open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Імбі Паю

**Імбі Паю** (, нар. ) — эстонская пісьменніца, журналістка, сцэнарыст і рэжысёр дакументальных фільмаў.

## Біяграфія 
Вучылася ў Вільяндыскім вучылішчы культуры, у Тартускім музычным вучылішчы і ў Эстонскім гуманітарным інстытуце (цяпер з’яўляецца часткай Талінскага ўніверсітэта). У 1990—1995 гадах вывучала паліталогію ў Хельсінкскім універсітэце.

Працавала салісткай хору тэатра «Ванемуйнэ» і змешанага хору Дзяржтэлерадыё Эстонскай ССР, была супрацоўнікам розных тэлеканалаў і газет у Эстоніі і Фінляндыі.

У 1999 годзе Імбі Паю ініцыявала і арганізавала правядзенне ў сваёй роднай вёсцы Вытыкверэ ў павеце Йыгевамаа штогадовага свята кнігі. Гэтае мерапрыемства, якое атрымала назву «Кніжная вёска Вытыкверэ» (эст. Võtikvere raamatuküla), праводзіцца ў форме літаратурнага салона пад адкрытым небам. У 2001 годзе за арганізацыю «Кніжнай вёскі Вытыкверэ» і спрыянне развіццю культурнага жыцця рэгіёна прэзідэнт Эстоніі Ленарт Меры ўзнагародзіў Імбі Паю медалём Ордэна Белай зоркі.

У 2005 годзе ў Фінляндыі Імбі Паю скончыла працу над дакументальным фільмам «Адхіленыя ўспаміны» (фін. Torjutut muistot). У 2006 годзе на фінскай мове выйшла аднайменная кніга, прадмову да якой напісаў прэзідэнт Эстоніі Тоамас Хендрык Ільвес. У 2007 годзе кніга «Адпрэчаныя ўспаміны» была выдадзена на эстонскай мове. Кніга выйшла таксама на шведскай, англійскай і нямецкай мовах.

У 2007 годзе была ўзнагароджана ордэнам Белай зоркі 5 класа.

Імбі Паю з’яўляецца аўтарам і рэжысёрам дакументальнага фільма «Сёстры Фінскага заліва» (фін.: Suomenlahden sisaret), прэм’ера якога адбылася ў 2009 годзе. Пазней на аснове фільма быў напісаны дакументальны раман, выдадзены на фінскай, эстонскай і шведскай мовах.

У 2009 годзе ў сааўтарстве з фінскай пісьменніцай Сафі Оксанен Імбі Паю выпусціла ў Фінляндыі дакументальную складанку «За ўсім стаяў страх», якая складаецца з артыкулаў розных аўтараў на тэму савецкага перыяду ў гісторыі Эстоніі. У 2010 годзе зборнік «За ўсім стаяў страх» выйшаў у перакладзе на эстонскую мову.

Катэгорыя:Пісьменніцы Эстоніі
Аляксандр Ардэр

**Аляксандр Ардэр** (; 19 верасня , в. Кірна — , ) — эстонскі оперны спявак і педагог. Народны артыст Эстонскай ССР (1964).

## Біяграфія 
Вучыўся вакалу ў Італіі. У 1923—1931 гадах быў салістам Эстонскага тэатра оперы і балета. У 1928—1941 і ў 1944—1966 гадах выкладаў у Талінскай кансерваторыі, у 1951 годзе становіцца яе прафесарам. Сярод вучняў Ційт Куўзік, Хендрык Крум і іншыя.

Быў жанаты з дачкой Яана Поска — Таццянай Поска-Лааман (1900—1988) — доктарам журналістыкі (пазней яна выйшла замуж за Эдуарда Лаамана), была старшынёй Саюза маці Эстоніі.

Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Эстоніі
Сезон 1992 ФК Трактар Бабруйск

**Сезон 1992 года** быў для футбольнага клуба «Трактар» 8-м сезонам у гісторыі і першым у чэмпіянаце Беларусі. Апрача Першай лігі, «Трактар» браў удзел у Кубку Беларусі.

## Гульцы 
Крыніца: 

## Спаборніцтвы 
### Агульныя звесткі 
### Першая ліга 
#### Табліца 
#### Зводка вынікаў 
#### Вынікі па турах 
#### Матчы 
### Кубак Беларусі 
## Статыстыка 
### Статыстыка каманды 
### Галы 
### Галявыя перадачы 
### «Сухія» матчы 
### Дысцыплінарныя паказчыкі 
## Крыніцы 
1992
Трактар Бабруйск
Катэгорыя:1992 год у Бабруйску
Трансверсія

**Трансве́рсія** (ад  — павернуты ў бок, адведзены) — генная мутацыя, абумоўленая заменай у малекуле нуклеінавай кіслаты пурынавай асновы (адэнін, гуанін) на пірамідзінавую аснову (тымін, цытазін) і наадварот.

У адрозненне ад транзіцыі трансверсію часам называюць складанай або перакрыжаванай заменай, бо адбываецца змена арыентацыі пурын—пірамідзін у мутантным сайце двухланцужковай малекулы нуклеінавай кіслаты. Трансверсіі адбываюцца часцей за транзіцыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Медицинская биология и общая генетика: учеб. пособие для студентов 1 курса, обучающихся по специальностям «Лечебное дело» и «Медико-диагностическое дело» медицинских вузов / Л. П. Гаврилова, В. В. Потенко, Е. М. Бутенкова. — Гомель: Учреждение образования «Гомельский государственный медицинский университет», 2012. — 212 с. — ISBN 978-985-506-386-6.

Катэгорыя:Мутацыі
Кірна (Ляэнэ-Нігула)

**Кірна** () — вёска ў Эстоніі, у воласці Ляэнэ-Нігула павета Ляэнэмаа. Насельніцтва — 44 чалавекі (2011). Да 21 кастрычніка 2017 года вёска ўваходзіла ў воласць Мартна.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Ардэр, эстонскі оперныя спявак

Катэгорыя:Ляэнэмаа
Google Scholar

**Google Scholar** (*Google Акадэмія*) — бясплатная пошукавая сістэма ад Google, якая індэксуе тэксты навуковых прац розных фарматаў і дысцыплін. Запушчана 18 лістапада 2004 года, дазваляе карыстальнікам шукаць рэцэнзаваныя артыкулы, дысертацыі, кнігі, аналітычныя агляды, патэнты і судовыя заключэнні.

## Асноўныя функцыі 
Google Scholar прапануе розныя функцыі для навуковых даследаванняў:
* Пошук па навуковых публікацыях.
* Стварэнне асабістага профіля аўтара для адсочвання цытаванняў.
* Магчымасць захавання вынікаў пошуку.
* Інтэграцыя з іншымі акадэмічнымі базамі даных.

## Падлік цытаванняў 
Google Scholar таксама дазваляе адсочваць цытаванасць навуковых публікацый, што з'яўляецца важным паказчыкам для вымярэння ўплыву даследаванняў. Аўтары могуць стварыць асабісты профіль, дзе адлюстроўваюцца метрыкі іх публікацый. Адной з самых папулярных метрык з'яўляецца **h-індэкс** (індэкс Хірша), які ацэньвае як прадукцыйнасць навукоўца, так і ўплывовасць яго работ.

H-індэкс разлічваецца на аснове колькасці публікацый навукоўца і колькасці цытаванняў кожнай публікацыі. Напрыклад, h-індэкс роўны 10, калі навуковец мае 10 публікацый, кожная з якіх была процытавана як мінімум 10 разоў. Гэта дазваляе не толькі ўлічваць колькасць артыкулаў, але і іх значнасць у акадэмічнай супольнасці.

## Папулярнасць 
Google Scholar выкарыстоўваецца шырока па ўсім свеце дзякуючы сваёй даступнасці і простаму інтэрфейсу. Ён прапануе навукоўцам магчымасць хуткага доступу да навуковых артыкулаў і іншых крыніц інфармацыі.

## Гл. таксама 
* Scopus
* Web of Science

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Google Scholar
* Блог Google Scholar
* Дапаможнік па карыстанні Google Scholar

Катэгорыя:Google
Катэгорыя:Базы даных
Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі
Айна Тальві

**Айна Тальві** (, сапраўднае прозвішча — Піндам, да 1928 года — Айна Мюлер, з 1928 па 1938 год — Айна Оя; —) — эстонская актрыса. Народная артыстка СССР (1966).

## Біяграфія 
Нарадзілася 24 студзеня (6 лютага) 1909 года (па іншых крыніцах — у 1905) у Тарту. У 1927 годзе скончыла гімназію для дзяўчынак (цяпер імя М. Хярмы) Эстонскага таварыства маладзёжнай адукацыі ў Тарту. У 1929 годзе пачала кар’еру як харыстка тэатра «Ванемуйнэ» ў Тарту, пазней — актрыса гэтага тэатра.

У 1935—1944 гадах — актрыса Талінскага тэатра «Драмстудыя» (з 1937 — Эстонскі драматычны тэатр, у 1952—1989 — Эстонскі дзяржаўны тэатр драмы імя У. Кінгісепа), у 1944—1949 — тэатра Эстонія") (Талін).

З 1949 (пасля аб’яднання з драматычнай трупай тэатра «Эстонія») і па 1984 год — актрыса Эстонскага драматычнага тэатра ў Таліне.

Здымалася ў кіно.

Памерла 12 сакавіка 1992 года ў Таліне. Пахаваная на Лясных могілках.

Катэгорыя:Актрысы Эстоніі
Альфрэд Рэбанэ

**Альфрэд Рэбанэ** (; , Суурэ-Яані — , ) — эстонскі акцёр. Народны артыст Эстонскай ССР (1960).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 9 ліпеня 1902 года ў Суурэ-Яані.

У 1922 годзе скончыў ваеннае вучылішча, да 1934 года служыў у бранятанкавай брыгадзе, калі быў звольнены з сапраўднай службы. Потым служыў кіраўніком фізічнага выхавання ў навучальных установах Узброеных сіл Эстоніі.

Дэбютаваў на тэатральнай сцэне ў 1922 годзе ў непрафесійным тэатры таварыства Валга Садэ ў г. Валга. Да 1934 года сумяшчаў працу ў аматарскіх і паўпрафесійных правінцыйных тэатрах з ваеннай службай і з выкладчыцкай дзейнасцю.

У 1934 годзе ўступіў у трупу тэатра «Ванемуйнэ» (Тарту). У 1935 годзе перайшоў у Талінскі драматычны тэатр, у 1936 годзе — у талінскі Рабочы тэатр.

У гады Вялікай Айчыннай вайны працаваў у Эстонскім мастацкім ансамблі ў эвакуацыі (Яраслаўль, 1942—1944). З 1944 года — акцёр і рэжысёр Тэатра імя Кінгісепа ў Таліне (цяпер Эстонскі драматычны тэатр).

З 1946 года адначасова выкладаў акцёрскае майстэрства ў Дзяржаўным тэатральным інстытуце Эстонскай ССР.

У 1950—1952 гадах — галоўны рэжысёр Тэатра імя Кінгісепа ў Таліне. Паставіў у Тэатры імя Кінгісепа спектаклі: «Гора ад розуму» (1948), «Глыбокая разведка» Крона (1949), «Недалетак» (1951), «На мяжы дня і ночы» Якабсона (1951).

Здымаўся ў кіно.

Памёр 29 снежня 1986 года ў Таліне. Пахаваны на Лясных могілках у Таліне.

## Фільмаграфія 
* (1968) «Венская паштовая марка» — Тоніс Юлі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Акцёры Эстоніі
Рынгу

**Рынгу** () — пасёлак у воласці Элва павета Тартумаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Рынгу і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны ля шашы Тарту—Валга, за 13 км на паўднёвы захад ад валаснога цэнтра — горада Элва, і за 35 км на паўднёвы захад ад павятовага цэнтра — горада Тарту. Вышыня над узроўнем мора — 80 метраў.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 61001.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вайна на знясіленне

**Вайна на знясіленне** — гэта ваенная стратэгія, якая складаецца з спробаў выйграць канфлікт, знясільваючы праціўніка да кропкі паразы ад бесперапынных страт ў асабовым складзе, тэхніцы і маральным духу.

## Стратэгічныя меркаванні 
Вайна на знясіленне ўяўляе сабой спробу абмежаваць здольнасць праціўніка весці вайну шляхам знішчэння яго ваенных рэсурсаў любымі спосабамі, уключаючы тактыку партызанскай вайны, народнага апалчэння, выпаленнай зямлі.

Бок, які лічыць сябе ў больш нявыгадным становішчы чым супернік, можа наўмысна пачынаць вайну на знясіленне, каб з часам нейтралізаваць гэтыя перавагі. Сунь Цзы заявіў, што няма ніводнай краіны, якая атрымала б выгаду ад працяглай вайны , але Расія ў 1812 годзе выйграла вайну супраць Напалеона з дапамогай гэтай тактыкі. Калі метады знясілення дастаткова аслабілі праціўніка, каб зрабіць магчымымі іншыя метады, метады знясілення часта дапаўняюцца больш традыцыйнымі або бок наогул адмаўляецца ад выкарыстання вайны на знясіленне. Генералы Першай сусветнай вайны з абодвух бакоў марна разлічвалі на вайну на знясіленне, што прывяло да страт без стратэгічнага выніку.

Розніца паміж вайной на знясіленне і іншымі стратэгіямі ў пэўнай ступені штучная, бо амаль кожная бітва звычайна змяшчае элемент знясілення. Стратэгія знясілення праводзіцца, калі асноўнай мэтай з’яўляецца паступовае аслабленне суперніка да кропкі непрымальных страт і забяспечыць нізкі ўзровень страт у саюзнікаў. Гэта варта разглядаць у адрозненне ад іншых мэтаў, такіх як захоп рэсурсаў або тэрыторыі або спроба нанесці праціўніку вялікія страты адным ударам (напрыклад, шляхам акружэння і захопу). Нягледзячы на тое, што стратэгія звычайна пераможная для больш забяспечанай краіны, яна можа ў канчатковым выніку праваліцца з-за аперацыйных і геапалітычных няўдач (Афіны падчас Пелапанескай вайны), або з-за стратэгічных пралікаў (Германія падчас бітвы за Брытанію).

## Гл. таксама 
* Асіметрычная вайна
* Дэмаралізацыя (вайна)
* Партызанская барацьба
* Атака хвалі чалавека
* Мексіканскае супрацьстаянне
* Безвыйгрышная сітуацыя
* Пірава перамога
* Праклён пераможцы
* Бяспройгрышная гульня
* Фабіянская стратэгія
* Тэорыя ліпучкі (стратэгія)
* Іван Блох
* Законы Ланчэстэра
* Каэфіцыент абмену страт
* Манеўраная вайна
* Вайна новага пакалення

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ваенныя дзеянні паводле тыпу
Катэгорыя:Войны паводле тыпу
Катэгорыя:Ваенная стратэгія
Вара (Пейпсіяэрэ)

**Вара** () — вёска ў Эстоніі, воласці Пейпсіяэрэ павета Тартумаа. Насельніцтва — 392 чалавекі (2011). Да 23 кастрычніка 2017 года вёска ўваходзіла ў склад воласці Вара і з’яўлялася яе адміністрацыйным цэнтрам.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вара

**Вара**:

## Швецыя 
* Вара (горад)
* Вара (камуна)

## Эстонія 
* Вара (воласць)
* Вара (Пейпсіяэрэ)
Вара (горад)

**Вара** — горад у шведскай правінцыі Вестра-Гёталанд і гістарычнай правінцыі Вестэргётланд. Галоўны горад камуны Вара знаходзіцца на Еўрапейскай трасе 20, прыкладна за 95 км на паўночны ўсход ад Гётэбарга. Прамысловы цэнтр.

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Дэсмургія

**Дэсмургія** (грэч. desmos = звязка) — раздзел хірургіі, які займаецца перавязкамі. Дэсмургія цікавіцца як матэрыяламі, якія выкарыстоўваюцца для перавязкі ран, а таксама ўласна павязкамі: іх структурай, функцыямі і спосабам накладання.

Дапаможнікі па дэсмургіі ўтрымоўваюць звесткі пра раны і перавязкі, прынцыпы іх накладання, відах, спосабах выканання (бінтаванне асобных частак цела), пра арганізацыю абсталявання і месцаў для перавязкі ранаў, выбары мер бяспекі пацыента.

Катэгорыя:Хірургія
Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск

**Сезон 1992 года** быў для футбольнага клуба «Шыннік» 17-м сезонам у гісторыі і першым у чэмпіянаце Беларусі. Апрача Другой лігі, «Шыннік» браў удзел у Кубку Беларусі.

## Гульцы 
Крыніца: 

## Спаборніцтвы 
### Агульныя звесткі 
### Другая ліга 
#### Табліца 
#### Зводка вынікаў 
#### Вынікі па турах 
#### Матчы 
### Кубак Беларусі 
## Статыстыка 
### Статыстыка каманды 
### Галы 
### Дысцыплінарныя паказчыкі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Сезон 1992 года

1992
Шыннік
Катэгорыя:1992 год у Бабруйску
Напад на Бамако (2024)

17 верасня 2024 года атрады ісламістаў напалі на Бамако, сталіцу Малі. Адказнасць узяла на сябе групоўка «Джамаат Нусрат аль-Іслам валь Муслімін», звязаная з Аль-Каідай.  

Налёт баевікоў на сталіцу пачаўся каля 05:00. Пад удар джыхадзістаў трапілі раён Бананкабугу, школа ваеннай паліцыі Фаладзі, дзе размяшчаліся элітныя падраздзяленні жандармерыі, паліцэйскі ўчасткак  і беспілотнік. У ходзе атакі быў пашкоджаны самалёт, які выкарыстоўваўся для гуманітарных місій Сусветнай харчовай праграмы. Таксама былі падпаленыя некалькі будынкаў і аб'ектаў інфраструктуры. 

Сілавікі вялі бой з джыхадзістамі каля дзевяці гадзін.

Афіцыйную колькасць ахвяр улады не паведамлялі. Ацэнкі вар’іраваліся ад 77 да больш чым 100 загінулых, уключаючы 50 кадэтаў. Таксама заяўлена пра 255 пацярпелых. Па меншай меры 20 баевікоў былі захопленыя ў палон.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Верасень 2024 года
Катэгорыя:Падзеі 17 верасня
Катэгорыя:Гісторыя Малі
Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты ісламістаў
Вамбола Кург

**Вамбола Кург** (; , Тарту — , ) — эстонскі акцёр тэатра і кіно.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачага. У 1915 годзе скончыў Тартускую гарадскую школу. З 1918 па 1959 год працаваў у эстонскім тэатры «Ванемуйнэ» ў Тарту. Граў у п’есах Шэкспіра, Гогаля, Чэхава, Шоу, Ібсена, Кальмана, Астроўскага, Шварца, Якабсона і іншых.

Здымаўся ў кіно, у тым ліку ў першых эстонскіх фільмах. Выступаў на радыё.

## Фільмаграфія 
* 1927 — «Маладыя арлы» — эстонскі камандзір
* 1930 — Адважны салдат Ёасеп Тоатс
* 1931 — Kas tunned maad (дакументальны) — афіцэр

Катэгорыя:Акцёры Эстоніі
Ген-Каарэл Гелат

**Ген-Каарэл Гелат** (, Вільяндзі — ) — эстонскі крытык і пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і афіцэра Юры Гелата, які пасля саветызацыі Эстоніі быў затрыманы НКУС і расстраляны ў Нарыльску ў 1942 годзе. З 1939 па 1941 год Гелат вучыўся ў Таліне, з 1941 па 1948 год — у Вільяндзі. Потым было яшчэ некалькі школьных гадоў у Тарту, перапыненых службай у Савецкай Арміі. Пасля некалькіх гадоў дзяржаўнай службы з 1958 па 1961 гады ён вывучаў права ў Тартускім універсітэце, але не скончыў навучанне.

У 1968 годзе паехаў у Талін. Тут да 1975 года ён быў рэдактарам часопіса «Kúsvesed ja vesvetsed» («Пытанні і адказы»). З 1975 па 1983 год жыў як пазаштатны аўтар у Тарту, пасля чаго два гады працаваў у культурніцкай газеце «Sirp». З 1975 года — член Саюза пісьменнікаў Эстоніі.

Катэгорыя:Пісьменнікі Эстоніі
Курэссаарэ (Вільяндзі)

**Курэссаарэ** () — вёска ў Эстоніі, у воласці Вільяндзі, павета Вільяндзімаа. Насельніцтва — 67 чалавек (2011). З 19 снежня 1991 года па 25 кастрычніка 2017 года вёска ўваходзіла ў склад воласці Тарвасту.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Курэссаарэ (значэнні)

* Курэссаарэ
* Курэссаарэ (аэрапорт)
* Курэссаарэ (Вільяндзі)
* Курэссаарэ (гарадскі стадыён)
* ФК Курэссаарэ
Курэссаарэ (аэрапорт)

**Курэссаарскі аэрапорт** (ІАТА: **URE**, ІКАО: **EEKE**) — аэрапорт у Эстоніі. Размешчаны за 3 км ад горада Курэссаарэ на востраве Саарэмаа. Першая ўзлётна-пасадачная паласа была пабудавана ў другой палове 1930-х гадоў. Афіцыйна аэрапорт быў адчынены 6 сакавіка 1945 года. На працягу наступных гадоў пасажырапаток ўзрастаў, і паміж 1949 і 1953 гадамі ў аэрапорце дзейнічала ад 10 да 14 штодзённых рэйсаў паміж Курэссаарэ і Талінам. Да 1958 года аэрапорт не быў электрыфікаваны. Цяперашні будынак тэрмінала быў узведзены ў 1962 годзе. Другая УПП 05/23 была збудавана ў 1976 годзе, а ў 1999 годзе была павялічана асноўная УПП. Будынак тэрмінала быў адрамантаваны ў 2007 годзе. Уладальнікам аэрапорта з’яўляецца АТ «Талінскі аэрапорт». У 2009 годзе пасажырапаток аэрапорта быў 19519 чалавек.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Аэрапорты Эстоніі
Рычард Карлавіч Маак

**Рычард (Рыхард) Карлавіч Маак** (; 23 жніўня (4 верасня) 1825, Арэнсбург — 13 (25) лістапада 1886, Санкт-Пецярбург) — расійскі педагог, натураліст і даследчык Сібіры і Далёкага Усходу.

## Біяграфія 
Ураджэнец эстонскага вострава Саарэмаа; нарадзіўся ў Арэнсбургу (цяпер — Курэссаарэ) 23 жніўня (4 верасня) 1825 года.

Скончыў і II-е аддзяленне філасофскага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па разрадзе прыродазнаўчых навук (1849); у 1852 годзе пачаў службу старэйшым настаўнікам прыродазнаўчых навук у Іркуцкай мужчынскай гімназіі. На працягу дзесяці гадоў (1868—1879) праслужыў дырэктарам вучылішчаў Іркуцкай губерні і галоўным інспектарам вучылішчаў Усходняй Сібіры. У 1879 годзе быў адкліканы ў Санкт-Пецярбург у сувязі з прызначэннем членам савета Міністэрства народнай асветы.

Здзейсніў шэраг важных экспедыцый — у Вілюйскую акругу (1853—1855), якая ўпершыню апісала араграфію, геалогію і насельніцтва басейна рэк Вілюй, Алёкма і Чона; Амурскі край (1855—1856) і ў даліну ракі Усуры (1859—1860). Яго працы дазволілі прасунуцца ў вывучэнні флоры прыамурскіх і прыўсурыйскіх краін.

У 1857 годзе па прадстаўленні ІРГА яму быў уручаны ордэн Св. Уладзіміра 4-й ступені.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Батанікі Расійскай імперыі
Барыс Мікалаевіч Штомпель

**Барыс Мікалаевіч Што́мпель** (;  — ) — вучоны-эканаміст, доктар эканамічных навук (1990), прафесар (1994).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Кемерава. У 1955 годзе скончыў Запарожскі інстытут сельскагаспадарчага машынабудавання. Працаваў інжынерам-канструктарам на Мінскі трактарным заводзе. З 1957 года Б. М. Штомпель у Беларускім навукова-даследчым інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі, з 1967 год ў Беларускім інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі

## Навуковая дзейнасць 
Аўтара навуковых прац у галіне эканомікі механізацыі сельскай гаспадаркі, тэхнічнага сэрвісу, эканамічнай экалогіі. Распрацаваў методыку вызначэння эфектыўнасці эканамічных укладанняў, эканамічнай ацэнкі экалагічнасці прадпрыемстваў, прагназавання эканамічных мерапрыемстваў.

Сярод апублікаванага:
* Организационно-экономические проблемы повышения эффективности универсально-пропашных тракторов в системе АПК : диссертация … доктора экономических наук : 08.00.28. — Минск, 1988. — 456 с.;
* Эксплуатация и ремонт тракторов «Беларусь» (экономические вопросы) / Под ред. канд. техн. наук Б. Н. Штомпеля — Мн.: Ураджай, 1975. — 174, [2] c.;
* Працы ў рэпазіторыі БДАТУ

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Штомпель, Борис Николаевич (доктор экономических наук ; 1932—2000) // Электронны каталог РНТБ

Катэгорыя:Эканамісты СССР
Катэгорыя:Эканамісты Беларусі
Дэташэ

**Дэташэ** (; ) — здабыванне кожнага гуку плаўным рухам смычка у час ігры на музычных інструментах. У музычнай натацыі дэташэ звычайна не пазначаецца — гэта тэхніка па змоўчванні. Калі гук трэба крыху падкрэсліць, то над нотай ставіцца гарызантальная лінія, часам акцэнт. Калі гук павінен быць зроблены з націскам і поўным смычком, то ставяцца працяжнік і націск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Krzysztof Baculewski et al.: Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Курэссаарэская ратуша

**Курэссаарэская ратуша** — урадавы будынак горада Курэссаарэ. Знаходзіцца ў цэнтры, па адрасе Талінская вуліца, 2. Тут знаходзіцца савет Саарэмаа.

Пабудавана ў 1670 годзе, у стылі барока. 2-павярховы будынак з высокім двухсхільным дахам, мае кубападобную форму. Сцены атынкаваны вапняком. Над парталам размешчаны карніз з вялікіх даламітавых блокаў, над якімі — чорны картуш з залатымі зоркамі. Лацінскі надпіс падкрэслівае сацыяльны характар будынка: «Semper officio fungitur utilitati hominum consulens et societati. Anno MDCLXX».

Катэгорыя:Курэссаарэ
Царква Святога Лаўрэнція (Курэссаарэ)

**Царква Святога Лаўрэнція (Курэссаарэ)** — царква ў Курэссаарэ, пабудаваная ў першай палове XIX стагоддзя, асвечана 29 лістапада 1836 года.

Храм абшчыны Эстонскай Евангелічна-Лютэранскай Царквы.

У царкве знаходзіцца купель XIV стагоддзя з царквы святой Марыі з Ансекюлы (спаленая ў 1944 г.), якая вельмі падобная да купеляў так званай групы Фрэлье на Готландзе. Бакі гэтай дзесяціграннай купелі ў два рады пакрываюць фантастычныя жывёлы і істоты, якія ўвасабляюць злых духаў.

З XVI стагоддзя захавалася насценная свяцільня з выявай чалавека са сцягам, а з XVII стагоддзя — два кандэлябры.

Усе вокны царквы Лаўрэнція ў Курэссаарэ (скончаныя ў 2001—2003 гг.) маюць шкленне з абстрактнымі карцінамі, распісанымі вадкім золатам мастаком Урма Раўсам.

Катэгорыя:Курэссаарэ
Катэгорыя:Лютэранскія храмы Эстоніі
Пыдустэ

**Пыдустэ** () — рака ў Эстоніі, у павеце Саарэмаа. Выток каля вёскі Тырызэ. Упадае ў Рыжскі заліў каля Курэссаарэ. Даўжыня — 30,5 км, плошча вадазбору — 204,8 км². Прытокі: Каарма і Лаўгі.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Катэгорыя:Саарэмаа
Тырызэ

**Ты́рызэ** () — вёска ў Эстоніі, у воласці Ляэнэ-Саарэ, павет Саарэмаа. Насельніцтва — 21 чалавек (2011). На заходняй ўскраіне знаходзіцца выток ракі Пыдустэ. На поўдзень ад вёскі знаходзіцца штучнае возера Тырызэ.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Саарэмаа
Кінгісеп (значэнні)

**Кінгісеп**:

## Прозвішча 
* Віктар Эдуардавіч Кінгісеп — рэвалюцыянер

## Тапонім 
* Кінгісеп — горад у Ленінградскай вобласці Расіі
* Кінгісеп — назва горада Курэссаарэ ў 1952—1988 гадах
Эльза Маазік

**Эльза Маазік** (; ) — эстонская оперная спявачка (сапрана). Народная артыстка Эстонскай ССР (1952). Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1952).

## Біяграфія 
Нарадзілася 10 (23 ліпеня) 1908 года на хутары Каагу (цяпер павет Вырумаа, Эстонія).

У 1935 годзе скончыла Талінскую кансерваторыю (курс Аляксандра Ардэра). Стажыравалася ў Італіі (1939). У 1932—1935 гадах працавала ў Пярну як артыстка аперэты тэатра «Эндла». З 1935 года — салістка тэатра «Ванемуйнэ» ў Тарту, у 1942—1963 гадах — ЭстаТОБ у Таліне. Вяла канцэртна-выканальніцкую дзейнасць. З 1963 года — выкладчык Талінскага педагагічнага інстытута. З 1974 года — дацэнт Талінскай кансерваторыі.

Памерла 30 верасня 1991 года.

Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Эстоніі
Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў

**Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў** (, ; 16 [27] сакавіка 1781, Арэнсбург — 8 [20] лютага 1864, Санкт-Пецярбург) — расійскі філолаг-славіст і паэт, палеограф, археограф, лексікограф, перакладчык. Заснавальнік параўнальнага славянскага мовазнаўства, аўтар граматык рускай мовы. Даследчык рускага вершаскладання («Опыт о русском стихосложении», 2 выд., 1817).

Распрацаваў асновы параўнальна-гістарычнай фанетыкі і граматыкі славянскіх моў, падкрэсліў адрозненні паміж славянскімі мовамі старажытнай і новай эпох, вызначыў храналагічныя межы найважнейшых гістарычных змен у складзе славянскіх моў, падаў прыклады канкрэтнага апісання мовы і палеаграфічных асаблівасцей старажытных пісьмовых помнікаў.

У даследаванні «Рассуждение о славянском языке», якое служыць увядзеннем у граматыку гэтай мовы, складзеную па старажытных пісьмовых помніках" (1820) Аляксандр Вастокаў сцвярджаў, што ўсе славянскія мовы ў старажытнасці мелі вельмі блізкія граматычныя формы. Важнай крыніцай для вывучэння славянскіх моў ён лічыў стараславянскую мову, на якую перакладаліся богаслужбовыя кнігі з грэчаскай мовы.

Вучоны характарызаваў фанетычнае значэнне рэдукаваных галосных ь, ъ, адзначаў, што г, к, х не могуць спалучацца з галоснымі пярэдняга рада, указваў, што кароткія прыметнікі змяняюцца па ўзору назоўнікаў, а поўныя прыметнікі ўзніклі на аснове далучэння ўказальных займеннікаў да кароткіх форм, вызначыў назальны характар юсаў.

Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў глыбока прааналізаваў асаблівасці мовы Астрамірава Евангелля. Гэта дало магчымасць суаднесці рускую мову з паўднёва- і заходнеславянскімі ў галіне фанетыкі, граматыкі і лексікі. У 1858—1861 гадах мовазнавец выдаў два тамы «Словаря церковнославянского языка».
## Крыніцы 
Катэгорыя:Кампаратывісты
Трансаляскінскі нафтаправод

**Трансаля́скінскі нафтаправо́д** () — нафтаправод у ЗША. Перасякае штат Аляска ад радовішча Прадха-Бей на поўначы да порта горада Валдыз на поўдні.

Рашэнне аб будаўніцтве нафтаправода было прынята Кангрэсам ЗША ў выніку пачаўшагася нафтавага крызіса 1973 года і падпісана прэзідэнтам Рычардам Ніксанам 16 лістапада 1973 года. Праект распрацаваў амерыканскі інжынер рускага паходжання Ягор Паўлавіч Папоў. Будаўніцтва пачалося 29 красавіка 1974 года і было скончана 20 чэрвеня 1977 года.

Будаўніцтва Трансаляскінскага нафтаправода вялося ва ўмовах суровага клімату, палярнай ночы, вечнай мерзлаты, высокай сейсмічнасці. Нафтаправод працягласцю 1288 км перасякае каля 800 рэк і рэчак, у тым ліку найбуйнейшую раку Аляскі Юкан, тры горныя хрыбты і тры актыўныя геалагічныя разломы. Трубаправод быў спраектаваны так, каб вытрымаць землетрасенне сілай у 8,5 бала. У зоне вечнай мерзлаты прыкладна палова даўжыні нафтаправода пракладзена над зямлёй на 78 000 спецыяльных апор з кампенсатарамі вышынёй 6 м. Падземныя ўчасткі былі пракладзены на глыбіні ад 2,5 да 5 м. На нафтаправодзе 12 помпавых станцый. Найбольшая прапускная здольнасць 2136 барэляў за суткі.

Будаўніцтва Трансаляскінскага нафтаправода і яго эксплуатацыя паспрыялі развіццю такіх гарадоў Аляскі, як Анкарыдж, Фэрбанкс, Валдыз.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Трансаляскинский нефтепровод — пример для подражания // Независимая газета

Катэгорыя:Нафтаправоды
Катэгорыя:Транспарт у ЗША
Катэгорыя:Аляска
Анура Кумара Дысанаяке

**Анура Кумара Дысанаяке** (, , ) — Прэзідэнт Шры-Ланкі з 23 верасня 2024 года, быў членам парламента ад акругі Каломба, лідар партый Джанатха Вімукці Перамуна (з 2014 года) і Нацыянальная народная ўлада (з 2019 года).

## Біяграфія 
Анура Кумара нарадзіўся 24 лістапада 1968 года ў вёсцы Тамбутэгама ў акрузе Анурадхапура, Паўночна-Цэнтральная правінцыя Шры-Ланкі і там жа атрымаў пачатковую адукацыю. Яго бацькам быў дробны служачы. Анура Кумара стаў першым выпускніком сваёй школы, які паступіў ва ўніверсітэт.

У студэнцкія гады ён заняўся палітыкай, уступіўшы ў моладзевую арганізацыю леварадыкальнай партыі Джанатха Вімукці Перамуна (ДВП). У 2000 годзе ён быў абраны ў парламент ад ДВП, а ў 2004 годзе, калі ДВП разам з Партыяй свабоды ўтварыла кааліцыйны ўрад, стаў міністрам сельскай гаспадаркі. Праз год пры распадзе кааліцыі ён сышоў у адстаўку.

Ён стаў лідарам ДВП у 2014 годзе. Яго папулярнасці спрыялі масавыя пратэсты 2022 года. Дысанаяке пазіцыянуе сябе як палітыка, не звязанага з непапулярнай палітычнай элітай.

## Прэзідэнцтва 
Выбары прэзідэнта ў Шры-Ланцы адбыліся 21 верасня 2024 года. Анура ў другім туры падтрымалі 5,7 млн грамадзян, на мільён больш, чым яго бліжэйшага суперніка Саджыта Прэмадасу.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс кіраўнікоў Шры-Ланкі (архіўная копія 2022-07-28)

Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Прэзідэнты Шры-Ланкі
Алег Дзмітрыевіч Кананенка

**Алег Дзмітрыевіч Кананенка** (; ) — расійскі касманаўт, Герой Расійскай Федэрацыі (2009), Герой Туркменістана (2019). 

Першы касмічны палёт здзейсніў у 2008 годзе, другі — у 2011-2012 гадах, а трэці і чацвёрты — у 2015 і 2018-2019 гадах. Ён узначальвае расійскі атрад касманаўтаў з 2016 года.

Алег Кананенка адправіўся ў пяты касмічны палёт 15 верасня 2023 года на караблі «Саюз МС-24» разам з расіянінам Мікалаем Чубам і амерыканкай Лорэл О’Харай. О’Хара вярнулася на гэтым жа караблі 6 красавіка з расійскім касманаўтам Алегам Навіцкім і беларускай Марынай Васілеўскай.

5 чэрвеня 2024 года ўпершыню ў свеце Алег Кананенка набраў 1000 сутак па сумарнай працягласці касмічных палётаў. З Мікалаем Чубам яны ўстанавілі рэкорд па працягласці знаходжання на МКС за час аднаго палёту, вярнуўшыся на Зямлю 23 верасня разам з амерыканкай Трэйсі Дайсан, якая прыляцела з Навіцкім і Васілеўскай на «Саюзе МС-25».

## Зноскі 
Катэгорыя:Касманаўты Расіі
Амбуаз (замак)

**Амбуаз** () — замак, які месціцца ў горадзе Амбуаз у даліне Луары ў Францыі.

Канфіскаваны з прыватнай уласнасці каралём у XV стагоддзі, ён стаў упадабанай каралеўскай рэзідэнцыяй і быў значна перабудаваны. Кароль Карл VIII памёр у замку ў 1498 годзе пасля ўдару галавой аб дзвярную перамычку. З другой паловы XVI стагоддзя замак прыйшоў у заняпад, і большасць унутраных пабудоў пазней былі знесены, але некаторыя ацалелі і былі адноўлены разам са знешнім абарончым контурам з вежаў і сцен. Ён быў прызнаны гістарычным помнікам Міністэрствам культуры Францыі ў 1840 годзе.

У замкавай капліцы знаходзіцца пахаванне Леанарда да Вінчы.

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Замкі Францыі
Катэгорыя:Замкі Луары
Вялікі Трыянон

**Вялікі Трыянон** () — палац у стылі французскага барока, размешчаны ў паўночна-заходняй частцы Версальскага палацава-паркавага комплекса ў Версалі, Францыя.

Быў пабудаваны па загадзе Людовіка XIV як свайго роду асабісты прытулак для караля і яго фаварытак, якой на той час была маркіза дэ Мантэспан, як месца, дзе кароль і запрошаныя госці маглі нефармальна адпачыць і з’есці вячэру вольныя ад строгага этыкета каралеўскага двара. Вялікі Трыянон размешчаны ў сваім уласным парку, які ўключае Малы Трыянон (меншы палац, пабудаваны ў 1760-х гадах, падчас каралявання Людовіка XV).

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Замкі Францыі
Катэгорыя:Палацы Парыжа
Свабода (Чачэрскі раён)

**Свабо́да** (, ) — былы пасёлак у Чачэрскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Залескага сельсавета.

Да 23 лістапада 1961 года пасёлак уваходзіў у склад Покацкага сельсавета. Скасаваны 29 жніўня 1974 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Малы Трыянон

**Вялікі Трыянон** () — палац у класічным стылі, размешчаны на тэрыторыі Версальскага палацава-паркавага комплекса ў Версалі, Францыя, у парку большага каралеўскага прытулку, вядомага як Вялікі Трыянон.

Паўстаў у 1762–1768 гадах. Ён быў спраектаваны Анжам-Жакам Габрыэлем па загадзе Людовіка XV. Будынак прызначаўся для фаварыткі караля — мадам дэ Пампадур. Аднак яна памерла за чатыры гады да таго, як палац быў завершаны, таму ён дастаўся наступнай фаварытцы караля, Жанне дзю Бары. У 1774 годзе Людовік XVI падарыў яго сваёй жонцы Марыі Антуанеце, якая любіла хавацца тут не толькі ад строгага прыдворнага этыкету, але і ад уласных прыдворных абавязкаў. У 1789 годзе Малы Трыянон разам з астатнім Версалем быў захоплены рэвалюцыянерамі.

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Замкі Францыі
Катэгорыя:Палацы Парыжа
Лозкі (Кармянскі раён)

**Ло́зкі** (, ) — былая вёска ў Кармянскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіла ў склад Струкачоўскага сельсавета.

Скасавана 29 жніўня 1974 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Мішэль Адансон

**Мішэль Адансон** (; , г. Экс-ан-Праванс, Францыя — ) — французскі батанік. Член Французскай АН (1759).

Даследаваў трапічную Афрыку. Адзін з заснавальнікаў натуральнай сістэмы раслін, варыянт якой выклаў у працы «Сямейства раслін» (1763). У пошуках лагічных высноў класіфікацыі склаў 65 штучных сістэм, параўноўваў іх паміж сабой і па колькасці супадзенняў вызначаў ступень блізкасці супадпарадкаваных груп раслін паміж сабой (упершыню скарыстаў матэматычныя метады ў біялогіі). Прызнаваў магчымасць зменнасці відаў. З 1772 захапіўся філасофіяй.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Батанікі Францыі
Polaris Dawn

**Polaris Dawn** — экспедыцыя на пілатуемым касмічным караблі Dragon 2 на калязямную арбіту. Працягвалася з 10 па 15 верасня 2024 года. Місія кіравалася кампаніяй SpaceX. У гэтай місіі адбыўся першы ў гісторыі выхад у адкрыты космас камерцыйнага астранаўта. Polaris Dawn — першая з трох запланаваных місій па праграме Polaris, сумеснай ініцыятыве SpaceX і мільярдэра Джарэда Айзекмана.

## Экіпаж 
У склад экіпажа ўвайшоў мільярдэр Джарэд Айзекман — заснавальнік і генеральны дырэктар Shift4 Payments, які раней удзельнічаў у касмічнай місіі Inspiration4.

## Запуск 
Першая спроба запуску 27 жніўня 2024 года была адменена з-за ўзніклай уцечкі гелія на наземным абсталяванні. Другая спроба запуску 28 жніўня была скасаваная праз неспрыяльныя ўмовы надвор’я ў раёне прываднення карабля.

Запуск адбыўся 10 верасня 2024 года ў 10:23 UTC на ракеце-носьбіце Falcon 9 са стартавага комплексу LC-39A у Касмічным цэнтры Кенэдзі.

## Ход місіі 
За час місіі экіпаж правёў больш за 40 эксперыментаў, у т. л. медыцынскіх, а таксама пратэставаў лазерную сістэму сувязі паміж касмічным караблём і спадарожнікам Starlink.

11 верасня 2024 года Dragon 2 аддаліўся на 1400 км ад Зямлі — найбольшая вышыня палёту для пілатуемага касмічнага карабля пасля місій «Апалон», апошні з якіх стартавала ў снежні 1972 года.

### Выхад у адкрыты космас 
Адной з задач місіі было тэставанне ў адкрытым космасе палегчаных скафандраў EVA: гэта новая распрацоўка з лёгкіх вогнетрывалых матэрыялаў з рэгуляцыяй тэмпературы і абаронай ад мікраметэарытаў.

Першы ў гісторыі выхад у адкрыты космас у рамках камерцыйнага касмічнага палёту адбыўся 12 верасня 2024 года. Пасля дбайнай падрыхтоўкі ўсе чатыры члена экіпажа надзелі свае скафандры. Затым карабель быў цалкам разгерметызаваны, пасля чаго Джарэд Айзекман і Сара Гіліс выйшлі з карабля для правядзення розных выпрабаванняў скафандра. Кожны з іх выхадаў заняў у сярэднім восем хвілін. Іншыя два члены экіпажа-Скот Поціт і Ганна Менон заставаліся ўнутры капсулы.

Паколькі ў капсулах Dragon 2 адсутнічаюць шлюзы для выхадаў у адкрыты космас, ва ўнутраную частку карабля Resilience былі ўнесены некаторыя змены. Былі ўсталяваныя дадатковыя балоны з азотам і кіслародам, а стыкоўны вузел быў заменены люкам з лесвіцай. Усе чацвёра астранаўтаў былі апранутыя ў скафандры, нягледзячы на тое, што толькі двое выходзілі з касмічнага карабля. Гэтая місія пабіла рэкорд па колькасці людзей, якія пабывалі ў касмічным вакууме адначасова, усталяваны трыма астранаўтамі падчас палёту «Апалона-15» падчас выхаду Альфрэда Уордэна ў адкрыты космас.

## Завяршэнне 
15 верасня ў 7:37:10 UTC спускальная капсула Dragon 2 прываднілася ля астравоў Драй-Тартугас, Фларыда.

## Крыніцы 
Катэгорыя:2024 год у касманаўтыцы
Аджывіка

**Аджывіка** — адно з неартадаксальных старажытнаіндыйскіх вучэнняў, якое адмаўляла існаванне душы.

Заснавальнікам па традыцыі лічаць мудраца Маркалідэка (VI—V ст. да н.э.). Паводле вучэння аджывікі, існуюць чатыры разнавіднасці атамаў, з якіх набудаваны чатыры стыхіі прыроды: зямля, вада, агонь і паветра; «жыццё» ёсць тое, што ўспрымае і пазнае спалучэнні атамаў. Разнавіднасці атамаў і жыццё утвараюць пяць існасцяў, якімі вычэрпваецца ўсё існуючае. Свядомасць уяўляецца як асобны агрэгат звыштонкіх атамаў, што ўваходзяць у «канфігурацыю жыцця»; атамы вечныя, непадзельныя, нікім не створаныя і незнішчальныя.

Аджывіка выступала пераважна як матэрыялістычнае вучэнне, якое процістаяла старажытнаіндыйскай рэлігіі і філасофіі брахманізму. У Паўнаўночнай Індыі злілася з дагматызмам і вішнуізмам, на поўдні Індыі існавала да XIV—XV ст.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Індуізм
Аджэмі Нахчывані

**Аджэмі Нахчывані** () — азербайджанскі дойлід

Прадстаўнік нахічэванскай архітэктурнай школы. У будаўніцтве мінарэтаў і маўзалеяў Юсуфа ібн Кусеіра і Мамінэ-хатун спалучаў манументальнасць аб’ёмаў з вытанчанасцю іх чляненняў і ажурнасцю дэкору, выкарыстоўваў рацыянальныя канструкцыі (нервюры, цагляныя блокі).

Файл:Nakhichevan Mausoleum.jpg|Маўзалей Юсуфа ібн Кусеіра, Нахічэвань, 1162
Файл:Nakhichevan01.JPG|Маўзалей Мамінэ-хатун, Нахічэвань, 1186

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Азербайджана
Сэйдзі Адзава

**Сэйдзі Адзава** (; ) — японскі дырыжор.

Вучыўся ў Токіа, Парыжы і Заходнім Берліне. З 1961 у Нью-Ёркскім філарманічным аркестры, з 1965 у Таронта, з 1970 галоўны дырыжор сімфанічных аркестраў у Сан-Францыска і Бостане. Адзін з кіраўнікоў фестываляў Беркшырскага музычнага цэнтра ў Танглвудзе (ЗША, з 1970).

Першыя прэміі на Міжнародных конкурсах дырыжораў (Безансон, Францыя, 1959; Танглвуд, 1960).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дырыжоры Японіі
Ойген Дзюкер

**Ойген Дзюкер**, у расійскіх крыніцах **Яўген Эдуардавіч Дзюкер** (; 29 студзеня [10 лютага] 1841, Арэнсбург — , Дзюсельдорф) — нямецкі і расійскі мастак-Акадэмііст-пейзаж мастацтваў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1841 годзе ў руска-нямецкай дваранскай сям’і Дзюкер.

Вывучаў жывапіс у Імператарскай Акадэміі мастацтваў (1858—1862) пад кіраўніцтвам С. М. Вараб’ёва. Падчас навучання атрымліваў узнагароды Акадэміі: малы сярэбраны медаль (1859), вялікі сярэбраны (1860), малы залаты (1861), вялікі залаты медаль (1862) за карціну «Ліфляндскія краявіды».

У 1864 годзе прыехаў у Дзюсельдорф, у 1872 годзе заняў месца выкладчыка пейзажнага жывапісу ў Дзюсельдорфскай акадэміі мастацтваў (замест Освальда Ахенбаха) і займаўся выкладчыцкай дзейнасцю на працягу 44 гадоў.

Знаходзячыся ў Еўропе, частку сваіх карцін ён адсылаў на акадэмічныя выставы ў Пецярбург. Большая частка карцін раскуплялася заходнееўрапейскімі прыватнымі калекцыянерамі і музеямі.

Быў удастоены звання акадэміка Імператарскай Акадэміі мастацтваў (1868) за работы «Балота», «Марскі бераг», «Поле пасля жніва». Атрымаў званне прафесара Акадэміі мастацтваў (1873). Прафесар-выкладчык у Дзюсельдорфскай акадэміі (з 1873).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Мастакі Германіі
Курэссаарэскі гасціны двор

**Курэссаарэскі гасціны двор** — былы гасціны двор на вуліцы Каўба ў Курэссаарэ. Нацыянальны помнік культуры. Пабудаваны ў 1845 годзе. У 1853 годзе да першапачаткова аднапавярховага будынка быў надбудаваны другі паверх з трохвугольным франтонам і каланадай. Аўтарам праекта быў гарадскі архітэктар Я. Ф. Шрадэр.

Выкананы ў стылі класіцызму.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Курэссаарэ
Івар Карл Угі

**Івар Карл Угі** ( — , ) — нямецкі хімік, які аказаў істотны ўплыў на развіццё шматмалекулярных хімічных рэакцый. Адна з іх, адкрытая ім, была названа ў яго гонар.

У 1941 годзе пераехаў з Эстоніі ў Германію. Там у 1949 годзе ён пачаў навучанне ва ўніверсітэце Эберхарда і Карла ў Цюбінгене. Ступень доктара навук атрымаў у 1954 годзе ва ўніверсітэце Людвіга-Максіміліяна ў Мюнхене. У 1962—1968 гадах працаваў у прамысловасці ў «Bayer», а затым уладкаваўся на працу ва Універсітэт Паўднёвай Каліфорніі ў Лос-Анджэлесе.

З 1971 г. працаваў у Мюнхенскім тэхнічным універсітэце. У 1999 годзе выйшаў на пенсію.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Свята-Мікалаеўская царква (Курэссаарэ)

**Свята-Мікалаеўская царква (Курэссаарэ)** — праваслаўны храм пад кіраўніцтвам Эстонскай Апостальскай Праваслаўнай Царквы ў горадзе Курэссаарэ на Саарэмаа на вуліцы Лосі, 8.

11 жніўня 1747 года Сінод Расійскай імперыі выдаў Указ пра будаўніцтва невялікай драўлянай царквы ў Арэнсбургу (Курэссаарэ) на Саарэмаа. Ураду Рыжскай губерні загадалі фінансаваць будаўніцтва царквы з даходаў губерні. Ва ўказе Сінода было таксама распараджэнне пабудаваць неабходнае жыллё для духавенства царквы. Расійская імператрыца Кацярына ІІ перадала неабходныя царкоўныя прыналежнасці для праваслаўнай службы. Член Найсвяцейшага Сінода епіскап Сімон і першасвятар прыхода Сімяон Заклінскі 9 мая 1750 года асвяцілі храм у гонар епіскапа і цудатворца свяціцеля Мікалая, заступніка мараплаўцаў. Гэтую царкву разбурылі пасля таго, як у 1790 годзе была завершана будаўніцтва новай царквы.

Катэгорыя:Курэссаарэ
Юры Піхл

**Юры Піхл** (, Курэссаарэ — ) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, міністр унутраных спраў Эстоніі ў другім урадзе Андруса Ансіпа, віцэ-мэр Таліна (з 2009 года); член Сацыял-дэмакратычнай партыі Эстоніі.

## Біяграфія 
У 1982 годзе скончыў Тартускі ўніверсітэт, юрыдычны факультэт. У 1975—1986 гадах — інспектар 7-га аддзела міністэрства ўнутраных спраў Эстонскай ССР. У 1986—1988 гадах — начальнік аддзела крымінальных расследаванняў упраўлення ўнутраных спраў Талінскага гарадскога СНД. У 1988—1990 гадах — начальнік аддзела ўнутраных спраў Вырускага гарадскога СНД.
У 1990—1991 гадах — начальнік крымінальных расследаванняў горада Таліна. У 1991—1993 гадах — дырэктар ахоўнай паліцыі паліцэйскага дэпартамента Эстоніі. У 1993—2003 гадах — галоўны дырэктар Службы ахоўнай паліцыі. У 2003—2005 гадах — галоўны дзяржаўны пракурор. У 2005—2007 гадах — канцлер міністэрства юстыцыі. У 2007—2009 гадах — міністр унутраных спраў. У 2009—2010 гадах — старшыня Сацыял-дэмакратычнай партыі. У 2009—2010 гадах — віцэ-мэр Таліна.

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Эстоніі
Індрэк Саар

**Індрэк Саар** (нар. , ) — эстонскі палітык і акцёр. Сябра Сацыял-дэмакратычнай партыі Эстоніі, старшынёй якой быў з 9 чэрвеня 2019 года па 2022 год. З красавіка 2015 года па красавік 2019 года быў міністрам культуры Эстонскай Рэспублікі.

Нарадзіўся ў сям’і юрыста Юры Саара (* 1946), які быў адміністратарам раёна Саарэ з 1992 па 2003 год і членам Рыйгікогу з 2003 па 2007 год.

Індрэк Саар вучыўся ў школе ў Курэссаарэ да 1991 года. У 1996 годзе скончыў акцёрскае майстэрства ў Акадэміі музыкі і тэатра ў Таліне. З 1996 па 2005 год Саар быў дырэктарам Ракверэскага тэатра. Адначасова ён быў членам назіральнай рады «Нацыянальнай оперы Эстоніі» ў Таліне.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Міністры культуры Эстоніі
Мадыс Калас

**Мадыс Калас** (; нар.  г., Курэссаарэ) — эстонскі спартсмен, палітычны і дзяржаўны дзеяч. Міністр навакольнага асяроддзя Эстоніі з 18 ліпеня 2022 г. ад Сацыял-дэмакратычнай партыі. У мінулым — старэйшына воласці Саарэмаа (2017—2020, 2021—2022), мэр горада Курэссаарэ (2015—2017).

У мінулым — лёгкаатлет, прафесійна займаўся мнагаборствам. Выступаў за зборную Эстоніі па лёгкай атлетыцы ў 2004—2007 гадах, двухразовы пераможца Кубка Еўропы ў камандным заліку, чэмпіён Эстоніі ў сямібор'і, удзельнік шэрагу буйных міжнародных стартаў, у тым ліку чэмпіянату Еўропы ў Гётэбаргу.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Міністры навакольнага асяроддзя Эстоніі
ФК Курэссаарэ

**«Курэсаарэ»** () — эстонскі футбольны клуб з горада Курэссаарэ, заснаваны ў 1997 годзе. З сезона 2018 года зноў выступае ў вышэйшай лізе Эстоніі. Хатні стадыён клуба — «Курэссаарэ», які змяшчае 2000 гледачоў.

## Гісторыя 
У 2017 годзе каманда гуляла ў Эсілізе Эстоніі і заняла пятае месца, аднак гэта дазволіла клубу перайсці ў вышэйшую лігу краіны і з 2018 года выступаць Прэміум лізе. У снежні 2017 года галоўным трэнерам стаў Яан Важынскі.

## Дасягненні 
* Пераможца Эсілігі (1): 1999
* Першая ліга «Б» (1): 2016

## Крыніцы 
Катэгорыя:Курэссаарэ
Катэгорыя:Футбольныя клубы Эстоніі
Курэссаарэ (гарадскі стадыён)

**Гарадскі стадыён Курэссаарэ** () — футбольны стадыён з лёгкаатлетычным комплексам у эстонскім горадзе Курэссаарэ на востраве Саарэмаа. Хатні стадыён клуба першага дывізіёна ФК Курэссаарэ. Размешчаны ў паўднёвай частцы Лосіпарка, недалёка ад Балтыйскага мора. Стадыён змяшчае 2000 гледачоў. Агулам на стадыёне было згуляна шэсць міжнародных футбольных матчаў.

У 2014 годзе стадыён быў рэканструяваны.

Катэгорыя:Курэссаарэ
Міхкель Аксалу

**Міхкель Аксалу** (; нар. , ) — эстонскі футбаліст, варатар нацыянальнай зборнай Эстоніі.

Пачаў сваю прафесійную кар’еру ў 2000 годзе ў клубе «Курэссаарэ», дзе за тры гады згуляў толькі адзін матч і двойчы пабываў у арэндзе ў іншых клубах. У 2003 годзе падпісаў кантракт з адным з лідараў эстонскага футбола, «Флорай». За сем гадоў у клубе брамнік згуляў 116 матчаў у асноўным складзе і выйграў суперкубак Эстоніі, у 2004 годзе, знаходзячыся ў арэндзе ў «Тэрвісе»,

29 студзеня 2010 года было абвешчана аб пераходзе Аксалу ў англійскі «Шэфілд Юнайтэд». Аднак, з-за траўмы гулец не змог замацавацца ў асноўным складзе клуба і, пабываўшы ў кароткатэрміновай арэндзе ў «Мансфілд Таун», у красавіку 2012 года зноў падпісаў кантракт з «Флорай». Але пасля двух месяцаў у клубе Аксалу быў вымушаны разарваць кантракт, каб загаіць болі ў спіне, якія не дазвалялі яму выходзіць на поле.

У красавіку 2013 года брамнік перайшоў у фінскі клуб «СІК» і ў гэтым жа годзе разам з камандай выйграў другую фінскую лігу. У 2014 годзе брамнік стаў уладальнікам кубка фінскай лігі. У 2015 годзе стаў чэмпіёнам Фінляндыі. У 2019 годзе пакінуў фінскі клуб, згуляўшы за гэты час больш за 180 матчаў.

У 2021 годзе перайшоў у «Пайда».
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Эстоніі
Міхкель Райм

**Міхкель Райм** (; нар. , ) — эстонскі прафесійны шашэйны велагоншчык, выступае за каманду Ferei Quick-Panda Podium Mongolia Team. Шматразовы чэмпіён Эстоніі ў групавой гонцы (2016, 2018, 2021, 2022).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Велагоншчыкі Эстоніі
Пчолкі

**Пчо́лкі** (, ) — былы пасёлак у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Дзям’янкаўскага сельсавета.

Скасаваны 29 жніўня 1974 года. Жыхары перасяліліся ў вёску Дзям’янкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Урочище Пчёлка.
Тыйдрэк Нурмэ

**Тыйдрэк Нурмэ** (нар.  года) — эстонскі бягун на доўгія і сярэднія дыстанцыі, дзеючы нацыянальны рэкардсмен на дыстанцыях 1500 і 3000 метраў.

Нурмэ — адзін з пяці мужчын у гісторыі Алімпійскіх гульняў, якія кваліфікаваліся і ўдзельнічалі ў бегу на 1500 метраў (2008) і марафоне (2016) на розных Алімпійскіх гульнях за сваю кар’еру. Астатнія чацвёра — гэта Род Дзіксан з Новай Зеландыі (1972, 1984), Луіс Фейтэйра з Партугаліі (1996, 2012), Байран П’едра з Эквадора (2008, 2016) і Жак Боксбергер з Францыі (1968, 1984).

На летніх Алімпійскіх гульнях у Пекіне ў 2008 годзе Нурмэ заняў 27-е месца сярод 50 бегуноў (26-е пасля дыскваліфікацыі мараканца) на дыстанцыі 1500 метраў.
## Крыніцы
Тыма Тамемаа

**Тыма Тамемаа** (нар. , ) — эстонскі валейбаліст, выступае за нямецкі валейбольны клуб Берлін Рэсайклінг Волейз. Гулец нацыянальнай зборнай Эстоніі.

Нарадзіўся 18 лістапада 1991 года ў Курэссаарэ.

За сваю кар’еру выступаў за эстонскія клубы «Селвер» (Талін), «Пярну Выркпаліклубі», французскія «Спесерс дэ Тулуза» (Тулуза) і «Тур», бельгійскі «Маасейк», польскую «Рэсовію» (Рашаў). Вышыня скачка ў нападзе — 365 см, вага — 93 кг, рост — 205 см (па іншых дадзеных — 204 см).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Валейбалісты Эстоніі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Эстоніі па валейболе
Катэгорыя:Ігракі «Пярну» (валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Сельвера» Талін
Эвальд Аавік

**Эвальд Аавік** (; ,  — ) — эстонскі акцёр, заслужаны артыст Эстонскай ССР (1982).

У 1998 годзе на кінафестывалі «Кінашок» атрымаў прыз за найлепшую мужчынскую ролю (фільм «Георгікі»).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 24 студзеня 1941 года ў Курэссаарэ.

Скончыў Тартускую музычную школу імя Хейна Элера (па класе скрыпка). Быў акцёрам тэатраў «Ванемуйнэ», «Угала» і Талінскага гарадскога тэатра.

Памёр 7 мая 2024 года ва ўзросце 83 гадоў.

## Фільмаграфія 
* 1978 — «Скарпіён» (эпізадычная роля)
* 1979 — «Гняздо на ветры»
* 1981 — «Каляды ў Вігала»
* 1986 — «Гульні для дзяцей школьнага ўзросту»
* 1988 — «Русалкавыя водмелі»
* 1989 — «Доктар Штокман»
* 1992 — «Сляза князя цемры»
* 1997 — «Сямейная падзея» (кароткаметражны)
* 1998 — «Георгікі»
* 2009 — «Спакушэнне святога Тыну»

## Зноскі 
Катэгорыя:Акцёры Эстоніі
Ахта Леві

**Ахта Леві** (), сапраўднае імя **Леві Ліпу** () ( — ) — эстонскі пісьменнік, аўтар рамана «Запіскі Шэрага Ваўка».

## Біяграфія 
Леві Ліпу нарадзіўся ў Курэссаарэ на востраве Саарэмаа. Вучыўся ў пачатковай школе. У 1944 годзе быў мабілізаваны гітлераўцамі для аэрадромнага абслугоўвання. Пры іх адступленні быў эвакуіраваны ў Германію. Пасля заканчэння вайны быў арыштаваны, вывезены ў СССР і змешчаны ў фільтрацыйны лагер. Адтуль ён уцёк і ў 1947 годзе вярнуўся на радзіму. Там ён быў арыштаваны і адпраўлены ў Томскую вобласць. З лагера ён зноў збег і па вяртанні ў Эстонію далучыўся да «лясных братоў». Асноўнай прычынай яго сыходу да іх стала тое, што яму паведамілі, што яго бацька быў забіты чэкістамі. Аднак пасля ён даведаўся, што яго бацька быў забіты камандзірам атрада «лясных братоў», і ён, забіўшы камандзіра і аднаго з яго саўдзельнікаў, здаўся ўладам. У далейшым ён сядзеў у Калужскай і Кіраваградскай турмах. Апошнія гады ў зняволенні правёў у лагеры пасёлка Мысья Салікамскага раёна.

Пасля вызвалення жыў у Малдове, у 1965—1967 гадах працаваў у геалагічнай экспедыцыі ў Карпатах, затым да 1968 года рыбаком на Сахаліне.

У 1968 годзе быў выдадзены яго аўтабіяграфічны раман «Нататкі Шэрага Ваўка», які быў напісаны ім у зняволенні. У 1972 годзе кінарэжысёр Уладзімір Басаў экранізаваў гэты раман.

Пасля ён напісаў шэраг іншых твораў. Яго творы былі перакладзены на шэраг моў. Апошнія гады жыцця жыў у Маскве і Тарту.

Памёр Ахта Леві 20 студзеня 2006 года ў Маскве.
## Крыніцы
Аавік

**Аавік** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ёханес Аавік — эстонскі лінгвіст
* Эвальд Аавік — эстонскі акцёр
* Юхан Аавік — эстонскі кампазітар