Генеалагічная класіфікацыя моў

**Генеалагічная класіфікацыя моў** — вывучэнне і групаванне моў свету (аднясенне да пэўнай групы, сям’і і інш.) на аснове іх падабенства, звязанага з наяўнасцю роднасных сувязей паміж імі.

## Тэарэтычныя асновы 
Роднасныя сувязі абумоўлены тым, што мовы пэўнай групы або сям’і ўтвараюцца з адной мовы-асновы (прамовы) шляхам яе распадзення. Прамова — гэта рэальная мова, якая некалі існавала і якую нельга аднавіць поўнасцю, але можна рэканструяваць яе фанетыку, граматыку і лексіку. Рэканструкцыя адбываецца шляхам супастаўлення роднасных моў на падставе параўнальна-гістарычнага метаду. Найбольш дакладны матэрыял дае параўнанне граматычнай структуры, што тлумачыцца абмежаванасцю набору граматычных значэнняў у мовах свету і іх устойлівасцю ў адносінах да змянення, а таксама тым, пгго словазмяняльныя формы амаль не запазычваюцца. Больш складанае выкарыстанне лексічных адпаведнасцей паміж мовамі: вялікая колькасць супадзенняў на гэтым узроўні тлумачыцца запазычаннямі (напр., беларускае «бурбалка» < ). Для лексікалагічных параўнанняў бяруць словы, якія гістарычна належаць да эпохі прамовы: назвы роднасці і сваяцтва, некаторых жывёл, раслін, прылад працы, частак цела, некаторыя невытворныя займеннікі і інш. Важную ролю адыгрывае і гукавое афармленне таго, што параўноўваецца. Самы надзейны крытэрый роднасці моў — частковыя супадзенне і разыходжанне гукавой абалонкі пры ўмове рэгулярных гукавых адпаведнасцей і ўліку фанетычных законаў кожнай мовы. Напрыклад,  адпавядае рускаму «берут», што пацвярджаецца рэгулярным узнікненнем рускага «б» замест лацінскага «f» («брат» — *frater*, «боб» — *faba*).

Пры генеалагічнай класіфікацыі блізкароднасныя мовы аб’ядноўваюць у падгрупу, потым — групу, сям’ю моў. У свеце налічваецца некалькі тысяч моў. Найбольш вядомыя даведнікі ўключаюць толькі сучасныя (=жывыя і нядаўна вымерлыя) мовы. Паводле *Ethnologue* такіх 6909, а па *Рэестру Лінгвасферы*  — 4994.

**Сям’я моў** — генетычнае моўнае аб’яднанне прыкладна такога жа ўзроўня глыбіні, як індаеўрапейскія мовы, гэта значыць, распалае прыкладна 6-7 тыс. гадоў таму. Некаторыя сем’і, традыцыйна так названыя, на паверку апыняюцца глыбейшымі аб’яднаннямі (напр., аўстранезійскія мовы, кушыцкія мовы). Ніжэй яны мянуюцца **надсем’ямі**.

Сем’і нярэдка аб’ядноўваюцца ў адзінкі больш высокага ўзроўня — **макрасем’і**, аднак большасць з іх з’яўляюцца навукова недаказанымі і/ці непрызнанымі большасцю лінгвістаў. Як дакладныя можна разглядаць толькі гіпотэзы аб існаванні настратычнай і афразійскай макрасям’і.

Некаторыя мовы лічацца ізаляванымі (**ізалят**).Гэта значыць, што яны з’яўляюцца аднамоўнымі сем’ямі або застаюцца некласіфікаванымі.

Усяго налічваецца каля 240 моўных сем’яў, больш за 100 ізалятаў і больш 100 некласіфікаваных моў.

## Геаграфічная размеркаванне 
### Еўразія 
* Басконская сям’я {3}
* Індаеўрапейская сям’я {449}

Наступныя 2 сям’і звычайна называюцца каўказскімі мовамі (негенетычнае аб’яднанне):
* Паўночнакаўказская сям’я {34} — не агульнапрынятае адзінства; складаецца з:
** Абхаза-адыгскіх моў
** Нахска-дагестанскіх моў
* Картвельская сям’я {6}
* Уральская сям’я {39}
* Алтайская сям’я {79} — прызнаная не ўсімі даследчыкамі. Звычайна ўключае:
** Мангольскія мовы
** Цюркскія мовы
** Тунгуса-маньчжурскія мовы;
але ў максімальным варыянце таксама:
** Карэйская мова і
** Япона-рукюскія мовы
* Дравідыйская сям’я {66}
* Бурушаскі мова (ізалят) {1}

Наступныя 5 сем’яў умоўна называюцца «Палеаазіяцкімі мовамі» (негенетычнае аб’яднанне):

* Енісейская сям’я {2}
* Юкагір(а-чуван)ская сям’я {2}
* Чукоцка-камчацкая сям’я {5}
* Ніўхская мова (ізалят) {1}
* Айнская сям’я † {3}
* Сіна-тыбецкая сям’я {363}
* тая-кадайская сям’я {70}
* Мяо-яо сям’я {22}
* Аўстраазіяцкая надсям’я
** Уласна аўстраазіяцкая сям’я {163}, у тым ліку в’етнамская мова
** Нікабарская сям’я {6}
* Аўстранезійская надсям’я {1268}
** Малайска-палінезійская сям’я {1248}
** Фармозская (тайванская) сям’я {20}
* Андаманская сям’я {13}

Старажытныя мовы і сем’і:

* Тырэнская сям’я {2} † (уклч. этруская мова)
* Хурыта-урарцкая сям’я † {2}
* Шумерская мова (ізалят) † {1}
* Эламская мова (ізалят) † {1}
* Некласіфікаваныя мовы {12} — іберская мова †, кіпра-мінойская мова †, этэакрыцкая мова †, хацкая мова †, касіцкая мова † і іншыя рэліктавыя мовы Заходняй Еўразіі.

### Афрыка і Паўднёва-заходняя Азія 
Мовы Афрыкі традыцыйна аб’ядноўваюцца ў 4 «макрасям’і». Сваяцтва не ўсіх з іх даказана, аднак яны шырока выкарыстоўваюцца для зручнасці.

#### Афразійская макрасям’я {375} 
# Семіцкая сям’я {77}
# Бербера-канарская сям’я {26}
#* Берберская мова
#* Канарская мова (гуанчская)
# Егіпецкая сям’я {5}
#* Старажытнаегіпецкая мова †
#* Копцкая мова †
# Чадцкая надсям’я {195}
#* Цэнтральначадцкая сям’я {86}
#* Заходнечадцкая сям’я {73}
#* Усходнечадцкая сям’я {36}
# Кушыцкая надсям’я {47}
#* Беда'уе мова {1}
#* Агаўская сям’я {5}
#* Паўдневакушыцкая сям’я {8}
#* Усходнекушыцкая сям’я {33}
# Амоцкая надсям’я {28}
#* Паўночнаамоцкая сям’я {24}
#* Паўднёваамоцкая (ароідная) сям’я {4}

#### Нігера-кангалезская (конга-кардафанская) макрасям’я {1 514} 
# Кардафанская сям’я {24}
# Мандэ сям’я {68}
# Атлантычная сям’я {64}
# Іджоідная сям’я {10}
# Дагонская сям’я {10}
# Кру сям’я {39}
# Сенуфа сям’я {15}
# Гур сям’я {96}
# Адамава-убангійская сям’я {158}
# Ква сям’я {80}
# Бенуэ-кангалезская сям’я {961}

#### Ніла-сахарскія мовы {204} 
# Сангайская сям’я {9}
# Сахарская сям’я {9}
# Кульяк сям’я {3}
# Мабанская сям’я {9}
# Фур сям’я {3}
# Берта мова {1}
# Кунама мова {1}
# Цэнтральнасуданская сям’я {65}
# Усходнесуданская сям’я {92}
# Гумуз мова (ізалят) {1}
# Каманская сям’я {5}
# Кадуглі сям’я {7}

#### Кайсанскія мовы {26} 
# Кхой (цэнтральнакайсанская) сям’я {8}
# Жу-кві сям’я {17} (паўночнакайсанскія мовы + паўдневакайсанскія мовы)
# Квадзі мова (ізалят) † {1}
# Сандавэ мова (ізалят) {1}
# Хадза мова (ізалят) {1}

* Некласіфікаваныя мовы {8} — мероіцкая мова† і інш.

### Акіянія 
#### Папуаскія мовы {832} 
Класіфікацыя папуаскіх моў з’яўляецца найменш распрацаванай. Традыцыйна (па Вурму) яны дзеляцца на 5 макрасямей (83 сем’і і 14 ізалятаў), 8 асобных сем’яў і 32 ізалята.

# Трансновагвінейская макрасям’я (564 — 47 сем’яў і 8 ізалятаў)
# Заходнепапуаская макрасям’я (26 — 6 сем’яў і 3 ізалята)
# Усходнепапуаская макрасям’я (36 — 5 сем’яў)
# Сепік-раму макрасям’я (104 — 18 сем’яў і 2 ізалята)
# Тарычэлі макрасям’я (48 — 7 сем’яў і 1 ізалят)
# Ско сям’я {7}
# Квамтары сям’я {6}
# Араі сям’я {7}
# Амта-мусіянская сям’я {2}
# Сарэрская сям’я (заліва Сарэра, Гелвінк-бей) {33}
# Усходнечэндравасіхская сям’я {3}
# Баёона-аўбона сям’я {2}
# Ніжне-мамберамская сям’я {2}

### Мовы Аўстраліі і Тасманіі 
# Аўстралійская макрасям’я {258}, часам называецца сям’ёй, інакш жа ўключае 32 сям’і і ізалята
# Тасманійская сям’я † {5} 

### Паўночная Амерыка 
Усе карэнныя мовы Амерыкі, акрамя эскімоска-алеўцкіх, мянуюцца таксама індзейскімі мовамі. Аднак яны (насуперак Грынбергу) не з’яўляюцца генетычным аб’яднаннем.

# Эскімоска-алеўцкая сям’я {11}
# На-деэне сям’я {шмат}
# Хайда мова (ізалят) {1}
# Алгская (алганкіна-рытванская) сям’я {шмат}
# Вакашская сям’я {6}
# Чымакумская сям’я {2}
# Салішская (сялішская, сэліш) сям’я {шмат}
# Іракезская сям’я {16}
# Калуса мова (ізалят) † {1}
# Тымукуанская сям’я † {2}
# Ючы мова (ізалят) {1}
# Натчэз мова (ізалят) † {1}
# Мускогская сям’я {7}
# Туніка (мова) мова (ізалят) † {1}
# Чыцімача (чыцімаша) мова (ізалят) † {1}
# Атакапская сям’я † {2}
# Адаі мова (ізалят) † {1}
# Кадаанская (када кэдо) сям’я {6}
# Тонкава мова (ізалят) † {1}
# Сіўанская (сіў-катаўба) сям’я {18}
# Цімшыанская сям’я {2}
# Шынукская (чынук) сям’я {3}
# Алсейская сям’я † {2}
# саюсла мова (ізалят) † {1}
# Куская сям’я {2}
# Такелма-калапуянская сям’я {4}
# Вінтуанская сям’я {2}
# Майдуанская сям’я {4}
# Уційская (мівок-кастано) сям’я {15}
# Ёкуцкая сям’я {6}
# Пенуційская сям’я {6}
# Карок (каратэ, карук) мова (ізалят) {1}
# Чымарыка мова (ізалят) † {1}
# Шастанская сям’я {4}
# Палайхніхская (палайніхская) сям’я {2}
# Памаанская сям’я {7}
# Яна мова (яна-яхі) мова (ізалят) † {1}
# Салінская сям’я {2}
# Качымі-юманская (юма-качымі) сям’я {15}
# Серы мова (ізалят) {1}
# Вашо (уашо) мова (ізалят) {1}
# Юкійская (юкі-ваппа) сям’я {2}
# Эселен мова (ізалят) † {1}
# Чумашская сям’я {6}
# Каюсе мова (ізалят) † {1}
# Кутэнай (кутенэ) мова (ізалят) † {1}
# Каранкава мова (ізалят) † {1}
# Наолан мова (ізалят) † {1}
# Кінігуа мова (ізалят) † {1}
# Мараціна мова (ізалят) † {1}
# Салана мова (ізалят) † {1}
# Аранама мова (ізалят) † {1}
# Катанаме мова (ізалят) † {1}
# Камекруцкая сям’я † {3}
# Каавільтэкская мова (ізалят) † {1}
# Гуайкурыйская (вайкуры) сям’я † {8}
# Зунні (сунні, зуні) мова (ізалят) {1}
# Керэская сям’я {2}
# Каёва-танаанская (кіова-тана) сям’я {7}
# Беатук мова (ізалят) † {1}
# Юта-ацтэкская сям’я {шмат}

### Сярэдняя Амерыка 
# Ота-мангская сям’я {шмат}
# Тараска (пурэпеча) мова (ізалят) {1}
# Куітлатэк мова (ізалят) † {1}
# Тотанакская сям’я {2}
# Міхе-соке (міхе-сокская) сям’я {шмат}
# Тэкістлатэкская (аахакска-чантальская) сям’я {2}
# Уаве мова (ізалят) {1}
# Майяская (майянская) сям’я {шмат}
# Шынканская (шынка) сям’я {4}
# Ленканская сям’я {2}
# Хікакская (толь) сям’я {2}
# Місумальпская сям’я {4}

* Некласіфікаваныя мовы Сярэдняй Амерыкі: †алагвілак, †аматаманка, †гуасаве, †талімека, †чумбія і інш.

### Паўднёвая Амерыка 
Сем’і і ізаляты пералічаны ў алфавітным парадку.

# Айкана (карумбіара) мова (ізалят) {1}
# Аймаранская (хакі) сям’я {2}
# Алакалуф (кавескар) мова (ізалят) {1}
# Андакі мова (ізалят) † {1}
# Андоке мова (ізалят) {1}
# Аравакская сям’я {65}
# Араўканская мова (мапудунгун) (ізалят) {1}
# Барбакаанская сям’я {8}
# Бора-уітоцкая сям’я {8}
# Барорская сям’я 2 {4}
# Ботакудская (айморэ) сям’я {3}
# Ваорані мова (ізалят) {1}
# Вараў (гварао) мова (ізалят) {1}
# Вілела мова (ізалят) {1}
# Гуайкурская (вайкуру) сям’я {7}
# Гуата мова (ізалят) {1}
# Гуахібская (вахіва) сям’я {4}
# Д’япанская (катукінская) сям’я {5}
# Жабуційская сям’я {3}
# Жэ сям’я {12}
# Жэйка мова (ізалят) † {1}
# Ітанама (сіхніпадара) мова (ізалят) {1}
# Кавапанская сям’я {2}
# Камаканская сям’я † {5}
# Камса (камынча) мова (ізалят) {1}
# Кандошы мова (ізалят) {1}
# Канічана мова (ізалят) (†) {1}
# Капішана мова (ізалят) {1}
# Каража мова (ізалят) {1}
# Карыбская сям’я {43}
# Карыры(-шока) сям’я † {4}
# Каювава (каюбаба) мова (ізалят) {1}
# Кечуанская сям’я {17}
# Каая (кважа, арара) мова (ізалят) {1}
# Кафан мова (ізалят) {1}
# Лека мова (ізалят) {1}
# Луле мова (ізалят) † {1}
# Маку мова (ізалят) {1}
# Мадзі (араванская) сям’я {6}
# Маскойская сям’я {4}
# Матакская (матака) сям’я {4}
# Машакалійская сям’я {3}
# Мавіма мова (ізалят) {1}
# Масетэн мова (ізалят) {1}
# Мачыка (юнга мова (ізалят) {1}
# Муранская сям’я {4}
# Намбікварская сям’я {5}
# Амурана (умурана) мова (ізалят) {1}
# Атамакская (атамака) сям’я † {2}
# Офай'э мова (ізалят) {1}
# Пана-таканская сям’я {33}
# Паэс мова (ізалят) {1}
# Пуйнаўская (маку) сям’я {5}
# Пукіна мова (ізалят) † {1}
# Пурыйская сям’я † {2}
# Пуэльчэ мова (ізалят) † {1}
# Рыкбакца мова (ізалят) {1}
# Сабела мова (ізалят) {1}
# Саліванская сям’я {2}
# Самуканская сям’я {2}
# Сапарская (сапаро) сям’я {3}
# Сечура-катакао сям’я {3}
# Таушыра (пінчэ мова (ізалят) {1}
# Тэкірака (абішыра) мова (ізалят) {1}
# Цікуна мова (ізалят) {1}
# Ціматэйская (ціматэ) сям’я {3}
# Цінігуанская (цініва) сям’я {3}
# Трумай мова (ізалят) {1}
# Туканская (тукана) сям’я {23}
# Тупі сям’я {46}
# Уарпейская сям’я † {2}
# Урарына (шымаку) мова (ізалят) {1}
# Уру-чыпая сям’я {2}
# Фулніа мова (ізалят) {1}
# Харакмбыцкая (туёнеры) сям’я {2}
# Хіварская (хівара) сям’я {4}
# Хірахарская сям’я † {3}
# Чапакурская сям’я {9}
# Чаруанская сям’я † {2}
# Чыбчанская сям’я {21}
# Чыкітана мова (ізалят) {1}
# Чока сям’я {5}
# Чалон мова (ізалят) {1}
# Чалонская сям’я {2}
# Чонская сям’я {3}
# Эсмеральда (такаме) мова (ізалят) {1}
# Юракарэ мова (ізалят) {1}
# Юрымангі (юрумангі) мова (ізалят) † {1}
# Ягуанская (ява, пеба) сям’я {3}
# Ямана (яган) мова (ізалят) (†) {1}
# Янамамская сям’я {4}
# Ярура (пуме) мова (ізалят) {1}

* Некласіфікаваныя мовы Паўднёвай Амерыкі {86}

## Штучныя мовы 
# Эсперанта
# Інтэрлінгва

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Падрабязныя дадзеныя аб усіх мовах 
* *Янаў, Вяч. Вс.* Генеалагічная класіфікацыя моў // Лінгвістычны энцыклапедычны слоўнік, М., 1990. 
* Дзячок М. Т., Шапавал У. У. Генеалагічная класіфікацыя моў. Новасібірск, 2002. — 32 з. 
* Dalby David. The Linguasphere Register of the World’s Languages and Speech Communities. First Framework Edition. Hebron (Wales): Linguasphere Press (Gwasg y Byd Iaith), 2000.

*
Катэгорыя:Спісы моў
Катэгорыя:Навуковыя класіфікацыі