open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
МіГ-19

**МіГ-19** (*«выраб СМ-9»*, па кадыфікацыі НАТА: *Farmer* — «фермер») — савецкі аднамесны рэактыўны знішчальнік другога пакалення, распрацаваны ДКБ Мікаяна і Гурэвіча ў пачатку 1950-х гадоў. Першы савецкі серыйны звышгукавы знішчальнік, шырока ўжываўся ў сістэме СПА СССР і пастаўляўся за мяжу.

## Тактыка-тэхнічныя характарыстыкі 
thumb|250px|Праекцыі МіГ-19
### Тэхнічныя характарыстыкі 
* **Экіпаж**: 1 пілот
* **Даўжыня**: 12,54 м
** **з трубкай Піто**: 14,64 м
* **Размах крыла**: 9,0 м
* **Вышыня**: 3,885 м
* **Плошча крыла**: 25,16 м²
* **Стрэлападобнасць па лініі 1/4 хорд**: 55°
* **Каэфіцыент падаўжэння крыла**: 3,24
* **Каэфіцыент звужэння крыла**: 3,04
* **Профіль крыла**: 
** **у корані крыла**: ЦАГИ З-12С
** **заканцоўкі**: ЦАГИ СР-7С
* **База шасі**: 4,398 м
* **Каляіна шасі**: 4,156 м
* **Маса пустога**: 5172–5447 кг
* **Нармальная ўзлётная маса**: 7560 кг
* **Максімальная ўзлётная маса**: 8832 кг
* **Маса паліва ва ўнутраных баках**: 1800 кг (+ 996 кг у )
* '''Аб'ём паліўных бакаў**: 2170 л (+ 2×760 л у ППБ)
* **Рухавік**: 2×ТРДФ РД-9Б
** **Цяга максімальная без фарсажу**: 2×2600 кгс (25,5 кН)
** **Цяга на фарсажы**: 2×3250 кгс (31,9 кН)

### Лётныя характарыстыкі 
* **Максімальна дапушчальная хуткасць**: М = 1,6
* **Максімальная хуткасць**: 1452 км / г на 10000 м
* **Хуткаўздымнасць**: 280–305 км / г
* **Пасадачная хуткасць**: 235 км / г
* **Практычная далёкасць**: 1400 км / 2200 км з ППБ
* **Працягласць палёту**: 1 г. 43 хв. / 2 г. 38 хв. з ППБ
* **Практычная столь**: 15 600 м
** **на фарсажы**: 17 500–17 900 м
* **Час набору вышыні**:
** 10000 м за 1,1 хв.
** 15000 м за 2,6 хв.
* **Нагрузка на крыло**: 296 кг / м²
* **Цягаўзброенасць**: 0,86 (на фарсажы)
* **Даўжыня разбегу**: 900 м з ППБ
** **на фарсажы**: 515 м без ППБ
* **Даўжыня прабегу**: 890 м
** **з парашутам**: 610 м
* **Максімальная эксплуатацыйная перагрузка**: 8,0 адз.
** **з ППБ**: 5,0 адз

### Узбраенне 
* **Стралкова-гарматнае**: 3×30 мм гарматы НР-30 з 201 патронам
* **Пункты падвескі**: 2-4
* **Кіраваныя ракеты**: да 4×РС-2У ў МіГ-19ПМ
* **Некіраваныя ракеты**: 2-4 × блока па 16-32 ракеты
* **Бомбы''': 2 × ад 50 кг да 250 кг бомбаў

## Баявое ўжыванне 
Аднагодак амерыканскага знішчальніка F-100 Super Sabre, хоць у В'етнаме супрацьстаяў і больш познім F-4 Phantom II.

## Спасылкі 
Катэгорыя:ДКБ Мікаяна і Гурэвіча
Катэгорыя:Рэактыўныя знішчальнікі
Катэгорыя:Самалёты СССР
Радыяхімія

**Радыяхі́мія** (ад *радыё… + хімія*) — раздзел хіміі, які вывучае фізіка-хімічныя і хімічныя ўласцівасці радыеактыўных ізатопаў элементаў (радыенуклідаў), метады іх выдалення і канцэнтравання.

У радыяхіміі выкарыстоўваюцца спецыфічныя высокаадчувальныя метады вымярэння колькасці радыенуклідаў, што абумоўлена радыеактыўнасцю даследуемых рэчываў.

## Раздзелы 
Асноўныя раздзелы:
* агульная радыяхімія, якая вывучае агульныя заканамернасці паводзін радыенуклідаў, іх стан у ультрамалых канцэнтрацыях у растворах, газах і цвёрдых рэчывах;
* хімія радыеактыўных элементаў, якая вывучае хімічныя ўласцівасці радыеактыўных элементаў;
* прыкладная радыяхімія, якая уключае сінтэз мечаных злучэнняў, выкарыстанне радыенуклідаў у хімічных, біялагічных і іншых даследаваннях, а таксама праблемы атрымання і перапрацоўкі ядзернага гаручага, перапрацоўкі радыеактыўных адходаў і інш.

## Гісторыя 
Станаўленне радыяхіміі звязана з адкрыццём у 1898 годзе радыеактыўных элементаў радыю і палонію (П. Кюры, М. Складоўская-Кюры). У 1-й трэці 20 ст. ўстаноўлены законы суасаджэння і адсорбцыі радыенуклідаў з ультраразбаўленых раствораў (К. Фаянс, Ф. А. Панет, В. Р. Хлопін, О. Ган і інш.), распрацаваны асновы метаду ізатопных індыкатараў (Дз. Хевешы і Ф. А. Панет) і эманацыйны метад даследавання фізіка-хімічных уласцівасцей цвёрдых цел. Адкрыццё ў 1934 годзе штучнай радыеактыўнасці (І. і Ф. Жаліё-Кюры) стала пачаткам новага этапу ў развіцці радыяхіміі; былі атрыманы радыенукліды нерадыеактыўных рэчываў пры апрамяненні іх нейтронамі (Э. Фермі з супрацоўнікамі), першыя штучныя радыеактыўныя элементы тэхнецый (1937), астат, нептуній, плутоній (1940). Далейшае развіццё радыяхіміі звязана з атрыманнем штучных радыенуклідаў усіх элементаў перыядычнай сістэмы (акрамя гелію і літыю), што ёсць у прыродзе, актыноідаў, а таксама трансактыноідных элементаў.

## Беларусь 
На Беларусі развіццё радыяхіміі пачалося ў 1969 годзе, калі ў Інстытуце ядзернай энергетыкі АН была створана радыехімічная лабараторыя па даследаванні радыенуклідаў у растворах, вывучэнні працэсаў гідролізу катыёнаў і сорбцыі гідракомплексаў радыенуклідаў, па распрацоўцы метадаў ачысткі раствораў радыеактыўных рэчываў, а таксама спосабаў дэзактывацыі. Пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС ў 1986 годзе даследаванні фізіка-хімічнага стану, хімічнай трансфармацыі і міграцыі радыенуклідаў у глебе, глебава-раслінным покрыве, вадзе, паветры праводзяцца ў Інстытуце радыеэкалагічных праблем і Інстытуце радыебіялогіі НАН і БДУ.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Дыфеніламін

**Дыфеніламін** — арамытычнае злучэнне, другасны араматычны амін (С6Н5)2NН.

Бясколерныя крышталі, цямнеючыя пад уздзеяннем святла. Тэмпература плаўлення 54—55 °C. Тэмпература кіпення 302 °C. Шчыльнасць 1,159 г/см³ пры тэмпературы 25 °C. Амаль не раствараецца ў халоднай вадзе. Раствараецца ў канцэнтраваных мінеральных кіслотах, бензоле, этаноле, эфіры. Больш слабая аснова, чым анілін.

Ядавітае рэчыва.

## Атрыманне 
Дыфеніламін атрымліваюць узаемадзеяннем аніліну з гідрахларыдам аніліну пры тэмпературы 300 °C у прысутнасці каталізатара, або прапусканнем пары аніліну праз аксід алюмінію Al2O3 пры тэмпературы 400 °C.

## Выкарыстанне 
Дыфеніламін выкарыстоўваецца ў вытворчасці антыаксідантаў палімераў, стабілізатараў нітрацэлюлозы, азафарбавальнікаў, інсектыцыдаў, у якасці інгібітара карозіі мяккай сталі і індыкатара ў аналітычнай хіміі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Дифениламин // ХиМиК.ру
* 

Катэгорыя:Араматычныя аміны
Катэгорыя:Злучэнні азоту
Катэгорыя:Пестыцыды
Катэгорыя:Аналітычная хімія
Багун (значэнні)

**Багун:**
## Прозвішчы 
* Міхась Багун — беларускі паэт, празаік, перакладчык.
* Міхась Багун — псеўданім В. Шчэцькі

## Расліннасць 
*  — род раслін
* народная назва віду
Юзаф Газы

**Юзаф Газы** (польск. *Józef Gazy*, 1910–1998) – польскі мастак, скульптар і рэстаўратар. Аўтар некалькіх дзесяткаў помнікаў, усталяваных у грамадскіх месцах у розных гарадах Польшчы. У 60-х гадах – кіраўнік групы рэстаўратараў, якія адказвалі за зняцце са сцен, кансервацыю і падрыхтоўку да транспартоўкі фрэсак з сабора ў Фарасе.

Юзаф Газы нарадзіўся ў 1910 годзе. У 1937 годзе скончыў варшаўскую Акадэмію вытанчаных мастацтваў.

У 1945 годзе далучыўся да Бюро аднаўлення сталіцы. Быў адным са стваральнікаў варшаўскага Помніка Братэрства па Зброі, узнавіў адсутнічыя элементы разбуранай Калоны Жыгімонта. У 40-я гады быў адным з скульптараў, адказных за афармленне будынкаў Маршалкоўскага жылога раёна ў Варшаве. У 1951 годзе ў Лягніцы быў адкрыты Помнік Польска-Савецкага Братэрства па Зброі, адна з найбольш вядомых яго работ. У гады сталінізму мастак стварыў яшчэ чатыры аналагічных помніка для розных гарадоў Польшчы.

У 1962 году Юзаф Газы належаў да польскай археалагічнай экспедыцыі, якая вяла раскопкі ў Фарасе. Ён кіраваў працай групы кансерватараў, якая займалася захаваннем фрэсак, выяўленых у саборы Фараса, здыманнем іх з мураў і падрыхтоўкай для транспарціроўкі. Большую частку работ у Фарасе выконваў асабіста, яму дапамагала Марта Кубяк. На месцы раскопак заставаўся да самага канца работ і выехаў у апошняй групе разам з праф. Казімежам Міхалоўскім, Стэфанам Якабельскім, Тадэвушам Дзержыкраем-Рагальскім, Маркам Марцінякам, Антонім Aстрашом і фатографам экспедыцыі Анджэем Дзеваноўскім непасрэдна перад затапленнем Фараса водамі возера Насэр.

Юзаф Газы памёр у 1998 годзе.

## Літаратура 
* Dzierżykray-Rogalski T., *W dwudziestolecie polskiego sukcesu w Faras. Dziennik terenowy uczestnika polskiej ekspedycji*, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 2 (1982) nr 27, с. 249–290.
* *Faras die Katedrale aus dem Wüstensand*, рэд. W. Seipel, Wien 2002.
* Giergoń P., *Warszawa – Pomnik Braterstwa Broni *, Sztuka.net.
* Godlewski W., *Józef Gazy (1910–1998) *, „Polish Archaeology in the Mediterranean. Research”, 10 (1998), с. 9–10.
* Górski J., *Warszawa w latach 1944–1949. Odbudowa*, Warszawa 1988. ISBN 9788301033224.
* Jędrzejewska H., *Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras*, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 9 (1965), с. 217–258.
* Łukasiewicz M., *Co nowego w starożytności?*, Warszawa 1976.
* *Materiały XV Sesji Stałej Konferencji Archiwów, Bibliotek i Muzeów Polskich na Zachodzie 23-26.9.1993*, рэд. M. Jagosz, Rzym 1994.
* Olszewski A.K., *Dzieje sztuki polskiej 1890–1980 w zarysie*, Warszawa 1988. ISBN 9788322321249.
* *Polski indeks biograficzny*,  рэд. G. Baumgartner, München 1998. ISBN 3598345062.
* Sygietyńska H., *Kamień w architekturze i rzeźbie Warszawy*, Warszawa 1978.

Катэгорыя:Скульптары Польшчы
Катэгорыя:Скульптары XX стагоддзя
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Шнэк (значэнні)

**Шнэк:**

## Прозвішча 
* Сцяпан Шнэк — беларускі грамадскі і ваенны дзеяч; Бацька У. Шнэка
* Уладзімір Шнэк — беларускі пісьменнік, дзеяч беларускай дыяспары

## Тэхніка 
* Шнэк —  механізм для перамяшчэння або перамешвання сыпкіх, вадкіх і цестападобных матэрыялаў
Разанскае княства

[thumb|290px|[Княствы Рурыкавічаў у 1237 годзе.]]

**Раза́нскае кня́ства** () — сярэдневяковая дзяржава ў сярэднім цячэнні Акі і ў вярхоўях Дона ў 1129—1521 гадах. Вылучылася з Чарнігаўскага княства. Цэнтр — г. Старая Разань, з сярэдзіны 14 ст. — г. Пераяслаўль-Разанскі (сучасная Разань). У 1237 і 1239 гадах спустошана мангола-татарамі і трапіла ў залежнасць ад Залатой Арды. Да пачатку 15 ст. часта варагавала з Вялікім Княствам Маскоўскім, уступала ў саюзы з мангола-татарскімі ханамі і Вялікім Княствам Літоўскім, да якога пры Вітаўце з 1427 года трапіла ў часовую залежнасць. З сярэдзіны 15 ст. ў залежнасці ад Вялікага Княства Маскоўскага, да якога далучана ў 1521 годзе. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Княствы Русі
Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Разанскае княства
Катэгорыя:Сярэдневяковая Расія
Разьба па дрэве

**Разьба́ па дрэ́ве** — спосаб апрацоўкі драўніны з дапамогай спецыяльных інструментаў — нажа, разца, сякеры, свердла, пілы і інш.; від мастацкай разьбы. Выкарыстоўваецца пры вырабе прадметаў побыту, посуду, транспартных сродкаў, прылад працы, для упрыгожвання будынкаў, стварэння скульптур, мастацкіх вырабаў і інш.

Вядома са старажытнасці многім народам свету. Шырока вядомы беларуская рэзь (ВКЛ), гуцульская (Украіна), ,  (Расія), драўляная скульптура Літвы, Польшчы, Узбекістана, народаў Афрыкі і інш.

## Гл. таксама 
* Разьба па дрэве ў Беларусі
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Porphyrophora hamelii

**Porphyrophora hamelii** — від насякомых атраду Hemiptera падатраду какцыдавых, адносіцца да роду *Porphyrophora*.

## Назва 
Відавая лацінская назва дадзена ў гонар рускага навукоўца Іосіфа Гамеля (1788—1862), які наведаў Арарат у 1830 годзе.

## Арэал 
Від — эндэмік саланчаковай паўпустыні, якая знаходзіцца ўздоўж сярэдняй плыні ракі Аракс, Арменія.

## Спосаб жыцця 
Кашаніль вядзе пераважна падземны лад жыцця, жыве на карэнішчах двух відаў траў, якія растуць у саланчаковых глебах — і .

## Выкарыстанне 
З самак здабываюць чырвоную фарбу — кармін, якая ў Арменіі вядомая як «вардан кармір» і шырока выкарыстоўвалася ў Арменіі для афарбоўвання прадзіва і нітак, фарбаў і чарніла. Гэтай фарбай, якая захавала свой яркі насычаны пурпурны колер, распісана незлічоная колькасць армянскіх мініяцюр у сярэднявечных рукапісах. Ёю ж афарбавана пража, з якой вытканы знакамітыя армянскія дываны. Таксама было ўсталявана, што арарацкая кашаніль уваходзіла ў склад фарбавальніку, якім было афарбавана прадзіва, з якой быў вытканы знакаміты Пазырыкскі дыван — найстаражытнейшы захаваны ворсавы дыван.

Катэгорыя:Coccoidea
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1833 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Азіі
Гамель
Ёсіноры Асумі

**Ёсіноры Асумі** (大隅 良典, Ōsumi Yoshinori; ) — японскі клеткавы біёлаг, які спецыялізуецца на вывучэнні аўтафагіі. Прафесар Такійскага інстытута тэхналогій. Атрымаў прыз Кіёта за развіццё фундаментальнай навукі ў 2012 годзе а ў 2016 годзе стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне даследаванні механізмаў аўтафагіі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Цытолагі
Катэгорыя:Постаці японскай біялогіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Эдмонд Гарэгінавіч Кеасаян

**Эдмонд Гарэгінавіч Кеасаян** (; ) — савецкі кінарэжысёр і сцэнарыст. Член КПСС з 1963 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 9 кастрычніка 1936 года ў Ленінакане (цяпер — Гюмры, Арменія).

Вучыўся ў Маскоўскім эканамічным інстытуце (1954—1956), Ерэванскім тэатральным інстытуце (1956—1958). У 1964 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт УДІКа (майстэрня Я. Л. Дзігана). У рэжысуры дэбютаваў кароткаметражнымі тэлестужкамі, адзначанымі на Міжнародных кінафэстах («Лесвіца», Галоўны прыз Міжнароднага кінафестывалю ў Монтэ-Карла, 1962; «Тры гадзіны дарогі», прыз Мкф у Канне, 1963). У 1965 годзе экранізаваў п’есу А. У. Сафронава «Кухарка», адкрыўшы гэтай «калгаснай меладрамай» для шырокага гледача такія акцёрскія імёны як С. А. Святлічная і У. С. Высоцкі.

У 1966 годзе Кеасаян зрабіў другую ў гісторыі савецкага кіно экранізацыю павесці П. А. Бляхіна «Чырвоныя чарцяняты» (першая — 1923, рэжысёр І. М. Перестыяні), персанажы якой — чацвёрка юных ваяроў Першага коннага войска С. М. Будзённага — сталі культавымі героямі для некалькіх пакаленняў кінагледачоў. Папулярнасць герояў фільма, заснаваная на ўпэўненай, вынаходлівай рэжысуры, дала магчымасць працягнуць іх прыгоды ў двух новых фільмах («Новыя прыгоды няўлоўных», «Карона Расійскай Імперыі»). Нягледзячы на тое, што рэжысёр не цураўся капіяваць сюжэтныя хады, а часам і цэлыя эпізоды галівудскіх вестэрнаў, яго карціны і іх героі сталі характэрным прадуктам савецкай масавай культуры. Немалаважна, што папулярнасць набылі не толькі дадатныя персанажы, але і героі адмоўнага плана, сыграныя Я. З. Капелянам, У. Л. Трашчалавым, А. Б. Джыгарханянам, С. В. Крамаравым, а таксама песні на музыку Б. А. Макраусава і Я. А. Фрэнкеля.

У 1970-х гадах, працуючы на «Арменфільме», Кеасаян звярнуўся да нацыянальнай тэматыкі. Найболей вядомым фільмам гэтага перыяду стала псіхалагічная драма «Калі настае верасень» (прыз Мкф у Каіры, 1975), дзе рэжысёрская задума — выклікаць спагаду і сімпатыю да чалавека «на заходзе жыцця» — быў увасоблены таленавітым акторскім ансамблем у кіраўніку з А. Б. Джыгарханянам. Тэмай гістарычнай кінадылогіі «Зорка надзеі» па рамане С. М. Ханзадзяна «Мхітар Спарапет» стала змаганне армянаў пад правадырствам Мхітара Спарапета з турэцкімі заваёўнікамі.

З 1982 года Кеасаян ізноў працаваў на «Масфільме». Ім была пастаўлена кінааповесць пра герояў антыфашысцкага Супраціву «Недзе плача жаўтушка», драма пра ахвяр сталінскіх рэпрэсій «Ушэсце». Нягледзячы на ходкае ўяўленне пра Кеасаяна як пра «рэжысёра аднаго фільма» («аднаго цыкла»), ён здолеў паказаць сябе выдатным майстрам у працы з драматургічным матэрыялам, што добра разумеў спецыфіку кінамовы, унеслым вядомы ўнёсак у нацыянальны армянскі кінематограф; быў суаўтарам сцэнараў многіх сваіх фільмаў.

Памёр 21 красавіка 1994 года. Пахаваны ў Маскве на Кунцаўскіх могілках.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Ни свой, ни чужой», журнал «Ереван», N1-2, 2006
* 

Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР
Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм
Катэгорыя:Пахаваныя на Кунцаўскіх могілках
Пётр Сяргеевіч Жукаў

{{Ваенны дзеяч
|імя              = Пётр Сяргеевіч Жукаў
|дата нараджэння  = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці      = 
|месца смерці     = 
|выява            = 
|шырыня           = 
|подпіс           = 
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = 
|гады службы      = 1940—1953
|званне           = 
|род войскаў      = пяхота
|пасада           = 
|частка           = 
|бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды       = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
       
-
       
-
 
}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = 
}}

**Пётр Сяргеевіч Жукаў** (1921—1967) — маёр Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Пётр Жукаў нарадзіўся 22 студзеня 1921 года ў вёсцы Мікулічы (цяпер — Брагінскі раён Гомельскай вобласці). Скончыў дзевяць класаў школы. У 1940 годзе Жукаў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1941 годзе ён скончыў Кіеўскае пяхотнае вучылішча. З чэрвеня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Да чэрвеня 1944 года гвардыі маёр Пётр Жукаў камандаваў баталёнам 164-га стралковага палка 55-й гвардзейскай стралковай дывізіі 28-й арміі 1-га Беларускага фронта. Вызначыўся падчас вызвалення Гомельскай вобласці Беларускай СССР.

25 чэрвеня 1944 года батальён Жукава прарваў нямецкую абарону ў раёне вёскі Пружынішчы Акцябрскага раёна і заняў другую лінію абароны ворага, адрэзаўшы яму шляхі адыхода. 26 чэрвеня батальён вызваліў вёску Любань, а потым, пераправіўшыся праз Пціч захапіў плацдарм на яе заходнім беразе.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года гвардыі маёр Пётр Жукаў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка».

Пасля заканчэння вайны Жукаў працягнуў службу ў Савецкай Арміі. У 1953 годзе ён быў звольннены ў запас, жыў у Мазыры і працаваў інструктарам Палескага абласнога камітэта ДТСААФ, потым знаходзіўся на гаспадарчай працы. Памер 22 снежня 1967 года, пахаваны ў роднай вёсцы.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза;
* ордэн Леніна;
* ордэн Чырвонага Сцяга;
* ордэн Суворава 3-й ступені;
* Ордэн Аляксандра Неўскага;
* два ордэна Айчыннай вайны 1-й ступені;
* ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені;
* ордэн Чырвонай Зоркі;
* Медаль «За абарону Каўказа»;
* Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»;
* Медаль «За ўзяцце Берліна»;
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»

## Памяць 
У гонар П. С. Жукава названыя вуліца ў Брагіне і сярэдняя школа ў Мікулічах.

## Літаратура 
* 
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984. — С. 174.
*  — С. 445.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пахаваныя ў Брагінскім раёне
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пінскага раёна
Катэгорыя:Маёры СССР
Вардаблур (Арагацотн)

**Вардаблу́р** () — сяло ў марзе Арагацотн, на паўночным захадзе Арменіі. Размешчана за 55 км на поўнач ад Аштарака, за 17 км на паўночны захад ад Апарана, за 35 км на ўсход ад Артыка і за 24 км на поўдзень ад Спітака. За 5 км на ўсход размешчана сяло Алагяз, з якім Вардаблур злучаны асфальтаванай дарогай.

## Спасылкі 
* Нацыянальная статыстычная служба Рэспублікі Арменія

Катэгорыя:Населеныя пункты марза Арагацотн
Дзедка

**Дзедка** (, ) — міфічная істота ў славянскіх народаў, якая ўвасабляе сабой даравальніка багацця.

## Апісанне 
Дзедка — пажылы мужчына з вогненна-чырвонымі вачыма і доўгай чырвонай барадой. Ён блукае па дарогах і палях, апрануты з жабрацкія адзення, з торбай на плячы. У Дзедкі старая вопратка, дзіравы капялюш, анучы на нагах.

## Лад жыцця 
Паводле паданняў беларускага народа, Дзедка адорвае тых людзей, каго сустракае на сваім шляху. Хадзіла легенда, што калі Дзедку сустрэне няшчасны чалавек ці бедны, то перад тым як заўважыць Дзедку чалавек засынае. Пакуль той спіць, Дзедка адорыць бедняка грошамі.

Калі ж Дзедку сустрэне багаты, але няшчасны чалавек, то Дзедка паказвае яму ў сне што трэба зрабіць, каб стаць шчаслівым. Дзедка заўсёды з’явіцца там, дзе закапаны скарб. Самага Дзедку людзі не бачаць, а толькі заўважаюць яго чырвоныя як агні вочы. Хто заўважыць такія агні, можа смела ісці на іх — там будзе закапаны скарб або ляжаць мяшочак з грашыма. На агеньчык трэба кінуць капялюш або пук валасоў, тады скарб апынецца ля самай паверхні зямлі. Калі кінуць чаравікі або лапці, то скарб апусціцца так глыбока ў зямлю, што прыйдзецца ўсё жыццё яго адкопваць.

У народных гаворках былі выказванні: «Каб не Дзедка — прапаў», «Дзедка дапамог гору».

Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Жэўжык (персанаж)

**Жэўжык** — адзін з персанажаў беларускай міфалогіі. Добры заступнік рэк і азёр або вадзяное боства.

## Апісанне 
Жэўжыка ўяўлялі як худога дзядка невялікага росту, з доўгай чырвонай барадой, доўгай шыяй, маленькай галавой, з доўгімі, але маленькімі рукамі, доўгімі пальцамі і тонкімі нагамі. Пры гэтым, Жэўжык неверагодна моцны і спрытны.

## Лад жыцця 
Жэўжык жыве на дне самага глыбокага возера. Днём ён плавае пад вадой, а ноччу няспешна аб’язджае свае ўладанні на лодцы, разганяючы пікай хвалі. Паводле падання беларускага фальклору, Жэўжык можа адной рукой выцягнуць лодку з вады і выратаваць людзей, якія апынуліся ў небяспецы на вадзе. Для людзей Жэўжык застаецца нябачным, бо плавае па роўнядзі рэк і азёр на нябачным чоўне.

Жэўжык можа не толькі выратаваць чалавека з вады, ён у сілах утаймаваць вецер і нават буру. Жэўжыку падпарадкоўваюцца ўсе вадзяныя духі, у тым ліку Вадавік і Лазавік.

У Беларусі ёсць вядомыя прымаўкі, звязаныя з вобразам Жэўжыка:
* «Які Жэўжык» — які спрытны!
* «Бы Жэўжык нырае» — нібы Жэўжык плавае;
* «Жэўжык — ты — Рудая Барада …» — ах, Жэўжык — рыжая барада…
* Жэўжык — часам значыць карлік ці нават проста — хлапчук.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Славянская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Растоўскае княства

**Растоўскае кня́ства** — удзельнае княства Русі XIII—XV стст. з цэнтрам у Растове.

## Гісторыя 
Вылучылася ў 1207 годзе з Уладзіміра-Суздальскага княства. У яго уваходзілі Яраслаўль, Угліч, Малога, Белавозера і Усцюг. Першы князь Растоўскага княства — Канстанцін Усеваладавіч, які ў 1216 годзе стаў вялікім князем уладзімірскім, падзяліў Растоўскае княства паміж сынамі. У выніку з яго вылучыліся Яраслаўскае, Угліцкае, Белаазёрскае княствы, у 1277 годзе князь Глеб Васількавіч на кароткі час далучыў да  Растоўскага княства Белаазёрскае княства, у 1285 — і Угліч.

З сярэдзіны 14 ст. Растоўскае княства трапіла пад уплыў маскоўскіх князёў. Іван Каліта выкупіў г. Угліч. Пры Дзмітрыю Данскім растоўскія князі сталі фактычна «службовымі» князямі Масквы. З 1474 года ў складзе Маскоўскай дзяржавы.

## Князі 
: *Гл. таксама*: Растоўскія князі — князі Растоўскага княства і іх нашчадкі

* 1207—1218 — Канстанцін Усеваладавіч
* 1218—1238 — Васілька Канстанцінавіч
* 1238—1277 — Барыс Васількавіч
* 1277—1278 — Глеб Васількавіч
* 1278—1286 — Дзмітрый Барысавіч і Канстанцін Барысавіч
* 1286—1288 — Канстанцін Барысавіч
* 1288—1294 — Дзмітрый Барысавіч
* 1294—1307 — Канстанцін Барысавіч
* 1307—1316 — Васіль Канстанцінавіч
* 1316—1320 — Юрый Аляксандравіч

### Растова-Усрэцінскія князі 
* 1320—1331 — Фёдар Васільевіч
* 1331—1360 — Андрэй Фёдаравіч
* 1360—1364 — Канстанцін Васільевіч
* 1364—1409 — Андрэй Фёдаравіч
* 1409—? — Іван Андрэевіч

### Растова-Барысаглебскія князі 
* 1320—1365 — Канстанцін Васільевіч
* 1365—1404 — Аляксандр Канстанцінавіч
* 1404—1416 — Андрэй Аляксандравіч
* 1417—1418 — Фёдар Аляксандравіч
* ?—1474 — Уладзімір Андрэевіч і Іван Іванавіч Доўгі

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Гісторыя Валагодскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1207 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1474 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Яраслаўскай вобласці
Катэгорыя:1207 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Расіі
Шатаны

**Шатаны** — беларускія міфалагічныя персанажы, якія не нясуць зла, але і не славяцца ніякімі добрымі справамі.

## Апісанне 
Шатаны — гультаі і дармаеды.

У народным фальклоры Беларусі Шатаны выступаюць як сімвалы гультайства і назойлівасці. У беларускай міфалогіі Шатаны вядомы як істоты, вядучыя зусім бесталковы лад жыцця. Карысці ад гэтых істот ніякай. Шатаны могуць цэлымі днямі хадзіць па дарогах, палях, лясах, не робячы нічога карыснага.

Характары ў Шатаноў кепскія. Паміж сабой яны не кантактуюць, а ў выпадку бяды не прыходзяць адзін аднаму на дапамогу. Яны паляць смуродны тытунь і гыркаюць адзін на аднаго. Ні ўсмешкі, ні добрага слова ад іх не дачакаешся. Адна толькі панурая буркатня.

## Лад жыцця 
Гэтыя міфалагічныя персанажы пастаянна адцягваюць іншых ад працы. Яны могуць прычапіцца да чалавека і схіляць яго да такога ж дурнога бадзяння. У беларускім фальклоры гаворыцца, што злыя міфалагічныя персанажы (напрыклад, Ведзьма) дражняць Шатаноў. Так як Шатаны яшчэ і баязлівыя істоты — яны хаваюцца або ўцякаюць ад сваіх крыўдзіцеляў.

Здараецца, што Шатаны гінуць ад свавольства і нападаў злых духаў і істот. Калі Шатаны стамляюцца ад пастаяннага хаджэнні, яны часам плятуць лапці і робяць сабе кіі. Лапці хутка сціраюцца, а кіі ламаюцца ад пастаянна бескарыснага бадзяння.

|

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
XX з’езд КПСС

**Дваццаты з’езд Камуністычнай партыі Савецкага Саюза** праводзіўся з 14 па 25 лютага 1956 года. Стаў вядомым, дзякуючы «Сакрэтнаму дакладу» Мікіты Хрушчова, у якім ён асудзіў культ асобы і дыктатуру Іосіфа Сталіна.

Польскі камуністычны лідар Балеслаў Берут памёр у Маскве неўзабаве пасля з’езду.

## Гл. таксама 
* Аб кульце асобы і яго наступствах

Катэгорыя:З’езды КПСС
Катэгорыя:Дэсталінізацыя
Катэгорыя:1956 год у СССР
Катэгорыя:Канферэнцыі 1956 года
Паўстанне 1953 года ў ГДР

**Паўстанне 1953 года ў ГДР**, вядомае ў Германіі як **Народнае паўстанне ў ГДР** () пачалося з страйку будаўнікоў Усходняга Берліна 16 чэрвеня 1953 года і на наступны дзень пераўтварылася ў шырока распаўсюджанае паўстанне супраць урада Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі. Было жорстка задушанае танкамі Групы савецкіх войск у Германіі і Народнай паліцыяй. Нягледзячы на ўмяшанне войск СССР хвалю бунтаў і страйкаў было нялёгка спыніць. Нават пасля 17 чэрвеня дэманстрацыі прайшлі ў больш чым 500 гарадах і вёсках краіны.

Катэгорыя:Халодная вайна
Катэгорыя:Гісторыя ГДР
Катэгорыя:Канфлікты 1953 года
Катэгорыя:Знешняя палітыка СССР
Катэгорыя:Паўстанні ў Германіі
Катэгорыя:1950-я ў Берліне
Катэгорыя:1953 год у Германіі
Катэгорыя:Чэрвень 1953 года
Друкарская (станцыя метро)

**«Друка́рская»** () — запланаваная станцыя чацвёртай лініі Мінскага метрапалітэна, якая будзе размешчана на скрыжаванні праспекта Незалежнасці і вуліцы Сурганава, паміж станцыямі «Максіма Багдановіча» і «Батанічны сад». Стане перасадачнай станцыяй на «Акадэмія навук» Маскоўскай лініі.

Насіла працоўную назву «Дом друку» (). У 2016 годзе была зацверджана назва «Друкарская». Назва паходзіць ад Дома друку. 

Катэгорыя:Будуемыя і праектуемыя станцыі Мінскага метрапалітэна
Катэгорыя:Чацвёртая лінія метро (Мінск)
Венгерская Народная Рэспубліка

**Венгерская Народная Рэспубліка** () — былая сацыялістычная дзяржава, якая існавала ў Венгрыі з 20 жніўня 1949 года да 23 кастрычніка 1989 года. Яна кіравалася Сацыялістычнай рабочай партыяй, якая знаходзілася пад уплывам СССР. Утварэнне праіснавала да 1989 года, калі скансалідаваныя апазіцыйныя сілы прымусілі ўрад адмовіцца ад камунізму, пасля чаго была перайменавана ў Рэспубліку Венгрыя. Геаграфічна краіна межавала з Румыніяй і СССР (Украінай) на ўсходзе, Югаславіяй (Харватыяй, Сербіяй і Славеніяй) на паўднёвым захадзе, Чэхаславакіяй на поўначы і Аўстрыяй на захадзе.
Эрнё Герэ

**Э́рнё Ге́рэ** (, уродж. **Эрнё Зінгер** (; 8 ліпеня 1891, Трэбушоўцы — 12 сакавіка 1980, Будапешт) — венгерскі палітычны дзеяч.

Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і. З 1918 года — член Камуністычнай партыі Венгрыі (КПВ). Пасля разгрому Венгерскай савецкай рэспублікі ў 1919 годзе збег у Вену. Жыў у Маскве з 1923 года і іграў вядучую ролю ў апараце Камуністычнага інтэрнацыянала. Знаходзіўся ў Іспаніі ў час Грамадзянскай вайны. Выступаў палітычным дарадцам Нацыянальнага камітэта «Свабодная Германія».

З 26 студзеня па 11 мая 1945 года — член Найвышэйшага Нацыянальнага савета. Пры дыктатуры Мацьяша Ракашы, якая шмат у чым капіявала сталінскі рэжым у СССР, быў членам Палітбюро Цэнтральнага Камітэта ВПП, займаў пасады міністра фінансаў і міністра ўнутраных спраў.

З 21 ліпеня па 25 кастрычніка 1956 года займаў пост Генеральнага сакратара ЦК ВПП, да моманту яе фактычнага распаду і ўтварэнні на яе базе ВСРП. Лічыцца, што калі б Янаш Кадар ці Імрэ Надзь замяніў Мацьяша Ракашы ў ліпені 1956 года замест Эрнё Геры, венгерскай рэвалюцыі можна было б пазбегнуць.

Пасля сваёй адстаўкі падчас Венгерскага паўстання 1956 г., збег у СССР. У 1961 годзе вярнуўся ў Будапешт, за ўдзел у масавых рэпрэсіях быў выключаны з партыі. Працаваў перакладчыкам.

Катэгорыя:Палітыкі Венгрыі
Катэгорыя:Камуністы Венгрыі
Катэгорыя:Дзеячы Камінтэрна
Катэгорыя:Перакладчыкі Венгрыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кошута
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Венгрыі
Катэгорыя:Міністры фінансаў Венгрыі
Імрэ Шынкавіч

**Імрэ Шынкавіч** (; 21 верасня 1928, Будапешт — 18 студзеня 2001, тамсама) — венгерскі актор тэатра і кіно. Народны артыст Венгрыі. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі імя Кошута (1966). Двойчы лаўрэат дзяржаўнай прэміі ў вобласці тэатральнага мастацтва імя Мары Ясаі (1955, 1962).

## Біяграфія 
Гуляць на сцэне пачаткаў са школьнай лавы. На прафесійнай сцэне дэбютаваў у 1948 годзе. З 1949 года да 1956 года гуляў на сцэне Нацыянальнага тэатра у Будапешце. У 1951 годзе скончыў інстытут тэатра і кіно.

У час паўстання ў Венгрыі ў кастрычніку 1956 года выступіў з патрыятычнымі вершамі Ш. Пецёфі на цэнтральнай плошчы Будапешта перад 20 000-ым натоўпам. Гэты акт адкрытага моладзевага пратэсту, праз некалькі гадзін стаў адной з заахвочвальных прычын агульнанацыянальнага паўстання супраць камуністычнага ўрада ВНР. І. Шынкевіч быў абраны ў склад рэвалюцыйнага камітэта Асацыяцыі венгерскага тэатра і кіно.

Пасля задушання паўстання яму на паўтара гады забаранілі займацца тэатральнай дзейнасцю і звольнілі з Нацыянальнага тэатра. У 1958—1963 годзе ён працаваў у тэатры Ёжэфа Атылы. У 1963 годзе зноў вярнуўся ў калектыў Нацыянальнага тэатра, і цягам доўгіх гадоў быў адным з салістаў гэтага тэатра. Гуляў размаітыя ролі: ад камічных да трагічных у п'есах класікаў сусветнай і вугорскай драматургіі (Эсхіла, Шэкспіра, Лопэ дэ Вега, Чэхаўа, Горкага, Гюго, Дзюма, Шоу, Б. Джонсана, Д. Іеша і інш.).

Здымацца ў кіно пачаў у 1951 годзе. Выканаў ролі ў 129 фільмах.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кошута
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Мары Ясаі
Катэгорыя:Народныя артысты Венгрыі
Незаменныя амінакіслоты

**Незаменныя амінакіслоты** — неабходныя амінакіслоты, якія не могуць быць сінтэзаваны ў тым ці іншым арганізме, у прыватнасці, у арганізме чалавека. Таму іх паступленне ў арганізм з ежай неабходна.

Незаменнымі для дарослага здаровага чалавека з'яўляюцца 8 амінакіслот: валін, ізалейцын, лейцын, лізін, метыянін, трэанін, трыптафан і фенілаланін; таксама часта да незаменных адносяць гістыдын.  
Аргінін і гістыдын з'яўляюцца незаменнымі амінакіслотамі для дзяцей.

## Зноскі 

## Спасылкі 
* Amino acids / MedlinePlus Encyclopedia, 2015: (англ.) «The 9 essential amino acids are: histidine, isoleucine, leucine, lysine, methionine, phenylalanine, threonine, трыптафану, and valine.»
* https://www.uic.edu/classes/phar/phar332/Clinical_Cases/aa%20metab%20cases/PKU%20Cases/essential-nonessential.htm (недаступная спасылка&#x20;з 03-08-2016 (65&#x20;дзён)) 
* ESSENTIAL AMINO ACID REQUIREMENTS: A REVIEW  / FAO, 1981
* Recommended Dietary Allowances: 10th Edition., National Research Council (US), National Academies Press 1989. Глава 6 «Protein and Amino Acids» (англ.)

Катэгорыя:Амінакіслоты
Растрападка

**Растрапа́дка** — беларускі народны танец.

## Апісанне 
Музычны памер 2/4, тэмп жвавы. Назва ад растрапаць, трапаць. Выконваецца пад песню. Мае сольны імправізацыйны характар; кожны танцор імкнецца найлепш паказаць свае здольнасці.

Зафіксаваны ў 1930-я гг. ў беларусаў Лудзенскага павета (цяпер Лудзенскі раён, Латвія).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларускія народныя танцы
Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі
Роў Яна і Цэцыліі

**Роў Я́на і Цэцы́ліі** — эразійная лагчына, геолага-геамарфалагічны і палеанталагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны каля заходняй ускраіны в. Багатырэвічы Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці. Даўжыня рова складае 700 м, шырыня да 100 м, глыбіня да 10 м, плошча 0,3 км². Лагчына ўтварылася пры размыве азёрна-ледавіковай нізіны за 14 тыс. гадоў. Мае звілістую форму. Уключае помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 1963) Самастрэльнікі — апорнае геалагічнае агаленне старажытных азёрных і балотных адкладаў муравінскага міжледавікоўя. Адклады магутнасцю 3,3 м багатыя на рэшткі выкапнёвай флоры (больш за 100 відаў), што існавала каля 100 тыс. гадоў назад. Ахоўны статус нададзены ў 1998 годзе.

На паверхні заходняга схілу, паводле падання, знаходзяцца магілы герояў рамана Э. Ажэшка «Над Нёманам» Яна і Цэцыліі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Геалогія Мастоўскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Мастоўскага раёна
Катэгорыя:Багатырэвічы
Катэгорыя:Лагчыны
Яўген Аляксеевіч Роўба

**Яўген Аляксеевіч Ро́ўба** (нар. , в. Андрушоўшчына, Лідскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1999), прафесар (2001).

Скончыў у 1971 годзе БДУ. З 1974 года ў Гомельскім універсітэце, з 1977 года загадчык кафедры. З 1979 года ў Гродзенскім універсітэце, у 1994—1998 загадчык кафедры; у 1980—1986, 1992—1994 і з 1998 прарэктар.

Навуковыя працы па вывучэнні інтэрпаляцыйных рацыянальных аператараў і рацыянальных шэрагаў Фур’е.

## Узнагароды і званні 
* ганаровы грамадзянін г. Гродна (15 ліпеня 2010) — *за вялікі ўклад ва ўдасканаленне арганізацыі навучальна-метадычнай, выхаваўчай і навукова-даследчай дзейнасці, развіццё інтэграцыі навукі і адукацыі, нацыянальна-дзяржаўнае адраджэнне Рэспублікі Беларусь*,
* Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь (3 чэрвеня 2020).

## Творы 
* Высшая математика. Гродно, 2000 (разам з С. А. Мінюком);
* Интерполяция и ряды Фурье в рациональной аппроксимации. Гродно, 2001.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Рэктары Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна
Спадарожны струмень

Strike Eagle, які заканчвае дазапраўку]]
**Спадарожны струмень** (спадарожны след) — гэта паветранае цячэнне ў выглядзе віхраў, зрываемых з заканцовак крыла самалёта ў палёце.

Кожны віхор утвараецца з-за імкнення паветра перацячы з вобласці павышанага ціску (пад крылом) у вобласць зніжанага ціску (над крылом). Хоць віхры хутка згасаюць (каля 5 хвілін), але ўсё ж за цяжкім самалётам яны могуць цягнуцца на кіламетры. Знаходжанне ў спадарожным следзе іншага самалёта стварае эфект «язды па купінах» з-за высокай турбулентнасці, некалькі авіякатастроф адбылося з-за пападання ў спадарожны след і немагчымасці аднавіць кіраванне самалётам. Авіядыспетчары ўлічваюць гэты эфект пры арганізацыі ўзлётаў і пасадак, вытрымліваючы інтэрвалы, дастатковыя для развейвання або зносу ветрам спадарожных струмянёў з зоны глісады. У апошні час для кантролю спадарожных струмянёў у зоне глісады пачынаюць ужываць лідары.

Для памяншэння страт энергіі на ўтварэнне спадарожнага следу на канцах крылаў усталёўваюцца спецыяльныя заканцоўкі, якія на выгляд нагадваюць невялікія «крылцы» — аэрадынамічныя грабяні або вінглеты (ад ), размешчаныя вертыкальна або нахільна. Усталёўка гэтых элементаў дазваляе павялічыць пад'ёмную сілу крыла і знізіць расход паліва. Да недахопаў адносяць паменшаную ўстойлівасць да бакавога ветру.

## Галерэя 

Файл:Wingtip condensation.jpg|Завіхрэнні на закрылку камерцыйнага лайнера
Файл:Cessna 182 model-wingtip-vortex.jpg|Спадарожны струмень Cessna 182 у аэрадынамічнай трубе
Файл:FA-18C vapor LEX and wingtip 1.jpg|Завіхрэнні з наплыву крылаў F/A-18
Файл:MV-22B Osprey (USMC) 008.jpg|Вінтавыя рухачы канвертаплана V-22 утвараюць зону павышанага ціску і ствараюць бачныя завіхрэнні

Катэгорыя:Аэрадынаміка
Дзьёрдзь Лукач

**Дзьёрдзь Бернат Лукач Сегедскі** (, сапр. імя **Дзьёрдзь Бернат Лёвінгер**, ; у гады жыцця ў СССР — *Георгій Восіпавіч Лукач*;, 13 красавіка 1885, Будапешт — 4 чэрвеня 1971, тамсама) — венгерскі філосаф-неамарксіст яўрэйскага паходжання, літаратурны крытык. Адна з ключавых фігур т.зв. заходняга марксізма, заснавальнік будапешцкай школы марксізму. Лічыцца таксама адным з найбуйнейшых прадстаўнікоў марксісцкага літаратуразнаўства

Лукач стварыў сістэму марксісцкай эстэтыкі, якая адмаўляе патрэбу палітычнага кантролю мастацкага самавыяўлення і бароніць гуманістычныя прынцыпы.

## Аб Лукачы 
Н. Бердяев в работе «Истоки и смысл русского коммунизма» назвал Лукача, «венгерца, пишущего по-немецки» «самым умным из коммунистических писателей» (М., 1990, с. 82, 87).
* Ойзерман Т. И. Дьердь Лукач как исследователь философии Гегеля // Вопросы философии. № 11. 1985.
* Жижек С. Г. Лукач — философ ленинизма // История и классовое сознание. Исследования по марксистской диалектике. М.: Логос-Альтера, 2003.
* *Дмитриев А. Н.* Марксизм без пролетариата: Георг Лукач и ранняя Франкфуртская школа (1920—1930-е гг.). — СПб.; М.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге; Летний сад, 2004. — 528 c. — (Труды факультета политических наук и социологии; Вып. 10.) отрывки
* *Земляной, С.* Духовные искания молодого Лукача  // Логос. — 2006. — № 1. — С. 109—115.
* Поцелуев С. П. «История и классовое сознание» Д. Лукача: теория «овеществления» и романтический антикапитализм. // Вопросы философии.1993 № 4.
* Ишицука Ш. Понятие природы у Лукача и Гуссерля. Перевод В. В. Бибихина. // Философия и человек. М., 1993. Ч. II. С.224-227.
«Лукач — масса философских слов и оборотов, но нет контроля над основной мыслью, которая уходит бог весть куда и удерживается только общими местами, часто воспоминаниями о „диамате“» (Мих. Лифшиц).

## Спасылкі 
* Архив работ Дьёрдя Лукача и Михаила Лифшица
* Дьёрдь Лукач в Wiki-разделах Интернет-портала РКСМ(б) 

Катэгорыя:Філосафы Венгрыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венгрыі
Катэгорыя:Камуністы Венгрыі
Катэгорыя:Міністры культуры Венгрыі
Катэгорыя:Філосафы мастацтва
Катэгорыя:Філосафы літаратуры
Катэгорыя:Будапешцкая школа
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Тэарэтыкі марксізму
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Эстэтыкі
Катэгорыя:Сацыяльныя філосафы
Катэгорыя:Палітычныя філосафы
Епіскап Петрас са святым Апосталам Пятром

**Епіскап Петрас са святым Апосталам Пятром** – нубійская фрэска, якая датуецца апошняй чвэрцю X стагоддзя, выкананая тэмперай па глейкай тынкоўцы ў тэхніцы *al secco*. Аўтар невядомы. На фрэсцы намаляваны Петрас, епіскап Фараса ў 974–997 гадах.

## Археалагічны кантэкст 
Праца была знойдзена ў саборы Фараса на тэрыторыі старажытнай Нубіі (сучасны Судан), з 1964 года знаходзіцца ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве. Пасля правядзення рэстаўрацыйных работ была выстаўлена ў VI зале Галерэі Фарас імя прафесара Казімежа Міхалоўскага.

Фрэска была створана пры жыцці епіскапа Петраса, на што паказвае грэчаскі надпіс з пажаданнямі *многіх гадоў* [жыцця]. Карціна з'яўляецца адной з самых прыгожых выяваў нубійскіх вяльможаў ў саборы ў Фарасе.

## Апісанне 
Цемнаскуры епіскап намаляваны ў прызначанай для здзяйснення літургіі вопратцы, элементам якой была вузкая, белая сурвэтка (*encheiron*), наматаная вакол паказальнага пальца правай рукі. Ён паказвае ёю на Евангелле, якое трымае ў левай руцэ. Белы  aмафор, які сімвалізуе годнасць епіскапа, ўпрыгожаны малюнкам з паслядоўных колаў і прастакутнікаў. Галава іерарха абгорнута цюрбанам, характэрным для копцкай царквы, што можа сведчыць аб тым, што Петрас быў монафізітам.

За спіной епіскапа стаіць святы апостал Пётр у кароне, якая з'яўляецца сімвалам пакутніцтва. Абедзве рукі святога пакладзены на плечы епіскапа і паказвае на звышнатуральную прыроду духоўнай улады епіскапа.

Вакол галавы святога Пятра знаходзіцца напісаны чорнай фарбай грэчаскі надпіс наступнага зместу: *Святы апостал Пётр пакутнік крыжа абба Петрас епіскап і мітрапаліт Пахораса* [хай жыве] *шмат гадоў*.

## Літаратура 
* *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik*, рэд. B. Mierzejewska, Warszawa 2014. ISBN 978-83-7100-916-7.
* Gołgowski T., *Z problematyki ikonografii biskupów Pachoras*, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 11 (1967), с. 175–191.
* Martens-Czarnecka M., Jakobielski S., *Polskie wykopaliska w Starej Dongoli. 45 lat współpracy archeologicznej z Sudanem*, Warszawa 2006.
* Mierzejewska B., **Malowidło ścienne - Biskup Petros pod opieką Św. Piotra'', Muzeum Narodowe w Warszawie.

Катэгорыя:Нубія
Катэгорыя:Фрэскі паводле алфавіта
Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага музея ў Варшаве
Сорас

**Сорас** — яўрэйскае прозвішча, у перакладзе азначае корань ()

## Вядомыя носьбіты 
* Джордж Сорас — фінансіст.
* Цівадар Сорас — яго бацька, адвакат, пісьменнік-эсперантыст.
Полгар

**По́лгар, По́льгар** () — венгерскі тапонім і прозвішча (слова polgár азначае «грамадзянін»).

## Прозвішча 
* Альфрэд Польгар (1873—1955) — аўстрыйскі пісьменнік.
* Ласла Полгар — венгерскі педагог, бацька трох шахматыстак: Сьюзан, Сафіі і Юдзіт.
* Ласла Полгар (1947—2010) — венгерскі спявак.
* Сафія Полгар (нар. 1974) — венгерская шахматыстка.
* Сьюзан Полгар (*Жужа Полгар*; нар. 1969) — венгерска-амерыканская шахматыстка.
* Цібар Полгар (1907—1993) — венгерска-канадскі дырыжор і кампазітар.
* Юдзіт Полгар (нар. 1976) — венгерская шахматыстка.

## Тапонім 
* Польгар — горад у медзье Хайду-Біхар.
BMW F01

**BMW F01/02** — завадскі індэкс кузава пятага пакалення 7-й серыі BMW, якая выпускалася з 2008 па 2015 год. Прэзентацыя аўтамабіля адбылася на Парыжскім аўтасалоне ў кастрычніку 2008 года.

## Канструкцыя 
BMW F01/02 выпускалася ў задне- і поўнапрывадным варыянтах, з шэрагам бензінавых і дызельным рухавікоў. Існуе версія Long з павялічанай колавай базай, а таксама ў 2010 годзе на базе сучаснай BMW 7 series пачаўся выпуск гібрыднага прадстаўніцкага седана BMW ActiveHybrid 7. Каробка пераключэння перадач толькі аўтаматычная, 6- ці 8-ступеньчатая. Апошняя ставілася толькі на версіі 760Li і ActiveHybrid 7. Таксама існуе дробнасерыйная мадыфікацыя High Security, аснашчаная браніраванымі кузаўнымі панэлямі і куленепрабівальным шклом. Гэты аўтамабіль адпавядае класу абароны VR7 і выконвае некаторыя патрабаванні класа VR9. У абмежаваных колькасцях выпускаўся біпаліўны варыянт (бензін/вадкі вадарод) BMW Hydrogen 7.

У BMW F01/02 некаторыя дэталі хадавой часткі выраблены з алюмінію, гэта дазволіла дамагчыся большай дакладнасці рулявога кіравання. У сёмай серыі для ўсіх мадэляў машын сталі выкарыстоўваць стоп-сігналы двухступеньчатага дзеяння. Усе мадэлі ў базавай камплектацыі аснашчаны новымі ксенонавымі фарамі з амывальнікамі. У якасці дадатковага абсталявання на машыны гэтай серыі могуць быць устаноўлены адаптыўныя паваротныя фары.

## Асаблівасці дызайну 
Да асаблівасцяў знешнасці серыі F01/02, што адрозніваюць яе ад папярэдніх пакаленняў BMW 7, можна аднесці наступныя элементы: у пярэдняй частцы з’явіўся арыгінальны выступ на капоце, на панэлі крышкі багажніка ўстаноўлена храмаваная планка. У параўнанні з больш раннімі мадэлямі ў гэтай серыі таксама змяніліся пярэднія і заднія фары і фартухі. Іншы цікавы момант — белае шкло паказальнікаў павароту.

## Версіі і мадыфікацыі 
* F01 — базавая мадыфікацыя.

* F02 — мадыфікацыя з павялічанай на 140 мм колавай базай.
* F03 (High Security) — абароненая версія аўтамабіля. Аснашчана шклом з узроўнем абароны ад куль VR7 і кузаўнымі панэлямі з узроўнем абароны VR9. Выраблялася з 2009 года.
* F04 (ActiveHybrid7) — гібрыдная версія на базе F02. Аснашчалася бензінавым рухавіком аб’ёмам 4,4 л і электраматорам. Выраблялася з 2010 года.
* Alpina B7 — з рухавіком аб’ёмам 4,4 л, аснашчаным дзвюма турбінамі. Збіралася ў горадзе Бухлоэ ўручную. Выраблялася з 2010 года.
* У 2011 годзе да вяселля прынца Манака Альбера II была выпушчаная спецыяльная серыя з 200 аўтамабіляў, афарбаваных выключна ў чорны колер.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт BMW
* Агляд мадэлі на аўтамабільным каталогу aw.by
* Віртуальны тур па інтэр’еру BMW 7 series F02 

Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х
Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х
F01
Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Закаўказскі горны баран

**Закаўказскі горны баран**, або  **Армянскі муфлон**.

## Таксаномія 
Улучае адменнікі *armeniana* (Усходняя Турцыя) і *urmiana* (востраў Кабудан, ці Гаён Дагх на возеры Урмія, ці Рэзае на паўночным усходзе Ірана).

## Арменійскі муфлон на манетах і паштовых марках 

AM 100 dram Ag 2008 RB Sheep b.png|Манета Арменіі 2008 года
Armenian mouflon 2012 Armenian stamp.jpg|Марка Арменіі 2012 года

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бараны
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Шыкахогскі запаведнік

**Шыкахогскі запаведнік** () — запаведнік у вобласці Сюнік на поўдні Арменіі ў басейнах рэк Цаў і Шыкахог на паўночных схілах Мегрынскага хрыбта на вышынях 700—2 400 м. Быў створаны ў 1958 годзе, займае плошчу 10 000 га.

Галоўным аб'ектам аховы з'яўляюцца раслінныя і жывёльныя супольнасці некранутых дубова-грабавых лясоў, што растуць на вышынях 1 000—2 200 м. Ёсць цісавы гай, гаёк бука ўсходняга.

На вышынях 2 200—2 400 м — разрэджаныя дубовыя лясы.

На вялікіх вышынях (2 400—2 600 м) растуць змяшаныя супольнасці ляшчынніка, бярозы, рабіны і ядлоўца, а яшчэ вышэй — субальпійскія лугі.

У Чырвоную кнігу Арменіі ўключана каля 80 відаў раслін, якія растуць тут.

## Гл. таксама 
* Прыродаахоўныя зоны Арменіі

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Запаведнікі Арменіі
Хасроўскі запаведнік

**Хасроўскі (Гарнійскі) запаве́днік** () — прыродаахоўная зона ў Арменіі у вобласці Арарат у паўднёвай частцы Гегамскага хрыбта. Быў утвораны ў 1958 годзе. Займае плошчу 29 000 га ў басейнах рэк Азат і Хасроў на вышынях 1 400—2 250 м над узроўнем мора.

## Флора 
Тут растуць 1 686 відаў, 146 з якіх лічацца ў Чырвоных кнігах. Ахоўваюцца дзікая груша, яблыня, сліва, вішня, рабіна, глог, міндаль, жыта Вавілава, а таксама рэдкалессі ядлоўца і дуба, горныя ксерафіты, горна-стэпавыя і палыновыя паўпустынныя фармацыі.

## Фаўна 
Сярод жывёл тут сустракаюцца:

* павукападобныя — тарантул, некалькі відаў абцугоў і скарпіёнаў, павук-крыжавік;
* ракападобныя — дафніі і цыклопы;
* казуркі — прадстаўнікі прамакрылых, раўнакрылых і цвёрдакрылых, а таксама вялікая разнастайнасць бабачак, занесеных у Чырвоную кнігу СССР;
* 5 відаў амфібій і рыб;
* 33 віды паўзуноў;
* 142 віды птушак;
* 55 відаў сысуноў — закаўказскі буры мядзведзь, кабан, шырокавухі вожык, армянскі муфлон, безааравы казёл, рысь, воўк, ліса, пярэднеазіяцкі леапард і іншыя.

## Гл. таксама 
* Прыродаахоўныя зоны Арменіі

## Спасылкі 
* www.iucnredlist.org

Катэгорыя:Запаведнікі Арменіі
BMW E63

**BMW E63/E64** — завадскі індэкс кузава другога пакалення 6-й серыі BMW, які выпускаўся з 2003 па 2010 год.

## Гісторыя 
злева|thumb|180px|645Ci купэ (2003-2007)
злева|thumb|180px|BMW 645Ci кабрыялет (2003-2007)

У 1989 годзе 6-серыя была заменена на 8-серыю, але ў канцы 2003 года 6-серыя была адроджана ў версіях купэ і кабрыялет на платформах BMW E63 і BMW E64 адпаведна. Гэтыя мадэлі мелі дзве версіі рухавікоў: 3.0-літровая (2996 см3) радная «шасцёрка» магутнасцю 258 «каней» пры 6600 аб/хв. і круцільным момантам 300 Нм пры 2500—4000 аб/хв. (у мадэлі **630i**) і 4.4-літровы (4398 см3) V8 магутнасцю 333 конскіх сіл пры 6100 аб/хв. і 450 ньютан-метрамі моманту пры 3600 аб/хв. (у мадэлі **645Ci**). http://www.bmw.com/generic/com/en/products/automobiles/showroom/6series/coupe/index.html Адкрытыя версіі называюцца **630i Cabriolet** і **645Ci Cabriolet**.

V8 у мадэлі 645Ci гэта рухавік N62, гэтак жа як у мадэлях 545i і 745i, з сістэмай змянення часу (biVANOS) і ступені (VALVETRONIC) адчынення клапанаў плюс пераменная даўжыня ўпускнога тракту. Гэты рухавік цалкам алюмініевы і мае па 4 клапана на цыліндр. 6 серыя аснашчалася 6-хуткаснай аўтаматычнай трансмісіяй Steptronic, ці 6-хуткаснай секвентальнай каробкай перадач SMG. У 2006 мадэльным годзе BMW перайменавала 645Ci на 650i. Прычынай гэтай змены стала павелічэнне аб'ёму рухавіка.

У адрозненне ад новых мадэляў 5-й і 7-й серый дызайн новай 6-й серыі быў станоўча успрыняты супольнасцю BMW, за выключэннем большасці ўладальнікаў E24. Новая 6-серыя праектавалася падобнай на акулу, і яна сапраўды яе нагадвала. Неардынарны дызайн задняй частцы выглядаў значна лепш, чым на іншых BMW.

У 2005 годзе была прадстаўлена новая версія M6. Яна аснашчалася аналагічным з мадэллю M5 рухавіком S85 (507 к.с.) і трансмісіяй.

У 2007 годзе адбыўся фэйсліфт 6-серыі.

Выява:BMW 6er Coupé Facelift 20090808 front.JPG|650Ci купэ (2007—2012)
Выява:BMW 6er Coupé Facelift 20090808 rear.JPG|650Ci купэ (2007—2012)
Выява:BMW E64 635d Cabriolet Facelift.JPG|635d кабрыялет (2007—2012)

## Спасылкі 
* Birth of a Sports Car news release 

Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х
E63
Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Катэгорыя:Заднепрывадныя аўтамабілі