open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carex buchananii

*Carex buchananii* — шматгадовая травяністая расліна, від рода  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Воласападобнае вечназялёнае лісце карычнева-меднай афарбоўкі. Маецца палева-зялёны гатунак. Пры лёгкім укрыцці магчыма вырошчванне ў паўднёвых абласцях Расіі. Цікава глядзіцца ля вады, сярод хвойных, на фоне раслін з серабрыстымі лісцем, побач з ліловымі, бэзавымі кветкамі, а таксама ў інеі і пры першым снезе. Сонцалюбівы, але не вельмі марозаўстойлівы від.

На радзіме можа дасягаць вышыні ў 60 см.

## Распаўсюджанне 
Родам з Новай Зеландыі, але ў цяперашні час вырошчваецца ў садах і на кветніках і ў паўночным паўшар’і, у тым ліку і ў Расіі.

## Практычнае выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца як дэкаратыўная расліна.

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Флора Новай Зеландыі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Гуанахатабеі

**Гуанахатабе́і** ()  — карэннае насельніцтва заходняй часткі Кубы да іспанскага заваявання (пачатак XVI ст.).

Назва гуанахатабеяў трапіла ў іспанскую мову ад аравакскіх насельнікаў Кубы, аднак не мае яснага тлумачэння. У канцы XV ст., калі Кубу наведаў Х. Калумб, ён заўважыў, што яго аравакскія індзейцы-перакладчыкі не разумеюць мову жыхароў заходняй часткі вострава.

Сучасныя вучоныя звычайна атаясняюць гуанахатабеяў з сібанейскім насельніцтвам Вялікіх Антыльскіх астравоў. Але, калі паходжанне сібанеяў Гаіці застаецца спрэчным, і іх апошнім часам адносяць да сваякоў таіна, то гуанахатабеяў Кубы археолагі лічаць прамымі нашчадкамі культуры **казіміроідаў** (названы па найменню мястэчка Казіміра на поўдні Дамініканы) — перасяленцаў з Цэнтральнай Амерыкі 4 - 1 тысячагоддзяў да н.э.

Даследчыкі вылучаюць 3 асноўныя хвалі міграцыі казіміроідаў:
*Прадстаўнікі непасрэдна казіміроіднай культуры (на востраве Гаіці датуецца 3620 — 2165 гг. да н.э.)
*Курыянцы (на востраве Гаіці датуецца 2630 г. да н.э. - 240 г. н.э.)
*Культура Рэдонда (на Кубе датуецца 2050 г. да н.э. - 1300 г. н.э.)

Хутчэй за ўсё, гуанахатабеі былі нашчадкамі культуры Рэдонда або ўсіх трох культур. Яны займаліся збіральніцтвам, рыбалоўствам і паляваннем. Кераміку не выраблялі, не ведалі апрацоўку металаў. Земляробства з’явілася адносна позна і важнай ролі ў гаспадарцы не мела.

У XVI ст. гуанахатабеі былі знішчаны іспанцамі.

## Спасылкі 
* Migrations Toward Cuba B.C.E

Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Зніклыя народы Амерыкі
Катэгорыя:Гісторыя Кубы
Марыя I (каралева Партугаліі)

**Марыя I** (поўнае імя ; ,  — , Рыа-дэ-Жанэйра) — каралева Партугаліі (1777—1816). Вядомая таксама як Марыя «Набожная» (у Партугаліі) ці Марыя «Вар’ятка» (у Бразіліі), першая кіруючая каралева Партугаліі. Старэйшая з чатырох дачок Жазэ I і яго жонкі Марыяны Вікторыі.

## Сям’я і дзеці 
У чэрвені 1760 года Марыя ажанілася са сваім дзядзькам, малодшым братам яе бацькі, донам Педру (1717—1786), які аўтаматычна стаў каралём-кансортам Педру III пасля яе ўзыходжання на прастол. Дзеці:
* Жазэ (1761—1788), ажаніўся ў 1777 годзе з малодшай сястрой сваёй маці — прынцэсай Бенедыктай Партугальскай (1746—1829). Шлюб быў бяздзетным;
* Жуан Франсіска (1763),
* Марыя Ізабела (1766—1777),
* Жуан VI (1767—1826), кароль Партугаліі (1816—1826),
* Марыяна (1768—1788),
* Марыя Клеменціна (1774—1776).

## Кіраванне 
У лютым 1777 года, пасля смерці бацькі, Марыя была абвешчана каралевай Партугаліі разам з мужам, каралём-кансортам Педру III. Перш за ўсё каралева звольніла прэм’ер-міністра маркіза дэ Памбала, які набыў вялікую ўладу пры яе бацьку.

1 кастрычніка 1777 года ў палацы Ла-Гранха Марыя I падпісала новы мірны дагавор, які паклаў канец Іспана-партугальскай вайне 1776—1777 гадоў.

Найбольш значнымі падзеямі яе кіравання былі членства Партугаліі ва Узброеным нейтралітэце з ліпеня 1782 і саступка Аўстрыяй Партугаліі ў 1781 годзе заліва Мапуту.

Каралева Марыя пакутавала ад рэлігійнай маніі і меланхоліі, што пасля 1799 года зрабіла яе няздольнай да выканання каралеўскіх абавязкаў. Рэгентам пры ёй да самай яе смерці быў сын Жуан.

### Напалеонаўскія войны 
Адмова Партугаліі ў 1807 годзе далучыцца да кантынентальнай блакады Вялікабрытаніі паслужыла апошняй кропляй у і так нялёгкіх іспана-партугальскіх адносінах. Іспанія, якая была пад уладай Францыі, уварвалася ў Партугалію на чале з генералам Жуно. Па патрабаванні брытанскага ўрада ўся каралеўская сям’я збегла ў Бразілію і ўсталявала ўрад у выгнанні ў Рыа-дэ-Жанэйра. 23 снежня Жуно афіцыйна стаў галоўнакамандуючым Арміяй Партугаліі. 1 лютага 1808 года Напалеон прызначыў яго генерал-губернатарам Партугаліі, фактычна зрабіўшы Жуно кіраўніком новай васальнай тэрыторыі французскай імперыі.

1 жніўня 1808 года брытанскі генерал Артур Уэлінгтан высадзіў у Лісабоне брытанскую армію і такім чынам пачаў вайну на Пірэнейскім паўвостраве.

25 верасня 1808 года генерал Джон Мур быў прызначаны камандуючым англійскім экспедыцыйным корпусам (каля 35 тыс. чал.) у Партугаліі. 16 студзеня 1809 года англічане былі разгромлены ў бітве пры Ла-Каруньі, а Джон Мур загінуў.

У 1815 годзе ўрад рэгента прысвоіў Бразіліі статус каралеўства, і Марыя была абвешчана Каралевай Партугаліі і Бразіліі. Калі Напалеон быў нарэшце пераможаны ў 1815 годзе, Марыя і яе сям’я засталіся ў Бразіліі. Там Марыя памерла 20 сакавіка 1816 года. Пахавана ў Лісабоне ў Базіліка-да-Эштрэла

Яе сын-рэгент афіцыйна стаў каралём Жуанам VI.

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Браганса (дынастыя)
Катэгорыя:Кіруючыя каралевы
Катэгорыя:Псіхічнахворыя манархі
Катэгорыя:Інфанты Партугаліі
Фальканет

ны фальканет]]
**Фалькане́т** (, ) — артылерыйская гармата калібру 45—100 мм.

Фальканеты знаходзіліся на ўзбраенні арміі і флоту шэрагу дзяржаў у 16—18 ст. Стралялі свінцовымі ядрамі, перавозіліся 1—2 коньмі. У некаторых краінах у 18 ст. фальканетамі называлі палкавыя пушкі калібру 45—55 мм.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фальконет // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Гарматы
Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Lysiteles bhutanus

**Lysiteles bhutanus** — від павукоў сямейства . Упершыню апісаны ў 2001 годзе. Від сустракаецца ў Бутане і правінцыі Юньнань у Кітаі.

## Спасылкі 
* Энтамалагічнае апісанне віда  

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2001 годзе
Катэгорыя:Павукі-бакаходы
Adansonia za

**Adansonia za** — від дрэў з роду  сямейства Мальвавыя. Эндэмік паўночнага захаду Мадагаскара.

Сустракаецца на захадзе Мадагаскара ў правінцыях Махадзанга, Анцыранана і Туліяра.

Плады, насенне і алей дадзенага віду можна ўжываць у ежу. Расліну выкарыстоўваюць у народнай медыцыне, а з валокнаў робяць вопратку і вяроўкі.

## Літаратура 
* David A. Baum: The Comparative Pollination and Floral Biology of Baobabs (Adansonia- Bombacaceae). In: Annals of the Missouri Botanical Garden. Band 82, Nr. 2, 1995, S. 322—348
* David A. Baum: A Systematic Revision of Adansonia (Bombacaceae). In: Annals of the Missouri Botanical Garden. Band 82, Nr. 3, 1995, S. 440—471
* C. C. Walker: Adansonia. In: Urs Eggli (Hrsg.): Sukkulentenlexikon Band 2 Zweikeimblättrige Pflanzen (Dicotyledonen) ausgenommen Aizoaceae, Asclepiadaceae, Cactaceae und Crassulaceae. Eugen Ulmer Verlag: Stuttgart 2002, S. 50. ISBN 3-8001-3915-4

Катэгорыя:Мальвавыя
Катэгорыя:Флора Мадагаскара
Катэгорыя:Эндэмікі Мадагаскара
Adansonia rubrostipa

**Adansonia rubrostipa** — від дрэў з роду  сямейства Мальвавыя. Эндэмік паўночнага захаду Мадагаскара, дзе з’яўляецца насельнікам .

Сустракаецца ў правінцыях Махадзанга і Туліяра.

Плады, насенне і алей дадзенага віду можна ўжываць у ежу.

## Літаратура 
* Nick Garbutt, C. Michael Hogan, Hilton Hastings, Wendy Pollecutt, Tahiana Andriaharimalala, Anjajavy, the village and the forest, Lumina Technologies, May 12, 2006

Катэгорыя:Мальвавыя
Катэгорыя:Флора Мадагаскара
Катэгорыя:Эндэмікі Мадагаскара
Царква Святога Міхаіла (Вена)

**Царква Святога Міхаіла** (Міхаэлеркірхэ, ) — рымска-каталіцкая царква ў Вене. Размешчана ва ўнутраным горадзе, ва ўсходняй частцы плошчы Міхаэлерплац. Трохнефная базіліка была закладзена ў 1221 годзе манахамі ордэна Святога Міхаіла. У XIV стагоддзі царква была пашырана, а ў XVI стагоддзі перабудавана ў гатычным стылі. З XIII па XVIII стагоддзя Міхаэлеркірхэ была адной з трох парафіяльных цэркваў Вены разам з саборам Святога Стэфана і шатландскім манастыром. У прыход Міхаэлеркірхэ ўваходзіла імператарская рэзідэнцыя. У 1724—1725 гадах царква набыла барочны выгляд. У 1792 годзе заходні фасад быў аформлены ў стылі класіцызм. У шырокай крыпце царквы Святога Міхаіла целы памерлых натуральным чынам муміфікаваліся дзякуючы асаблівым кліматычным умовам.

## Літаратура 
* Alexander Glück: Wiener Unterwelten. Mitteldeutscher Verlag, Halle a. S. 2012, ISBN 978-3-89812-856-8.
* Karl Oettinger, Franz Fuhrmann, Renate Wagner-Rieger: Reclam Kunstführer. Wien, Niederösterreich, Oberösterreich, Burgenland. Baudenkmäler. 1981, ISBN 3-15-008605-1

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт царквы Святога Міхаіла, Вена 

Катэгорыя:Грабніцы
Катэгорыя:Збудаванні Аўстрыі ў стылі барока
Катэгорыя:Раманская архітэктура
Катэгорыя:Храмы Вены
В
Катэгорыя:1221 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Аўстрыі
Катэгорыя:1792 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Аўстрыі
Музей кавы

* Музей кавы ў Санкт-Пецярбургу
* Музей кавы ў Вене
* Музей кавы ў Гамбургу
* Музей кавы ў Лондане

Катэгорыя:Кава
Utricularia bifida

**Utricularia bifida** — від шматгадовых насякомаедных раслін з роду  сямейства .

Расліны гэтага віду распаўсюджаныя ў трапічнай і нетрапічнай Азіі, а таксама на астравах Акіяніі (Палау, Гуам).

У сінаніміку віду ўваходзяць наступныя назвы:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Плывунец
Катэгорыя:Драпежныя расліны
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Флора Акіяніі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Мона (значэнні)

**Мона** (, скарачэнне ад *Mia Donna*, літаральна "мая панна") — ветлівы зварот да жанчыны ў Італіі.
*Мона Ліза — карціна Леанарда да Вінчы.

**Мона** — жаночае імя, паходзіць ад ірландскага імя Мод (, "высакародная"), або скарачэнне ад імя Моніка.

**Геаграфія**:
*Мона —  камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя.
*Востраў Мона  — востраў у аднайменным праліве паміж астравамі Гаіці і Пуэрта-Рыка.
Ужэсня

**Ужэсня** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Ужэсінскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Ужэсня.

Насельніцтва — 31 857 жыхароў (2023).

Герб горада — частка радавога герба «Порай» («Ружыц») — белая ружа на чырвоным полі.

## Транспарт 
Знаходзіцца прыблізна за 50 км на ўсход ад Познані, паблізу аўтастрады А2 (частка аўтадарогі Е30), на мясцовай аўтадарозе DK92.

У горадзе два бясплатныя для жыхароў аўтобусныя маршруты.

Праз горад таксама праходзяць дзве чыгуначныя лініі, якія забяспечваюць сувязь з Варшавай і Познанню.

## Гісторыя 
Упершыню Ужэсня згадана ў дакуменце 1256 года, выданым у Познані. Як паселішча з правамі горада вядома з 1357 года, са спісу кракаўскага біскупа Бадзанты, як уласнасці роду Порай.

Назва горада паходзіць ад верасоў (), якія раней буйна раслі ў гэтых мясцінах і далі назву спачатку рацэ Wrześnica, а пасля і гораду, заснаванаму на яе левым беразе.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 года Ужэсня стала часткай Прусіі. У 1807—1815 гадах уваходзіла ў склад Герцагства Варшаўскага. Па выніках Венскага кангрэса зноў адышлі да Прусіі. У 1818 годзе створаны новы Ужэсінскі павет у Вялікім Княстве Познаньскім. Тым часам Ужэсня ўсё яшчэ была прыватным горадам, належала роду Панінскіх, самастойнасць атрымала ў 1841 годзе.

## Насельніцтва 
* 2023 год — 31 857 жыхароў
Сьрода Велькапольска

**Сьрода Велькапольска** (,  — **Шрода**) — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Сьрэдскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской Сьрода Велькапольска.
## Гарады-пабрацімы
*  Вітры, Францыя
*  Берынген, Германія
*  Генігсдорф, Германія
*  Магілёў-Падольскі, Украіна

## Спасылкі
Фядотава каса

**Фядо́тава каса́** () — вузкі пясчаны перасмык (да 1929 г. паўвостраў) у Азоўскім моры паміж паўвостравам Біручы Востраў і мацерыком. Даўжыня — да 50 км, шырыня — да 5 км. Па Фядотавай касе пракладзена асфальтаваная шаша. Выкарыстоўваецца для рыбалоўства і адпачынку турыстаў.

Каардынаты: .

## Спасылкі 
* Інстытут геаграфіі РАН

Катэгорыя:Косы Азоўскага мора
Монцыя бліскучасямянная

**Монцыя бліскучасямянная** (*Montia fontana*) — травяністая аднагадовая расліна сямейства , від рода .

## Батанічнае апісанне 
Расліна мае сцёблы даўжынёй ад 1 да 30 см, распасцёртыя па зямлі, часам плаваюць. Час красавання — ліпень-жнівень. Плод — 1-2 мм.

## Арэал 
Расліна шырока распаўсюджаная ў Паўночнай Амерыцы і Еўразіі, сустракаецца таксама на захадзе Паўднёвай Амерыкі, у Афрыцы, Аўстраліі і Новай Зеландыі. Расце ў рэгіёнах з розным кліматам, ад вільготных тропікаў да Арктыкі. Мае разнастайную марфалогію.

## Спасылкі 
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile
* Flora of North America
* Фотогалерея

Катэгорыя:Гваздзікакветныя
Катэгорыя:Флора Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Злучанае каралеўства Партугаліі, Бразіліі і Алгарві

**Злучанае каралеўства Партугаліі, Бразіліі і Алгарві**&nbsp;— дзяржава, якая існавала з 1815 па 1822 гады на тэрыторыях сучасных Партугаліі і Бразіліі, а таксама на тэрыторыях каланіяльных уладанняў Партугаліі ў Афрыцы, Азіі і астравах у Атлантычным акіяне, што належаць ёй.

Заснавана каралём Партугаліі Жуанам VI пасля таго, як той падчас Напалеонаўскіх войнаў бег у Бразілію. Само каралеўства са сталіцай у Рыа-дэ-Жанэйра (Бразілія) было абвешчана толькі ў 1815 годзе, у яго склад акрамя земляў, што належалі партугальскай кароне, былі ўключаны былыя партугальскія ўладанні ў Марока. Злучанае каралеўства было ліквідавана ў 1822 годзе з абвяшчэннем Бразіліяй незалежнасці, але тытул захоўваўся да 1834 года, калі быў зрынуты дон Мігел.

## Гл. таксама 
* Каланіяльная Бразілія
* Бразільская імперыя

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Амерыкі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Гісторыя Бразіліі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Увярэднік лясны

**Увярэднік лясны** (*Pedicularis sylvatica*) — рэдкі від двухгадовых або шматгадовых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Расліна мае прамое неразгалінаванае сцябло, пакрытае кветкамі, якія часта размяшчаюцца ў самага аснавання сцябла. Цвіце з мая па ліпень. Увярэднік лясны з’яўляецца раслінай-паразітам, ён апыляецца ў асноўным чмялямі. Расліна атрутная.

## Экалогія 
Насяляе вільготныя лугі з кіслай глебай і балоты.

## Ахова 
Уключаны ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь 2-га выдання (1993). Знаходзіцца пад дзяржаўнай аховай у Літве і Латвіі.

## Літаратура 
* W. Szafer, S. Kulczyński, P. Pawłowski: Rośliny Polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967
* M. Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1966
* Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2

## Спасылкі 
* Мытник лесной в Красной книге Республики Беларусь

Катэгорыя:Увярэднік
Фанера

**Фане́ра** — ліставы драўляны слаісты матэрыял, атрыманы склейваннем трох і болей слаёў шпоны з узаемна перпендыкулярным напрамкам валокнаў драўніны ў сумежных лістах.

Фанеру вырабляюць з бярозы, вольхі, буку, елкі, хвоі, ясеню і інш. Склейванне выконваюць сінтэтычнымі (фенолфармальдэгіднымі, карбаміднымі і інш.) і прыроднымі (альбумінавымі, казеінавымі і інш.) клеямі.

Фанеры ўласцівы вялікая механічная трываласць, адносна невялікая шчыльнасць, значная меншая ў параўнанні з драўнінай анізатропнасць, магчымасць вытворчасці лістоў вялікай плошчы і памераў.

Выдзяляюцца паводле ўласцівасцей:
* бакелітавая (водаўстойлівая),
* дэкаратыўная,
* прафіляваная,
* вогнеўстойлівая,
* арміраваная
і інш.

## Выкарыстанне 
Фанера выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, вытворчасці мэблі, авія- і суднабудаўніцтве, радыёэлектроніцы, вытворчасці тары і інш. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Черкасов И. К.* Фанера  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Драўняныя матэрыялы
Жан Піро

**Жан Піро** (Jean Pirro) (24 снежня 1813 у Вусвіле каля Саргеміна — 3 лютага 1886 у Сэн-Дізье) — аўтар штучнай мовы універсалглот. Нарадзіўся ў нямецкамоўнай сям’і ў Латарынгіі і быў настаўнікам нямецкай мовы і музыкі ў французскія горадзе Сэн-Дізье. У 1868 годзе ён прапанаваў сваю штучную мову ў кнізе, якая амаль адначасова выйшла па-нямецку («Versusch einer Universalischen Sprache», Бар-ле-Люк) і па-французску («Langue Universelle», Парыж).
Ён быў бацькам даследчыка музыкі і арганіста Андрэ Піро (1869—1943).

## Спасылкі 
* Англамоўная старонка з фотаздымкам Піро і ўспраізведзенай часткай яго кнігі на французскай мове
* Прадстаўленне нямецкамоўнай кнігі  (на універсалглоце).

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе
Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Універсалглот

**Універсалглот** (*Universalglot*, *Universal Glot*, *Universal-Sprache* ці *Universal*) — праект міжнароднай дапаможнай мовы, які быў апублікаваны ў 1868 годзе ў горадзе Бар-ле-Дзюк і Парыжы Жанам Піра. Мова з’яўляецца апастэрыёрнай з дэталёва выпрацаванай структурай, простай марфалогіяй, створанай пад уплывам раманскіх і германскіх моў.

Піра так вызначыў прынцыпы, паводле якіх ён сканструяваў мову: «Я выбраў з кожнай жывой мовы словы, найбольш вядомыя і знаёмыя, і рабіў гэта перш за ўсё тады, калі вымаўленне з’яўляецца найбольш лёгкім. Лацінская мова дае найбольшую колькасць такіх словаў…». Не толькі карані былі ўзяты з натуральных моў, але таксама канчаткі і дэталі граматыкі, якія робяць мову падобнай да еўраклонаў, але з германскімі элементамі.

Асобныя элементы Універсалглота ўжо ўтрымлівалі добрыя ідэі, якія былі выкарыстаны ў пазнейшых праектах моў, напрыклад, суфікс *-in-* для словаў са значэннем жаночага полу: *son* — сын, *sonin* — дачка.

Праект Піра не прыцягнуў увагі грамадства. Існуюць толькі асобныя апісанні мовы ў інтэрлінгвістычнай літаратуры.

## Марфалогія 
Назоўнікі і прыметнікі не змяняюцца па склонах і ліках.

Дзеясловы змяняюцца ў часе, утвараючы пры дапамозе *-e* цяперашні час, *-ed* — прошлы час, *-rai* — будучы час: *I pregate* — я прашу; *I pregated* — я прасіў; *I pregatrai* — я папрашу. Інфінітыў утвараецца пры дапамозе *-en* (*pregaten*).

Асабовыя займеннікі маюць назоўны і вінавальны склоны.

## Узоры тэкстаў 

Men senior, i sendeevos un gramatik e un verbbibel de un nuov glot nomed Universal glot. In futur i scriptarai evos sempter in dit glot. I pregate evos responden ad me in dit self glot.

Пераклад: Мой спадар, я дасылаю вам граматыку і слоўнік новай мовы пад назвай Універсалглот. У будучым я буду заўсёды пісаць да вас на гэтай мове. Прашу вас адказаць мне на гэтай мове.

Ben dai, Meni senior, i ese inkanted reinkontraen evos; I habe vided evos her in London, e ditdai nos finde enos in Skotland. Dikt me ex ke land vos ese. Un ex enos ese Ruser e du ese Italier e el quatli ese Deutsch; ma nos pote toti parlen insamel, den nos parle el Universal glot.

Пераклад: Добры дзень, спадар, я ўзрадаваны зноў сустрэць вас; я бачыў вас ужо ў Лондане, а сёння сустракаю вас у Шатландыі. Скажыце мне, з якой вы краіны. Адзін з нас — рускі, два — італьянцы, а чацвёрты — немец; але мы ўсе можам размаўляць паміж сабой, таму што мы размаўляем на ўніверсалглоце.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Neckera bhutanensis

**Neckera bhutanensis** - від імхоў сямейства  родам з Бутана.

Дадзены від мае некаторае павярхоўнае падабенства на від .

Катэгорыя:Гіпнавыя імхі
Катэгорыя:Флора Азіі
Dorstenia gigas

**Dorstenia gigas** — від сукулентных раслін сямейства .

## Апісанне 
Ствол можа дасягаць 1,2 метра ў дыяметры і да 4 метраў у вышыню.

## Арэал 
Від з’яўляецца эндэмічным для вострава Сакотра у складзе Емена. Як правіла, расце на вяршынях скал вострава.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Фотагалерэя

Катэгорыя:Тутавыя
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Эндэмікі Сакотры
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1884 годзе
Капуцынэркірхэ

**Капунэркірхэ** () — назва царквы Багародзіцы Анёлаў і кляштара ордэна капуцынаў у Вене, каля палаца Хофбург, на плошчы Новага Рынку.
 
Царква знакамітая сваім Імператарскім склепам, дзе спачываюць імператары з роду Габсбургаў і члены іх сем’яў.
 
Заснавана ў 1617 годзе імператрыцай Ганнай, жонкай імператара Мацвея, першы камень закладзены ў 1622 годзе, асвечана ў 1632 годзе. Партал прыбудаваны ў 1760 годзе, рэканструяваны па гістарычных малюнках у 1934—1936 і ўпрыгожаны фрэскай Ганса Фішэра. Мармуровы алтар працы Петэра Штрудэля (1660—1714), шырыня нефа 10 м.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт храма 
* Склеп Габсбургаў

Катэгорыя:Храмы Вены
Катэгорыя:Кляштары
Катэгорыя:Капуцыны
Ілгайцы (возера)

**Ілга́йцы**, таксама **Ілгайца** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дрысвята, за 17 км на паўднёвы захад ад Браслава, каля вёскі Ілгайцы.

Плошча паверхні 0,45 км², даўжыня 2,02 км, найбольшая шырыня 450 м, даўжыня берагавой лініі 5,99 км. Найбольшая глыбіня 20,2 м, сярэдняя 6 м. Аб'ём вады ў возеры 2,72 млн. м³. Плошча вадазбору 4,4 км².

Катлавіна возера складанага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—8 м (на поўначы 2—5 м), у ніжняй частцы параслі хмызняком, у верхняй — разараныя. Берагавая лінія звілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, у залівах нізкія, пясчаныя, задзернаваныя. Дно мелкаводнымі падняццямі падзяляецца на шэраг адасобленых замкнёных катлавін, да глыбіні 2 метраў — пясчанае. У глыбакаводнай частцы дно возера выслана сапрапелем і гліністым ілам. Найбольшыя глыбіні ў паўднёвым плёсе. Зона мелкаводдзя вузкая.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Зарастае слаба. Прыбярэжная расліннасць пашыраецца на адлегласці 5—15 м ад берага возера, падводная — да глыбіні 4—5 м.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка, лінь, язь, судак, мянтуз і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Новы Томысль

**Новы Томысль** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Новатамыскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Новы Томысль.
Ілжэкараеды

**Ілжэкараеды**, таксама **Капюшоннікі** (*Bostrichidae*) — сямейства жукоў падатрада разнаедных. Каля 550 відаў. Сустракаюцца пераважна ў тропіках. На Беларусі каля 30 відаў, найбольш пашыраны . Жукі і лічынкі жывуць у мёртвых дрэвах, лесаматэрыяле, радзей у насенні злакаў.

## Апісанне 
Вонкава і ладам жыцця нагадваюць караедаў, адрозніваюцца будовай 4-членікавых лапак. Даўжыня 8-14 мм. Цела валікападобнае, цыліндрычнае, іншы раз расшыранае на канцы. У большасці відаў галава ўцягнута ў капюшонападобную бугрыстую спінку.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Сямействы насякомых
Катэгорыя:Жукі
Ілеша

**Ілеша** — горад на паўднёвым захадзе Нігерыі. Старажытны горад племя ёруба. 351 тысяча жыхароў (1993). Вузел аўтадарог. Гандлёва-рамесны цэнтр. Перапрацоўка какававых зярнят. Вытворчасць пальмавага алею. Каля Ілеша здабыча золата.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Гарады Нігерыі
Генеральны сакратар

**Генеральны сакратар** (генсак) — шырокае паняцце, якая пазначае старэйшую службовую асобу якой-небудзь арганізацыі (партыі, прафсаюза, міжнароднай арганізацыі і г.д.).

У свядомасці людзей, якія жылі ў СССР, гэта пасада ўстойліва асацыюецца з Генеральным сакратаром Цэнтральнага Камітэта КПСС, які фактычна выконваў функцыі главы дзяржавы пры намінальным Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР.

Тым не менш, далёка не ва ўсіх выпадках генсак з'яўляецца лідарам арганізацыі. Часцяком генеральны сакратар толькі кіруе сакратарыятам (у РКП(б), пры ўвядзенні гэтай пасады, прадугледжвалася толькі тэхнічнае кіраўніцтва сакратарыятам), гэта значыць органам, *які забяспечвае* аператыўную і адміністрацыйную працу арганізацыі. У такім разе главой арганізацыі можа быць *старшыня* (напрыклад, у кампартыі Кітая да 1982 г., ці ў Балтыйскай Асамблеі). У іншым выпадку ў арганізацыі няма выразна вызначанага лідара, такім чынам адсутнічае і яе глава (напрыклад, Арганізацыя Аб'яднаных Нацый).

## Арганізацыі, якія ўзначальваюцца генеральнымі сакратарамі 
* КПСС
* НАТА
* ААН
* АПЕК
* Сусветная мытная арганізацыя
* Дава, партыя
* ВФП
* Рэспубліканская фашысцкая партыя

## Камуністычныя партыі ва ўладзе 
## Гл. таксама 
* Генсак ААН

Катэгорыя:Пасады
Іон Іліеску

**Іон Іліеску** (; ) — румынскі палітык, сенатар ад Сацыял-дэмакратычнай партыі. Займаў пасаду Прэзідэнта Румыніі ў 1990—1996 і 2000—2004 гадах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 3 сакавіка 1930 года ў горадзе Алтэніца. Бацька Іона, Александру Іліеску (1901—1945) — чыгуначнік, з’яўляўся членам падпольнай камуністычнай партыі. У 1931 годзе прыняў удзел у пятым з’ездзе партыі, які прайшоў у Маскве. Па вяртанні на радзіму быў прысуджаны да турэмнага зняволення і памёр у турме.
 
Скончыў Маскоўскі энергетычны інстытут у 1955 годзе, вучыўся таксама ў Бухарэсцкім політэхнічным інстытуце. Акрамя роднай румынскай, свабодна валодае рускай і англійскай мовамі.
 
Член Саюза камуністычнай моладзі (1944) і РКП (1953). Кандыдат у члены ЦК РКП (1965), член ЦК РКП (1968), кандыдат у члены Палітвыканкама ЦК РКП (1969-74). У 1957 годзе быў абраны ў Вялікі нацыянальны сход. Працаваў у Саюзе асацыяцый студэнтаў-камуністаў, кіраваў аддзелам прапаганды ЦК РКП (1965—1968). У 1967 годзе быў прызначаны першым сакратаром ЦК Саюза камуністычнай моладзі і міністрам па справах моладзі.

У 1989 годзе Іліеску ўзначаліў хваляванні, накіраваныя супраць Чаўшэску, а пасля звяржэння апошняга — утварыў Фронт нацыянальнага выратавання Румыніі і стаў яго старшынёй.

З 22 снежня 1989 года да 20 мая 1990 года — выканаўца абавязкаў Прэзідэнта Румыніі. У 1990 годзе быў абраны Прэзідэнтам Румыніі. У 1992 годзе быў паўторна абраны на пасаду Прэзідэнта Румыніі.

Памёр 5 жніўня 2025 года ў Бухарэсце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная біяграфія 

Катэгорыя:Прэзідэнты Румыніі
Катэгорыя:Выпускнікі МЭІ
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Румыніі
Катэгорыя:Палітыкі Румыніі
Камуністычная партыя Кітая

**Камуністычная партыя Кітая** ** (КПК) ** () — вядучая і кіруючая палітычная партыя Кітайскай Народнай Рэспублікі і самая вялікая палітычная партыя ў свеце. Заснавана ў 1921 годзе і прыйшла да ўлады пасля паражэння Кітайскай Нацыянальнай Народнай партыі (Гаміньдан) у Грамадзянскай вайне ў Кітаі.

Канчатковая мэта партыі — ажыццяўленне камуністычнага грамадскага ладу. Камуністычная партыя Кітая кіруецца ў сваёй дзейнасці марксізмам-ленінізмам, ідэямі Маа Цзэдуна, тэорыяй Дэн Сяапіна і «тэорыяй трох прадстаўніцтваў» Цзян Цзэміня.

Камуністычная партыя Кітая мае афіцыйныя (абраныя шляхам нутрапартыйных выбараў) і неафіцыйныя (прызначаныя вышэйстаячымі партыйнымі арганізацыямі) арганізацыі на ўсіх ступенях кітайскага ўрада і ў розных абласцях таварыства.

## Гісторыя 
thumb|left|250px|Будынак у Шанхаі, у якім праходзіў I з’езд КПК

Камуністычная партыя Кітая была заснавана ў 1921 годзе пры садзейнічанні Камінтэрна падчас уздыму нацыянальна-рэвалюцыйнага руху і распаўсюджванні ідэй марксізму-ленінізму ў Кітаі, выкліканага ўплывам Кастрычніцкай рэвалюцыі. Партыя была заснавана групай інтэлігентаў на чале з Чэнь Дусю, які быў лідарам партыі ў перыяд з 1921 па 1927 г., і Лі Лісанем, якія ўзначальвалі партыю з 1927 да 1930 г. Бачную ролю ў стварэнні КПК згуляў Лі Дачжаа, які арганізаваў першыя марксісцкія кружкі ў Паўночным Кітаі.

I з'езд КПК адбыўся нелегальна ў канцы чэрвеня—пачатку ліпеня 1921 года ў Шанхаі. Ён абвясціў канчатковай мэтай партыі пабудову ў Кітаі сацыялізму. Партыя з «кружка», што складаўся з прадстаўнікоў левай інтэлігенцыі Кітая, ператварылася ў самую вялікую палітычную партыю ў свеце. З таго часу было арганізавана 19 з’ездаў партыі. Апошні з’езд партыі прайшоў у кастрычніку 2017 года.

Гісторыя партыі падзяляецца на наступныя перыяды:
* Першы адзіны фронт (1922—1927) — перыяд альянсу з Гаміньданам супраць мілітарысцкіх груповак
* Савецкая рэспубліка ў Кітаі (1927—1937) — перыяд барацьбы з Гаміньданам за ўладу ў краіне
* Барацьба з японскай агрэсіяй, стварэнне Другога адзінага фронту (1937—1945) — сумесная з Гаміньданам барацьба супраць японцаў
* Грамадзянская вайна ў Кітаі (1946—1949) — перыяд вайны з Гаміньданам, у выніку якой камуністы прыйшлі да ўлады
* Пасля заснавання Кітайскай Народнай Рэспублікі (пасля 1949) — перыяд развіцця партыі ў якасці кіруючай партыі ў краіне

## Спасылкі 
* Сайт Цэнтральнага камітэта ЦК Камуністычнай партыі Кітая 
* Пра Камуністычную партыю Кітая на сайце Кітайскага інфармацыйнага Інтэрнэт-цэнтра
* Пра структуру Камуністычнай партыі Кітая на сайце «Дзіўны Кітай»
* Дзевяць каментароў пра Камуністычную партыю

Катэгорыя:Палітычныя партыі Кітая

Катэгорыя:Палітыка Кітая
Кітай
Мааізм

**Мааізм** ці **ідэі Маа Цзэдуна** () — плынь ў камуністычным руху, якая ўзнікла ў рамках марксізму-ленінізму і звязана з імем Маа Цзэдуна. Лічыўся афіцыйнай ідэалогіяй Камуністычнай партыі Кітая да 1976 г., нароўні з «тэорыяй Дэн Сяапіна» і «ідэяй аб трох прадстаўніцтвах» Цзян Цзэміня складае аснову ідэалогіі Кампартыі Кітая па цяперашні час.

У 1960-я—1970-я гады мааізм карыстаўся значнай папулярнасцю сярод левай інтэлігенцыі на Захадзе. Шматлікія камуністычныя партыі Еўропы і Лацінскай Амерыкі ўслед за савецка-кітайскім канфліктам раскалоліся на групы, арыентаваныя на СССР, і т.з. «антырэвізіянісцкія» групы, арыентаваныя на Кітай і Албанію (у сваю чаргу, «антырэвізіяністы» перажылі некалькі расколаў пасля смерці Лінь Бяа, а затым Маа Цзэдуна, арышту Цзян Цын і апублікавання албанскім лідарам Энверам Ходжай крытыкі Маа). Мааізм страціў папулярнасць на Захадзе, пасля таго, як былі даведзены да ведама публікі шматлікія факты зверстваў і злачынстваў часоў Культурнай рэвалюцыі.

У наш час мааісцкія рухі вельмі актыўныя ў шматлікіх краінах Азіі і Лацінскай Амерыкі. На Філіпінах і ў Індыі мааісцкія паўстанцы вядуць узброеную барацьбу з урадам.
Ілінойскі вугальны басейн

**Ілінойскі вугальны басейн** размешчаны ў ЗША, у штаце Ілінойс і часткова ў штатах Індыяна і Кентукі.

## Гісторыя 
Прамысловая здабыча падземным спосабам ажыццяўляецца з 1875 года, кар’ерамі — з 1928 года.

## Характарыстыка 
Плошча — 122 тыс. км². Запасы вугалю ацэньваюцца ў 365 млрд тон, 20 пластоў. Магутнасць 0,6—2,6 м. Каля 18 млрд тон прыдатныя для адкрытай распрацоўкі. Вугаленоснасць звязана з адкладамі каменнавугальнага перыяду. Распрацоўваюцца 9 пластоў магутнасцю 0,6—2,6 м; 85—90 % здабычы даюць пласты № 6 (Херын) і № 5 (Харысбург). Утрыманне серы да 10 %, больш за 85 % дакладных запасаў вугалю басейна ўтрымліваюць больш за 3 % серы. Змест попелу 6—14 %, цеплыня згарання 25,5—34,7 МДж/кг.
 
Сярэдняя глыбіня распрацоўкі ~ 140 м.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вугальныя басейны
Катэгорыя:Ілінойс
Катэгорыя:Індыяна
Катэгорыя:Кентукі
Сакратар

**Сакрата́р**, **сакрата́рка** можа азначаць:
* Птушка-сакратар

## Пасады 
* Сакратар-рэферэнт — дапаможная офісная пасада.
* Генеральны сакратар — кіраўнік арганізацыі.
* Дзяржаўны сакратар (статс-сакратар) — пасада высокапастаўленага дзяржслужачага.
* Сакратар (першы сакратар, другі сакратар, трэці сакратар) — дыпламатычны чын і пасада; пасады кіруючых працаўнікоў КПСС.
* адзін з чыноў Расійскай імперыі — Калежскі сакратар, Карабельны сакратар, Губернскі сакратар
* Сакратар — службовая асоба ў Вялікім Княстве Літоўскім.
* Сакратар дзяржаўнай службы Расійскай Федэрацыі (1-га, 2-га класа) — класны чын сучаснага дзяржаўнага службоўца Расіі.
* Сакратар епархіі — высокая пасада ў адміністрацыі епархіяльнага кіравання РПЦ.
* Навуковы сакратар — у навуковых установах і ВНУ асоба, адказная за рэгламент і вядзенне дакументацыі навуковых і дысертацыйных саветаў.
Генеральны сакратар ЦК КПК

**Генеральны сакратар Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Кітая** () — вышэйшая пасада ў Камуністычнай партыі Кітая. Генеральны сакратар ЦК КПК таксама адначасова займае пасады главы Сакратарыята ЦК КПК і Палітбюро ЦК КПК.

Да 1982 года існавала пасада Старшыні КПК. Звычайна генеральны сакратар ЦК КПК займае пасаду главы дзяржавы (гл. Старшыня КНР).

## Генеральныя сакратары 
* Чэнь Дусю, генеральны сакратар у 1921—1922 і 1925—1927
* Цюй Цюбо, генеральны сакратар у 1927—1928
* Сян Чжунфа, генеральны сакратар у 1928—1931
* Лі Лісань, в.а. генеральнага сакратара ў 1929—1930
* Ван Мін, в.а. генеральнага сакратара ў 1931
* Бо Гу, генеральны сакратар у 1932—1935
* Ло Фу, генеральны сакратар у 1935—1943

У 1943 годзе вышэйшай пасадай у партыі стала пасада старшыні ЦК КПК.
* Маа Цзэдун, 1943—1976
* Хуа Гафэн, 1976—1981
* Ху Яабан, 1981—1982

У перыяд з 1943 па 1956 і 1966 па 1980 гады пасада генеральнага сакратара партыі заставалася вакантнай.

З 1956 па 1966 гады пост генеральнага сакратара займаў Дэн Сяапін.

У 1982 годзе пасада генеральнага сакратара зноў стала вышэйшай у партыі:

* Ху Яабан, 1980—1987
* Чжаа Цзыян, 1987—1989
* Цзян Цзэмінь, 1989—2002
* Ху Цзіньтаа, 2002—2012
* Сі Цзіньпін, з 2012

## Гл. таксама 
* Старшыня КНР

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Кітая
Катэгорыя:Камуністычная партыя Кітая
Кэмпна

**Кэмпна** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Кэмпінскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Кэмпна.

## Спасылкі
Ілгайцы

Назву **Ілга́йцы** маюць:

## Населеныя пункты 
* Ілгайцы — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці

## Азёры 
* Ілгайцы — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дрысвята
Сважэндз

**Сважэндз** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Пазнаньскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Сважэндз.

## Зноскі
Ілірызм

**Ілірызм** — палітычны і культурны рух у Харватыі і Славоніі, узнік у 1830—1840-х гадах стагоддзя, аказаў ўплыў таксама на грамадскае жыццё іншых паўднёваславянскіх абласцей.

## Тэарэтычныя палажэнні 
Асноўнай ідэяй «ілірыстаў» была думка аб «Вялікай Ілірыі», якая, па ўяўленні харвацкіх нацыянальных дзеячаў, займала ўсе паўднёваславянскія і некаторыя неславянскія тэрыторыі. Разглядаючы іх насельніцтва як адзіны народ, які пайшоў ад карэннага насельніцтва Старажытнай Ілірыі — ілірыйцаў, ідэолагі «ілірызму» гаварылі аб літаратурна-моўным аб’яднанні паўднёвых славян, лічачы гэта асновай для будучага іхняга палітычнага адзінства.

У 1835 годзе Гай сфармуляваў бліжэйшыя задачы ілірыйскага руху. Спачатку гэта было развіццё харвацкай нацыянальнай культуры і мовы, якія ідэолагі «ілірызму» прадстаўлялі агульнымі для ўсіх паўднёвых славян. Ажыццяўленне гэтых задач «ілірысты» пачалі са стварэння новай харвацкай арфаграфіі. Вялікай заслугай іх было стварэнне харвацкай літаратурнай мовы (на аснове штакаўскага дыялекту).

## Літаратура 
* 
* Jezic S. «Ilirska antologia», Zagreb 1934.
* Barac A. «Hrvatska knjizevnost od preporoda do stravanja Jugoslavije», t.1 Zagreb 1954.

Катэгорыя:Палітычныя рухі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Культура Харватыі
Катэгорыя:Ілірыя
Катэгорыя:Гіпотэзы аб паходжанні этнічных груп
Катэгорыя:Харвацкая філасофія
Сакратарыят ЦК КПК

**Сакратарыят Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Кітая** (; скар. ) — пастаянны апарат Камуністычнай партыі Кітая, які фарміруе паралельныя дзяржаўным органам Кітайскай Народнай Рэспублікі партыйныя структуры .

Галоўнай функцыяй Сакратарыята з’яўляецца рашэнне кадравых пытанняў усярэдзіне партыі і дзяржаўных структурах (акрамя арміі). Таксама, Сакратарыят арганізоўвае працу Палітбюро ЦК КПК і яго Пастаяннага камітэта.

## Цяперашні склад 
* Сі Цзіньпін — намеснік Старшыні КНР
* Лю Юньшань — кіраўнік аддзела прапаганды ЦК КПК
* Лі Юаньчаа — кіраўнік арганізацыйнага аддзела ЦК КПК
* Хэ Юн — намеснік кіраўніка Цэнтральнай камісіі КПК па праверцы дысцыпліны,
* Лін Цзіхуа — кіраўнік Канцылярыі ЦК КПК
* Ван Хунін — дырэктар Цэнтра палітычных даследаванняў

Катэгорыя:Камуністычная партыя Кітая
Ганаў (востраў)

**Ганаў** () — востраў у аднайменным заліве Карыбскага мора. Належыць дзяржаве Гаіці. Плошча - 743 км². Насельніцтва (2003 г.) - 75548 чал.

## Геаграфія і прырода
Востраў Ганаў знаходзіцца ў 19 км ад паўночна-заходняга ўзбярэжжа вострава Гаіці, у 50 км на паўночны захад ад Порт-о-Прэнс, сталіцы Гаіці, у 8996 км на паўднёвы захад ад Мінска. Даўжыня - 57,3 км, сярэдняя шырыня - 14 км. Паверхня сушы складзена пераважна вапнякамі, даволі ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт - 778 м.

Клімат трапічны, засушлівы. Сярэдняя колькасць ападкаў - 800 мм у год, у гарах - да 1600 мм у год. У канцы XV ст. востраў амаль цалкам пакрывалі лясы. У наш час большую частку вострава займаюць пашы. Плошча лясоў значна скарацілася з-за дзейнасці чалавека. Земляробства развіваецца пераважна на ўзвышшах.

## Гісторыя
Востраў Ганаў быў населены ў 3 - 2 тысячагоддзях да н. э. продкамі індзейцаў-сібанеяў. У 1 тысячагоддзі н. э. яго занялі індзейцы-таіна. У канцы XV ст. на ім кіравала жанчына-касік. Таіна Ганава лічыліся найлепшымі разьбярамі на Антыльскіх астравах.

У 1493 г. востраў быў адкрыты экспедыцыяй Х. Калумба і далучаны да Іспаніі. Рэпрэсіі супраць індзейцаў на суседнім востраве Гаіці выклікалі ўцёкі таіна на Ганаў. Насельніцтва вострава ў пачатку XVI ст. значна ўзрасло, але ў далейшым пайшло на спад, пакуль таіна Ганава не вымерлі. Прычынамі гэтага з'яўляліся эпідэмічныя захворванні і набегі піратаў, якія пачаліся ўжо ў сярэдзіне XVI ст. У XVII ст. Ганаў аблюбавалі французскія буканьеры, якія жылі ў пячорах, займаліся паляваннем на свінняў і коз, выпушчаных калісьці іспанцамі.

У 1667 г. Ганаў быў далучаны да Францыі. Тут узніклі невялікія плантацыйныя гаспадаркі, дзе вырошчвалі цукровы трыснёг, тытунь і бавоўну, а таксама разводзілі жывёлу. Як і ў іншых калоніях Францыі, на плантацыях выкарыстоўвалася праца чарнаскурых афрыканскіх рабоў. У 1794 г. рабства было адменена. Значная частка белых плантатараў пакінула Ганаў. У 1804 г. востраў увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Гаіці. Яго насельніцтва зноў павялічылася за лік бежанцаў.

У 1915 - 1934 гг. Ганаў быў акупаваны ЗША. На ім дзейнічала паліцэйская станцыя. Амерыканцы са здзіўленнем выявілі, што астравіцяне фактычна не падпарадкоўваліся цэнтральным уладам, былі падзелены на 10 аўтаномных абшчын-*конга*, на чале якіх стаялі "каралевы". Пазней амерыканскі вайсковец польскага паходжання Фаўсцін Віркус сцвярджаў, што ажаніўся з адной з іх, Тымеменай, і стаў каралём усяго Ганава. У 1931 г. у ЗША выйшла яго кніга "Белы кароль Ганава", якая ператварылася ў бестселер.

У 1957 - 1987 гг. Ганаў служыў месцам высылкі непажаданых асоб з Порт-о-Прэнс. У 1988 г. ён быў адміністрацыйна далучаны да сталіцы Гаіці, што ў выніку прывяло да раскрадання мясцовых прыродных рэсурсаў.

Ганаў амаль не быў закрануты землятрусам у Гаіці 2010 г., але на ім знайшлі прытулак некалькі дзясяткаў тысяч бежанцаў, што ў выніку выклікала значныя праблемы для мясцовага насельніцтва.

## Спасылкі
*La Gonave, Haiti 
*About La Gonave 
*Haiti: Thousands flee to La Gonave to seek food and shelter
*LA GONÂVE: HAITI’S FORGOTTEN ISLAND

Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы
Катэгорыя:Астравы Гаіці
Брусельская кансерваторыя

thumb|right|280px|*Брусэльская кансерваторыя*
**Каралеўская кансерваторыя Бруселя** (, ) — кансерваторыя, размешчаная ў сталіцы Бельгіі - Бруселі.

Заснавана ў 1832 годзе. З 1876 года займае спецыяльна для яе пабудаваны па праекце архітэктара Жана П'ера Клейсенара будынак. З 1967 года падзелена на арганізацыйна незалежныя франкамоўнае і нідэрландамоўнае падраздзяленні.

## Кіраўнікі кансерваторыі 
* Франсуа Жазеф Феці (1833—1871)
* Франсуа Агюст Геварт (1871—1908)
* Эдгар Цінель (1908—1912)
* Леон Дзюбуа (1912—1925)
* Жазеф Іонген (1925—1939)
* Леон Іонген (1939—1949)
* Марсель Пот (1949—1966)

*Франкамоўнае аддзяленне*

* Эрык Фельдбуш (да 1987 г.)
* Фрэдэрык дэ Роас (з 2003 г.)

*Нідэрландамоўнае аддзяленне*
	 
* Каміл Д’ Агэ (1966—1994)	
* Ары Ван Лісбет (1994—2002)
* Рафаэль д'Ханэ (2002—2008)
* Петэр Свінен (з 2008 г.)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт франкамоўнай кансерваторыі 
* Афіцыйны сайт нідэрландамоўнай кансерваторыі 
* Jean-Marie Binst. 175 jaar Conservatoire royal de Bruxelles in beeld // Brussel Deze Week, 22 september 2007. 

Катэгорыя:Кансерваторыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кансерваторыі Бельгіі
Катэгорыя:Культура Бруселя
Катэгорыя:З’явіліся ў 1832 годзе
Ганна Валенберг

**Ганна Валенберг** (, , Стакгольм — ) — шведская пісьменніца, драматург, перакладчыца.

Валенберг належыць самы першы пераклад «Тысячы і адной ночы» на шведскую мову (адаптаваны).

Найбольш вядомая сваімі дзіцячымі казкамі. Адна з прадстаўнікоў «залатой эры» шведскай дзіцячай літаратуры. Дэбютавала ў 1882 годзе зборнікам апавяданняў «Малюнкі на пяску» (), апублікаваным пад псеўданімам *Rien* (фр."Нішто").

Як драматург дэбютавала камедыяй «На варце» () у Паўднёвым тэатры ў 1890 годзе. Пісала п’есы як для прафесійных акцёраў, так і для аматараў, а таксама школьныя п’есы.

У 1895 годзе выйшаў першы зборнік казак Валенберг «Казкі Бенгта пра каралёў, томтэ, троляў і прынцэс» () — у гэты час у Швецыі акурат адбываецца росквіт гэтага жанру. Агулам Валенберг напісала каля 200 казак, многія з якіх прысвечаныя двум яе сынам.

## Спасылкі 
* Валенберг на сайце *dramawebben* 
* Казка Г.Валенберг «Жамчужныя каралі» у перакладзе на беларускую мову 

Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі
Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Казачнікі
Абанкай

**Абанкай** () — горад на поўдні Перу. Насельніцтва каля 51 тысяч чалавек. Горад з'яўляецца сталіцай рэгіёна Апурымак.

Катэгорыя:Гарады Перу
Жанна-Мары Лепрэнс дэ Бамон

**Жанна-Мары Лепрэнс дэ Бамон** (, народжаная *Vaimboult*, , Руан — , Шавано) — французская пісьменніца і педагог, прабабуля Праспера Мерымэ.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Руане, рана страціла маці. Працавала гувернанткай, пісала школьныя падручнікі. У эпоху Асветніцтва распрацаваная ёй сістэма выхавання карысталася вялікай папулярнасцю.

Першы раз выйшла замуж няўдала і развялася праз два гады, пакінуўшы прозвішча мужа.

У 1746 годзе з’ехала ў Англію, дзе таксама працавала гувернанткай. Там выйшла замуж другі раз і нарадзіла шасцёра дзяцей. Пражыўшы ў Англіі 17 гадоў, Лепрэнс дэ Бамон пакінула краіну і рэшту жыцця правяла ў Савоі.

Першы апублікаваны твор пісьменніцы — дыдактычны раман «Трыумф праўды» (Le Triomphe de la vérité, 1748). Найбольшую вядомасць Лепрэнс дэ Бамон прынеслі яе казкі, сярод якіх самая знакамітая — апрацоўка «Прыгажуні і Пачвары» (La Belle et la Bête, 1757).

Упершыню казка, што асноўнымі сюжэтнымі лініямі нагадвае «Прыгажуню і Пачвару», з’явілася ў зборніку італьянскага пісьменніка Джавані Франчэска Страпаролы «Прыемныя ночы». Першае французскае выданне казкі ажыццявіла Габрыэль-Сюзана Барбот дэ Вільнёў у 1740 годзе. Лепрэнс дэ Бамон моцна перапрацавала казку, і яе варыянт зрабіўся вядомы ва ўсім свеце. Казка неаднаразова экранізавалася (адна з самых вядомых экранізацыяў — фільм Жана Както з той самай назвай), паводле яе ставіліся балеты і мюзіклы, ствараліся мультфільмы.

## Спасылкі 
* Казка Ж.Лепрэнс дэ Бамон «Прыгажуня і Пачвара» ў перакладзе на беларускую мову 

Катэгорыя:Педагогі Францыі
Катэгорыя:Казачнікі
Афагата

**Афагата** () — дэсерт на аснове кавы.
 
Дэсерт звычайна гатуецца з ванільнага марожанага, якое заліваецца порцыяй гарачага эспрэса. Існуюць разнавіднасці дэсерту з даданнем амарэта або іншага лікёру.
 
Афагата ядуць лыжкай. Ёсць таксама рэцэпты з арэхавым марожаным, какава-парашком, вяршкамі або топленым шакаладам.

Катэгорыя:Кававыя напоі
Катэгорыя:Дэсерты
Амарэта

**Амарэта** — цёмна-карычневы лікёр на аснове міндалю і / або абрыкосавых ядзеркаў і прысмакаў. Па смаку нагадвае марцыпан, мае водар міндальнага арэха. Утрыманне спірту — 21-28 %. Арыгінал лікёру амарэта, Amaretto di Saronno, сваімі каранямі выходзіць з раёна Сарона ў Італіі.

## Выраб 
Амарэта вырабляюць з салодкага і горкага мігдалу з даданнем ванілі і іншых араматычных карэнняў і травы. Мігдал заліваюць вінаградным сіропам, каб сінільная кіслата, якая змяшчаецца ў горкім міндалі, расклалася падчас перагонкі.

## Віды 
* *Disaronno Amaretto Originale* — першы амарэта, вырабляецца з 1525 года
* *Amaretto Di Saronno*
* *Amaretto San Giorgio*
* *Amaretto San Lorenzo*
* *Amaretto San Marco*
* *Amaretto Paganini*
* *Amaretto Grande Genova*
* *Amaretto Di Piza*
* *Amaretto Del Castele*
* *Amaretto Di Verona*
* *Amaretto Florence*

Катэгорыя:Лікёры
Катэгорыя:Італьянскія лікёры
Антоніа да Сангала Малодшы

е, праца Антоніа да Сангала.]]
**Антоніа да Сангала Малодшы** (; ,  — , Тэрні; народжаны *Антоніа Кардзіні* ()) — фларэнційскі архітэктар эпохі Высокага Адраджэння. Пляменнік і вучань Джуліяна да Сангала і Антоніа да Сангала Старэйшага.

Працаваў у Рыме пад кіраўніцтвам Брамантэ і Перуцы. Яго тварэннем з’яўляецца палацца Фарнезэ ў Рыме (будаўніцтва распачата ў 1513 годзе, скончана Мікеланджэла). Сангала прыняў эстафету галоўнага архітэктара сабора Св. Пятра ў 1539 годзе і пашырыў першапачатковы план Брамантэ, але даводзіць будаўніцтва да лагічнага завяршэння прыйшлося яго пераемніку Мікеланджэла.

З 1503 года працаваў у майстэрні Брамантэ ў Рыме. Пабудаваў шматлікія ўмацаванні (у Парме, з 1525, і інш.). Стаўшы пасля смерці Рафаэля (1520) галоўным архітэктарам сабора Св. Пятра ў Рыме, прапанаваў план у выглядзе лацінскага крыжа (які заменены Мікеланджэла на роўнаканцовы). Сталым пабудовам Антоніа да Сангала Малодшага: палацца Фарнезэ (1513—34, будаўніцтва скончана Мікеланджэла і Джакама дэла Порта), банк Санта-Спірыта (1523—24), палацца Сакеці (1543), усё ў Рыме, — уласцівыя адмова ад папавярховага дзялення фасадаў і апярэдзіўшая ранняе барока масіўная цэласнасць аб’ёмаў.

## Будынкі і збудаванні 
* Палацца Бальдасіні ў Рыме.
* Цэрквы Санта-Марыя-дзі-Ларэта і Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні ў Рыме.
* Віла Мадама ў Рыме (распачата ў 1518 г.).
* Сабор Святога Пятра ў Рыме (галоўны архітэктар з 1539 г.).
* Палацца Фарнезэ ў Рыме (1534—46 гг.), праект для кардынала Алесандра Фарнезэ.

## Літаратура 
* Большой энциклопедический словарь. Искусство. Ответственный редактор Е. Хачанян. : «Внешсигма», 2001. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Памерлі ў 1546 годзе
Катэгорыя:Мастацкія дынастыі
Прылівы і адлівы

**Прылівы і адлівы** — перыядычныя ваганні ўзроўню акіяна (мора), абумоўленыя сіламі прыцяжэння Месяца і Сонца ў спалучэнні з цэнтрабежнымі сіламі.

Пад дзеяннем сіл, што ўзнікаюць пры абарачэнні Месяца вакол Зямлі і Зямлі вакол Сонца адбываецца дэфармацыя цвёрдага цела Зямлі і ваганні атмасфернага ціску. Зямля пад дзеяннем прыліваўтваральных сіл Месяца і Сонца набывае форму эліпсоіда вярчэння. Водная абалонка Зямлі расцягваецца ўздоўж лініі, накіраванай да Месяца. Прыліваўтваральная сіла Сонца амаль у 2,2 раза меншая, чым Месяца, таму прылівы і адлівы ў большай ступені залежаць ад Месяца.

Пры сутачным абарачэнні Зямлі прылівы і адлівы паслядоўна абыходзяць зямны шар; за месячныя суткі (24 гадз. 50 мін.) назіраюцца 2 прылівы і 2 адлівы. Іх велічыня і характар залежаць ад узаемнага размяшчэння Зямлі, Месяца і Сонца, ад геаграфічнай шыраты, глыбіні мора, формы берагавой лініі і іншых умоў. Прыліў найбольшы, калі Зямля, Месяц і Сонца размяшчаюцца на адной прамой (сізігія), найменшы, калі Месяц, Зямля і Сонца ўтвараюць вугал 90° (квадратура).

Найвышэйшы ўзровень у час прыліву называюць поўнай вадой, ніжэйшы ў час адліву — малой вадой. У залежнасці ад перыяду адрозніваюць прылівы і адлівы паўсутачныя, сутачныя і мяшаныя (няправільныя). Пры паўсутачных прылівах назіраюцца 2 поўныя вады і 2 малыя, пры сутачных — 1 поўная і 1 малая вада. Пры мяшаных найбольш пашыраны няправільныя паўсутачныя і няправільныя сутачныя прылівы.

Велічыня прыліваў у адкрытым акіяне да 1 м, у залівах і бухтах, берагі якіх паступова звужаюцца, пад'ём вады дасягае 18 м (заліў Фандзі ў Атлантычным акіяне каля берагоў Канады). Звычайныя вышыні прыліваў каля берагоў акіянаў 2—4 м, ва ўнутраных морах (Чорнае, Балтыйскае) некалькі сантыметраў.

Энергія прыліваў можа выкарыстоўвацца на прыліўных электрастанцыях.

У выніку зямных прыліваў адбываюцца вертыкальныя плаўныя зрушэнні паверхні да 50 см, змены сілы цяжару да 0,25x10-5 м/с² на экватары і іншыя з'явы, вывучэнне якіх дазваляе даследаваць унутраную будову Зямлі і асаблівасці будовы зямной кары.

Атмасферныя прылівы выклікаюць паўсутачныя змены атмасфернага ціску і адыгрываюць вялікую ролю ў дынаміцы верхняй атмасферы.

## Літаратура 
* Прылівы і адлівы // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:Фізіка мора
Катэгорыя:Гравітацыя
Катэгорыя:Акіяналогія