Гродзенскае гета

300px|міні
**Гета ў Гродна** (лістапад 1941 — май 1943) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў горада Гродна падчас пераследу і знішчэння яўрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.

## Акупацыя Гродна і стварэнне гета 
У 1931 годзе 42,6 % жыхароў Гродна (18 697 чалавек) складалі яўрэі. У 1937 годзе горад быў ужо напалову яўрэйскі — 30 000 з 60 000 жыхароў, і такая ж колькасць яўрэяў захавалася да 1941 года.

Гродна знаходзілася пад нямецкаю акупацыяю 3 гады і 1 месяц — з 23 (24) ліпеня 1944 года. Сілы вермахту захапілі Градна за адзін дзень, у горадзе не спынялася паніка, час для ўцёкаў ужо прайшоў: «*…нават тых яўрэяў, якія паспелі бегчы, немцы дагналі — настолькі хутка яны рухаліся. І яўрэі вярнуліся назад…*».
thumb|злева|350px|Перасяленне яўрэяў Гродна ў гета. Лістапад 1941.
Неадкладна пасля акупацыі ўсіх яўрэяў ва ўзросце ад 16 да 60 гадоў абавязалі штодня раніцаю з’яўляцца на паказанае месца для размеркавання на прымусовыя працы, і затым іх як рабоў разбіралі ўсе ахвотнікі. 15 кастрычніка 1941 немцы ўзмацнілі жорсткасць умовы для яўрэяў: працаваць былі абавязаны мужчыны ад 14 да 60 гадоў, і жанчыны ад 14 да 55 гадоў. На працы яўрэяў не кармілі і нічога не плацілі. За наймалую «правіннасць», нават за жаданне проста разагнуць спіну, збівалі і нават забівалі. Яўрэяў забівалі і ў выпадку любога здарэння, таму што лічылася, што «заўсёды і ва ўсім вінаватыя яўрэі». Аднойчы немцы загналі групу яўрэяў у Нёман і не давалі ім выйсці, пакуль яны не патанулі.
 
Напачатку ліпеня 1941 года ў Гродна прыбыў атрад карнікаў для знішчэння вядучых прадстаўнікоў інтэлігэнцыі яўрэйскай абшчыны — педагогаў, мастакоў, дактароў, юрыстаў і музыкантаў. Быў складзены спіс, і 5 ліпеня 1941 года немцы і калабарацыяністы вывезлі за горад і забілі 80 чалавек — самых аўтарытэтных і ўтвораных членаў абшчыны, хто патэнцыйна мог арганізаваць ці ўзначаліць супраціўленне.

У верасні 1941 года нацысты пачалі арганізаваць у Гродна 2 гета (прыкладна 2 км адно ад іншага), якія занялі плошчу каля 1,5 гектараў (вуліца Іерусалімская (сучасная вуліца Антонава) і раён вуліцы Вялікая Траецкая). Падзел на 2 гета быў зроблены немцамі з мэтай палегчыць сабе ў далейшым ужо запланаванае знішчэнне гродзенскіх яўрэяў: у гета № 1 сагналі кваліфікаваных рабочых, у гета № 2 — «непрадуктыўных» яўрэяў, у раёне  плошчы, а яго цэнтральны ўваход знаходзіўся з боку вуліцы Замкавай (пераназванай немцамі ў Burg Strasse). На плошчы менш паловы квадратнага кіламетру яно змясціла ў сябе 15 000 вязняў і праіснавала з лістапада 1941 года па сакавік 1943 года. Гета было акружана 2-хметровым плотам.
thumb|350px|Немцы зганяюць яўрэяў Гродна ў гета. Лістапад 1941.
Гета № 2 было арганізавана за чыгуначнымі пуцямі ў раёне вуліцы Перэца.

## Умовы ў гета 
Умовы жыцця ў Гродзенскім гета былі надзвычай цяжкія, зневажальныя і нялюдскія. Паводле сведчання выжылага Хаіма Шапіры: «*Надзелі жоўтыя зоркі Давіда спераду і ззаду. Хадзілі толькі па праезнай частцы. Плявалі на нас, маглі забіць, калі немец зловіць. І палякі таксама здзекаваліся страшна. Мы былі людзі па-за законам. Хаджала, устанеш раніцаю, ідзеш і глядзіш — павешаныя на гаўбцах…*» Аднак вязні гэтага гета галадалі адносна менш, чым у шматлікіх іншых гета, і былі забіты пазней, таму што гітлераўцы ўключылі Гродна ў склад Трэцяга рэйха — рэйхскамісарыяту Остланд («Усходнія землі»). Людзі, штодня рызыкуючы жыццём, прымудраліся змяняць рэчы і пажыткі на хоць нейкія прадукты) і ў іншых месцах. Больш 1 000 вязняў былі расстраляныя на старых яўрэйскіх могілках. Акрамя растрэлаў і смерці ад збіванняў, яўрэі паміралі ад знясільваюча-забойнай працы, голаду і антысанітарыі, якая выклікала хваробы і эпідэміі.

У 1991 годзе на вуліцы Замкавай, змешчанай падчас вайны на тэрыторыі аднаго з двух гета, усталявана мемарыяльная пліта ў памяць пра яўрэяў Гродна і найблізкіх населеных пунктаў, забітых нацыстамі і іх памочнікамі.

## Гл. таксама 
* Гета ў Гродзенскім раёне

## Літаратура 
* *Мараш Я. Н.* Гродненское гетто // Гродненская правда, 1990, 24, 30 октября, 1 ноября.
* *Мараш Я. Н.*, *Плешевеня А. М.* Гродненскае гета // Гродна ў гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945 гг.). Гродна, 1995
* *Мараш И.* Немецко-фашистский оккупационный режим на Гродненщине в 1941—1944 гг. // Первые шаги в науку. Мн., 1969
* The Beate Klarsfeld Foundation; «Ghetto and deportations to death camps», «Cologne and Bielefeld trials», Grodner Association of Israel, Ramat-Gan, 1989 
* *Савоняко М. Я.* Гродненское гетто // Веснік БДУ. 1992, N2, сер.3. с.21.
* Памяць. Гродна. Мн., 1999
* Памяць. Гродзенскі район. Мн.,1993
* Евреи Гродно. Очерки истории и культуры. Гродно, 2000
* *Ботвинник М. Б.* Памятники геноцида евреев Беларуси. Мн., 2000
* *Ицхак Арад*. Уничтожение евреев СССР в годы немецкой оккупации (1941—1944). Сборник документов и материалов, Иерусалим, издательство Яд ва-Шем, 1991, ISBN 965-308-010-5
* Documents concerning the destruction of the Jews of Grodno by the Germans, 1941—1944, Tel-Aviv, 1993

## Спасылкі 
* *Б. Марраш.* Геула ці спроба да ўцёкаў?
* План гета ў Гродна 
* Ксёндз з Гродна напісаў кнігу па нататках невядомага вязня Гродзенскага гета 
* Яўрэйская Гродна

Катэгорыя:Гісторыя Гродна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1943 годзе
Катэгорыя:Гета ў Беларусі