open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тупоу VI

**Тупоу VI** (нар. 12 ліпеня 1959) — шосты кароль Тонга з 2012 з дынастыі Тупоу.

## Біяграфія 
Трэці па ліку сын і малодшае дзіця караля Тонга Таўфа'ахау Тупоу IV. Пачаў кар’еру з ваеннай справы: у 1982 годзе паступіў на службу ў Танганскія ваенна-марскія сілы, а ў 1987 годзе стаў капітан-лейтэнантам. У перыяд з 1990 па 1995 года камандаваў патрульнай лодкай *«VOEA Pangai»*, а таксама браў удзел у аперацыі па падтрыманні міру на востраве Бугенвіль (Папуа — Новая Гвінея).

У 1998 годзе пакінуў ваенную службу, стаўшы дзяржаўным служачым, адначасова займаючы пасады міністра абароны і міністра замежных спраў з кастрычніка 1998 года па жнівень 2004 года. На гэтых пасадах ён замяніў свайго старэйшага брата Сіяосі Тупоу. 3 студзеня 2000 года Ахаэіту быў прызначаны прэм’ер-міністрам Тонга. 11 лютага 2006 года па невядомай прычыне ён пакінуў гэту пасаду. Верагодна, гэта было выклікана хваляваннямі ў краіне, якія здарыліся ў сярэдзіне 2005 года, у якіх пратэстуючыя выступалі за зніжэнне ролі каралеўскай сям’і ў кіраўніцтве Тонга. Яго месца заняў Фелеці Севеле, першы прэм’ер-міністр Тонга, які не быў спадчынным трымальнікам тытула ці арыстакратам.

Ахаэіту жанаты з дачкой вярхоўнага правадыра Ваэа, *Нанасіпаўу*. У шлюбе нарадзілася трое дзяцей.

## Спасылкі 
* Pacific Magazine. TONGA: Prime Minister Resigns, Effective Immediately.
* 

Катэгорыя:Манархі Тонга
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Тонга
Катэгорыя:Узброеныя сілы Тонга
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Тонга
Саласпілс

**Саласпілс** () — горад у Латвіі, адміністрацыйны цэнтр Саласпілскага края. Размешчаны за 18 км на паўднёвы ўсход ад Рыгі. Чыгуначная станцыя. Плошча 12 км². 
## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Саласпілскі канцлагер

## Спасылкі 
* Сайт Саласпілса
* Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Летсіе III

**Летсіе III** (нарадзіўся 17 ліпеня 1963) — кароль Лесота ў 1987—1995 гг. і з 7 лютага 1996 г. Сын Машвешвэ II (1938—1996).

## Біяграфія 
У 1987 годзе ў выніку канфлікту з арміяй кароль Машвешвэ II бег з краіны, і новым каралём быў абвешчаны яго сын Летсіе III.

Наступны ваенны пераварот адбыўся ў 1991, калі кіраўнік ваеннай хунты Джасцін Мецынг-Лекханья быў адхілены і да ўлады прыйшоў генерал Эліяс Фісвана-Рамаэма, які трымаў уладу да дэмакратычных выбараў у 1993 годзе, на якіх перамагла Партыя Кангрэса Басота (BCP). Былы кароль Машвешвэ II змог вярнуцца са ссылкі ў якасці звычайнага грамадзяніна. Кароль Летсіе III спрабаваў пераканаць урад прызначыць свайго бацьку Машвешвэ II кіраўніком дзяржавы, але безпаспяхова.

У жніўні 1994 кароль Летсіе III пры падтрымцы ваенных здзейсніў пераварот і адхіліў урад BCP ад улады. Новы ўрад не атрымаў поўнага міжнароднага прызнання.
Краіны-члены SADC правялі перамовы і дамагліся вяртання ўрада BCP пры ўмове, што кароль-бацька ўзначаліць краіну. У 1996 пасля працяглых перамоў партыя BCP ізноў прыйшла да ўлады, а кароль вярнуўся ў 1995, але ў 1996 Машвешвэ загінуў у аўтамабільнай катастрофе, і трон вярнуўся да яго сына Летсіе III.

## Гл. таксама 
* Спіс каралёў Лесота

Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Каралі Лесота
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Арасіа Картэс

**Ара́сіа Мануэ́ль Ка́ртэс Ха́ра** (, нар. 5 ліпеня 1956) — бізнесмен, выбраны прэзідэнтам Парагвая 21 красавіка 2013 года. На прэзідэнцкіх выбарах прадстаўляў кансерватыўную Партыю Каларада.

Займаецца бізнесам, звязаным з тытунем, напоямі і мясной прадукцыяй, яму належыць каля 12 фірмаў. У 1989 годзе Картэс быў асуджаны за фінансавыя махінацыі, але пасля абвінавачванне было знята. У 2000 годзе паліцыя затрымала на яго віле самалёт, гружаны наркотыкамі (марыхуанай і какаінам), але Картэс пазбег пакарання, сцвярджаючы, што самалёт здзейсніў экстраную пасадку.

Уступленне Арасіа Картэса на пасаду прэзідэнта адбылося 15 жніўня 2013 года.

Катэгорыя:Прэзідэнты Парагвая
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Унімак

**Унімак** () — востраў у паўночнай частцы Ціхага акіяна, у групе Лісіх астравоў (Алеуцкі архіпелаг). Тэрыторыя штата Аляска, ЗША. Самы вялікі і самы ўсходні з Алеуцкіх астравоў. У 1768 годзе даследаваны экспедыцыяй П. К. Крэніцына.

Плошча вострава 4069,9 км², даўжыня каля 95 км, найбольшая шырыня 116 км. Ад паўвострава Аляска аддзелены Ісаноцкім пралівам, ад вострава Крэніцына — пралівам Унімак. Прыморскія раёны нізінныя, унутраныя — пераважна горныя, з ледавікамі. Найвышэйшы пункт — вулкан Шышалдзіна (2857 м). Клімат марскі субарктычны, вільготны. Расліннасць пераважна субарктычная і горная тундравая.

## Літаратура 
* 
* Краткая географическая энциклопедияю. Том 4. / Гл. ред. Григорьев А. А. — М.: Советсвкая энциклопедия — 1964. — 448 с. с илл., 10 л. карт.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце *Geosfera.info*  
* 
* Артыкул на сайце *Камчадалы.РУ* 

Катэгорыя:Алеуцкія астравы
Сацыялізм з чалавечым тварам

**«Сацыялізм з чалавечым тварам»** () — выраз, якім ахарактарызавалі спробу змякчэння таталітарнага характару дзяржавы ў Чэхаславакіі ў 1968 годзе. У шырэйшым сэнсе можа азначаць спробу злучыць сацыялістычную дактрыну з элементамі дэмакратычнага грамадства (дэмакратычны сацыялізм).

Крыніцай выразу стала фраза Аляксандра Дубчака, сказаная ім 18 ліпеня 1968 падчас выступлення на тэлебачанні. У ёй ён заклікаў праводзіць «такую палітыку, каб сацыялізм не страціў свой чалавечы твар». Падзеі гэтага перыяду палітычнай лібералізацыі атрымалі назву «Пражская вясна». Зрэшты, аўтарства тэрміна «сацыялізм з чалавечым тварам» прыпісваецца тэарэтыку тэхналагічнай эвалюцыі Радавану Рыхтэ.

Катэгорыя:Крылатыя выразы
Катэгорыя:Пражская вясна
Катэгорыя:Левая ідэя
Джон Кунстадтэр

**Джон Кунстадтэр** () — амерыканскі дыпламат і прафесійны фатограф.

## Біяграфія 
На дыпламатычнай службе працаваў у Турцыі, Балгарыі, у Дзярждэпартаменце ЗША як рэферэнт па Тунісе, старшы рэферэнт па Эстоніі, Латвіі і Літве. У 2000—2001 гадах займаў пасаду намесніка пасла ЗША у Беларусі. Добра валодае беларускай мовай. У 2005 годзе звольніўся з дыпламатычнай службы і прафесійна займаецца фатаграфіяй. Жыве ў Чыкага.

## Фатаграфія 
Фатаграфуе з 1968 года, за гэты час здымаў у больш за 50-ці краінах на чатырох кантынентах. З 2006 года каля 90 дзён штогод, колькі дазваляе віза, праводзіць у Беларусі фатаграфуючы беларускую глыбінку. Супрацоўнічае з Беларускім добраахвотным таварыствам аховы помнікаў гісторыі і культуры..

## Літаратура 
* Джон Кунстадтэр в Волковыске  //  [Электронный ресурс] — Режим доступа http://volkovysk.by/ -- Дата доступа 02.11.2014
* *Ражанцова Г.* Джон Кунстадтэр: «Няма чалавека акрамя простага чалавека» // ZНЯТА: Главный белорусский фотопортал [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу http://znyata.com/ -- Дата доступу 02.11.2014

## Спасылкі 
* http://radzimaphoto.com/ -- старонка Джона Кунстадтэра

Катэгорыя:Фатографы ЗША
Катэгорыя:Асобы
Іжорская мова

**Іжорская мова** (альбо **інгры́йская**) — фіна-ўгорская мова прыбалтыйска-фінскай падгрупы фіна-волжскай групы фіна-пермскай галіны, на якой размаўляе малы фіна-ўгорскі народ іжора. Мае шмат агульных рыс з паўднёвымі гаворкамі фінскай мовы, у прыватнасці з гаворкамі фінаў-эўрамёйсаў і фінаў-інкеры.

Мова хутка знікае — паводле апошніх вынікаў перапісаў насельніцтва па Расіі іжорскую мову роднай лічылі толькі 123 чалавекі з прыкладна 500—1000 прадстаўнікоў народу іжора.

Уключана ў Атлас знікаючых моў паводле версіі ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішч водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў 1848—2007 гадах.
Зараз носьбіты іжорскай мовы жывуць у некалькіх вёсках Кінгісепскага і часткова Ламаносаўскага раёнаў Ленінградскай вобласці. Раней носьбіты мовы жылі і ў іншых мясцінах Ламаносаўскага раёна і ў Гатчынскім раёне вобласці, а ў пачатку 19 ст. займалі амаль усю заходнюю палову сучаснай Ленінградскай вобласці.

Развіццё мовы цесна звязанае з іншымі прыбалтыйска-фінскімі мовамі — іжорская мова вельмі блізкая да паўднёвых гаворак фінскай мовы, таксама мова значна паўплывала на гаворкі фінаў, што пражываюць або пражывалі ў сучаснай Ленінградскай вобласці.

## Асноўная характарыстыка 
### Пісьмовасць 
Першая пісьмовасць для іжорскай мовы была створана ў 1932 годзе і базавалася на лацінскай аснове. Раней мова пісьмовасці не мела. У гэтыя часы вялося актыўнае ыданне літаратуры па-іжорску, а ў месцах кампактнага пражывання іжоры частка афіцыйнага дакументаабароту таксама вялося па-іжорску.

Версія іжорскага алфавіта 1932 года, распрацаваная групай В. І. Юнуса, праз некаторы час прызнана няўдалай спробай, бо ўжыванне ў школах паказала, што сойкінскі дыялект, абраны базавым пры распрацоўцы алфавіту, быў незразумелы дзецям — носьбітам ніжнялужскага дыялекту.

У 1936 годзе алфавіт рэфармаваны, а ў 1938 годзе іжорскамоўнае выдавецтва, іжорскамоўная адукацыя і іжорскія нацыянальныя сельсаветы былі скасаваны.

#### Іжорскі алфавіт 1932 года 
#### Іжорскі алфавіт 1936 года 
#### Сучасны іжорскі алфавіт 
### Дыялекты 
У іжорскай мове выдзяляюцца 4 дыялекты, 2 з якіх ужо вымерлі і носьбітаў .

* Ніжнелужскі дыялект — распаўсюджаны ў сярэднім цячэнні ракі Луга, Кігісепскі раён Ленінградскай вобласці
* † Орадзежскі дыялект — мае сваю назву ад назвы ракі Орадзеж. Быў распаўсюджаны на захад ад яе сярэдняга цячэння, Гатчынскі раён Ленінградскай вобласці
* Сойкінскі дыялект — распаўсюджаны на Сойкінскім паўвостраве, Кінгісепскі раён
* † Хэваскі дыялект — быў распаўсюджаны ў некалькіх вёсках на рацэ Кавашы і на ўзбярэжжы Фінскага заліва, Ламаносаўскі раён

## Грамадскае жыццё 
Сістэмы адукацыі на іжорскай мове альбо навучання гэтай мове ў Расіі не існуе. У 2003 годзе маскоўскім лінгвістам-аматарам Віталем Чарняўскім быў выдадзены саманавучальнік мове ў электроннай версіі.

## Спасылкі 
* Ижорский язык Ižor(k)an keeli/kiili

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Катэгорыя:Выміраючыя мовы
Катэгорыя:Іжорская зямля
Дзве тысячы слоў

«**Дзве тысячы слоў**» (поўная назва: «**Дзве тысячы слоў, звернутых да рабочых, сялян, служачых, навукоўцаў, працаўнікоў мастацтва і ўсіх іншых**», ) — адзін з двух знакамітых дакументаў Пражскай вясны, аўтарам якога быў пісьменнік Людвіг Вацулік. У ім былі змешчаны заклікі да рэформы КПЧ. Кіраўніцтва КПЧ гэты дакумент разглядаць адмовілася, а пасля пачатку палітыкі нармалізацыі пераследвала асоб, якія падпісалі зварот.

Апублікаваны 27 чэрвеня 1968 года ў пражскай газеце «Літарарні новіны» і іншых чэхаславацкіх газетах за подпісамі каля 60-ці інтэлектуалаў. У рэдакцыі праводзіўся збор дадатковых подпісаў у падтрымку гэтага маніфеста і рэформаў Аляксандра Дубчака, накіраваных на стварэнне «сацыялізму з чалавечым тварам».

Масавасць падтрымкі гэтых рэформаў выклікала занепакоенасць кіраўніцтва СССР магчымасцю паўтору венгерскіх падзей 1956 года. Публікацыя маніфеста была ўспрынята як спроба ідэалагічнай дыверсіі, а подпісы пад дакументам пасля інтэрвенцыі войскаў арганізацыі Варшаўскага дагавора служылі нагодай для праследавання.

## Спасылкі 
* «Дзве тысячы слоў» у анталогіі самвыду
* «Дзве тысячы слоў» у арыгінале 

Катэгорыя:Пражская вясна
Заходне-Задунайскі край

**Заходне-Задунайскі край** () — статыстычны (NUTS 2) рэгіён Венгрыі, які ўключае медзье Дзьёр-Мошан-Шопран, Ваш, Зала. Мяжуе з Аўстрыяй, Славакіяй, Славеніяй і Харватыяй, таму лічыцца «варотамі на Захад».

Плошча рэгіёна складае 11 209 км². (шосты па плошчы рэгіён Венгрыі). Насельніцтва — 994 698 чалавек (даныя 2011 года). Узровень беспрацоўя ў 2001 годзе складаў 4,1 %.

Рэгіён мае кваліфікаваную рабочую сілу. Найбольш развітыя галіны: машынабудаванне, лёгкая прамысловасць і харчовая прамысловасць. Медзье Дзьёр-Мошан-Шопран лічыцца адным з самых прывабных для інвеставання.

Асноўныя значныя гарады — Дзьёр і Шопран.

## Літаратура 
* 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэгіёны Венгрыі
Уся

**У́ся** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Друйка, за 10 км у напрамку на захад ад горада Браслаў, прыкладна за 0,5 км на захад ад вёскі Усяны.

Плошча паверхні возера 0,214 км². Даўжыня 0,68 км, найбольшая шырыня 0,45 км, даўжыня берагавой лініі 1,9 км. Плошча вадазбору 18 км². Найбольшая глыбіня 17,3 м, сярэдняя — 4,8 м. Аб’ём вады 0,97 млн м³.
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 18 м. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, на паўночным захадзе і паўднёвым усходзе нізкія і забалочаныя, аддзеленыя ад схілаў катлавіны поймай шырынёй да 150 м. Берагавая лінія ўтварае залівы. Дно возера да глыбіні 3 м пясчанае, глыбей — высланае гліністым ілам. На возеры востраў плошчай 0,25 га. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці да 35 м ад берага і да глыбіні 3,5 м. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. 

У возера ўпадаюць ручаі, у т.л. ручай з возера Рэйспа. У паўднёва-ўсходняй частцы пратокай Уся злучаецца з возерам Біруцэ.

## Літаратура 
*  — С. 282.
*  — С. 177.
* Ліст карты N-35-18. Выданне 1984 г. Стан мясцовасці на 1983 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Друйкі
Зондскі жолаб

**Зо́ндскі жо́лаб**, **Яванскі жолаб** — глыбакаводны жолаб ва ўсходняй частцы Індыйскага акіяна.

Цягнецца ад 18° паўночнай шыраты на поўдні і паўднёвым усходзе ўздоўж схілаў Андаманскіх, Нікабарскіх і Вялікіх Зондскіх астравоў. Даўжыня каля 2900 км, сярэдняя шырыня 49 км, глыбіня да 7729 м (найбольшая глыбіня Індыйскага акіяна). У паўночнай і цэнтральнай частцы дно шырынёй 35 км выраўнавана тоўшчай асадкаў магутнасцю да 3 км. Тэрыгенныя глеі з вулканічным матэрыялам.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акіянічныя западзіны
Катэгорыя:Індыйскі акіян
Катэгорыя:Геалогія Інданезіі
Зонная плаўка

у высокай чысціні (99.999%&nbsp;=&nbsp;5N), вырашчаны метадам зоннай перакрышталізацыі (цыліндрычны аб'ект у цэнтры).]]
**Зонная плаўка**, *зонная перакрышталізацыя* — апрацоўка матэрыялу (у выглядзе стрыжня, выцягнутага злітка) расплаўленнем вузкай зоны і перамяшчэннем яе ўздоўж стрыжня. Выкарыстоўваецца для атрымання (рафінавання) чыстых матэрыялаў (т.зв. зонная ачыстка), легіравання і раўнамернага размеркавання дамешкаў па злітку (зоннае выраўнованне), для вырошчвання монакрышталёў і інш. Зоннай плаўкай можна апрацоўваць амаль усе металы, паўправаднікі і дыэлектрыкі.

Адрозніваюць кантэйнерную і бястыгельную зонную плаўку. Пры кантэйнернай матэрыял змяшчаюць у спецыяльны кантэйнер, які павольна перамяшчаецца адносна награвальнікаў. Пры гэтым на мяжы раздзелу цвёрдай і вадкай фаз адбываецца крышталізацыя матэрыялу. Пры бястыгельнай зоннай плаўцы стрыжань (злітак) устанаўліваюць вертыкальна, а награвальнік размяшчаюць вакол яго. Спосабы нагрэву: індукцыйны токамі ВЧ, электронна-прамянёвы, радыяцыйны. Упершыню зонная плаўка выкарыстана ў 1927 годзе для ачысткі жалеза, пашыралася з 1952 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Глыбокая ачыстка рэчываў
Катэгорыя:Тэхналогія паўправаднікоў
Катэгорыя:Масаабмен
Калеснікі

Назву **Калеснікі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Калеснікі́ — былая вёска ў Баранавіцкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Кале́снікі — вёска ў Браслаўскім раёне
** Кале́снікі — былая вёска ў Глыбоцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Калеснікі́ — вёска ў Бераставіцкім раёне
### Расія 
* Калеснікі (Акатаўскае сельскае паселішча)
* Калеснікі (Мальцаўскае сельскае паселішча)
* Калеснікі (Хіславіцкі раён)

## Гл. таксама 
* Калеснікоўшчына
Самінец

**Самінец**, **Саменец** — возера ў Шацкім раёне Валынскай вобласці, за 3 км на паўночны захад ад Шацка, за 7 км ад мяжы з Беларуссю, у басейне ракі Заходні Буг.

Плошча паверхні 0,43 км², даўжыня 1175 м, шырыня 525 м. Найбольшая глыбіня 2,8 м, сярэдняя — 1,7 м. Аб'ём вады 0,7 тыс. м³. Плошча водазбору 1,33 км². Берагі нізкія, параслі лесам, паўднёва-заходні бераг пясчаны. Значная частка воднага люстэрка пакрыта расліннасцю.

З-за невялікай глыбіні возера добра праграваецца ўлетку (18,5°С). Адносіцца да тыпу мезатрофных азёр.
У возеры водзяцца шчупак, акунь, плотка, джгір, карась, уюн, лінь і іншыя віды рыб.

Уваходзіць у склад Шацкага нацыянальнага парку.

## Спасылкі 
* Возера Самінец на сайце shatsk.com
* Ліст карты M-34-24. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1975-83 гг. 

Катэгорыя:Азёры Валынскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Буга
Фрыдэрыцыянскае ракако

]]
**Фрыдэрыцыянскае ракако** (; фрыдэрыянскае ракако, фрыдрыхаўскае ракако) — гісторыка-рэгіянальны мастацкі стыль, разнавіднасць ракако, які ўзнік у Прусіі ў часы кіравання Фрыдрыха II і ўвабраў у сябе ўплыў Францыі і Нідэрландаў. Самым вядомым прадстаўніком фрыдэрыцыянскага ракако стаў архітэктар Георг Венцэслаус фон Кнобельсдорф, які працаваў пад непасрэдным кіраўніцтвам Фрыдрыха II. У жывапісе да фрыдэрыцыянскага ракако адносяць творчасць Антуана Пэна. Найбольш вядомымі збудаваннямі ў стылі фрыдэрыцыянскага ракако з'яўляюцца палац Сан-Сусі, Райнсбергскі палац, Гарадскі палац у Патсдаме і часткова палац Шарлотэнбург.

## Літаратура 
* Hans-Joachim Giersberg, Hillert Ibbeken: Schloss Sanssouci. Die Sommerresidenz Friedrichs des Großen. Mit Beiträgen von Thomas Blisniewski, Tilo Eggeling, Jürgen Hamel u.a. Nicolai, Berlin 2005. ISBN 3-89479-140-3

## Спасылкі 
* Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009

Катэгорыя:Ракако
Катэгорыя:Архітэктура Германіі
Франкскі меч з Полацка

**Франкскі меч з Полацка** — меч X ст. з каралінгскай майстэрні, выпадкова знойдзены ў 1956 г. у Полацку.

## Гісторыя 
Створаны ў X ст.каралінгскай майстэрняй у сярэднім цячэнні Рэйна.

Выпадкова знойдзены ў 1956 г. у Полацку за 2,5 км на усход ад Верхняга замка і за 100—200 м ад ракі Заходняй Дзвіны, на яе правым беразе, на глыбіне 3,5 м падчас будаўніцтва швейнай фабрыкі.

У 1965 г. меч даследаваў навуковы супрацоўнік Ленінградскага аддзялення ІА АН СССР, кандыдат гістарычных навук А. Н. Кірпічнікаў, які выканаў прарысоўку надпісу і рамеснага знака.

## Апісанне 
Створаны з жалеза і сталі з выкарыстаннем тэхнік коўкі, кузнечнай зваркі і інкрустацыі.

Даўжыня мяча складае 97,0 см. Меч з Полацка складаецца з клінка (паласы) і дзяржання, якое заканчваецца навершам і аддзяляецца ад клінка крыжавінай. Даўжыня клінка — 79,7 см; даўжыня дзяржання — 17,3 см; агульная даўжыня — 97,0 см; шырыня клінка каля перакрыжавання — 5,5 см; шырыня ў 3,0 см ад канца — 3,2 см; шырыня перакрыжавання — 10,8 см, таўшчыня — 2,0 см; шырыня стрыжня дзяржання — 1,8 см; шырыня наверша — 5,6 см.

Полацкі меч у адпаведнасці з міжнароднай класіфікацыяй Я. Петэрсана адносіцца да тыпу «V» і з’яўляецца 14-м са знойдзеных на тэрыторыі былога СССР і 5-м з надпісам *Ulfberht*. Надпіс выкананы замаскіраваным дротам лацінскімі літарамі на лязе мяча ў верхняй трэці дола клінка ў тэхніцы інкрустацыі. На адваротным баку ляза — рамесны знак з перакрыжаваных металічных пласцін — імянное каралінгскае кляймо.

Ульфберт (*Ulfberht*) — імя майстра каралінгскай майстэрні. Ёсць меркаванне, што дадзенае слова толькі першапачаткова азначала імя майстра, які праславіўся якасцю сваёй працы. Магчыма, гэты майстар быў родапачынальнікам і арганізатарам вытворчасці мячоў, і тады яго імя магло стаць сямейнай маркай і замацавацца за групай збройнікаў ці майстэрняй.

Гэтая знаходка паходзіць з месца, дзе ў сярэднявеччы, верагодна, размяшчаўся адзін з курганных могільнікаў старажытнага Полацка. Меч знойдзены на рачным шляху раннедзяржаўнага цэнтра і з’яўляецца каштоўнай крыніцай па гісторыі ваеннай тэхнікі краю, а таксама сведчаннем дзяржаваўтваральных працэсаў у рэгіёне.

## Літаратура 
* Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1993. — С. 424—425.
* Гурин М. Ф. Кузнечное ремесло Полоцкой земли. — Мн.: Наука и техника, 1987. — С. 76-77.
* Дробоглав Д. А. Загадки латинских клейм на мечах ІХ-XIV вв. (классификация, датировка и чтение надписей). — М.: изд. МГУ, 1984.
* Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 1. Мечи и сабли. IX—XIII вв. — М.-Л.: Наука, 1966.
* Плавінскі М. А. Клінковая зброя Х-ХІІІ стст. на тэрыторыі Беларусі. — Мн.: ІГ НАН Беларусі, 2006. — С. 8-12.
* Тарасаў С. В. Полацк ІХ-XVІІ стст. Гісторыя і тапаграфія. — Мн.: Беларуская навука, 1998. — С. 11.
* Штыхов Г. В. Древний Полоцк (ІХ-ХІІІ вв.). — Мн.: Наука и техника, 1975. — С. 31.

## Спасылкі 
* Гісторыка-культурныя каштоўнасці 

Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Мячы (зброя)
Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі
Пірог

[thumb|[Яблычны пірог]]
**Піро́г** — печаны выраб з тонка раскачанага цеста з начынкай. Начынка для пірагоў можа быць салодкай (ягады, садавіна, тварог, мак) і несалодкай (гародніна, мяса, рыба).

Рэцэпты пірагоў ёсць практычна ў кожнай нацыянальнай кухні. Існуе вялікая колькасць розных рэцэптаў пірагоў. Цеста для пірагоў можа быць
* дражджавым (здобным або звычайным),
* бісквітным,
* слаёным.

Пірагі могуць быць з разнастайнымі начынкамі, а таксама мець розны знешні выгляд: пірагі бываюць адкрытыя (тарт, хачапуры, ватрушка, шарлотка), *закрытыя* (кулебяка, курнік), *паўадкрытыя* (расцегай, эчпочмак) і *слаёныя* (штрудэль).

## Пірагі ў розных нацыянальных кухнях 
* У Францыі шырока распаўсюджаны адкрыты пірог з несалодкага цесту, які называецца кіш.
* У Германіі папулярны нямецкі слівавы пірог — адкрыты фруктовы пірог з начынкай са свежай сіняй слівы на дражджавым або пясочным цесце.
* У ЗША яблычны пірог з’яўляецца адным з нацыянальных сімвалаў. У такія святы як Дзень падзякі і Каляды папулярнымі з’яўляюцца пеканавы і гарбузовы пірагі.
* У Фларыдзе (ЗША) лаймавы пірог мае статус афіцыйнага пірага Фларыды. Статус замацаваны заканадаўча ў 2006 годзе.
* Традыцыйны для шэрагу арабскіх краін плоскі пірог мартабак у XX стагоддзі шырока распаўсюдзіўся таксама ў краінах Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі, у многіх з якіх ўспрымаецца ўжо як уласная нацыянальная страва.

## Гл. таксама 
* Клафуці

Катэгорыя:Пірагі
Катэгорыя:Еўрапейская кухня
Лакадыўскае мора

**Лакадыўскае мора** (англ. Laccadive Sea) — ускрайкавае мора Індыйскага акіяна, паміж паўднёва-заходняй часткай паўвострава Індастан, астравамі Шры-Ланка, Лакадыўскімі і Мальдыўскімі. Паўднёвы пункт — атол Аду. Плошча 786.000 км², сярэдняя глыбіня 1929 м, найбольшая 4131 м. Цэнтральная частка мора абмежавана з захаду Мальдыўскім хрыбтом, з паўночнага ўсходу мацерыковым схілам. Прыбярэжнае мелкаводдзе выслана пяском, глыбакаводная частка — вапнавымі глеямі. Каралавыя рыфы. Асноўны прамысловы раён Індыі (рыба, крэветкі, лангусты).

Галоўныя парты: Тутукудзі, Мангалуру (Індыя), Каломба (Шры-Ланка).
## Спасылкі 
Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна
Шацкі нацыянальны прыродны парк

**Шацкі нацыянальны прыродны парк** () — нацыянальны парк у Валынскай вобласці Украіны.

Створаны 28 снежня 1983 года для аховы рэдкіх прыродных комплексаў у раёне Шацкіх азёр.

Агульная плошча парка — 489,77 км², з якіх ва ўласнасці парка знаходзіцца 188,10 км². Занаванне парка: запаведная зона  — 51,449 км², зона рэгулюемай рэкрэацыі — 129,711 км², зона стацыянарнай рэкрэацыі — 9,78 км², гаспадарчая зона — 298,83 км².

Агульная колькасць відаў раслін, якія растуць на тэрыторыі парка, — 789, з якіх 32 занесены ў Чырвоную кнігу Украіны. На тэрыторыі парка жывуць 33 віда жывёл, якія занесены ў Чырвоную кнігу Украіны.

## Спасылкі 
* Шацкі біясферны рэзерват  
* Шацкі нацыянальны прыродны парк на сайце ukrainainkognita.org.ua  

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Украіны
Катэгорыя:Валынская вобласць
Поліс (антычнасць)

**Поліс** (, ; ) — горад-дзяржава, асаблівы тып антычнага горада, грамадства і дзяржавы, які склаўся ў Грэцыі ў сярэдзіне І-га тысячагоддзя да н.э. З'яўляўся асноўным структураўтваральным звяном антычнага грамадства на розных этапах яго развіцця: напачатку ў форме незалежнага горада-дзяржавы, потым як член міжполісных саюзаў, у эліністычна-рымскі час састаўная частка дзяржаў у выглядзе гарадской аўтаномнай адзінкі. 

Поліс складаўся з гарадскога паселішча і сельска-гаспадарскай тэрыторыі (). Уласнікамі зямлі маглі быць толькі паўнапраўныя члены поліса. Непаўнапраўныя (метэкі, перыэкі, вольнаадпушчанікі) займаліся пераважна рамяством і гандлем. 

Своеасаблівасцю поліснай абшчыны была высокая ўдзельная вага сярэдніх праслоек насельніцтва, адсутнасць маёмаснага расслаення, значная колькасць рабоў, таму ў гістарычнай літаратуры грамадства поліса вызначаецца як рабаўладальніцкае. 

Полісная дзяржава мела рэспубліканскі лад з выбарчай сістэмай органаў улады і народным сходам як формай прамога самакіравання народа. Дзяржаўны апарат кіравання складаўся з савета (кансультатыўныя і распарадчыя функцыі) і магістратаў (грамадзянская, ваенная і рэлігійная ўлада). Розныя пласты грамадзян полісаў (землеўладальнікі, сяляне, рамеснікі, гандляры, парабкі) былі аб'яднаны агульнай назвай дэмас, якому супрацьстаялі перасяленцы з іншых полісаў (у Афінах — метэкі) і рабы. Дэмас праз галасаванне ў народным сходзе зацвярджаў законы, выбіраў магістратаў, выконваў функцыі вышэйшай судовыя інстанцыі, так узнікла паняцце «дэмакратыя», літаральна «улада дэмасу». Невялікая колькасць насельніцтва поліса ў некалькі тысяч чалавек дазвалялі рэалізаваць прынцып прамога народапраўства, г. зн. што кіраванне ажыццяўлялася ўсёй абшчынай без якой-небудзь прадстаўнічай сістэмы. 

Як замкнутая сацыяльная адзінка поліс імкнуўся не толькі да поўнай палітычнай незалежнасці (аўтаномія), але і да гаспадарчай самастойнасці (аўтаркія). Рэгіянальная гаспадарка спецыялізацыя, забяспечанасць Эгейскага рэгіёна марскімі камунікацыямі звязала некалькі соцень грэчаскіх полісаў у адзінае цэлае. 

Існавалі мірныя формы кантактаў паміж полісамі, як то гандлёвыя, дыпламатычныя і культурныя, і ваенныя — сімахіі — аб'яднанне армій і флатылій для сумесных ваенных дзеянняў. Самымі вядомымі ў гісторыі Грэцыі былі Афінскі марскі саюз і Пелапанескі саюз. У залежнасці ад палітычнага ладу старажытнагрэчаскія полісы былі дэмакратычныя (Афіны) або алігархічныя (Спарта), аграрна-рамесніцкія (Афіны) ці гандлёва-рамесніцкія (Карынф). 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Антычнасць
Катэгорыя:Горад
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Сацыяльная эвалюцыя
Ластаўкі

Назву **Ластаўкі** альбо **Ластаўка** маюць:

* Ластаўкі — род птушак з сям’і ластаўчыных
* Ластаўкі — вёска ў складзе Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці
Лёгкая прамысловасць

**Лёгкая прамысловасць** — сукупнасць спецыялізаваных галін прамысловасці, якія вырабляюць галоўным чынам прадметы масавага спажывання з розных відаў сыравіны. Лёгкая прамысловасць займае адно з важных месцаў у вытворчасці валавага нацыянальнага прадукта і адыгрывае значную ролю ў эканоміцы краіны.

## Асаблівасці 
Лёгкая прамысловасць ажыццяўляе як першасную апрацоўку сыравіны, так і выпуск гатовай прадукцыі. Прадпрыемствы лёгкай прамысловасці вырабляюць таксама прадукцыю вытворча-тэхнічнага і спецыяльнага прызначэння, якая выкарыстоўваецца ў мэблевай, авіяцыйнай, аўтамабільнай, хімічнай, электратэхнічнай, харчовай і іншых галінах прамысловасці, у сельскай гаспадарцы, у сілавых ведамствах, на транспарце і ў ахове здароўя.

Адной з асаблівасцяў лёгкай прамысловасці з'яўляецца хуткая аддача ўкладзеных сродкаў. Тэхналагічныя асаблівасці галіны дазваляюць ажыццяўляць хуткую змену асартыменту прадукцыі пры мінімуме выдаткаў, што забяспечвае высокую мабільнасць вытворчасці.

## Падгаліны 
Лёгкая прамысловасць аб'ядноўвае некалькі падгалін:
# Тэкстыльная.
## Баваўняная.
## .
## Шаўковая.
## Ільняная.
## Пянька-джутавая.
## Трыкатажная.
## Валюшна-лямцавая.
## Сеткавязальная.
# Швейная.
# Гарбарная.
# Футравая.
# Абутковая.

## У свеце 
Доля лёгкай прамысловасці ў ВНП пачала скарачацца і ў іншых постіндустрыяльных краінах (ЗША, Вялікабрытанія). Тлумачыцца гэта тым, што для павелічэння чыстага прыбытку, кіраўніцтва прадпрыемстваў лёгкай прамысловасці імкнецца перавесці вытворчасці ў краіны з таннай, сацыяльна неабароненай рабочай сілай (Індыя, Кітай, Бангладэш, Пакістан і г.д.). Часта да пераводу прадпрыемстваў у краіны ў стадыі развіцця іх падштурхоўвае і сама дзяржава, якая ўводзіць розныя абмежаванні на ўзровень забруджвання навакольнага асяроддзя, абавязковае медыцынскае страхаванне працаўнікоў, павялічвае падаткі на зямлю, якой карыстаюцца прадпрыемствы. У некаторых краінах (Італія, Грэцыя, Францыя) заняпад лёгкай прамысловасці часткова выкліканы пераходам на дарагую валюту (еўра), якая зрабіла тавары прадпрыемстваў дробнай прамысловасці неканкурэнтаздольнымі ў параўнанні з азіяцкімі краінамі і краінамі Усходняй Еўропы.

## Гл. таксама 
* Харчовая прамысловасць
* Швейная прамысловасць
* Гарбарна-абутковая прамысловасць
* Тэкстыльная прамысловасць
* Трыкатажная прамысловасць
* Парцаляна-фаянсавая прамысловасць
* Футравая прамысловасць

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Пліскі сельсавет

Назву **Плі́скі сельсавет** маюць:

* Пліскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бешанковіцкага раёна Віцебскай вобласці. 
* Пліскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. 
* Пліскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці.
Полацкі залаты скарб

**Полацкі залаты скарб** — скарб залатых упрыгажэнняў IX-першай паловы XI стст., выпадкова знойдзены  года на тэрыторыі Полацкага Ніжняга замка (сучасны стадыён «Спартак») падчас уборкі футбольнага поля пасля культывацыі. Скарб з'яўляецца адзіным комплексам ювелірных вырабаў X ст.

Уяўляе сабой некалькі фрагментаў залатых ювелірных упрыгажэнняў эпохі вікінгаў. Навукоўцы мяркуюць, што ўпрыгажэнні былі зроблены ў Паўночнай Еўропе, ― гэта пацвярджае меркаванне аб гандлёвых сувязях з ёй беларускіх зямель. Вырабы вялікай каштоўнасці належалі прадстаўнікам мясцовай эліты, магчыма, звязанай з княскім акружэннем. Знаходка адразу ставіць Полацк у адзін шэраг з буйнейшымі гарадамі Паўночнай Еўропы. Падобныя рэчы, відаць, служылі ў асноўным для грашовых разлікаў.

Даволі масіўныя ўпрыгажэнні (бранзалеты і шыйныя грыўны) агульнай вагай 334.36 г выкананы з золата 958 пробы, у тэхніцы кавання, ліцця, пляцення і скручвання.

Полацкі рэчавы скарб складаецца з 6 прадметаў:
* бранзалет дротавы, чатырохгранны ў сячэнні, сэрцападобнай канфігурацыі з разамкнутымі, паступова звужанымі, абрубленымі канцамі;
* бранзалет з двух фрагментаў ў выглядзе няправільнага авала, кругладротавы са звужанымі разамкнутымі канцамі. Адносіцца да тыпу бранзалетаў з завязанымі канцамі, але канцы разагнутыя: адзін з іх закручаны ў выглядзе пятлі, другі закручаны, але не завязаны;
* бранзалет у выглядзе няправільнага авала кругладротавы, разамкнуты, з коса абрубленымі канцамі;
* грыўня (фрагмент), плеценая з чатырох круглых у папярочным сячэнні дротаў з паступовым звужэннем к канцу;
* бранзалет (фрагмент) альбо грыўня (фрагмент) плецены з чатырох шмат-гранных у папярочным сячэнні дротаў, з паступовым звужэннем к канцу;
* бранзалет віты з двух шматгранных у папярочным сячэнні дротаў, паступова звужаны к канцам. Адзін з дротаў мае кроплепадобнае заканчэнне. Канцы бранзалета абрубленыя.

## Літаратура 
* 
* Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі.- 1993.- С. 511
* Еремеев И. И. Полоцкая земля / Русь в ІХ-Х веках: археологическая панорама// Институт археологии РАН; отв. Ред. Н. А. Макаров. — М.,2012 — с.279-300.

## Спасылкі 
* Гісторыка-культурныя каштоўнасці 

Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Золата
Катэгорыя:Скарбы Беларусі
Катэгорыя:Ніжні замак (Полацк)
Катэгорыя:Вікінгі
Адыябена

**Адыябена** (, *Адыябенэ*, сір. *ܚܕܝܐܒ*, *Ḥaḏy’aḇ*, старажытнаперсідская: *Надшыракан*. армянская Նոր Շիրական /*Нор Шыракан*) — антычная дзяржава, са сталіцай у Арбіле (сучасны Эрбіль, Ірак). Яе кіраўнікі да I стагоддзя н.э. вызнавалі іўдаізм і ашурызм.

Дзяржава ў розныя гады ўваходзіла ў склад Парфіі, Рымскай імперыі і Вялікай Арменіі. Цяпер тэрыторыя гістарычнай Адыябены знаходзіцца на тэрыторыі Ірака.

У першыя стагоддзі нашай эры Адыябенай кіравалі цары з мясцовых дынастый, залежныя ад парфян. Пры гэтым яны неаднаразова залучаліся ў спрэчкі, звязаныя з пераходам у спадчыну прастола ў Парфіі і шэраг рымска-парфянскіх канфліктаў. Асабліва падчас кіравання цара Ізата II (каля 36-59/60) быў значны ўплыў парфянскай дзяржавы. Гэта быў той самы Ізат, які разам са сваёй маці Аленай па палітычных прычынах перайшоў у іўдаізм. Царская сям'я падтрымлівалі палесцінскіх яўрэяў у фінансавым плане і пасылалі падчас рымскай вайны нават войскі. Манабаз і Алена таксама часта згадваюцца ў Мішне, дзе іх хваляць за набожнасць.

Калі рымляне заваявалі Месапатамію пры Траяне ў 116 годзе, Адыябена стала рымскай правінцыяй пад назвай Асірыя. Тым не менш, пераемнік Траяна Адрыян пакінуў месапатамскія правінцыі. Толькі Септымій Север паўторна захапіў у 195 годзе Адыябену, але на кароткі тэрмін і прыняў пераможны тытул «Адыябенскі». У часы кіравання Каракалы рымляне ў 216 годзе паўторна ўрываліся ў Адыябену.

Пазней, саюзныя ўладары Адыябены і Кіркука паводле Хронікі Арбіла аб'ядналіся з сасанідскім царом Ардашырам I супраць парфянскага кіраўніка Артабана IV. Падчас панавання Сасанідаў у Адыябене было шмат нестарыянскіх хрысціянскіх грамад.

## Гл. таксама 
* Асраена
* Асірыя (рымская правінцыя)
* Арменіякан

## Спасылкі 
* Праваслаўная энцыклапедыя. Адыябена

Катэгорыя:Асірыя
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Месапатаміі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Старажытнага свету
Катэгорыя:Іўдзейскія дзяржавы
Катэгорыя:Празеліты ў іўдаізме
Марсель Янсен

**Ма́рсель Я́нсен** (; , , Германія) — нямецкі футбаліст, які выступаў за нацыянальную зборную Германіі на пазіцыі паўабаронцы. Часам гуляў таксама і на пазіцыі абаронцы.

## Біяграфія 
### «Барусія» Мёнхенгладбах 
Марсель перайшоў у «Барусію» з мясцовай спартыўнай школы «Люрып» ў 1993 годзе. Да моманту свайго першага траплення ў заяўку на матч Бундэслігі 20 верасня 2003 года ён ужо меў вопыт выступлення за розныя юніёрскія зборныя сваёй краіны, аднак у той гульні перамогу атрымалі футбалісты клуба «Гановер 96» з лікам 2:0, галоўны трэнер Эвальд Лінен гэтак і не выпусціў яго на поле. Пасля паражэння Лінена звольнілі, а Янсена адправілі ў юнацкую каманду.

Упершыню Янсен з’явіўся на поле 11 снежня 2004 года на берлінскім Алімпіяштадыёне, калі яго каманда саступіла «Герце» з непрыстойным лікам 6:0. У той гульні Янсен адзначыўся толькі парушэннем правілаў і пакараннем. Аднак галандскі трэнер Дык Адвакат працягваў давяраць маладому футбалісту, перыядычна выпускаючы яго на поле.

### «Баварыя» 
Улетку 2006 года да ўлюбёнца заўзятараў з Мёнхенгладбаха паступіла некалькі павабных прапаноў, аднак новы трэнер «Барусіі» Юп Гайнкес заявіў, што Янсен з катэгорыі ігракоў «не для продажу», з чым пагадзіўся і сам футбаліст, сказаўшы, што не збіраецца пакідаць родны клуб «гэтак рана». Аднак у канцы сезону Янсен падпісаў чатырохгадовы кантракт з мюнхенскай «Баварыяй» пасля таго, як «Барусія» пакінула Бундэслігу.

### «Гамбург» 
Улетку 2008 года Янсен перайшоў у «Гамбург», падпісаўшы кантракт на пяць гадоў. У чэрвеня 2012 года падоўжыў кантракт за чэрвеня 2015 года, па заканчэнні якога «Гамбург» не стаў прапаноўваць Марселю новы кантракт. У выніку, 8 ліпеня Янсен абвясціў аб завяршэнні кар’еры з-за шматлікіх траўм.

## Нацыянальная зборная 
Дэбют за зборную адбыўся 3 верасня 2005 года ў Браціславе. У матчы, дзе перамогу атрымалі славацкія футбалісты з лікам 2:0, Юрген Клінсман выпусціў яго на замену Томасу Гітцльшпергеру.

## Дасягненні 
 Баварыя:
* Чэмпіён Германіі: 2008
* Уладальнік Кубка Германіі: 2008
* Уладальнік Кубка лігі Германіі: 2007
 Зборная Германіі:
* Бронзавы прызёр чэмпіянату свету: 2006, 2010
* Срэбны прызёр чэмпіянату Еўропы: 2008

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Асірыя (рымская правінцыя)

[400px|thumb|Рымская правінцыя Асірыя каля [117 года.]]

**Асірыя** () — правінцыя Рымскай імперыі, размешчаная прыкладна на тэрыторыі сучаснага паўночнага Ірака.

Створана каля 116 года імператарам Траянам пасля паспяховага паходу супраць Парфіі. Аднак яго пераемнік Адрыян вывеў адтуль легіёны ў 118 годзе, але гэта не азначала канец рымскага валадарства ў гэтым рэгіёне. Раней гэта тэрыторыя была прадметам варожасці паміж Парфіяй і Арменіяй. Рым займаў гэту тэрыторыю нядоўгі час у 161—165 гадах і ў 194—199 гадах і толькі ў 230 годзе змог замацавацца. У правінцыі былі ўвесь час раскватараваны два легіёны для абароны ад парфянскага ўварвання і для забеспячэння стабільнасці. Правінцыя была страчана ў 363 годзе пры імператары Іавіяне пасля няўдалага персідскага паходу Юліяна і ганебнага міру, заключанага з мэтай бяспечнага адводу войска ў Канстанцінопаль.

Часткі правінцыі з поўначы на поўдзень: Мок (), (), Карчайк (), ( і ().

Гарады з поўначы на поўдзень: (), Цызра (), (), Нісібіс (ці Нізіба) (), Сінгара (), Ніневія (), Хатра () і Ур ().

## Літаратура 
* A. Maricq, *La Province d’Assyrie créée par Trajan*, *Syria*, 36, 1959.
* J. Teixidor, *The Kingdom of Adiabene and Hatra*, *Berytus*, 17, 1967—1968.
* C.S. Lightfoot, *Trajan’s Parthian War and the Fourth Century Perspective*, *Journal of Roman Studies*, 80, 1990.
* B. Isaac, *The Limits of Empire, The Roman Army in the East*, Oxford, 1992
* F. Millar, *The Roman Near East*, London, 1994, pp. 99-101 et 493—494
* M. Christol, *L’Empire romain du III e*, Paris, 2006.
Азія (рымская правінцыя)

right|thumb|400px|Азія на карце Рымскай імперыі
**Азія** (, ) — рымская правінцыя ў Малой Азіі. Была ўтворана на тэрыторыі былога Пергамскага царства ў 133 годзе да н.э. (Пергам быў далучаны да Рыма па завяшчанні цара Атала III), у 1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э. тэрыторыя яе была пашырана. Правінцыяй стала ў 126 да н.э. З 27 да н.э. — сенацкая правінцыя, якая кіруецца праконсулам. З часоў Дыяклетыяна (з 297 г. н.э.) была падзелена на 7 асобных правінцый.

Антыёх III Вялікі спрабаваў падпарадкаваць Малую Азію, але быў у 190 да н.э. разбіты рымлянамі ў бітве пры Магнезіі. Пасля заключэння Апамейскага міру ў 188 годзе да н.э. уся спрэчная тэрыторыя адышла пад кантроль саюзнага Рыму цара Пергама.

У 133 да н.э. сканаў пергамскі цар Атал III, які не меў спадчыннікаў і адпісаў сваё царства Рыму. Пасля некаторых ваганняў была створана правінцыя Праконсульская Азія (), якая аб'яднала тэрыторыі Мізіі, Лідыі, Карыі і Фрыгіі. Вялікія гарады Азіі Эфес і Пергам апынуліся сярод найбуйнейшых полісаў рэспублікі.

Пасля 326, калі імператар Канстанцін I перанёс сталіцу ў Візантый, правінцыя Азія з ускраіны імперыі «перамясцілася» ў яе цэнтр. Такім чынам, Азія была цэнтрам эліністычнай культуры на ўсходзе на працягу наступных стагоддзяў аж да падзення Візантыйскай імперыі ў XV ст.

## Гл. таксама 
* Рымская правінцыя
* Сем цэркваў Апакаліпсісу

## Літаратура 
* Heinrich-Wilhelm Drexhage: *Wirtschaftspolitik und Wirtschaft in der römischen Provinz Asia in der Zeit von Augustus bis zum Regierungsantritt Diokletians.* Bonn 2007, ISBN 978-3-7749-3516-7.
* Stephen Mitchell: *The administration of Roman Asia from 133 BC to AD 250*. In: Werner Eck (Hrsg.): *Lokale Autonomie und römische Ordnungsmacht in den kaiserzeitlichen Provinzen vom 1. bis 3. Jahrhundert*. Oldenbourg, München 1999, S. 17-46, ISBN 3-486-56385-8.
Далмацыя (рымская правінцыя)

**Далмацыя** () — правінцыя Рымскай імперыі, назва якой, відаць, паходзіць ад назвы ілірыйскага племя далматаў, якое жыло на ўсходнім узбярэжжы Адрыятычнага мора ў 1 тысячагоддзі да н.э.

## Гісторыя 
Рэгіён быў паўночнай часткай Ілірыйскага царства з IV стагоддзя да н.э. да пачатку Ілірыйскіх войнаў у 220 годзе да н.э. і 168 годзе да н.э., пасля якіх Рымская рэспубліка стварыла свой пратэктарат на поўдзень ад рэкі Нератва. Вобласць, размешчаная на поўнач ад Нератвы была паступова ўключана ў склад пратэктарата, да афіцыйнага заснавання рымскай правінцыі Ілірык у 32 — 27 гадах да н.э.

З часам Далмацыя становіцца часткай рымскай правінцыі Ілірык. Паміж 6 і 9 гадамі н.э. далматы сумесна з пананійцамі падымаюць серыю мецяжоў, якія былі падушаны, і ўжо ў 10 годзе н.э. Ілірык падзелены на дзве правінцыі Панонію і Далмацыю.

Тэрыторыя Далмацыі ўключала ўсё Дынарскія Альпы і значную частку ўсходняга ўзбярэжжа Адрыятычнага мора. Правінцыя была радзімай рымскага імператара Дыяклетыяна, які пабудаваў палац у Салоне.

Гісторык Тэадор Момзен пісаў у сваёй працы «*Правінцыі Рымскай імперыі*», што ўся Далмацыя была цалкам латынізавана да IV стагоддзя н.э. Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі (у 476), рэгіёнам кіравалі готы, але ўжо ў 535 годзе Юстыніян I далучыў Далмацыю да Візантыйскай імперыі.

## Гл. таксама 
* Далмацыя
* Гісторыя Далмацыі
* Рымская правінцыя

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* croatia-in-english.com — Карта
* euratlas.com — Карта

Катэгорыя:Далмацыя
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Катэгорыя:Гісторыя Албаніі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Салона

thumb|Руіны Салоны
thumb|Амфітэатр у Салоне
thumb|Размяшчэнне горада ў IV стагоддзі нашай эры

**Салона** () — антычны ілірыйскі далмацінскі горад, заснаваны ў першым тысячагоддзі да нашай эры.

## Гісторыя 
Горад быў заснаваны ілірыйцамі, а ў IV стагоддзі да н.э. яго захапілі грэкі. У Салоне грэкі размясцілі *эмпарыён* (гандлёвы рынак).

Пасля таго, як Салона была захоплена рымлянамі, горад стаў сталіцай правінцыі Далмацыя. Калі да ўлады прыйшоў Дыяклетыян, які меркавана нарадзіўся ў гэтым горадзе, ён дараваў Салоне ганаровы тытул імператарскай фаміліі «Валерыя» і пабудаваў побач з ім палац; гэты будынак, вядомы цяпер палац Дыяклетыяна, стаў ядром сучаснага горада Спліта. У наш час Салона знаходзіцца каля горада Соліна.

Салона была моцна разбурана падчас нашэсця авараў і славян у 614 годзе. Паўторна рымляне атрымалі тэрыторыю вакол палаца Дыяклетыяна ў 639 годзе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ілірыя
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Харватыі
Катэгорыя:Горад Солін
Каноб

]]
[thumb|Карта дэльты Ніла, якая паказвае старажытныя гарады Каноб, Менуціс і [Геракліян, Егіпет|Геракліян, які быў адкрыты нядаўна]]
**Кано́пус**, **Кано́б**, або **Кано́па** (, ) — горад у Старажытным Егіпце, у заходняй частцы дэльты Ніла. Паводле сведчання Страбона, горад знаходзіўся ў 19 км на ўсход ад Александрыі, каля вусця самага заходняга рукава Ніла (Канобскага).

Да заснавання Александрыі быў галоўным цэнтрам егіпецкага гандлю з грэкамі, якія выводзілі імя горада ад легендарнага стырніка, які прычаліў сюды Менелая (адсюль пазнейшая назва нома, Menelaites), і звязвалі з горадам мноства паданняў.

Горад славіўся Серапеумам — храмам Серапіса з аракулам і рэлігійным лячэннем, аднак яшчэ больш быў вядомы вясёлым жыццём і распушчанасцю; гандляваў ён мазямі (адсюль тэрмін «канопскія вазы»). Самы шчаслівы час свайго жыцця правёў у Канобе з Антыноем імператар Адрыян. Пасля таго, як Антыной патануў у Канобскім Ніле, імператар узвёў храм Серапіса-Антыноя ў сваёй віле пад Рымам.

У апошнія часы язычніцтва тут было сховішча тэрапеўтаў, пакуль, нарэшце, паводле дэкрэта Феадосія храм Серапіса не быў разбураны і на яго месцы паселены манахі. Тут была знойдзена стэла 239 г. да н.э. з тэкстам  (апісанні неверагодна дакладнага для таго часу календара). 

У IV стагоддзі Канопа быў месцам аднайменнай дыяцэзіі. Горад з'яўляецца месцам пакутніцтва Святога Кіра Александрыйскага, які загінуў у 311 годзе.

У наш час на месцы Канопы — Абукір, усходні прыгарад Александрыі. Абукірскі заліў знакаміты тым, што ў ім адмірал Нэльсан разбіў флот Напалеона. Падрабязней пра тры бітвы Егіпецкага паходу, якія адбыліся ў гэтых месцах, гл. .

Катэгорыя:Колішнія гарады Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Старажытнага Егіпта
Югна

**Югна** — рака ў Крупскім раёне Мінскай вобласці і Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Лукомка.

Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 430 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 м/км. Югна бярэ пачатак у паўночнай частцы возера Абіда, цячэ ў межах Чашніцкай раўніны. Азёрнасць вадазбору каля 7 %. У Югну ўпадае ручай з возера Радомля.

Каля ракі населеныя пункты Хальневічы, Падбярэззе (Крупскі раён), Старыя Лаўкі (Чашніцкі раён).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Чашніцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Крупскага раёна
Катэгорыя:Басейн Лукомкі
Брыцень

**Брыцень** — возера ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, за 39 км на ўсход ад горада Пінск, за 14 км на паўднёвы захад ад горада Лунінец, за 3,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Беразцы, у басейне ракі Прыпяць. Уваходзіць у склад ландшафтнага заказніка «Сярэдняя Прыпяць».

Плошча паверхні 0,114 км², даўжыня 1,5 км, шырыня 0,06 км. Даўжыня берагавой лініі 3,1 км. Катлавіна возера знаходзіцца сярод балота, якое парасло хмызняком. Ручаямі звязана з рэкамі Прыпяць і Бобрык.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, лінь, сом, мянтуз, акунь, плотка, карась і іншыя віды рыб.

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-138 
* Агульная характарыстыка азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Пінскага раёна
Нагорная

Назву **Наго́рная** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Нагорная — вёска ў Баранавіцкім раёне

* Гомельская вобласць:
** Нагорная — пасёлак у Гомельскім раёне
## Метро 
* Нагорная (станцыя метро)
## Іншае 
* Нагорная — урочышча ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці

## Гл. таксама 
* Нагорнае
* Нагорнікі
* Нагорныя
* Нагор’е
Мілавіды

Назву **Мілаві́ды** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Мілавіды — аграгарадок у Баранавіцкім раёне

* Віцебская вобласць:
** Мілавіды — вёска ў Расонскім раёне
### Расія 
* Мілавіды (Смаленская вобласць)

## Гл. таксама 
* Мілавідная
Беластоцкая архідыяцэзія

** Беластоцкая архідыяцэзія ** () — дыяцэзія Рымска-Каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Беласток, Польшча. У мітраполію Беластока ўваходзяць Драгічынская і Ломжынская дыяцэзіі. Кафедральным саборам беластоцкай архідыяцэзіі з'яўляецца касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

## Гісторыя 
thumb|left|200px|Адміністрацыйны падзел на дэканаты беластоцкай архідыяцэзіі

5 чэрвеня 1991 года Святы Прастол заснаваў Беластоцкую дыяцэзію, вылучыўшы яе з Вільнюскай архідыяцэзіі.

25 сакавіка 1992 года Рымскі Папа Ян Павел II выдаў булу *«Totus tuus Poloniae populus»*, якой узвёў Беластоцкую дыяцэзію ў ранг архідыяцэзіі.

з 1945 года ў Беластоку дзейнічае духоўная семінарыя, заснаваная ў Вільні ў 1582 годзе і пераведзеная сюды пасля Другой сусветнай вайны, калі Вільнюс быў перададзены Літве.

## Ардынарыі архідыяцэзіі 
* біскуп Эдвард Кісель (5.06.1991 — 25.03.1992)
* архібіскуп Станіслаў Шымецкі (15.05.1993 — 16.11.2000)
* архібіскуп Войцех Жэмба (16.11.2000 — 30.05.2006) — прызначаны архібіскупам вармійскім
* архібіскуп Эдвард Азароўскі (21.10.2006 — па цяперашні час)

## Крыніца 
* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, ISBN 88-209-7422-3
* Була *Totus Tuus Poloniae populus*, AAS 84 (1992), стар. 1099 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Інфармацыя 


Катэгорыя:Рэлігія ў Беластоку
Катэгорыя:1991 год у Польшчы
Эдвард Кісель

**Эдвард Кісель** () — рымска-каталіцкі дзеяч Польшчы, першы біскуп беластоцкі.

## Біяграфія 
Вучыўся ў школе ў Германавічах, пасля ў гімназіях Дзісны і Пінска. У 1937 годзе паступіў у Архідыяцэзіяльную вышэйшую духоўную семінарыю ў Вільні. Адначасова запісаўся на курсы тэалогіі Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя. У 1941 годзе ў Віленскай кафедры атрымаў дыяканскія пасвячэнні з рук архібіскупа Рамуальда Ялбжыкоўскага. 3 сакавіка 1942 года арыштаваны гестапа, знаходзіўся ў турме ў Лукішках, а потым быў высланы ў Германію, але ў Варшаве ўцёк з палону. Нейкі час хаваўся ў ксяндзоў арыяністаў, затым у Лазневе (20 км ад Варшавы), дзе скончыў сваю навучанне. 14 лютага 1943 года атрымаў святарскае пасвячэнне, прыміцыйную Святую Імшу адправіў у Чэнстахове.

Вясной 1943 г. прызначаны вікарыем у Чорную Весь на Беласточчыне, затым пераведзены ў Ухава. Пасля таго, як немцы спалілі Ухава, пераехаў у Беласток, дзе выконваў святарскую паслугу ў касцёле Святога Роха. У студзені 1953 г. абараніў доктарскую дысертацыю. У 1971 годзе прызначаны канцлерам архібіскупскай курыі ў Беластоку, а ў 1974 — капітульным канонікам базілікі Віленскай метраполіі.

3 мая 1976 г. прызначаны тытулярным біскупам Ліматы і апостальскім адміністратарам Беластоцкай архідыяцэзіі. Кансекрацыя адбылася ў Беластоцкай кафедры. Пад яго кіраўніцтвам на Беласточчыне было адбудавана 18 касцёлаў і капліцаў, духоўная семінарыя ў Беластоку, інтэрнат для клерыкаў, дом для святароў-пенсіянераў, паўстала 18 новых парафій. 25 сакавіка 1992 г. Папа Ян Павел II зацвердзіў булай архібіскупства і мітраполію ў Беластоку, першым архібіскупам-мітрапалітам якой быў прызначаны Эдвард Кісель.

Памёр 28 верасня 1993 г. а дзявятай гадзіне вечара. Дзень 1 кастрычніка 1993 г. на Беласточчыне быў абвешчаны днём смутку і жалобы.

## Спасылкі 
* Біскуп Эдвард Кісель 

Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Польшчы