open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Апатыт

**Апаты́т** – мінерал, які належыць да фасфатаў Ca5[PO4]3 (F,Cl,OH)2, можа ўтрымліваць разнастайныя дамешкі. Утварае падоўжана-прызматычныя або ігольчатыя крышталі. Колер белы, блакітны, жоўты, фіялетавы, чорны. Цвёрдасць 5, шчыльнасць ад 2,95 да 3,8 г/см³. Характэрны тлусты шкляны бляск.

Трапляецца ў магматычных пародах. Апатытавыя руды - карысны выкапень. Сумесь апатыту з кальцытам, гіпсам і інш. у выглядзе зямлістых утварэнняў або канкрэцый называецца фасфарытам.

Апатыт з'яўляецца сыравінай для вытворчасці фосфарных угнаенняў, фосфарнай кіслаты і яе соляў; выкарыстоўваецца таксама ў металургіі, шкляной і керамічнай прамысловасці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фасфаты, мінералы
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы фтору
Фосфар

**Фосфар** () **P** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 15.

## Прыродныя крыніцы 
Распаўсюджаны ў прыродзе элемент: 13-е месца сярод элементаў. Галоўныя мінералы — апатыты і фасфарыты. Буйнейшыя радовішчы — у КНР, Расіі (Кольскі паўвостраў), Марока, ЗША.

## Прымяненне 
Фосфарныя ўгнаенні. Кампанент мыйных сродкаў. Запалкавая вытворчасць (намазка карабка). Інсектыцыды.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Вайна за галіцка-валынскую спадчыну

**Вайна 1349—1356 гадоў** вялася Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім за ўладу над аслабелым Галіцка-Валынскім княствам. Адзін з шэрагу збройных канфліктаў Польшчы і ВКЛ 14 ст. на землях Валыні і Галічыны. Адбывалася адначасна з вайной ВКЛ з Тэўтонскім ордэнам.

Польскага караля Казіміра не задавальнялі ўмовы перамір’я 1347 года, таму ён пачаў ваенныя дзеянні (1349). У выніку імклівых дзеянняў Казімір захапіў Холмскую і Бельскую землі, усю Валынь, а таксама Берасцейскую зямлю. Валынскаму князю Любарту была прапанавана толькі Луцкая зямля, у якасці леннага валодання.

Любарт з дапамогай Кейстута адваяваў Валынь (1350), выгнаў польскія гарнізоны і разбурыў польскія крэпасці, што пачалі будаваць. Перайшоўшы ў наступ, ён заваяваў Львоўшчыну, а таксама прылеглыя польскія землі — Сандамірскую, Радамскую, Лукаўскую.

Кароль Казімір трапіў у цяжкае становішча і пачаў шукаць падтрымкі за мяжой. Між іншым, ён звярнуўся да Папы рымскага Клімента VI, апісваючы справы так, нібы яго землямі завалодалі язычнікі (між тым, Любарт быў праваслаўным). У выніку, Папа дазволіў польскім біскупам абвясціць крыжовы паход супраць ВКЛ, а каралю дазволіў выкарыстаць царкоўную дзесяціну на барацьбу з язычнікамі. Таксама Казіміру ўдалося заключыць саюз з венгерскім каралём Людовікам. Альгерд, у сваю чаргу, уклаў саюз з татарамі, якія тады жылі на Падоллі.

Па ўзнаўленні ваенных дзеянняў поспех спачатку быў на баку Польшчы, якой удалося захапіць Валынь і ўзяць у палон Кейстута, які, аднак, здолеў уцячы. Любарт быў абложаны ў Луцку, але здолеў вырвацца з акружэння. Пасля таго, як на дапамогу братам прыйшоў Альгерд, поспех ізноў пачаў хіліцца на бок ВКЛ. Войска ВКЛ пачало набегі на Польшчу і Мазовію, выбіла польскія гарнізоны з гарадоў Валыні, і паспрабавала захапіць Галіцкую зямлю. Любарт змог захапіць Галіч, але быў вымушаны адступіць з яго, са здабычай, і разбурыўшы замкі.

Відаць, на гэтым ваенныя дзеянні скончыліся. Умовы міру не захаваліся, вядома толькі, што Берасцейская зямля ізноў перайшла да Кейстута (у склад ВКЛ), і мяркуецца, што агульны вынік быў на карысць ВКЛ.

## Літаратура 
* 
* *Danilowicz I.* Skarbiec dipłomatów… T.1. — S. 196—197.

Катэгорыя:Войны XIV стагоддзя
Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Войны Польшчы
Катэгорыя:Войны за спадчыны
Водападзел

[thumb|Галоўныя [рачны басейн|рачныя басейны і водападзелы Еўропы.]]
**Водападзел** — граніца паміж басейнамі рэк, азёраў, мораў, акіянаў. У горных краінах водападзелы звычайна супадаюць з грабянямі хрыбтоў; на раўнінах, асабліва плоскіх і забалочаных, выражаны няясна.

Галоўны водападзел рачных басейнаў Беларусі аддзяляе басейны Дняпра, з аднаго боку, і Заходняй Дзвіны, Нёмана, Буга, з другога, і праходзіць па найбольш узвышанай частцы тэрыторыі з поўначы на поўдзень — па Аршанскім і Мінскім узвышшах, цераз Капыльскую граду і па паўднёва-заходняй ускраіне Палесся.

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Гідралогія
Фтор

**Фтор** () **F** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 9. Адносіцца да галагенаў.

## Прыродныя крыніцы 
Шырока распаўсюджаны ў прыродзе. Асноўная крыніца фтору — флуарыт CaF2. Фтор з’яўляецца складовай часткай прыродных фасфатаў — апатытаў і фасфарытаў. Невялікая колькасць фтору ўтрымліваецца ў прыродных водах.

## Прымяненне 
Акісляльнік ракетнага паліва. Фторарганічныя злучэнні (фтарыраваныя вуглевадароды «тэфлон», «фтарапласт», фтарыраваныя і хлорфтарыраваныя метаны і этаны — «фрэоны»). Адзін з лепшых анэстэтыкаў для хірургіі — фтаратан.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Хром

**Хром** () **Cr** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 24. Метал шэра-стальнога колеру.

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 22-е месца. З мінералаў найбольшае значэнне мае храміт FeO·Cr2O3. Радовішчы ў ПАР, Індыі, Расіі, Казахстане, Турцыі.

## Выкарыстанне 
Асноўны спажывец — металургія (дабаўкі ў сталь). Электралітычнае пакрыццё хромам жалезных вырабаў (храміраванне) надае ім каразійную стойкасць. Хромавыя сплавы прымяняюцца ў машына- і прыборабудаванні.

У тэкстыльнай і гарбарнай прамысловасці выкарыстоўваецца як фарбавальнік і як складовая частка дубільных раствораў.

Аксід хрому выкарыстоўваецца пры вырошчванні штучных рубінаў (лазерная тэхніка, прыборабудаванне, ювелірная справа).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Цынк

**Цынк** () **Zn** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 50, атамная маса 65,38.

Метал сіневата-белага колеру. Шчыльнасць 7130 кг/м³, тэмпература плаўлення 419,5&nbsp;°C.

## Прыродныя крыніцы 
Буйнейшыя радовішчы цынкавых руд — у КНР, Аўстраліі, Перу, Расіі, Бельгіі, Швецыі.

## Прымяненне 
Абарона сталі ад карозіі (цынкаванне), выраб сплаваў (з меддзю — латунь, з алюмініем, меддзю і магніем — тыпаграфскія сплавы), пакрыццё стартавых канструкцый для запуску ракет, медыцынскія і касметычныя прэпараты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Цырконій

**Цырконій** () **Zr** — хімічны элемент IV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 40. Бліскучы метал, падобны на сталь, адкрыты М. Г. Клапротам.

## Прыродныя крыніцы 
Асноўныя радовішчы — у Індыі, Аўстраліі, ЗША, Украіне, Казахстане.

## Прымяненне 
Прымяняецца для легіравання сталі; пры вырабе рэактыўных рухавікоў, хірургічных інструментаў.

## Гл. таксама 
* Цыркон

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Борый

**Борый** () **Bh** — нестабільны радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 107. 

Упершыню абвешчана аб сінтэзе 107-га элемента ў 1976 савецкімі вучонымі з Аб'яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне. У 1981 нямецкія фізікі з Інстытута цяжкіх іонаў у Дармштаце дакладна ідэнтыфікавалі 107-ы элемент. Афіцыйная назва элемента зацверджана ў 1997.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Цэзій

цэзію]]
**Цэзій** (), **Cs** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 55.

Канфігурацыя электронных абалонак: 6s1. Належыць да шчолачных металаў. Атамная маса 132,90543. Прыродны ізатоп: 133Cs — стабільны. Штучна атрыманыя радыеактыўныя ізатопы з масавымі лікамі ад 123 да 142, найбольш устойлівы з іх 137Cs з перыядам паўраспаду 33 гады.Цэзій простае рэчыва: серабрыста-белы з залацістым адценнем мяккі і лёгкі метал. Шчыльнасць: 1900 кг/кубічны метр, тэмпература плаўлення — 28,5 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 690&nbsp;°C.

Адкрыты ў 1860 годзе Р. Бунзенам і Г. Кірхгофам. Металічны цэзій атрыманы ў 1882 годзе К.&nbsp;Сэтэрбергам.

Зямная кара утрымлівае 0,00065 % па масе. Цэзій — тыповы рассеяны элемент. Мінералы : авагардыт, палуцыт, ізаморфна замяшчае калій і рубідый у палявых шпатах і слюдах. Прамысловае значэнне мае мінерал палуцыт. Радовішчы ў ЗША, Швецыі, Канадзе, Казахстане.

Металічны цэзій атрымліваюць шляхам уздзеяння металічных кальцыю, магнію, алюмінію на хларыд цэзію ў вакууме.

## Хімічныя ўласцівасці 
Хімічна вельмі актыўны шчолачны метал, на паветры загараецца, з вадою, кіслотамі, галагенамі рэагуе з выбухам. Вельмі агрэсіўны ў расплаўленым стане. Пры награванні да тэмпературы вышэй 600&nbsp;°C разбурае шкло. Большасць соляў цэзію добра раствараюцца ў вадзе.

Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1.

Найважнейшыя сферы выкарыстання:
* у фотаэлементах, электронна-прамянёвых трубках, цэзіевых лямпах, інфрачырвоных аптычных прыцэлах, іонных ракетных рухавіках (на цэзіевай плазме).;
* Ізатоп 133Cs выкарыстоўваецца ў квантавых стандартах частаты, рэзанансная частата энергетычнага пераходу паміж падузроўнямі асноўнага стану пакладзеная ў аснову вызначэння секунды.
* Ізатоп 137Cs выкарыстоўваецца ў радыялогіі.

137Cs — адзін з найважнейшых кампанентаў радыеактыўнага забруджвання біясферы адыходамі атамнай памысловасці і энергетыкі.

### Вядомыя ізатопы 
* 133Cs
* 134Cs
* 137Cs

## Гл. таксама 
* Інстытут радыяцыйнай бяспекі «Белрад»

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Цезий // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Шчолачныя металы
Хлор

**Хлор** () **Cl** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 17. Адносіцца да галагенаў.

## Прыродныя крыніцы 
Шырока распаўсюджаны ў прыродзе: 18-е месца сярод элементаў. Найбольш вядомыя мінералы — галіт, сільвін, сільвініт, карналіт, каініт, бішафіт.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца для сінтэзу разнастайных арганічных і неарганічных злучэнняў (салянай кіслаты, хларыдаў розных металаў). Больш за палову здабытага хлору ідзе для атрымання палімераў (поліхлорвініл і інш.).

Прымяняецца для адбельвання тканін, цэлюлозы і паперы, а таксама ў санітарных мэтах (абеззаражванне, хларыраванне вады).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы

Катэгорыя:Галагены
Катэгорыя:Газы
Катэгорыя:Яды
Рэнтгеній

**Рэнтгеній** () **Rg** — штучна сінтэзіраваны хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 111. 

Упершыню атрыманы ў 1994 у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў 2003. Пад цяперашняй назвай — з 2004 (у гонар нямецкага фізіка Вільгельма Конрада Рэнтгена).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Сіборгій

**Сібо́ргій** () **Sg** — нестабільны штучна сінтэзіраваны радыеактыўны хімічны элемент. Атамны нумар 106. 

Упершыню атрыманы ў 1974 годзе ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Названы ў гонар фізіка з Берклі Глена Сібарга.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Мейтнерый

**Майтнерый**, **Мейтнерый** () **Mt** — штучна сінтэзіраваны хімічны элемент; атамны нумар 109.

Упершыню атрыманы ў 1982 годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў 1997 годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка Лізэ Майтнер.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Каперніцый

**Каперніцый** () **Cn** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 112. Імаверна, серабрыстая вадкасць, падобная на ртуць.

Упершыню сінтэзіраваны ў 1996 у Інстытуце цяжкіх іонаў у Дармштаце.

19 лютага 2010 г. замест старой назвы **Унунбій** была афіцыйна зацверджана новая назва ў гонар Мікалая Каперніка

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Ліверморый

**Ліверморый** () **Lv** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 116. 

Упершыню адкрыты ў 2000 у Аб'яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне, Расія (у супрацоўніцтве з Ліверморскай нацыянальнай лабараторыяй, ЗША).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Флеровій

**Флеровій** () **Fl** — штучна сінтэзіраваны радыеактыўны хімічны элемент ІV групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 114. 

Упершыню атрыманы ў 1998.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Аганесон

**Аганесон (Og)**, або раней **Унуноктый** (), ці скарочана **Uuo** — штучна сінтэзіраваны хімічны элемент; атамны нумар 118.

Упершыню атрыманы у 2002 у Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне, Расія) (у супрацоўніцтве з Ліверморскай нацыянальнай лабараторыяй, ЗША).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Інертныя газы
Тэнесін

**Тэнэсін** **(Ts)**, або раней **Унунсептый** () **Uus** — хімічны элемент з атамным нумарам 117. Ён атрыманы шляхам ядзернага сінтэзу.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Масковій

**Масковій (Mc)**, або раней **Унунпентый** () **Uup** — штучна сінтэзаваны хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 115.

Упершыню атрыманы у 2003 годзе ў Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне (Расія).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Радыеактыўныя элементы
Катэгорыя:Трансактыноіды
Дармштатый

**Дармштатый** () **Ds** — штучна сінтэзіраваны радыеактыўны хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 110. 

Упершыню сінтэзіраваны ў 1994 у Інстытуце цяжкіх іонаў у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў 2003.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Хасій

**Ха́сій** () **Hs** — штучна атрыманы хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 108. Радыеактыўны. Адносіцца да трансактыноідаў.

Упершыню сінтэзаваны ў 1984 г. у Інстытуце цяжкіх іонаў у Дармштаце (ФРГ) і таксама атрыманы ў Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне.

8 ізатопаў з масавымі лікамі 263—270. Найбольш устойлівы (перыяд паўраспаду 9,3 с) ізатоп Hs. Колер серабрыста-белы або серабрыста-шэры з металічным бляскам. З кіслародам утварае вельмі лятучы аксід. Уласцівасці падобныя да осмію.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* WebElements: the periodic table on the WWW 

Катэгорыя:Трансактыноіды
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Брынёўскае радовішча бурага вугалю

** Брынёўскае радовішча бурага вугалю** знаходзіцца ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці.

Выяўлена ў 1973 у адкладах неагену. Мае 1 вугальны паклад. Сярэдняя магутнасць вугальнага пласта 5,8 м, максімальная — 19,9 м. Сярэдняя глыбіня залягання 65 м, максімальная — 83 м. Цеплыня згарання 7,1-21,5 МДж/кг. Разведана папярэдне. На плошчы 7,1 км² запасы вугалю складаюць 38,6 млн тон.

Радовішча не эксплуатуецца.

Катэгорыя:Вугальныя радовішчы Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Петрыкаўскага раёна
Жыткавіцкае радовішча бурага вугалю

**Жыткавіцкае радовішча бурага вугалю** знаходзіцца ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, на паўднёвы захад ад горада Жыткавічы.

Выяўлена ў 1969 годзе ў адкладах неагену. Аб’ядноўвае 4 блізка размешчаныя вугальныя паклады. Магутнасць вугальнага пласта 0,3—15,6 м, глыбіня залягання 12,4—44,4 м. Сярэдняя цеплыня згарання 6,2—7,2 МДж/кг. На плошчы 16,9 км² запасы вугалю складаюць 69,1 млн тон.

Радовішча не распрацоўваецца, аднак існуюць планы яго распрацоўкі ў блізкай перспектыве з выкарыстаннем здабытага вугалю на ДРЭС, якая будзе пабудавана ў гэтым рэгіёне.

Катэгорыя:Вугальныя радовішчы Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Жыткавіцкага раёна
Ніхоній

**Ніхоній** (, **Nh**), або раней **Унунтрый** (, **Uut**) — радыеактыўны штучна сінтэзаваны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 113.

Самы стабільны з вядомых ізатопаў (286Nh) мае перыяд паўраспаду 19,6 с.

Упершыню атрыманы ў 2003 годзе ў Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне, Расія (у супрацоўніцтве з Ліверморскай нацыянальнай лабараторыяй, ЗША).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Апрацоўка натуральнай мовы

**Апрацоўка натуральнай мовы** () — агульны напрамак штучнага інтэлекту і камп’ютарнай лінгвістыкі, які займаецца праблемамі аўтаматычнага разумення і генерацыі натуральных чалавечых моў.

## Некаторыя буйныя задачы 
* Машынны пераклад
* Распазнаванне маўлення
* Сінтэз маўлення

## Гл. таксама 
* Модульная бібліятэка для распазнавання аўдыя (MARF)


Катэгорыя:Прыкладная лінгвістыка
Катэгорыя:Распазнаванне мовы
Крэмень

**Крэмень** — прыроднае мінеральнае ўтварэнне, тонкі агрэгат крышталічнага (кварц, халцэдон), часам аморфнага (апал) крэмнязёму SiO2. Утварае жаўлакі, канкрэцыі, радзей лінзы і пражылкі ў асадкавых, пераважна карбанатных горных пародах.

Паводле мінеральнага складу адрозніваюць халцэдонава-кварцавы, кварцавы, халцэдонавы і апал-халцэдонавы крэмень. Колер шэры, жаўтавата-шэры да чорнага. Звычайна шчыльны. Цвёрдасць 7. Злом ракавісты.

thumb|left|Паштовая марка Беларусі
Утвараецца пры дыягенезе асадкаў, катагенезе горных горных парод і пры выветрыванні. На Беларусі пашыраны ў мергельна-мелавых пародах верхняга мелу, зрэдку трапляецца ў дэвонскіх, палеагенавых і іншых адкладах.

у і бронзавым веку каля г.п. г.п. Краснасельскі (Ваўкавыскі раён). ГДГАМ]]
У каменным веку ўжываўся чалавекам для вырабу прылад працы, наканечнікаў стрэл. Пазней выкарыстоўваўся як крэсіва і ў крамянёвых ружжах.

## Літаратура 
* 
*  С. 536
*  С. 95-96

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя пароды
Курды

[thumb|right|300px|Карта рассялення курдаў (па дадзеных на [1986 г.)]]

**Ку́рды** () — народ з выразна акрэсленымі этнічнымі прыметамі, тысячагоддзямі жывуць на сваёй гістарычнай радзіме, якую называюць Курдыстанам — краінай курдаў. Размаўляюць на курдскай мове. Курдыстан падзелены паміж Турцыяй, Іракам, Іранам і Сірыяй. Яны захавалі сваю мову, самабытныя рысы, традыцыі і культуру. Спробы іншаземных заваёўнікаў асіміляваць былі няўдалымі. Агульная колькасць — 14835000 чал.

Большасць вернікаў з'яўляюцца мусульманамі-сунітамі. Акрамя гэтага, 2 млн — езіды.

## Рассяленне 
У цяперашні час курдаў налічваецца не менш за 30 млн чалавек. Большасць курдаў расселена ў рэгіёне Курдыстана. Амаль за 2,5 млн курдаў раскіданыя па краінах Еўропы і Амерыкі, дзе яны стварылі магутныя і арганізаваныя суполкі.

### Курды ў Турцыі 
Самы вялікі масіў курдскай этнічнай тэрыторыі займае паўднёвы ўсход і ўсход Турцыі ў раёне возера Ван і горадзе Дыярбакыр. Асобныя курдскія паселішчы раскіданыя таксама па ўсёй Анатоліі, буйныя курдскія дыяспары сканцэнтраваны ў вялікіх гарадах на захадзе Турцыі. Экспертныя ацэнкі кажуць пра 20—23 % насельніцтва краіны, што можа складаць да 16—20 млн чалавек.

У сучаснай Турцыі выкарыстанне курдскай мовы не заахвочваецца, адзінай дзяржаўнай мовай з’яўляецца турэцкая, выкарыстанне курдскай мовы да нядаўняга часу каралася ўладамі. Курдская лацінка была забароненая, курдам адмаўлялі ў рэгістрацыі імёнаў, запісаных курдскай лацінкай. Пачынаючы з заснавання Турэцкай Рэспублікі, нават слова «курд» у Турцыі было забаронена, у афіцыйных паведамленнях курдаў называлі «горнымі туркамі».

У цяперашні час курдскае пытанне з’яўляецца адным з ключавых пры абмеркаванні далейшай еўраінтэграцыі Турцыі. Еўропа патрабуе большай рэгіяналізацыі і аўтанамізацыі курдаў, а таксама захавання іх правоў у адпаведнасці з еўрапейскімі стандартамі.

Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы
Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Ірака
Катэгорыя:Народы Ірана
Катэгорыя:Народы Сірыі
Катэгорыя:Народы Турцыі
Катэгорыя:Народы Арменіі
Бітва на Сініх Водах (1362)

**Бітва на Сініх Водах** — баявое сутыкненне паміж войскамі Вялікага Княства Літоўскага і аб’яднаным войскам Крымскай, Перакопскай і Ямбалукскай ордаў у 1362 годзе на рацэ Сінія Воды. Важны эпізод у наступленні ВКЛ на падпарадкаваныя татарамі землі паўднёва-заходняй Русі.

## Лакалізацыя 
Бітва адбылася, відаць, над ракой Снівада, левым прытокам Паўднёвага Буга, паміж вёскамі Уланіў, Вароніўці, Лозна, Пуставійты і Чэрнятынці на тэрыторыі на паўночным захадзе сучаснай Вінніцкай вобласці.

Таксама існуе прывязка месца бітвы да ракі Сінюхі (Кіраваградская вобласць).

## Перадгісторыя 
Вялікі князь літоўскі Альгерд хадзіў у карны паход на тых семярых ханаў падольскіх татараў — сваіх саюзнікаў у канфлікце з Польшчай, якія ў 1356 годзе ўзялі бок польскага караля Казіміра. У 1362 годзе ён, выкарыстаўшы паляпшэнне адносін з Польшчай і крыжакамі, выступіў супраць ардынскага панавання ў міжрэччы Дняпра і Дуная. Яго войска было сабрана ў Вялікім Княстве Літоўскім, папоўнена на Валыні і Кіеўшчыне. Восенню Альгерд з войскам рушыў з Кіева на заходняе Падолле.

## Ход бітвы 
Войска татар, якое ўзначалілі князі Кутлубуг, Качубей (Качыбей, Хачыбей) і Дзімітр — «отчычы і дзедзічы Падольскай зямлі», падзялялася на 3 часткі. Альгерд свае 6 палкоў паставіў y лінію глыбокай абароны ў некалькі радоў, што не давала магчымасці варожай конніцы зайсці ў тыл. Лёгка адбіўшы націск татар, войскі Альгерда нанеслі ўдары ў цэнтры фронту і па флангах. Пасля нядоўгага бою супраціўленне татар было зламана і яны ратаваліся ўцёкамі. У час пагоні быў захоплены абоз ардынцаў. Асабліва вызначыліся ў бітве ратнікі з Новагародка, якімі камандавалі князі Карыятавічы.

## Вынікі 
Гэтая перамога аддала Альгерду ўсё Падолле, а ў стратэгічным выніку — і Кіеўшчыну. На Падоллі пасля бітвы былі заснаваныя гарады Смотрыч, Бакота, Камянец-Падольскі, Вінніца, Сакалінцы, Скала.

Альгерд, разбіўшы татараў на Сініх Водах, авалодаў невялікім паселішчам Хмельнік. Яно знаходзілася за шэсць кіламетраў ад Чорнага Шляха, якім рухаліся татарскія орды на захад, і было варотамі на Падолле з поўначы. Гэта перамога Альгерда фактычна аднавіла пасля 120 гадоў валадарства татара-манголаў свабоду праваслаўнай Кіеўскай Русі, гэта значыць цяперашняй Украіны, і тым самым паклала пачатак складанню своеасаблівай заходнерускай культуры, якая потым стала культурай украінцаў.

## Літаратура 
* 
* Уладзімір Цімашэнка, Мікола Ліннік. Дзе была ў 1362 годзе бітва войска Вялікага Княства Літоўскага з татарамі: на Снівадзе ці Сінюсе? // Наша слова, № 41, 17 кастрычніка 2007.
* 

Сінія Воды
Сінія Воды
Сінія Воды
Сінія Воды
Катэгорыя:Гісторыя Кіраваградскай вобласці
Катэгорыя:1362
Пціч

Назву **Пціч** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Пціч — вёска ў Петрыкаўскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Пціч — пасёлак у Глускім раёне
* Мінская вобласць
** Пціч — вёска ў Мінскім раёне
** Пціч — вёска ў Пухавіцкім раёне

## Рэкі 
* Пціч — рака ў Беларусі, левы прыток Прыпяці

## Чыгуначныя прыпынкі 
* Пціч — станцыя Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі.
* Пціч — прыпынак Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі.
Дзяржынская (гара)

**Дзяржынская гара** (), да 1958 — **Святая гара** — найвышэйшы пункт Мінскага ўзвышша і Беларусі, знаходзіцца каля вёскі Скірмантава Дзяржынскага раёна, за 20 км на поўнач ад Дзяржынска, за 30 км на паўднёвы захад ад Мінска.

Вышыня над узроўнем мора складае 345 м. Над узроўнем бліжэйшых рэк пагорак узвышаецца на 40—50 м.

Гара складзена з марэны сожскага зледзянення, укрыта лёсападобнымі пародамі (суглінкамі і супескамі), сфарміраванымі ў час апошняга, паазерскага зледзянення. Мае выгляд буйнога пакатага ўзвышэння. Паўднёва-заходнія схілы больш выразныя, стромкасцю да 5°, пад лесам; паўночныя і ўсходнія спадзістыя, да 2—1,5°, разараныя. Адносныя перавышэнні 30—35 м/км².

Каля падэшвы знаходзяцца вытокі Пцічы, Іслачы, Сулы і Усы. Выток Іслачы, ракі даўжынёй 102 км, за 1,4 км на паўночны ўсход ад вяршыні гары.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Горные вершины равнинной Беларуси / В. Э. Пасанен, Е. А. Дикусар, В. Е. Подлисских. — Минск: ГУ «Республиканский учебно-методический центр физического воспитания населения», 2014. — 224 с: ил. — ISBN 978-985-7054-10-7.

Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Мінскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Дзяржынскага раёна
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Фелікса Дзяржынскага
Тураўскае радовішча гаручых сланцаў

**Тураўскае радовішча гаручых сланцаў** знаходзіцца ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці і Столінскім раёне Брэсцкай вобласці.

Выяўлена ў адкладах верхняга дэвону на глыбіні 64-507 м. Паклад гаручых сланцаў мае плошчу 1,37 тыс. км², магутнасць да 3,7 м. Сланцы шэрага колеру, з характэрнай слаістасцю. Уласціва высокая попельнасць, значнае ўтрыманне смол, а таксама серы, цеплыня згарання складае 4,2-8,6 МДж/кг. Радовішча разведана папярэдне, запасы гаручых сланцаў ацэньваюцца ў 2,7 млрд т.

Радовішча не распрацоўваецца.

Катэгорыя:Радовішчы Беларусі
Катэгорыя:Радовішчы гаручых сланцаў
Катэгорыя:Геалогія Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Геалогія Столінскага раёна
Люблінскі сойм (1569)

**Люблінскі сойм** праходзіў 10 студзеня — 12 жніўня 1569 года.

Пасяджэнні Люблінскага сойма пачаліся 10 студзеня 1569 г. Буйныя польскія феадалы і каталіцкія біскупы трымаліся прыхаванай і вераломнай тактыкі нацкоўваць польскую шляхту на прадстаўнікоў Вялікага княства, каб потым заяўляць, што ліквідацыі яго дабіваюцца не яны, а польская шляхта, якая нібыта робіць гэта ў інтарэсах польскага народа. Так, напрыклад, ленчыцкі ваявода даў распараджэнне паслам ад шляхты патрабаваць далучэння да Польшчы Валынскай зямлі, аб чым захаваўся запіс у дзённіку Люблінскага сойма.

Такім чынам, прадстаўнікі княства звярталіся да польскіх феадалаў, спадзеючыся на дапамогу, а тыя думалі, як лепей абрабаваць і знішчыць сваіх сяброў і саюзнікаў. Планы польскіх феадалаў трымаліся ў тайне ад прадстаўнікоў княства — Жыгімонт неаднойчы напамінаў польскім паслам, каб трымалі ў тайне характар сваіх нарад.

У першыя дні польскія феадалы заявілі, што яны жадаюць поўнай ліквідацыі княства, аб чым падрыхтавалі спецыяльны дакумант і запатрабаванні, каб прадстаўнікі княства падпісалі яго без ніякага абмеркавання толькі на той падставе, што ў ім ёсць такія запісы, якія былі ў многіх актах.

15 лютага прадстаўнікі Вялікага княства адмовіліся падпісаць прапанаваны ім дакумант, заявіўшы: «*Калі ж… вы, паны, не пажадаеце з намі ўвайсці ў братэрства і па-братэрску злучыцца так, як мы прапаноўваем… але пажадаеце настойваць на вашай запісцы, у якой вы шырока распісалі, як будзеце цягнуць нас да інкарпарацыі і старых дагавораў… дык нам не будзе патрэбы тут болей заставацца; давядзецца не скончыўшы справы паехаць адсюль*». Польскія прадстаўнікі звярнуліся да Жыгімонта, каб ён прымусіў другі бок згадзіцца на прапанаваныя ўмовы «сваею каралеўскаю ўладаю», на што ён 21 лютага даў адказ, што Вялікаму княству не будзе прапанавана нічога іншага, апроч таго, чаго дабіваюцца палякі. Далей ён запатрабаваў толькі, каб было ў тайне ўсё, што адбываецца паміж імі.

У наступныя дні прадстаўнікоў княства спрабавалі прымусіць падпісаць прапанаваны акт, а калі не ўдалося гэтага дабіцца, 28 лютага «было абвешчана ад імя караля, што яго вялікасць загадвае Вялікаму княству прыйсці і сесці ў пасяджэнне» сойма, што павінна было сведчыць пра фактычна здзейсненую унію насуперак волі прадстаўнікоў княства. I гэта ўсё прапаноўвалася трымаць у сакрэце. Даведаўшыся пра такое рашэнне Жыгімонта, які зноў парушыў свае клятвы, абяцанні і прысягі, прадстаўнікі княства 1 сакавіка пакінулі Люблін. Тады Жыгімонт самачынна перадаў частку земляў ВКЛ Польшчы.

1 ліпеня 1569 пастановай Сойму быў зацверджаны акт Люблінскай уніі, аформлены ў выглядзе прывілею-дагавору.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1569
Катэгорыя:Люблін
Катэгорыя:Сойм Рэчы Паспалітай
Сула

**Сула**:
## Тапонім 
* Сула — група астравоў у Малайскім архіпелагу
* Сула — рака ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці, прыток Нёмана
* Сула — рака ў Сумской і Палтаўскай абласцях Украіны, прыток ракі Дняпро
* Сула — рака ў Расіі, у Ненецкай аўтаномнайакрузе і Рэспубліцы Комі, левы прыток ракі Пячора

## Людзі 
* Луцый Карнелій Сула — старажытнарымскі дзяржаўны дзеяч, дыктатар

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Сула — вёска ў Літвенскім сельсавеце Стаўбцоўскага раёна.
** Сула — вёска ў Шашкоўскім сельсавеце Стаўбцоўскага раёна.

### Украіна 
* Сула — вёска ў Сумскім раёне Сумскай вобласці.
Брагін (значэнні)

Назву **Брагін** маюць:

* Гарадскі пасёлак Брагін, цэнтр Брагінскага раёна Гомельскай вобласці
* Метэарыт «Брагін», які ўпаў у Брагінскім раёне Гомельскай вобласці

Прозвішча:

* Аляксей Фёдаравіч Брагін
* Анатоль Міхайлавіч Брагін
Найвышэйшая нацыянальная рада

**Найвышэйшая нацыянальная рада** () — найвышэйшы заканадаўчы і адміністрацыйна-выканаўчы орган паўстання 1794 года для ўсёй Рэчы Паспалітай. Утвораная загадам Т. Касцюшкі 21 мая 1794.

У склад Рады ўваходзілі начальнік паўстання, восем радцаў, якія ўзначальвалі аддзелы, і 32 іх намеснікі, па чытыры на аддзел. У Вышэйшай радзе былі ўтвораны аддзелы парадку, бяспекі, справядлівасці, фінансаў, харчовы, ваеннага забеспячэння, замежных спраў, народнай інструкцыі, які наглядаў за школамі, газетамі, прапагандай.

Галоўнай задачай рады была мабілізацыя ўсіх сіл на барацьбу за вызваленне, камплектаванне і забеспячэнне паўстанцкай арміі, арганізацыя новых мясцовых органаў кіравання, стварэнне новай судовай сістэмы, правядзенне ў жыццё пастаноў, распараджэнняў, загадаў Начальніка паўстання і самой рады, вядзенне дыпламатычных спраў, вызначэнне падаткаў. Дзейнасць рады лічылася тымчасовай, да вызвалення краіны і ўсталявання пастаянных органаў дзяржаўнага кіравання. Рада займалася і рэлігійнымі справамі. Мясцовымі органамі ўлады былі ваяводскія камісіі парадку, у склад якіх мелі ўваходзіць па восем землеўладальнікаў, восем домаўладальнікаў мяшчан і па пяць духоўных асоб. Ніжэйшымі судовымі і адміністрацыйнымі органамі павінны былі стаць дазорныя ўпраўленні, якія ўтвараліся ваяводскімі камісіямі з разліку адзін дазор на 1000—1200 сялянскіх гаспадарак. У кожнае дазорнае ўпраўленне назначаўся наглядчык, які разглядаў скаргі сялян на паноў, а таксама скаргі пана на непадпарадкаванне сялян. Ён таксама мог разглядаць спрэчкі паміж сялянамі.

## Гл. таксама 
* Найвышэйшая Літоўская Рада

Катэгорыя:Паўстанне 1794 года
Карова

Беларусі, 2007]]
**Каро́ва** (самка падвіду *Bos taurus taurus* — **Свойскі бык**) — парнакапытная жывёла, разводзіцца для атрымання малака і ялавічыны.

Вылучаюць мясныя, мяса-малочныя і малочныя пароды кароў. З’яўляецца падвідам віда свойскага быка. У свеце налічваецца каля 1,3 млрд асоб буйной рагатай жывёлы, пераважна — кароў. Найбольшае пагалоўе налічваецца ў Індыі (каля 400 млн), Бразіліі і Кітаі (па 150 млн).

## Беларусь 
За 1990—2023 гады плоднасць упала з 90 да 72 цялят на 100 кароў. Пры гэтым для ўзнаўлення патрабавалася нараджэнне 95 цялят на 100 кароў за год. У выніку назіралася зніжэнне пагалоўя кароў у Беларусі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Пустарогія
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Бхараты

**Бха́раты** — героі старажытнаіндыйскага эпаса «Махабхарата»; індыйскае племя, якое рэальна існавала ў 2-м — пачатку 1-га тысячагоддзя да н.э. Па імені бхаратаў утворана канстытуцыйная назва Рэспублікі Індыя — Бхарат.

Катэгорыя:Махабхарата
Катэгорыя:Старажытныя народы
Андаманскія астравы

**Андаманскія астравы** — архіпелаг на поўначы Індыйскага акіяна паміж Бенгальскім залівам і Андаманскім морам.

Працягласць з поўначы на поўдзень каля 350 км. Плошча 6,5 тыс. км². Насельніцтва — каля 250 тыс. чал. Клімат трапічны, мусонны. Вільготныя вечназялёныя трапічныя лясы.

Частка саюзнай тэрыторыі Індыі Андаманскія і Нікабарскія астравы. Буйны горад і адміністрацыйны цэнтр — Порт-Блэр (на востраве Паўднёвы Андаман).

## Гл. таксама 
* Востраў Інтэрв'ю

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Андаманскае мора

**Андаманскае мора** — паўзамкнёнае мора Індыйскага акіяна, паміж паўастравамі Індакітай і Малака, востравам Суматра, ланцугом Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў.
* плошча мора каля 602 тыс. км²
* аб’ём вады складае каля 660 тыс. км³
* сярэдняя глыбіня 1 043 м
* максімальная глыбіня 4 507 м
* салёнасць ад 20 да 34,5 ‰

Клімат трапічны, вільготны, мусонны. Ападкі — болей 3 000 мм у год. Тэмпература вады складае ад 26 °C да 30 °C. Прылівы ў затоках даходзяць да 7,2 м. Вядзецца актыўная лоўля тунца. У мора ўпадаюць наступныя рэкі: Іравадзі і Салуін. Асноўныя парты: Рангун, Пенанг, Пхукет і Белаван.

У снежні 2004 года ў моры адбылося землетрасенне, якое выклікала моцнае цунамі.
 

Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна
Паланецкі ўніверсал

**Паланецкі ўніверсал**, заканадаўчы акт Начальніка паўстання 1794 года Т. Касцюшкі, выданы 7 мая 1794 у лагеры каля мястэчка Паланец пад Сандамірам. Складзены пры ўдзеле Г. Калантая.

Універсалам абвяшчалася апека ўрада над сялянамі, сяляне аб’яўляліся асабіста вольнымі, г. зн. адмянялася прыгоннае права, але без зямлі. Пайсці ад памешчыка селянін мог толькі пры ўмове выплаты даўгоў і дзяржаўных падаткаў, а таксама паставіўшы ў вядомасць камісію ўпраўлення аб тым, куды ён перасяляецца. Устанаўліваліся пэўныя ільготы ў адбыванні паншчыны. Спецыяльнымі артыкуламі «Універсала» Касцюшка папярэджваў аб тым, што парушэнне гэтых пастаноў памешчыкамі будзе карацца судом і вінаватыя будуць пакараны як за процідзеянне мэтам паўстання.

Сяляне ў сваю чаргу заклікаліся старанна адбываць астатнія дні паншчыны, слухацца свайго начальства, дбаць пра гаспадарку, не павінны былі адмаўляцца наймацца да памешчыкаў за адпаведную плату. Духавенству прадпісвалася растлумачваць гэтае распараджэнне з амвонаў у касцёлах і ў царквах на працягу чатырох тыдняў. Камісіі ўпраўлення павінны былі прызначаць асоб, якія б аб’язджалі абшчыны і гучна чыталі гэтае распараджэнне ў вёсках і прыходах, заклікаючы сялян да таго, каб яны ў падзяку за вялікія дабрачыннасці Рэчы Паспалітай шчыра сталі на яе абарону.

## Ацэнкі 
«Паланецкі ўніверсал» не адмяняў цалкам прыгоннага права і не ліквідаваў феадальнай эксплуатацыі, але дазваляў сялянам адыходзіць ад памешчыкаў, што было таксама ў інтарэсах буржуазіі, якая зараджалася. Гэты акт быў безумоўна прагрэсіўным, хоць і палавінчатым. Ён паслабляў эканамічны стан памешчыцкіх маёнткаў, абмяжоўваў паншчыну і падрываў значэнне шляхецкіх прывілей. Таму памешчыкі ўсяляк затрымлівалі апавяшчэнне «Універсала» і, баючыся сацыяльнай рэвалюцыі, часта ішлі на змову з замежнымі войскамі. Многія палажэнні Універсала не выконваліся на месцах і засталіся толькі на паперы. Супраць ажыццяўлення палажэнняў «Паланецкага ўніверсала» выступілі вярхі каталіцкага духавенства.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паўстанне 1794 года
Катэгорыя:Май 1794 года
Асадкавыя горныя пароды

[thumb|150px|[Каменны вугаль]] 
[thumb|150px|[Вапняк]] 
[thumb|150px|[Калійная соль]] 
**Асадкавыя горныя пароды** ўтвараюцца асаджэннем рэчыва ў вонкавым асяроддзі, радзей з паветра і ў выніку дзейнасці ледавікоў. У залежнасці ад характару асаджэння падзяляюцца на абломкавыя, хімічныя і арганагенныя (біягенныя). Утвараюць пласты, слаі, лінзы і іншыя геалагічныя целы рознай формы і памераў.

Сярод асадкавых горных парод пераважаюць гліністыя (гліны, аргаліты, гліністыя сланцы), пясчаныя (пяскі і пясчанікі) і карбанатныя (вапнякі, даламіты і інш); астатнія тыпы (солі і інш.) складаюць нязначную частку.

Гліністыя горныя пароды складаюцца з найдрабнейшых часцінак (памерам да 0,01 мм) абломкавага, калоіднага і часткова хемагеннага паходжання. У хемагенных горных пародах пераважаюць прадукты хімічнага асаджэння. Сярод іх вылучаны розныя тыпы жалезістых, марганцавых, крамяністых, фасфатных, карбанатных, сульфатных, галагенных парод. У біягенных пародах (арганагенныя вапнякі, дыятаміты, выкапнёвыя вугалі, торф, гаручыя сланцы і інш.) пераважаюць рэшткі вымерлых арганізмаў і прадукты іх жыццядзейнасці. Некаторыя вучоныя вылучаюць у самастойныя групы парожы элювію (коры выветрывання) і вулканагенна-асадкавыя горныя пароды. 

Горныя пароды асадкавага паходжання  пакрываюць 3/4 зямной паверхні, большая іх частка знаходзіцца на кантынентах. Многія пароды належаць да карысных выкапняў: нафта, прыродны газ, вугаль, фасфарыты, баксіты, вапнякі, нярудныя будаўнічыя матэрыялы. Асадкавыя горныя пароды пашырана па ўсёй тэрыторыі Беларусі, асабліва гліны, алеўраліты, пяскі, каменная і калійныя солі, ангідрыт, даламіты, мергелі, мел.

## Літаратура 
* 
* 
* Геолоѓические оса́дки // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 1 А—Л. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 624 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5 — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
* Осадочные породы // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 104.
Магматычныя горныя пароды

thumb|Магматычны граніт.
thumb|Базальт
**Магматы́чныя го́рныя паро́ды** — горныя пароды, якія ўтварыліся з расплаўленай магмы пры яе зацвярдзенні і крышталізацыі.

У залежнасці ад умоў зацвярдзення магмы ў нетрах Зямлі або на яе паверхні адрозніваюць інтрузіўныя горныя пароды і эфузіўныя горныя пароды.

Сярод магматычных горных парод пераважаюць сілікаты. Па колькасці крэмнязёму (SiO2) яны падзяляюцца на кіслыя (>65 %, граніты, рыяліты, дацыты), сярэднія (55—65 %, гранітадыярыты, дыярыты, андэзіты), асноўныя (40—55 %, габра, базальты, піраксеніты) і ўльтраасноўныя (<40 %, дуніты, алівініты, перыдатыты).

Горныя пароды магматычнага паходжання складаюць асноўную частку аб’ёму зямной кары. Яны развіты ў складкавых абласцях, падмурку і чахле платформ, на шчытах, у сучасным акіяне.

З магматычнымі пародамі звязаны карысныя выкапні: медзь, волава, вальфрам, золата, плаціна, тытан, магній, нікель, хром, апатыты і інш. Магматычныя горныя пароды выкарыстоўваюцца як будаўнічы матэрыял (лабрадарыты, туфы і інш.), абразіўны і цеплаізаляцыйны (пемза, перліт), як сыравіна для вылучэння каштоўных кампанентаў.

На тэрыторыі Беларусі прысутнічаюць усе тыпы і групы магматычных горных парод.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Магматические породы // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 5.
* 
* *Коваленко В. И.* Магматические горные породы // Горная энциклопедия. / Под редакцией Е. А. Козловского. — М.: Советская энциклопедия, 1984—1991.
* *Краснощекова Л. А.* Атлас основных типов магматических пород: учебное пособие / Л. А. Краснощекова; Томский политехнический университет. – Томск: Изд-во Томского политехнического университета, 2012. – 128 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-4387-0108-8.

## Спасылкі 
* Магматические породы // Каталог минералов
* *Чернышов А. И.* Магматические горные породы: учебное пособие. – Томск : Издательский Дом ТГУ, 2015. – 184 с. - 200 экз. - ISBN 978-5-94621-467-4.
* *Ушакова Е .Н., Шелепаев Р. А., Изох А. Э., Сухоруков В. П., Никитин А. А.* Магматические горные породы: систематика, номенклатура, структуры и текстуры  // Геалагічны музей НДУ

Катэгорыя:Горныя пароды
Катэгорыя:Вулканізм
Метамарфічныя горныя пароды

thumb|200px|Гнейс
**Метамарфічныя горныя пароды** — горныя пароды, якія ўтварыліся ў выніку змены структуры, мінеральнага і часткова хімічнага складу магматычных і асадкавых горных парод.

Пры метамарфізме адбываецца перакрышталізацыя зыходных мінералаў і ўтварэнне новых, больш устойлівых. Адрозніваюць эндагенны метамарфізм (з удзелам унутрызямных тэмператур, ціску, флюідаў) і касмагенны (узнікае ў астраблемах пад уздзеяннем на пароды ўдарных хваляў пры падзенні буйных метэарытаў.

Рэгіянальна-метамарфічныя пароды ўтвараюць вялікія аб’ёмы, часта маюць сланцавую або слаістую структуру (напрыклад амфібаліты, крышталічныя сланцы, гнейсы). Кантактна-метамарфічныя пароды займаюць малыя аб’ёмы, фарміруюцца вакол магматычных цел, на невялікай глыбіні, пры лакальна высокіх тэмпературах.

Катэгорыя:Горныя пароды
Бітва на Ворскле (1399)

**Бітва на Ворскле** (12 жніўня 1399) — бітва на рацэ Ворскле (сучасн. Палтаўская вобласць) паміж саюзным войскам вялікага князя Вітаўта і хана Тахтамыша, з аднаго боку, і войскам Залатой Арды на чале з ханамі Цімур-Кутлукам і Эдзігеем.

Абодва бакі панеслі вялікія страты, але ў выніку войска Вітаўта і Тахтамыша было разгромлена ўшчэнт, быў забраны ўвесь абоз і шмат палонных, сам Вітаўт ледзьве выратаваўся з невялікай дружынай.

## Ацэнкі 
Паражэнне падарвала сілы ВКЛ і аслабіла пазіцыі Вітаўта; яго праграма стварэння «Руска-Літоўскага каралеўства» была згорнутая. Актыўнасць ВКЛ на ўсходніх землях Русі таксама пайшла на спад, што было выкарыстана Маскоўскай дзяржавай. У бітве загінула вялікая колькасць баярства ВКЛ, у тым ліку Андрэй Полацкі і Дзмітры Баброк. Вымушана ўзмацнілася палітычная залежнасць ВКЛ ад Польшчы (: віленска-радамская унія), што пацягнула, у сваю чаргу, далейшую дыскрымінацыю праваслаўнай часткі феадалаў ВКЛ (: Ягайлаў прывілей, Гарадзельскі прывілей, грамадзянская вайна ў ВКЛ 1430—1435).

## Перад падзеямі 
Вітаўт прыняў збеглага з Залатой Арды хана Тахтамыша і пасяліў яго ў Лідскім замку (1396). Абяцаючы Тахтамышу вяртанне стальца ў Сараі, Вітаўт разлічваў атрымаць вернага саюзніка ў сваёй усходняй палітыцы і ў стварэнні «Руска-Літоўскага каралеўства». Дзеля вызвалення сіл на захадзе, Вітаўт заключыў Салінскі мір з Тэўтонскім ордэнам (1398). Паход на Залатую Арду афіцыйна падтрымаў Баніфацыем IX, абвяшчаючы вайну супраць татараў. Так да войска Вітаўта далучыліся атрады з Польшчы і Прускага ордэна.

## Сілы бакоў 
У раць Вітаўта і Тахтамыша ўваходзілі войскі «50 князёў» беларускіх, літоўскіх, украінскіх земляў, татарская конніца, дапаможныя атрады з Польшчы і Прускага ордэна. Татарскае войска Цімура на Ворскле спачатку было нешматлікім, але, пачаўшы і зацягнуўшы перагаворы з Вітаўтам, Цімур дачакаўся прыходу галоўных сіл, што і вырашыла вынік бітвы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Ворскла
Катэгорыя:Бітвы Залатой Арды
Катэгорыя:Бітвы XIV стагоддзя
1399
Катэгорыя:Жнівень 1399 года
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XIV стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна XIV стагоддзя
Палякі

**Паля́кі** (саманазва Polacy) — заходнеславянскі народ, складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Польшча.

## Гісторыя 
Польская народнасць складвалася ў X—XI стст. у перыяд фарміравання Польскай дзяржавы. Яе этнічную аснову склалі паляне, слянзане, вісляне, мазаўшане, памаране. У XI ст. з’явіўся этнонім «палякі». Працэс кансалідацыі Памор’я з астатнімі польскімі землямі быў затарможаны нетрываласцю палітычных сувязей яго са старажытнапольскай дзяржавай, а таксама асаблівасцю яго сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця (працяглае панаванне паганства і інш.). Па гаворках блізкія былі паляне, слянзане і вісляне. У перыяд палітычнай раздробненасці (XI—XIII ст.) польскія землі абасобіліся, але культурныя і эканамічныя сувязі паміж імі не перарываліся. У ходзе супраціўлення нямецкай экспансіі і пераадолення палітычнай раздробненасці (XIII—XIV ст.) ажыццяўлялася аб’яднанне польскіх земляў, пашыраліся і ўмацоўваліся сувязі паміж іх насельніцтвам. У гэты ж час ішоў працэс германізацыі заходніх і паўночных абшараў (Ніжняя Сілезія, Памор’е, Мазурыя, Заходняя Вялікапольшча).

У XIV—XV ст. аб’яднанне земляў польскай дзяржавы спрыяла працэсу нацыянальнай кансалідацыі палякаў, які ўзмацніўся ў XVII стагоддзі. У рамках шматнацыянальнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай (утворана ў 1569 г. уніяй з Вялікім Княствам Літоўскім) — адбываўся працэс кансалідацыі польскай нацыі. Гэты працэс ускладніўся з канца XVIII ст. у сувязі з трыма раздзеламі Рэчы Паспалітай (1772, 1793 і 1795) паміж Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй і стратай адзінай польскай дзяржаўнасці. У канцы XVIII—XIX ст. у захаванні і росце нацыянальнай самасвядомасці палякаў выбітную ролю адыгралі нацыянальна-вызваленчыя рухі (паўстанні 1794, 1830—31, 1846, 1848, 1863—64); польскі народ захоўваў прыхільнасць радзіме, роднай мове і звычаям.

Пасля Першай сусветнай вайны ўтварылася незалежная Польская Рэспубліка (1918—1939).

## Рассяленне 
Як паказаў перапіс насельніцтва 2002, палякі складаюць 96,7 % насельніцтва Польшчы. У значнай колькасці жывуць таксама ў іншых краінах: ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, Германія, Бразілія, Канада, Аргенціна, Беларусь, Літва, Украіна, Аўстралія і інш.

Паводле вынікаў перапісу насельніцтва Беларусі 1999, палякі складаюць 3,9 % насельніцтва краіны — перапіс зарэгістраваў 396 тыс. палякаў. На Беларусі палякі жывуць галоўным чынам у Гродзенскай вобласці, у раёнах, якія прылягаюць да мяжы з Польшчай і Літвой. У Воранаўскім раёне палякі складаюць больш за 80 % жыхароў. Большая частка палякаў Беларусі назвала роднай мовай, а таксама мовай ужыванай дома беларускую, таксама сярод іх распаўсюджаны польская і руская мовы.  Палякі на Беларусі

Амаль усе веруючыя палякі належаць да католікаў.

## Літаратура 
* 
* Супольнасць традыцыі ― садружнаць у будучыні: беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі: зборнік артыкулаў / пад рэд. І. Э. Багдановіч, С. М. Запрудскага. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — 399 с. — (Беларусіка=Albaruthenica; кн. 34).


Катэгорыя:Народы Еўропы
*
Эпас

**Эпас народны (гераічны)** ( — слова, аповед) — фальклорныя творы героіка-легендарнага зместу, што адлюстроўваюць важныя для народа гістарычныя падзеі або цікавыя выдуманыя сітуацыі.

Сусветная народная творчасць пакінула багатую эпічную спадчыну: шумерскі «Эпас пра Гільгамеша», грэчаскія «Іліяда» і «Адысея», індыйскія «Махабхарата» і «Рамаяна», рымскі «Энеіда», армянскі «Давід Сасунцы», іранскі «Шахнаме», англа-саксонскі «Беавульф», французскі «Песня пра Роланда», скандынаўскія сагі, нямецкі «Песня пра Нібелунгаў», партугальскі «Лузіяды», кыргызскі «Манас», фінскі «Калевала» і інш.

Эпічныя творы вызначаюцца шырынёй ахопу жыццёвага матэрыялу, грунтоўнасцю пры стварэнні чалавечых характараў, паказе быту, абставін, малюнкаў прыроды, разнастайнасцю спосабаў і сродкаў мастацкага выяўлення (апісанне, маналогі, дыялогі, аўтарскія адступленні). Эпас выпрацаваў цэлую сістэму відаў і жанраў, такіх, як эпапея, раман, аповесць, апавяданне, навела, нарыс, фельетон, казка, легенда і інш. Ён, як правіла, карыстаецца празаічнай мовай, але часам звяртаецца і да вершаванай (вершаваныя раманы, аповесці, апавяданні, легенды, гумарэскі, казкі і інш.).
 
Беларускі эпас узнік у эпоху Сярэднявечча (летапісныя зводы, палемічныя і сатырычныя творы, перакладныя аповесці і раманы, аратарская проза, публіцыстыка і г.д.). У новай беларускай літаратуры спачатку карыстаўся вершаванай мовай (вершаваныя аповесці, быліцы В. Дуніна-Марцінкевіча — «Вечарніцы», «Купала», «Быліцы, расказы Навума»). У канцы XIX ст. звярнуўся і да празаічнай (апавяданні Ф. Багушэвіча «Тралялёначка», «Дзядзіна», «Палясоўшчык»). Росквіту дасягнуў у ХХ ст.

## Літаратура 
* Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8
Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)

**Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага**, выкрытая ў Кіеве ў 1481 годзе, складзеная ў колах арыстакратыі Вялікага Княства Літоўскага, узначаленая слуцкім князем Міхаілам Алелькавічам, яго стрыечным братам Фёдарам Іванавічам Бельскім і Іванам Гальшанскім-Дубровіцкім.

Змоўшчыкі планавалі забіць вялікага князя і польскага караля Казіміра Ягайлавіча, калі той прыедзе ў Кобрын на вяселле Фёдара Бельскага і Ганны Кобрынскай, і ўзвесці на велікакняжацкі сталец Міхаіла Алелькавіча. Змова была выкрыта, і 30 жніўня 1481 года ў Вільні Міхаіл Алелькавіч і Іван Гальшанскі-Дубровіцкі прылюдна пакараны адсячэннем галавы. Бельскі здолеў уцячы ў Маскву.

Змоўшчыкі і тая частка буйных феадалаў Вялікага Княства Літоўскага, на каго яны абапіраліся, былі незадаволеныя ўнутранай палітыкай Казіміра Ягайлавіча, адначасова і польскага караля — занядбаннем ім праблем Княства, яго нязгодай саступіць велікакняжацкі сталец, прыніжэннем ім палітычнай ролі буйной арыстакратыі.

Адносна ролі нацыянальна-рэлігійнага фактару ў змове думкі разыходзяцца — адны аўтары мяркуюць, што аснова незадаволенасці вычэрпвалася крыўдай старой арыстакратыі за ліквідацыю ўдзелаў, а ўся акцыя была родавай акцыяй Алелькавічаў. Які-небудзь нацыянальны або рэлігійны характар у такім выпадку адмаўляецца цалкам. Іншыя аўтары ўказваюць на падтрымку змовы з боку пэўнага кола феадалаў, якія былі ў апазіцыі да пракаталіцкіх кіраўнікоў Вялікага Княства Літоўскага, і сярод якіх былі адчувальным сепаратысцкія прамаскоўскія настроі.

Адпаведна, і планаваны пераход змоўшчыкаў са сваімі землямі «да ракі Бярэзіны» пад уладу маскоўскага вялікага князя называецца, або рэакцыяй змоўшчыкаў на выкрыццё, або загадзя запланаванымі дзеяннямі па выхадзе з-пад улады вялікага князя літоўскага.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Змовы
Катэгорыя:1481 год у Еўропе