Пеляса

**Пеляса́** (, , ) — вёска ў Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Больцішскага сельсавета. Вёска знаходзіцца за 43 км на паўднёвы захад ад Воранава, аддалена ад Больцішкаў на 4,8 км. 167 жыхароў (2014).

## Назва 
Назва паселішча перанятая з назвы ракі Пеляса (літ. *Pelesа́*), даплыву ракі Котры.

У аснове гэтага гідроніма корань *Pel-* (яго варыяцыя *Pal-* у назве дзвінскай ракі Палата), ён звязаны з літоўскім *pelkė, pala* «балота», *palios* «вялікае балота на месцы зарослага возера», *paļi* «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», *palas* «забалочаны бераг возера». Корань *Pel-* пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам *-es-*, які аднаўляецца ў назвах рэк Лучоса, Ачоса, Воўчас (< *Laukesa, Akesa, Vilkesa*). Назву рэчкі Пеляса можна ўмоўна перакласці як «Балачанка».

У Пелясе дагэтуль фіксуецца аўтахтонны астравок літоўскамоўнага насельніцтва.

## Гісторыя 
.]]
Вядома з 15 стагоддзя. Да 1492 года — зямля ў Васілішкаўскім павеце ВКЛ, на р. Пеляса, дзяржаўная ўласнасць. 

З 1492 года — уласнасць Юндзіла Рачкавіча, які пабудаваў тут «дварэц». 

У 16 стагоддзі належыла Юндзіловічам, Нарбутовічам, Міхневічам і іншым. 

У 1529 годзе каралеўскі чашнік М. Андрашовіч пабудаваў мост і гаць на р. Пеляса і браў мыта за праезд. 

У 1536 годзе маёнтак гаспадарскага баярына Ю. Даўгірдавіча. 

У 1553 годзе згадваецца касцёл. 

У 1559 годзе — цэнтр каталіцкай парафіі, касцёл меў 2 дымы сялян. 

У 1567 годзе — маёнтак М. Юндзіла, які ставіў у войска каня, частка ў зямянкі Нялюбы (6 каней). 

У 1585 годзе — ўладанне Грынявіцкага.

У 1599 годзе — Нялюбовіча, каралеўскага маршалка Курча. У 1602 годзе ён запісаў маёнтак жонцы С. Сапяжанцы. 

У 1690 годзе — маёнтак у Забалацкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. 

У 1787 годзе — сяло, цэнтр войтаўства Барцянскага староства Лідскага павета ВКЛ.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) — у складзе Расійскай імперыі, у Віленскай, з 1797 года Літоўскай, з 1801 года Гродзенскай, з 1842 года Віленскай губернях. 

У сярэдзіне 19 стагоддзя — вёска ў Радунскай воласці Лідскага павета Віленскай губерні, дзяржаўная ўласнасць, 91 рэвізскіх душ. 

Паводле перапісу ў 1897 годзе — 61 двор, 339 жыхароў, у 1908 годзе — 38 двароў 359 жыхароў, 499,68 дзес. зямлі, 58 коней.

З 1921 года ў складзе Польшчы, 63 двары, 317 жыхароў; у Радунскай гміне Лідскага павета Навагрудскага ваяводства.  З 1931 года — літоўская школа, з 1932 года — польская.

Паводле Ольгерда Хамінскага, станам на 1927—1933 гг. у гэтай вёсцы доля літоўскамоўнага насельніцтва складала 51-90 %.

З лістапада 1939 года — у БССР. 

З 15.1.1940 года — у Радунскім раёне Баранавіцкай вобласці, 

З 12.10.1940 года — у Слабодкаўскім с/савеце.

У 1940 годзе — 307 жыхароў. 

З канца чэрвеня 1941 года да сярэдзіны ліпеня 1944 года была акупіравана нацыстамі.

26.6.1941 года акупанты расстралялі 5 жыхароў, 10 былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію. 

З 20.9.1944 года — у Гродзенскай вобласці. 

У 1944—46 гг. існавала літоўская пачатковая школа, потым руская няпоўная сярэдняя школа. 

З 25.12.1962 года — у Воранаўскім раёне, 

У 1960 годзе — 388 жыхароў, у 1970 годзе — 331 жыхар. 

З 11.2.1972 года — у Старасмільгінскім, з 24.4.1978 года — у Больцішскім с/савеце, у калгасе «Праўда».

Парафія створана ў 1925 годзе, касцёл Святога Лінуса быў пабудаваны і асвечаны ў 1935 годзе, зачынены ў 1962 годзе, вернуты, адбудаваны і асвечаны ў 1989 годзе. 

У 1944 годзе ў вёсцы пераважала літоўскае насельніцтва. 

У 1994 годзе была зарэгістравана мясцовая суполка літоўцаў.

## Насельніцтва 
* 2004 г. — 86 гаспадарак, 228 жыхароў.
* 2014 г. — 70 гаспадарак, 167 жыхароў.

## Гаспадарка, адукацыя, культура 
Сярэдняя школа, сельскі клуб, магазін, ферма. У 2014 г. ў складзе СВК «Больцішкі».

У 1992 г. адкрыта недзяржаўная базавая, з 1999 г. сярэдняя школа з выкладаннем на літоўскай мове (у 2003/2004 вучэбным годзе 95 вучняў 29 настаўнікаў). Пры школе з 1993 года дзейнічала грамадскае аб’яднанне літоўцаў «Гімтыне», з 1996 года гісторыка-этнаграфічны музей, літоўскі культурна-асветны цэнтр. «Гімтыне» — першае афіцыйна зарэгістраванае ў Беларусі грамадскае аб’яднанне літоўцаў. У перакладзе з літоўскага «gimtinė» — «радзіма».

У 2022 г. літоўская школа была закрыта ўладамі Беларусі. Афіцыйнай падставай для гэтага стала тое, што, паводле змен у Кодэкс аб адукацыі Беларусі, з 1 верасня 2022 года ў Беларусі мовы школьнага навучання толькі руская і беларуская. 12 жніўня 2022 года Міністэрства замежных спраў Літвы заявіла пасольству Беларусі ў Літве афіцыйную ноту з нагоды закрыцця літоўскіх школ у Беларусі.

28 красавіка 2023 года Гродзенскі абласны суд вынес рашэнне пра ліквідацыю. Усталяваны на ініцыятыву і пры падтрымцы літоўскага боку. Адкрыццё помніка было прымеркавана да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Вітаўт паказаны ў вобразе сярэднявечнага рыцара з каронай, скіпетрам як сімвалам улады ў левай руцэ і мячом, на які ён абапіраецца, у правай. Скульптура выканана ў тэхніцы традыцыйнай літоўскай народнай разьбы па дрэве. Вышыня каля 6 метраў.

## Вядомыя асобы 
* Міхал Шымялевіч (1879—1969), гісторык, лідскі краязнавец.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т. 9. Гродзенская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: У. Андрыевіч і інш. — Мн.: БелЭн, 2015. ISBN 978-985-11-0839-4.

## Спасылкі 
* Пеляса на «Radzima.org»
* Пеляса на «Globustut.by» 

Катэгорыя:Больцішскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна