open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арта-

**А**рта…, **о**рта…, **а**рфа… — (ад  — прамы, правільны)

# **арта-** – частка складаных словаў са значэннем прамізны, правільнасці (напрыклад, артаганальны, артацэнтр, артаклаз, арфаграфія).
# **арта-** – у хіміі (скарочана а-…) размяшчэнне адной функцыянальнай групы ў бензольным кальцы араматычных злучэнняў праз адну пазіцыю ад іншай функцыянальнай групы (напрыклад, мета-нітрафенол) — пазіцыі 1,2. Глядзі таксама мета... і пара...

Катэгорыя:Марфемы
1 (лік)

**1 (адзі́н)** — першы па парадку і найменшы з натуральных лікаў. Лік 1 абазначае адзіночны аб’ект.

## Гл. таксама 
* 0,(9)

Катэгорыя:Лікі
Катэгорыя:Натуральныя лікі
Пара-

**Па́ра…** — (ад  — каля, паўз, побач, звонку)

* **пара-** – частка складаных словаў са значэннем «побач», а таксама адхіленне, парушэнне чаго-небудзь (напрыклад парамагнетызм, парабіёз).
* **пара-** – у хіміі (скарочана п-…) — размяшчэнне адной функцыянальнай групы ў бензольным кальцы араматычных злучэнняў насупраць іншай (напрыклад, пара-нітрафенол) — пазіцыі 1,4. Глядзі таксама арта... і мета...

Катэгорыя:Марфемы
Гродзенская ГЭС

**Гродзенская ГЭС** — буйнейшая гідраэлектрастанцыя Беларусі. Размешчана на рацэ Нёман каля в. Шчачынава, вышэй па цячэнні за Гродна. Уведзена ў строй у верасні 2012 г.
Плошча вадасховішча каля 2,5 тыс. га. Магутнасць — 17 МВт, гадавая выпрацоўка электраэнергii — 84,4 млн кВт*г.

Агульны кошт праекта 167,8 млн руб. у цэнах 1991 г.. Тэрмін акупнасці — больш за 8 гадоў. Будаўніцтва пачалося ў маі 2008 г., генеральны падрадчык будаўніцтва ААТ «Гроднапрамбуд». У ліпені 2009 г. падпісаны кантракт з чэшскай кампаніяй «Мавел» на пастаўку поўнага камплекту гідратэхнічнага абсталявання для Гродзенскай ГЭС у 2010 г. (на суму 15 млн дол.), у студзені 2010 г. РУП «Гроднаэнерга» і Чэшскі экспартны банк падпісалі крэдытную дамову ў рамках гэтае пастаўкі. На ГЭС усталяваныя 5 гідраагрэгатаў магутнасцю 3,4 МВт кожны..

## Літаратура 
* «Гродноэнерго» и Чешский экспортный банк подписали кредитное соглашение по строительству Гродненской ГЭС // БЕЛТА 22.01.2010, 12:59;
* Мінэнерга Беларусі плануе прыцягнуць $536 млн замежных інвестыцый на праекты ў электраэнергетыцы // БЕЛТА 22.01.2010.
* Пастанаўленне СМ РБ № 915 «Гродненская ГЭС на р. Неман Гродненской области»;
* Тэндэр на закупку асноўнага абсталявання для Гродзенскай ГЭС будзе аб’яўлены ў ліпені — пачатку жніўня // БЕЛТА 07.07.2007, 13:09.

## Спасылкі 
* Энергія Гродзенскай ГЭС/Інфаграфіка БелТА

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Нёман
Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Гродзенскага раёна
Катэгорыя:Шчачынова
80-я

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
Катэгорыя:80-я да н.э.
Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Газ

[thumb|340px|Газ [Аксід азоту(IV)|NO2]]

**Газ** (, прапанавана галандскім вучоным Я. Б. Гельмантам) — агрэгатны стан рэчыва, у якім яго часціцы ўзаемадзейнічаюць слаба і рухаюцца свабодна па ўсім аб’ёме, у якім знаходзяцца. Газы шырока распаўсюджаныя ў прыродзе, яны ўтвараюць атмасферу Зямлі, у значнай колькасці ўтрымліваюцца ў цвёрдых пародах, раствораны ў вадзе мораў, акіянаў, азёраў, рэкаў. Сонца, іншыя зоркі, міжзорнае рэчыва, складаюцца з газу або плазмы. У прыродных умовах газы звычайна сустракаюцца ў выглядзе сумесі хімічна індывідуальных газаў (напрыклад, паветра).

Для газаў характэрная адсутнасць захавання формы і аб'ёму, значная залежнасць уласцівасцей ад тэмпературы і ціску. Для апісання гэтых залежнасцей у фізіцы распрацаваныя газавыя законы. Кожнае рэчыва можна перавесці ў газападобны стан стварэннем адпаведнага ціску і тэмпературы (глядзі Фазавы пераход).

**Таксама:** Апісанне сукупнасці аб'ектаў, якія ўзаемадзейнічаюць падобна да малекулаў газу (напрыклад, «электронны газ» для валентных электронаў у металах, фаноны ў вадкім геліі, «бозэ-газ» элементарных часціц з цэлым спінам і да т.п.).

## Цікавыя факты 
* Любое рэчыва на высокіх тэмпературах і ў інертным асяроддзі з’яўляецца газам.

## Гл. таксама 
* Афарбоўка і маркіроўка балонаў з газамі
* Тэрмадынамічная фаза
* Выхлапныя газы
* Гарэнне і выбух газу
* Геліяметрыя

## Спасылкі 
* *Газааналізатары* — Аналізатары газаў 


Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
130-я

## Падзеі 
* Паўстанне Бар-Кохбы

## Нарадзіліся 
* (130) Луцый Вер
* (132) Хуань-дзі (Хань)
* (133 або 137) Дзідзій Юліян
* (138) Чжы-дзі (Хань)

## Памерлі 

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
140-я

## Падзеі 
* (142—144): Будуецца Вал Антаніна

## Нарадзіліся 
* (145/146): Септымій Север, рымскі імператар

## Памерлі 
* (140) Фаўсціна Старэйшая, жонка імператара Антонія Пія
* (144) Шунь-дзі (Хань), імператар дзяржавы Усходняя Хань
* (147?) Сюй Шэнь, кітайскі філолаг

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
150-я

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* (154) Бардэсан, сірыйскі філосаф
* (155?) Дыян Касій, рымскі гісторык

## Памерлі 
* Рэметалк I, цар Баспора
* (154/155) Пій I (Папа Рымскі)

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
160-я

## Падзеі 
* (165) Пачатак Антаніянавай чумы

## Нарадзіліся 
* (161) Комад, рымскі імператар
* (163) Сюнь Юй, стратэг і дзяржаўны дзеяч

## Памерлі 
* (160?) Маркіён, раннехрысціянскі ерэтык
* (165) Іўсцін Мучанік

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Неманаўская ГЭС

**Неманаўская ГЭС** — гідраэлектрастанцыя плануемая да будаўніцтва ў 2017 г. у Беларусі на рацэ Нёман.

Паводле адных звестак, планаваная пляцоўка знаходзіцца ў 15 км ніжэй па цячэнні за Гродна каля в. Польніца, паводле іншых, у 20 км ніжэй Гродна каля в. Плябанскія, паводле меркавання ЦНДІКВВР, будаўніцтва не паўплывае негатыўна на навакольнае асяроддзе. У кастр. 2009 г. у Літве былі праведзеныя грамадскія слуханні вышэйзгаданай ацэнкі.

Паводле ацэнкі ЦНДІКВВР, у зону затаплення трапляюць 4,3 га ворыва, 58,9 га сенакосаў і пашаў, 106,3 га хмызнякоў, 146,4 га лясоў (24,3 га займаюць асабліва каштоўныя лясныя супольнасці, якія цалкам знікнуць), 0,7 га тэрыторый паселішчаў (41 жилы дом, 18 гасп.будынкаў, больш за 200 лецішч, прыстань). Апроч гэтага, у зону затаплення трапляюць лініі электраперадач і каналізацыйны калектар, якія будуць перенесеныя. У зоне экалагічнага ўплыву ГЭС 11 ахоўваемых відаў раслін, абітае 5 відаў насякомых, 10 відаў птушак і 3 віды млекакормячых, занесеных в Чырвоную книгу РБ. Рыбагаспадарчыя страты, у т.л. гібель рыбы, зніжэнне прадукцыйнасці яе відаў, складуць 1,2 млрд бел.руб. (сакав. 2010). Старты навакольнаму асяроддзю ад магчымага прарыву плаціны ГЭС ацэненыя як нязначныя з-за адсутнасці ніжэй плаціны патэнцыйна небяспечных аб’ектаў.

Пасля будаўніцтва ГЭС, для забеспячэння суднаходства па Немане, будуць разгледжаныя варыянты будаўніцтва суднаходнага шлюзу ў створы ГЭС і злучальнага каналу ад Аўгустоўскага канала да вадасховішча ГСЭ з выкарыстаннем існага шлюзу Нёмнава для малога (турыстычнага) суднаходства.

## Літаратура 
* Около Br220 млрд потребуется на строительство Немновской ГЭС в Гродненской области // БЕЛТА, 22.06.2009 11:01;
* «Гродноэнерго» и Чешский экспортный банк подписали кредитное соглашение по строительству Гродненской ГЭС // БЕЛТА 22.01.2010, 12:59;
* Строительство Немновской ГЭС не окажет негативного воздействия на окружающую среду // БЕЛТА 10.03.2010, 21:37.

## Спасылкі 
* Заявление о воздействии на окружающую среду Немновской ГЭС на реке Неман // Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь — Эл.рэсурс minpriroda.by

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Нёман
180-я

## Падзеі
* 17 сакавіка 180: Марк Аўрэлій памірае ў Віндабоне (суч. Вена) ад чумы. Імператарам становіцца Комад.

## Нарадзіліся
## Памерлі
* 17 сакавіка 180: Марк Аўрэлій, рымскі імператар і філосаф
190-я

## Падзеі 
* 190: Пажар у Рыме. Імператар Комад загадаў перабудаваць горад пад назвай «Colonia Commodiana».
* 190—191: Паход супраць Дун Чжо
* 192: Пажар знішчыў бібліятэку Галена
* 193: Год пяці імператараў

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Хімічнае ўраўненне

**Хімі́чнае ўраўне́нне** — запіс хімічных рэакцый з дапамогаю хімічных формул, лічбаў і матэматычных знакаў.

Хімічнае ўраўненне складаецца з левай і правай частак, злучаных сімвалам роўнасці, або простай стрэлкай (для неабарачальных рэакцый) ці двайной стрэлкай (для абарачальных рэакцый). У левай частцы запісваюць формулы зыходных рэчываў, у правай — атрыманых рэчываў, злучаючы іх знакам «+». Перад формуламі рэчываў запісваюць каэфіцыенты, якія звычайна з'яўляюцца цэлымі лікамі. Акрамя рэчываў у хімічных ўраўненнях могуць выкарыстоўвацца формулы іонаў ці радыкалаў. У радыяхіміі і ў метадзе паўрэакцый ў хімічных ураўненнях ужываецца таксама сімвал электрона.

Прыклад: 4FeS2 + 11O2 = 2Fe2O3 + 8SO2.

У хімічных ураўненнях часта ўжываюцца дадатковыя абазначэнні. Па-над стрэлкамі ці знакам роўнасці паміж правай і левай часткамі хімічнага ўраўнення запісваюць сціслую інфармацыю адносна ўмоў, у якіх адбываецца рэакцыя (ціск, тэмпература, выпраменьванне, наяўнасць і тып каталізатара). У правай частцы пасля формул рэчыва ўжываюцца пазначэнні іх агрэгатнага стану (стрэлка ўверх — для газаў, стрэлка ўніз — для цвёрдых рэчываў). У правай частцы знакамі «+» ці «-» запісваюць энергетычны эфект рэакцыі.

Пошук каэфіцыентаў у хімічных ураўненнях грунтуецца на законе захавання хімічнага саставу: колькасць атамаў кожнага тыпу ў правай і левай частках хімічнага ўраўнення павінна быць аднолькавай. У больш складаных выпадках (напрыклад, акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі) ужываюць дадатковыя прыёмы (метад паўрэакцый), а таксама спосаб рашэння сістэмы матэматычных ураўненняў.

На аснове хімічных ураўненняў ажыццяўляюцца разлікі для даследчых і вытворчых мэт.

Хімічныя ўраўненні сталі шырока ўжывацца з першай палавіны 19 ст.

Ураўненні, падобныя на хімічныя ўжываюцца і ў ядзернай фізіцы, але там не дзейнічае закон захавання масы і хімічнага саставу.

## Гл. таксама 
* Хімічная рэакцыя
* Стэхіяметрыя
* Тэрмахімічнае ўраўненне

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Master of Chemical Equations — Real chemical equation balancer.
* Jean Beguin
* Ураўноўванне хімічных рэакцый 
* Састаўленне іоннага ўраўнення на прыкладзе ўзаемадзеяння NaOH і HCl — відэа
* Хімічныя ўраўненні — відэа-ўрок

Катэгорыя:Агульная хімія
Катэгорыя:Стэхіяметрыя
Катэгорыя:Хімічныя законы і ўраўненні
200-я

## Падзеі 
Праўленне Септымія Севера ў Рымскай імперыі. У Кітаі кіравала дынастыя Хань, у Індыі — Кушанская імперыя, у Персіі — Парфянскае царства.

Рымляне вядуць вайну ў Шатландыі на поўнач ад Адрыянавага вала. У Кітаі працягваюцца сутыкненні паміж кітайскімі ваеннымі лідарамі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
120-я

## Падзеі 
* Росквіт Кушанскага царства ў часы валадрання Канішкі I
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Дварышча

Назву **Двары́шча** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Дварышча — вёска ў Браслаўскім раёне 
** Дварышча — вёска ў Мёрскім раёне 
** Дварышча — вёска ў Расонскім раёне 
** Дварышча — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне 

## Гл. таксама 
* Двор
* Дворышча
Дзятлаўка

**Дзятлаўка** — тапонім і гідронім.
## Беларусь 
* Вёска Дзятлаўка, вёска ў Вілейскім раёне
* Дзятлаўка, вёска  Рэчыцкім раёне
* Рака Дзятлаўка, рака ў Дзятлаўскім раёне, левы прыток Моўчадзі
## Расія 
* Дзятлаўка (Хіславіцкі раён)
Заточча

Назву **Зато́чча** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Заточча — вёска ў Драгічынскім раёне
* Віцебская вобласць:
** Заточча — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
ГЭС гідравузла № 1 Дубой

**ГЭС «Дубае» гідравузла № 1 «Дубае» Дняпроўска-Бугскага каналу** — малая гідраэлектрастанцыя. Вызначаная магутнасць 330 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергii 1380 тыс. кВт*гадзiн.

Праект рэканструкцыі суднаходнага шлюзу «Дубае» і пабудовы на яго ніжняй галаве малай ГЭС распрацаваны ў 2006 адмыслоўцамі РУЭБП «Днепра-Бугскі водны шлях». ГЭС пабудаваная на месцы старога шлюзу. У склад збудаванняў ГЭС на гідравузле «Дубае» уваходзяць вадазабор, падводзячы і адводзячы вадаводы, будынак станцыі, вадавыпуск і адводзячы канал. Паводле праекту на ГЭС усталяваны тры ГЭУ, вызначанай магутнасцю 110 кВт кожная, вытворчасці ТАА «Прамысловы саюз — Энергія», абсталяваныя сухімі генератарамі. Будынак ГЭС — невялікая пабудова напаўзаглыбленнага тыпу з цяжкага бетону. Уведзеная ў эксплуатацію ў 29 жніўня 2008 года. Кошт ГЭС склаў ~2 млрд бел.руб. (сакав. 2007), тэрмін акупнасці — 6-8 гадоў.

## Літаратура 
* Малая ГЭС «Дубой» — дальше будут другие: (По информации Управления морского и речного транспорта Минтранса) // Транспортный вестник. 2008 окт. 3.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Дняпроўска-Бугскі канал
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэсцкай вобласці
Нагор’е

* Нагор'е (геаграфія) — форма рэльефа

Тапонім:

## Беларусь 
* Вёска Нагор’е — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці

## Расія 
* Нагор’е — вёска ў Целегаўскім сельскім паселішчы Краснаборскага раёна Архангельскай вобласці
* Нагор’е — вёска ў Чэрэўкоўскім сельскім паселішчы Краснаборскага раёна Архангельскай вобласці
* Нагор’е — сяло ў Ровеньскім раёне Белгародскай вобласці
* Нагор’е — вёска ў Ляскоўскім сельскім паселішчы Валагодскага раёна Валагодскай вобласці
* Нагор’е — вёска ў Нюксенскім сельскім паселішчы Нюксенскага раёна Валагодскай вобласці
Мета-

**Ме́та-** — (ад  — паміж, пасля, цераз, праз)

# **мета-** – частка складаных словаў са значэннем прамежкавасці, спадкавання, пераходу, змены стану, пераўтварэння (напрыклад, метагалактыка, метацэнтр).
# **мета-** – у хіміі (скарочана м-…) — размяшчэнне адной функцыянальнай групы ў бензольным кальцы араматычных злучэнняў праз адну пазіцыю ад іншай (напрыклад, пара-нітрафенол) — пазіцыі 1,3. Глядзі таксама арта- і пара-.

Катэгорыя:Марфемы
Гантыяды

**Гантыяды** (), **Цандрыпш** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Гаграўскім раёне Абхазіі. Насельніцтва 10 тыс. чалавек (1991). Знаходзіцца на чарнаморскім узбярэжжы.

Катэгорыя:Населеныя пункты Абхазіі
Леселідзэ

**Леселідзэ** (), **Гячрыпш** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Гаграўскім раёне Абхазіі. Знаходзіцца на чарнаморскім узбярэжжы. Чыгуначная станцыя. Пансіянаты.

Катэгорыя:Населеныя пункты Абхазіі
170-я

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* (173?): Максімін Фракіец, рымскі імператар
* (175): Сунь Цэ, палкаводзец дынастыі Хань
* (178): Люй Мэн, кітайскі военачальнік

## Памерлі 
* (174—175?): Сотар (Папа Рымскі)
* (175): Авідзій Касій, рымскі узурпатар

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Мегхалая

**Мегхалая** () — штат на паўночным усходзе Індыі. Гранічыць са штатам Асам на поўначы і з Бангладэш на поўдні. Займае 22-е месца сярод штатаў па плошчы (22 429 км²) і 23-е па насельніцтву (2,3 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Шылонг.

У параўнанні з іншымі штатамі паўночнага ўсходу Мегхалая найменш закранута інсургенцкімі рухамі, тым не менш, знаходжанне іншаземцаў на тэрыторыі штата абмяжоўваецца.

## Геаграфія 
Мегхалая — горная (нізкагор’е) краіна даўжынёй з захаду на ўсход каля 300 км і шырынёй 100 км. Звыш 1/3 часткі тэрыторыі пакрыта субтрапічным лесам.

## Гісторыя 
Штат утвораны ў 1972 (паўаўтаномны статус з 1970) выдзяленнем з тэрыторыі штата Асам зямель, населеных плямёнамі кхасі, гаро і джайнція. Кожнае з гэтых плямёнаў мела сваю дзяржаву да пачатку XIX стагоддзя, калі яны патрапілі пад брытанскую каланіяльную ўладу і былі далучаны да Асама ў 1835.

## Эканоміка 
Штат пераважна аграрны, адсталы ў гаспадарчым плане. Большая частка насельніцтва вядзе натуральную гаспадарку. Асноўная харчовая культура — рыс; таварныя культуры — кукуруза, проса, бульба, апельсіны. Вытворчасць шоўку, нарыхтоўка драўніны. Невялікая здабыча вугалю.

ВУП штата — 1,6 млрд долараў ЗША (2004).

## Насельніцтва 
Асноўнае насельніцтва штата — 49 % — народ кхасі (паўднёвыя мангалоіды, мова адносіцца да мон-кхмерскіх моў, хрысціяне, захоўваецца культ продкаў). Другая па колькасці група — 34 % — гаро (бода) (мова тыбета-бірманскай галіны сіна-тыбецкай сям’і; у рэлігіі важнае месца захоўвае культ свяшчэнных камянёў, якія ахоўваюць уваход у вёску). У плямёнаў застаюцца значныя рэшткі рода-племянной арганізацыі, у тым ліку перажыткі матрыярхальных адносін.

Мегхалая — адзін з трох штатаў (разам з Нагалендам і Мізарамам), дзе хрысціяне складаюць большасць насельніцтва. Хрысціян у Мегхалаі — 70,3 %, індуістаў — 13,3 %, анімістаў — 11,5 %, мусульман — 4,3 % (2001).

## Спасылкі 
* Урад штата
Джамна

**Джамна** (Джамуна, Ямуна) — рака ў Індыі, правы, самы доўгі прыток ракі Ганг.

Даўжыня 1384 км, плошча басейна 350 тыс. км². Пачынаецца ў гімалайскіх ледавіках. Летнія паводкі ад мусонных дажджоў. Выкарыстоўваецца для арашэння, суднаходства. На рацэ — гарады Дэлі, Агра, Алахабад.

Сярод прытокаў: Чамбал.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Індыі
Катэгорыя:Прытокі Ганга
Маніпур

**Маніпур** () — штат на паўночным усходзе Індыі. Гранічыць са штатамі Нагаленд на поўначы, Мізарам на поўдні і Асам на захадзе, а таксама з М’янмай на ўсходзе. Займае 23-е месца сярод штатаў па плошчы (22 327 км²) і 22-е па насельніцтву (2,4 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Імпхал.

Знаходжанне іншаземцаў на тэрыторыі штата абмежавана. Індыйскія ўлады вядуць барацьбу з Аб'яднаным фронтам нацыянальнага вызвалення, які змагаецца за незалежнасць Маніпура.

## Геаграфія 
Рэльеф Маніпура — чаргаванне мерадыянальна выцягнутых хрыбтоў вышынёй 2—2,5 тыс. м і шырокіх міжгорных далін на вышыні 800—1000 м. Клімат умерана цёплы.

## Гісторыя 
Першыя ўпамінанні аб Маніпуры з'яўляюцца ў старажытнаіндыйскім эпасе «Махабхарата», дзе некаторыя героі называюцца «маніпурамі».

## Эканоміка 
Адсталы сельскагаспадарчы рэгіён (рыс, тытунь, бавоўна, садавіна). Развіта ручное ткацтва (тканіны з нацыянальным арнаментам).

ВУП штата — 1,2 млрд долараў ЗША (2004).

## Насельніцтва 
Асноўная этнічная група — маніпуры (мейтхеі), гавораць на мове маніпуры (мейтхелон) тыбета-бірманскай групы. Гэтая мова з'яўляецца лінгва-франка ў штаце і прызнана ў 1992 адной з нацыянальных моваў Індыі. Па рэлігіі маніпуры — пераважна індуісты (звыш 60 %), астатнія — хрысціяне і прыхільнікі старажытных анімістычных вераванняў. У горных раёнах жывуць народнасці кукі і нага.

## Літаратура 
* 

## У Сеціве 
* Урад штата
Бінарныя злучэнні

**Бінарныя злучэнні** — злучэнні двух хімічных элементаў.

Наменклатура Б.з. простая: назва будуецца з міжнароднай назвы электраадмоўнейшага элемента з суфіксам «-ід», «-ыд» і назвы менш электраамоўнага элемента ў родным склоне. У выпадку элемента з пераменнай валентнасцю яна ўлучаецца ў назву ў выглядзе рымскіх лічбаў. Да назвы электраадмоўнейшага элемента можа далучацца прыстаўка з лічбавым значэннем, якая пазначае колькасць яго атамаў у Б.з. Ёсць свае асаблівасці ў наменклатуры аксідаў. Шматлікія бінарныя злучэнні маюць трывіяльныя назвы.

Прыклады: метан — тэтрагідрыд вугляроду; N2O5 — пентаксід азоту, азотны ангідрыд; FeCl3 — хларыд жалеза ІІІ, хлорнае жалеза.

Катэгорыя:Хімічныя злучэнні
Катэгорыя:Хімічная наменклатура
Трывіяльныя назвы

**Трывія́льныя на́звы** — назвы хімічных злучэнняў, якія даюцца без уліку патрабаванняў хімічнай наменклатуры.

Асновай для стварэння трывіяльных назваў служаць запазычанні з натуральнай мовы, выпадковыя прыкметы (імя вучонага, прыродныя крыніцы рэчыва, ягоныя характэрныя ўласцівасці).

Напрыклад: вада, медны купарвас, Берталетава соль.

Катэгорыя:Хімічная наменклатура
Мізарам

**Мізарам** (), штат з групы «Сямі сясцёр» на паўночным усходзе Індыі на граніцы з М’янмай і Бангладэш. Займае 24-е месца сярод штатаў па плошчы (21 081  км2) і 27-е па насельніцтве (0,9 млн. чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Аіджал. 

## Геаграфія 
Мяккі клімат: умерана цёплае лета (20—29&nbsp;°C) і не надта халодная (нават па індыйскіх мерках) зіма (11—21&nbsp;°C). Уся тэрыторыя падпадае пад рэгулярнае ўздзеянне мусонаў. Дажджы з мая па верасень. Рэльеф узгоркавы. Багатыя трапічныя флора і фаўна.

## Эканоміка 
Слаба развіты аграрны штат, да 70% насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы. 

Штат дае 40% з 80 млн. тон штогадовай індыйскай нарыхтоўкі бамбуку, які выкарыстоўваецца як драўніна і сыравіна для паперы, бамбукавы вугаль — у якасці паліва, а «бамбукавы воцат» — як угнаенне. 

ВУП штата — 685 млн. долараў ЗША (2004).

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва належыць да этнічна і культурна блізкіх плямёнаў, якія ўтвараюць групу т. зв. мізо («мі» — людзі, «зо» — горы). 87% насельніцтва — хрысціяне (пераважна пратэстанты і неапратэстанты), распаўсюджаны будызм з элементамі індуізму і анімізму. 

Узровень пісьменнасці насельніцтва ў Мізараме складае 88,8% — другое месца ў Індыі пасля штата Керала.

## У Сеціве 
* Урад штата
Роўнае Поле

Назву **Ро́ўнае По́ле** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Роўнае Поле — вёска ў Пастаўскім раёне
** Роўнае Поле — вёска ў Расонскім раёне
* Гродзенская вобласць
** Роўнае Поле — вёска ў Ашмянскім раёне
** Роўнае Поле — хутар у Ашмянскім раёне
Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі

**IUPAC** () — Міжнародны Саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі.

Міжнародная арганізацыя, якая каардынуе даследаванні ў галіне хіміі, хімічную тэрміналогію. Створаная ў 1920 годзе. Сябрамі IUPAC з’яўляюцца навуковыя ўстановы. Выдае часопіс «Тэарэтычная і прыкладная Хімія» (). IUPAC з’яўляецца сябрам Міжнароднага Савета па навуцы.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ІЮПАК

Катэгорыя:Хімічная наменклатура
Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі па стандартызацыі
Хімічныя ўласцівасці

**Хімічныя ўласцівасці** – уласцівасці рэчываў (хімічных элементаў, простых рэчываў і хімічных злучэнняў), якія маюць дачыненнне да хімічных працэсаў, гэта значыць да тых, якія праяўляюцца падчас хімічнай рэакцыі.

Хімічныя ўласцівасці рэчыва залежаць не толькі ад колькаснага і якаснага складу, гэта значыць з якіх і колькіх атамаў хімічных элементаў яно складаецца, але і ад хімічнай структуры малекул рэчыва (структура ізамерыя) і ад прасторавай канфігурацыі малекул (канфармацыя і стэрэаізамерыя).

## Гл. таксама 
* Фізічныя ўласцівасці
Хімічная будова

**Хімі́чная будо́ва** — паслядоўнасць, парадак злучэння атамаў у малекуле і характар іх сувязяў.

Хімічная будова часткова перадаецца ў хімічнай формуле, асабліва ў структурнай. Наяўнасць хімічнай будовы абумоўлівае, між іншым, з’яву ізамерыі.

Тэрмін уведзены ў 1861 годзе расейскім хімікам А. М. Бутлеравым, які сфармуляваў тэорыю Х.б..

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Арганічная хімія
Ліпнікі

Назву **Ліпнікі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Лі́пнікі — аграгарадок у Драгічынскім раёне
** Лі́пнікі — вёска ў Кобрынскім раёне
** Лі́пнікі — вёска ў Пінскім раёне
* Віцебская вобласць
** Ліпнікі́ — вёска ў Докшыцкім раёне
** Лі́пнікі — вёска ў Пастаўскім раёне
** Лі́пнікі — вёска ў Шумілінскім раёне
* Гомельская вобласць
** Лі́пнікі — вёска ў Светлагорскім раёне
* Мінская вобласць
** Лі́пнікі — вёска ў Барысаўскім раёне
** Лі́пнікі — пасёлак у Капыльскім раёне
** Ліпнікі́ — вёска ў Навасёлкаўскім сельсавеце Пухавіцкага раёна
** Лі́пнікі — вёска ў Пухавіцкім сельсавеце Пухавіцкага раёна
** Ліпнікі́ — вёска ў Слуцкім раёне
** Ліпнікі́ — вёска ў Смалявіцкім раёне
** Ліпнікі́ — пасёлак у Салігорскім раёне

## Іншае 
* Ліпнікі — заказнік мясцовага значэння ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі.
Хімічная наменклатура

**Хімі́чная наменклату́ра** — сістэма рацыянальных назваў злучэнняў, якая выразна вызначае іхні састаў і будову. Сучасная хімічная наменклатура заснавана на правілах IUPAC, якія вызначаюць агульныя прынцыпы і прыёмы пабудовы назваў.

## Гісторыя 
Першапачаткова злучэнні атрымлівалі трывіяльныя назвы, адно рэчыва магло мець некалькі назваў-сінонімаў. Першая сістэма хімічнай наменклатуры была распрацавана ў 1787 годзе камісіяй французскіх хімікаў пад старшынствам А. Лавуазье. Камісія вырашыла, што злучэнне павінна мець адну назву, назва складанага рэчыва мусіць быць з двух слоў, якія перадаюць тып злучэння; назва павінна быць няцяжкай для вымаўлення і не супярэчыць нормам мовы.

На ўзор французскай хімічнай наменклатуры ў 19 ст. былі распрацаваны нацыянальныя хімічныя наменклатуры.

## Гл. таксама 
* Трывіяльныя назвы
* Наменклатура неарганічных злучэнняў
* Наменклатура арганічных рэчываў


Катэгорыя:Класіфікатары
Блізкі Усход

thumb|Тэрыторыі, якія могуць быць аднесены да Блізкага Ўсходу паводле розных азначэнняў
**Блізкі Усход** () — назва, якая выкарыстоўваецца для азначэння геаграфічнага абшару ў Заходняй Азіі, што распасціраецца ад Міжземнага мора на захадзе да Іранскага нагор’я на ўсходзе і ад Чорнага мора на поўначы да Персідскага заліва на поўдні.

## Неадназначнасць тэрміна 
Першапачаткова, у XIX стагоддзі, назва «Блізкі Усход» ужывалася еўрапейцамі ў адносінах да Асманскай імперыі і «Сярэдні Усход» — да заходніх подступаў да Індыі.

thumb|Вялікі Блізкі Усход і Паўночная Афрыка
У цяперашні час пад тэрмінам (паняццем) «Блізкі Усход» разумеюцца розныя тэрыторыі — гэта не навуковы або строга геаграфічны тэрмін:
* Кансерватыўнае вызначэнне абмяжоўвае Блізкі Усход Турцыяй і краінамі Леванта, а таксама Аравійскім паўвостравам і, самае большае, Егіптам на захадзе і Іранам на ўсходзе.
* Сярэдні Усход (Middle East) — часам, асабліва ў англійскай і амерыканскай літаратуры, замяняе сабой тэрмін «Блізкі Усход», але часцей разумеецца як абазначэнне сукупнасці краін Блізкага Ўсходу разам з Іранам і Афганістанам.
* Вялікі Блізкі Усход (Greater Middle East) — арабскія краіны, дзяржавы Цэнтральнай Азіі і Паўднёвага Каўказа, Турцыя, Іран, Афганістан і Пакістан.
* Таксама некаторыя крыніцы ўключаюць у Блізкі Усход міжземнаморскія астравы Мальта і Кіпр.

## Гл. таксама 
* Арабскія заваяванні

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэгіёны свету

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Хімічная сувязь

**Хімічная сувязь** — узаемадзеянне двух ці некалькіх атамаў, якое характарызуецца перабудовай іх знешніх энергетычных узроўняў і абагульненнем валентных электронаў (пераносам зараду, калі сувязь утвараецца паміж рознымі атамамі).

Хімічная сувязь вядзе да памяншэння поўнай энергіі сістэмы. Утвараецца шмататамная сістэма — малекула, крышталь, іон, радыкал. Хімічнае ўзаемадзеянне адбываецца праз электрычнае прыцягненне і адштурхоўванне электронаў і атамных ядраў. Вынікам утварэння хімічнай сувязі з’яўляецца жорсткая карэляцыя знаходжання асобных атамаў у прасторы.

Асаблівасці ўтварэння хімічнай сувязі вынікаюць з законаў квантавай механікі. Валентныя электроны пры ўтварэнні сувязі злучаюцца ў пары, электронныя абалонкі атамаў набываюць канфігурацыю, падобную на канфігурацыю бліжэйшага высакароднага газу, якая адпавядае мінімуму энергіі і з’яўляецца найбольш устойлівай. Адпаведна колькасці электронных параў адрозніваюць адзіночную, падвойную, трайную сувязь.

Адрозніваюць розныя віды хімічнай сувязі: іонную, кавалентную, каардынацыйную, металічную. Асобна разглядаюць вадародную сувязь. Хімічная сувязь можа характарызавацца праз палярнасць, палярызуемасць, даўжыню, энергію разрыву.

## Гл. таксама 
* Донар (хімія)

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Малекулы
Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч

**Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч**, па нараджэнні **Краўчанка** (; ) — беларуская дзяржаўная дзяячка, дзяячка рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі. Кандыдат юрыдычных навук (1998). Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (з 2025 года).

## Біяграфія 
Нарадзілася 24 кастрычніка 1972 года ў Мінску.

У 1994 годзе скончыла юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1994 года пачала працаваць у Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. У 1994—1995 гадах займала пасаду вядучага спецыяліста аддзела дзяржаўнага права дзяржаўна-прававога ўпраўлення. У 1995—1998 гадах — галоўны спецыяліст, саветнік-кансультант, загадчык аддзела дзяржаўнага і міжнароднага права дзяржаўна-прававога ўпраўлення. У 1998—1999 гадах працавала начальнікам упраўлення дзяржаўнага і міжнароднага права галоўнага дзяржаўна-прававога ўпраўлення, у 1999—2001 гадах — намеснікам начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнікам упраўлення дзяржаўнага і міжнароднага права галоўнага дзяржаўна-прававога ўпраўлення.

У 2001—2004 гадах годзе працавала прэс-сакратаром Прэзідэнта Беларусі, з лістапада 2004 года па 2009 год — намеснікам кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

З 9 студзеня 2009 годзе па снежань 2010 года працавала першым намеснікам кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. З 1 верасня 2011 года па 1 кастрычніка 2014 года працавала памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

У 2015—2019 гадах займала пасаду генеральнага дырэктара ААТ «ШАНТЭР».

22 мая 2025 года прызначана Намеснікам Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, які курыруе сацыяльную сферу. Таксама Наталля Пяткевіч надзелена паўнамоцтвамі прадстаўніка ад Беларусі ў Савеце , па пытаннях дзейнасці Беларусі ў рамках ЕАЭС і назначана нацыянальным каардынатарам Беларусі па пытаннях СНД.

## Санкцыі ЕС, ЗША 
У 2006 годзе ЗША ўнеслі Пяткевіч у санкцыйны спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб, а краіны-члены ЕС — у спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС, за ўдзел у фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2006 года.

## Сям’я 
Першы муж — Уладзіслаў Пяткевіч. Cын — Філіп Уладзіслававіч Пяткевіч (нар. 1997), выкладчык-стажор кафедры гаспадарчага права Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

27 сакавіка 2009 года выйшла замуж за Аляксандра Мартыненку — намесніка старшыні Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь (2003—2011).

У 2018 годзе выйшла замуж за Валянціна Рыбакова, пастаяннага прадстаўніка Беларусі пры ААН.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі
Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі
Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША
Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС
Катэгорыя:Прэс-сакратары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь
Сяргей Іванавіч Касцян

**Сяргей Іванавіч Касцян** (, вёска Усохі, Клічаўскі раён) — беларускі палітык, грамадскі дзеяч. Кандыдат гістарычных навук.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся на Магілёўшчыне. Скончыў сямігодку ў роднай вёсцы Усохі (1954), затым працаваў у калгасе. У 1956 паступіў у будаўнічую школу ў Чалябінску. У 1957-60 працаваў у жыллёва-будаўнічым цэху Чалябінскага трактарнага завода, адначасова вучыўся ў школе рабочай моладзі.

У 1960-64 служыў на Ціхаакіянскім Ваенна-Марскім флоце, быў сакратаром камітэта камсамола, атрымаў званне малодшага лейтэнанта. З 1964 па 1966 выхавацель у школе-інтэрнаце № 2 Чалябінска. У 1965 паступіў на гістарычны факультэт Чалябінскага педінстытута. У 1966 пераехаў у Мазыр, у 1970 скончыў гістарычны факультэт Мінскага педінстытута.

З 1967 па 1979 займаў пасады сакратара камітэта камсамола калгаса «Каменка», 2-га, 1-га сакратара Мазырскага РК ЛКСМБ, інструктара, загадчыка парткабінетам, загадчыка аддзелам агітацыі і прапаганды Мазырскага РК КПБ.

У 1979 скончыў аспірантуру пры БДУ. У 1980 абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэма: «Удзел камсамола Беларусі ў меліярацыі беларускага Палесся (1966—1975 гг.)».

З 1979 па 1997 старшы выкладчык, загадчык кафедрай, дацэнт (з 1984) Мазырскага педінстытута. З 1999 — прафесар.

Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета (з 1995), затым Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га, 2-га і 3-га скліканняў, актывіст фракцыі камуністаў. З 2000 года намеснік старшыні Камісіі па міжнародным справам і сувязям з СНД. Ініцыятар стварэння блока «Анты-НАТА» ў Палаце прадстаўнікоў 2-га склікання.

Старшыня Беларускага славянскага камітэта, Старшыня Славянскага парламентскага саюза, член Міжнароднага славянскага камітэта, член Прэзідыума Еўрапейскага форума міру. Сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі.

Першы дырэктар рэдакцыйна-выдавецкай установы «Літаратура i Мастацтва» (2002).

## Бібліяграфія 
* З гісторыі меліярацыі Беларускага Палесся (1994) 
* Камсамольская хроніка (1995) 
* Боль мая Югаславія (2000) 
* Хто ёсць я (у 2-х тамах, 2000) 
* На стыку тысячагоддзяў (2004) 
* Мір і адзінства славянам (2008) 

## Спасылкі 
* Старонка на сайце Нацыянальнага архіва Беларусі  

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Беларусі
Капусціна

**Капусціна** — тапонім.

## Беларусь 
* Вёска Капусціна, Бабровіцкі сельсавет
* Вёска Капусціна, Ільянскі сельсавет
* Вёска Капусціна, Кіраўскі раён
* Вёска Капусціна, Ушацкі раён
* Вёска Капусціна, Хаценчыцкі сельсавет

## Расія 
* Капусціна (Манастыршчынскі раён)
* Капусціна (Сычоўскі раён)

## Гл. таксама 
* Капусцін
Чарвячная перадача

з чарвячнай перадачай (разрэзаны)]]
**Чарвячная перадача** — механізм для перадачы вярчальнага руху (вярчальнага моманту) паміж скрыжаванымі валамі з дапамогаю **чарвяка** (дэталь з вінтавой нарэзкай) на вядучым вале і **чарвячнага кола** (адмена касазубага кола) на вядзёным вале.

Чарвячныя перадачы кампактныя, малашумныя і плаўныя ў рабоце. Перадатачны лік звычайна 8—100 (у спецыяльных устаноўках да 1000 і больш); перадаваемая магутнасць да 50 кВт (радзей да 200 кВт). Асноўны недахоп — значна ніжэйшы ККДз, чым у зубчастых перадачах.

Звычайна вугал скрыжавання валоў 90°. Разьба чарвяка правая ці левая; колькасць заходаў чарвяка да 4. Два асноўныя віды чарвячнай перадачы: **цыліндрычная** і **глабоідная**. Паводле формы профілю разьбы цыліндрычныя чарвякі бываюць **архімедавы**, **канвалютныя** і **эвальвентныя** (спалучаюцца з звальвентнымі чарвячнымі коламі), а таксама з увагнутым профілем. Чарвяк робіцца з вугляродзістай ці легіраванай тэрмаапрацаванай сталі, чарвячнае кола (ці яго вянец) — пераважна з бронзы.

## Літаратура 
* 
* *Скойбеда А. Т. и др.* Детали машин и основы конструирования: Учебник. / Скойбеда А. Т., Кузьмин А. В., Макейчик Н. Н. Под общ. ред. А. Т. Скойбеды. — Мн.: Вышэйшая школа, 2000. — С. 335—363. — 584 с. — 3000 экз. — ISBN 985-06-0081-0.
* 
* 

## Спасылкі 
* Червячные передачи  // Сайт «Прикладная механика» 

Катэгорыя:Механічныя перадачы
Рускае геаграфічнае таварыства

**Рускае геаграфічнае таварыства** () — адно з найстарэйшых геаграфічных таварыстваў у свеце.

Заснаванае ў 1845 годзе з ініцыятывы адмірала Ф. П. Літке, акадэміка К. М. Бэра, адмірала Ф. П. Урангеля. Галоўная задача таварыства — збор і распаўсюджванне геаграфічных звестак. Экспедыцыі Рускага геаграфічнага таварыства адыгралі вялікую ролю ў засваенні Сібіры, Далёкага Усходу, Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі, Сусветнага акіяна, у развіцці мараплаўства, адкрыцці і вывучэнні новых земляў.

## Вядомыя члены 
* Іван Берман
* Аркадзь Антонавіч Смоліч
* Пётр Міхайлавіч Смыслоў
* Георгій Якаўлевіч Сядоў
* Валяр’ян Афанасьевіч Снытко

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Расіі
Юрый Далгарукі (падводная лодка)

**«Юрый Далгарукі»** () — расійская атамная падводная лодка стратэгічнага прызначэння праекту 955 «Барэй». Галаўны карабель серыі.

Водазмяшчэнне 14700/24000. Памеры — 170х13,5х9 м. Максімальная глыбіня апускання — 450 метраў. Хуткасць — 15/29 вузлоў, экіпаж — 107 чалавек, у тым ліку 55 афіцэраў.

Закладзены ў 1996 годзе ў стапельным цэху № 55 ФДУП "ПА «Севмаш», у горадзе Северадзвінску, 15 красавіка 2007 выведзена са стапельнага цэха для дабудовы, 12 лютага 2008 года спушчана на воду з плывучага дока.

У баявы склад марскіх стратэгічных ядзерных сіл Расіі ўвойдзе ў 2010 годзе.

Катэгорыя:Падводныя лодкі праекта 955 «Барэй»
Аляксандр Неўскі (падводная лодка)

right|200px
thumb|right|K-550
**К-550 «Аляксандр Неўскі»** () — расійская атамная падводная лодка стратэгічнага прызначэння праекту 955 «Барэй». Закладзена ў 2004 годзе, цяпер знаходзіцца ў стадыі будаўніцтва. Меркаваны тэрмін здачы 2011 год.

Характарыстыкі: даўжыня 170 м; дыяметр 13,5 м; сярэдняя асадка 10 м; экіпаж 130 чалавек; хуткасць: у надводным становішчы — 15 вузлоў, у падводным — 29 вузлоў. Рабочая глыбіня пагружэння 380 м, максімальная — 450 м. Аўтаномнасць 100 сутак.

## Спасылкі 
* www.deepstorm.ru // К-550 «Аляксандр Неўскі» 
* submarines.narod.ru // К-550 «Аляксандр Неўскі»

Катэгорыя:Падводныя лодкі праекта 955 «Барэй»
Уладзімір Манамах (падводная лодка)

**«Уладзімір Манамах»** () — расійская атамная падводная лодка стратэгічнага прызначэння праекту 955 «Барэй». Закладзена ў 2006 годзе. Трэці карабель праекта 955 «Борам».

У 2017 годзе уваходзіла ў склад 25-й ДыПЛ ПС ЦАФ з базаваннем на Вілючынск.

## Характарыстыкі 
* даўжыня 170 м;
* дыяметр 13,5 м;
* сярэдняя асадка 10 м;
* экіпаж 130 чалавек;
* хуткасць: у надводным становішчы — 15 вузлоў, у падводным — 29 вузлоў,
* рабочая глыбіня пагружэння 380 м, максімальная — 450 м,
* аўтаномнасць 100 сутак.

Катэгорыя:Падводныя лодкі праекта 955 «Барэй»
Вікторыя (каралева брытанская)

**Вікторыя** () (24 мая 1819 — ) — каралева Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі (з 1837), імператрыца Індыі (з 1876), апошні прадстаўнік Гановерскай дынастыі.

## Біяграфія 
Вікторыя прабыла на троне больш 63 гадоў — больш, чым любы іншы брытанскі манарх. Віктарыянская эпоха супала з прамысловай рэвалюцыяй і перыядам найбольшага росквіту Брытанскай імперыі. Шматлікія дынастычныя шлюбы яе дзяцей і ўнукаў умацавалі сувязі паміж каралеўскімі дынастыямі Еўропы і ўзмацнілі ўплыў Вялікабрытаніі на кантыненце (яе звалі «Бабуляй Еўропы»). Яе дзень нараджэння па-ранейшаму адзначаецца як свята ў Канадзе (звычайна ў той жа дзень, 24 мая, у Канадзе святкуецца і афіцыйны дзень нараджэння кіруючага манарха).

Унучкай Вікторыі была Вялікая Княгіня Елізавета Фёдараўна.

Катэгорыя:Гановерская дынастыя
Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Філатэлісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Памерлі на востраве Уайт
Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі
Катэгорыя:Кіруючыя каралевы
Старосты лідскія

**Лідскія старосты** — мясцовыя ўраднікі Лідскага павета ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Вядомыя намеснікі-старосты лідскія 
### XIV стагоддзе 
* Даўгерд (1369—~1373)
* Вайдыла (~1373—1381)
* Тахтамыш (1397—1399)

### XV стагоддзе 
* Якуб з Селіцы (зг. 1406)
* Хаджы-Гірэй (1434—1442/1445)
* Рымавід Яксінтавіч / Ян Ягінтавіч Рымавід (зг. 1460), адначасова намеснік берасцейскі
* Іван Кучукавіч (зг. 1466)
* Глеб Сапега
* Пятрашка Пашкавіч Кішка (1483—1485)
* Юрый Пацавіч
* Станіслаў Пятровіч Кішка (1496—1499)

### XVI стагоддзе 
* Юрый Іванавіч Ільініч (1501—1502)
* Андрэй Аляксандравіч Дрозд (1503—май 1507)
* Юры Іванавіч Ільініч (другі раз; 26.12.1507—1527)
* Юрый Мікалаевіч Радзівіл (1.9.1528—1541)
* Мікалай Радзівіл Руды (1541—1584)
* Ян Абрамовіч (1584—1602)

### XVII стагоддзе 
* Аляксандр Галоўчынскі (1607—1617)
* Крыштаф Стэфан Сапега (узг. 1619)
* Крыштаф Радзівіл (узг. 1640)
* Аляксандр Крыштаф Нарушэвіч (~1660—1668)
* Міхал Казімір Радзівіл (~1675—1680)
* Міхал Францкевіч Радзімінскі (1680—1688)
* Казімір Францкевіч-Радзімінскі (1688—1703)

### XVIII стагоддзе 
* Ян Сцыпіён дэ Кампа (1703—1720)
* Юзаф Сцыпіён дэ Кампа (1720—1756)
* Ігнацы Сцыпіён дэ Кампа (1756—1785)
* Юзаф Сцыпіён дэ Кампа (1785—1795)

## Літаратура 
*
Даніла Васільевіч Шчаня

**Даніла Васільевіч Шчаня** () — вядомы маскоўскі палкаводзец часоў Івана III і Васіля III. Яго прадзед Патрыкей, сын Нарымонта Гедымінавіча, быў выхадцам з Літвы, якія пасяліўся ў Маскве і ўзяў ў жонкі дачку вялікага князя.

## Біяграфія 
У 1489 годзе Даніла Шчаня на чале войск колькасцю 64 тысяч аблажыў і ўзяў Хлынаў, чые жыхары часта рабавалі паўночныя землі Маскоўскай дзяржавы. Усе гараджане Хлынова былі пераселеныя ў розныя гарады, найбагацейшыя ў Маскву.

Шчаня прымаў актыўны ўдзел у вайне супраць Літвы і сутыкненнях, якія ёй папярэднічалі. У 1493 годзе Шчаня са сваім сваяком Васіліем Іванавічам Патрыкеевым, таксама вядомым пад імем Васіян Касы, захапілі Вязьму і перадалі яе вялікаму князю маскоўскаму. Падчас Руска-шведскай вайны 1496—1499 войска Шчэні спустошыла Фінляндыю. У 1500 годзе Шчаня разграміў у Бітве на Ведрашы войскі вялікага гетмана літоўскага Канстанцін Астрожскага і ўзяў яго ў палон.

У 1501 годзе Шчаня пацярпеў паражэнне пад Ізборскам ад магістра Лівонскага ордэна Вальтара фон Плетэнберга і войскаў яго саюзніка Аляксандра Ягелончыка. У 1508 годзе Даніла Шчаня і Дзмітрый Шамячыч беспаспяхова трымалі ў аблозе Оршу. У тым жа годзе Шчаня стаў галоўным ваяводам Маскоўскай дзяржавы. У 1514 годзе Шчаня завяршыў сваю ваенную кар’еру ўзяццем Смаленска.

Катэгорыя:Военачальнікі Рускай дзяржавы
Даніла Васільевіч
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў
Сямён Іванавіч Мажайскі

**Сямё́н Іва́навіч Мажа́йскі** (; ? — каля 1505) — вялікалітоўскі арыстакрат маскоўскага паходжання, пазней служылы князь вялікіх  князёў маскоўскіх.

З княскага роду Мажайскіх, нашчадкаў вялікага князя маскоўскага Івана Каліты. Сын уцеклага ў Вялікае Княства Літоўскае маскоўскага ўдзельнага князя мажайскага Івана Андрэевіча і княжны з Варатынскіх. Як і бацька, Сямён служыў вялікім князям літоўскім. У 1500 годзе разам з наданымі гаспадарамі ўладаннямі, што ўключалі Чарнігаў, Старадуб, Гомель і Любеч, перайшоў на службу Маскоўскай дзяржавы. Неўзабаве па гэтым памёр.

Катэгорыя:Мажайскія
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1492—1494 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў
Аляксандр Раманавіч Варанцоў

**Аляксандр Раманавіч Варанцоў** (1741—1805) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, граф, міністр замежных спраў з 1802 па 1804 год. У 1762-64 гадах паўнамоцны міністр у Англіі, у 1764-68 гадах — у Галандыі, у 1773-94 гадах — прэзідэнт Камерц-калегіі, у 1802-04 гадах — канцлер.

## Спасылкі 
* Атрибуция портрета А. Р. Воронцова на сайте Владимиро-Суздальского музея-заповедника 
* Виртуальный музей и архив семьи Воронцовых 

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Андрэй Якаўлевіч Будберг

**Андрэй Якаўлевіч Будберг** (10 жніўня 1750—1 верасня 1812) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр замежных спраў з 1806 па 1808 год.

Згуляў немалаважную ролю на попрышчы перамоў са Швецыяй.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Іаан Кападыстрыя

**Іаан Кападыстрыя** (11 (22) лютага 1776—9 (21) кастрычніка 1831) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі і Грэцыі, міністр замежных спраў Расійскай імперыі з 1816 па 1822 год, першы кіраўнік незалежнай Грэцыі (з 1827 па 1831).

Нарадзіўся ў Грэцыі на востраве Крфу. Распачаў палітычную кар’еру ў Расійскай імперыі. Пасля, быў абраны на 7 год першым кіраўніком незалежнай Грэцыі. Быў забіты членамі варожай яму сям’і.

Помнікі Кападыстрыю існуюць у Афінах, Санкт-Пецярбургу і на востраве Карфу.

Катэгорыя:Прэзідэнты Грэцыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Графы
Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Швейцарыі
Карл Васільевіч Несельродэ

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Карл Несельродэ
| арыгінал імя   = Karl Nesselrode
| выява            = Karl Nesselrode.png
| шырыня    = 240px
| апісанне выявы  = Мастак Ф. Кругер, 1840-я гады
| пасада          = Міністр замежных спраў Расійскай імперыі
| сцяг               = Flag of Russia.svg
| сцяг2              = Russian Coat of Arms 1856.png
| перыядпачатак       = 21 жніўня 1816
| перыядканец        = 15 красавіка 1856
| манарх             = Аляксандр IМікалай IАляксандр II 
| папярэднік     = Іван Антонавіч Кападыстрыя
| пераемнік           = Аляксандр Міхайлавіч Гарчакоў
| пасада_2        = Канцлер Расійскай імперыі
| сцяг_2               = Flag of Russia.svg
| сцяг2_2              = Russian Coat of Arms 1856.png
| перыядпачатак_2     = 1844
| перыядканец_2      = 1862
| папярэднік_2   = Віктар Паўлавіч Качубей
| пераемнік_2         = Аляксандр Міхайлавіч Гарчакоў
| дата нараджэння      = 13.12.1780 (2)
| месца нараджэння     = , Партугалія 
| дата смерці        = 23.03.1862 (11)
| месца смерці       = , Расійская імперыя
| бацька               = Вільгельм Карл Несельродэ
| узнагароды            = {

-

}
{

-

-

-

-

}
}}
**Карл Васільевіч Несельродэ** (2 (13) снежня 1780—11 (23) сакавіка 1862) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, граф, міністр замежных спраў (кіраўнік замежнай калегіі) з 1814 па 1856 год, з 1844 — дзяржаўны канцлер.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Графы Расіі
Катэгорыя:Коннагвардзейцы
Катэгорыя:Флігель-ад’ютанты (Расія)
Катэгорыя:Палкоўнікі (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Камергеры (Расія)
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Канцлеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх лютэранскіх могілках
Катэгорыя:Асобы
Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі

**Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, князь, калекцыянер, міністр замежных спраў з 1895 па 1896 год.

## Біяграфія 
Быў надзвычайным і паўнамоцным паслом у Канстанцінопалі (1878—1879), Лондане (1879—1882) і Вене (1882—1895). 6 (18) студзеня 1895 года прызначаны паслом у Берлін, але, не паспеўшы прыступіць да выканання гэтых абавязкаў, 26 лютага (10 сакавіка) таго ж года прызваны на пасаду міністра замежных спраў.

Адзін з ініцыятараў дыпламатычнага выступу Расійскай імперыі, Германіі і Францыі, што прымусіла Японію змякчыць ўмовы Сіманасекскага дагавора (1895). Браў удзел у распрацоўцы руска-кітайскага дагавора аб саюзе і будаўніцтве Кітайска-Усходняй чыгункі, а таксама ў падпісанні пагаднення з Японіяй (пратакол Лабанава-Ямагата, 1896).

Аляксей Барысавіч
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Постаці расійскай генеалогіі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Вучоныя XIX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Аляксандраўскага ліцэя
Катэгорыя:Арлоўскія губернатары
Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі
Мікалай Карлавіч Гірс

**Мікалай Карлавіч Гірс** (9 (21) мая 1820—14 (26) студзеня 1895) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр замежных спраў з 1882 па 1895 год.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і чыноўніка. Пачаў службу ў Азіяцкім дэпартаменце Міністэрства замежных спраў у 1838 годзе. З 1863 года пасланец у Персіі, з 1869 года — у Швейцарыі, 1872 года — у Швецыі. У 1875 годзе прызначаны кіраўніком Азіяцкага дэпартамента Міністэрства замежных спраў і таварышам міністра замежных спраў. Пасля Берлінскага кангрэса 1878 года, з прычыны хваробы канцлера А. М. Гарчакова, фактычна кіраваў міністэрствам. Як кіраўнік знешняй палітыкі Гірс быў выканаўцам волі Аляксандра III. Па асабістых перакананнях — прыхільнік збліжэння з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй. Імкнуўся пазбегнуць сутыкнення і з Англіяй. Прыкладаў намаганні, каб захаваць «Саюз трох імператараў», за што быў падвергнуты нападкам з боку часткі кіруючых атыгерманскіх колаў. Узмацненне аўстра-германскай экспансіі на Блізкім Усходзе і абвастрэнне супярэчнасцяў паміж Расіяй і Германіяй вымусілі царызм пайсці на збліжэнне з Францыяй. Гірс удзельнічаў у распрацоўцы і заключэнні франка-рускага саюза.

Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ровенскай вобласці
Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф
| выява            = Lambsdorf Vladimir (1844-1907).jpg
| шырыня    = 270px
| апісанне выявы            = Уладзімір  Ламсдорф *(міністр замежных спраў)*, ~ (~ 1900 гады)
| пасада          = Міністр замежных спраў Расійскай імперыі
| сцяг               = Flag of Russia.svg
| сцяг2              = Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg
| перыядпачатак       = 6 студзеня 1901
| перыядканец        = 11 мая 1906
| манарх             = Мікалай II
| папярэднік     = М. М. Мураўёў
| пераемнік           = А. П. Ізвольскі
| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| род                = 
| узнагароды            =
{ style="background:transparent"
 
-
 
}
| аўтограф           = 
}}
**Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф** (25 снежня 1844 (6 студзеня 1845)-6 (19) сакавіка 1907), дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, граф, міністр замежных спраў з 1900 па 1907 год.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Уладзімір Мікалаевіч
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сапраўдныя тайныя саветнікі
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі