Будызм

thumb|Статуя Буды ў горадзе Бодх-Гая, штат Біхар, Індыя

**Будызм** (,  — «Навука Абуджанага») — найстаражытнейшая з трох сусветных рэлігій, разам з ісламам і хрысціянствам, а таксама філасофскае вучэнне, якое ахоплівае розныя традыцыі, вераванні і практыкі, у значнай ступені заснаваныя на вучэнні Буды Гаўтамы Сак’ямуні, вядомага як Буда. Ён жыў і выкладаў на паўночным усходзе індыйскага субкантынента ў VI-IV стагоддзях да нашай эры. Прызнаны будыстамі як абуджаны і асветлены настаўнік, які падзяліўся сваімі ведамі, каб дапамагчы жывым істотам скончыць пакуты цялеснага існавання (дугха), дасягнуць Нірваны і пазбегнуць таго, што называецца цыклам пакут і перанараджэнняў.

Будызм падзяляецца на дзве асноўныя плыні: Тхеравада («Школа старэйшын») і Махаяна («Вялікая калясніца»). Тхеравада з’яўляецца найстарэйшай плынню будызму, якая шырока распаўсюджана ў Шры-Ланцы і Паўднёва-Усходняй Азіі. Махаяна сустракаецца па ўсёй тэрыторыі Усходняй Азіі і ўключае ў сябе школы Чыстая Зямля, Дзэн, Нітырэн-сю, Тыбецкі будызм, Сінгон-сю, Тэндай-сю і Сіннё-эн. У некаторых класіфікацыях Ваджраяна, якая з’яўляецца падкатэгорыяй Махаяны, што практыкуецца ў Тыбеце і Манголіі, прызнана трэцяй галінай будызму. Застаючыся самай папулярнай рэлігіяй у Азіі, абедзве галіны шырока распаўсюдзіліся па ўсім свеце. Ацэнкі колькасці будыстаў па ўсім свеце істотна адрозніваюцца ў залежнасці ад спосабу вызначэння прыхільнасці да рэлігіі альбо вучэння. Ніжнія планка ацэнкі складае 350—500 млн практыкуючых.

Будыйскія школы адрозніваюцца адна ад адной шляхамі вызвалення, значэннем ступені важнасці і кананічнасці розных вучэнняў і пісанняў, асабліва сваёй практыкай. Асновай будыйскай традыцыі і практыкі з’яўляюцца тры каштоўнасці (Тры Прыстанішчы): Буда, Дхарма (Навука) і Сангха (Братэрская Супольнасць). Прымаючы «прыстанішча ў трох каштоўнасцей», чалавек бярэ на сябе абавязак прытрымлівацца будыйскага шляху, што ў цэлым адрознівае будыста ад небудыста. Іншыя метады могуць уключаць у сябе прытрымліванне запаведзей Буды, падтрымку манаскай абшчыны, адмаўленне ад звычайнага жыцця і прыняцце манаскага, развіццё ўважлівасці і практыкі медытацыі, вырошчванне вышэйшай мудрасці і праніклівасці, вывучэнне пісанняў, рэлігійнай практыкі, абрадаў, а ў традыцыі Махаяны яшчэ і заклікі да будаў і бодхісатваў.

## «Буда» і Буда Сак’ямуні 
Асобныя артыкулы: Буда, будызм і Гаўтама Буда

Творца фундаментальнага пераказу ў будыйскіх навуках традыцыйна акрэсліваецца імем «Буда» (у Санскрыце і Палі *Buddha*, г.зн. «Абуджаны»). Спасылаючыся на этымалогію гэтага слова ў Санскрыце і Палі можна сказаць, што буда гэта істота, якая дзякуючы практыцы маральнасці (*silā*), засяроджанню (*samādhi*, г.зн. медытацыйнаму паглынанню) і развіццю мудрасці (Палі: *paññā*, Санскрыт: *prajñia*) убачыла праўдзівую прыроду з’яў, альбо *anicca* — зменнасць, нетрываласць, *dukkha* — дыскамфорт звязаны са зменай і *anatta* — брак нязменнага «я». Гэта дасведчанне завецца «*бодхі*» (з Санскрыту і Палі), даслоўна «Абуджэнне» (званае таксама Асвятленнем), якое назаўсёды вызваляе ад цярпення цыклу нараджэнняў і смерці. Істота, якая абудзілася са «сну ігнаравання» дзякуючы адкрыю праўдзівай натуры рэчаіснасці, завецца будам. У гэтым разуменні, у святле будыйскіх навук, лічыцца, што будаў было многа, а таксама, што яшчэ мноства істот дасведчыць абуджэння.

**Напісанне**: слова «Буда» пісанае з вялікай літары азначае Сідхартху Гаўтаму — стваральніка Навукі Абуджанага, а напісанне «буда» з малой літары азначае якога-небудзь іншага Абуджанага/Араханта.

## Асноўныя палажэнні і практыка 
Мноства розных плыней/тэндэнцый будыйскай думкі развілася з першаснага пераказу навук Буды Сак’ямуні пасля яго смерці. Адрозніваюць іх практыкі, націск на выбраныя плыні-часткі з Навукі Абуджанага і культура. Тым не менш, існуе таксама мноства супольна прызнаных каштоўнасцей для ўсіх традыцый і школ Будызму.

### Чатыры Шляхетныя Праўды 
 пасля Абуджэння дзеліцца ведамі з Пяццю Аскетамі, першымі вучнямі і паслядоўнікамі, у Парку Газелей у Сарнасе.]]

Сутнасць альбо асноватворныя погляды Навукі Абуджанага выкладзеныя ў Чатырох Шляхетных Праўдах (Палі: *cattāri ariya saccāni*; Санскрыт: *catvāry ārya satyāni*), сфармуляваных Будам Шак’ямуні ў час першага казання ў Парку Газtлі ў Сарнасе. Чатыры Шляхетныя Праўды прымаюцца ўсіма традыцыямі Будызму без выключэння. Гэта:

# **Першая Шляхетная Праўда аб Цярпенні** (Палі: *dukkha ariya sacca*; Санскрыт: *arya duhkha satya*) — «Нараджэнне ёсць цярпенне, старэнне ёсць цярпенне, смерць ёсць цярпенне; роспач, нараканне, боль і напружанне ёсць цярпенне; павязанне з непажаданым ёсць цярпенне; расстанне з пажаданым ёсць цярпенне; не дасягненне пажаданага ёсць цярпенне.»
# **Другая Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпення** (Палі: *dukkha samudayo ariya sacca*; Санскрыт: *arya samudaya satya*) — прычынай цярпення ёсць жаданне — «Гэта, мніхі, Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпення: жаданне, якое стварае далейшае станаўленне (перанараджэнне) — якое суправаджае запал і захапленне, што знаходзіць радасць то тут, то там — жаданне пачуёвае прыемнасці, жаданне станаўлення, жаданне небыцця.»
# **Трэцяя Шляхетная Праўда аб Спыненні Цярпення** (Палі: *dukkha nirodho ariya sacca*; Санскрыт: *arya nirodha satya*) — «поўнае знікненне і спыненне, адмова, пакіданне, вызваленне, адпусканне жадання.»
# **Чацвёртая Шляхетная Праўда аб Сцежцы, якая праводзіць да Вызвалення** (Палі: *dukkha nirodha gāmini paṭipadā ariya sacca*; Санскрыт: *arya mārga satya*) — шляхам да спынення цярпення з’яўляецца Шляхетная Васмёркавая Сцежка — адпаведны погляд, адпаведнае рашэнне, адпаведная мова, адпаведнае дзеянне, адпаведнае жыццё, адпаведнае імкненне, адпаведнае засяроджанне, адпаведная медытацыя.

Далейшыя навукі вынікаюць з Чатырох Шляхетных Праўд, складаюць іхні аналіз і развіццё. Аднак для іх правільнага зразумення неабходна таксама зразуменне дактрыны нетрываласці і браку вечнага «я» (Палі: *anattā*, Санскрыт: *anatman*), г.зн. факта, што ўсе з’явы пазбаўленыя трывалай «істоты»/субстанцыі — пустыя і існуюць ва ўзаемнай залежнасці і ніколі не з’яўляюцца незалежнымі ад умоў.

### Шляхетная Васмёркавая Сцежка 
Шляхетная Васмёркавая Сцежка (таксама: *Васміаспектавая*) ёсць сцежкай практыкі. Прытрымліванне яе парад і ўказанняў, сабраных у васьмі пунктах (адтуль яе і назва) мае праводзіць да поўнага знікнення цярпення і, адпаведна, канчатковага пераходу абуджанай істоты з самсары да Нірваны. Шляхетная Васмёркавая Сцежка вынікае з Чацвёртай Шляхетнай Праўды, Праўды аб Сцежцы, якая праводзіць да Спынення Цярпення. Буда мовіў навуку, што дзякуючы цнатлівасці, ведам і засяроджанню можна дасягнуць дасканаласці — Абуджэння — а Чатыры Шляхетныя Праўды і Шляхетная Васмёркавая Сцежка вызначаюць дарогу, якая вядзе да дасягнення гэтай мэты.

]]

Для таго, каб цалкам зразумець Чатыры Шляхетныя Праўды, Буда раіў ісці Шляхетнаю Васмёркаваю Сцежкай, якая складаецца з:

# **Слушны Погляд** — пазнанне Чатырох Шляхетных Праўд (Палі: '**; Санскрыт: **')
# **Слушчане Рашэнне** — гэта рашэнне адмовы ад злой волі і адступленне ад выклікання любой крыўды (Палі: '**; Санскрыт: **')
# **Слушнае Слова** — устрыманне ад хлусні, ад мовы выклікаючай непаразуменні паміж людзмі («дзелячай» мовы), абразлівай мовы, пустаслоўя (Палі: *sammā-vācā*; Санскрыт: *samyak-vāc*)
# **Слушны Чын** — гэта ўстрыманне ад забойства, ад крадзежы, ад няскромнасці (Палі: *sammā-kammanta*; Санскрыт: *samyak-karmānta*)
# **Слушнае Зарабкаванне** — гэта ўстрыманне ад зарабкавання, якое прыносіць шкоду іншым істотам, такога як: рыбалоўства, гандаль зброяй, жывымі істотамі альбо іх целамі, алкаголем і іншымі наркотыкамі, атрутай, на бойні, у вайсковых структурах, звязаных з хлуснёй, здрадай, прадказаннем будучыні, ашукваннем, выкарыстаннем і г. д. (Палі: *sammā-ājīva*; Санскрыт: *samyak-ājīva*)

# **Слушны Высілак** — гэта намеры і высілак, якія не дазваляюць паўстання злых, а спрыяюць паўстанню добрых ментальных уласцівасцей. (Палі: *sammā-vāyāma*; Санскрыт: *samyak-vyāyāma*)
# **Слушная Уважлівасць** — захаванне ўважлівасці ва ўсім, што прадпрымліваецца (Палі: *sammā-sati*; Санскрыт: '**)
# **Слушная Медытацыя'* — імкненне да дасягнення станаў, у якіх знікае «эга» (Палі: *sammā-samādhi*; Санскрыт: *samyak-samādhi*)

Санскрыцкае *samyak* і Палійскае *sammā* значаць тое, што «звярнуцца да аднаго», «адвярнуцца ад рэшты», «цэлы», «увесь», «правільны», «уласьцівы», «праўдзівы». Шляхетная Васміаспектавая Сцежка разглядаецца некаторымі Будыйскімі школамі/традыцыямі як асобныя ўзроўні развія, праз якія мусіць прайсці практыкуючы. У голас гэтаму погляду, пазнанне і рэалізацыя аднаго прыступку, праводзіць як наступства да наступнага. Існуе таксама супрацьлеглы погляд, які раіць развіваць усе аспекты адначасова (кола з няроўнымі спіцамі не паедзе).

Шляхетная Васміаспектавая Сцежка дзеліцца часта на тры «суполкі» правілаў, якія са-ствараюць і даакрэсліваюць асноўныя цнатлівасці: мудрасць (Палі: *paññā*; Санскрыт: *prajñā*), маральнасць (Палі: *sīla*; Санскрыт: *śīla*) і засяроджанне (Палі: *samādhi*; Санскрыт: *samādhi*).

### Медытацыя 
Медытацыя — працэс самапаглыблення з мэтай самадасканалення, пры якім істота застаецца сам-насам са сваёю свядомасцю. Мэтай медытацыі з’яўляецца дасягненне стану адсутнасці думак альбо стану розуму, «які нагадвае прастору» (стану пустаты), Вызваленне з Кола Перанараджэнняў, дасягненне спакою, знішчэнне (цярпення), развіццё мудрасці, дасягненне Асвятлення, стану Нірваны, атрыманне непасрэдных ведаў, паляпшэнне здароўя і такім чынам прадаўжэнне працягласці жыцця з мэтай дапамагчы іншым істотам вызваліцца з цярпення і г. д.

### Карма 
**Карма** альбо **карман** з Санскрыту कर्म (Палі: *kamma*) з’яўляецца асноўным і вельмі важным паняццем Навукі Абуджанага. Даслоўна гэта слова азначае «дзеянне» альбо «чын»; што-кольвек нехта робіць, гаворыць альбо думае паўстае карма. У Будыйскім значэнні не азначае выніку, які акрэсліваецца як плён (Санскрыт, Палі: *vipaka*), эфекту альбо прызначэння. Правіла прычыны і наступства называецца ў мове Палі *kamma-vipaka* (дзеянне-плён) і гаворыць, што кожны ўчынак мае свае наступствы — добрыя ўчынкі вяртаюцца ў выглядзе шчасця, злыя ўчынкі — у выглядзе цярпення.

Карма з’яўляецца рухавіком, які прыводзіць у рух кола цыкла некантраліруемага перанараджэння. Карме падлягаюць усе неасветленыя істоты.

Словы Абуджанага з Сутры Аздобы Махаяны аб дзеянні негатыўнай кармы:

: *Ёсць такія, каторыя ангажуюцца адно толькі ў негатыўныя дзеянні;
: *Ёсць такія, якія бесперастанку нішчаць тое, што добра;
: *Ёсць таксама такія, якім бракуе правільнасці, якая праводзіць да вызвалення -
: *А таму тыя, якім бракуе пазітыўных рыс, адрэзаныя ад прычыны абуджэння.

Словы Абуджанага з Дхамапады аб дзеянні негатыўнай і станоўчай кармы:

: *Зараз церпіць і пазней будзе цярпець. Злодзей церпіць у двух часах. «Зрабіў зло» — думае і церпіць. Церпіць таксама, калі ідзе да ніжэйшых светаў.* (17 верш)

: *Зараз шчаслівы і пазней будзе шчаслівы. Дабрачынца шчаслівы ў двух часах. «Зрабіў дабро» — думае і ёсць шчаслівы. Таксама шчаслівы, калі пераходзіць да поўнага асалоды стану.* (18 верш)

Словы Абуджанага з Сутры ведаў аб ілюзіі, аб якой прасіла найвышэйшая багіня апісваюць працэс награмаджэння заслугі (станоўчай кармы) і дзякуючы таму дасягненне асвятлення наступным чынам:

: *Дзякуючы збору падобных да ілюзіі награмаджэнняў
: *Зайснуе бадобнае да ілюзіі прасвятленне.
: *Наступіць падобны да ілюзіі паказ
: *Ілюзарычнай дапамогі нясучай адчувальным істотам.

#### Як паўстае карма? 
Істоты праз свае чыны збіраюць досвед у розуме, негатыўны альбо пазітыўны, у залежнасці ад таго, ці з’яўляюцца яны карысныя для іншых істотаў, ці шкодныя. У эфекце свайго дзеяння істота засявае кармічнае насенне ў розуме, калі будуць прысутнічаць наступныя чыннікі:

# Свядомасць палажэння, у якім знаходзіцца
# Намер здзяйснення чыну і план ягонага выканання
# Здзяйсненне чыну альбо намаўленне каго-небудзь да яго здзяйснення
# Задавальненне з выніку гэтага дзеяння

У выпадку наяўнасці ўсіх чатырох элементаў кармічнае наступства з’яўляецца наймацнейшым і вынік чыну будзе найбольш інтэнсіўны. Напрыклад: кіроўца, які ненаўмысна выклікаў аварыю і зраніў пешага: (1) быў свядомы, што машына з’яўляецца небяспечным сродкам перамяшчэння і можа выклікаць аварыю і цярпенне іншых, (2) не хацеў яго скрыўдзіць, (3) аднак гэта зрабіў, (4) зусім не быў з таго задаволены. У гэтым выпадку пакінуты кармічны след у розуме няўдалага кіроўцы будзе толькі частковы.

#### Асабістая і сукупная карма 
Тэрмін кармы прымяняльны як да асобных індывідуумаў (у вялікім скарачэнні: кожная асоба заслугоўвае на тое, што мае), так і да збору істот: суполка, народ (кожны народ мае тое, на што заслугоўвае; цяперашняе становішча абумоўлена папярэднімі чынамі), насельніцтва зямлі і г. д. Добра адлюстроўвае стаўленне Буды да рэлігіяў прыпавесць «Ці існуе Бог?», а таксама наступныя словы Абуджанага:

: *Ні ўва што не вер, незалежна ад таго, дзе гэта прачытаў альбо хто табе гэта сказаў, нават калі я гэта сказаў, у выпадку калі гэта не згаджаецца з тваім разуменнем свету і здаровым глуздам.* Распаўсюджаны Будысцкі выраз. Паўстаў, магчыма, на падставе Словаў Буды з Каляма Суты.

: *Чалавек, які ёсць свабодны ад сляпой веры, які ведае тое, што не было створанае, адрэзаў усе турботныя абмежаванні, выдаліў усе прычыны (выклікаючыя карму, добрыя і злыя) і які адкінуў усе жаданні — з’яўляецца сапраўды найвыбітнейшым з людзей.* (97 верш Дхамапады)

: *Не верце ў якія-кольвек пасланні толькі таму, што праз доўгі час абавязвалі ў многіх краінах. Не верце ў нешта толькі таму, што многія людзі на працягу доўгага часу тое паўтараюць. Не прымайце нічога толькі з нагоды, што нехта іншы гэта сказаў, што падтрымлівае тое сваім аўтарытэтам нейкі мудрэц альбо каплан, альбо што напісана тое ў нейкім святым пісанні. Не верце ў нешта толькі таму, што гучыць праўдападобна. Не верце ў бачанні альбо ўяўленні, якія лічыце за пасланыя Богам. Майце давер да таго, што прынялі за праўдзівае па доўгім правяранні, да таго, што прыносіць поспех вам і іншым.* (Словы Буды з Каляма Суты)

: *Манахі і вучоныя!*
: *Так як выпальваецца, выразаецца і паліруецца золата,*
: *Так таксама належыць даследваць мае словы*
: *І не прымаць іх адно толькі з павагі да мяне.* (Словы Буды з Сутры Гірлянды Кветак)

: *Субхуці! Хто не мае канцэпцыі на тэму Буды,
: *Той не думае таксама аб Дхарме і Сангхе.
: *У гэты спосаб уваходзіцца ў праўдзівую існасць.'' (Словы Буды з Праджняпараміты)

## Гл. таксама 
* Чатыры Шляхетныя Праўды
* Шляхетная Васьмёркавая Сцежка
* Вегетарынства
* Нагарджуна

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Паняцці будызму

Катэгорыя:Рэлігіі
Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы