open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
РГ-42

thumb|right
**РГ-42** — ручная аскепкавая граната, прызначаная для паразы жывой сілы і вайсковай тэхнікі суперніка на блізкіх адлегласцях.

Граната была распрацавана С. Г. Коршунавым і ў 1942 годзе прынята на ўзбраенне Чырвонай арміі на замену РГ-41 і РГД-33.

У перыяд Другой Сусветнай вайны граната масава выраблялася не толькі на зброевых заводах, але і на неспецыялізаваных прадпрыемствах, што мелі абсталяванне для штампоўкі і кропкавай зваркі (у тым ліку, на кансервавых фабрыках).

Пасля сканчэння вайны пастаўлялася ў войскі шэрага сацыялістычных краін, выраблялася ў Кітаі («тып 42»), Польшчы (RG-42) і Румыніі.

На савецкіх складах мабілізацыйнага рэзерву запасы гранат захоўваліся сама меней, да пачатку 1990-х гадоў. Па стане на 2000 год, на постсавецкай прасторы гранаты РГ-42 былі даўно зняты с узбраення, аднак усё яшчэ былі на вайсковых складах у значнай колькасці.

## Канструкцыя 
РГ-42 адрозніваецца лімітава простай і тэхналагічнай канструкцыяй: цыліндрычны корпус гранаты ўяўляе сабою танкасценны кансервавы слоік, усярэдзіне якой знаходзіцца зарад выбухоўкі масай 110 грамаў. Дзеля павелічэння колькасці аскепкаў і паражальнай здольнасці гранаты ўсярэдзіне корпуса па сценках пракладзена згорнутая ў чатыры-шэсць пластоў стужка з тонкай сталі с насяканнямі для ўтварэння аскепкаў. Да верхняй накрыўкі корпуса далучана ручка, у якую ўкручваюць запал (да ўкручвання запала фланец зачынены пластмасавым коркам).

Радыус разлёту аскепкаў складае 25—30 метраў, далёкасць кідка залежыць ад фізічных якасцяў салдата і ў сярэднім складае 35—40 метраў.

## Характарыстыкі 
* маса: 420 гр
* Даўжыня: 130 мм
* Дыяметр: 55 мм
* Выбуховае рэчыва: траціл
* Маса выбуховага рэчыва: 0,11—0,12 кг
* далёкасць кідка: 30 м
* Радыус разлёту аскепкаў: 30 м.
* час самаліквідацыі 3.2-4.2 сек.

## Ужыванне 
Для ўжывання гранаты трэба разагнуць вусікі засцерагальнай чакі, узяць гранату ў правую руку так, каб пальцы прыціскалі рычаг да корпуса. Перад кіданнем гранаты, прасунуўшы, указальны палец левай рукі ў кальцо чакі, выдраць чаку. Граната можа працягваць заставацца ў руцэ наколькі заўгодна доўгае, бо пакуль не адпушчаны рычаг, ударнік запала не можа пабіць капсуль. Пасля выбару моманту кідка і цэлі кінуць у цэль гранату. У гэты момант, рычаг пад уплывам спружыны ўдарніка павернецца, вызваляючы ўдарнік і адляціць убок. Ударнік насячэ капсуль і праз 3.2-4.2 сек адбудзецца выбух.

## Упакоўка 
Гранаты РГ-42 пакуюцца ў драўляныя скрыні па 20 штук. Запалы УЗРГМ захоўваюцца ў гэтай жа скрыні асобна ў двух металічных герметычна залітаваных слоіках (па 10 штук у слоіку). Вага скрыні 16 кг.

## Гл. таксама 
* РГД-5
* Ф-1
* РГН
* РГО

Катэгорыя:Ручныя гранаты
Катэгорыя:Гранаты
Катэгорыя:Зброя СССР
Вялняс

**Вялняс** (літ. velnias, vçlinas), або **Вэлнс** (латыш. velns)  - у балтыйскай міфалогіі дэман, вораг бога Пяркунаса. Крадзе ў Пяркунаса скаціну, хаваецца ад пераследвання, ператвараецца ў камень, дрэва, змяю, жывёліну, чалавека і г.д. (часам сам Вялняс мае знешнія атрыбуты скаціны - рогі, капыты). Грымоўнік Пяркунас кідае ў Вялняса маланкай, паражае злодзея і вяртае свой статак. Вялняс звязаны з воднай стыхіяй (літ. Velnio akis, латыш. velna acis «вока Вялняса.» - «акно ў балоце»), будуе ў вадзе плаціны і каменныя масты. Ён звязаны таксама з музыкай, танцамі, валодае мудрасцю. Паводле балтыйскага міфа, Вялняс можа з'явіцца сярод людзей у абліччы звышнатуральна моцнага дзіцяці, уступае ў спаборніцтва з пастухамі, кідаючы дыск. Дзеці, што народжваюцца ад шлюбу Вялняса і зямных жанчын, вельмі моцныя і носяць лукі і стрэлы ў сябе на жываце. Ведаючы пра гэта, жанчыны забіваюць такіх дзяцей. З надыходам хрысціянскай эпохі трансфарміраваўся ў чорта, але відавочна тое, што вобраз Вялняса узыходзіць да ўяўленняў аб бостве падземнага царства. У многім адпавядае славянскаму Вялесу.

## Гл. таксама 
* Дыевас
* Вялес

## Літаратура 
* Ва1уs J., Griaustinis ir velnias baltoekandijos kraštu tautosakoje, «Tautosakos darbai», t. 6, Kaunas. 1937/38; 
* Gimbutas М., Velinas, «Proceedings of the Second Conference on Baltic Studies», 1970; яе ж, The Lithuanian god Velnias, у кн.: Myth in In-do-European antiquity, Berk., 1974.

Катэгорыя:Латышская міфалогія
Катэгорыя:Літоўская міфалогія
Эдвард Мозер

**Эдвард Мозер** (; ) — нарвежскі нейрабіёлаг.

## Біяграфія 
Скончыў у 1992 годзе ўніверсітэт Осла. Разам са сваёй жонкай Май-Брыт вядомы дзякуючы працам у галіне прасторавай арыентацыі і прасторавай памяці. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2014).

Катэгорыя:Нейрабіёлагі Нарвегіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Нарвегіі
Veronica anagalloides

**Veronica anagalloides** — аднагадовая ці шматгадовая травяністая расліна, від роду  сямейства .

## Распаўсюджанне і экалогія 
Заходняя Еўропа: Іспанія, Партугалія, Францыя (да вярхоўяў Луары на поўначы), Італія, астравы Міжземнага мора, Германія (да Франкфурта і Дрэздэна на поўначы), Аўстрыя, Чэхаславакія, Венгрыя, Румынія, Югаславія, Балгарыя, Грэцыя, Албанія; тэрыторыя былога СССР: галоўным чынам у стэпавай зоне, паўночная мяжа праходзіць праз вярхоўі Днястра, Дняпро ля Кіева, далей па лініі Варонеж — Камышын — Уральск — вярхоўі  — вярхоўі Ішыма — Каракаралінскія горы — возера Зайсан, паўднёвая мяжа праходзіць праз Паўночны Каўказ і паўночныя перадгор'і Цянь-Шаня і Паміра-Алая, на ўсход ад возера Зайсан ў межах тэрыторыі былога СССР не сустракаецца, як заноснае ў Прыморскім краі (возера Ханка); Азія: Ліван, Сірыя, Ізраіль, Турцыя (заходняя частка), Іран (Мазендаран і прылеглыя раёны), Кітай (Джунгарыя); Афрыка: Марока, Алжыр, Туніс (блізу Міжземнага мора), Егіпет (дэльта Ніла).

Расце на водмелях і наносах, у лесастэпавай, стэпавай і паўпустыннай зонах, на берагах вадаёмаў, як пустазелле па краі дарог, на выганах.

## Таксанамія 
Від **Veronica anagalloides** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Крынічнік
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Барадуліна

**Барадуліна** — шматзначнае паняцце. У тым ліку жаночая форма прозвішча Барадулін.

## Вядомыя асобы 
* Акуліна Андрэеўна Барадуліна (1909—1971) — маці Народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Барадуліна — вёска ў Аршанскім раёне
** Барадуліна — былая вёска ў Верхнядзвінскім раёне
Храстковыя ганоіды

**Храстковыя ганоіды** (*Chondrostei*) — падклас прамянёвапёрых рыб.

## Апісанне 
Даўжыня ад 3—5 см (выкапнёвыя) да некалькіх метраў. Захавалі многія старажытныя адзнакі. Маецца хорда, адсутнічаюць целы пазванкоў. Чэрап у значнай ступені храстковы, добра развітыя накладныя косткі чэрапа. Шчэлепы свабодна размяшчаюцца ў асаблівым паглыбленні пад жабернай накрыўкай. Шэраг відаў мае на галаве пырскальную адтуліну. Вонкавае покрыва цела ўтварае луска з цвёрдым блішчастым слоем эмалепадобнага рэчыва, пераважна рамбічная, часта скура пакрыта касцянымі шчыткамі, а часам застаецца зусім голай. Хваставы плаўнік няроўналопасцевы (гетэрацэркальны). Плавальны пузыр звычайна ячэісты, ёсць рэдукаваныя спіральны клапан і артэрыяльны конус.

## Пашырэнне 
Выкапнёвыя формы вядомыя з канца сілурыйскага перыяду. Астанкі драпежнай рыбы  з атряду , знойдзеныя ў Расіі, Швецыі і Эстоніі, маюць узрост 420 млн гадоў. Узніклі *Chondrostei* у рэках Лаўразіі, якія ўпадалі ў акіян Тэціс. Сучасныя групы храшчовакасцявых рыб паходзяць ад *Palaeonisciformes*.

Адрозніваецца 2 сучасныя атрады:
* Асетрападобныя (*Acipenseriformes*)
* Мнагапёрападобныя (*Polypteriformes*)
 
Пашыраны ў Паўночным паўшар'і і трапічнай Афрыцы (мнагапёрападобныя). Найбольш вядомыя асятры, бялугі, амія, лапатаносы, весланосы, панцырнікі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* *Скорняков В. И.* Практикум по ихтиологии. — М.: Агропромиздат, 1986. — 269 с.

*
Сцынкападобныя

**Сцынкападобныя** (*Scincomorpha*) — інфраатрад лускатых паўзуноў падатрада .

Віды, якія адносяцца да гэтага інфраатрада, распаўсюджаныя па ўсім свеце ва ўмераных, трапічных і субтрапічных рэгіёнах. Яны насяляюць перш за ўсё на зямлі, аднак некаторыя віды добра лазяць па дрэвах і праводзяць на іх большую частку свайго жыцця, існуюць таксама паўводныя віды. Сярод сцынкападобных ёсць змеепадобныя формы з рэдукаванымі або згубленымі ў ходзе эвалюцыі канечнасцямі.

## Сістэматыка 
Інфраатрад *Scincomorpha* уключае наступныя сямействы:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкапнёвыя 
*  — від яшчарак, якія жылі ў мелавым перыядзе каля 112—99 млн гадоў таму на тэрыторыі штата Юта, ЗША.

Катэгорыя:Яшчаркі
Перабудова

**Перабудо́ва** () — агульная назва новага курсу савецкага партыйнага кіраўніцтва, сукупнасці палітычных і эканамічных змен, якія адбываліся ў СССР з 1987 па 1991 гады.

Гэты перыяд напроста злучаны з імем Генеральнага сакратара ЦК КПСС Міхаіла Гарбачова, які ініцыяваў вялікія, глыбокія, неадназначныя змены ва ўсіх сферах жыцця савецкага грамадства. Пачаткам перабудовы лічаць 1987 год, калі на студзеньскім пленуме ЦК КПСС перабудова была ўпершыню абвешчана новым кірункам развіцця дзяржавы.


Катэгорыя:СССР
Melanthiaceae

**Melanthiaceae** — сямейства аднадольных шматгадовых травяністых раслін, распаўсюджаных большай часткай у Паўночным паўшар'і. У Сістэме класіфікацыі APG II гэта сямейства ставіцца да парадку Лілеякветныя. У больш ранніх сістэмах большасць родаў сямейства ўваходзіла ў склад сямейства Лілейныя.

Тры роды, якія раней разглядаліся ў складзе гэтага сямейства, ,  і , у 1995 годзе былі вылучаны А. Л. Тахтаджанам у асобнае сямейства .

## Роды 
* *Aletris*
* 
* *Chamaelirium*
* *Chionographis*
* *Daiswa*
* *Helonias*
* *Heloniopsis*
* *Kinugasa*
* 
* 
* *Pseudotrillium*
* *Schoenocaulon*
* *Stenanthium*
* *Trillidium*
* *Trillium*
* 
* 
* *Ypsilandra*
* 

## Спасылкі 
* Melanthiaceae  (у шырокім сэнсе) і Trilliaceae . *L. Watson*, *M.J. Dallwitz*. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, information retrieval 
* Melanthiaceae  и Trilliaceae : CSDL, Texas

Катэгорыя:Лілеякветныя
Катэгорыя:Сямействы раслін
Панталаса

thumb|Пангея, якую абмывае Панталаса**Панталаса** (ад  «усё-» і  «мора») — гіпатэтычны акіян, які абмываў, пачынаючы з сілурыйскага перыяду палеазою і да ранняга мезазою ўключна, суперкантынент Пангею і пакрываў каля паловы зямнога шара.

Велізарны заліў, названы морам Тэціс, удаваўся ў суперкантынент паміж будучымі Еўразіяй і Аўстраліяй. Акіян Панталаса бесперапынна пашыраўся, літасферныя пліты, якія атачалі яго, рассоўваліся ў бакі; прычынай гэтага руху быў спрэдынг акіянічнай кары, якая бесперапынна ўтваралася ў сярэдзінна-акіянічным хрыбце.

## Гл. таксама 
* Тэктоніка літасферных пліт

## Літаратура 
* *Вегенер, А.*Происхождение материков и океанов* /пер. с нем. П. Г. Каминского под ред. П. Н. Кропоткина. — Л.: Наука, 1984. — 285 с.
* Van Andel, T. H. *New Views on an Old Planet: A History of Global Change''. Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — 457p.

Катэгорыя:Старажытныя акіяны
Катэгорыя:Палеазой
Катэгорыя:Мезазой
Духавенства

**Духавенства** — зборны тэрмін для абазначэння грамадскага саслоўя, сацыяльнай праслойкі, асоб або сацыяльнай групы, якая складаецца з прафесійных служыцеляў той ці іншай рэлігіі. Часам ужываецца толькі да монатэістычных рэлігій.

## Хрысціянства 
У праваслаўі і каталіцызме ў духавенства (клір) уваходзяць толькі мужчыны. Адрозніваюць **белае духавенства** (святары, якія не прыносілі манаскіх абяцанняў) і **чорнае духавенства** (манаства). Духавенства складае тры ступені святарства: дыякан, святар (іерэй) і біскуп (архірэй) (у праваслаўі архирэйства дасягальна толькі для манахаў). У пратэстанцкіх цэрквах адсутнічае строгі падзел на духавенства і свецкіх. Адрозніваюць пасады епіскапа, пастара і прэсвітара, якія, аднак, успрымаюцца менавіта як пасаду, а не сан.

У праваслаўі і каталіцызме ўжываюць тэрмін царкоўны служка (у каталіцызме таксама *пастаўлены служыцель*) у адносінах да асоб, якія не ўзведзены ў ступень святарства, а дапамагаюць у здзяйсненні набажэнства.

У праваслаўі да царкоўнаслужыцеляў адносяцца:

* іпадыякан
* чытальнік
* панамар
* псаломшчык

У каталіцызме да Другога Ватыканскага сабору:

* субдыякан
* акаліт
* экзарцыст
* чытальнік
* астыярый

Пасля Другога Ватыканскага сабору пакінуты толькі чытальнікі і акаліты.

### Некаторыя асаблівыя тэрміны, якія адносяцца да хрысціянскага духавенства 
## Іслам 
* аятала
* муфцій
* імам
* мула
* дэрвіш
* суфій
* халіф
* ходжа

## Іўдаізм 
* першасвятар
* левіт
* прарок
* рабін
* фарысей
* цадзік

## Будызм 
* далай-лама
* гуру
* бхікху (253 зароку)
* шраманера або гецул (10 зарок)
* рабчжунг (студэнт дацана)
* тулку (свядома перароджаны лама)

## Індуізм 
* гуру

## Паганства 
* жрэц
* вяшчун
* вядун
* чараўнік
* знахар
* вядзьмак
* прадказальнік
* чарадзей
* шаман

## Гл. таксама 
* Клір
* Святарства
* Святар
* Іерархія
* Прычт
* Сінод
* Канклаў

## Спасылкі 
* Л. М. Талстой. Зварот да духавенства/Часопіс «Талстоўскі Лісток — Забаронены Талстой», Выпуск трэці. — М.: АВИКО ПРЕСС, 1993.
Май-Брыт Мозер

**Май-Брыт Мозер** (; ) — нарвежская нейрабіёлаг і лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 2014-га года.

## Біяграфія 
Скончыла ў 1992 годзе ўніверсітэт Осла. Разам са сваім мужам Эдвардам Мозерам вядомая дзякуючы працам у галіне прасторавай арыентацыі і прасторавай памяці.

Катэгорыя:Нейрабіёлагі Нарвегіі
Катэгорыя:Псіхолагі Нарвегіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Нарвегіі
Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя
Аляксандр Міхайлавіч Лукашук

**Аляксандр Міхайлавіч Лукашук** (нар. , Брэст) — беларускі журналіст, публіцыст і перакладчык.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (1977). Працаваў перакладчыкам, журналістам, рэдактарам. У 1990—1992 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «Беларусь». З 1993 г. на Радыё Свабода, з 1999 г. — дырэктар Беларускай службы Радыё Свабода. У 2004 — 2005 гг. дырэктар Радыё «Свабодны Афганістан», у 2007 — 2008 — выконваючы абавязкі галоўнага рэдактара Радыё Свабода/Радыё Свабодная Еўропа. Стыпендыят Гуверскага інстытута (Стэнфардскі ўніверсітэт, Каліфорнія, 2000).

## Дзейнасць 
Адзін з заснавальнікаў «Мартыралогу Беларусі». У 1990 — 1995 гг. — член Камісіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій.

Аўтар даследаванняў гісторыі XX ст., у т.л. кніг «Здзек» (1988), «Філістовіч. Вяртанне нацыяналіста» (1997), «За кіпучай чэкісцкай работай» (1997), «У фіялетавай ночы вугал крыла» (1999), «Прыгоды АРА ў Беларусі» (2005), «След матылька: Освальд у Менску» (2011), «Зкімбы-зымбы» (2013).

## Прызнанне 
* Шорт-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2011 год з кнігай «След матылька: Освальд у Менску»
* Лонг-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2013 год з кнігай «Зкімбы-зымбы»
* Лаўрэат прэміі імя Алеся Адамовіча 2018 за стварэнне кніжнай серыі «Бібліятэка Свабоды», а таксама за выданне кніг «Прыгоды АРА ў Беларусі» і «Сьлед матылька: Освальд у Менску». 
* Узнагароджаны медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (2019).

## Літаратура 
* Аляксандр Лукашук — gedroyc.by

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Лазаўцы

Назву **Лазаўцы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Лазаўцы́ — вёска ў Івацэвіцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Ла́заўцы — вёска ў Шчучынскім раёне
Кандацьер

[thumb|right|[Артэмізія Джэнтылескі. Партрэт кандацьера, 1622]]

**Кандацьеры** (ад  — дагавор аб найме на ваенную службу) — у Італіі XIV—XVI стагоддзяў кіраўнікі ваенных атрадаў (*кампаній*), якія знаходзіліся на службе ў гарадоў-камун ды кіраўнікоў і складаліся галоўным чынам з замежнікаў. Кожны атрад групаваўся вакол кандацьера, які склікаў і распускаў атрад паводле свайго меркавання, заключаў дагаворы (*кандоты*) на вядзенне ваенных аперацый, атрымліваў грошы ( — «плата», гл. салдат) і расплачваўся з наймітамі. Здаралася, што кандацьеры захоплівалі ўладу ў гарадах, засноўваючы сіньярыі. У радах кандацьераў было нямала авантурыстаў.

Гісторыі вядомыя выпадкі, калі кандацьеры пасля атрымання платы за сваю працу пераходзілі з аднаго ваюючага лагера ў іншы і шантажавалі сваіх наймальнікаў.

## Гл. таксама 
* Найміт
* Ландскнехт
* Швейцарская гвардыя
* Фларэнційская рэспубліка
* Сіенская рэспубліка

## Літаратура 
* Разыграев А. В. Итальянские кондотьеры XIV—XV веков. «Сержант», № 4, 1997.

## Спасылкі 
* Kондотьеры на сайте Militerra.com 
* Статья в «Мегаэнциклопедии Кирилла и Мефодия»
* Свечин А. А. Эволюция военного искусства. Том I. Глава 7. Наёмные армии. Публикация на сайте «Военная литература»

Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя

Катэгорыя:Гісторыя Фларэнцыі
Катэгорыя:Ваенная гісторыя Італіі
Катэгорыя:Ваенныя фарміраванні і падраздзяленні Сярэдневякоўя
Нападаючы (хакей)

**Напа́днік** у хакеі — атакуючы гулец, асноўнай задачай якога на пляцоўцы з’яўляецца забіванне галоў і перадача пасаў партнёрам. Звычайна нападнікі трымаюцца трох розных шляхоў, вядомых таксама як «траціны», але не абавязкова. Прытрымліванне шляху дапамагае ўтварыць тыповую атакуючую стратэгію, вядомую як трохвугольнік. Адзін нападнік авалодвае шайбай, пасля чаго ўсе ўтраёх, перапасоўваючыся, «разгойдваюць» варатара (прымушаюць яго рухацца з аднаго краю варот да другога). Такім чынам атрымліваецца магчымасць знайсці прарэху ў абароне варот. Нападнікі могуць зрабіць пас і абаронцы на сіняй лініі, каб расцягнуць гульню, зрабіць кідок па варотах або перадаць праз яго пас іншаму нападніку. Такім чынам трохвугольнік пачынаецца зноў.

Ролі нападнікаў:
* Левы крайні
* Цэнтральны
* Правы крайні

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хакейная тэрміналогія
ФК Ювентус

**«Юве́нтус»** (таксама: **Ювэ**, ад  — «юнацтва») — італьянскі футбольны клуб з Турына. З’яўляецца самым тытулаваным клубам Італіі па колькасці чэмпіёнстваў ва ўнутраным першынстве і перамог у Кубку Італіі. Клуб быў заснаваны ў 1897 годзе групоўкай маладых турынскіх студэнтаў, сярод іх, быў і першы прэзідэнт клуба, Эўджэніа Канфары, і яго брат Энрыка, аўтар гістарычнай памяці; Клуб належыць сям’і бізнесменаў Аньелі з 1923 года, што з’яўляецца найстарэйшым спартыўным партнёрствам у Італіі, у выніку чаго «Ювентус» стаў першым прафесійным клубам у краіне. З часам клуб стаў сімвалам нацыянальнай культуры, у сувязі з іхнымі поспехамі, некаторыя з якіх зрабілі значны ўплыў у італьянскім грамадстве, асабліва ў 1930-я гады і ў першыя пасляваенныя дзесяцігоддзі, ідэалагічнай палітыцы і сацыяльна-эканамічнаму паходжанню тых, хто спачувае клубу. Колькасць заўзятараў клуба з’яўляецца не толькі самай вялікай у Італіі, але і адной з найбуйнейшых у свеце. Падтрымка «Ювентуса» шырока распаўсюджана па ўсёй краіне і за мяжой, у асноўным у краінах са значнай прысутнасцю італьянскіх імігрантаў.

«Ювентус» гістарычна з’яўляецца самым паспяховым клубам у італьянскім футболе і адным з самых тытулаваных у свеце. «Ювентус» мае рэкордныя 36 нацыянальных чэмпіёнскіх тытулаў, рэкордныя 14 перамог у розыгрышах італьянскага кубка і 9 перамог у нацыянальным Суперкубку, а таксама адзінаццаць перамог у міжнародных спаборніцтвах. У адпаведнасці з рэйтынгам апублікаваным у 2009 годзе Міжнароднай федэрацыяй футбольнай гісторыі і статыстыкі, арганізацыі, што падначалена ФІФА, клуб, паводле вынікаў выступаў у міжнародных спаборніцтвах, быў прызнаны найлепшым клубам Італіі і другім клубам Еўропы XX стагоддзя.

## Дасягненні 
* Чэмпіён Італіі (36): 1905, 1926, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1950, 1952, 1958, 1960, 1961, 1967, 1972, 1973, 1975, 1977, 1978, 1981, 1982, 1984, 1986, 1995, 1997, 1998, 2002, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020
* Уладальнік Кубка Італіі (14): 1938, 1942, 1959, 1960, 1965, 1979, 1983, 1990, 1995, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021
* Уладальнік Суперкубка Італіі (9): 1995, 1997, 2002, 2003, 2012, 2013, 2015, 2018, 2020
* Уладальнік Кубка чэмпіёнаў: 1985, 1996
* Уладальнік Кубка кубкаў: 1984
* Уладальнік Кубка УЕФА: 1977, 1990, 1993
* Уладальнік Суперкубка УЕФА: 1984, 1996
* Уладальнік Міжкантынентальнага кубка: 1985, 1996

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Фінансавыя махінацыі 
20 студзеня 2023 года Федэральны апеляцыйны суд Італіі прыняў рашэнне пакараць «Ювентус» за фінансавыя махінацыі папярэдняга кіраўніцтва. Клуб быў пазбаўлены 15 ачкоў у сезоне Серыі A сезона 2022/2023. Былыя дырэктары турынскага клуба адхілены ад футбольнай дзейнасці: Андрэа Аньелі — на 2 гады, Маўрыцыа Арывабенэ — на 2 гады, Федэрыка Курубіні — на 1 год і 4 месяцы, Павел Недвед — на 8 месяцаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Ювентус
Сігрыд Гордая

**Сігрыд Гордая** () — гераіня скандынаўскіх саг, жонка каралёў Эрыка VI Пераможца і Свена Вілабародага.

## Біяграфія 
Цітмар Мерзебургскі і Адам Брэменскі паведамляюць пра польскую князёўну Святаславу (), дачку Мешкі I, якая спачатку была жонкай Эрыка Пераможца, а пасля Свена Вілабародага, і стала маці сына апошняга — Кнуда Вялікага. Гэту князёўну з вялікай верагоднасцю можна атаясамляць з Сігрыд Гордай. Аднак, пытанне аб тым, ці была Сігрыд сапраўднай гістарычнай асобай, або гэта зборны вобраз, застаецца адкрытым.

Сагі гавораць пра Сігрыд, як пра прыгожую, але мсцівую жанчыну. У шлюбе са шведскім каралём Эрыкам Пераможцам яна нарадзіла двух сыноў — Олафа і Эмунда. Неўзабаве кароль Эрык памёр. Рукі Сігрыд сталі дамагацца многія знатныя жаніхі. Вестфальскага конунга Харальда Грэнске і конунга Гардарыкі Вісавальда, якія праявілі празмерную настойлівасць, слугі Сігрыд па яе загаду спалілі ў доме (Вісавальда некаторыя навукоўцы атаясамляюць з князем Усеваладам Уладзіміравічам, што малаверагодна, бо Сігрыд Гордая з’яўляецца бабкай Інгегерды, прынцэсы Шведскай, жонкі Яраслава Уладзіміравіча Мудрага, брата Усевалада Уладзіміравіча).

Наступны прэтэндэнт на руку Сігрыд, кароль Нарвегіі Олаф Тругвасан запатрабаваў, каб яна прыняла хрысціянства. Сігрыд адказала, што не адмовіцца ад веры продкаў. У ярасці Олаф ударыў яе па твары. Сігрыд спакойна прагаварыла: «Гэта прывядзе цябе да смерці».

Каб адпомсціць за крыўду, Сігрыд выйшла замуж за караля Даніі Свена Вілабародага, які варагаваў з Олафам. Такім чынам, быў створаны саюз Швецыі і Даніі. У гэтым шлюбе яна нарадзіла двух сыноў — будучых каралёў Даніі Харальда і Кнута, а таксама трох дочак. Каля 1000 года аб’яднаная армія Свена Вілабародага і Олафа Шатконунга, сына Сігрыд ад першага шлюбу, які стаў шведскім каралём, разбіла нарвежцаў у марской бітве пры Свольдзе. Олаф Тругвасан загінуў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Norrœn Dýrð (Паўночная Слава)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Даніі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў X стагоддзя
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XI стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны-забойцы
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Амлет

**Амле́т** (ад ) — страва французскай кухні, прыгатаваная са злёгку ўзбітых яйкаў, абсмажаных на патэльні.

## Апісанне 
У французскі амлет не прынята дадаваць малако, ваду, муку і г.д. Існуе меркаванне, што сапраўдны французскі кухар у першую чаргу павінен умець гатаваць амлет. Амлет абсмажваецца на сметанковым масле з аднаго боку, пакуль ён амаль цалкам не загусцее; перад тым, як падаць, яго скручваюць у трубачку ці напалам. У адрозненне ад суфле, страва не павінна быць пышнай, таму пры смажанні патэльню не закрываюць накрыўкай. Перад тым, як скруціць амлет, яго можна заправіць начыннем.

У розных нацыянальных кухнях ёсць свае разнавіднасці амлету: італьянская фрытата, іспанская тартылья, японскія *ому-райсу* і *ому-соба*, з рысам і дарамі мора, руская драчона.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стравы з курынага яйка
Катэгорыя:Французская кухня
Легат

**Легат** (ад , «прадпісваць, прызначаць, дэлегаваць»):

* Легат, Рымскае права — спецыяльна абумоўлены ў завяшчанні дар, які адымаўся з агульнай спадчыннай масы, прызначаны пэўнай асобе (Рымскае права).
* Легат (Старажытны Рым) — пасланец рымскага сената.
* Папскі легат — асабісты прадстаўнік Рымскага Папы на тэрмін, неабходны для выканання даручэння.

## Прозвішча 
* Густаў Іванавіч Легат (1837—1895) — артыст балета і педагог
* Мікалай Густававіч Легат (1869—1937) — артыст балета, балетмайстар, педагог і карыкатурыст
* Сяргей Густававіч Легат (1875—1905) — артыст балета, балетмайстар, педагог і карыкатурыст

## Іншыя значэнні 
* «Легат» — від артылерыйскіх караблёў у гульні Star Trek: Armada II

## Гл. таксама 
* Лягаты
* Легата — прыём ігры на музычным інструменце.
* Дэлегацыя — перадача паўнамоцтваў
Дубраўка (княгіня польская)

**Дубраўка**, вядомая таксама як **Дабрані**, або **Дамбру́ўка**, (, ; паміж 920 і 931 — ) — дачка чэшскага князя Баляслава I, прадстаўніца дынастыі Пржэмысловічаў, княгіня польская.

## Біяграфія 
Першым яе мужам быў Гунтэр Мерзебургскі, ад якога яна мела двух сыноў: Экехарда I і Гунцэліна.

У 965 годзе выйшла замуж за першага князя Польшчы Мешку I, які пад яе ўплывам прыняў хрысціянства ў 966 годзе, разам са шматлікімі знатнымі асобамі. Хрышчэнне правёў чэшскі біскуп Богувід (Bohuwid). Дубраўка шмат садзейнічала распаўсюджванню хрысціянства ў Польшчы. Памерла ў 977 годзе, пахавана ў Саборы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гнезне.

Храніст Казьма Пражскі ў «Чэшскай хроніцы» ў XII стагоддзі, крытычна ацэньваў Дубраўку: «Быўшы ўжо ў старэчым узросце, яна выйшла замуж за польскага князя, зняла пры гэтым са сваёй галавы ўбор і надзела дзявоцкі вянок, што было вельмі неразумна з яе боку».

У Дубраўкі і Мешкі было двое дзяцей: Баляслаў I Храбры і дачка Святаслава, жонка караля Швецыі Эрыка VI Пераможца, пасля смерці якога стала жонкай дацкага караля Свена I Вілабародага.

## Продкі 
## Бібліяграфія 
* Титмар Мерзебургский. Хроника. В 8 кн. / Пер. с лат. И. В. Дьяконова. М.: «SPSL»-«Русская панорама», 2005.
* Козьма Пражский. Чешская хроника. М., 1962.

Катэгорыя:Пржэмысловічы
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Матуш Чак

**Матуш Чак** (верагодна 1252 — 18 сакавіка 1321 года) — венгерскі магнат, сын храбрага Петэра I Чака (? — 1283), «некаранаваны кароль» заходняй і цэнтральнай Славакіі, якая ў той час
ўваходзіла ў склад Венгрыі. Славакі называлі яго «Панам Вага і Татраў» (pán Váhu a Tatier).

## Біяграфія 
Венгерскі род Чак паходзіў з Эстэргамскага камітата і валодаў вялікімі ўладаннямі на тэрыторыі сучаснай Славакіі. У 1278 годзе Матуш Чак дапамог нямецкаму каралю Рудольфу I разграміць чэшскага караля Пржэмысла II Отакара ў бітве пры Дюрнкруце. У 1291 годзе Матуш узначаліў войска венгерскага караля Андраша III, якое разграміла на подступах да Браціславы Генрыха з Кёсега. У падзяку Матуш Чак атрымаў тытул Браціслаўскага жупана.

Пазней, пасля шэрагу спрэчак з Андрашам, Матуш перасяліўся ў Трэнчын, які з 1296 года быў цэнтрам яго ўладанняў. Андраш III паслаў супраць яго войска, але Матуш Чак паспяхова адбіў напад. Пасля смерці Андраша, Матуш пачаў падтрымліваць чэшскага караля Вацлава III і дапамог яму ў барацьбе супраць Карла Роберта. Аднак жа, у 1303 годзе Матуш Чак перайшоў на бок Карла Роберта. З 1304 года стаў весці цалкам самастойную палітыку, перастаўшы падтрымліваць і Карла Роберта. Пік феадальнай моцы Матуша Чака прыйшоўся на 1311—1312 гады, калі ён кантраляваў 14 камітатаў. З гэтага часу ён пачаў сябе весці як кароль, чым выклікаў незадаволенасць цэнтральнай улады. У 1312 годзе ўдзельнічаў у бітве пры Розганаўцах, непадалёк ад Кошыцаў, але яго войскі падышлі занадта позна, калі зыход бітвы ўжо быў вырашаны. У 1314 годзе Матуш напаў на Маравію і разбіў пры Голічы войскі чэшскага караля Яна Люксембургскага. Памёр 18 сакавіка 1321 года сваёй смерцю, не пакінуўшы спадчыннікаў (яго адзіны сын Матуш памёр у 1318 годзе).

Пра гістарычнае значэнне Матуша Чака гаворыць факт, што яшчэ ў XV стагоддзі заходнюю Славакію называлі «Матушавай зямлёй». Пазней Людэвіт Штур, Ёзэф Гурбан і іншыя славацкія будзіцелі часам рамантызавалі вобраз Матуша Чака як славацкага вяльможы і валадара адзінай Славакіі. Сам жа Матуш Чак нязменна падкрэсліваў сваю прыналежнасць да «Natio Hungarica».

## Літаратура 
* *Bertényi I., , , Kalmár J., Szabó P.* Királyok Könyve. Magyarország és Erdély királyai, királynői, fejedelmei és kormányzói. Budapest, 2004.
* ''* István király és műve. Budapest, 1983.
* *Hóman B., Szekfű G.'' Magyar Történet. Budapest, 1935.
* '** Csák Máté. Budapest, 1986.
* **' Cesta dejinami: Stredoveké Slovensko. Bratislava, 2002.
* '** Matúš Čák Trenčiansky — slovenský kráľ? Bratislava: Academic Electronic Press, 2005.
* **' Trencsényi Csák Máté. Budapest, 1888.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі Славакіі
Катэгорыя:Гісторыя Славакіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Венгрыі
Катэгорыя:Род Чакаў
Катэгорыя:Палаціны Венгрыі
Дымітр Ежы Вішнявецкі

**Дымітр Ежы Вішнявецкі** () (19 снежня 1631 — 28 ліпеня 1682) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Каралеўства Польскага, ваявода белзскі (1660—1678), ваявода (1678—1681) і кашталян кракаўскі (1681—1682); польны (1668—1676) і вялікі каронны гетман (1676—1682), стражнік вялікі каронны (1658—1660), староста белацаркоўскі, камянецкі, салескі, струмілаўскі, брагінскі, любомльскі.

Актыўны палітычны дзеяч часу праўлення Міхала Вішнявецкага і Яна Сабескага.

## Біяграфія 
Пасля смерці бацькі Януша Вішнявецкага апеку над Дымітрам узяў Іерамія Вішнявецкі. Разам з ім Дзмітрый прымаў удзел у абароне Збаража і ў бітве пад Берастэчкам ў час паўстання Хмяльніцкага. Падчас шведскага патопу быў на баку Карла X Густава. Ужо вясной 1656 года ён вярнуўся да польскага караля Яна Казіміра. У 1658 годзе стаў стражнікам каронным. У 1660 годзе ён стаў сенатарам як ваявода белзскі. Звязаўся з прафранцузскай партыяй, які групіравалася каля польскага караля і каралевы Марыі Людвікі.

Падчас рокашу Любамірскага быў на баку двара, а ўжо ўвесну 1668 года быў прызначаны гетманам польным каронным. Пасля адрачэння ад трона Яна Казіміра стаў прыхільнікам аўстрыйскай партыі, аднак падчас элекцыі ў 1669 годзе падтрымаў кандыдатуру свайго стрыечнага брата Міхала Вішнявецкага. Як польны гетман удзельнічаў у бітвах з туркамі і татарамі. Быў удзельнікам Хоцінскай бітвы, дзе камандаваў цэнтрам польскага войска.

10 мая 1671 года Дымітр Ежы Вішнявецкі ажаніўся з Тэафіляй Людвікай Заслаўскай. Шлюб апынуўся няшчаслівым. Князь ігнараваў жонку, завёў у Любліне палюбоўніцу па імі Канкордыя.

Пасля смерці караля падтрымаў аўстрыйскага кандыдата Карла Латарынгскага, аднак пасля выбару Сабескага змірыўся з ім. У 1676 годзе Дзмітрый атрымаў булаву гетмана вялікага кароннага, аднак не меў палкаводчы талент, таму знаходзіўся ў цені караля Сабескага. З самага пачатку кар'еры знаходзіўся ў супрацьстаянні з Сабескім, быў адным з галоўных апазіцыянераў караля. Будучы прыхільнікам Габсбургаў, супрацьстаяў намерам польскага караля на збліжэнне з Францыяй.

## Літаратура 
* «Дворянские роды Российской империи». Т. 2. Князья, С. 94, СПб., ИПК «Вести», 1995

## Спасылкі 
* Генеалогія Вішнявецкіх 

Дымітр Ежы
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Гетманы вялікія каронныя
Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя
Катэгорыя:Ваяводы кракаўскія
Катэгорыя:Ваяводы белзскія
Катэгорыя:Старосты белацэркаўскія
Катэгорыя:Старосты салецкія
Катэгорыя:Старосты любомльскія
Юлія Домна

**Юлія Домна** (дата невядомая — 217), жонка рымскага імператара Септымія Севера, маці Каракалы і Геты.

## Біяграфія 
Юлія Домна была сірыйскага паходжання. Яна нарадзілася ў горадзе Эмесе. Яе продкі былі жрацамі знакамітага храма Ваала. Юлія Домна была малодшай дачкой першасвятара Гая Юлія Басіяна і малодшай сястрой Юліі Месы.

У 184 годзе Юлія ажанілася з будучым імператарам Септыміем Северам. Шлюб апынуўся шчаслівым. Септымію Северу падабалася, што яго жонка захапляецца філасофіяй. Неўзабаве ў іх нарадзіліся два сыны: Луцый Септымій Басіян (Каракала) у 188 годзе і Публій Септымій Гета ў 189 годзе. Калі Септымій Север стаў імператарам у 193 годзе, ён пачаў грамадзянскую вайну з канкурэнтамі — такімі як Песцэній Нігер і Клодзій Альбін. Юлія Домна была ў Рыме, пакуль яе муж ваяваў. Юлія часта ўдзельнічала ў палацавых інтрыгах і ў яе было шмат ворагаў, якія абвінавацілі яе ў здрадзе і пралюбадзействе,  але ніводнае з гэтых абвінавачванняў не было даказана. Яна суправаджала Септымія Севера ў паходзе супраць каледонцаў.

Калі імператар памёр у 211 годзе ў Эбаракуме (суч. Ёрк), імператарамі сталі Каракала і Гета. Двое маладых людзей ніколі не любілі адзін аднаго і часта сварыліся. Гета быў забіты цэнтурыёнамі Каракалы ў тым жа годзе. Каракала стаў адзіным імператарам, але яго адносіны з маці былі складанымі; аднак пасля першапачатковага шоку ад гібелі сына, яна спрабавала зрабіць выгляд, што нічога не здарылася. Юлія суправаджала Каракалу ў яго кампаніі супраць парфян. Падчас гэтага паходу Каракала быў забіты, і імператарам стаў Макрын.

Макрын напэўна быў адказным за забойства імператара, але ён імкнуўся да мірных адносін з Юліяй Домнай. Аднак Юлія падбухторвала салдат арганізаваць на яго замах. Макрын загадаў ёй пакінуць Антыёхію на правах грамадзянкі без імператарскіх ушанаванняў, але неўзабаве сам быў забіты. Юлія Домна памерла (магчыма, самагубства) у тым жа годзе. Яе цела было прывезена ў Рым і пахавана ў маўзалеі Аўгуста. Пазней яе прах быў перанесены ў маўзалей Адрыяна. Юлія Домна была абагаўлёна.

## Літаратура 
* 
* *Birley, Anthony*. Septimius Severus: the African emperor. — Routledge, 1999. — ISBN 0-415-16591-1
* *Turton, Godfrey*. The Syrian Princesses. — Cassell, 1974.

Катэгорыя:Северы
Тыкоцін

**Тыкоцін** () — горад у Беластоцкім павеце Падляскага ваяводства Польшчы, на сутоку Нераслі і Нарава. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Тыкоцін.

Размешчаны за 20 на захад ад Беластока, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Кнышын.

## Гісторыя 
У XIV—XV стагоддзях у Вялікім Княстве Літоўскім заснавана паселішча пры пераправе праз Нараў на шляху з Вільні ў Польшчу. У 1424/25 годзе Тыкоцін атрымаў магдэбургскае права.

Першы ўспамін пра Тыкоцінскі касцёл датуецца 1437 годам. У 1479 годзе Альбрэхт Гаштольд заснаваў у Тыкоціне кляштар бернардзінцаў. З 1513 года ў Падляшскім ваяводстве. У 1522 годзе ў ходзе барацьбы Радзівілаў супраць Гаштольдаў радзівілаўскія войскі спалілі Тыкоцінскі замак. У 1560-х гадах у Тыкоціне збудавалі новы мураваны замак, дзе знаходзіўся дзяржаўны арсенал Рэчы Паспалітай.

У 1569 годзе паводле ўмоў Люблінскай уніі перайшоў да Каралеўства Польскага. З 1644 года цэнтр Тыкоцінскага староства. У 1659 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі перадаў Тыкоцін як узнагароду гетману Стэфану Чарнецкаму. У XVIII стагоддзі Тыкоцін знаходзіўся ў валоданні Браніцкіх, якія стварылі тут сваю рэзідэнцыю; гетман Ян Клеменс Браніцкі збудаваў у Тыкоціне касцёл Найсв. Тройцы (1742—1748), шпіталь (1750), кляштар місіянераў (1771), новы кляштар бернардзінцаў (пасля 1771), паставіў помнік С. Чарнецкаму.

У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў складзе Прусіі, а з 1815 года — у Расійскай імперыі.

З 1921 года ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. З 1939 года ў Беларускай ССР. З 1940 года ў Беластоцкім раёне Беластоцкай вобласці. У 1941—1944 гадах знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. 16 жніўня 1945 года ўлады СССР перадалі Тыкоцін Польшчы.

## Транспарт 
Праз Тыкоцін праходзіць аўтамабільная дарога , якая крыжуецца каля Яжэва Старэ з дарогай .

## Турыстычная інфармацыя 
Тыкоцін — турыстычны цэнтр міжнароднага значэння.

### Славутасці 
* Гістарычная забудова горада (XVIII — пач. XX стст.)
* Замак у Тыкоціне (XV ст.)
* Касцёл Найсв. Тройцы і кляштар місіянераў (1741—1750)
* Кляштар бернардзінцаў (1771—1790)
* Могілкі яўрэйскія
* Могілкі каталіцкія, капліца
* Помнік Стэфану Чарнецкаму (1762)
* Сінагога Вялікая (1642)
* Сінагога Малая (XVIII ст.)

## Галерэя 

Выява:Synagoga Tyk.jpg|Вялікая і малая сінагогі
Выява:Tykocin, kościół Świętej Trójcy (3).jpg|Касцёл Найсв. Тройцы
Выява:Tykocin, Klasztor Misjonarzy.jpg|Кляштар місіянераў
Выява:Mały Rynek - Tykocin.jpg|Малы Рынак
Выява:Tykocin ul Zlota kosciol Sw Trojcy.jpg|Вуліца Залатая
Выява:StefanCzarniecki1.jpg|Помнік С. Чарнецкаму
Выява:Kościół nad Narwią w Tykocinie 1.jpg|Мост праз Нараў і касцёл
Выява:Tykocin 2010castle fc07.jpg|Замак

## Гл. таксама 
* Тыкоцінскі манетны двор

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Сімон Эдэр

**Сімо́н Э́дэр** (; 23 лютага 1983, Зальфельдэн, Зальцбург) — аўстрыйскі біятланіст, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2010 і бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2014 у эстафеце, сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2009 года ў эстафеце. Пачаў займацца біятлонам у 1995 годзе, член нацыянальнай каманды з 1998 года. Пераможца чэмпіянату свету 2002 года сярод юніёраў у індывідуальнай гонцы, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2004 года сярод юніёраў у эстафеце. Лепшы вынік на этапах Кубка свету — 1-е месца (масстарт, сезон 2008/2009, этап Ханты-Мансійск; гонка пераследвання, сезон 2013/2014, этап Халменколен). Ляўшун. Сын знакамітага аўстрыйскага біятланіста — Альфрэда Эдэра, цяперашняга галоўнага трэнера жаночай зборнай Беларусі па біятлоне.

## Кубак свету 
* 2006—2007 — **68-е месца** (20 ачкоў)
* 2007—2008 — **18-е месца** (348 ачкоў)
* 2008—2009 — **12-е месца** (581 ачко)
* 2009—2010 — **8-е месца** (653 ачка)
* 2010—2011 — **11-е месца** (582 ачка)
* 2011—2012 — **34-е месца** (253 ачка)
* 2012—2013 — **11-е месца** (607 ачкоў)
* 2013—2014 — **5-е месца** (578 ачкоў)
* 2014—2015 — **15-е месца** (521 ачко)

## Спасылкі 
* Профіль IBU 

Катэгорыя:Біятланісты Аўстрыі
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года
Мёзія

**Мёзія** (, , , ) — гістарычная вобласць паміж ніжнім Дунаем і паміж Балканскімі гарамі.

Сваю назву гэтая вобласць атрымала ад фракійскага племя мёзаў.

Мяжуе з гістарычнымі абласцямі: Дакія на поўначы, Фракія і Македонія на поўдні, Далмацыя на захадзе. З усходу — Чорнае мора

## Геаграфія 
У наш час тэрыторыя гістарычнай Мёзіі належыць галоўным чынам Балгарыі, некаторыя яе часткі — Сербіі і Румыніі.

Гэта шырокае плато, якое знаходзіцца на вышыні 150 м над узроўнем мора, рассечана мноствам рэк.

### У складзе Старажытнарымскай дзяржавы 
Канчатковы захоп тэрыторыі Мёзіі рымлянамі адбыўся ў 27 годзе да н.э. Першапачаткова гэтыя землі ўваходзілі ў склад Рымскай Македоніі, пасля прыходу да ўлады Тыберыя (14—37 гг. н.э.) атрымалі статус самастойнай правінцыі.

Пры Даміцыяне (прыкладна 85 г.) Мёзія падзелена на дзве правінцыі: Верхняя Мезія (прыкладна тэрыторыя сучаснай Сербіі) і ніжняя Мезія (тэрыторыя паміж Дунаем і Балканамі).

Пры Траяне ў склад Мёзіі часова ўваходзілі таксама землі паўночней Дуная.

Пасля эвакуацыі рымскіх войскаў пры Аўрэліяне (270-275 гг.) з Дакіі, часткова з верхняй і ніжняй Мёзіі разам з Фракіяй былі створаны дзве правінцыі са сталіцамі Ratiaria (каля Відзіна) і Serdica (Сафія).

Пасля канчатковага падзелу Рымскай імперыі гэтыя тэрыторыі былі ўключаны ва Усходнюю Рымскую імперыю і знаходзіліся пад уладай Візантыі аж да стварэння Першага Балгарскага царства (681 г.).

З сярэдзіны III ст. у Мёзію амаль бесперапынна ўрываюцца спачатку плямёны германцаў (готы) і гунаў, а затым авары і булгары.

Эканоміка: земляробства, жывёлагадоўля, распрацоўка рудных радовішчаў.

Гарады: Singidunum (Бялград), Viminacium (), Ratiaria, Durostorum (Сілістра), Naissus (Ніш).

## Гл. таксама 
* Лінія Ірэчэка
* Малая Скіфія
* Бітва пры Абрыце

## Літаратура 
* Рубцов С. М., *Легионы Рима на Нижнем Дунае: Военная история римско-дакийских войн*. «Филоматис». Москва, 2003.

## Спасылкі 
*  Inscriptions of Moesia Superior , University of Belgrade

Катэгорыя:Мёзія
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Рымская Сербія
Турэнь

**Турэ́нь** () — былая правінцыя Францыі са сталіцай у горадзе Туры.

Падчас палітычнай рэарганізацыі тэрыторыі Францыі у 1790 годзе, тэрыторыя Турэні была падзелена паміж дэпартаментамі Эндр і Луара (Indre-et-Loire), Луар і Шэр (Loir-et-Cher) і Эндр (Indre).

## Гісторыя 
### Зямля Раберцінаў 
У IX стагоддзі Турэнь разам з суседнімі тэрыторыямі была вылучана Карлам II у кіраванне Роберту Моцнаму, продку Капетынгаў. Пасля знаходжання ў складзе земляў Гуга Абата зноў вярнулася да Раберцінаў.

### Зямля графаў Анжу і Блуа 
Далей землі Турэні ў якасці віконцтва падаваліся Раберцінамі сваім васалам: першай Анжуйскай дынастыі Інгельгерынгаў, затым графам дэ Блуа. З 941 года Турэнь утварыла асобнае графства, прадмет суперніцтва графаў Анжу і Блуа, якія сталі ў X стагоддзі фактычна незалежнымі феадаламі і магутнымі супернікамі новай дынастыі Капетынгаў у цэнтральнай Францыі. Большая частка Турэні і графскі тытул у выніку заставаліся належаць графам дэ Блуа.

Цібо III, граф дэ Блуа, атрымаўшы ў 1037 годзе графскую карону, адмовіўся прыносіць васальную прысягу каралю Францыі Генрыху I і падняў мяцеж супраць яго. У адказ той, як вярхоўны сюзерэн, перадаў Турэнь у 1040 годзе графу Анжу. Вайна скончылася перамогай Жафруа II Мартэла, графа Анжуйскага, і заняццем ім у 1044 годзе Тура.

### Зямля Плантагенетаў 
У 1060 годзе Турэнь разам з Анжу перайшла па жаночай лініі роду графаў Гацінэ, якія атрымалі пазней імя Плантагенетаў і сталі каралямі Англіі, герцагамі Нармандыі і Аквітаніі.

### Зямля французскай кароны 
У 1204 годзе Філіп II Аўгуст далучыў Турэнь сярод іншых уладанняў англійскага караля да земляў французскай кароны. У 1360 годзе Турэнь збудавана ў герцагства і неаднаразова аддавалася ў леннае валоданне французскім прынцам у якасці апанажу. У 1584 годзе, пасля смерці Францыска Алансонскага, брата Генрыха III, канчаткова далучана да французскай кароны.

Турэнь за сваю незвычайную ўрадлівасць называлася садам Францыі.

## Вядомыя людзі з Турэні 
### Нарадзіліся ў Турэні 
* Рэнэ Дэкарт
* Франсуа Рабле
* Анарэ дэ Бальзак
* Эцьен-Жан Жаржэ

#### Літаратурныя персанажы 
* Атос («Тры мушкецёры»)

### Памерлі ў Турэні 
* Леанарда да Вінчы

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Эндр і Луара
Катэгорыя:Луар і Шэр
Катэгорыя:Эндр (дэпартамент)
Узурпацыя

**Узурпацыя**, або **ўзурпацыя ўлады** (ад  — авалоданне) — захоп улады гвалтоўным шляхам, здзейснены з парушэннем закона, або незаконнае прысваенне ўладных паўнамоцтваў. Здзяйсняецца адной асобай або групай асоб.

Да ўзурпацыі адносяць таксама выбары, праведзеныя з грубымі парушэннямі, і . Прыватным выпадкам узурпацыі з’яўляецца злоўжыванне ўладнымі паўнамоцтвамі. Узурпацыю адной галіной улады ўладных паўнамоцтваў іншых галін улады заклікана прадухіляць рэалізацыя канцэпцыі падзелу ўлады.

Асобу, якая здзейсніла ўзурпацыю ўлады, называюць *узурпатарам*. У гістарыяграфіі з даўніх пор існуе падзел імператараў старажытнага Рыма і Візантыі на законных імператараў і ўзурпатараў. Гэты падзел, як і падзел Рымскіх Папаў на законных Папаў і антыпапаў, — хутчэй даніна традыцыі, чым указанне на спосаб атрымання ўлады, бо многія імператары, што класіфікуюцца як «законныя», захапілі ўладу ў выніку забойства папярэдніка, або перавароту, або грамадзянскай вайны. Паводле гэтай класіфікацыі, калі адначасова існавала некалькі варагуючых імператараў, то звычайна пераможца лічыўся «законным імператарам», а астатнія — «узурпатарамі». Але ёсць і выключэнні, напрыклад, Флавій Іаан у 423—425 гг. кіраваў усёй Заходняй Рымскай імперыяй аднаасобна, тым не менш ён лічыцца ўзурпатарам.

## Вядомыя ўзурпатары 
Тлумачэнне: у дужках паказаны гады жыцця ўзурпатараў.

* Гай Юлій Цэзар (100 ці 102 да н.э. — 44 да н.э.), старажытнарымскі палкаводзец, дыктатар.
* Актавіян Аўгуст (63 да н.э. — 14), заснавальнік Рымскай імперыі.
* Ван Ман (45 да н.э. — 23), заснавальнік дынастыі Сінь у Кітаі, аўтар правальных рэформ. Пакараны смерцю.
*  (325—366), пакараны смерцю.
*  (невядома—394), пакараны смерцю.
* Піпін Кароткі (714—768), кароль франкаў, заснавальнік дынастыі Каралінгаў.
* Генрых VII, кароль Англіі (1457—1509), заснавальнік дынастыі Цюдараў.
* Кацярына II (1729—1796), імператрыца ўсерасійская.
* Напалеон I (1769—1821), першы французскі імператар.
* Пападопулас (1919—1999), кіраўнік хунты «чорных палкоўнікаў».
* Піначэт (1915—2006), 30-ы чылійскі прэзідэнт.
* Аляксандр Лукашэнка (1954), першы беларускі прэзідэнт.

## Гл. таксама 
* 
* Легітымнасць
* Дзяржаўны пераварот
* Путч

## Літаратура 
* *Алексеев С. С., Архипов С. И., Корельский В. М. и др.* Теория государства и права. Учебник / Под ред. С. С. Алексеева. — М., 1998.

Катэгорыя:Выбары
Катэгорыя:Палітычныя працэсы
Маісееўка (значэнні)

Назву **Маісе́еўка**, **Майсе́еўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Майсееўка — вёска ў Акцябрскім раёне
** Майсееўка — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне
** Майсееўка — вёска ў Светлагорскім раёне
** Маісееўка — аграгарадок у Мазырскім раёне

### Казахстан 
* Маісееўка — былое сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці.
* Маісееўка — сяло ў Жалезінскім раёне Паўладарскай вобласці.
Рэтэль

**Рэтэль** () — горад і камуна ў Францыі, знаходзіцца ў рэгіёне Гранд-Эст. Дэпартамент — Ардэны. Адміністрацыйны цэнтр кантона Рэтэль. Супрэфектура акругі Рэтэль.

Насельніцтва — 7740 чалавек (2008 год).

## Гісторыя 
Узнік на месцы ваеннага лагера Цэзара. Да X стагоддзя належала найбагацейшаму манастыру Св. Рэмігія ў Рэймсе, адзін з абатаў якога абвясціў сябе графам Рэтэльскім. Ад яго спадчыннікаў тытул перайшоў у XV стагоддзі да Бургундскага, а затым і да Клеўскага дому. У 1581 годзе кароль дазволіў Луі дэ Неверу з дому Ганзага прыняць герцагскі тытул. Самым знакамітым герцагам Рэтэльскім быў кардынал Мазарыні.

## Гл. таксама 
* Графства Рэтэль

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Гранд-Эст
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Ардэны
Carex capitata

**Carex capitata** — шматгадовая травяністая расліна, від роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Расліна з узыходзячым дзярновым карэнішчам.

Сцёблы круглява-трохграневыя, бароздавыя, шурпатыя, 10-50 см вышынёй, акружаны ля аснавання пурпурнымі похвамі лісця.

Лісце падобна на шчацінне, шурпатае, звычайна карацей сцябла.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1759 годзе
Алімпійскі камітэт Харватыі

**Алімпійскі камітэт Харватыі** () — арганізацыя, якая прадстаўляе Харватыю ў міжнародным алімпійскім руху. Заснаваны ў 1991 годзе; зарэгістраваны ў МАК у 1993 годзе.

Штаб-кватэра размешчана ў Заграбе. З'яўляецца членам МАК, ЕАК і іншых міжнародных спартыўных арганізацый. Ажыццяўляе дзейнасць па развіцці спорту ў Харватыі.

## Гл. таксама 
* Харватыя на Алімпійскіх гульнях

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт Алімпійскага камітэта Харватыі.

Харватыя
Катэгорыя:Харватыя на Алімпійскіх гульнях