Княства Трансільванія

**Княства Трансільванія**&nbsp;— дзяржаўнае ўтварэнне, якое існавала з 1571 па 1711 год на тэрыторыі Трансільваніі.

З’яўлялася васальным княствам Венгерскага каралеўства і юрыдычна на праве вечнага ўладання знаходзілася пад уладай княжацкага роду Батары. Хоць некаторыя кіраўнікі і не паходзілі з гэтага роду, княства працягвала заставацца ўладаннем Батары. Пазней стала падпарадкоўвацца Асманскай імперыі, але пасля бітвы пад Венай апынулася пад кантролем Габсбургаў. Скасавана пасля мяцяжу Ракацы ў 1711 годзе.

Княства Трансільванія было сімвалам выжывання венгерскай дзяржаўнасці , адстойваючы венгерскія інтарэсы ад замахаў і супрацьпастаўляючы сябе манархіі Габсбургаў, якія панавалі ў Венгерскім каралеўстве.

### Гісторыя 
Княства Трансільванія было створана ў 1570 годзе, калі Янаш II Запальяі адмовіўся ад сваіх прэтэнзій на венгерскі пасад па ўмовах Шпеерскай дамовы   і стаў князем Трансільваніі  . Дагавор таксама прызнаваў, што княства Трансільванія заставалася ў васальнай залежнасці ад Венгерскага каралеўства  .

Род Баторыяў прыйшоў да ўлады ў княстве пасля смерці Яно II у 1571 годзе. Ён завяшчаў свой трон свайму скарбніку, Каспару Бекешу, але арыстакратыя не прыняла гэтае рашэнне і абрала Іштвана Баторы (Стэфана Баторыя) у якасці ваяводы. Гэта прывяло да кароткай грамадзянскай вайны, якая скончылася перамогай Баторыя.

Да 1602 года княства знаходзілася пад сюзерэнітэтам асманаў, а затым (ненадоўга) — Габсбургаў . Прыход да ўлады Баторыяў азнаменаваў станаўленне княства Трансільванія як паўнезалежнай дзяржавы.

Малады Стэфан Баторый, першы моцны князь Трансільваніі , венгерскі каталік, пасля стаў каралём Польшчы і вялікім князем Літоўскім  . Па ўмовах міру Трансільванія атрымала рэлігійную свабоду і палітычную самастойнасць, аднаўленне ўсіх канфіскаваных маёнткаў, адмену ўсіх «няправедных» меркаванняў, а таксама прызнанне Бочкаі ў якасці незалежнага князя Трансільваніі.Пры пераемніках Бочкаі Трансільванія перажыла свой залаты век, асабліва ў кіраванне Габара Бетлена і Д’ёрдзя I Ракоці . Габор Бетлен, які кіраваў з 1613 па 1629 гады, увесь час зрываў усе намаганні нямецкага імператара далучыць Трансільванію і заваяваў рэпутацыю за мяжой, адстойваючы пратэстантызм. Тры разы ён вёў вайну з імператарам, двойчы быў абвешчаны каралём Венгрыі, а па выніках міру ў Нікольсбургу (31 снежня 1621 года) атрымаў пацвярджэнне ўмоў Венскай дамовы 1606 года, а таксама сем дадатковых акруг у паўночнай Венгрыі.

Пераемнік Бетлена, Д’ёрдзь I Ракоці, таксама паспяхова супраціўляўся нямецкаму ціску. Яго галоўным дасягненнем стаў Лінскі мір (16 верасня 1645 года), апошні палітычны трыумф венгерскага пратэстантызму, які зноў пацвярджаў умовы Венскага міру. Бетлен і Дьердь I Ракоці таксама шмат зрабілі для адукацыі і культуры, іх кіраванне справядліва завуць залатым стагоддзем Трансільваніі. Яны шчодра выдзялялі грошы на ўпрыгожванне сваёй сталіцы Алба-Юліі, якая стала галоўнай апорай пратэстантызму ва Усходняй Еўропе. Падчас іх кіравання Трансільванія таксама была адной з нямногіх еўрапейскіх краін, дзе каталікі, кальвіністы, лютэране і ўнітарыі жылі ва ўзаемнай цярпімасці.

Падзенне Надьварада (1660) паслужыла пачаткам перыяду заняпаду княства Трансільванія: Габсбургі сталі здабываць усё большы кантроль над гэтай тэрыторыяй. Князь Янаш Кемені абвясціў незалежнасць Трансільваніі ад асманаў (красавік 1661) і звярнуўся па дапамогу да Вены, але сакрэтнае нямецка-асманскае пагадненне прывяло толькі да далейшага павышэння ўплыву Габсбургаў у княстве. Пасля паражэння Асманскай імперыі ў бітве пад Венай у 1683 годзе Габсбургі паступова пачалі ўводзіць свае законы на тэрыторыі раней аўтаномнай Трансільваніі. У канцы XVII стагоддзя Трансільванія была далучана да імперыі Габсбургаў як частка Венгрыі 

, мясцовыя кіраўнікі зараз абіраліся з ведама імператара. З 1711 года Габсбургі ўстанавілі поўны кантроль над Трансільваніяй, і князі былі заменены губернатарамі.

### Палітычная сістэма 
Па форме праўлення Трансільванія была саслоўна-прадстаўнічай манархіяй . Князь абіраўся Дзяржаўным зборам , у якім, разам з буйнымі венгерскімі магнатамі, удзельнічалі прадстаўнікі трох прывілеяваных народаў — венгерскага дваранства, патрыцыята сакскіх гарадоў і секейскай шляхты. Улады, якія складалі ў канцы сярэднявечча значную частку насельніцтва Трансільваніі, не ўваходзілі ў лік прывілеяваных «нацый» і, за рэдкім выключэннем, не ўдзельнічалі ў дзяржаўным зборы і не валодалі палітычнай уладай у краіне. Саслоўнае прадстаўніцтва адыгрывала ў Трансільваніі большую ролю, чым у габсбургскай Венгрыі, дзякуючы моцным пазіцыям дробнага і сярэдняга дваранства  .

Трансільванскае княства, стаўшы васалам Турцыі, увайшло ў сістэму падуладных султану тэрыторый. Юрыдычна Трансільванія захоўвала ўнутраную аўтаномію, але не магла весці самастойнай знешняй палітыкі, павінна была выплачваць Турцыі штогадовую даніну — харадж, пастаўляць Порту прадукты харчавання, аказваць ёй дапамогу войскамі. Аднак вельмі хутка Высокая Порта стала парушаць аўтаномію княства  . Ініцыятывы ў галіне знешніх зносін павінны былі атрымаць адабрэнне Порты.

Пачынаючы з часу Стэфана Баторы, султан усё часцей умешваўся ў выбары князя, навязваючы Дзяржаўнаму збору Семіграддзя заўгодную яму кандыдатуру. Знаходзячыся ў сферы інтарэсаў Порты, трансільванскія князі не маглі ў поўнай меры рэалізаваць свае знешнепалітычныя прэрагатывы і вымушаны былі падпарадкоўвацца султану.

### Насельніцтва 
Да канца XVI стагоддзя княства налічвала больш за 1 млн жыхароў: каля 560 тыс. венграў, каля 330 тыс. влахаў (33 % насельніцтва; ёсць сведчанне крыніцы аб 25 % у 1549—1573 гг.), каля 90 тыс. немцаў (саксаў, «сасоў»), каля 85 тыс. прадстаўнікоў іншых этнічных супольнасцей. У другой палове XVII ст. — пачатку XVIII ст. 45-50 % насельніцтва Трансільванскага княства складалі мадзьяры, 10-15 — немцы, 30-40 % — валахі. Да 1760 г. доля влахаў была роўная ўжо 60 %, па іншых падліках — 66,46 %  .

Паводле ж Джорджа Ўайта, у 1600 годзе валахі, якія з’яўляліся ў асноўным сялянамі, ужо складалі больш за 60 працэнтаў насельніцтва  . Гэтая тэорыя знаходзіць падтрымку ў Іона Ардэляну, які заяўляе, што румынамоўнае насельніцтва ўяўляла «пераважную большасць» у перыяд кіравання Міхая Храбрага  .

Да 1660 г., паводле Міклаша Молнара, насельніцтва княства складала 955.&nbsp;000 чалавек (з улікам насельніцтва Парцыума): з іх 500&nbsp;000 венграў (у тым ліку 250&nbsp;000 секеяў), 280&nbsp;000 влахаў, 90 000 саксаў і 85 тысяч сербаў, украінцаў і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей  .

Па Бенедэку Янча ў пачатку XVIII стагоддзя ў Трансільваніі было 250&nbsp;000 румынаў, 150&nbsp;000 венграў і 100&nbsp;000 саксаў. 

Карай Кочыш і Эстэр Хадошы  сцвярджаюць, што венгры былі дамінантнай этнічнай групай да другой паловы XVII стагоддзя, калі валахі сталі большасцю. Згодна з іх даследаваннямі, насельніцтва княства Трансільванія мела наступную структуру насельніцтва: у 1595 годзе з агульнай колькасці насельніцтва ў 670&nbsp;000 чалавек 52,2 % былі венграмі, 28,4 % з’яўляліся румынамі, 18,8 % — немцамі; у 1720 годзе, з агульнай колькасці насельніцтва ў 806&nbsp;221, 49,6 % былі румынамі, 37,2 % — венгры, 12,4 % — немцы.

### Нататкі 

Катэгорыя:Трансільванія
Катэгорыя:Гісторыя Румыніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы