Маскоўскі дагавор (1921)

**Маскоўскі дагавор** (, ), таксама **савецка-турэцкі дагавор «пра дружбу і братэрства»**, — двухбаковы дагавор, падпісаны 16 сакавіка 1921 года ў Маскве прадстаўнікамі Вялікага нацыянальнага сходу Турцыі і Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў) РСФСР. Дагаворам была ўстаноўлена паўночна-ўсходняя граніца Турцыі з СССР.

## Перадгісторыя 
Падпісанне султанскім урадам Мудраскага перамір’я (капітуляцыі Асманскай імперыі перад краінамі Антанты) 30 кастрычніка 1918 года азначала фактычны падзел дзяржавы паміж пераможцамі. У лістападзе 1918 года сталіца імперыі Канстанцінопаль была акупавана войскамі Антанты.

Турэцкі генерал Мустафа Кемаль, які прыбыў 19 траўня 1919 года ў Самсун як інспектар 9-й арміі з даручэннем кантраляваць ход раззбраення турэцкай арміі, выступіў перад моладдзю і аб’явіў мабілізацыю супраць акупацыйных войск. 22 чэрвеня 1919 года ў Амасье ён абнародаваў цыркуляр (), які абвяшчаў, што незалежнасць краіны знаходзіцца пад пагрозай, а таксама абвяшчаў скліканне дэпутатаў на Сіваскі кангрэс. 8 ліпеня 1919 года Кемаль звольніўся з асманскай арміі. 23 ліпеня — 7 жніўня 1919 года ў Эрзуруме адбыўся з’езд (*Erzurum Kongresi*) шасці ўсходніх вілаетаў імперыі, за якім адбыўся Сіваскі кангрэс, праведзены з 4 па 11 верасня 1919 года. Мустафа Кемаль, які забяспечыў скліканне і працу гэтых кангрэсаў, такім чынам вызначыў шляхі выратавання дзяржавы. Султанскі ўрад спрабаваў гэтаму супрацьдзейнічаць, выдаўшы 3 верасня 1919 года ўказ пра арышт Мустафы Кемаля, аднак выканаць яго не здолеў. 27 снежня 1919 года Мустафу Кемаля з весялосцю сустрэлі жыхары Ангоры (сучасная Анкара).

28 студзеня 1920 года ў Канстанцінопалі зноў абраная палата дэпутатаў, большасць у якой склалі прыхільнікі кемалісцкага руху, прыняла *«Дэкларацыю незалежнасці Турцыі»* (*«Нацыянальны зарок»*). У адказ на гэта дзяржавы Антанты 16 сакавіка 1920 года пачалі займаць ключавыя будынкі Канстанцінопаля і арыштоўваць турэцкіх нацыяналістаў, якія потым былі высланы на Мальту. 18 сакавіка асманскі парламент выказаў пратэст супраць гэтых дзеянняў і быў разагнаны.

19 сакавіка Мустафа Кемаль-паша, які знаходзіўся ў Анкары, паслаў усім губернатарам правінцый і ваенным камандуючым цыркулярную тэлеграму, у якой прапанаваў ім прыняць удзел у «фармаванні асамблеі, якая б мела надзвычайную ўладу ў пытаннях, звязаных з кіраваннем нацыяй»; султанскі ўрад, які стаў марыянеткай інтэрвентаў, быў цалкам дыскрэдытаваны, альтэрнатывай яму стаў Вялікі нацыянальны сход Турцыі (ВНСТ) ў Анкары. Першае пасяджэнне сходу адкрылася 23 красавіка 1920 гады. Мустафа Кемаль быў абраны старшынёй прэзідыума парламента і часткай урада Вялікага нацыянальнага сходу, які тады не прызнавалася ні адной з дзяржаў.

Мустафа Кемаль 26 красавіка звярнуўся да старшыні СНК РСФСР У. І. Леніну з просьбай пра прадастаўленне Турцыі ваеннай і фінансавай дапамогі і прапановай устанавіць дыпламатычныя адносіны і распрацаваць агульную ваенную стратэгію на Каўказе, каб «абараніць Савецкую Расію ад імперыялістычнай небяспекі» ў Прычарнамор’і і на Каўказе. Гэтая стратэгія тычылася пераадолення так званага «каўказскага бар’ера», «створанага» армянамі-дашнакамі, грузінскімі меншавікамі і Англіяй «як перашкода для развіцця адносін паміж Савецкай Расіяй і кемалістамі». Рэспубліка Арменія не дазваляла транспартаваць грузы ў Турцыю праз сваю тэрыторыю, а дастаўка дапамогі па Чорным моры абцяжарвалася прысутнасцю караблёў краін Антанты.

Кемаль заяўляў, што «Турцыя абавязваецца змагацца сумесна з Савецкай Расіяй супраць імперыялістычных урадаў для вызвалення ўсіх прыгнечаных,  выказвае гатоўнасць удзельнічаць у барацьбе супраць імперыялістаў на Каўказе і спадзяецца на садзейнічанне Савецкай Расіі для барацьбы супраць імперыялістычных ворагаў, якія напалі на Турцыю». У лісце былі выкладзены асноўныя прынцыпы знешняй палітыкі ВНСТ: абвяшчэнне незалежнасці Турцыі; уключэнне ў склад турэцкай дзяржавы «бясспрэчна турэцкіх тэрыторый»; даванне ўсім тэрыторыям са змяшаным насельніцтвам права вызначыць свой лёс; перадача пытання пра пралівы канферэнцыі прыбярэжных чарнаморскіх дзяржаў; адмена рэжыму капітуляцый і эканамічнага кантролю з боку замежных дзяржаў; ліквідацыя ўсялякага роду сфер замежнага ўплыву.

Тым часам, разграміўшы на Паўночным Каўказе рэшткі Узброеных сіл Поўдня Расіі, часці 11-й арміі РСЧА РСФСР да сярэдзіны красавіка 1920 года засяродзіліся ў паўночнай мяжы Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі (АзДР). 26 красавіка 11-я армія РСЧА перайшла паўночную мяжу Азербайджана. 28 красавіка ўлада ў Азербайджане ўзяў у свае рукі Азербайджанскі часовы рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў Азербайджанскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку. Да першай паловы траўня амаль на ўсёй тэрыторыі АзДР пры садзейнічанні кемалістаў была ўсталявана бальшавіцкая ўлада.

У гэты час Рэспубліка Арменія пры падтрымцы ЗША і краін Антанты вяла вайну з Турцыяй, хаця кіраўніцтва РСФСР лічыла яе непажаданай і выказала гатоўнасць да пасрэдніцтва. За некалькі тыдняў да падпісання Сеўрскага мірнага дагавора Арменія накіравала пагранічныя войскі ў Ольцінскую акругу, якая фармальна не належала Турцыі, але знаходзілася пад фактычным кантролем мусульманскіх палявых камандзіраў (у асноўным курдскіх) і падраздзяленняў турэцкай арміі, якія заставаліся там у парушэнне ўмоў Мудраскага перамір’я. Увод войск пачаўся 19 чэрвеня, а да 22 чэрвеня армяне ўзялі пад свой кантроль большую частку тэрыторыі акругі, уключаючы гарады Ольты і Пяняк. З пункту гледжання турэцкіх нацыяналістаў, гаворка ішла пра ўварванне армянскіх войск у межы Турцыі, што было выкарыстана Турцыяй як падстава для ўдару ў адказ і далейшага нападу.

У гэтых умовах бальшавіцкі ўрад падтрымаў кемалістаў. Па-першае, дэклараваная ідэя нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць імперыялізму супадала з бальшавіцкай ідэалогіяй, а па-другое, што яшчэ больш важна, ператварэнне Анатолі ў англійскую зону ўплыву было вельмі невыгодна для Масквы.

У Маскве прадстаўнікі бальшавіцкага кіраўніцтва, ведучы перамовы, з аднаго боку, з дэлегацыяй Рэспублікі Арменіі на чале з Л.&nbsp;Шантам, а з другога боку, з кемалісцкай дэлегацыяй на чале з Бекірам Самі і імкнучыся дасягнуць мірнай дамовы паміж бакамі, вылучылі «прынцып этнаграфічнай мяжы, заснаванай на нацыянальных узаемаадносінах, якія існавалі да вялікай вайны», і прапаноўвалі «вырабіць узаемнае перасяленне для таго, каб стварыць абапал аднастайную этнаграфічную тэрыторыю». Армянская дэлегацыя была з гэтым у прынцыпе згодна. Турэцкая дэлегацыя, аднак, не толькі адпрэчыла гэты прынцып, але і не прыняла прапанову Л.&nbsp;Карахана пра правядзенне сустрэчы з дэлегацыяй Л. Шанта для высвятлення пазіцый бакоў у пытанні пра спрэчныя тэрыторыі, матывуючы сваю адмову тым, што не мае падобных паўнамоцтваў. Бекір Самі настойваў на межах, вызначаных Брэст-Літоўскім дагаворам, і патрабаваў прызнання «Нацыянальнага зароку». Турэцкая дэлегацыя ўпарта настойвала на неабходнасці ваеннага паходу супраць Арменіі, матывуючы гэта тым, што калі за кароткі тэрмін не будзе створаны сухапутны калідор праз Нахічэван з Азербайджанам і Чырвонай Арміяй, то гібель нацыянальнага руху ў Турцыі будзе непазбежнай. Бекір Самі патрабаваў хаця б вуснай згоды РСФСР на занятак туркамі Сарыкамыша і Шахтахты.

Па дамове ад 24 жніўня грашовая дапамога Турцыі была ўсталяваная ў аб’ёме 10 млн залатых рублёў, што адпавядала 7,74 тоны золата дадаткова да 620 кілаграмаў з залатога запасу Расійскай імперыі (100 тысяч залатых асманскіх лір), пра атрыманне якіх раней дамовіўся Халіль Кут, які наведаў Маскву з неафіцыйнай місіяй па даручэнні Мустафы Кемаля да пачатку працы ВНСТ. Па выніках яго перамоў з Л.&nbsp;Б.&nbsp;Каменевым Савнаркам прыняў рашэнне таемна выдзеліць Турцыі мільён залатых рублёў.

Атрыманае золата Халіль Кут у суправаджэнні савецкай дыпламатычнай місіі на чале з саветнікам Я.&nbsp;Я.&nbsp;Упмал-Ангарскім даставіў у Эрзурум 8 верасня. Шлях місіі ў Анатолю аказаўся вельмі складаным і небяспечным. 200&nbsp;кг з прывезенага золата было пакінута ў распараджэнні Усходняй арміі, а астатнія накіраваны ў Анкару. У далейшым перавозкі ўзбраення, боепрыпасаў і рыштунку ажыццяўляліся па моры з Наварасійска і Туапсэ ў Самсун, Трабзон і Інеболу, адкуль яны перапраўляліся ва ўнутраныя раёны Анатолі.

16 сакавіка ў Маскве без удзелу прадстаўнікоў Азербайджанскай ССР, Армянскай ССР і Грузінскай ССР была падпісана савецка-турэцкі Дагавор пра «дружбу і братэрства».

З боку РСФСР дагавор падпісалі Чычэрын і член УЦВК Джэлал Каркмасаў, з боку Турцыі — народны камісар па народнай гаспадарцы ВНСТ Юсуф Кемаль-бей, Рыза Нур і Алі Фуат.

## Вызначэнне граніц 
### Граніцы па Сеўрскім дагаворы 
Тым часам 10 жніўня ў Францыі 14 дзяржаў (уключаючы султанскі ўрад Турцыі і Рэспубліку Арменія) падпісалі Сеўрскі мірны дагавор, які афіцыйна афармляў раздзел арабскіх і еўрапейскіх уладанняў Асманскай імперыі. У прыватнасці, Турцыя прызнавала Арменію як «вольную і незалежную дзяржаву», Турцыя і Арменія згаджаліся падпарадкавацца прэзідэнту ЗША Вудра Вільсану па арбітражы граніц у межах вілаетаў Ван, Бітліс, Эрзурум і Трапезунд. Сеўрскі дагавор быў успрыняты ў Турцыі як несправядлівы і «каланіяльны», як відавочная праява няздольнасці султана Мехмеда VI абараняць нацыянальныя інтарэсы Турцыі.

 і Асманскай армій на Каўказскім фронце да 1917 года)]]
Вялікі нацыянальны сход Турцыі ў Ангоры, прэзідыум УЦВК і СНК РСФСР не прызналі Сеўрскі мірны дагавор. РСФСР стала адзінай дзяржавай у свеце, якая выказала адкрытую нязгоду з Сеўрскім дагаворам. Бальшавікі імкнуліся не дапусціць пераходу Чарнаморскіх праліваў пад кантроль Антанты і стварэння на землях ліквідаванай асманскай дзяржавы антысавецкага плацдарму. Што да Паўднёвага Каўказа, то кіруючыя колы Арменіі і Грузіі былі гатовы актыўна падтрымаць Антанту ў яе дзеяннях супраць РСФСР.

### Перамовы пра граніцы з кіраўніцтвам РСФСР 
Кіраўніцтва РСФСР разглядала паўночна-ўсходнюю граніцу Турцыі, устаноўленую ў 1878 годзе Берлінскім трактатам, як справядлівую і адпаведную міжнародным рэаліям. Планы армянскага кіраўніцтва па ўзнаўленні Вялікай Арменіі ў Маскве разглядаліся як праявы армянскага нацыяналізму і асуджаліся — тым больш што аслабленая Арменія наўрад ці была ў стане адолець Турцыю, а ў рэальнасць абяцанняў заступніцтва з боку ЗША бальшавікі не верылі. У сувязі з гэтым бальшавіцкая дыпламатыя спрабавала ўтрымаць Арменію ад уступлення ў вайну супраць Турцыі, але дарэмна. Ён некалькі разоў сустракаўся з Мустафай Кемалем і яго паплечнікамі, пераконваючы іх, у адпаведнасці з указаннямі наркама замежных спраў Савецкай Расіі Г.&nbsp;В.&nbsp;Чычэрына, пагадзіцца на перадачу некаторай часткі турэцкай тэрыторыі (Бітліс, Ван і Муш) Арменіі. Гэтае пытанне перашкаджала заключэнню Маскоўскага дагавора. Упмал у данясеннях у Маскву апісваў цяжкае сацыяльна-эканамічнае становішча ў Турцыі, усё большую нянавісць турак да грэкаў і армян і ўздым рэлігійнага фанатызму ў асяроддзі мусульманскага насельніцтва.

З канца 1920 года і да вясны 1921 года ў Турцыі па асабістым даручэнні Леніна знаходзіліся Нестар Лакоба з Яфрэмам Эшба, для садзейнічання падпісанню дагавора.

## Армяна-турэцкая вайна 
Пасля шэрагу новых памежных сутыкненняў Турцыя 24 верасня 1920 года абвясціла вайну Арменіі. 28 верасня турэцкія войскі пачалі наступленне па ўсім фронце і, валодаючы значнай перавагай сіл на галоўных напрамках, здолелі на працягу некалькіх дзён зламаць супраціўленне армянскіх войск і заняць Сарыкамыш, Кагызман, Мардэнек, выйсці да Ыйдыра. Надыходзячыя турэцкія войскі спусташалі занятыя раёны і знішчалі мірнае армянскае насельніцтва, якое не паспела ці не захацела ратавацца ўцёкамі. У той жа час, як паведамлялася, некаторыя армянскія часці пачалі этнічныя чысткі на тэрыторыі Карскай вобласці і Эрыванскай губерні.

Дагаворы царскага ўрада з урадам Турцыі аб’яўляліся адмененымі. Урад РСФСР адмаўляўся ад усялякага роду дзеянняў і правоў, звязаных з рэжымам капітуляцый. Бакі абавязваліся не дапускаць утварэнняў на сваёй тэрыторыі арганізацый і груп, якія прэтэндуюць на ролю ўрада іншага боку або часткі яе тэрыторыі, а таксама груп, якія маюць на мэце барацьбу супраць іншага боку. Такое ж абавязацельства бакі прынялі ў адносінах да савецкіх рэспублік Каўказа (, «нацыянальная дамова»), прынятай асманскім парламентам 28 студзеня 1920 года) і рэгулярна засылаючы ў савецкае Закаўказзе свае дыверсійна-выведвальныя групы для высвятлення становішча. Турцыя да 1944 года сістэматычна парушала канвенцыю Мантро 1936 года пра статус Чарнаморскіх праліваў, прапускала праз іх замаскіраваныя пад грамадзянскія германскія ваенныя судны. Пасля неаднаразовых пратэстаў Масквы, на якія Анкара адказвала адпіскамі, СССР настаяў на надглядзе судоў. Аднак і гэтае патрабаванне выконвалася час ад часу: былі эпізоды, калі немцы не пускалі турэцкіх прадстаўнікоў на борт карабля для надгляду на шляху ў Чорнае мора. Яшчэ больш небяспечным для СССР было тое, што Турцыя прадавала Германіі стратэгічную сыравіну — у прыватнасці, хромавую руду. Наконт гэтага кандыдат гістарычных навук Аляксей Ісаеў каментуе, а таксама і на карэкціроўку граніц па Маскоўскім і Карскім дагаворах з вяртаннем Карскай вобласці і земляў пад Ерэванам і Батумі, якія ўваходзілі з 1878 года ў склад Расійскай імперыі. Гэтыя патрабаванні Сталін паўтарыў на Патсдамскай канферэнцыі. Спрэчкі з Турцыяй Мікіта Хрушчоў зрабіў у 1957 годзе адным з антысталінскіх тэзісаў. Першапачаткова Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі разглядала гэты крок як спосаб паслаць палітычнае паведамленне ўраду прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Таіпа Эрдагана.

## Гл. таксама 
* Аляксандропальскі дагавор
* Карскі дагавор
* Тэрытарыяльныя прэтэнзіі СССР да Турцыі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* ''''. Московский договор 16 марта 1921 года между Советской Россией и Турцией: диссертация кандидата исторических наук. — Москва: МГУ им. М. В. Ломоносова, исторический факультет, 1950. — 264 л.
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Тэкст савецка-турэцкага дагавора «пра дружбу і братэрства» 1921 года
* Московский договор 1921 года в Энциклопедии Геноцид.ру
* . Обстоятельства заключения Советско-турецкого договора 1921 года

Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1921 года
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб граніцах
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы РСФСР
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Турцыі
Катэгорыя:1921 год у Грузіі
Катэгорыя:1921 год у Маскве
Катэгорыя:1921 год у Турцыі
Катэгорыя:Гісторыя Аджарыі
Катэгорыя:Гісторыя Арменіі
Катэгорыя:Гісторыя Грузіі
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Падзеі 16 сакавіка
Катэгорыя:Падзеі ў Маскве
Катэгорыя:Савецка-турэцкія адносіны
Катэгорыя:Сакавік 1921 года
Катэгорыя:Мустафа Кемаль Атацюрк
Катэгорыя:Уладзімір Ленін