Станіслаў Улам

**Станіслаў Улам** (  Лембер, Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі, Аўстра-Венгрыя —  Санта-Фэ, Нью-Мексіка, ЗША) — польска-амерыканскі матэматык, прадстаўнік львоўскай матэматычнай школы, сустваральнік амерыканскай тэрмаядзернай зброі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў багатай, асіміляванай яўрэйскай сям’і, ён яшчэ ў дзяцінстве праявіў выдатныя таленты. У сваёй біяграфіі ён сцвярджае, што яшчэ да школы ён самастойна навучыўся вырашаць квадратныя ўраўненні, а ў старэйшых класах яго заінтрыгавала праблема існавання няцотных дасканалых лікаў. Яго бацька, Іосіф Улам, быў юрыстам, які нарадзіўся ў Лембергу (сучасны Львоў), маці Ганна Ауэрбах нарадзілася ў Стрые. Калі яму было тры гады, у яго нарадзілася сястра. У 1914 годзе сям’я Улам пакінула Лембер з-за ўваходу рускіх войскаў у Галічыну і знайшла прытулак у Вене. Менавіта тады Улам вывучыў нямецкую мову. У сваёй кнізе ён згадвае, што, нягледзячы на антыаўстрыйскія настроі сярод палякаў, ён «жадаў перамогі Цэнтральным дзяржавам», а ў васьмігадовым узросце напісаў невялікі верш пра «вялікія перамогі нямецкай і аўстрыйскай армій» . Яго бацька быў штабным афіцэрам аўстрыйскай арміі, таму сям’я часта падарожнічала. Улам некаторы час жыў у Мараўскай Астраве, дзе хадзіў у школу. Тады з-за падарожжаў у яго былі толькі прыватныя настаўнікі. У 1918 годзе сям’я вярнулася ў Львоў. У 1919 годзе ён здаў уступныя іспыты ў няпоўную сярэднюю школу.

Ён быў «выдатнікам, калі не лічыць каліграфіі і малюнка». У 1927 годзе ён здаў трохдзённыя выпускныя іспыты сярэдняй школы. Ягоны бацька хацеў, каб ён стаў юрыстам і ўзначаліў сваю юрыдычную фірму, але ён зразумеў, што ў Станіслава «не было навыкаў у гэтай галіне». Пасля заканчэння сярэдняй школы, па патрабаванні сям'і, вырашыў паступіць на інжынерны факультэт Львоўскай палітэхніцы (ён падаваў дакументы на паступленне на механічны або электратэхнічны факультэт, але месцаў там не было. ужо запоўнена). Адным з яго лектараў быў Стэфан Банах. Аднак падчас вучобы ён надаваў больш увагі наведванню матэматычных семінараў, чым інжынерных курсаў. Ва ўзросце дваццаці гадоў ён апублікаваў сваю першую працу, якая тычылася арыфметыкі кардынальных лікаў .

Ён яшчэ не вызначыўся з выбарам прафесіі. Пад уплывам сям'і ён планаваў на другім курсе перавесціся на электратэхнічны факультэт, паколькі шанцы стаць прафесарам матэматыкі ў Польшчы былі невялікія. Натхнёны Куратоўскім, ён працаваў над іншай праблемай (у галіне тэорыі мностваў) і паставіў сабе «ультыматум» — калі ён яе вырашыць, то будзе працаваць матэматыкам, калі не — стане інжынерам-электрыкам. Праз некалькі тыдняў, дзякуючы выкарыстанню трансфінітнай індукцыі, намаганні ўвянчаліся поспехам. Перад заканчэннем першага года навучання ён напісаў другую працу, якую апублікаваў у Fundamenta. У рэшце рэшт ён атрымаў дыплом матэматыка. У 1933 годзе абараніў доктарскую ступень, праца была апублікавана ў выдавецтве «Асалінеум». Ужо падчас вучобы ён стаў важнай фігурай у вельмі дынамічнай супольнасці матэматыкаў Львова, у якую таксама ўваходзілі Стэфан Банах, Гуга Штэйнгаўз, Станіслаў Мазур, Казімеж Куратоўскі і многія іншыя.ё

Пасля заканчэння вучобы, не маючы магчымасці ўладкавацца на выкладчыцкую працу з-за свайго паходжання, ён адправіўся ў больш працяглае падарожжа ў Заходнюю Еўропу. Ён наведаў акадэмічныя цэнтры ў Швейцарыі, Францыі (Парыжскі ўніверсітэт) і Англіі (Кембрыджскі ўніверсітэт). Ён атрымаў паўсюль вядомасць як цудоўны і арыгінальны матэматык, поўны наватарскіх ідэй.

У 1935 годзе Улам атрымаў запрашэнне ў Прынстанскі ўніверсітэт у ЗША, за гэты час ён пасябраваў з фон Нэйманам і пазнаёміўся з Эйнштэйнам. Праз год ён атрымаў прапанову ўступіць у Таварыства стыпендыятаў і працаваць у Гарвардскім універсітэце, якое ён прыняў. У той час усе канікулы ён праводзіў у Польшчы — ягонае апошняе знаходжанне ў Львове адбылося летам 1939 года. Улетку 1937 г. ён запрасіў фон Нэймана ў Польшчу для чытання лекцыі ў Львове. У 1939 годзе трохгадовы кантракт Таварыства стыпендыятаў скончыўся без магчымасці падаўжэння (з-за ўзросту Улама). Дзякуючы Джорджу Дэвіду Біркгофу ён атрымаў дазвол часова застацца ў Гарвардзе ў якасці выкладчыка кафедры матэматыкі. Ён вярнуўся ў Злучаныя Штаты ў канцы лета (атрымаўшы працу ўсяго на адзін год), узяўшы з сабой свайго амаль сямнаццацігадовага брата Адама (які пачаў навучанне ва Універсітэце Браўна). Іх маці памерла годам раней, бацька і дзядзька Шымон суправаджалі іх у Гдыню, а браты паплылі на польскім лайнеры «Баторый».

## Крыніцы