open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гіпотэза афрыканскага паходжання чалавека

**Гіпотэза афрыканскага паходжання чалавека** — гіпотэза, паводле якой арэал узнікнення чалавека знаходзіцца ў Афрыцы. Заснавальнікі гэтай гіпотэзы вядомыя археолагі — сям'я Лікі (). Гіпотэза заснавана на знаходках у Олдувайскай цясніне на поўначы Танзаніі, якая дала назву олдувайскай культуры і ў Коабі Форы ў Эфіопіі. Гэта гіпотэза цяпер прызнаецца асноўнай дзякуючы комплексу сучасных даследаванняў.
[thumb|250px|Міграцыя *Homo sapiens* на Блізкі Усход і ў Аўстралію. M 168 і M 130 — маркеры [Y-храмасома|Y-храмасомы]]
thumb|250px|Міграцыі *Homo sapiens* каля 40 тыс. гадоў таму
Канцэпцыі афрыканскага паходжання супрацьпастаўляюцца цяпер маргінальныя гіпотэзы мультырэгіянальнага паходжання і пазатрапічнага паходжання чалавецтва. Канцэпцыя мультырэгіянальнага паходжання чалавека прадугледжвае, што продкавы від Homo erectus ператварыўся ў Homo sapiens у розных пунктах зямнога шара незалежна (што супярэчыць канцэпцыям дывергенцыі і манафіліі).

Некаторыя эксперты мяркуюць, што сучаснае пазаафрыканскае чалавецтва галоўным чынам паходзіць не ад той папуляцыі, якая прыйшла ў Азію «паўночным шляхам» па Нільскім калідоры каля 120 тысяч гадоў назад, а ад іншай групы выхадцаў з Афрыкі, якая пакінула родны мацярык «паўднёвым шляхам», гэта значыць перабралася цераз Баб-эль-Мандэбскі праліў у Паўднёвую Аравію і затым рассялялася ўздоўж узбярэжжа Індыйскага акіяна на ўсход.

## Гл. таксама 
* Дагістарычная Афрыка
* Генагеаграфія

## Літаратура 
* Ранняя эволюция человека
* 

Катэгорыя:Антрапалогія
Туніп

**Туніп** — горад-дзяржава ў заходняй Сірыі, што існавала ў 

## Гісторыя 
Назва Туніп вядомая ў асноўным з егіпецкіх запісаў (часоў Тутмоса III і Рамзеса II).

Цяпер месца размяшчэння Туніпа дакладна не вызначана, хоць большасць крыніц паказваюць на тое, што горад размяшчаўся на месцы сучаснага Тэль-Акарне.

## Літаратура 
* William L. Moran. *The Amarna Letters.* Johns Hopkins University Press, 1987, 1992. [//uk.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0801867150 ISBN 0-8018-6715-0]

Катэгорыя:XIV стагоддзе да н.э.
Катэгорыя:Колішнія гарады Азіі
Скрабок

**Скрабок** — шматфункцыянальная прылада працы з абабітага каменю, найчасцей з крэменю, для апрацоўкі скуры, рога, косці і дрэва. Вядомы з часоў палеаліту, выкарыстоўваўся і ў эпоху бронзы. Адрозніваюцца формай загатоўкі, арыентацыяй рабочага ляза (на пласціне, адшчэпе, сколе і г.д.), а таксама другаснай апрацоўкай (рэтушшу).

Разнастайныя паводле формы, арыентацыі і характару рэтушы. Найбольш пашыраныя тыпы скрабкоў на стаянках палеаліту:
* канцавыя,
* авальныя,
* круглаватыя.

На тэрыторыі Беларусі найбольш старажытныя скрабкі знойдзены ў Бердыжы, Юравічах.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993.
* Язэпенка, І. Скрабок / Ігар Язэпенка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 324. — ISBN 985-11-0214-8.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты
Катэгорыя:Каменныя прылады
Катэгорыя:Гарбарная прамысловасць
Катэгорыя:Каменны век
Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна

**Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна** (, г. , цяпер Гомельская вобласць — ) — беларуская актрыса, тэатральны дзеяч. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1949).

## Біяграфія 
Сцэнічную дзейнасць пачала ў 1920 годзе. У 1924—1944 актрыса БДТ-1. З 1944 года дырэктар Рэспубліканскага дома народнай творчасці, у 1952—1957 гадах Дзяржаўнай харавой капэлы Беларусі.

## Творчасць 
Характарная актрыса. Лепшыя сцэнічныя вобразы вызначаліся выразнасцю, дакладнасцю знешняга малюнка: Ядвіга («Салавей» З. Бядулі), Кацярына Жарнасек («Кацярына Жарнасек» М. Клімковіча), Любоў («Апошнія» М. Горкага), Люсіль («Мяшчанін у дваранах» Мальера).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Актрысы Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа
Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнай акадэмічнай харавой капэлы Рэспублікі Беларусь імя Р. Шырмы
Катэгорыя:Постаці Беларускага рэспубліканскага Дома народнай творчасці
Кадзеш

**Кадзеш** — значны горад антычнага Леванта каля ракі Аронт, на караванным шляху з Міжрэчча да Фінікіі, Сірыі, Палесціны, Егіпта. Знаходзіўся паміж Дамаскам і Тырам, як вароты ў нізіну.

Разваліны крэпасці Кадзеша знаходзяцца паблізу Тэль-Небі-Менда () на тэрыторыі сучаснай заходняй Сірыі, непадалёк ад мяжы з Ліванам.

## Гісторыя 
Месца, дзе размяшчаўся Кадзеш, упершыню людзі засялілі ў медным веку.

## Назва 
З семіцкага кораня *Q-D-S*, што азначае «святы».

## Кадзешская бітва 
Каля Кадзеша адбылася знакамітая бітва паміж старажытнымі егіпцянамі фараона Рамзеса II і хетамі.

## Канец Кадзеша 
Кадзеш знікае са старонак гісторыі пасля таго, як яго разбурылі народы мора, якія ўварваліся сюды каля 1178 да н.э.

Катэгорыя:Археалогія Сірыі
Катэгорыя:Колішнія гарады Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Наталля Пятроўна Лаўрыненка

**Наталля Пятроўна Лаўрыне́нка** (нар. , г. , Магілёўская вобласць, БССР) — беларуская вяслярка. Майстар спорту Беларусі міжнароднага класу (1996). Заслужаны майстар спорту Беларусі (1997).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1999 годзе Магілёўскае вучылішча алімпійскага рэзерву. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 1996 года ў Атланце (ЗША) у складзе васьмёркі з рулявой. 5-е месца на  ў  (Францыя) у складзе чацвёркі парнай. Уладальніца Кубка свету (1999) і сярэбраны прызёр (1998) у складзе чацвёркі парнай. У 1994—2000 спартсмен-інструктар па акадэмічным веславанні Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь. З 2001 года метадыст-інструктар Магілёўскага вучылішча алімпійскага рэзерву.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) Беларусі
Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне), дыскваліфікаваныя за парушэнне антыдопінгавых правіл
Лідзія Пятроўна Шынко

**Лідзія Пятроўна Шынко** (,  — ) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка БССР (1946).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1926 годзе Беларускую драматычную студыю ў Маскве. З 1926 года ў БДТ-2, з 1933 года ў БДТ-3, у 1937—1977 гадах у Беларускім тэатры імя Я. Купалы.

## Творчасць 
Актрысе былі уласцівы непасрэднасць, шчырасць, імкненне да праўдзівай перадачы чалавечых пачуццяў, задушэўнасць, лірызм, гумар, арганічнае адчуванне жанру, гратэск. Сярод лепшых роляў: у БДТ-2 — Зоя («Астап» А. Глобы), Маша («Горад вятроў» У. Кіршона); у БДТ-3 — Ліда Званцова («Гадзіншчык і курыца» І. Качаргі), Паліна («Даходнае месца» А. Астроўскага); у тэатры імя Я. Купалы — Кацярына («Партызаны» К. Крапівы), Ганна («На крутым павароце» К. Губарэвіча), Антаніна Цімафееўка («Выбачайце, калі ласка!» А. Макаёнка), Надзея («Апошнія» М. Горкага), Карынкіна («Без віны вінаватыя» А. Астроўскага), Марсела («Сабака на сене» Лопэ дэ Вэгі), Валя, Бара («Рускія людзі», «Хлопец з нашага горада» К. Сіманава), Ага Шчука, Ліда («Калінавы гай», «Платон Крэчат» А. Карнейчука) і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Актрысы СССР
Катэгорыя:Актрысы Беларусі
Галіна Францаўна Бальчэўская

**Галіна Францаўна Бальчэ́ўская** (нар. , в. Палессе, Мядзельскі раён, Мінская вобласць — ) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка Беларусі (1999).

## Біяграфія 
Выхоўвалася ў дзіцячым доме ў Чэрвені (бацька пакінуў сям'ю, неўзабаве памерла маці). Год працавала на Мінскім мотавелазаводзе. Скончыла ў 1968 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. З 1968 года актрыса Беларускага тэатра імя Я. Коласа, з 1972 года Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я. Купалы.

## Творчасць 
Яе творчасці ўласцівы эмацыйная напоўненасць, псіхалагічная дакладнасць, мяккі лірызм, паэтычная адухоўленасць. Сярод роляў: Дуля Пракопіна («Плач перапёлкі» паводле І. Чыгрынава), Маня («Верачка» А. Макаёнка), Марфа («Дагарэла свечачка…» А. Петрашкевіча), Зоська, Адэля, Грыпіна («Ажаніцца — не журыцца» Далецкіх і М. Чарота), Альжбета («Паўлінка» Я. Купалы), Ізабела Дрозд («Амністыя» М. Матукоўскага), Віталія («Снежныя зімы» паводле І. Шамякіна), Акуліна («Улада цемры» Л. Талстога), Фяклуша, Уліта («Навальніца», «Лес» А. Астроўскага), Люсета («Нежанаты мнагажэнец, або Залёты пана дэ Пурсаньяка» Мальера), Ліза Брычкіна («А досвіткі тут ціхія…» паводле Б. Васільева), Шафак («У ноч зацьмення месяца» М. Карыма), Валя («Характары» паводле В. Шукшына), Элейн («Пакуль мамы няма дома» Н. Саймана) і інш.

## Літаратура 
* 
* Марціновіч Д.А. Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2014. — С. 95—98.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мядзельскім раёне
Катэгорыя:Актрысы Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы
Нікаля-Жазэф-Ларан Жыльбер

**Нікаля-Жазэф-Ларан Жыльбэр** (; , Фантэнуа-ле-Шато — , ) — французскі .

## Біяграфія 
Нікаля-Жазэф-Ларан Жыльбэр нарадзіўся 15 снежня 1751 года ў Фантэнуа-ле-Шато (Латарынгія) у небагатай сям'і, аднак, атрымаў прыстойную адукацыю. Апынуўшыся ў Нансі без сродкаў да існавання, ён займаўся дробнай літаратурнай працай і ўрокамі з надзеяй на будучую славу. Яго першы паэтычны дэбют быў няўдалы; ён прыняў удзел у акадэмічным конкурсе 1772 года п'есай «Le génie aux prises avec la fortune ou le poète malheureux», якая не спадобілася нават ганаровага водгуку. Гэта паслужыла першай прычынай азлаблення Жыльбера на грамадства; калі ж у 1774 годзе, прыехаўшы ў Парыж з рэкамендацыйным лістом да д'Аламбера, ён сустрэў халоднасць і абыякавасць ва ўсяго гуртка энцыклапедыстаў, злосць абудзіла ў ім прыродны сатырычны талент.

У цэлым шэрагу сатырычных твораў ен зло і таленавіта абсмяяў сучасных яму філосафаў, норавы грамадства і распаўсюджаныя ў ім заганы. Асабліва дасталася асабістым літаратурным ворагам Жыльбера, як, напрыклад, Лагарпу. Сатыра Жыльбера стварыла яму шмат ворагаў, са слоў якіх з'явіліся легенды пра вар'яцтва паэта, аб яго п'янстве і самагубстве ў прыпадку шаленства. Ва ўсіх гэтых доўга трывалых чутках аб прычыне заўчаснай смерці Жыльбера не было нават падабенства праўды, гэтак жа, як і ў аповядах яго абаронцаў аб яго надзвычайнай беднасці.

Нападаючы на энцыклапедыстаў, Жыльбэр знаходзіў падтрымку ў варожай ім партыі — у , у валадарнага прынца Сальм-Сальмскага. А за тое, што ён пісаў хвалебныя, нават некалькі ўгодлівыя оды сваім заступнікам, а таксама каралю і членам каралеўскай сям'і, Жыльбер у канцы жыцця атрымліваў рэгулярныя субсідыі ад караля і з іншых крыніц. Ранняя ж смерць паэта была следствам падзення з каня.
]]
Большасць хвалебных од Жыльбера, а таксама яго паэмы «Le poète malheureux» і «Carnaval des auteurs» пазбаўленыя сур'езнага літаратурнага значэння; але тры творы Жыльбера.: «Le XVIII siècle», «Mon Apologie» і «Ode, imitée de plusieurs psaumes» — несумненна таленавітыя, «Le XVIII siècle» не саступае лепшым сатырам Буало, а яго ода, напісаная за тыдзень да смерці, прасякнута сапраўднай паэзіяй балеснага прымірэння з лёсам. Адзін верш оды, «Au banquet de la vie infortuné convive», стаў класічным ў французскай літаратуры і ў некалькі змененай форме і перайшоў у рускую мову («яму няма месца на балі жыцця», «усе мы госці на свяце жыцця»).

Поўны збор твораў Жильбера быў апублікаваны ў 1778 годзе, перавыдадзены і дапоўнены . Ш. Надзье ў 1840 годзе.

## Літаратура 
* 
* *Delessarts*. Les siècles littéraires.
* *Puymaigre*. Poetès et romanciers de la Lorraine.
* *Villemain*. Tableau de la littérature au XVIII s.
* *Ch. Nodier*. прадмова да выдання 1840.

Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэты XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Бабінавіцкі заказнік

**Бабі́навіцкі** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Заснаваны ў 1998 годзе для аховы унікальных ландшафтаў з асабліва каштоўнымі і эталоннымі лясамі і папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл. Плошча заказніка складае 10 547 га.

Ландшафты з паверхневым заляганнем азёрна-ледавіковых пяскоў і супескаў (75 %) ці ўзвышаныя платопадобныя, з заляганнем азёрна-ледавіковых суглінкаў і глін (25 %). Рэльеф плоскі, месцамі бугрысты, з рачнымі далінамі і лагчынамі, дзюнамі, камавымі і марэннымі ўзгоркамі. Глебы дзярнова-слабападзолістыя, пясчаныя, супясчаныя, сугліністыя і інш. 

Лясы (хваёвыя, яловыя, бярозавыя) займаюць 94 % тэрыторыі. Шмат поймавых і сухадольных лугоў. У флоры каля 500 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, з іх 11 у Чырвонай кнізе: луннік ажываючы, ятрышнік мужчынскі, шпажнік чарапіцавы, лінея паўночная, званочак шыракалісты і інш. У фаўне 145 відаў надземных пазваночных, з іх 11 у Чырвонай кнізе: буры мядзведзь, рысь, кулон вялікі, пугач, сыч дамавы, сплюшка, бусел чорны і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Лёзненскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1998 годзе
Вільгельм V Аранскі

**Вільгельм (Вілем) V** (;  — ) — прынц Аранскі і Насау-Дыцкі, апошні штатгальтар Нідэрландаў (1751-95).

## Біяграфія 
Вільгельм V быў сынам Вільгельма IV Аранскага і Ганны Гановерскай — дачкі брытанскага караля Георга II. У год смерці бацькі яму было ўсяго тры гады, і на працягу наступных васьмі гадоў рэгенцтва знаходзілася ў руках маці. Пасля смерці Ганны ў 1759 г. рэгенцтва перайшло да бабулі, Марыі Луізы Гесэн-Касельскай, затым у 1765 годзе — да герцага Людвіга Эрнста Браўншвайг-Люнебургскага (дзевера Ганны Леапольдаўны).

У 1766 годзе Вільгельм Батавус (яго поўнае імя) быў абвешчаны паўналетнім, аднак у першыя часы належаў на саветы герцага Браўншвайг-Люнебургскага і сваёй сястры Караліны. У 1767 годзе ў Берліне адбылося яго вяселле з прынцэсай Вільгельмінай — пляменніцай Фрыдрыха Вялікага. Пасля гэтага да ліку яго шматлікіх саветнікаў дадаліся прускія агенты.

У сваёй знешняй палітыцы Вільгельм спачатку арыентаваўся на Англію, паколькі быў звязаны з Гановерамі сувяззю блізкага сваяцтва. Безгрунтоўнасць гэтай палітыкі была прадэманстравана ў 1780 годзе, калі, скарыстаўшыся надуманай падставай, англічане развязалі супраць галандцаў чацвёртую вайну. Зневажэннем штатгальтара не прамінула скарыстацца партыя патрыётаў, якая запатрабавала ад яго неадкладных дзяржаўных пераўтварэнняў.

Батаўская рэвалюцыя вымусіла Вільгельма пакінуць сваю сталіцу ў руках патрыётаў і пераехаць з сям'ёй і прыдворнымі ў загарадны палац Хет Лоа. Яго жонка спрабавала вярнуцца ў Гаагу, але пры ўездзе ў горад была затрымана патрыётамі. Прускі кароль палічыў гэта асабістай абразай і паслаў армію, каб выдушыць непрыяцеляў штатгальтара на поўнач Францыі (1787).
[thumb|left|Карыкатура [Джэймс Гілрэй|Дж. Гілрэя адлюстроўвае выгнанага ў Англію Вільгельма як бестурботнага Купідона, які спачывае на мяшках з грашыма ў асяроддзі цяжарных фей.]]
Вярнуўшыся ў Гаагу, Вільгельм аднавіў сваю кансерватыўную палітыку, якая выклікала ўсё большае адарванне ад падданых. У 1794 годзе ў Нідэрланды ўвайшла французская рэвалюцыйная армія, да якой далучыліся патрыёты. 19 студзеня 1795 года штатгальтар бег у Англію, а 23 лютага ён быў скінуты з пасады штатгальтара.

Даведаўшыся пра стварэнне на яго спадчынных землях Батаўскай рэспублікі, Вільгельм V у 1802 годзе пакінуў Лондан і пераехаў у Насау, дзе правёў апошнія гады свайго жыцця. Яго старэйшы сын Вільгельм пасля звяржэння Напалеона вярнуўся ў Нідэрланды як першы кароль гэтай дзяржавы. Прах Вільгельма V быў перанесены ў сямейную пахавальню Аранскай дынастыі ў Дэлфце ў 1958 годзе.

## Спасылкі 
* Біяграфія
* 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Аранска-Насаўскі дом
Нітрабензол

**Нітрабензол**, *мірбанавы алей* — найпрасцейшае араматычнае нітразлучэнне C6H5NO2.

Алеепадобная вадкасць зеленаватага колеру з пахам горкага міндалю. Малекулярная маса 123,12 а.а.м. Шчыльнасць 1,2037 г/см³ пры тэмпературы 20 °С. Тэмпература плаўлення 5,85 °C. Тэмпература кіпення 211,03 °C. Добра раствараецца ў бензоле, раствараецца ў арганічных растваральніках (дыэтылавым эфіры, этаноле і інш.), мала раствараецца ў вадзе (0,19 г на 100 г вады пры тэмпературы 20 °C).

## Атрыманне 
Нітрабензол атрымліваюць нітраваннем бензолу сумессю канцэнтраванай азотнай і сернай кіслот.

## Выкарыстанне 
Нітрабензол выкарыстоўваецца ў вытворчасці аніліну, бензідыну, азабензолу, ханаліну і інш., у якасці растваральніка і ўваходзіць паліравальных сумесяў для паліравання металаў.

## Шкоднае ўздзеянне 
Нітрабензол з’яўляецца атрутным рэчывам. Гранічна дапушчальная канцэнтрацыя ў паветры рабочай зоны 0,003 мг/л. Усмоктваецца праз скуру. Уздзейнічае на цэнтральную нервовую сістэму, печань, парушае абмен рэчываў, акісляе гемаглабін да метагемаглабіну.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру
* К вопросу об отравлении нитробензолом (по данным литературных источников) // Сообщество русскоговорящих судебно-медицинских экспертов
* 

Катэгорыя:Азотазмяшчальныя арганічныя злучэнні
Катэгорыя:Злучэнні азоту
Катэгорыя:Растваральнікі
Катэгорыя:Высоканебяспечныя рэчывы
Вялікая царква Святога Якава

**Вялікая царква Святога Якава** () — царква ў цэнтры Гаагі, размешчаная прыкладна за 800 м на паўднёвы захад ад Біненхофа.

## Гісторыя 
Паводле некаторых крыніц, ужо ў XIII стагоддзі на гэтым месцы стаяла невялікая драўляная царква, а ў дакументах ад 1335 года гаворыцца пра «вялікую царкву», што азначае будаўніцтва новага каменнага храма. У 1420—1424 гадах па фундацыі баварскага герцага  была ўзведзена высокая вежа, якая носіць назву «Гаагскай вежы».

У 1434 і ў 1454 гадах былі прыбудаваны гатычныя бакавыя нефы, роўнай вышыні з цэнтральным нефам. У другой палове XV стагоддзя нефы і хоры атрымалі свой цяперашні выгляд.

У 1539 годзе вежа часткова згарэла пасля ўдару ў яе маланкі. Пажар ахапіў таксама каля 40 суседніх дамоў. Аднаўлялася царква за грошы імператара Карла V, ён падарыў для яе звон вагай амаль у 6 тон, адліты майстрам з Хертагенбоса.

Аж да іканаборскага паўстання 1566 года царква выкарыстоўвалася для правядзення каталіцкіх богаслужэнняў, а пасля гэтага яна апынулася ў распараджэнні пратэстантаў. У 1702 годзе маланка ў другі раз трапіла ў вежу, але пажар на ёй патушыў адзін з гараджан, які хутка пераадолеў 321 прыступку, каб дабрацца да вяршыні.

У XIX-XX стагоддзях будынак быў некалькі разоў рэстаўраваўся. У 1957 годзе на вяршыні вежы было ўзведзена драўлянае збудаванне.

Цяпер царква належыць пратэстанцкай абшчыне Гаагі, яна адкрыта для турыстаў, а таксама для правядзення розных прыёмаў, выставак і канцэртаў.

## Архітэктура 
92-мятровая Гаагская вежа мае ў плане шасцігранную форму, якая рэдка сустракаецца ў Нідэрландах і больш характэрна для архітэктуры Бельгіі і паўночнай часткі Францыі, дзе шасцігранную форму часта мелі бефруа. Было ўсталявана, што прыкладам для праекта «гаагскай вежы» стала васьмігранная вежа абацкай царквы ў Мідэлбургу. Вежа завершана драўляным крытым меддзю збудаваннем у стылі рэнесанс.

### Інтэр'ер 
Вялікая царква Святога Якава з'яўляецца адной з нешматлікіх, дзе захаваліся вітражы першай паловы XVI стагоддзя. Нажаль, з 26 ацалелі толькі два, якія знаходзяцца ў дэамбулаторыі. Да гэтага ж перыяду адносіцца кафедра з дубу (1550). Яе апора ўяўляе сабой выяву жаночай істоты з галавой сатыра і казлінымі нагамі, якая быццам бы трымае кафедру, а на ёй можна адрозніць выявы евангелістаў, Іаана Хрысціцеля і Майсея, які трымае Скрыжалі Запавету. Акрамя гэтага, царква размяшчае некалькімі арганамі. Тут таксама можна ўбачыць гербы старадаўніх рыцарскіх ордэнаў і надмагільныя камяні. Купель вядомая тым, што ў ёй хрысцілі прынца Аранскага Вілема-Аляксандра.

## Аранская дынастыя 
Сувязі роду Аранскіх-Насау з царквой з'яўляюцца цеснымі і доўгімі. Ужо ў 1626 годзе тут быў хрышчоны прынц Вілем II, а затым прынцы Вілем III і Вілем V. У XX стагоддзі тут адбыліся шлюбы будучай каралевы Вільгельміны, прынцэс Юліяны і .

## Спасылкі 
* Большая церковь святого Иакова (Гротекерк; Grote of Sint-Jacobskerk)

Катэгорыя:Пратэстанцкія храмы Нідэрландаў
Катэгорыя:Храмы Гаагі
Катэгорыя:Збудаванні Нідэрландаў у гатычным стылі
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Нацыянальныя помнікі Гаагі
Турэмная брама

**Турэмная брама**, або **Гевангенпорт** () — брама ў цэнтры Гаагі, размешчаная побач з комплексам Біненхоф па адрасе , 33 (). Гэта адзіныя захаваныя ў Гаазе сярэдневяковая брама.

## Гісторыя 
У канцы XIII стагоддзя драўляная брама ўяўляла сабой галоўны ўваход на тэрыторыю замка графаў Галандыі. У 1370 годзе ўзведзена мураваная брама. У перыяд з 1420 па 1828 год тут знаходзілася турма. Пры імператары Карле V да брамы было прыбудавана вялікае памяшканне з камерамі, дзе падазраваныя ў здзяйсненні злачынстваў чакалі суду. Часам гэта магло доўжыцца шматлікія месяцы, на працягу якіх людзі знаходзіліся ў халодных цёмных памяшканнях, хоць да XVII стагоддзя ўласна знаходжанне ў турме не лічылася пакараннем. Ззаду турмы знаходзілася лобнае месца.

У 1828 годзе будынак пазбавіўся турэмнай функцыі, і планаваўся яго знос, каб вызваліць месца для пашырэння каралеўскіх стайняў. Аднак рэалізацыя плана была адкладзена да 1830 года, таму што будынак выкарыстоўваўся вайсковымі арганізацыямі. Так працягвалася да 1852 года, калі зноў з'явілася прапанова знесці старую турму, аднак гэтым разам ад знішчэння выратаваў указ караля Вілема III. У 1875—1883 гадах па ініцыятыве адваката і палітыка  брама была адрэстаўравана, а яе дзверы адкрыліся для публікі.

## Музей 
Дзякуючы дэ Стэйрсу была закладзена аснова калекцыі музея, якая знаёміць наведвальнікаў з сярэдневяковымі прыладамі катаванняў і пакаранняў. Тут можна ўбачыць дыбы, ціскі, кайданы. Наведванне не рэкамендуецца дзецям да 8 гадоў.

## Спасылкі 
* 
* Гевангенпорт (Gevangenpoort)

Катэгорыя:Музеі Гаагі
Катэгорыя:Брамы Гаагі
Катэгорыя:Нацыянальныя помнікі Гаагі
Катэгорыя:Былыя турмы
Катэгорыя:Збудаванні Нідэрландаў у гатычным стылі
Ёган Морыц Насау-Зігенскі

. Партрэт князя Ёгана Морыца Насау-Зігенскага]]
Князь **Ёган-Морыц Насау-Зігенскі** (; ,  — , Гау) — фельдмаршал Злучаных правінцый, празваны «бразіліянцам».

## Біяграфія 
Прадстаўнік Насаўскага дому, нарадзіўся ў фамільным замку Дыленбург. Як малодшы ў сям’і ён не разлічваў атрымаць у спадчыну вотчыны продкаў. Траюрадны пляменнік Вільгельма Маўклівага, у 1621 годзе ён паступіў на галандскую службу, дзе служыў пад кіраўніцтвам свайго кузена, прынца Фрыдэрыка Генрыха. У 1626 годзе вылучыўся пры ўзяцці Хертагенбоса.

У 1636 годзе па рэкамендацыі прынца Фрэдэрыка Генрыха Галандская Вест-Індская кампанія прызначыла Насау-Зігена кіраўніком галандскімі ўладаннямі ў Бразіліі. У пачатку наступнага года ён прыбыў у Рэсіфі і за кароткі час пашырыў уладанні галандцаў на адрэзак узбярэжжа ад Сержыпі да Сан-Луіса. Пад яго кіраўніцтвам галандцы адабралі ў партугальцаў востраў Сан-Тамэ, крэпасць Сан-Жоржы-да-Міна на Залатым беразе і горад Луанда.

Кіраванне Бразіліяй зрабіла Морыца адным з найбагацейшых грамадзян Злучаных правінцый. Ён пабудаваў у Рэсіфі новы горад, названы ў яго гонар Маўрыцстадам, а ў Гаазе побач з Біненхофам узвёў уласную рэзідэнцыю — Маўрыцхёйс. Паэт Каспар Барлеус апеў яго дасягненні ў паэме на латыні. Тым не менш яго марнатраўнасць і грандыёзныя заваявальныя планы ўстрывожылі кіраўніцтва Вест-Індскай кампаніі. Пасля няўдалай экспедыцыі ў Чылі ён быў адкліканы ў Еўропу (у 1644 годзе).

Насау-Зіген разлічваў прыняць удзел у Трыццацігадовай вайне, аднак яна неўзабаве скончылася, і ён прыняў прапанову курфюрста Брандэнбурга стаць яго намеснікам у Юліх-Клевэ-Бергу. Ён стаў камандорам ордэна Святога Іаана і ў 1652 годзе быў ганараваны тытулам імперскага князя (фюрста).

У 1661 годзе заключыў абарончы саюз паміж Англіяй і Брандэнбургам. Калі пачалася Другая англа-галандская вайна, вярнуўся на галандскую службу і адбіў уварванне мюнстэрскага біскупа Хрыстафора-Бернхарда фон Галена. У 1672—1674 гадах ваяваў супраць Людовіка XIV, асабліва вылучыўся ў бітве пры Сенефе.

Князь Насау-Зіген быў халасты і бяздзетны. Апошнія гады правёў у Клевэ. Знакаміты авантурыст Карл Насау-Зіген лічыў сябе нашчадкам яго старэйшага брата. Бразілец Паўлу Сетубал напісаў пра яго гістарычны раман.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі Германіі
Катэгорыя:Военачальнікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Насаўскі дом
Катэгорыя:Удзельнікі Трыццацігадовай вайны
Катэгорыя:Заснавальнікі гарадоў
Катэгорыя:Фельдмаршалы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Слана
Эндру Дыксан Уайт

**Эндру Дыксан Уайт** (7 лістапада 1832 — 4 лістапада 1918) — амерыканскі дыпламат і гісторык; адзін з заснавальнікаў, Прэзідэнт і прафесар Карнельскага ўніверсітэта.

Нарадзіўся ў штаце Нью-Ёрк, скончыў Ельскі ўніверсітэт у 1853 годзе. Быў камандзіраваны да амерыканскага пасольства ў Санкт-Пецярбургу. Вярнуўшыся ў Амерыку, выкладаў у Мічыганскім універсітэце. У 1865 годзе стаў першым прэзідэнтам Карнельскага ўніверсітэта, выкладаў новую і найноўшую гісторыю.

Быў паслом ЗША ў Германіі (1879—1881, 1897—1902) і Расіі (1892—1894).

Аўтар шэрагу гістарычных сачыненняў.

## Працы 
* Outlines of a Course of Lectures on History (1861).
* Syllabus of Lectures on Modern History (1876).
* Seven Great Statesmen in the Warfare of Humanity with Unreason (1910).

## Спасылкі 
* Эндру Уайт  на сайце пасольства ЗША ў Маскве

Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дыпламаты ЗША
Катэгорыя:Гісторыкі ЗША
Катэгорыя:Паслы ЗША ў Германіі
Катэгорыя:Паслы ЗША ў Расіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Карнельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Мічыганскага ўніверсітэта
Стараберажноўская сядзіба

**Стараберажноўская сядзіба** — колішняя рэзідэнцыя Алешаў і Радзівілаў у маёнтку Старое Беражное.

Складалася з сядзібнага дому і парку.

Сядзібны дом пабудаваны на мяжы XVIII і XIX стагоддзяў у стылі класіцызм, аднапавярховы, драўляны, з порцікам на чатырох калонах, на якія абапіраўся трохвугольны шчыт. Сярэдняя частка дому была 2-павярховай. Паркавы фасад вылучаны невялікім ганкам на чатырох калонах з тэрасай на 1-м паверсе і балконам на 2-м. З балкона адкрываўся маляўнічы від на раку, за якой размяшчаліся сямейныя могілкі Алешаў. Дом быў накрыты двухсхільным гонтавым дахам. Сцены атынкаваны гладкай тынкоўкай і пафарбаваны ў белы колер.

Парк быў англійскі. Да дому праз браму вяла шырокая ўязная алея, абсаджаная ліпамі і таполямі.

Палац загінуў падчас 1-й сусветнай вайны, пазней на яго месцы пабудавана кантора мясцовага калгаса. Ніякіх слядоў існавання сядзібы не засталося.

Staroje Bieražnoje, Aleša. Старое Беражное, Алеша (1936) (3).jpg
Staroje Bieražnoje, Aleša. Старое Беражное, Алеша (1936).jpg

## Гл. таксама 
* Сядзібна-паркавы ансамбль Алешаў у Новаберажным

## Літаратура 
* *Roman Aftanazy* Bereźno Stare i Nowe // Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Wyd. 2, przejrzane i uzupełnione. T. 2: województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993. — S. 13-15. — ISBN 830403784X.
* *Несцярчук Л.* Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны X—XX стагоддзяў. — Мн.: БелТА, 2002.

Катэгорыя:Беражное
Катэгорыя:Алешы
Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Столінскага раёна
Катэгорыя:Колішнія сядзібы Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Джо Ален

**Джозеф (Джо) Майкл Ален** (; нар. ) — валійскі футбаліст, паўабаронца клуба «Суонсі Сіці» і нацыянальнай зборнай Уэльса.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Профіль і статыстыка на LiverBird.ru

Катэгорыя:Футбалісты Уэльса
Катэгорыя:Ігракі алімпійскай зборнай Вялікабрытаніі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уэльса па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Суонсі Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэксем
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Кораваі

**Ко́раваі**, або **ко́луфа** () — папуаскі народ на паўднёвым усходзе інданезійскай правінцыі Папуа. Агульная колькасць (2022 г.) — 4 400 чал.

Кораваі жывуць у ізаляванай лясістай мясцовасці. Першы кантакт з еўрапейцамі адбыўся толькі ў 1974 г. Галоўныя заняткі — вандроўнае паляванне і збіральніцтва. Каля часовых паселішчаў займаюцца прымітыўным земляробствам. Вырошчваюць клубневыя, тытунь і бананы. Важную ролю ў сілкаванні і культуры паўсядзённага жыцця адыгрывае сагавая пальма.

Падзяляюцца на адносна невялікія родавыя групы, якія займаюць пэўную тэрыторыю. У 1992 г. улады Інданезіі афіцыйна зарэгістравалі два паселішчы Янірума і Мангел, раней створаныя для кораваі хрысціянскімі місіянерамі. У мінулым сталых паселішчаў не было. Кораваі часцяком станавіліся ахвярамі паляўнічых за галавамі — прадстаўнікоў суседніх народаў. Аснова грамадства — малая нуклеарная сям'я, аднак захоўваюцца шчыльныя адносіны з бліжэйшымі сваякамі. Распаўсюджана палігінія. Правадырамі становяцца найбольш паважаныя мужчыны.

Кораваі вядомы звычаем будаваць хаціны на дрэвах, часам на вышыні да 45 м. У адной хаціне жыве да 15 чалавек. Знутры ладзяцца агмень і спальныя месцы.

Традыцыйныя рэлігійныя вераванні заснаваны на ўяўленні аб шматлікіх духах *мболамболап*, якія быццам бы насяляюць навакольную прастору. Пасля смерці дух чалавека спускаецца ў свет мёртвых, дзе сустракае продкаў, але з цягам часу можа вяртацца і ўвасабляцца ў новых чальцах сям’і. Шанаванне духаў продкаў — важны элемент рэлігійнай культуры. Лічыцца, што злыя духі *лале́а* выклікаюць хваробы, смерць і няўдачы. Кораваі таксама вераць у магію. З ёю звязаны рытуальны канібалізм, які шырока практыкаваўся да кантактаў з цывілізацыяй.

Мова кораваі адносіцца да транс-навагвінейскай сям’і папуаскіх моў. Падзяляецца на 3 дыялекты.

## Спасылкі 
* Korowai Tribe
* Life up in a Korowai tree house 
* Meeting the Cannibal Tribes of Indonesian New Guinea
* Korowai Tree Houses

Катэгорыя:Папуасы
Катэгорыя:Народы Інданезіі
Біненхоф

**Біненхоф** ( — Унутраны двор) — палацавы комплекс у цэнтры Гаагі, былая  рэзідэнцыя графаў Галандыі, якая на працягу доўгіх стагоддзяў з'яўляецца цэнтрам нідэрландскага і галандскага палітычнага жыцця. Цяпер тут  размяшчаюцца парламент Нідэрландаў — Генеральныя штаты і рэзідэнцыя прэм'ер-міністра. Побач з Біненхофам знаходзяцца розныя музеі і гістарычныя помнікі, у тым ліку карцінная галерэя Маўрыцхёйс.

## Гісторыя 
Пра пачатак будаўніцтва комплексу вядома мала. З дакладнасцю можна сцвярджаць, што адным з першых, яшчэ да 1230 года быў пабудаваны данжон. Паводле адной з гіпотэз, гэта зямля была набыта графам Галандыі Флорысам IV у 1229 годзе. Дакладна вядома, што пры сыне Флорыса графе Вілеме II, пачалося пашырэнне комплексу, у які тады ўваходзілі тэрыторыі сучаснай плошчы  () і Турэмнай брамы ().

Паміж 1248 і 1280 гадамі былі пабудаваны  () і Рыцарская зала (). Ззаду залы былі пабудаваны жылыя памяшканні. На месцы, дзе цяпер знаходзяцца галерэя Маўрыцхёйс (апісанне) і , знаходзіўся сад, да якога вялі мост і брама. Завершана будаўніцтва комплексу было меркавана ў часы сына Вілема Флорыса V. Біненхоф розны час служыў у якасці рэзідэнцыі не толькі графаў Галандыі, але і графаў Эно і графаў Баварскіх.

Комплекс раней быў акружаны каналамі, некаторыя з якіх вялі ў Дэлфт, што было важна для ўвозу піва, таму што піваварствам маглі займацца толькі гарады, якія атрымалі афіцыйныя гарадскія прывілеі. Сёння з гэтых каналаў захавалася толькі штучная сажалка  і фрагмент канала недалёка ад . У ёй з 1982 года знаходзіцца кабінет прэм'ер-міністра, а побач размяшчаецца будынак галерэі Маўрыцхёйс. Будынак, пабудаваны ў 1640 годзе, з'яўляўся домам фельдмаршала Ёхана-Морыца, князя Насау-Зігенскага.

Побач з Маленькай вежай знаходзіцца  ( ці ), уваход у комплекс, а трохі на поўдзень ад яго — былы , у якім цяпер засядае Ніжняя палата Генеральных штатаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Бинненхоф (Binnenhof)

Катэгорыя:Палацы Нідэрландаў
Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Гаагі
Катэгорыя:Славутасці Гаагі
Катэгорыя:Будынкі парламентаў
Катэгорыя:Збудаванні Нідэрландаў у гатычным стылі
Катэгорыя:З’явіліся ў XIII стагоддзі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Нідэрландах
Алешы

**Алешы** — вялікалітоўскі шляхецкі род герба «Брохвіч» II.

Паходзяць ад валынскага баярына Аляксандра, званага **Алешам** ці **Алешкам**, які быў жанаты з Аленай Макасей. Іх сын — Фёдар (Тэадор) Алеша Алешкавіч у 1482—1486 гадах быў сакратаром караля Казіміра Ягелончыка і быў жанаты з князёўнай Ганнай Астражэцкай. У Фёдара і Ганны быў сын Пётр, жанаты з Вольгай Чалганскай. Старэйшы сын Пятра і Вольгі — Пётр Пятровіч Алеша, быў жанаты з Еўдакіяй Фурса, атрымаў ад князя Фёдара Іванавіча Яраславіча ў 1508 годзе маёнтак Беражное на Палессі. У 1524 г. каралева Бона пацвердзіла правы Пятра Пятровіча Алешы на Беражное, Гарадок і Паркані.

Вядомы сын Пятра Пятровіча — ротмістр Тэадор Алеша. Сын Тэадора — Ян Алеша, быў мсціслаўскім паборцам у 1581 годзе. Фларыян Янавіч у 1583 годзе быў сакратаром каралеўскім і ў 1607 годзе быў прызначаны сеймам для «ўтаймавання казацкага бунту», у 1615 годзе займаў урад войскага ўладзімірскага. Сакратаром каралеўскім быў і сын Фларыяна — Станіслаў. Міхал Станіслававіч Алеша быў суддзём пінскім.

Да XIX ст. валоданні Алешаў значна ўзраслі. 12-м гаспадаром Старога і Новага Беражнога, Церабяжова, Гарадзішча, шэрагу іншых маёнткаў і дамоў у Вільні, Рызе і Пінску быў Цэзарый Антоній Алеша (1820—1892), жанаты з Аляксандрай Орда. Цэзарый Антоній меў 11 дзяцей: 6 сыноў і 5 дачок. Яшчэ пры жыцці ён падзяліў паміж дзецьмі маёмасць, Нова-Беражное атрымаў Канстанцін, а Стара-Беражное — малодшы сын Уладзіслаў Алеша.

## Радавод 
# Пятровіч, атрымаў маёнтак Беражное.
## Тэадор, ротмістр; ж. — Ефрасіння з Дубіцкіх.
### Ян, мсціслаўскі паборца ў 1581 годзе; ж. — княжна з Шуйскіх.
#### Міхаіл.
##### Самуіл.
###### Ян Піус, ігумен віцебскі, аўтар рэлігійных прац.
###### Людвіг.
####### Марцін.
###### Фама.
####### Леапольд.
######## Ігнацій.
#### Тэадор.
#### Стэфан.
##### Мікалай; ж. — Марыянна Скірмунт.
###### Аляксандр.
###### Самуіл, пінскі мастаўнічы, трыбунальны суддзя.
####### Юзаф.
####### Людвіг.
######## Юзаф.
######## Ігнацій.
######## Ян (Іван) (пам. 1806).
######### Матвей (нар. 1784).
########## Вікенцій (нар. 1819).
########## Аляксей (нар. 1829).
######### Ежы (Юрый) (нар. 1787).
######### Міхаіл Юстын (нар. 1787).
########## Антон Пётр (нар. 1816).
########### Марын (нар. 1863).
########### Карл Аляксандр (нар. 1871).
############ Юрый Алеша (1899—1960), рускі савецкі пісьменнік-празаік, паэт, драматург, сатырык.
########## Варфаламей (нар. 1826).
######## Антоній.
######## Павел.
####### Самуіл.
######## Леон (нар. 1788).
######### Цэзар Антоній (1820—1892), ротмістр у расійскай арміі; ж. — Аляксандра Орда.
########## Канстанцін (нар. 1865); ж. — Каміла Орда.
########### Канстанцін (нар. 1891).
########## Леў (нар. 1865).
########### Чэслаў (пам. 1965).
########## Эдуард (нар. 1879).
########## Цэзар (нар. 1888).
########## Уладзіслаў (нар. 1888).
########### Міхаіл, інжынер лясной гаспадаркі.
######## Кароль (нар. 1791), пінскі падкаморый.
######## Гаўрыіл (нар. 1798).
## Пётр.
## Ян.

## Літаратура 
* *Несцярчук Л.* Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны X—XX стагоддзяў. — Мн.: БелТА, 2002.
*
Макей

**Маке́й** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Іван Юр’евіч Макей (1882—1955) — беларускі народны казачнік.
* Уільям Макей (1915—1995) — канадскі езуіцкі святар, стваральнік сучаснай сістэмы адукацыі ў Бутане
* Уладзімір Уладзіміравіч Макей (1958—2022) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
Вінберг

**Вінберг** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Георгій Георгіевіч Вінберг — савецкі гідрабіёлаг
* Крысціна Вінберг — шведскі дзяржаўны дзеяч
* Перніла Вінберг — шведская хакеістка
Мак-Нэр

**Мак-Нэр** () — шатландскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Джэймс Герберт Мак-Нэр (1868—1955) — шатландскі мастак.
* Леслі Мак-Нэр (1883—1944) — амерыканскі генерал.
* Патрык  Мак-Нэр (нар. 1995) — паўночнаірландскі футбаліст, абаронца англійскага клуба «Манчэстэр Юнайтэд» і зборнай Паўночнай Ірландыі.
* Рональд Эрвін Мак-Нэр (1950—1986) — амерыканскі астранаўт.
Кільчэўскі

**Кільчэўскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі (нар. 1955) — вучоны ў галіне генетыкі, селекцыі і біятэхналогіі раслін.
* Уладзімір Конанавіч Кільчэўскі (1922—1999) — вучоны ў галіне землеўпарадкавання.
Іван Юр’евіч Макей

'''Іван Юр'евіч Маке́й'* (, в. Дзярэчын, Зэльвенскі раён, Гродзенская вобласць — ) — беларускі народны казачнік.

## Біяграфія 
Парабкаваў, працаваў у Беластоку на тэкстыльных фабрыках, у пякарні. З 1904 года жыў у в. Алексічы каля Зэльвы. Там у 1946 годзе ўдзельнікі фальклорнай экспедыцыі БДУ пад кіраўніцтвам Л. Р. Барага запісалі ад яго каля 30 казак.

## Творчасць 
Макей «разыгрываў» казку ў асобах, па майстэрску перадаваў інтанацыі, міміку, рухі і паходку персанажаў, надаваў казкам асаблівую сюжэтную напружанасць, арыгінальна спалучаў камічныя і драматычныя сюжэты. Адна з лепшых чарадзейных казак рэпертуару Макея «Кіёчак» апублікавана ў зборніку «Чарадзейныя казкі» (ч. І, 1973) і ў перакладзе на нямецкую мову ў зборніку «Беларускія народныя казкі» (10-е выданне, Берлін, 1980).

## Літаратура 
* 
* *Барат Л. Р.'' Беларуская казка. — Мн., 1969. — С. 242—243.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне
Катэгорыя:Беларускія народныя казачнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слонімскім павеце (Расійская імперыя)
Біналі Йылдырым

**Біналі Йылдырым** (; нар. , Рэфахіе, правінцыя Эрзінджан, Турцыя) — турэцкі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Лідар правячай партыі справядлівасці і развіцця з 22 мая 2016 па 21 мая 2017, прэм’ер-міністр Турцыі з 22 мая 2016 года па 9 ліпеня 2018.

## Паходжанне 
Нарадзіўся ў курдскай сям’і 25 снежня 1955 года ў Рэфахіе правінцыі Эрзінджан, Турцыя.

## Адукацыя 
Атрымаў ступень бакалаўра і магістра на факультэце мараходства Стамбульскага тэхнічнага ўніверсітэта ў 1973—1978 гадах.

## Кар’ера 
У 1978—1993 гг. працаваў інжынерам у Галоўным упраўленні Турцыі па суднабудаўнічай прамысловасці. У 1990—1991 годзе прадстаўляў Турцыю ў Міжнароднай марской арганізацыі.

У 1994—2002 гг. працаваў у Стамбульскім марскім параходстве, якое займалася арганізацыяй перавозак.

З 2002 года Міністр транспарту, мараходства і сувязі Турцыі.

Лідар кіруючай Партыіі справядлівасці і развіцця з 22 мая 2016 года па 21 мая 2017.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Турцыі
Катэгорыя:Члены Партыі справядлівасці і развіцця (Турцыя)
Катэгорыя:Выпускнікі Стамбульскага тэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Вялікага нацыянальнага сходу Турцыі
Катэгорыя:Міністры транспарту Турцыі
Старая ратуша (Гаага)

**Старая ратуша** () — будынак у цэнтры Гаагі, размешчаны за 600 м на захад ад комплексу Біненхоф на вуліцы Гротэ Халстраат, 1 ().

## Гісторыя 
Грошы, на якія была пабудавана ратуша, першапачаткова збіраліся на ўзвядзенне гарадскіх крапасных сцен, аднак ад гэтай ідэі бургамістры адмовіліся, вырашыўшы пабудаваць новую ратушу. Ратуша стылі рэнесансу была ўзведзена ў 1564 годзе. Першапачатковы праект не прадугледжваў вежы, яна з'явілася ў канцы XVI стагоддзя. Характэрна, што побач з ратушай няма традыцыйнай плошчы, таму што пабудавана яна была ў раёне са шчыльнай забудовай.

Падчас Васьмідзесяцігадовай вайны неабароненая Гаага неаднаразова падвяргалася нападамі і рабаванням, аднак цудоўным чынам ратуша засталася амаль непашкоджанай. Урад горада займаў гэты будынак на працягу амаль чатырох стагоддзяў.

У 1733 годзе яна была дапоўнена другім крылом, выкананым у стылі Людовіка XIV.

Цяпер будынак ратушы часам выкарыстоўваецца муніцыпалітэтам, а таксама тут праводзяцца цырымоніі шлюбу, а ў падвальных памяшканнях, якія яшчэ старэйшыя за будынак, знаходзіцца рэстаран «de Catacomben».

## Архітэктура 
Старая ратуша з'яўляецца адзіным у Гаазе будынкам у стылі фламандска-галандскага рэнесансу. Звяртае на сябе ўвагу васьмігранная ў плане званіца са шпілем. Яе званы можна пачуць чатыры разы на дзень. Самую старую частку будынка на рагу плошчаў  і  лёгка пазнаць па ступеньчатых франтонах і ганку. Фасад будынка ўпрыгожваюць скульптуры, якія сімвалізуюць веру, надзею, любоў, сілу і справядлівасць.

Старая ратуша мае залу. Палата старэйшын, якая адносіцца 1967—1975 гадоў, выкарыстоўваецца ў якасці залы пасяджэння суда, яе ўпрыгожвае крэсла XVII стагоддзя з пазалотай і чыгунным аздабленнем. Столь у палаце бургамістраў захавала роспіс XVII стагоддзя з выявай Вока справядлівасці. Таксама некалькі зал выкананы ў стылі XVIII стагоддзя.

## Спасылкі 
* Старая ратуша (Oude stadhuis)

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Гаагі
Катэгорыя:Славутасці Гаагі
Катэгорыя:Ратушы Нідэрландаў
Катэгорыя:Збудаванні Нідэрландаў у стылі рэнесанс
Катэгорыя:Нацыянальныя помнікі Гаагі
Нацыянальны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя Іосіфа Жыновіча

**Нацыяна́льны акадэмі́чны наро́дны арке́стр Рэспу́блікі Белару́сь імя́ Іо́сіфа Жыно́віча** — аркестр у Беларусі.

## Гісторыя 
 у цэнтры, Іосіф Жыновіч першы злева ў другім шэрагу. 1940]]

Пачаў дзейнасць у Мінску ў 1930 годзе як Беларускі дзяржаўны ансамбль народных інструментаў, створаны на аснове ансамбля народных інструментаў Беларускага музычнага тэхнікума (1928). Першым мастацкім кіраўніком у 1930—1935 гадах з'яўляўся Дзмітрый Захар, з 1946 мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор І.  Жыновіч, з 1975 — М.  Казінец. У 1937 годзе ператвораны ў Аркестр беларускіх народных інструментаў у складзе Беларускай філармоніі, з 1948 года назва Дзяржаўны народны аркестр БССР, імя І. Жыновіча з 1974 года, акадэмічны з 1987 года, з 2003 года&nbsp;— Нацыянальны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя Іосіфа Жыновіча.

## Рэпертуар 
Аркестр унікальны па складзе інструментаў і па гучанні. Асноўнае месца належыць беларускім цымбалам, уключае таксама дудкі і ліры, баяны, флейты, габоі, кларнеты, групу ўдарных. У рэпертуары больш за 1000 арыгінальных твораў і пералажэнняў беларускіх кампазітараў, у т. л. У. Алоўнікава, А. Багатырова, Я. Глебава, Я. Дзягцярыка, І. Жыновіча, Э. Зарыцкага, В. Іванова, С. Картэса, У. Кур’яна, А. Мдывані, В. Помазава, Ю. Семянякі, Дз. Смольскага, Р. Суруса, К. Цесакова, Я. Цікоцкага, М. Чуркіна і інш., кампазітараў-класікаў, сучасных замежных аўтараў.

## Выступленні 
З аркестрам выступалі майстры беларускай сцэны Л. Александроўская, Л. Аляксеева, З. Бабій, І. Балоцін, М. Ворвулеў, С. Данілюк, М. Дзянісаў, С. Друкер, В. Малькова, Р. Млодак, Т. Ніжнікава, Г. Пятроў, І. Сарокін, Н. Ткачэнка, а таксама спевакі Расіі, Украіны, Заходняй Еўропы і інш. Калектыў гастралюе за мяжой, удзельнік шматлікіх фестываляў і конкурсаў. У розны час у аркестры працавалі цымбалісты А. Астрамецкі, В. Бурковіч, С. Навіцкі, Х. Шмелькін, М. Шмелькін і інш. ; працуюць (1997) салісты А. Курмакін, С. Лясун, А. Рудкоўскі.

## Літаратура 
* 

## Зноскі 
Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя калектывы
Катэгорыя:Музычныя калектывы Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:Аркестры Беларусі
Роўлэнд Хіл

**Роўлэнд Хіл** (;  — ) — англійскі настаўнік, вынаходнік і рэфарматар. Ён выступаў за поўную рэформу пошты на аснове канцэпцыі адзінага паштовага тарыфу ў адзін пені (Uniform Penny Post). Член Каралеўскага таварыства, кавалер ордэна Лазні.
Настурка

**Насту́рка, капуцын** (*Tropaeolum*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
]]
Аднагадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны з галінастым сцяблом, часам лазячыя. Лісце шчытападобнае, на доўгіх чаранках. Кветкі буйныя, адзіночныя, са шпорцам, нагадваючым капюшон манахаў-капуцынаў. Колер кветак жоўты, аранжавы, чырвоны. Плод — каробачка.

## Арэал 
Налічвае каля 80 відаў, пашыраных у Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы. У Еўропу завезены ў XVII стагоддзі.

### Віды 
Паводле базы дадзеных *The Plant List*, род уключае 88 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гаспадарчае значэнне 
З'яўляецца адным з харчовых прадуктаў у краінах Паўднёвай Амерыкі. У ежу ўжываюць лісце, кветкі. У некаторых відаў ужываюць карэнішчы і клубні. Дэкаратыўныя расліны. На тэрыторыі Беларусі вырошчваюцца сарты  і .

## Цікавыя факты 
Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь 23 верасня 2013 года выпушчана ў абарачэнне памятная манета «Настурка (*Tropaeolum*)».

## Літаратура 
* *Маўрышчаў В. В.* Настурка //  — С. 202.

## Спасылкі 
* Памятная манета «Настурка (Tropaeolum)» // Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
* 

Катэгорыя:Настуркавыя
Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы

**Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Р. Шырмы** — харавы калектыў у Беларусі.

## Гісторыя 
Створана ў 1940 годзе ў Беластоку як Беларускі ансамбль песні і танца. Заснавальнік і кіраўнік да 1970 года Рыгор Шырма, танцавальнай групай кіраваў І. Хвораст. З 1944 года ў Гродне. У 1950 годзе ансамбль рэарганізаваны ў Дзяржаўны хор БССР, з 1952 года ў Мінску. З 1955 года Дзяржаўная харавая капэла БССР, з 1957 года акадэмічная, імя Шырмы з 1978 года. З 1988 года ў складзе Беларускай філармоніі.

Мастацкім кіраўніком і галоўным дырыжорам з 1987 года на працягу 20 гадоў з'яўлялася Людміла Барысаўна Ялфімава.  Менавіта пры яе кіраўніцтве капэла стала сапраўды ўніверсальным харавым калектывам, унікальным па сваім гучанні і неабмежаванасці рэпертуару.

## Выступленні 
Капэла выступала з вядомымі сімфанічнымі аркестрамі Маскоўскай, Санкт-Пецярбургскай, Белгарадскай, Харкаўскай, Валгаградскай, Данецкай, Кіеўскай, Віленскай, Іркуцкай філармоній, аркестр Герліцкага музычнага тэатра (Германія), аркестр Зеленагурскай філармоніі (Польшча), аркестр Котбускага музычнага тэатра (Германія) пад кіраўніцтвам Ю. Яфімава, М. Янсанса, Л. Крэмера, Р. Зеехафера, Чэслава Грабоўскага, B. Катаева, В. Дуброўскага, , Саўлюса Сандэцкіса, , Юрыя Цырука, А. Янчанкі, А. Дзмітрыева, А. Анісімава і інш.

## Кіраўнікі 
У розны час капэлай кіравалі У. Раговіч, А. Шунтаў; працавалі спевакі М. Тэадаровіч, Л. Царанкова, М. Шуманскі, В. Юневіч і інш.

## Узнагароды 
Калектыў — лаўрэат  ў г. Гайнаўка (Польшча, 1993).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Культура Беластока
Катэгорыя:Гісторыя Беластока
Катэгорыя:Культура Гродна
Катэгорыя:1944 год у Гродне
Катэгорыя:Культура Мінска

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Рыгора Шырмы
Анісімаў

**Ані́сімаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Анатольевіч Анісімаў, беларускі рэжысёр-пастаноўшчык і сцэнарыст
* Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў, галоўны дырыжор Нацыянальнага сімфанічнага аркестра Рэспублікі Беларусь
* Андрэй Віктаравіч Анісімаў, беларускі палітык
* Валерый Іванавіч Анісімаў (1945—2011) — літаратуразнавец, педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі навучання і выхавання (руская літаратура).
* Іван Анісімаў, збройнік XVII ст., майстар шабельнай справы
* Іван Ярамеевіч Анісімаў, Герой Сацыялістычнай Працы
Валянцін Уладзіміравіч Дудкевіч

**Валянцін Уладзіміравіч Дудке́віч** (нар. , г. ) — беларускі танцоўшчык, харэограф. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1986). Народны артыст Беларусі (1999).

## Біяграфія 
Скончыў у 1961 годзе Беларускае харэаграфічнае вучылішча, у 1981 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. З 1961 года артыст балета Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі, з 1969 года артыст балета, педагог-рэпетытар, рэжысёр-пастаноўшчык, мастацкі кіраўнік канцэртна-эстраднага бюро Беларускай філармоніі. З 1986 года мастацкі кіраўнік — дырэктар Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь.

## Творчасць 
Веданне беларускага танцавальнага фальклору і беражлівае стаўленне да яго, вялікі творчы патэнцыял і неардынарныя арганізатарскія здольнасці дазволілі яму плённа працаваць у галіне развіцця і папулярызацыі народнага харэаграфічнага мастацтва. Сярод пастановак: канцэртныя праграмы «Свята», «Карагод сяброў», «Вечар памяці С.Дрэчына», беларускія народныя танцы «Кола», «Бульба», «Кадрыля на зэдліках», «Вясковыя гульні», «Каляды», «Арэлі», «Церніца», «Вечарына», «Спеў дубраў», «Кабеты і жаўнеры» і інш. У пастаноўках апошніх гадоў стварае танцавальныя нумары з драматургічным развіццём у жанры «фольк-балет». Імкнецца працягваць традыцыі прафесійнага харэаграфічнага мастацтва, закладзеныя А. Апанасенкам, С. Дрэчыным і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Художественный руководитель Государственного ансамбля танца Беларуси, народный артист Беларуси Дудкевич Валентин Владимирович

Катэгорыя:Танцоўшчыкі Беларусі
Катэгорыя:Танцоўшчыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Харэографы XX стагоддзя
Катэгорыя:Харэографы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Харэографы Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай харэаграфічнай гімназіі-каледжа
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Постаці Беларускай дзяржаўнай філармоніі
Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь