Паўстанне 1830—1831 гадоў

]]
**Паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве 1830—1831** — узброенае паўстанне на расійскай частцы тэрыторый былой Рэчы Паспалітай за яе аднаўленне ў межах 1772 года.

Таксама часам называецца **Руска-польскай вайной 1830—1831** з-за таго, што баявыя дзеянні з боку паўстанцаў вяліся ад імя Сейма і Урада Царства Польскага. У польскай гістарыяграфіі мае назву **Лістападаўскае паўстанне** (), у сучаснай расійскай — **Польскае паўстанне 1830—1831 гадоў** ().

## Перадумовы паўстання 
* Паводле рашэння Венскага кангрэса, частка створанага Напалеонам Варшаўскага княства ўвайшла ў склад Расійскай імперыі пад назвай Царства Польскае, а расійскі імператар абвяшчаўся і польскім каралём. Царству Польскаму была нададзена і канстытуцыя, якая неаднаразова парушалася расійскімі ўладамі;
* Частка насельніцтва, у асноўным шляхта, мела на мэце аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 года;
* Абмежаванне дзейнасці сейма ў Царстве;
* Палітычныя рэпрэсіі супроць «нязгодных». Да прыкладу: удзельнікі тайных таварыстваў, у асноўным навучэнцы, былі яшчэ ў 1824—1825 гадах узятыя пад нагляд. Ад працы ў Віленскім універсітэце былі адхілены выкладчыкі І. Лялевель, І. Даніловіч, М. Баброўскі.

## Пачатак паўстання 
У канцы лістапада 1830 года ў Варшаве ўспыхнула паўстанне ў сувязі з намерам Мікалая I паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў Францыі і Бельгіі. Расійскія войскі пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня — і Царства Польскае. 18 снежня сейм заклікаў да паўстання насельніцтва ўсіх тэрыторый былой Рэчы Паспалітай каб аднавіць яе незалежнасць. У студзені 1831 года князь Адам Ежы Чартарыйскі стаў старшынёю польскага Нацыянальнага Урада. Тады ж сейм прыняў акт аб пазбаўленні Мікалая I і членаў яго сям’і правоў на польскі трон.

## Паўстанне на тэрыторыі сучаснай Беларусі 
Для кіраўніцтва паўстаннем на тэрыторыі сучаснай Беларусі і Літве ў пачатку 1831 года быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт пры падтрымцы эмісараў з Варшавы. Пачаць паўстанне было вырашана з Віленскай губерні, дзе знаходзілася невялікая колькасць расійскіх войск.

Аднак створаны камітэт не змог забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл у паветах і іх узаемадзеянне. Пытанне аб адносінах да паўстання вырашала шляхта кожнага павета асобна. Пры станоўчым рашэнні яна выбірала павятовы ўрад і ваеннага камандзіра. Гэтыя ўрады прыводзілі насельніцтва да прысягі, аб’яўлялі рэкруцкія наборы ў паўстанцкае войска, выдавалі адозвы з заклікамі да барацьбы.

У сакавіку-красавіку паўстанне ахапіла Літву, паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі (Ашмянскі, Браслаўскі, Свянцянскі і Дзісенскі паветы); у красавіку паўстанне ахапіла ўсю Віленскую губерню, але сувязь паміж паветамі была перарвана. У Гродзенскай губерні паўстанне пачалося ў маі, на поўдні Мінскай губерні — толькі ў чэрвені-ліпені, калі ў Царстве Польскім ужо прадвызначылася паражэнне паўстанцкіх сіл.
У Беларусі і Літве было арганізавана каля трыццаці партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 12 тыс. чалавек. Найбольш буйнымі былі атрады:
* пад кіраўніцтвам Станіслава Радзішэўскага ў Вілейскім павеце — 3,3 тыс. чалавек,
* В. Брахоцкага ў Дзісенскім павеце — 3 тыс. чалавек,
* К. Пшаздецкага ў Ашмянскім павеце — 2,5 тыс. чалавек,
* Я. Кашыца і М. Мяржэўскага ў Навагрудскім павеце — 1 тыс. чалавек
* Ануфрыя Яцэвіча ў Цельшаўскім павеце — каля 4 тыс. чалавек.

Шляхта, каталіцкае, часткова ўніяцкае духавенства падтрымалі лозунг барацьбы за аднаўленне Рэчы Паспалітай як польскай дзяржавы. Пытанне пра дзяржаўнасць свайго краю не ставілася. Сяляне актыўнага ўдзелу ў паўстанні не прымалі.

## Канец паўстання 
Віленскі цэнтральны камітэт вырашыў пачаць падрыхтоўку да захопу Вільні і стварыць аб’яднанае войска. Бітва за Вільню 19 чэрвеня 1831 года стала кульмінацыяй паўстання. Аб’яднаныя паўстанцкія сілы краю разам з прысланым на дапамогу польскім корпусам (12 тыс. чалавек) не змаглі дасягнуць перамогі над расійскім войскам.

На пачатку жніўня 1831 года на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстанне было падаўлена. Многія актыўныя паўстанцы, у тым ліку з тэрыторыі сучаснай Беларусі, пакінулі радзіму і пазней удзельнічалі ў барацьбе за свабоду ў розных краінах Еўропы.

## Пасля паўстання 
Указам ад 6 мая 1831 года былі выдзелены тры разрады «злачынцаў»:
* да першага адносілі кіраўнікоў,
* да другога — тых, хто ўдзельнічаў у баявых дзеяннях,
* да трэцяга — усіх іншых.
Свае маёнткі страцілі буйныя магнаты — Агінскія, Плятэры, Радзівілы, Сапегі, Чартарыйскія і інш. Ад секвестру пазбаўляліся тыя, хто сам з’явіўся на працягу месяца пасля публікацыі ўказа і пакаяўся або даказаў, што яго прымусілі далучыцца да паўстання. Увогуле да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях было прыцягнута 2878 чалавек.

* У 1831 годзе скасавана дзеянне Статута 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях, у 1840 — на ўсёй тэрыторыі Беларусі.

* У 1832 годзе закрыты Віленскі ўніверсітэт, зноў адкрыты толькі ў 1904 годзе.
* У 1837 годзе імператар патрабаваў, каб усе абітурыенты расійскіх універсітэтаў мелі пасведчанне пра недатычнасці да паўстанцкага руху.
* У 1839 годзе на Полацкім царкоўным саборы скасавана Берасцейская унія з прадвызначаным пераводам усіх уніятаў у праваслаўе.

Яшчэ адным вынікам паўстання сталі першыя крокі палітыкі русіфікацыі (дэпаланізацыі) беларускіх зямель.

## Вядомыя ўдзельнікі 
* Эмілія Плятэр (1806—1831)
* Шыман Канарскі (1808—1839)
* Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч (1796—1869)
* Адам Ежы Чартарыйскі (1770—1861)
* Ільдэфонс Анцыпа (1814—1863)
* Габрыэль Агінскі (1784—1842)
* Людвік Тадэвуш Замбжыцкі (1803—1834)
* Тадэвуш Тышкевіч (1774—1852)
* Напалеон Феліксавіч Яленскі (1810—1883)
* Напалеон Орда (1807—1883)
* Ігнат Дамейка (1802—1889)
* Алаіз Яновіч (1792—1849)
* князь Раман Станіслаў Сангушка (1800—1881)
* Юзаф Зянковіч

## Гл. таксама 
* Віленскае часовае ваеннае губернатарства
* Мінскае часовае ваеннае губернатарства
* Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства
* Шляхецкі рух

## Літаратура 
* *Гарбачова, В. В.* Паўстанне 1830—1831 гадоў на Беларусі / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2001. — 186 с.
* *Гарбачова, В. В.* Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі : бібліягр. слоўн. / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2006. — 400 с.
* Сосна, У. А. «Польскае» паўстанне 1830—1831 гг. и беларускае сялянства. У. А. Сосна // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 4 / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) &#91;и др.&#93;. — Минск: БГУ, 2009. — С. 191—197 


Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі
Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы
Катэгорыя:Царства Польскае
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Паўстанні ў Літве
Катэгорыя:1830