
* Зінаіда Мікалаеўна Бярэзіна (нар. 1950) — беларускі палітык.

## Гл. таксама 
* Беразіна
Бітва пад Меднікамі (1320)

**Бітва пад Меднікамі** (27 ліпеня 1320) — бітва каля Меднікаў паміж войскам Тэўтонскага ордэна і войскам Вялікага Княства Літоўскага.

Бітва скончылася перамогай Вялікага Княства Літоўскага. З нямецкага боку загінулі усе 40 братоў-рыцараў і іх дапаможны кантынгент. Перамога Вялікага Княства Літоўскага спрычынілася да пераняцця княствам, на нейкі час, ініцыятывы ў вайне.

## Літаратура 
* Сагановіч Г. Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн., 2002. ISBN 985-08-0515-3. С.125.

Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна XIV стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XIV стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 27 ліпеня
Катэгорыя:Ліпень 1320 года
Катэгорыя:1320 год у Еўропе
Катэгорыя:Бітвы ў Літве
Паходы на Літву

**«Паходы на Літву»** () — паходы-рэйды войск Тэўтонскага ордэна на землі Вялікага Княства Літоўскага, асноўная форма ваенных дзеянняў у ордэнска-вялікалітоўскай вайны канца XIII — пачатку XV стст. Тыповая працягласць паходу, разам з вяртаннем на базу, складала каля двух тыдняў.

У паходах удзельнічалі адносна нешматлікія кантынгенты рыцараў (ад некалькіх да сотні) і салдатаў (ад соцень да некалькіх тысяч). Часта ў паходах бралі ўдзел замежныя рыцары-«госці», якія разглядалі як «хрысціянскі абавязак» () барацьбу з літвінамі-«новымі ворагамі хрысціянства».

Звычайна арганізацыяй паходу займаўся вялікі магістр Ордэна або кёнігсбергскі ці рагніцкі комтуры. Войскі звычайна збіраліся ў Кёнігсбергу, у студзені—лютым, калі замярзалі багны, але здараліся і паходы летам, напрыклад, інфлянцкія рыцары амаль палову сваіх паходаў правялі летам і восенню.

Зімой войскі рушылі ўздоўж рэк — Нёмана або Дзвіны, а летам маглі плыць на караблях самой ракою. Тыповы дзённы пераход складаў каля 45 км, апорнымі пунктамі і базамі забеспячэння былі ордэнскія замкі.

## Літаратура 
* 
* *Сагановіч Г.* Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн., 2002. ISBN 985-08-0515-3.

Катэгорыя:Вайна Тэўтонскага ордэна з Вялікім Княствам Літоўскім