open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Функцыянальны аналіз

**Функцыянальны аналіз** — раздзел вышэйшай матэматыкі, у якім вывучаюцца бясконцамерныя тапалагічныя вектарныя прасторы (у асноўным прасторы функцый) і іх адлюстраванні.

Асноўныя раздзелы класічнага функцыянальнага аналізу - гэта тэорыя меры і інтэграла, тэорыя функцый, тэорыя аператараў, дыферэнцыяльнае злічэнне на бясконцамерных прасторах. У другой палове 20 стагоддзя функцыянальны аналіз папоўніўся цэлым шэрагам адмысловых раздзелаў, пабудаваных на аснове класічных.

Функцыянальны аналіз знаходзіць прымяненне ў многіх дакладных навуках, многія важнейшыя тэарэтычныя канструкцыі апісаны мовай функцыянальнага аналізу. У прыватнасці, у пачатку 21 стагоддзя функцыянальны аналіз шырока прымяняецца ў тэорыі дыферэнцыяльных раўнанняў, матэматычнай фізіцы, тэарэтычнай фізіцы (гл. квантавая механіка, тэорыя струн), тэорыі кіравання і аптымізацыі, тэорыі імавернасцей, матэматычнай статыстыцы, тэорыі выпадковых працэсаў і іншых галінах.
Боцікі (род раслін)

**Боцікі**, **Аканіт** (*Aconitum*) — род кветкавых раслін сямейства казяльцовых.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя караняклубневыя або карэнішчавыя расліны. Сцябло простае або галінастае, прамастойнае ці зрэдку павойнае, вышынёй 100—250 см. Лісце чаргаванае, далонепадобнарассечанае, на чаранках. Кветкі жоўтыя, сінія, фіялетавыя, рэдка белыя, буйныя, няправільныя (верхні пялёстак накшталт шлема), у гронках. Плод — пераважна апушаная шматлістоўка.

## Арэал 
Існуе каля 350 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмеранай і субтрапічнай зонах Еўропы, Азіі і Паўночнай Амерыкі. На Беларусі на зарослых хмызняком і вольхай шэрай схілах рачных берагоў вельмі рэдка трапляюцца  і ; у батанічных садах, парках і на кветніках вырошчваецца некалькі інградукаваных відаў.

## Класіфікацыя 
### Таксанамічнае становішча 
Да роду Боцікі найбольш блізкія роды  і : тры гэтых роды складаюць трыбу  падсямейства  сямейства :

### Спіс відаў 
Род уключае ў сябе больш 330 відаў, распаўсюджаных у Паўночным паўшар’і.

Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне 
Лекавыя (гарачкапаніжальны і болепатольны сродак), дэкаратыўныя расліны. З-за утрымання алкалоідаў могуць выклікаць атручванні.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*
Інтэграл Рымана

right|thumb|250px|Геаметрая сутнасць інтэграла Рымана
**Інтэграл Рымана** — адно з найважнейшых паняццяў матэматычнага аналізу. Уведзены Бернхардам Рыманам ў 1854 годзе, і з'яўляецца адной з першых фармалізацый паняцця інтэграла.

## Нефармальнае геаметрычнае апісанне 
Рыман фармалізаваў паняцце інтэграла, распрацаванае Ньютанам і Лейбніцам, як плошчы падграфіка (фігуры, заключанай паміж графікам функцыі і воссю абсцыс). Для гэтага ён разгледзеў фігуры, якія складаюцца з некалькіх вертыкальных прамавугольнікаў і атрымліваюцца пры разбіцці адрэзка (гл. малюнак). Калі пры «раздрабненні» разбіцця існуе ліміт, да якога сыходзяцца плошчы такіх фігур (інтэгральныя сумы), гэты ліміт называецца інтэгралам Рымана функцыі на адрэзку.

## Спасылкі 
* Строгае азначэнне інтэграла Рымана 

Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Катэгорыя:Інтэгральнае злічэнне
Катэгорыя:Інтэгралы
502 да н.э.

## Падзеі 
* 4 снежня: Поўнае сонечнае зацьменне ў Егіпце

## Нарадзіліся 
## Памерлі

Катэгорыя:500-я да н.э.
Боцікі шарсцістагубыя

**Боцікі шарсцістагубыя**, **Мышабой** (*Aconitum lasiostomum*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з прамым сцяблом вышынёй да 1,5 м і 3—5-далонепадобна рассечаным чаргаваным лісцем. Долі ліста шырокія клінападобныя, разыходныя. Ніжняе лісце (2—4) на доўгіх голых ці апушаных чаранках, верхняе — кароткачаранковае або сядзячае. Суквецце — густая гронка даўжынёй 20—30 см з жаўтаватых кветак. Шлём пакрыты кароткімі кучаравымі валаскамі. Сярэднія долі калякветніка барадатыя. Плод — шматнасенная, апушаная лістоўка.

## Арэал і экалогія 
Распаўсюджаны ў стэпавай і лесастэпавай зонах Усходняй Еўропы. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночна-заходняй мяжой арэала. Месцы росту: берагі рэк, парослыя хмызняком. Расце невялікімі групамі або адзінкавымі экзэмплярамі.

Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні—верасні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Таксанамія 
Від **Боцікі шарсцістагубыя** ўваходзяць у род  трыбы  падсямейства  сямейства  парадку .

## Значэнне 
Дэкаратыўная і ядавітая расліна.

## Літаратура 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Боцікі
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1821 годзе
Катэгорыя:Травы
Весткі з СССР

**«Весткі з СССР»** — газета, орган ЦК КПЗБ. Выдавалася ў студзені 1933 — студзені 1936 гг. у Мінску на беларускай мове раз у 2 месяцы. Першы нумар выйшаў у Заходняй Беларусі. Ставіла сабе галоўнай мэтай прапаганду «ўсіх старонак жыцця людзей у СССР і БССР». Большасць матэрыялаў газеты прысвечаны калектывізацыі, жыццю калгаснікаў і рабочых саўгасаў. Пісала пра будаўніцтва прамысловых прадпрыемстваў, культурных устаноў, дзейнасць вышэйшай і сярэдняй школы, культурна-асветніцкіх устаноў у БССР. Крытыкавала заходнебеларускія перыядычныя выданні, якія, на думку рэдакцыі, неаб’ектыўна асвятлялі падзеі ў Савецкай Беларусі. На старонках газеты апублікаваны артыкулы, якія паклепнічалі на дзеячаў беларускай навукі і культуры, т.зв. «нацдэмаў» (арт. «Вораг выкрыт і разгромлены», 1934, № 7, і інш.). Перадрукоўвала матэрыялы з перыядычных выданняў БССР і СССР. Выйшла 17 нумароў.

## Літаратура 
* Зялінскі, П. І. «Весткі з СССР» / П. І. Зялінскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. — С. 251. — ISBN 5-85700-142-0.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Камуністычная партыя Заходняй Беларусі
Вестник комитета Западного фронта Всероссийского земского союза

**«Вестник комитета Западного фронта Всероссийского земского союза»** — штодзённая газета. Выдавалася з 1916 да 10(23) студзеня 1918 гг. у Мінску на рускай мове. Распаўсюджвалася сярод служачых мясцовых органаў Усерасійскага земскага саюза. Узнімала праблемы забеспячэння франтавікоў харчаваннем, прадметамі штодзённага ўжытку, медыцынскай дапамогай. Рэдакцыя выступала за беспартыйнасць у працы па абслугоўванні фронту, процістаяла спробам ператварыць газету ў інструмент палітычнай барацьбы (артыкул «Ці патрэбна палітыка Земсаюзу ў бягучы момант», 1917, 28 кастрычніка). У сувязі з рэарганізацыяй камітэта Земсаюза пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. газеты з 17(30) лістапада 1917 г. называлася «Известия комитета объединенных работников Земсоюза и Западногоо фронта», з 19 снежня 1917 г. — «Известия комитета объединенных работников и временного управления Земсоюза Западного фронта». У апошні склад рэдкалегіі ўваходзілі Я. Бейлін, Штэнберг, Толаў. Выданне спынена ў сувязі са скасаваннем камітэта Земсаюзу.

## Літаратура 
* Сяменчык, М.Я. «Вестник Комитета Западного фронта Всероссийского земского союза» / М.Я.Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 253. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Алгебраічная геаметрыя

**Алгебраічная геаметрыя** — раздзел матэматыкі, які аб’ядноўвае абстрактную алгебру з геаметрыяй. Галоўным прадметам вывучэння класічнай алгебраічнай геаметрыі, а таксама ў шырокім сэнсе і сучаснай алгебраічнай геаметрыі, з’яўляюцца мноства рашэнняў сістэм алгебраічных ураўненняў (якія задаюцца мнагачленамі).

## Літаратура 
* *Alexander Grothendieck*, Éléments de géométrie algébrique , Publications mathématiques de l’IHÉS, 1960.
* *Alexander Grothendieck*, Séminaire de Géometrie Algébrique
Вестник Минского губернского земства

**«Вестник Минского губернского земства»** — часопіс. Выдаваўся ў 1914 — 1915 гг. у Мінску на рускай мове. У 1914 г. выйшла 12 нумароў, у 1915 г. — 8. Адказны рэдактар Б. М. Самойленка. Асвятляў дзейнасць губернскіх і павятовых земстваў, пытанні сельскай гаспадаркі, меліярацыі, лясной справы, эканамічнага жыцця губерні. Змяшчаў хроніку, распараджэнні ўрада і Сената па земскіх справах. Змясціў кароткі агляд дзейнасці Мінскага земства за 3 гады (1914, № 3 — 4), матэрыялы пра 1-ы з’езд земскіх урачоў і прадстаўнікоў земстваў Мінскай губерні (1914, № 10), нарыс «Кароткая характарыстыка Палесся» (1914, № 12).

## Літаратура 
* 
* Самуэль, С.П. «Вестник Минского губернского земства» / С.П.Самуэль // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 253. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Часопісы Мінска на рускай мове
Катэгорыя:1914 год у Мінску
Катэгорыя:1915 год у Мінску
Вестник Минского губернского комиссара

**«Вестник Минского губернского комиссара»** — штодзённая газета, афіцыйны орган Мінскага губернскага камісара Часовага ўрада. Выходзіла 9(22) сакавіка — 19 снежня 1917 г. (1 студзеня 1918) у Мінску на рускай мове (замест «Минских губернских ведомостей»). З № 33 называлася «Вестник Минского губернского комиссариата». Рэдактары: І. М. Багданаў, з 31 сакавіка У. І. Самойла. Бясплатна распаўсюджвалася сярод работнікаў мясцовых улад і падпісчыкаў папярэдняй газеты. Праводзіла палітыку Часовага ўрада, усе пастановы якога друкавала пад рубрыкай «Дзеянні ўрада». На яе старонках выступалі прадстаўнікі палітычных партый і арганізацый, у т.л. і беларускіх («Ад беларускага камітэта», «Дзень беларускага значка»). Усе падзеі і матэрыялы адлюстроўваліся ў агульнадэмакратычным кірунку і спрыялі кансалідацыі грамадства. У той жа час нацыянальны рух разглядаўся з велікарускіх пазіцый. У паслякастрычніцкі перыяд праводзіла антыбальшавіцкую палітыку, асноўнае месца ў ёй займалі матэрыялы, прысвечаныя Устаноўчаму сходу. Пастановай СНК Заходняй вобласці і фронту выхад газеты прыпынены з прычыны скасавання губернскага камісарыята. Падпісчыкі да 1(13) студзеня 1918 г. атрымлівалі новае выданне — «Советская правда».

## Літаратура 
* Сяменчык, М.А. «Вестник Минского губернского комиссариата» / М.А.Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 253. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Газеты Мінска на рускай мове
Катэгорыя:1917 год у Мінску
Іаган Готліб Гледзіч

**Іаган Готліб Гледзіч** (,  — ) — нямецкі батанік, міколаг, урач, доктар медыцынскіх навук, прафесар і лесавод.

## Біяграфія 
Іаган Готліб Гледзіч нарадзіўся ў Лейпцыгу 5 лютага 1714.

Ён быў батанікам і лесаводам у Берліне.

Гледзіч вёў перапіску з выдатным шведскім навукоўцам Карлам Лінеем. Гэтая перапіска доўжылася з 21 сакавіка 1739 года да 20 жніўня 1764.

У 1746 годзе Гледзіч быў прафесарам у клінічным комплексе Шарытэ.

Памёр у Берліне 5 кастрычніка 1786.

## Літаратура 
* Günther Natho: *Johann Gottlieb Gleditsch (1714—1786)*. In: *Gleditschia*. Heft 1, Berlin 1973, S. 7—15.
* Günther Natho: *Das Schriftenverzeichnis von Johann Gottlieb Gleditsch*. In: *Gleditschia*. Heft 3, Berlin 1975, S. 5—27.
* Heinz-Dieter Krausch: *Das Wirken von Johann Gottlieb Gleditsch auf dem Gebiete der Landeskultur*. In: *Gleditschia*. Heft 5, Berlin 1977, S. 5—35.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Johann Gottlieb Gleditsch
* Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Johann Gottlieb Gleditsch
* Johann Gottlieb Gleditsch (1714—1786)

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Міколагі Германіі
Катэгорыя:Медыкі Германіі
Катэгорыя:Лесаводы Германіі
Весткі Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі

**«Весткі Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі»** — газета, орган Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі. Выдавалася ў студзені 1919 г. у Мінску на беларускай, рускай, яўрэйскай (ідыш) і польскай мовах. Рэдактар А.М. Антанікоўскі. У № 1 ад 19 студзеня 1919 г. надрукваны «Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі», аб абвяшчэнні БССР, «Спісак членаў Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларускай Савецкай Рэспублікі», пастанова № 1 урада аб скасаванні Абласнога выканкома Заходняй вобласці і фронту і Мінскага губернскага рэўкома, аб пераходзе ўлады да Часовага ўрада і яго камісарыятаў; пастанова № 2 аб захаванні ў сіле ўсіх заканадаўчых актаў РСФСР, праведзеных у жыццё на тэрыторыі Гродзенскай, Віцебскай, Мінскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў да абвяшчэння БССР, і выданні новых законаў і распараджэнняў Часовым урадам; паведамлялася аб стварэнні пры Часовым урадзе міжведамаснай камісіі для ўрэгулявання жыллёвых пытанняў і фінансавай камісіі, скліканні 1-га Усебеларускага з’езда Саветаў. Вядомы таксама № 4/5.

## Літаратура 
* Грамовіч, У.У. «Весткі Часовага рабочасялянскага савецкага ўраду Беларусі» / У.У.Грамовіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 251 — 252. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі
Катэгорыя:Газеты Мінска
Фартуна

**Фартуна** () — старажытнарымская багіня лёсу, культ яе — адзін з самых старажытных, запазычаных Рымам культаў італійскага паходжання.

У Рыме Фартуна мела асаблівую пашану, значэнне яе ўзрасло, калі заняпала вера ў старажытных багоў. Гэта пра яе пісаў Пліній у I ст. н.э.:

«Ва ўсім свеце, усюды ў любы час дня галасы ўсіх заклікаюць і завуць толькі Фартуну, толькі яе аспрэчваюць і абвінавачваюць, толькі пра яе думаюць, толькі яе славяць, толькі яе выкрываюць і, лаючы, пакланяюцца ёй»

## Фальклор 
Вядомыя лацінскія прымаўкі «*Fortuna caeca est*» — «Лёс сляпы», «*Fortuna faveat fortibus*» — «Шчасце спрыяе адважным», «*Fortuna fortes metuit, ignavos prernit*» — «Лёс баіцца адважных, прыгнятае баязлівых» і інш.

## Літаратура 
* *Кудрявцев О. Ф.* Античные представления о Фортуне в ренессансном мировоззрении // Античное наследие в культуре Возрождения. — М.: 1984. — С. 50—57.
* *Уколова В. И.* Фортуна в мире западного Средневековья  // Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1. 2005. — С. 174—184.

* 

Катэгорыя:Рымская міфалогія
Катэгорыя:Багі лёсу і выпадку
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Głos z Litwy

**«Głos z Litwy»** () — падпольная газета перыяду паўстання 1863—1864 гг. Выходзіла 20 студзеня (1 лютага — 20 сакавіка (1 красавіка)) 1864 г. ва Усходняй Прусіі (Кёнігсберг, на нумарах у якасці месца выдання пазначалася Вільня) на польскай мове пад рэдакцыяй П. Джавецкага. Выйшла 5 нумароў. З’яўлялася неафіцыйным органам віленскага паўстанцкага цэнтра, які выдзеліў сродкі на яе выданне.

У газеце друкаваліся (без подпісу) карэспандэнцыя з Вільні, Мінска, Дзісеншчыны і інш. мясцін, публіцыстычныя артыкулы з ацэнкай бягучага моманту і міжнароднага становішча, звесткі пра баявыя дзеянні паўстанцаў, дакументы, якія выкрывалі палітыку царскіх улад. Ініцыятарам газеты быў Кастусь Каліноўскі, у зборы матэрыялаў і кіраўніцтве газетай прымаў удзел прадстаўнік Каліноўскага за мяжой У. Малахоўскі. Выхад 1-га нумара Каліноўскі вітаў у «Лістах з-пад шыбеніцы», 1-я частка якіх з’яўляецца непасрэдным зваротам у рэдакцыю «І да нашага кутка даляцела ваша Газэтка, і мы яе з увагай прачыталі, вельмі яна ўсім спадабалася, бо праўда напісана. Прыймеце для таго нашу падзяку, а пісьмо аддрукуйце…». Па невядомых прычынах пісьмо не было змешчана (апублікавана ў 1867 г.), але, магчыма, у газеце змешчаны іншыя матэрыялы Каліноўскага, несумненны яго ўплыў на ідэйны змест газеты. У карэспандэнцыі з Вільні ад 7(19) сакавіка 1864 г. выказана любімая ідэя Каліноўскага аб праве на самастойнае развіццё ўсіх народаў былой Рэчы Паспалітай і адпаведным раўнапраўным статусе нацыянальных моў гэтага рэгіёна «… мы хочаам каб кожная мова развівалася паводле ўласнай жыццяздольнасці і літоўская, і беларуская, і маларуская, і польская».

## Літаратура 
* Маляўка, М. А. Каму адрасавана «Пісьмо з-пад шыбеніцы» К.Каліноўскага? // Исследования по общественным и гуманитарным наукам: Тез. докладов на конференции по итогам научной работы на 1968—1969 учебные года. — Гомель, 1969.

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на польскай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў
Тулумба

thumb|right|250px|Тулумба
**Тулумба** — дэсертная страва балканскай і турэцкай кухняў, папулярная ў Албаніі, Босніі і Герцагавіне, Балгарыі, на Кіпры, у Турцыі і Паўночнай Македоніі.

Тулумбу рыхтуюць з прэснага цеста, парэзанага на невялікія кавалачкі даўжынёй да 5 см. Нарыхтоўкі ў выглядзе трубачак або цыліндраў абсмажваюць да залацістага колеру, пасля чаго паліваюць салодкім сіропам. Гатовай страве даюць астыць цалкам і толькі потым ставяць на стол.

Катэгорыя:Дэсерты
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Катэгорыя:Македонская кухня
Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Вестник Народного комиссариата просвещения

**«Вестник Народного комиссариата просвещения»** — часопіс, орган Наркамата асветы БССР. Выдаваўся з кастрычніка 1921 да лістапада 1922 гг. у Менску на рускай мове, меў асобны аддзел на беларускай мове. У 1921 г. надрукаваны 2 нумары, у 1922 г. выходзіў штомесяц або раз у 2 месяцы здвоенымі нумарамі. Асвятляў пытанні ліквідацыі непісьменнасці, правядзення школьнай рэформы, развіцця асветы, вышэйшай школы, беларускай культуры, гісторыі, літаратуры, мовы. Надрукаваны артыкулы У. Пічэты «*Навейшая гісторыя Беларусі ў замежнай гісторыка-палітычнай літаратуры*» (1921, № 1), «*Новыя работы па гісторыі Беларусі*» (1921, № 2, 1922, № 1 — 4), «*Менскае таварыства гісторыі і старажытнасцей*» (1921, № 2), «*М.Багдановіч як гісторык беларускага адраджэння*» (1922, № 5, 6), У.Ігнатоўскага «*Наркамат асветы Беларусі і беларуская культура*» (1921, № 1), «*Беларускае культурна-нацыянальнае пытанне ў БССР*» (1922, № 2 — 4), Я. Коласа «*Цені прошлага*» (1922, № 1 – 6), З. Бядулі «*Батлейка*» (1922, № № 3 – 4) і «Беларускі тэатр» (1922, № 5 – 6), рэцэнзія Я.Карскага на працу М. Янчука «*Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры. Старадаўні перыяд*» (1922, № 9 – 10).

## Літаратуры 
* Грамовіч, У.У. «Вестник Народного комиссариата просвещения» / У.У.Грамовіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 253. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Газеты Мінска на рускай мове
Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове
Катэгорыя:1921 год у Мінску
Катэгорыя:1922 год у Мінску
Грэнск (археалагічны помнік)

**Грэнск, археалагічны помнік** — стаянка фінальнага палеаліту каля в.Ворнаўка Кармянскага раёна Гомельскай вобласці. За 2 км на ўсход ад вёскі, на ўсходняй ускраіне астанца 1-й надпоймавай тэрасы правага берага р.Сож, ва ўрочышчы Грэнск. Вышыня 6 — 7 м над узроўнем вады. Выявіў у 1927 г. К. М. Палікарповіч, у 1959 — 1961 гг. У. Д. Будзько даследаваў 90 м². Культурны пласт 1,9 — 2 м, знойдзена 708 прылад працы. У ніжнім пласце выяўлены рэшткі 3 вогнішчаў, вакол аднаго з іх знойдзена вялікая колькасць расшчэпленага крэменю, драўлянага і касцянога вугалю. Рэчавы матэрыял верхняга пласта прадстаўлены лінзамі драўлянага вугалю і крамянёвымі вырабамі. Ніжні культурны пласт У. Д. Будзько датаваў сярэднім дрыясам (12,3 — 11,8 тыс. гадоў таму назад), верхні — алеродскім часам (11,8 —10,8 тыс. гадоў таму назад). У 1972 — 1981 гг. В. Ф. Капыцін даследаваў 380 м². Культурны пласт 0,2 — 0,5 м. У выніку зроблены вывад пра памылковае вылучэнне 2 культурных пластоў. Знойдзены шматлікія адна- і двухпляцовачныя нуклеусы, ашчэпы, пласціны, мелкія лускі. Прылады працы прадстаўлены канцавымі, двайнымі, авальнымі і з «шыпам» скрабкамі, рэтушаванымі, сярэдзіннымі і на вугле зламанай нарыхтоўкі разцамі, праколкамі, вастрыямі, вырабамі з выемкай, сякучымі прыладамі. Прадметы ўзбраення вызначаюцца 2 асноўнымі тыпамі наканечнікаў: тронкавымі і асіметрычнымі з бакавой выемкай. Адзінкавыя наканечнікі маюць плоскае падчэсванне чаранка з боку брушка. Ад назвы стаянкі Грэнск атрымала назву грэнская культура. Маюцца таксама матэрыялы свідэрскай культуры і бутаўскай культуры, эпох неаліту і бронзавага веку.

## Літаратура 
* Будько, В. Д. Памятники свидерско-гренской культуры на территории Белоруссии // Материалы и исследования по археологии  СССР. – 1966. – № 126. – С.
* Будько, В. Д., Вознячук, Л. Н. Палеолит Белоруссии и смежных территорий // Древности Белоруссии: Доклады к конф. по археологии Белоруссии: март 1969 / АН БССР, Сектор археологии Ин-та истории, Бел. общество охраны памятников истории и культуры; Под ред. В.Д.Будько, П.Ф.Лысенко, Л.Д.Поболь, М.М.Чернявского. – Мн.: [Б. и.], 1969. – С. 
* Коласаў, А. У. Грэнск / А. У. Коласаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С.. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Копытин, В. Ф. Некоторые итоги изучения Гренской стоянки // ГАЗ. – 1994. – № 5. – С.
* Копытин, В. Ф. Памятники финального палеолита и мезолита Верхнего Поднепровья / Мин-во народного образования РБ, Могилевский гос. пед. ин-т им. А.А.Кулешова, Могилевский обл. краевед. музей. – Могилев: Могилевское управление по печати, 1991. – 85, [2] с.: ил.
* Копытин, В. Ф. Поздний мезолит Посожья // Изыскания по мезолиту и неолиту СССР. – Л., 1983.
* Очерки по археологии Белоруссии. Ч. 1. – Мн.: Наука и техника, 1970.
* Палікарповіч, К. М. Доследы культур каменнага і бронзавага перыодаў у Усходняй Беларусі // Працы. Т. 1. – С.
 
Катэгорыя:Вёска Ворнаўка 
Катэгорыя:Стаянкі Кармянскага раёна
Нітрагліцэрын

**Нітрагліцэрын** (**гліцэрынтрынітрат**, **трынітрагліцэрын**, **трынітрын**, **НГЦ**) — эстэр гліцэрына і азотнай кіслаты. Звыклая назва «нітрагліцэрын» з пункту гледжання сучаснай наменклатуры з’яўляецца крыху некарэктнай, бо нітрагіцэрын з’яўляецца нітраэфірам, а не «класічным» нітразлучэннем. Шырока вядомы дзякуючы сваім выбуховым (і ў некаторай ступені лекавым) уласцівасцям. Хімічная формула CHONO2(CH2ONO2)2.

Упершыню сінтэзаваны італьянскім хімікам Асканіё Сабрэра ў 1847 годзе, першапачаткова быў названы «пірагліцэрын» (). Згодна з наменклатуры IUPAC называецца 1,2,3-трынітраксіпрапан.

Бясколерная масляністая вадкасць. Тэмпература кіпення 125 °С (пры ціску 2 мм рт.сл.). Шчыльнасць 1,5951 г/см³. Добра раствараецца ў ацэтоне, дыэтылавым эфіры, метаноле, воцатнай кіслаце, бензоле, нітрабензоле і вадкіх нітраэфірах. Дрэнна раствараецца ў вадзе, гліцэрыне, бензіне. Па хімічным уласцівасцям з’яўляецца тыповым прадстаўніком арганічных нітратаў.

Нітрагліцэрын з’яўляецца магутным выбуховым рэчывам. Хуткасць дэтанацыі 7650 м/с, можа дэтанаваць павольна (1500—2000 м/с).

## Выкарыстанне 
Нітрагліцэрын выкарыстоўваецца ў якасці выбуховага рэчыва, у складзе пораха, у якасці лекавага сродку.

## Спасылкі 
* 
* Нитроглицерин // ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Катэгорыя:Эстэры
Гістарычны рэвізіянізм

**Гістарычны рэвізіянізм** ў акадэмічным сэнсе — карэнны перагляд (рэвізія) усталяваных у якой-небудзь галіне гістарычных канцэпцый. У штодзённым словаўжыванні «гістарычны рэвізіянізм» часта мае прыніжальны сэнс, бо ім звычайна называюцца крыптагістарычныя канцэпцыі, якія носяць больш-менш ярка выражаны фальсіфікатарскі характар, — фальсіфікацыі гісторыі.

## Гісторыя 
Тэрмін быў уведзены на мяжы 1970-х гадоў, першапачаткова ў дачыненні да школы маладых французскіх навукоўцаў (Альфрэд Кабен, Райманд Арон, Франсуа Фюрэ і інш.), якія рашуча выступілі супраць традыцыйных поглядаў на Вялікую французскую рэвалюцыю. Пачатак гэтаму руху паклаў Альфрэд Кабен у 1954 годзе лекцыяй «Міф французскай рэвалюцыі».

## Негацыянізм 
Від гістарычнага рэвізіянізму, пры якім «новая» канцэпцыя будуецца на адмаўленні і/або ігнараванні цвёрда ўстаноўленых навукай фактаў. Да негацыянізму нельга адносіць працы гісторыкаў-рэвізіяністаў у тых выпадках, калі агульнапрызнаныя факты не адмаўляюцца або ігнаруюцца, а падвяргаюцца сумневу на аснове сапраўдных гістарычных дакументаў і сведчанняў.

## Літаратура 
* Brigitte Bailer-Galanda, Wilhelm Lasek (Hrsg.: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstands): *Amoklauf gegen die Wirklichkeit. NS-Verbrechen und „revisionistische Geschichtsschreibung“.* Wien 1991, ISBN 3-901142-07-X
* Wolfgang Benz: *Legenden, Lügen, Vorurteile. Ein Wörterbuch zur Zeitgeschichte*, Dtv, München 1998, ISBN 3-423-04666-X
* Wolfgang Benz: *Abweichende Geschichtsinterpretation oder rechtsextremistische Geschichtsdeutung? Zur Problematik der Beobachtung des Revisionismus*, in: Bundesamt für Verfassungsschutz (Hrsg.): *Bundesamt für Verfassungsschutz. 50 Jahre im Dienst der inneren Sicherheit*, Köln 2000, S. 247—261
* Gerhart Binder: *Revisionsliteratur in der Bundesrepublik.* In: *Geschichte in Wissenschaft und Unterricht*, 17. Jg., 1966, S. 179—200

Катэгорыя:Гісторыя
Катэгорыя:Неакадэмічныя напрамкі даследаванняў
Борная кіслата

**Борная кіслата** (Acidum boricum) (артаборная кіслата) — слабая неарганічная кіслата, якая мае хімічную формулу H3BO3.
thumb|left|250px|структура плоскага пласта ў артаборнай кіслаце

Уяўляе сабой бескаляровае крышталічнае рэчыва ў выглядзе лускавінак без паху, мае слаістую трыклінавую рашотку, у якой малекулы кіслаты злучаныя вадароднымі сувязямі ў плоскія пласты, пласты злучаны паміж сабой міжмалекулярнымі сувязямі (d = 0,318 нм).

Метаборная кіслата (HBO2) таксама ўяўляе сабой бясколерныя крышталі. Яна існуе ў трох мадыфікацыях — найбольш устойлівай γ-НВО2 з кубічнай рашоткай, β-НВО2 з монакліннай рашоткай і α-НВО2 з рамбічнай рашоткай.

## Выкарыстанне 
* У медыцыне — як самастойны дэзінфікуючы сродак **для дарослых**, а таксама ў выглядзе 2 %-га раствора — для прамывання скуры пасля траплення шчолачаў. Выкарыстанне борнай кіслаты ў якасці антысептычнага сродку для дзяцей, а таксама цяжарных і кормячых жанчын забаронена.
* У побыце — знішчэнне прусакоў, мурашак, блашчыц.

Катэгорыя:Злучэнні бору
Катэгорыя:Угнаенні
Катэгорыя:Фатаграфічныя рэактывы
Катэгорыя:Неарганічныя кіслародзмяшчальныя кіслоты
Катэгорыя:Інсектыцыды
Адсарбенты

**Адсарбенты** — высокадысперсныя прыродныя або штучныя матэрыялы з вялікай удзельнай паверхняй, на якой адбываецца адсорбцыя рэчываў з датыкальных з ёй газаў або вадкасцяў. 

Найбольш важныя з адсарбентаў:

* актываваны вугаль,
* цэаліты,
* сілікагелі,
* алюмасілікагелі,
* сажа,
* аксіды і гідраксіды некаторых металаў (галоўным чынам алюмінію),
* губчатыя металы,
* прыродныя мінералы,
* гліны (бентаніт, смекціт, сапаніт, палыгорскіт, мантмарыланіт).

Адсарбенты ўжываюць у процівагазах, у якасці носьбітаў каталізатараў, для ачысткі газаў, спіртоў, масла, для падзелу спіртоў, пры перапрацоўцы нафты, у медыцыне для паглынання газаў і ядаў.

## Гл. таксама 
* Энтэрасарбенты
* Вульнерасарбенты
* Гемасарбенты

## Літаратура 
* 
* *Комаров В. С.*, *Бесараб С. В.* Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7

Катэгорыя:Калоідная хімія
Катэгорыя:Фізічная хімія
Адсорбцыя

**Адсорбцыя** ( — на, пры; sorbeo - паглынаю) — у шырокім сэнсе, працэс змены канцэнтрацыі ў паверхні падзелу двух фаз, а ў больш вузкім і ўжывальным — гэта павышэнне канцэнтрацыі аднаго рэчыва (газ, вадкасць) у паверхні іншага рэчывы (вадкасць, цвёрдае цела).

## Асноўныя паняцці 
Паглынутае рэчыва, якое яшчэ знаходзiцца ў аб'ёме фазы, завуць **адсарбтыў**, паглынутае - **адсарбат**. У больш вузкім сэнсе пад адсорбцыяй часта разумеюць паглынанне прымешкаў з газу або вадкасці цвёрдым рэчывам (у выпадку газу і вадкасці) або вадкасцю (у выпадку газу) — адсарбентам. Пры гэтым, як і ў агульным выпадку адсорбцыі, адбываецца канцэнтраванне прымешку на мяжы падзелу адсарбент-вадкасць або адсарбент-газ. Працэс, зваротны адсорбцыі, гэта значыць перанос рэчыва з паверхні падзелу фаз ў аб'ём фазы, заваецца **дэсорбцыяй**.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Фізіка паверхні
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Цурэкі

thumb|250px|
**Цурэкі** (грэч. Τσουρέκι) — салодкі хлеб у краінах Балкан і Каўказа.

## Грэчаская кухня 
У Грэцыі цурэкі - традыцыйны велікодны хлеб, аналаг украінскай паскі. Выпякаецца, звычайна, у форме пляцёнкі, круглай або крыжападобнай формы, па канцах кладуць фарбаванкі ярка-чырвонага колеру. Велікодныя цурэкі таксама называюцца лабрапсома або лабракулурас.

Існуюць розныя варыянты цурэкі: калядны хлеб хрістопсама (грэч. Χριστόψωμο) і навагодні - васілопіта (грэч. Βασιλόπιτα).

Катэгорыя:Армянская кухня
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Катэгорыя:Грэчаская кухня
Катэгорыя:Хлеб
Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Воцатная кіслата

**Воцатная кіслата** (*этанавая кіслата*) — арганічнае рэчыва з формулай CH3COOH.  Слабая, лімітавая аднаасноўная карбонавая кіслата. Вытворныя воцатнай кіслаты носяць назву «ацэтаты».

## Гісторыя 
Першыя згадкі аб практычным прымяненні воцатнай кіслаты адносяцца да трэцяга стагоддзя да н. э. Грэчаскі вучоны Тэафраст ўпершыню апісаў дзеянне воцату на металы, якое прыводзіць да ўтварэння некаторых выкарыстоўваемых ў мастацтве пігментаў. Воцат ўжываўся для атрымання «свінцовых бяліл», а таксама яр-мядзянкі (зялёнай сумесі соляў медзі, якая змяшчае акрамя ўсяго ацэтат медзі).

У Старажытным Рыме рыхтавалі спецыяльна пракіслае віно ў свінцовых чыгунах. У выніку атрымліваўся вельмі салодкі напой, які называлі «Сапа». «Сапа» змяшчала вялікую колькасць ацэтату свінцу — вельмі салодкага рэчыва, якое таксама называюць «свінцовым цукрам» або «цукрам Сатурна». Высокая папулярнасць «сапы» была прычынай хранічнага атручвання свінцом, распаўсюджанага сярод рымскай арыстакратыі.

У VIII стагоддзі арабскі алхімік Джабір ібн Хаян упершыню атрымаў канцэнтраваную воцатную кіслату шляхам перагонкі.

## Уласцівасці 
Бясколерная празрыстая вадкасць з рэзкім пахам. Валодае ўсімі ўласцівасцямі карбонавых кіслот. Добра раствараецца ў вадзе, змешваецца з многім растваральнікамі. Утварае азеатропныя сумесі, у т.л. трайныя з вадой і бензолам і з вадой і бутылацэтатам. 

## Атрыманне 
, які вырабляе воцатную кіслату. 1884 год]]
У прамысловасці воцатную кіслату атрымліваюць каталітычным акісленнем ацэтальдэгіду і бутану кіслародам, узаемадзеяннем метанолу з монааксідам вугляроду,  драўніны. Воцатная кіслата таксама ўтвараецца ў выніку воцатнакіслага браджэння вадкасцей, змяшчаючых этанол (харчовая воцатная кіслата).

## Выкарыстанне 
Воцатная кіслата выкарыстоўваецца ў вытворчасці воцатнага ангідрыду, ацэтылхларыду, вінілацэтату, ацэтатаў цэлюлозы, ацэтону, у вытворчасці фарбавальнікаў, растваральнікаў, інсекіыцыдаў, лекавых сродкаў, у харчовай прамысловасці.

## Біялагічнае значэнне 
Актыўная форма воцатнай кіслаты — *ацэтылкафермент А*. Утвараецца ў выніку акіслення дэкарбаксіліраванай піравінаграднай кіслаты і акіслення тлустых кіслот. Адыгрывае важную ролю ў абмене рэчываў, удзельнічае ў біясінтэзе тлустых кіслот, стэроідаў, глюкозы ў раслін і інш.

## Шкоднае ўздзеянне 
Канцэнтраваная воцатная кіслата выклікае апёкі скуры. Пара раздражняе слізістыя абалонкі верхніх дыхальных шляхоў.

## Гл. таксама 
* Воцатная эсэнцыя

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Уксусная кислота // Химический портал ChemPort.Ru
* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру

Катэгорыя:Аднаасноўныя лімітавыя карбонавыя кіслоты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Эналогія
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Гліцэрына

**Гліцэрына** (1,2,3-трыгідроксіпрапан; 1,2,3-прапантрыол) — хімічнае злучэнне з формулай HOCH2CH(OH)-CH2OH або C3H5(OH)3. Найпросты прадстаўнік трохатамных спіртоў. Уяўляе сабой глейкую празрыстую вадкасць.

## Фізічныя ўласцівасці 
Гліцэрына — бескаляровая, глейкая, гіграскапічныя вадкасць, неабмежавана растваральная ў вадзе. Салодкая на смак, за што і дадзена назва (глікос — салодкі). Добра растварае шматлікія рэчывы.

## Біялагічныя значэнне 
У арганізме гліцэрына ўтвараецца у выніку распаду тлушчаў і гліцэрафосфаліпідаў, а таксама пры анаэробным распадзе глюкозы. З'яўляецца прамежкавым звяном тлушчавага і вугляводнага абмену.

## Гл. таксама 
* Этыленгліколь
* Нітрагліцэрын

## Спасылкі 
* What is Glycerin?
* Glossary for the Modern Soap Maker 
* Glycerol soap 
* Absolute alcohol using glycerol
* Computational Chemistry Wiki 
* Health.gov dietary guidelines 

Катэгорыя:Шмататамныя спірты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Аршанскія стаянкі

**Аршанскія стаянкі** *каменнага веку* — археалагічныя помнікі каля г. Орша Віцебскай вобласці.

## Стаянка — 1 
Стаянка грэнскай культуры за 0,5 км на поўнач ад горада, ва ўрочышчы Кабыльнікі, на правым карэнным беразе Дняпра, вышыня над узроўнем вады 25 м. Плошча каля 2000 м². У 1978 г. адкрыў і ў 1980—1987 гг. даследаваў 300 м² У. П. Ксянзоў. Культурны пласт разбураны ворывам. Знойдзены 2873 экз. расшчэпленых крэменяў і прылад працы. Пераважаюць адшчэпы, нуклеусы і пласціны. Сярод 124 прылад працы сіметрычны тронкавы наканечнік стралы, скоблі, сярэдневуглавыя, вуглавыя і бакавыя разцы, праколкі, правёрткі, сякучыя і грубавыемчатыя прылады, скрабкі. Датуецца IX — VIII тыс. да н.э.

## Стаянка — 2 
Стаянка неалітычнай эпохі ў межах горада, насупраць вуліц Бялінскага і Крылова, на 1-й надпоймавай тэрасе левага берага Дняпра, вышыня над узроўнем вады 8—9 м. Пляцоўка памерамі 30х70 м. У 1988 г. У. П. Ксянзоў даследаваў 168 м². Культурны пласт 0,2 — 0,5 м. Знойдзены 2858 крамянёвых вырабаў і прылад працы, у тым ліку лістападобны постсвідэрскі наканечнік стралы, праколка, скрабкі, вуглавыя разцы, укладышы, скоблі, фрагмент ляпнога посуду, арнаментаваны адбіткамі. Датуецца канцом III — пачаткам II тыс. да н.э.

## Літаратура 
* Ксензов, В. П. Мезолит Северной и Центральной Беларуси / В. П. Ксензов; Ін-т гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі; Навук. рэд. І. М. Язэпенка. — Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2006. — 169 с.: ил., табл. — (Матэрыялы па археалогіі Беларусі = Materials on the archaeology of Belarus; № 13).
* Ксензов, В. П. Памятник гренской культуры Орша 1 // Гістарычныя лёсы Верхняга Падняпроўя: Рэгіянал. навук. канф. Ч. 1. Археалогія. — Магілёў, 1995.
 
Катэгорыя:Славутасці Оршы
Катэгорыя:Гісторыя Оршы
Катэгорыя:Стаянкі Аршанскага раёна
NGC 4037

**NGC 4037** (іншыя абазначэнні — **UGC 7002**, **MCG 2-31-15**, **ZWG 69.27**, **IRAS11588+1340**, **PGC 37928**) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) у сузор’і Валасы Веранікі.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1784 годзе
4037
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
NGC 4043

**NGC 4043** (іншыя абазначэнні — **UGC 7015**, **MCG 1-31-12**, **ZWG 41.26**, **IRAS11597+0437**, **PGC 38010**) — лінзападобная галактыка (S0) у сузор’і Дзева.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1828 годзе
4043
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
NGC 4045A

**NGC 4045A** (іншыя абазначэнні — **MCG 0-31-21**, **ZWG 13.45**, **ARAK 343**, **PGC 38033**) — лінзападобная галактыка (SB0) у сузор’і Дзева.

Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога і быў дададзены пазней.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

4045
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
NGC 4047

**NGC 4047** (іншыя абазначэнні — **UGC 7025**, **MCG 8-22-58**, **ZWG 243.37**, **IRAS12002+4854**, **PGC 38042**) — спіральная галактыка (Sb) у сузор’і Вялікая Мядзведзіца.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1788 годзе
4047
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
NGC 4052

**NGC 4052** (іншыя абазначэнні — **OCL 870**, **ESO 94-SC10**) — рассеянае скопішча ў сузор’і Паўднёвы Крыж.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1837 годзе
4052
Катэгорыя:Паўднёвы Крыж (сузор’е)
Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы
Новы палац (Штутгарт)

**Новы палац** () — палац у цэнтры Штутгарта, Бадэн-Вюртэмберг.

Палац-рэзідэнцыя вюртэмбергскіх герцагаў і каралёў быў пабудаваны ў 1746—1807 гадах. Побач з палацам знаходзіцца Стары замак, разам яны ўтвараюць Палацавую плошчу Штутгарта.
У канцы Другой сусветнай вайны палац быў амаль цалкам разбураны. У 1957 годзе было вырашана аднавіць палац. Сёння ў будынку размяшчаюцца міністэрствы фінансаў і культуры зямлі Бадэн-Вюртэмберг.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Палацы Германіі
Катэгорыя:Славутасці Штутгарта
NGC 4039

**NGC 4039** — галактыка ў сузор’і Воран. Галактыкі NGC 4038 і NGC 4039 — узаемадзейнічаюць і атрымалі назву «галактыкі антэн». 
thumb|300 px|left|Галактыкі NGC 4038 і NGC 4039 узаемадзейнічаюць. Злева — выява з вялікім вуглом зроку, справа — павялічаная выява ядраў галактык — фрагмента, выдзеленага на левым здымку.
Гэта найбліжэйшая да нас пара буйных галактык, якія сутыкаюцца, аддалена на 63 млн светлавых гадоў. Пад уздзеяннем сіл прыцягнення ў галактык з'явіліся доўгія «антэны», якія складаюцца з газу і зорак.
 
## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
4039
Катэгорыя:Воран (сузор’е)
Альтсгаўзен

**Альтсгаўзен** () — камуна ў Германіі, у зямлі Бадэн-Вюртэмберг.

Падпарадкоўваецца адміністрацыйнай акрузе Цюбінген. Уваходзіць у склад раёна Равенсбург. Падпарадкоўваецца кіраванню Альтсгаўзен. Насельніцтва складае 4630 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 20,48 км². Афіцыйны код — *08 4 36 005*.

## Фотагалерэя 

Выява:Altshausen Schloss Torgebaeude 2005 a.jpg|Надбрамны дом замка Альтсгаўзен
Выява:Altshausen Schlosskirche 2005 c.jpg|Унутры замка. Царква Св. Міхаіла

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Камуны Бадэн-Вюртэмберга
Адыпінавая кіслата

**Адыпінавая кіслата** (*гександыёвая кіслата*) НООС (СН2)4СООН — двухасноўная гранічная карбонавая кіслата. Валодае ўсімі хімічнымі ўласцівасцямі, характэрнымі для карбонавых кіслот.

Утварае солі, большасць з якіх растваральныя ў вадзе. Лёгка этэрыфікуецца у мона-і дыэфіры. З гліколю ўтварае поліэфіры. Солі адыпінавай кіслаты — *адыпінаты*. Пры ўзаемадзеянні з NH3 і амінамі дае аманійныя солі, якія пры дэгідратацыі ператвараюцца ў *адыпаміды*. З дыамінамі ўтварае поліаміды, з NH3 у прысутнасці каталізатара пры 300—400 °C — адыпадынітрыл.

## Атрыманне 
У прамысловасці адыпінавую кіслату атрымліваюць галоўным чынам двухстадыйным акісленнем цыклагексана. На першай стадыі (вадкафазнае акісленне паветрам пры 142—145 °C і 0,7 Мпа) атрымліваюць сумесь цыклагексанона і цыклагексанола, падзяляемую рэктыфікацыяй. Цыклагексанон выкарыстоўваюць для вытворчасці капралактама. Цыклагексанол акісляюць 40-60%-й HNO 3 пры 55 °C (каталізатар — NH4VO3); выхад адыпінавай кіслаты пры гэтым спосабе вытворчасці складае ~ 95 %.

## Літаратура 
* 
* Адыпінавая кіслата // Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 7.

## Гл. таксама 
* Кіслоты
* Харчовыя дабаўкі

Катэгорыя:Двухасноўныя лімітавыя карбонавыя кіслоты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Вюртэмбергскі дом

thumb|Герб Вюртэмбергскіх на браме ў палацавым парку Альтхаўзена
**Вюртэмбергскі дом**, які мае свае карані ў асяроддзі Саліяў, кіраваў Вюртэмбергам з канца XII стагоддзя да 1918 года. Галоўнымі супернікамі Вюртэмбергаў за вяршэнства ў Швабіі традыцыйна былі Цэрынгены і Фюрстэнбергі. Па выніках Напалеонаўскіх войн вюртэмбергскія кіраўнікі, быўшы найбліжэйшымі сваякамі Раманавых праз Марыю Фёдараўну, нарасцілі свае ўладанні і прынялі каралеўскі тытул (гл. каралеўства Вюртэмберг). Адна з галін роду да канца XVIII стагоддзя правіла княствам Манбельярскім на тэрыторыі сучаснай Францыі.

## Вядомыя прадстаўнікі 
* Усё кіраўнікі Вюртэмберга
* Іншыя члены Дому:
** Аўгуст Фрыдрых Эбергард Вюртэмбергскі (1813—1885)
** Аляксандр Вюртэмбергскі (1771—1833)
** Альбрэхт Вюртэмбергскі (1865—1939)
** Амалія Баварская (1865—1912)
** Яўгеній Вюртэмбергскі (1788—1857)
** Алена Паўлаўна (Фрыдэрыка Вюртэмбергская) (1807—1873)
** Карл Вюртэмбергскі (нар. 1936)
** Людвіг Вюртэмбергскі (1756—1817)
** Марыя Фёдараўна, жонка Паўла I (1759—1828)
** Павел Карл Фрыдрых Аўгуст Вюртэмбергскі (1785—1852)
** Сафія, прынцэса Вюртэмбергская (1818—1877)
* Прадстаўнікі марганатычных галін:
** Марыя Тэкская — каралева Англіі
** Вільгельм фон Урах — кароль Літвы

## Рэзідэнцыі Вюртэмбергаў 
## Спасылкі 
* Радавод роспіс Вюртэмбергскага дому 
* «Das Haus Württemberg» 
* Hofkammer des Hauses Württemberg
Адэназіндыфасфат

**Адэназіндыфасфат** (АДФ) — нуклеатыд, які складаецца з адэніну, рыбозы і двух рэшткаў фосфарнай кіслаты.

АДФ утвараецца ў выніку пераносу канцавой фасфатнай групы АТФ. Удзельнічае ў энергетычным абмене ва ўсіх жывых арганізмах.

Катэгорыя:Пурынавыя нуклеатыды
Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь

**Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь** (*Мінінфарм Беларусі*) — ведамства ўраду Беларусі, упаўнаважанае кіраваць СМІ. Міністра інфармацыі прызначае і здымае з пасады прэзідэнт. З 13 чэрвеня 2024 года пасаду міністра займае Марат Сяргеевіч Маркаў.

## Гісторыя 
Паводле пастановы Вярхоўнага Савета ад 10 студзеня 1992 года № 1389 з Дзяржаўных камітэтаў па друку, па тэлебачанні і па радыёвяшчанні было ўтворана Міністэрства інфармацыі. Пастановай ад 14 сакавіка 1994 года № 145 урад далучыў Мінінфарм да Міністэрства культуры і друку. Міністэрства было адноўлена ўказам прэзідэнта ад 24 верасня 2001 года № 516.

## Структура 
* Апарат — 7 упраўленняў, 3 аддзелы;
* Нацыянальная кніжная палата Беларусі;
* Выдавецтвы — «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», «Беларусь», «Вышэйшая школа» (да 2023), «Мастацкая літаратура»;
* Тыпаграфіі — Бабруйская тыпаграфія імя Аляксандра Непагодзіна, Мінская фабрыка каляровага друку, паліграфкамбінат імя Якуба Коласа, «Перамога» Маладзечна, Мінская вобласць), «Спадчына Скарыны» (Полацк, Віцебская вобласць), «Чырвоная зорка»;
* Прадпрыемствы — «Беларускае тэлеграфнае агенцтва», «Белкніга»;
* Газеты — «Звязда», «Народная газета», «Рэспубліка», «Беларуская ніва».

## Задачы 
* кантроль над вяшчання, кнігавыдання, паліграфіі і кнігараспаўсюджванню;
* нагляд за выкананнем выдавецкімі, паліграфічнымі і кнігазбытавымі ўстановамі заканадаўства аб вяшчанні;
* павышэнне выніковасці вяшчання, кнігавыдання, паліграфіі і кнігараспаўсюджванню
* урадавы ўплыў на ўзровень свабоды выказвання сярод грамадзян;
* узгадненне парадкавання з адпаведнымі ведамствамі Расіі, СНД і Еўразійскай эканамічнай супольнасці;
* наладжванне міжнароднага вяшчальнага супрацоўніцтва;
* стварэнне прававых абмежаванняў вяшчальнай і выдавецкай дзейнасці;
* распрацоўка захадаў па кіраванні вяшчаннем, кнігавыданнем, паліграфіяй і кнігараспаўсюджваннем;
* распрацоўка і ажыццяўленне ўрадавых укладанняў у вяшчанне, кнігавыданне, паліграфію і кнігараспаўсюджванне.

## Паўнамоцтвы 
* ухваленне заяў пра вяшчанне, кнігавыданне, паліграфію і кнігараспаўсюд;
* запыт звестак ва ўстановах;
* атрыманне абавязковых бясплатных асобнікаў дакументаў;
* прыпыненне выпуску СМІ;
* стварэнне ведамасных фондаў.

## Кіраўнікі 
* Анатоль Бутэвіч (1992—1994 — як міністр інфармацыі, 1994—1996 — як міністр культуры і друку)
* Міхаіл Падгайны (1997—2001 — як старшыня Дзяржаўнага камітэта па друку; 2001—2003 — як міністр інфармацыі)
* Уладзімір Русакевіч (2003—2009)
* Алег Праляскоўскі (2009—2014)
* Лілія Ананіч (2014—2017)
* Алесь Карлюкевіч (2017—2020)
* Ігар Луцкі (2020—2021)
* Уладзімір Пярцоў (2021—2024)
* Марат Сяргеевіч Маркаў (з 13 чэрвеня 2024)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Міністэрства інфармацыі Беларусі 

Інфармацыі
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі
Адэнін

**Адэнін** — азоцістая аснова, амінвытворнае пурына (6-амінапурын). Утварае 2 вадародныя сувязі з урацылам і тымінам (камплементарнасць).

## Фізічныя ўласцівасці 
Адэнін — бясколерныя крышталі, якія плавяцца пры тэмпературы 360-365 ° C. Валодае характэрным максімумам паглынання (λмакс) пры 266 ММК (pH 7) з каэфіцыентам малярнай экстынкцыі (εмакс) 13500.

## Хімічныя ўласцівасці 
Хімічная формула С5H5N5, малекулярная маса 135,14 г /моль. Адэнін праяўляе асноўныя ўласцівасці (pK a1 = 4,15; pKa2 = 9,8).
Пры ўзаемадзеянні з азотнай кіслатой, адэнін губляе амінагрупу, ператвараючыся ў гіпаксантын (6-аксіпурын).
У водных растворах крышталізуецца ў крышталягідрат з трыма малекуламі вады.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 198. // Пурынавыя асновы

Катэгорыя:Пурыны
NGC 4059

**NGC 4059** (іншыя абазначэнні — **NGC 4070**, **UGC 7052**, **MCG 4-29-9**, **ZWG 128.9**, **PGC 38169**) — эліптычная галактыка (E) у сузор’і Валасы Веранікі.

Гэты аб’ект занесены ў новы агульны каталог некалькі разоў, з абазначэннямі **NGC 4059**, **NGC 4070**.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
4059
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
Адэназін

**Адэназін** — нуклеазід, які складаецца з адэніна, злучанага з рыбозай (рыбафуранозай) β-N9 - гліказіднай сувяззю. Уваходзіць у склад некаторых ферментаў, АТФ і нуклеінавых кіслот.

Адэназін грае важную ролю ў біяхімічных працэсах, такіх як перадача энергіі (АТФ і АДФ) і сігналаў (цАМФ). Адэназін таксама з'яўляецца нейратрансмітарам інгібітарнага тыпу. Мяркуюць, што ён грае ролю ў стымуляцыі сну і падаўленні бадзёрасці, бо яго канцэнтрацыя павялічваецца падчас няспання арганізма.

## Літаратура 
* Адэназін // Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 8.

Катэгорыя:Антыарытмічныя сродкі
Катэгорыя:Судзінапашыральныя сродкі
Катэгорыя:Нуклеазіды
Катэгорыя:Пурыны
Вуглевадароды

**Вуглевадароды** — арганічныя злучэнні, якія складаюцца выключна з атамаў вугляроду і вадароду. Вуглевадароды лічацца базавымі злучэннямі арганічнай хіміі, усе астатнія арганічныя злучэнні разглядаюць як іх вытворныя.

Паколькі вуглярод мае чатыры валентныя электроны, а вадарод — адзін, найпросты вуглевадарод — метан (CH4).

Пры сістэматызацыі вуглевадародаў прымаюць пад увагу будову вугляроднага шкілета і тып сувязяў, якія вядуць у атамы вугляроду. У залежнасці ад тапалогіі будовы вугляроднага шкілета вуглевадароды падпадзяляюць на ацыклічныя і карбацыклічныя. У залежнасці ад кратнасці вуглярод-вугляродных сувязяў вуглевадароды падпадзяляюць на гранічныя (алканы) і непредельных (алкены, алкіны, дыены). Цыклічныя вуглевадароды падзяляюць на аліцыклічныя і араматычныя.

## Літаратура 
* Вуглевадароды //
Алкадыены

[thumb|200px|right|[бутадыен|бутадыен-1,3.]]
**Алкадыены**, **Дыены** (*дыенавыя вуглевадароды*) — арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць 2 двайныя сувязі вуглярод-вуглярод.

У залежнасці ад узаемнага размяшчэння падвойных сувязяў дыены падпадзяляюцца на тры групы: спалучаныя дыены, у якіх двайныя сувязі падзеленыя адзінарнай (1,3-дыены), алены з кумуліраванымі падвойнымі сувязямі (1,2-дыены) і дыены з ізаляванымі падвойнымі сувязямі, у якіх двайныя сувязі падзеленыя некалькімі адзінарнымі. Гетэрааналагі дыенаў, у якіх адзін з ненасычаных вугляродных атамаў замешчаны гетэраатамам, завуцца *гетэрадыенамі*.

Звычайна да дыенаў адносяць ацыклічныя і цыклічныя 1,3-дыены, якія ўтвараюць гамалагічныя шэрагі агульных формул ~C_nH_{2n-2} і ~C_nH_{2n-4} адпаведна, ацыклічныя дыены з'яўляюцца структурнымі ізамерамі алкінаў.

## Фізічныя ўласцівасці 
Ніжэйшыя дыены - бясколерныя лёгказакіпальныя вадкасці (тэмпературы кіпення ізапрэна - 34°C, 2,2-дыметыл-1,3-бутадыен - 68.78°C, 1,3-цыклапентадыена - 41.5°C). 1,3-бутадыен і ален (1,2-прападыен) - газы (Tкіп -4,5°C і -34°C адпаведна).

Спалучаныя дыены існуюць у выглядзе двух канфармацый - цысоідный (s-*цыс*-форма) і трансоіднай (s-*транс*-форма), здольных пераходзіць адзін у аднаго, больш устойлівай з'яўляецца s-*транс* -форма:
: 250 px

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 18. // Алкадыены 

*