Зубр у Беларусі

**Зубр** для Беларусі — абарыгенны від сысуноў, самы буйны прадстаўнік беларускай фаўны, значны аб’ект навуковых даследванняў і важны культурны сімвал. На жнівень 2020 года беларуская папуляцыя зуброў саступае толькі польскай (2269 асобін) і складае 2101 зубра, што пры сусветнай колькасці ў 8461 з’яўляецца амаль чвэрцю — 24,83 %.

Па міжнародных правілах усе зубры павінны мець імя, першая літара якога супадае з першай літарай краіны нараджэння, таму ўсе зубры, якія нарадзіліся ў Беларусі называюцца на літару Б.

## Гістарычныя звесткі 
### Становішча да Першай Сусветнай вайны 
Каля 10-12 тысяч гадоў таму назад у Еўропе ўзніклі тры самастойныя разнавіднасці зуброў, у тым ліку белавежская раўнінная. У Сярэдневякоўі размовы аб зубрах распаўсюдзіліся ад Масквы да Мадрыда, і, акрамя таго, трэба адзначыць, што ў тыя часы на гэтых волатаў пастаянна ішло паляванне. Зубр быў важным аб’ектам промыслу, на іх стала палявалі літоўскія князі.

У 1409—1410 гадах, у Белавежскай пушчы адбыўся масавы забой зуброў, засоленае мяса нарыхтоўвалі для войскаў, якія ўдзельнічалі ў Вялікай вайне, магчыма, бочкі з мясам па Бугу сплаўлялася да Чэрвіньска, дзе саюзныя войскі злучыліся перад паходам да поля Грунвальдскай бітвы.

Раскопкі «смеццевых ям» на месцы гарадзішча старога Віцебска, куды гараджане скідалі непатрэбны хлам і косткі з’едзеных жывёл, паказалі, што ў асобных пластах, якія адносяцца да XIV—XV стагоддзяў, рэшткі зуброў складалі да 40-50 % ад агульнай колькасці рэшткаў дзікіх жывёл.

З-за празмернага і некантраляванага промыслу зубры былі даведзены да пагрозы знікнення. Становішча вымусіла літоўскіх князёў забараніць паляванне на гэтых жывёл. Тры Статуты Вялікага Княства Літоўскага прадугледжвалі за зламыснае забойства зубра велічэзны штраф у 1200 грошаў (сярэбраных манет). У 1559 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт Аўгуст даручыў каралеўскаму маршалку і галоўнаму рэвізору Вялікага Княства Літоўскага Рыгору Валовічу правесці рэвізію ўсіх пушчаў і пераходаў звярыных, а асабліва зуброў года (па іншых звестках у 1919 годзе, і ў асноўным сталага ўзросту. Выратавальныя працы пачаліся ў Белавежскай пушчы на польскай тэрыторыі з 1929 года.

Восенню 1939 года, калі Белавежская пушча ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у зубрагадавальніку налічвалася 16 зуброў.

Але па раздзелу тэрыторыі пушчы на польскую і беларускую ў 1944 годзе ўсе зубры засталіся ў Польшчы. У 1946 годзе па рашэнні Таварыства захавання зубра было вырашана стварыць яшчэ адзін зубрагадавальнік на беларускім баку пушчы.

18 ліпеня 1946 года зубр па мянушцы «Пугінал» у ліку першых жывёл (2 самкі і 3 самца) быў завезены ў беларускую частку Белавежскай пушчы для аднаўлення гэтага віду. З гэтага дня пачалася карпатлівая праца па гадоўлі зуброў. Яе ўзначаліла па аднаўленні вольнай папуляцыі зубра супрацоўніца навуковага аддзела Л. М. Корачкіна, якая прысвяціла зубрам усё сваё свядомае жыццё (1952—1982)

Шматгадовая праца заолагаў дала свой плён, і на 1995 год ва ўсім свеце налічвалася 3259 чыстакроўных зуброў, але з-за блізкасваяцкіх адносінаў генетычная разнастайнасць зубраў адносна малая, што выклікае шматлікія праблемы з іх здароўем, імунітэтам і адаптацыйным патэнцыялам.

У 1994—2000 гадах у Беларусі была распрацавана «Праграма па захаванні, рассяленні і выкарыстанні зубра ў Беларусі», адным з вынікам якой стала ініцыяцыя стварэння на тэрыторыі Беларусі некалькіх лакалітэтаў зубровых папуляцый, што дазволіла метадам рассялення разгрупаваць па розных рэгіёнах пагалоўе зуброў. Такім чынам, зубры з’явіліся за межамі асноўнага рэзервата і пачалі абжываць новыя раёны, у тым ліку Бярэзінскі запаведнік, Нацыянальны парк «Прыпяцкі». Усяго на тэрыторыі Беларусі было сфарміравана 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 983 асобіны, што параўнальна з колькасцю зуброў у Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя.

У 2011 годзе Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя была распрацавана канцэпцыя захавання зуброў у Беларусі. На першым этапе (2011—2015 гады) канцэпцыя прадугледжвала стварэнне схем рассялення зуброў, комплексу ветэрынарна-санітарных мерапрыемстваў па паляпшэнні ўмоў утрымання, а таксама фарміраванне не меней чым пяці новых мікрапапуляцый.

Плануецца стварыць на базе рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Налібоцкі» навукова-селекцыйны цэнтр па пытаннях захавання і паляпшэння стану папуляцыі беларускіх зуброў, таксама стварыць адзіную базу даных аб стане белавежскіх зуброў, якая будзе ўключаць інфармацыю аб мікрапапуляцыях, іх колькасці і распаўсюджванні.

У рамках другога этапа (2016—2030 гады) канцэпцыі плануецца распрацаваць крытэрыі ацэнкі племянной каштоўнасці, правілы вядзення селекцыйна-племянной работы з зубрамі. Немалаважная роля адведзена стварэнню генетычных пашпартоў жывёл.

## Сучасная папуляцыя 
Найбуйнейшыя папуляцыі зуброў у Беларусі сканцэнтраваны на 5 тэрыторыях: у нацыянальным парку «Белавежская пушча» (604 асобіны), Асіповіцкім доследным лясгасе (470), СВК «Азёры» Гродзенскага раёна (378), паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» у Верхнядзвінскім раёне (190) і Палескім радыяцыйна-экалагічным запаведніку (174).

У ходзе рэалізацыі Праграмы па рассяленню, захаванні і выкарыстанні зубра ў Беларусі (1994—1998 гады) у дадатак да ўжо існуючых Белавежскай, Прыпяцкай і Бярэзінска-Барысаўскай мікрапапуляцый былі створаны 4 новыя мікрапапуляцыі зубра. У 1994 годзе ў Валожынскі лясгас завезена 15 зуброў — заснавальнікаў новай мікрапапуляцыі, у 1995-1996 гадах 18 асобін было завезена ў Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік, у 1997 годзе 15 асобін — у Асіповіцкі лясгас і ў 1998 годзе 18 асобін — у калгас «Азёры». Такім чынам, да 1998 году ў рэспубліцы мелася 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 379 асобін; да 2009 года — 9 мікрапапуляцый агульнай колькасцю 943 асобіны.

### Дынаміка агульнай колькасці 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:400
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1971 text:1971 
  bar:1972 text:1972 
  bar:1973 text:1973 
  bar:1974 text:1974 
  bar:1975 text:1975 
  bar:1976 text:1976 
  bar:1977 text:1977 
  bar:1978 text:1978 
  bar:1979 text:1979 
  bar:1980 text:1980 
  bar:1981 text:1981 
  bar:1982 text:1982 
  bar:1983 text:1983 
  bar:1984 text:1984 
  bar:1985 text:1985 
  bar:1986 text:1986 
  bar:1987 text:1987 
  bar:1988 text:1988 
  bar:1989 text:1989 
  bar:1990 text:1990 
  bar:1991 text:1991 
  bar:1992 text:1992 
  bar:1993 text:1993 
  bar:1994 text:1994 
  bar:1995 text:1995 
  bar:1996 text:1996 
  bar:1997 text:1997 
  bar:1998 text:1998 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1971 from:0 till: 66
  bar:1972 from:0 till: 77
  bar:1973 from:0 till: 82
  bar:1974 from:0 till: 87
  bar:1975 from:0 till: 90
  bar:1976 from:0 till: 101
  bar:1977 from:0 till: 114
  bar:1978 from:0 till: 132
  bar:1979 from:0 till: 143
  bar:1980 from:0 till: 159
  bar:1981 from:0 till: 156
  bar:1982 from:0 till: 169
  bar:1983 from:0 till: 196
  bar:1984 from:0 till: 206
  bar:1985 from:0 till: 204
  bar:1986 from:0 till: 226
  bar:1987 from:0 till: 242
  bar:1988 from:0 till: 255
  bar:1989 from:0 till: 263
  bar:1990 from:0 till: 315
  bar:1991 from:0 till: 315
  bar:1992 from:0 till: 295
  bar:1993 from:0 till: 308
  bar:1994 from:0 till: 290
  bar:1995 from:0 till: 280
  bar:1996 from:0 till: 251
  bar:1997 from:0 till: 232
  bar:1998 from:0 till: 238
PlotData=
  bar:1971 at: 66 fontsize:S text: 66 shift:(-8,5)
  bar:1972 at: 77 fontsize:S text: 77 shift:(-10,5)
  bar:1973 at: 82 fontsize:S text: 82 shift:(-10,5)
  bar:1974 at: 87 fontsize:S text: 87 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 90 fontsize:S text: 90 shift:(-10,5)
  bar:1976 at: 101 fontsize:S text: 101 shift:(-10,5)
  bar:1977 at: 114 fontsize:S text: 114 shift:(-10,5)
  bar:1978 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5)
  bar:1979 at: 143 fontsize:S text: 143 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 159 fontsize:S text: 159 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 156 fontsize:S text: 156 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 169 fontsize:S text: 169 shift:(-10,5)
  bar:1983 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5)
  bar:1984 at: 206 fontsize:S text: 206 shift:(-10,5)
  bar:1985 at: 204 fontsize:S text: 204 shift:(-10,5)
  bar:1986 at: 226 fontsize:S text: 226 shift:(-10,5)
  bar:1987 at: 242 fontsize:S text: 242 shift:(-10,5)
  bar:1988 at: 255 fontsize:S text: 255 shift:(-10,5)
  bar:1989 at: 263 fontsize:S text: 263 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5)
  bar:1992 at: 295 fontsize:S text: 295 shift:(-10,5)
  bar:1993 at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5)
  bar:1994 at: 290 fontsize:S text: 290 shift:(-10,5)
  bar:1995 at: 280 fontsize:S text: 280 shift:(-10,5)
  bar:1996 at: 251 fontsize:S text: 251 shift:(-10,5)
  bar:1997 at: 232 fontsize:S text: 232 shift:(-10,5)
  bar:1998 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,295)
  text:Дынаміка змянення папуляцыі зуброў у Белавежскай пушчы (1971-1998 гг.)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:1000 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1992 text:1992
  bar:1993 text:1993
  bar:1994 text:1994
  bar:1995 text:1995
  bar:1996 text:1996
  bar:1997 text:1997
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005 
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2008 text:2008 
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010 
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1992 from:0 till: 350
  bar:1993 from:0 till: 350
  bar:1994 from:0 till: 383
  bar:1995 from:0 till: 362
  bar:1996 from:0 till: 386
  bar:1997 from:0 till: 377
  bar:1998 from:0 till: 390
  bar:1999 from:0 till: 421
  bar:2000 from:0 till: 471
  bar:2001 from:0 till: 494
  bar:2002 from:0 till: 534
  bar:2003 from:0 till: 564
  bar:2004 from:0 till: 564
  bar:2005 from:0 till: 691
  bar:2006 from:0 till: 691
  bar:2007 from:0 till: 790
  bar:2008 from:0 till: 883
  bar:2009 from:0 till: 958
  bar:2010 from:0 till: 1015
  bar:2011 from:0 till: 1084
  bar:2012 from:0 till: 1155
  bar:2013 from:0 till: 1250
  bar:2014 from:0 till: 1363
  bar:2015 from:0 till: 1464
  bar:2016 from:0 till: 1615
  bar:2017 from:0 till: 1827
  bar:2018 from:0 till: 1937
  bar:2019 from:0 till: 2101
  bar:2020 from:0 till: 2356
  bar:2021 from:0 till: 2474
  bar:2022 from:0 till: 2688
  bar:2023 from:0 till: 2713
  bar:2024 from:0 till: 2927
PlotData=
  bar:1992 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5)
  bar:1993 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5)
  bar:1994 at: 383 fontsize:S text: 383 shift:(-10,5)
  bar:1995 at: 362 fontsize:S text: 362 shift:(-10,5)
  bar:1996 at: 386 fontsize:S text: 386 shift:(-10,5)
  bar:1997 at: 377 fontsize:S text: 377 shift:(-10,5)
  bar:1998 at: 390 fontsize:S text: 390 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 421 fontsize:S text: 421 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 471 fontsize:S text: 471 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 494 fontsize:S text: 494 shift:(-10,5)
  bar:2002 at: 534 fontsize:S text: 534 shift:(-10,5)
  bar:2003 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5)
  bar:2004 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 790 fontsize:S text: 790 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 883 fontsize:S text: 883 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 958 fontsize:S text: 958 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 1015 fontsize:S text: 1015 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 1084 fontsize:S text: 1084 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 1155 fontsize:S text: 1155 shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 1250 fontsize:S text: 1250 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 1363 fontsize:S text: 1363 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 1464 fontsize:S text: 1464 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 1615 fontsize:S text: 1615 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 1827 fontsize:S text: 1827 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 1937 fontsize:S text: 1937 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 2101 fontsize:S text: 2101 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 2356 fontsize:S text: 2356 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 2452 fontsize:S text: 2474 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 2688 fontsize:S text: 2688 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 2713 fontsize:S text: 2713 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 2927 fontsize:S text: 2927 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,330)
  text:Колькасць зуброў у Беларусі (асобін)

### Дынаміка здабычы 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2010 from:0 till: 0
  bar:2011 from:0 till: 0
  bar:2012 from:0 till: 0
  bar:2013 from:0 till: 30
  bar:2014 from:0 till: 0
  bar:2015 from:0 till: 0
  bar:2016 from:0 till: 0
  bar:2017 from:0 till: 0
  bar:2018 from:0 till: 0
  bar:2019 from:0 till: 0
  bar:2020 from:0 till: 0
PlotData=
  bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 30 fontsize:S text: 30 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць здабытых паляўнічымі зуброў у Беларусі (асобін)

### Азёрская мікрапапуляцыя 
У 1998 годзе ў калгас «Азёры» Гродзенскага раёна былі завезеныя 18 зуброў.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1997 text:1997
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005 
  bar:2006 text:2006 
  bar:2007 text:2007 
  bar:2008 text:2008 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1997 from:0 till: 18
  bar:1998 from:0 till: 25
  bar:1999 from:0 till: 29
  bar:2000 from:0 till: 35
  bar:2001 from:0 till: 39
  bar:2002 from:0 till: 46
  bar:2003 from:0 till: 55
  bar:2004 from:0 till: 55
  bar:2005 from:0 till: 69
  bar:2006 from:0 till: 69
  bar:2007 from:0 till: 93
  bar:2008 from:0 till: 110
  bar:2009 from:0 till: 119
  bar:2010 from:0 till: 139
  bar:2011 from:0 till: 164
  bar:2012 from:0 till: 185
  bar:2013 from:0 till: 209
  bar:2014 from:0 till: 196
  bar:2015 from:0 till: 196
  bar:2016 from:0 till: 241
  bar:2017 from:0 till: 283
  bar:2018 from:0 till: 315
  bar:2019 from:0 till: 378
  bar:2020 from:0 till: 414
  bar:2021 from:0 till: 442
  bar:2022 from:0 till: 468
  bar:2023 from:0 till: 502
  bar:2024 from:0 till: 529
PlotData=
  bar:1997 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-8,5)
  bar:1998 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-8,5)
  bar:1999 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-8,5)
  bar:2000 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5)
  bar:2001 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5)
  bar:2002 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5)
  bar:2003 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-8,5)
  bar:2004 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-8,5)
  bar:2005 at: 69 fontsize:S text: 69 shift:(-8,5)
  bar:2006 at: 69 fontsize:S text: 69 shift:(-8,5)
  bar:2007 at: 93 fontsize:S text: 93 shift:(-8,5)
  bar:2008 at: 110 fontsize:S text: 110 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 139 fontsize:S text: 139 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 164 fontsize:S text: 164 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 185 fontsize:S text: 185 shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 209 fontsize:S text: 209 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 241 fontsize:S text: 241 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 283 fontsize:S text: 283 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 378 fontsize:S text: 378 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 414 fontsize:S text: 414 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 442 fontsize:S text: 442 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 468 fontsize:S text: 468 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 502 fontsize:S text: 502 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 529 fontsize:S text: 529 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Азёрскай папуляцыі (асобін)

### Асіповіцкая мікрапапуляцыя 
Пачалася ў 1997 годзе з завозу 15 зуброў у Асіповіцкі доследны лясгас.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1999 text:1999 
  bar:2000 text:2000 
  bar:2001 text:2001 
  bar:2002 text:2002 
  bar:2003 text:2003 
  bar:2004 text:2004 
  bar:2005 text:2005 
  bar:2006 text:2006 
  bar:2007 text:2007 
  bar:2008 text:2008 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022 
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1999 from:0 till: 238
  bar:2000 from:0 till: 265
  bar:2001 from:0 till: 260
  bar:2002 from:0 till: 275
  bar:2003 from:0 till: 277
  bar:2004 from:0 till: 277
  bar:2005 from:0 till: 318
  bar:2006 from:0 till: 334
  bar:2007 from:0 till: 347
  bar:2008 from:0 till: 364
  bar:2009 from:0 till: 403
  bar:2010 from:0 till: 415
  bar:2011 from:0 till: 429
  bar:2012 from:0 till: 456
  bar:2013 from:0 till: 460
  bar:2014 from:0 till: 462
  bar:2015 from:0 till: 480
  bar:2016 from:0 till: 512
  bar:2017 from:0 till: 560
  bar:2018 from:0 till: 572
  bar:2019 from:0 till: 593
  bar:2020 from:0 till: 675
  bar:2021 from:0 till: 703
  bar:2022 from:0 till: 730
  bar:2023 from:0 till: 680
  bar:2024 from:0 till: 726
PlotData=
  bar:1999 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 265 fontsize:S text: 265 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 260 fontsize:S text: 260 shift:(-10,5)
  bar:2002 at: 275 fontsize:S text: 275 shift:(-10,5)
  bar:2003 at: 277 fontsize:S text: 277 shift:(-10,5)
  bar:2004 at: 277 fontsize:S text: 277 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 318 fontsize:S text: 318 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 334 fontsize:S text: 334 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 347 fontsize:S text: 347 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 364 fontsize:S text: 364 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 403 fontsize:S text: 403 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 415 fontsize:S text: 415 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 429 fontsize:S text: 429 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 456 fontsize:S text: 456 shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 460 fontsize:S text: 460 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 462 fontsize:S text: 462 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 480 fontsize:S text: 480 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 512 fontsize:S text: 512 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 560 fontsize:S text: 560 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 572 fontsize:S text: 572 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 593 fontsize:S text: 593 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 675 fontsize:S text: 675 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 703 fontsize:S text: 703 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 730 fontsize:S text: 730 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 680 fontsize:S text: 680 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 726 fontsize:S text: 726 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Белавежскай папуляцыі (асобін)

### Барысаўска-Бярэзінская мікрапапуляцыя 
Бярэзінская папуляцыя ўнікальная тым, што пачатак ёй паклалі ўсяго тры зубры-заснавальнікі — адзін самец і дзве самкі. Дзве іншыя самкі загінулі ад рук браканьераў ужо на другі год пасля выпуску. Спроба завезці ў 1975 годзе ў запаведнік яшчэ адну партыю зуброў скончылася няўдачай. З-за няўзгодненасці і дрэннай арганізацыі работ па выпуску жывёл, іх аб’яднання з вольным статкам не адбылося.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020
  bar:2021 text:2021
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2018 from:0 till: 20
  bar:2019 from:0 till: 25
  bar:2020 from:0 till: 30
  bar:2021 from:0 till: 35
  bar:2022 from:0 till: 45
  bar:2023 from:0 till: 47
  bar:2024 from:0 till: 47
PlotData=
  bar:2018 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-8,5)
  bar:2019 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-8,5)
  bar:2020 at: 30 fontsize:S text: 30 shift:(-8,5)
  bar:2021 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5)
  bar:2022 at: 45 fontsize:S text: 45 shift:(-8,5)
  bar:2023 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-8,5)
  bar:2024 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-8,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Дзятлаўскай папуляцыі (асобін)

### Налібоцкая мікрапапуляцыя 
Адным з важных этапаў стала стварэнне мікрапапуляцыі зубра ў Налібоцкім дзяржаўным паляўнічым заказніку. Пасля падрыхтоўкі навукова абгрунтаваных рэкамендацый, стараннага выбару месца ўсялення (з прыцягненнем польскіх навукоўцаў-практыкаў) зубры паспяхова пераехалі на новае месца жыхарства, дзе паспяхова прайшлі адаптацыю і засялілі не толькі цэнтральную частку Налібоцкай пушчы, але і яе ўскраіны. У свой час навукоўцы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі казалі: «Тое, што зрабілі валожынцы, выглядала як своеасаблівы прарыў. Леснікі даказалі на практыцы, што ва ўмовах рэспублікі зубр можа жыць у любой з абласцей, а не толькі ў запаведніках і нацпарках».

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:1000 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1994 text:1994 
  bar:1995 text:1995 
  bar:1996 text:1996 
  bar:1997 text:1997 
  bar:1998 text:1998 
  bar:1999 text:1999 
  bar:2000 text:2000 
  bar:2001 text:2001 
  bar:2002 text:2002 
  bar:2003 text:2003 
  bar:2004 text:2004 
  bar:2005 text:2005 
  bar:2006 text:2006 
  bar:2007 text:2007 
  bar:2008 text:2008 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022 
  bar:2023 text:2023 
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1994 from:0 till: 17
  bar:1995 from:0 till: 19
  bar:1996 from:0 till: 24
  bar:1997 from:0 till: 28
  bar:1998 from:0 till: 22
  bar:1999 from:0 till: 39
  bar:2000 from:0 till: 39
  bar:2001 from:0 till: 37
  bar:2002 from:0 till: 46
  bar:2003 from:0 till: 46
  bar:2004 from:0 till: 46
  bar:2005 from:0 till: 56
  bar:2006 from:0 till: 56
  bar:2007 from:0 till: 56
  bar:2008 from:0 till: 67
  bar:2009 from:0 till: 76
  bar:2010 from:0 till: 79
  bar:2011 from:0 till: 79
  bar:2012 from:0 till: 80
  bar:2013 from:0 till: 86
  bar:2014 from:0 till: 88
  bar:2015 from:0 till: 85
  bar:2016 from:0 till: 89
  bar:2017 from:0 till: 83
  bar:2018 from:0 till: 85
  bar:2019 from:0 till: 88
  bar:2020 from:0 till: 120
  bar:2021 from:0 till: 127
  bar:2022 from:0 till: 135
  bar:2023 from:0 till: 130
  bar:2024 from:0 till: 130
PlotData=
  bar:1994 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-8,5)
  bar:1995 at: 19 fontsize:S text: 19 shift:(-8,5)
  bar:1996 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-8,5)
  bar:1997 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5)
  bar:1998 at: 22 fontsize:S text: 22 shift:(-8,5)
  bar:1999 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5)
  bar:2000 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5)
  bar:2001 at: 37 fontsize:S text: 37 shift:(-8,5)
  bar:2002 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5)
  bar:2003 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5)
  bar:2004 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5)
  bar:2005 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5)
  bar:2006 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5)
  bar:2007 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5)
  bar:2008 at: 67 fontsize:S text: 67 shift:(-8,5)
  bar:2009 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-8,5)
  bar:2010 at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-8,5)
  bar:2011 at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-8,5)
  bar:2012 at: 80 fontsize:S text: 80 shift:(-8,5)
  bar:2013 at: 86 fontsize:S text: 86 shift:(-8,5)
  bar:2014 at: 88 fontsize:S text: 88 shift:(-8,5)
  bar:2015 at: 85 fontsize:S text: 85 shift:(-8,5)
  bar:2016 at: 89 fontsize:S text: 89 shift:(-8,5)
  bar:2017 at: 83 fontsize:S text: 83 shift:(-8,5)
  bar:2018 at: 85 fontsize:S text: 85 shift:(-8,5)
  bar:2019 at: 88 fontsize:S text: 88 shift:(-8,5)
  bar:2020 at: 120 fontsize:S text: 120 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 127 fontsize:S text: 127 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 135 fontsize:S text: 135 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 130 fontsize:S text: 130 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 130 fontsize:S text: 130 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Налібоцкай папуляцыі (асобін)

### Палеская мікрапапуляцыя 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2005 text:2005 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2005 from:0 till: 0
  bar:2009 from:0 till: 0
  bar:2010 from:0 till: 0
  bar:2011 from:0 till: 76
  bar:2012 from:0 till: 0
  bar:2013 from:0 till: 0
  bar:2014 from:0 till: 0
  bar:2015 from:0 till: 113
  bar:2016 from:0 till: 116
  bar:2017 from:0 till: 0
  bar:2018 from:0 till: 0
  bar:2019 from:0 till: 165
  bar:2020 from:0 till: 174
PlotData=
  bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 113 fontsize:S text: 113 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 116 fontsize:S text: 116 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 165 fontsize:S text: 165 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 174 fontsize:S text: 174 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Палескай папуляцыі (асобін)

### Прыпяцкая мікрапапуляцыя 
У 1987—1988 гадах у Прыпяцкі запаведнік было завезена 8 зуброў — заснавальнікаў мікрапапуляцыі.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2005 text:2005 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2005 from:0 till: 0
  bar:2009 from:0 till: 0
  bar:2010 from:0 till: 0
  bar:2011 from:0 till: 60
  bar:2012 from:0 till: 0
  bar:2013 from:0 till: 0
  bar:2014 from:0 till: 0
  bar:2015 from:0 till: 55
  bar:2016 from:0 till: 56
  bar:2017 from:0 till: 0
  bar:2018 from:0 till: 0
  bar:2019 from:0 till: 59
  bar:2020 from:0 till: 0
PlotData=
  bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 60 fontsize:S text: 60 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 59 fontsize:S text: 59 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Азяранскай папуляцыі (асобін)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2005 text:2005 
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2005 from:0 till: 0
  bar:2009 from:0 till: 0
  bar:2010 from:0 till: 0
  bar:2011 from:0 till: 16
  bar:2012 from:0 till: 0
  bar:2013 from:0 till: 0
  bar:2014 from:0 till: 0
  bar:2015 from:0 till: 20
  bar:2016 from:0 till: 18
  bar:2017 from:0 till: 0
  bar:2018 from:0 till: 0
  bar:2019 from:0 till: 24
  bar:2020 from:0 till: 0
PlotData=
  bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 16 fontsize:S text: 16 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Найдзянскай папуляцыі (асобін)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2009 text:2009 
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011 
  bar:2012 text:2012 
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2009 from:0 till: 0
  bar:2010 from:0 till: 0
  bar:2011 from:0 till: 11
  bar:2012 from:0 till: 0
  bar:2013 from:0 till: 13
  bar:2014 from:0 till: 13
  bar:2015 from:0 till: 14
  bar:2016 from:0 till: 17
  bar:2017 from:0 till: 20
  bar:2018 from:0 till: 21
  bar:2019 from:0 till: 23
  bar:2020 from:0 till: 23
  bar:2021 from:0 till: 26
  bar:2022 from:0 till: 29
  bar:2023 from:0 till: 31
  bar:2024 from:0 till: 33
PlotData=
  bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 11 fontsize:S text: 11 shift:(-8,5)
  bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 13 fontsize:S text: 13 shift:(-8,5)
  bar:2014 at: 13 fontsize:S text: 13 shift:(-8,5)
  bar:2015 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5)
  bar:2016 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-8,5)
  bar:2017 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-8,5)
  bar:2018 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-8,5)
  bar:2019 at: 23 fontsize:S text: 23 shift:(-8,5)
  bar:2020 at: 23 fontsize:S text: 23 shift:(-8,5)
  bar:2021 at: 26 fontsize:S text: 26 shift:(-8,5)
  bar:2022 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-8,5)
  bar:2023 at: 31 fontsize:S text: 31 shift:(-8,5)
  bar:2024 at: 33 fontsize:S text: 33 shift:(-8,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Ляскавіцкай папуляцыі (асобін)

### Чырванаборская мікрапапуляцыя 
Стварэнне папуляцыі пры паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» Верхнядзвінскага раёна з’яўляецца прыватнай ініцыятывай і пачалося ў 2013-15 гадах у Верхнядзвінскім і Расонскім раёнах. Жывёлы для яе закупляліся з Белавежскай пушчы, з азёрскай і валожынскай вольных папуляцый, што дазволіла знізіць генетычныя рызыкі, звязаныя з блізкароднасным скрыжаваннем зуброў. Усяго ў Чырвоны Бор было завезена 68 звяроў. Да 2019 года папуляцыя павялічылася ў два з паловай разы да 155 асобін. У будучыні плануецца павелічэнне яшчэ ўдвая.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:350
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2013 text:2013 
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022
  bar:2023 text:2023
  bar:2024 text:2024
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2013 from:0 till: 14
  bar:2014 from:0 till: 50
  bar:2015 from:0 till: 85
  bar:2016 from:0 till: 115
  bar:2017 from:0 till: 132
  bar:2018 from:0 till: 155
  bar:2019 from:0 till: 190
  bar:2020 from:0 till: 230
  bar:2021 from:0 till: 243
  bar:2022 from:0 till: 300
  bar:2023 from:0 till: 284
  bar:2024 from:0 till: 348
PlotData=
  bar:2013 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5)
  bar:2014 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-8,5)
  bar:2015 at: 85 fontsize:S text: 62+23 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 115 fontsize:S text: 115 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 155 fontsize:S text: 155 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 190 fontsize:S text: 190 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 230 fontsize:S text: 230 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 243 fontsize:S text: 243 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 300 fontsize:S text: 300 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 284 fontsize:S text: 284 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 348 fontsize:S text: 348 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,130)
  text:Колькасць зуброў у Чырванаборскай папуляцыі (асобін)

### Утрыманне ў няволі 
У Беларусі зубры ўтрымліваюцца ў Акцябрскім, Мінскім, Віцебскім і Гродзенскім заапарках і ў Магілёўскім заасадзе. У ва ўсіх гэтых установах акрамя Віцебскага заапарка зубры даюць патомства. У Магілёўскім заасадзе зубры ўтрымліваюцца на вольным выпасе.

## У культуры 
Зубр з’яўляецца нацыянальным сімвалам Беларусі. Імя зубра выкарыстоўваюць для называння самых розных рэчаў: ад веласіпеда «Зубраня» () да напою «Зуброўка».

Найбольш вядомы ў Беларусі, раней — беларускі дзіцячы аздараўленчы лагер, а цяпер Нацыянальны дзіцячы адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Зубраня» (Мядзельскі раён, Мінская вобласць).

### У літаратуры 
Верагодна, першым вядомым творам беларускай літаратуры, дзе зубр лічыцца важным, у тым ліку тытульным героем, з’яўляецца паэма «Песня пра зубра» Міколы Гусоўскага.

У «Палескіх рабінзонах» Янкі Маўра ёсць сцэна забойства апошняга зубра.

### У скульптуры 
Самая вялікая скульптура зубра ў свеце знаходзіцца на аўтамабільнай трасе  Брэст-Масква на мяжы Мінскай і Брэсцкай абласцей ля вёскі Петкавічы. Вага скульптуры 76 тон, вышыня — 20 метраў.

У мінскім мікрараёне Малінаўка непадалёк ад Студэнцкай вёскі і станцыі метро Пятроўшчына знаходзіцца вялікая светлавая канструкцыя з алюмінію ў выглядзе зубра. Днём пры яркім сонечным святле зубр блішчыць, а з надыходам цемры — падсвятляецца жоўтымі святлодыёднымі лямпачкамі.

### Зубр у геральдыцы 
Зубры на гербе сімвалізуюць уладу, сілу прыроды, якую цяжка прыручыць, мужнасць, велікадушнасць і працавітасць.

Выява:Coat of Arms of Brest Region.svg|Герб Брэсцкай вобласці
Выява:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|Герб Гродзенскай вобласці

### У паштовай справе 
Акрамя паштовых марак існуюць мастацкія маркіраваныя канверты, а таксама спецыяльныя паштовыя штэмпелі з выявай беларускага зубра.

File:1998. Stamp of Belarus 0285.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 1998 года
File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 1999 года, прысвечанай Белавежскай пушчы
Выява:Belarus stamp 2008 5000R European Bisons.jpg|Зубр на паштовай марцы Беларусі 2008 года. Адзінаццаты стандартны выпуск
Выява:The Soviet Union 1969 CPA 3796 stamp (European Bisons).jpg|Зубры паштовай марцы СССР 1969 года з серыі − Запаведнік Белавежская пушча
Выява:1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|Выява зубра на паштовай марцы Беларусі 1995 года
File:75 лет зоопарку2.jpg|Спецштэмпель Беларусі, 2002 год, да 75-годдзя Гродзенскага заапарка
File:1190 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Respublikaj Poĺšča) - Special postmark.png|Спецштэмпель Беларусі, 2017 год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю
File:Belarus–Poland relations 2017 stampsheet.jpg|Малы аркуш Беларусі, 2017 год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю
File:Postcard Belarus Song about Wisent 2008.jpg|Аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай Беларусі, 2008 год, прысвечана 485-годдзю публікацыі паэмы Міколы Гусоўскага «*Песня пра зубра*»

## У нумізматыцы 
У Беларусі былі выпушчаныя манеты з выявамі зубра.

Выява:Bialowieza_Forest_-_Bison_(silver)_rv.png|Абарона навакольнага асяроддзя. Памятныя манеты «Белавежская пушча. Зубр» («Белавежская пушча. Зубр»)

## Літаратура 
* П. Козло, А. Буневич. Зубр в Беларуси
* Зубры Беловежской пущи / Н. Кулагин ; Московский научный институт. — Москва, 1919 (Типография «Синема»). — [2], VI, 166 с. ; 22 см. — В надзаголовке: В память 19 февраля 1861 г. — В печатной издательской обложке. — На титульном листе и отдельных страницах печать: Архангельская Областная Библиотека им. Н. А. Добролюва. — Библиография: с. III―VI. — 15 р.
* Концепция сохранения и устойчивого использования зубров в Республике Беларусь. Минск, 2011. −8с.(+2с. прил.)
* Буневич А. Н. Воспроизводительные показатели популяции зубров Беловежской пущи //Редкие виды млекопитающих России и сопредельных территорий. Тез. Междунар. Совещ., 9-11 апреля 1997 г., Москва. — М., 1997. — С. 17.
* Буневич А. Н. Итоги расселения зубров по территории Беловежской пущи //Заповедники Белоруссии. Исследования. — Минск, 1991.- Вып. 15.- С. 98 — 110.
* Буневич А. Н., Кочко Ф. П. Динамика численности и структура популяции зубров Беловежской пущи //Популяционные исследования в заповедниках. — М., 1988. — С. 96 — 114.
* Козло П. Г., Дерябина Т. Г., Буневич А. Н. Оценка накопления и распределения металлов в органах и тканях зубров, обитающих в Беловежской пуще //Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи. — Каменюки-Минск, 1996. — С. 217—225.
* Корочкина Л. Н. Беловежский зубр //Беловежская пуща. Исследования. — Минск, 1958. — Вып. 1. — С. 7 −34.
* Корочкина Л. Н., Вакула В. А. Зубр Беловежской пущи. — Брест: Альтернатива, 2008. — 95 с.
* Сипко Т. П. Анализ генофонда зубров Беловежской пущи //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990. — С. 16 — 18.

## Спасылкі 
* Велигуров П. А. Янута Г. Г. Анисимова Е. И. Позывайло О. П. Перспективы развития беловежской, озерской и осиповичской популяций зубра беловежского 

Катэгорыя:Сысуны Беларусі
Катэгорыя:Быкі