Мовы Серадзем’я

**Мо́вы Серадзе́м’я** — мовы, створаныя Дж. Р. Р. Толкінам для свайго выдуманага сусвету Серадзем’я.

## Выкарыстанне ў творах 
Гэтыя мовы выкарыстаны ў «Хобіце» ў некалькіх імёнах (напрыклад, Элранд або Больг), у «Валадары пярсцёнкаў» для імён (напрыклад, Галадрыель або Арагорн), у некалькіх вершах («Namárië») і ў Сільмарыліяне (амаль усе імёны, у тым ліку некаторыя сказы і загаловак твора).

## Роля моў паводле меркавання іх аўтара 
У адным з лістоў Толкін пісаў:

…Я мяркую, што асноўным «фактам» пра ўсю маю працу з’яўляецца тое, што яна суцэльная і грунтоўна лінгвістычна адпаведная са сваёй задумай. […] Гэта не «хобі» ў сэнсе чаго-небудзь цалкам іншага ад асноўнага заняцця чалавека, таго, чым чалавек займаецца для адцягвання і адпачынку. Вынаходства моў з’яўляецца асновай маёй працы. «Гісторыі» былі напісаны дзеля таго, каб стварыць свет для гэтых моў, а не наадварот. Для мяне спачатку ўзнікае слова, а потым — гісторыя, якая звязана з ім. Я б аддаў перавагу пісанню «па-эльфійску». Але, безумоўна, такая кніга, як «Валадар пярсцёнкаў», зведала значныя праўкі, і я пакінуў там менавіта столькі «моў», колькі мог пераварыць чытач (хаця зараз я даведваюся, што многія хацелі б большага). […] У любым разе, для мяне гэта шмат у чым эсэ па «лінгвістычнай эстэтыцы», як я часам адказваю людзям, якія пытаюць мяне, чаму я напісаў гэту кнігу.

## Пералік моў, створаных Толкінам 
Толкін — адзін з самых вядомых і пладавітых канлангераў. Ён сканструяваў — з рознай ступенню дэталізацыі — больш за дваццаць моў, кожная з якіх мае граматыку і лексічны корпус. Дакладная колькасць моў, створаных Толкінам, невядомая, бо многія з яго лінгвістычных прац да гэтага часу не выдадзены.

## Штучныя мовы, якія выкарыстоўваюцца ў выдуманым сусвеце Толкіна 
* Эльфійская моўная сям’я — група моў, якія ўтварыліся ад адзінага продка, пратамовы. Гэтая сям’я канструявалася Толкінам з 1910-х гадоў. Толкін працаваў над гэтымі мовамі аж да сваёй смерці ў 1973 годзе. Ён стварыў граматыку і лексіку як мінімум пятнаццаці эльфійскіх моў і дыялектаў: пратаэльфійскай, агульнага эльдарына, квэнья, гальдагрына, тэлерына, сіндарына, ількарына, нандарына, аварына.
* Існуе шмат моў людзей Серадзем’я, але на большасць з іх Толкін толькі намякаў. Як мінімум тры ён распрацаваў да ўзроўню граматыкі і лексікі: таліска, адунаік і «Сава Фарэ», або «Усеагульная мова» (на ёй размаўлялі хобіты і людзі ў Трэцюю Эпоху). Іншыя мовы людзей, якія былі менш распрацаваныя: далійская, роханская, раваніён (прадстаўленая гоцкай), халадзін, дунландская, мова харадрым і мова істэрлінгаў.
* Сакрэтная мова гномаў — кхуздул. Гномы таксама карысталіся мовай жэстаў, якая называлася іглішмек.
* Мова энтаў — энтыйская.
* Мова Валар — валарын.
* Мова оркаў Першай Эпохі, створаная для іх Мелькарам.
* Чорны Дыялект, створаны Саўранам для сваёй «імперыі».
* Шматлікія мовы оркаў Трэцяй Эпохі, якія часта ўключаюць скажоныя формы словаў з Чорнага Дыялекту і іншых моў.

### Іншыя штучныя мовы 
* **Нафарын** быў першай мовай, якую Толкін сканструяваў цалкам самастойна.
* **Гаўтыск** — германская «незапісаная» мова, на якой Толкін называў сябе Ундархруіменітуп.
* **Маго** ці **Магол** — мова, заснаваная на венгерскай.

## Гласапейя 
Тэрмін «*гласапейя*» () быў вынайдзены Толкінам; зараз ён выкарыстоўваецца для азначэння канструявання моў, асабліва мастацкіх моў.

Гласапейя Толкіна мела два вымярэнні часу: унутраная (выдуманая) шкала часу падзей, апісаных у «Сільмарыліяне» і іншых творах, і знешняя шкала часу жыцця самога Толкіна, на працягу якой ён выпраўляў і паляпшаў свае мовы і іх выдуманую гісторыю.

Толкін быў прафесійным філолагам, які спецыялізаваўся на старажытных германскіх мовах, асабліва на старажытнаанглійскай. Ён таксама цікавіўся і іншымі мовамі, якія выходзілі па-за межы яго прафесійнай дзейнасці, меў асаблівую любоў да фінскай мовы. Ён апісваў знаходку ім кнігі па фінскай граматыцы як

…уваход у вінны склеп, поўны бутэлек віна, смак і водар якога не былі загадзя вядомы.

— Лісты Дж. Р. Р. Толкіна, ліст 163

Гласапейя была хобі Толкіна на працягу большай часткі яго жыцця. Ва ўзросце трынаццаці гадоў ён удзельнічаў у стварэнні гуказамяшчальнага шыфру, вядомага як *Ньюбаш* (), «новая бязглуздзіца», якая вырасла да такой ступені, што ўключала ў сябе элементы штучнай мовы. Трэба адзначыць, Толкін заўважаў, што Ньюбаш не быў яго першай спробай стварэння мовы. Неўзабаве пасля гэтага ён распрацаваў сапраўдную штучную мову — нафарын, якая мела элементы больш позніх моў, над якімі ён працягваў працаваць да сваёй смерці на працягу больш чым шасцідзесяці пяці гадоў. Стварэнне моў заўсёды было шчыльна звязана з міфалогіяй, якую распрацоўваў Толкін, таму што, паводле яго меркавання, мова з’яўляецца няпоўнай без гісторыі народа, які размаўляе на ёй, як, напрыклад, англічане не сталі б дастаткова рэальнымі, калі б іх уяўлялі толькі праз англійскую мову, на якой яны гавораць. Такім чынам, Толкін прыняў на сябе ролю хутчэй перакладчыка і рэдактара, чым аўтара сваіх арыгінальных твораў.

У «Валадары пярсцёнкаў» Толкін выкарыстоўваў літаратурны прыём, які палягае ў аб’яўленні напісанага тэксту перакладам з першапачатковай мовы Совал Фарэ на англійскую, ці вестран, як ён назваў яе. Гэты прыём перадачы выдуманай мовы рэальнай быў развіты і далей: так, роханская мова (роднасная Совал Фарэ) была перадана старажытнаанглійскай, імёны і мова Дэйла ў «Хобіце» — старажытнаскандынаўскімі формамі, а імёны каралеўства Раваніён — гоцкай мовай; такім чынам, генетычная ўзаемасувязь выдуманых моў Толкіна была спраецыравана на сапраўдную гістарычную ўземасувязь германскіх моў. Больш за тое, для будовы паралеляў з кельцкімі элементамі ў Англіі Толкін выкарыстоўваў валійскія імёны для перадачы дунландскіх імёнаў хобітаў Баклэнда (напрыклад, Мерыядок замест *Калімак*). Адзіным наступствам гэтага было тое, што «новыя» выдуманыя мовы мусілі быць прапрацаваны Толкінам да пэўнага ўзроўню дэталізацыі.

Хаця эльфійскія мовы сіндарын і квэнья з’яўляюцца найбольш вядомымі і распрацаванымі з моў, створаных Толкінам для яго сусвету, яны ні ў якім разе не адзіныя. Яны належаць да сям’і эльфійскіх моў, якія паходзяць ад агульнага эльдарына, мовы, якою карыстаюцца ўсе эльфы, а тая ў сваю чаргу — ад прымітыўнай квэндзійскай, агульнай крыніцы фарміравання моў эльдар і аварына. Да таго ж існуе асобная сям’я моў, якой карыстаюцца людзі, найбольш вядомай з якіх з’яўляецца вестран (якая паходзіць ад адунайскай мовы Нуменора), «агульная мова» народаў «Валадара пярсцёнкаў». Большасць людскіх моў зазнала ўплыў эльфійскіх моў, а таксама мовы гномаў. Асобныя незалежныя мовы таксама былі начарна апісаны Толкінам, у іх ліку кхуздул, мова гномаў. Іншыя мовы ўключаюць валарын (мову Валар) і Чорную Мову, вынайдзеную Саўранам у час Другой Эпохі.

Фінская марфалогія (асабліва яе багатая сістэма скланенняў назоўнікаў) часткова паспрыяла развіццю квэнья. Яшчэ адной з любімых моў Толкіна была валійская, і асобныя рысы валійскай фанетыкі знайшлі сабе месца ў сіндарыне. Вельмі нешматлікія словы былі пазычаны з існуючых моў, таму спробы прасачыць паходжанне пэўнага эльфійскага ўласнага імя ці хадзячай назвы ў працах, апублікаваных пры жыцці Толкіна, рэдка былі паспяховымі.

## Выдуманыя сістэмы пісьменства 
Толкін вынаходзіў не толькі мовы, але і сістэмы пісьменства. Ён быў таленавітым каліграфам. Асобныя з такіх сістэм былі распрацаваны для выкарыстання ў яго выдуманых мовах, асобныя для больш практычных мэт: выкарыстання ў асабістым дзённіку, а таксама новы алфавіт для англійскай мовы.

### Пералік сістэм пісьменства, вынайдзеных Толкінам 
У храналагічным парадку:

* Тэнгвар Руміла, ці Сараці
* Гандалінскія руны (выкарыстоўваліся ў Гандаліне, горадзе эльфаў Белерыянда)
* Валмарскае пісьменства
* Андыякенья
* Кеніайскае пісьменства
* Новы англійскі алфавіт
* Гоблінскі алфавіт (у «Лістах Санта-Клауса»)
* Тэнгвар Феанора
* Кірт Даэрона (ці *Ангертас Даэрон*)

## Гл. таксама 
* Сіндарын
* Эльфійскія мовы