open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pterocarya pterocarpa

**Pterocarya pterocarpa** — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэва, якое дасягае вышыні 20-25 метраў.

## Арэал 
Натуральнымі абласцямі распаўсюджвання з'яўляюцца Расія, Грузія, Іран і Турцыя.

## Літаратура 
* Деревья и кустарники СССР. т.2.1951
* Флора Азербайджана. т.3. 1952
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

Катэгорыя:Арэхавыя
Джак’якарта (асаблівая акруга)

'''Асаблівая акруга Джак'якарта''' () — тэрытарыяльная адзінка Інданезіі на востраве Ява. Плошча - 3 133,15 км. насельніцтва (2014) - 3 594 290. Адміністрацыйны цэнтр - горад Джак'якарта.

## Гісторыя 
Тэрыторыя асаблівай акругі Джак'якарта — найстаражытнейшы рэгіён развіцця цывілізацыі на востраве Ява. Ён займаў цэнтральнае месца ў складзе старажытных дзяржаў Матарам, Маджапахіт, султанат Матарам. У 1755 - 1942 гг. існаваў асобны султанат Джак'якарта, залежны ад Нідэрландаў. У 1946 - 1950 гг. султанат быў уключаны ў склад правінцыі Цэнтральная Ява. У 1950 г. узноўлены як асаблівая акруга.

## Эканоміка 
Асноўныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка, харчовая і тэкстыльная прамысловасць, транспарт, турызм. У 2012 г. 15,88% мясцовых жыхароў жылі за рысай беднасці, 7,98% заставаліся непісьменнымі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Джак'якарта
Джак’якарта

**Джак’яка́рта** (), скарочана **Джок’я** () — горад на востраве Ява ў Інданезіі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай асаблівай акругі. Насельніцтва (2012 г., разам з прыгарадамі) — 2 389 200 чал. Джак’якарту часцяком называюць культурнай сталіцай Явы.

## Гісторыя 
Да сярэдзіны XVIII ст. на месцы Джак’якарты існавала некалькі буйных паселішчаў. У 1755 г. вылучана як сталіца асобнага султаната Джак’якарта. Яе першапачатковым цэнтрам з’яўлялася Кота-Гедэ, сталіца султаната Матарам. У 1758—1765 гг. быў пабудаваны новы адміністрацыйны комплекс Таман-Сары. У 1812 г. горад пацярпеў ад захопу брытанскімі салдатамі.

У 1945 г. султан Хаменгкубавона IX падтрымаў барацьбу за незалежнасць Інданезіі. У 1946—1948 гг. у Джак’якарце месціўся інданезійскі ўрад. У 1950 г. была створана асаблівая акруга Джак’якарта, у якой горад Джак’якарта выконвае функцыю адміністрацыйнага цэнтра.

## Эканоміка 
Галоўнымі галінамі эканомікі горада Джак’якарта з’яўляюцца перапрацоўчая і тэкстыльная прамысловасць, транспарт, гандаль, банкаўская справа і турызм. Турызм дае болей за 20 % прыбыткаў. З развіццём турыстычнай сферы шчыльна звязана рамесная вытворчасць. Джак’якарта — сусветна вядомы цэнтр батыка. Вуліца Джалан-Малібора паміж палацам султана і чыгуначнай станцыяй славутая гандлёвымі і культурнымі ўстановамі.

## Культура 
Горад Джак’якарта часцяком называюць культурнай сталіцай Явы. У ім працуе 10 вышэйшых навучальных устаноў, у тым ліку інданезійская Акадэмія мастацтваў, некалькі музеяў і мастацкіх галерэй. У Джак’якарце зберагаюцца традыцыі ювелірнага мастацтва і вытворчасці батыка, старажытны традыцыйны тэатр, арганізуюцца выставы і фестывалі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Гісторыя 
* Інфармацыя для вандроўнікаў

Джак’якарта
Джак’якарта
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1756 годзе
Вішэград

**Ві́шэград** () — горад у цэнтральнай частцы Венгрыі, у медзье Пешт. Насельніцтва — 1783 чалавекі (2014).

## Этымалогія 
Назва Вішэград мае славянскае паходжанне, азначае высокі град, або «верхні замак». У сучасным славацкім і чэшскім правапісе Vyšehrad.

З такой жа назвай існуюць: горад Вішаград у Босніі і Герцагавіне; горад ва Украіне побач з Кіевам з назвай Вышгарад; гарадок у Польшчы з назвай Вышогруд і замак Вышаград у Празе.

Замак Вішэград называецца па-венгерску *Fellegvár*, што літаральна азначае «хмарныя вежы». Па-нямецку горад называецца *Plintenburg*.

## Гісторія 
]]
 год.]]
]]
Вішэград упершыню згадваецца ў 1009 годзе як камітацкі горад, у якім знаходзіўся архібіскуп. Пасля спусташальнага мангольскага ўварвання ў Еўропу ў 1242 годзе, горад быў адноўлены ў трохі іншым месцы на поўдні. У XIII стагоддзі ў Вішэградзе была пабудавана Вішэградская крэпасць. Кароль Карл I Роберт зрабіў Вішэград сваёй каралеўскай рэзідэнцыяй, з 1325 года ён стаў сталіцай Венгрыі.

У 1335 годзе Карл правёў у Вішэградзе двухмесячны з'езд з чэшскім каралём, Янам Люксембургам, і польскім каралём, Казімірам III. Гэта падзея мела вырашальнае значэнне ва ўсталяванні міру паміж трыма каралеўствамі і стварэнні саюзу паміж Польшчай і Венгрыяй супраць Габсбургаў у Аўстрыі. Другі з'езд адбыўся ў 1338 годзе.

Сігізмунд, імператар Святой Рымскай імперыі і кароль Венгрыі і Харватыі, перанёс каралеўскую рэзідэнцыю ў Буду паміж 1405 і 1408 гадамі. Венгерскі кароль Мацвей Корвін, выкарыстоўваў Вішэград як загарадную рэзідэнцыю.

Вішэград страціў значэнне пасля падзелу Венгерскага каралеўства, якое адбылося пасля бітвы пры Мохачы ў 1526 годзе.

У XVIII стагоддзі Вішэградская крэпасць і палац былі разбураны войскамі Габсбургаў падчас вайны за Венгрыю. Да нашага часу цалкам захавалася толькі адна вежа крэпасці — Вежа Саламона. Паводле легенды, менавіта ў гэтай вежы ў свой час сядзеў Улад Цэпеш.

У 1991 годзе вядучыя палітычныя дзеячы Венгрыі, Чэхаславакіі і Польшчы сустрэліся тут, каб сфармаваць перыядычныя форумы, Вішэградскую групу з наўмысным намёкам на сустрэчы, што праходзілі тут шмат стагоддзяў таму.

У 2000 годзе Вішэграду былі вернуты гарадскія прывілеі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Верхні замак
* Ніжні замак з вежай Саламона
* Руіны каралеўскага палаца

## Спасылкі 
* Карта горада 

Катэгорыя:Гарады Венгрыі
Катэгорыя:Пешт (медзье)
Міхаіл (Галубовіч)

**Міхаі́л** (свецкае імя **Міхаіл Аляксеевіч Галубовіч**; , Літоўская губерня — ) — уніяцкі, потым праваслаўны царкоўны дзеяч. Доктар багаслоўя і царкоўнага права.

## Біяграфія 
Скончыў Віленскую галоўную семінарыю. З 1828 выкладаў у Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах, потым служыў у Літоўскай уніяцкай духоўнай кансісторыі, быў архімандрытам Быценскага кляштара базыльян.

На Полацкім царкоўным саборы 1839 г. разам з іншым вышэйшым духавенствам падпісаў Саборны акт аб скасаванні Берасцейскай уніі 1596 г. і далучэнні ўніяцкай царквы да праваслаўя.

З 1839 г. вікарны епіскап пінскі (з 1840 г. брэсцкі), з 1848 г. епіскап, у 1853—68 гг. архіепіскап мінскі.

У 1860-х гг. царскі ўрад, у мэтах распалячвання касцёла, стаў ініцыяваць магчымасці пераводу яго на рускую мову, група каталіцкіх святароў з Віцебшчыны звярнулася з просьбай аб дазволе перакладу на беларускую мову казанняў, але такі дазвол не быў атрыманы. У сувязі з гэтым сваю пазіцыю агучыў епіскап Галубовіч:

Аўтар перакладу на польскую мову праваслаўнага катэхізіса для былых уніяцкіх святароў, якія не ведалі або дрэнна ведалі рускую мову.

У сваім «Дыярыушы» апісаў свае пастарскія наведванні цэркваў Беларусі, у тым ліку цэркваў у Станькаве, Койданаве, Віцкаўшчыне, Вязані, сустрэчы з графамі Чапскімі, панамі Багдашэўскімі і інш.

Памёр  года. Пахаваны, згодна з яго завяшчаннем, пад алтаром Яўленскай царквы Жыровіцкага манастыра.

На працягу свайго жыцця Міхаіл Галубовіч сабраў багатую калекцыю карцін, якую пасля сваёй смерці адпісаў заснаванаму ім жаночаму вучылішчу ў Жыровіцах. У Жыровіцах захаваўся драўляны дом, у якім ён жыў.

## Літаратура 
* Міхаіл (у свеце Галубовіч) //  С. 479—480.
* Міхаіл (у свеце Галубовіч) // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1999. С. 213.
* Кісялёў Г. Дыярыуш Міхала Галубовіча // Голас Радзімы. Мінск. 29 кастрычніка; 5 лістапада 1998.

Катэгорыя:Дактары багаслоўя
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва
Катэгорыя:Епіскапы мінскія
Катэгорыя:Епіскапы брэсцкія і кобрынскія
Катэгорыя:Епіскапы пінскія і лунінецкія
Катэгорыя:Памерлі ў Слонімскім раёне
Булгары

**Булга́ры** (, , , , ) — плямёны, якія засялялі з IV стагоддзя стэпы Паўночнага Прычарнамор'я да Каспія і Паўночнага Каўказа і мігравалі ў 2-й палове VII стагоддзя часткова ў Падунаўе, а пазней у Сярэдняе Паволжа і шэраг іншых рэгіёнаў.

Удзельнічалі ў этнагенезе такіх сучасных народаў, як балгары, татары, чувашы, башкіры, балкарцы, карачаеўцы, і перадалі сваё імя дзяржаве Балгарыя. У сучаснай гістарыяграфіі выкарыстоўваюцца таксама тэрміны *протабалгары, прабалгары, старажытныя балгары*.


Катэгорыя:Цюркскія народы
Залатагорскія могілкі

**Залатаго́рскія мо́гілкі** — знішчаныя могілкі ў Залатагорскім прадмесці Мінска. Захаваліся асобныя магілы, што месцяцца на тэрыторыі касцёла Святога Роха.

## Гісторыя 
Могілкі ўтвораныя ў 1790 годзе. У 1796 годзе на тэрыторыі могілак з’явілася драўляная капліца ў гонар Усіх Святых. У 1842 годзе пасля пажару капліца была адрамантаваная і пераробленая ў касцёл. У 1850 годзе было прызнана, што немэтазгодна падтрымліваць рамонтамі драўляны касцёл, лепш пабудаваць мураваны. Будаўніцтва мураванага касцёла было скончанае 1 лістапада 1864 года.

Могілкі мелі статус «сумесных»: тут у першую чаргу хавалі парафіян Траецкага касцёла, але таксама і ўніяцкіх цэркваў. З канца XVIII стагоддзя на ўсіх гарадскіх планах могілкі пазначаліся як «мінскія каталіцкія». У першай палове XIX ст. з’явілася назва Залатая Горка. Пасля 1839 года, у выніку ліквідацыі Уніі, могілкі сталі цалкам каталіцкімі.

У 1840-х гадах тэрыторыя могілак значна пашыраецца. У той час у Менску ў 1848 і 1853 гадах здараліся цяжкія эпідэміі халеры. Людзей, што паміралі ад халеры, хавалі на гэтак званых «халерных могілках». Дзеля гэтага быў адведзены адмысловы пляц, які быў аддзелены ад асноўных пахаванняў агароджай і санітарнай зонай). У 2017 годзе закрытая тэрыторыя могілак плошчай 2 га, якая дагэтуль належала Міністэрству сувязі, была перададзеная касцёлу Святога Роха для добраўпарадкавання. У 2018 годзе на перададзенай тэрыторыі была адкрытая частка дэндрапарку. У далейшым плануецца стварэнне алеі з мемарыялам, аптэкарскі парк, пляц ружоўніка, парк з біблійнымі раслінамі.

## Галерэя 

File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1908).jpg|Капліца на могілках, 1907 год
File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|Капліца на могілках, каля 1917 года
File:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Касцёл і Залатагорскія могілкі на аэрафотаздымку часоў Другой сусветнай вайны
File:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-31A, Wilhelm Kube in Minsk.jpg|Гаўляйтар Вільгельм Кубэ аддае распараджэнне на каталіцкіх Залатагорскіх могілках. На выяве таксама ад’ютант Кубэ. Травень 1943 года

|Знак на ўваходзе
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (32).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (39).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (01).jpg|2019 год

## Спасылкі 
* Могілкі на сучасным плане горада
* Залатагорскія могілкі на рэпрадукцыі карты Мінска 1898 г. (пункт 49)
* Залатагорскія могілкі на карце Мінска 1903 г.  (пункт 9)
* Здымак пахавальнай працэсіі на Залатагорскіх могілках у часе Другой сусветнай вайны
* Рэшткі Залатагорскіх могілак на фотаграфіях і відэа

Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска
Катэгорыя:Залатая Горка
Татарскія могілкі (Мінск)

**Татарскія могілкі Мінска** — зніклыя мусульманскія могілкі ў раёне вул. Татарскай г. Мінска. Дзейнічалі на працягу ХІХ стагоддзя ў Татарскай слабадзе і былі ліквідаваны ў 1974 г. Самі могілкі былі пераўтвораны ў сквер, але пры гэтым захавалася магіла падпольшчыка Х. Александровіча. Згодна са звесткамі гісторыка І. Канапацкага, сваякі Александровіча дабіліся захавання яго магілы з вялікай цяжкасцю. У скверы захаваліся некаторыя магільныя помнікі, частка з іх з надпісамі на арабскай мове. У 1990-я гг. татары Мінска паднялі пытанне не толькі аднаўлення мячэці, разбуранай у 1962 г., але і рэканструкцыі могілак. Гэта пытанне праходзіла працэдуры згаднення з рознымі інстанцыямі ў 1993-98 гг. А ў 2003 годзе мусульманская абшчына Мінска была абавязана плаціць штомесячны падатак у памеры 1,5 млн руб. за тэрыторыю могілак, выдзеленую ўладамі горада пад рэканструкцыю мячэці.

## Гл. таксама 
* Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам
* Сляпянскія могілкі

## Спасылкі 
* Мячэць у раёне Татарскіх могілак на карце Мінска 1903 г.  (пункт 3, самі могілкі на карце не адзначаны)
* Сквер на месцы Татарскіх могілак на фотаграфіях 
* Раскіданыя помнікі татарскіх магіл на фотаграфіях
* Здымкі 2018 г. на месцы зніклых Татарскіх могілак

Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска
Катэгорыя:Зніклі ў 1974 годзе
Катэгорыя:1974 год у Мінску
Савецкая Армія

**Савецкая армія (СА)** — афіцыйнае найменне асноўнага фарміравання Узброеных Сіл СССР (акрамя ВМФ, пагранічных і ўнутраных войскаў). Да лютага 1946 года называлася Рабоча-сялянская Чырвоная армія (, Чырвоная армія).

## Ваенная дактрына 
Ваенная дактрына Савецкай арміі УС СССР была вызначана як абарончая, зыходзіла з мірнай палітыкі Савецкага Саюза і вызначала задачы па падрыхтоўцы Узброеных Сіл і краіны ў цэлым да барацьбы з агрэсарам. У савецкіх ваенных дактрынах прадугледжваўся толькі зваротны ядзерны ўдар.

Пачынаючы са школы, на абавязковым для ўсіх прадмеце выкладання ПВП (Пачатковая ваенная падрыхтоўка), усе грамадзяне СССР навучаліся страявой падрыхтоўцы, прыёмам разведкі і абароны ад ЗМЗ (зброі масавага знішчэння — ядзернай і хімічнай), знаёміліся са структурай і відамі Узброеных Сіл СССР, вучыліся абыходзіцца са стралковай зброяй (разборка-зборка на час і чыстка аўтамата Калашнікава), знаёміліся з тактыка-тэхнічнымі характарыстыкамі стралковай зброі, асновамі грамадзянскай абароны.

## Воінскія званні 
У пачатку свайго існавання Чырвоная армія адмовілася ад выкарыстання прафесійных афіцэраў, лічачы іх спадчынай царскага рэжыму. Кіраваць часткамі Чырвонай арміі былі прызначаныя «камандзіры» (чырвоныя камандзіры). У войску былі адмененыя пагоны і воінскія званні. Для адрознення асабістага складу па старшынстве выкарыстоўваліся выключна назвы пасад, напрыклад, камдыў (камандзір дывізіі), камкор (камандзір корпуса) і г. д.

22 верасня 1935 года ЦВК і СНК СССР уводзяць для ўсіх ваеннаслужачых персанальныя воінскія званні. Пераход да іх ажыццявіўся толькі ўвосень. У снежні 1935 года ўводзяцца знакі адрознення па званнях. Для адрознення званняў з 1935 па 1943 гады выкарыстоўваліся пятліцы. У 1940 годзе ў Чырвонай арміі ўводзяцца генеральскія званні. Ініцыятарам дадзенага новаўвядзення стаў К. Я. Варашылаў. У войску з’явілася званне Маршала, а генеральскія званні былі ўведзеныя замест званняў «камбрыг», «камдзіў», «камкор» і «камандарм». У 1943 годзе ў арміі ўводзяцца пагоны і ўводзіцца ў абарачэнне найменне «афіцэр».

## Выхаваўчая праца 
У Савецкай арміі, акрамя камандзіраў, за выхаваўчую працу асабістага складу адказвалі намеснікі камандзіра па палітычнай частцы (нампаліты), пазней — намеснікі па выхаваўчай працы. Для правядзення заняткаў па выхаваўчай працы, а таксама для самападрыхтоўкі і адпачынку вайскоўцаў у вольны час у кожнай казарме абсталявалі Ленінскія пакоі, пазней пераназваныя ў пакоі адпачынку.

Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР
Astragalus euoplus

**Astragalus euoplus** — від раслін роду  сямейства . Эндэмік Каўказа.

## Батанічнае апісанне 
Цвіце ў чэрвені-ліпені

## Арэал і экалогія 
Натуральнай вобласцю распаўсюджання з’яўляецца Каўказ. Расце на камяністых схілах у засушлівых раёнах.

## Літаратура 
* Флора Азербайджана. т. 5. 1954
* Флора Kaвkaзa. т.5. 1954
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008
* Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Флора Каўказа
Populus nivea

**Populus nivea** — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лістападнае дрэва. Цвіце ў сакавіку-красавіку.

## Арэал 
Натуральнымі абласцямі распаўсюджвання з'яўляюцца Расія, Грузія, Азія, Афганістан, Кітай і Гімалаі.

## Таксанамія 
Від уваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Літаратура 
* Деревья и кустарники СССР. т.3.1954;
* Флора Азербайджана. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

Катэгорыя:Таполя
Дзіянісій (іканапісец)

**Дзіяні́сій** (каля 1440 — пасля 1502, ці 1503(?)) — рускі жывапісец.

Працаваў пераважна ў Маскве і сярэднярускіх манастырах. Большасць твораў Дзіянісія не захавалася і вядома па пісьмовых крыніцах.

Абразам Дзіянісія, з іх вытанчаным малюнкам і каларытам, з вельмі выцягнутымі, грацыёзнымі фігурамі, уласцівы ўзнёсласць і ўрачыстасць: «Божая Маці Адзігітрыя» (1482), «Спас у сілах» і «Распяцце» (абодва 1500); абразы для Ферапонтава манастыра і роспісы яго сабора выкананы разам з сынамі Уладзімірам і Феадосіем (1500—02 ці 1502—03).

Дзіянісію прыпісваюць таксама абразы «Мітрапаліт Пётр у жыцці», «Мітрапаліт Аляксей у жыцці» і інш.

## Літаратура 
* Дзіянісій //  С. 123.
* Данилова И. Е. Фрески Ферапонтова монастыря. М., 1970.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іканапісцы Расіі
Катэгорыя:Мастацтва Русі
Reaumuria persica

**Reaumuria persica** — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Расліна можа дасягаць у вышыню 15-30 см. Цвіце ў чэрвені-ліпені, плоданасіць у верасні-кастрычніку.

## Арэал 
Натуральнымі абласцямі распаўсюджання з’яўляюцца Азербайджан, Цэнтральная Азія і Іран.

## Літаратура 
* Деревья и кустарники СССР. т. 4. 1958
* Флора Азербайджана. т. 6. 1955
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Грабеншчыкавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1867 годзе
Карась сярэбраны

**Карась сярэбраны** (*Carassius auratus*) — рыба сямейства карпавых. Шырока вядомая залатая рыбка (храміст сярэбранага карася) стала аб’ектам для селекцыйнай працы.

## Апісанне 
Цела кароткае, высокае, пакрытае серабрыстай луской. Афарбоўка спіны цёмна-зялёная, бакі і жывот — серабрыстыя. Мае доўгі спінны плаўнік, буйную луску, шмат жаберных тычынак і пазванкоў, а таксама малую колькасць прамянёў у анальным плаўніку. Рот канечны, без вусікаў. Брушына чорная.

Дасягае максімальнай даўжыні 45 см і масы больш за 1 кг, звычайна не больш за 20 см і 350 г.

## Пашырэнне 
Від з велізарным сучасным арэалам, які ахоплівае Еўразію і Амерыку. Натуральным арэалам з’яўляецца Кітай, Японія, а-вы Тайвань і Хайнань. Дзякуючы штучнай гадоўлі распаўсюдзіўся па ўсім свеце. Часцей прывязаны да вялікіх азёр, сустракаецца і ў вялікіх рэках.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца планктонам, дэтрытам, водарасцямі, лічынкамі насякомых, чарвякамі і іншымі бесхрыбтовымі.

Полаваспелым становіцца ва ўзросце 2-4 гадоў. Пладавітасць ад 30 да 400 тыс. ікрынак. Нераст парцыённы, звычайна ў траўні. Папуляцыя гэтага віду часта складаецца з адных самак, якія ўдзельнічаюць у нерасце з самцамі іншых відаў карповых (сазан, карась звычайны, лінь). Сперматазоід яйкаклетку ня апладняе, а толькі стымулюе развіццё яе. У патомстве атрымліваюцца адны самкі.

Жыве да 14-15 гадоў, звычайна 7-10 гадоў.

## Промысел і развядзенне 
Каштоўны аб’ект промыслу і рыбаводства.

Сярэбраны карась адрозніваецца дзіўнай пластычнасцю. Кітайскі карась і яго разнавіднасці — аб’ект прыкладнога дэкаратыўнага рыбаразвядзення. Адрозніваюць больш за сотню парод залатой рыбкі. Змяняецца даўжыня цела, даўжыня і форма плаўнікоў; маюцца рыбы з вырастамі на галаве і з павялічанымі вачыма. Існуе некалькі каляровых варыяцый: чырвоная, серабрыстая, чорная і інш.

## Літаратура 
* Карасі // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Сцяг СССР

**Сцяг СССР** — афіцыйны сімвал СССР (разам з Дзяржаўным гербам і Дзяржаўным гімнам).

Чырвоны колер сцяга — сімвал гераічнай барацьбы савецкага народа, кіраванага КПСС, за пабудову сацыялізму і камунізму, серп і молат азначаюць непарушны саюз рабочага класа і калгаснага сялянства. Чырвоная пяціканцовая зорка на сцягу СССР — сімвал перамогі ідэй камунізму на пяці кантынентах зямнога шара.

## Гісторыя 
29 снежня 1922 года Расійская СФСР, Украінская ССР, Беларуская ССР і Закаўказская СФСР падпісалі Дагавор аб утварэнні СССР, артыкулам 22 якога было ўстаноўлена, што «*Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік мае свой сцяг, герб і дзяржаўную пячатку*».

6 ліпеня 1923 года II сесіяй ЦВК СССР 1-га склікання была прынята Канстытуцыя СССР, артыкулы 70 і 71 якой абвяшчалі:
* *Ст.70 Дзяржаўны сцяг Саюза ССР складаецца з чырвонага або пунсовага палотнішча з малюнкам дзяржаўнага герба.*
* *Ст.71 Дзяржаўны герб Саюза ССР складаецца з сярпа і молата на зямным шары, намаляваным у прамянях сонца і апраўленым каласамі з надпісам на шасці мовах, згаданых у ст.34: «Пралетары ўсіх краін, злучайцеся!». Наверсе герба маецца пяціканцовая зорка.*

8 снежня 1991 года ў пасёлку Віскулі лідары РСФСР, Беларускай ССР і Украінскай ССР у Пагадненні аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў канстатавалі, што «Саюз ССР, як суб'ект міжнароднага права і геапалітычная рэальнасць, спыняе сваё існаванне» і заявілі аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД).

25 снежня 1991 года Расійская Федэрацыя, як дзяржава-прадаўжальнік Саюза ССР і яго правапераемнік, заняла месца СССР у ААН (без новага ўступлення), перад будынкам ААН у Нью-Ёрку замест Дзяржаўнага сцяга СССР быў узняты Дзяржаўны сцяг Расійскай Федэрацыі і ў гэты ж дзень над рэзідэнцыяй Прэзідэнта СССР у маскоўскім Крамлі быў спушчаны Дзяржаўны сцяг СССР.

СССР
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы СССР
Катэгорыя:Гістарычныя сцягі
Любчанскі раён

**Лю́бчанскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1940—1956 гадах. Цэнтр — вёска (з 12 кастрычніка 1940 года гарадскі пасёлак) Любча. Плошча раёна 0,6 тыс. км² (1941).

Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці. 12 кастрычніка 1940 года Любча атрымала статус гарадскога пасёлка, а раён падзелены на 12 сельсаветаў: Асташынскі, Ацмінаўскі, Вераб’евіцкі, Вераскаўскі, Галынскі, Дзяляціцкі, Зенявіцкі, Купіскі, Лаўрышаўскі, Нягневіцкі, Харосіцкі, Шчорсаўскі. З 8 студзеня 1954 года ў Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Вераб’евіцкі, Дзяляціцкі і Харосіцкі сельсаветы.

17 снежня 1956 года раён скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Навагрудскага раёна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Любчанскі раён // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 4: Кадэты—Ляшчэня. — Мн.: БелЭн, 1996. — 431 с. — С. 415. — ISBN 985-11-0100-1.
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1956 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна
Лютэранскія могілкі (Мінск)

**Лютэранскія могілкі** — зніклыя могілкі г. Мінска, якія дзейнічалі да 1970-х гг. у раёне нямецкага прадмесця Мінска на вул. Нямецкай (раён цяперашняй вул. Карла Лібкнехта). Вядомы таксама пад назвай «Нямецкія». На могілках з 1846 г. дзейнічала царква Св. Мікалая, якая не захавалася да цяперашняга часу. У сярэдзіне 1970-х гг. знішчаны, на іх месцы заснаваны сквер, цяпер вядомы як Лютэранскі, а частка пахаванняў перанесена ў іншыя месцы.

У маі 2016 г. падчас будаўніцтва трасы частка сквера была знішчана. Пры гэтым выкапаныя косці, помнікі і крыжы, згодна паведамленням СМІ, былі адвезены на Паўночны палігон пабытовага смецця. У адказ на пратэсты мінчан і лютэранскай абшчыны г. Гродна ў канцы мая характар работ змяніўся і знойдзеныя чалавечыя астанкі пачалі адпраўляць у крэматорый.

## Спасылкі 
* Лютэранскія могілкі на карце Мінска 1903 г.  (пункт 41)
* Лютэранскія могілкі на аэрафотаздымку 1944 г.
* Фотаграфіі некаторых пахаванняў, знішчаных у 2016 г. // Хартыя 97

## Гл. таксама 
* Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам
* Сляпянскія могілкі

Катэгорыя:Могілкі Мінска
Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска
Катэгорыя:Лютэранства ў Беларусі
Івянецкі раён

**Івяне́цкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1940—1962 гадах. Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці. Цэнтр — гарадскі пасёлак Івянец. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 15 сельсаветаў:
* Волменскі
* Дзераўноўскі
* Казарэзскі
* Каменскі
* Літвенскі
* Навікоўскі
* Налібацкі
* Падневіцкі
* Рубяжэвіцкі
* Руднянскі
* Сівіцкі
* Старынкаўскі
* Таўкачоўшчынскі
* Хотаўскі
* Церабейнаўскі.

З 8 студзеня 1954 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Налібоцкі, Руднянскі, Сівіцкі, Церабейнаўскі сельсаветы, утвораны Прудскі сельсавет, Казарэзскі сельсавет перайменаваны ў Станюшкаўскі, Хотаўскі сельсавет — у Мешыцкі. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Дзераўноўскі, Каменскі, Мешыцкі, Навікоўскі, Станюшкаўскі, Старынкаўскі, Таўкачоўшчынскі сельсаветы, утвораны Зарачанскі і Хотаўскі сельсаветы, Падневіцкі сельсавет перайменаваны ў Пральніцкі. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе Мінскай вобласці.

17 красавіка 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Івянец, Зарачанскі, Пральніцкі (Пральнінскі), частка Волменскага сельсаветаў перададзены Валожынскаму раёну, Літвенскі, Прудскі, Рубяжэвіцкі, Хотаўскі і частка Волменскага сельсаветаў — Стаўбцоўскаму раёну.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Івянецкі раён // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 3: Гімназіі—Кадэнцыя. — Мн.: БелЭн, 1996. — 523 с. — С. 469—470. — ISBN 985-11-0041-2.
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Валожынскага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Стаўбцоўскага раёна
Odontobutidae

**Odontobutidae** — сямейства прамянёвапёрых рыб атраду акунепадобных (*Perciformes*). Распаўсюджаныя ў прэсных водах басейна Паўднёва-Кітайскага мора і паўночна-заходняй Пацыфікі.

Уключае 20 відаў, якія ставяцца да шасці родаў.
* Род 
** 
** 
** 
** 
* Род 
** 
** 
** 
** 
* Род 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Род 
** 
* Род 
** 
** 
* Род 
** 

## Спасылкі 
* Семейство *Odontobutidae* на FishBase
* 

Катэгорыя:Акунепадобныя
Катэгорыя:Сямействы прамянёвапёрых рыб
Калоніі Партугаліі

—1975).

]]
**Калоніі Партугаліі** — сукупнасць заморскіх ў адносінах да  тэрыторый свету, якія знаходзіліся ў каланіяльнай залежнасці ад гэтай метраполіі і ўтваралі на чале з ёй у XV - XX стагоддзях **Партугальскую каланіяльную імперыю** ().

Катэгорыя:Каланіяльныя імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Былыя калоніі Партугаліі
Ферапонтаў манастыр

**Ферапо́нтаў манасты́р**, ці **Белазе́рскі Багаро́дзіца-Раждзе́ственскі манасты́р** — помнік архітэктуры 15—17 ст. у с. Ферапонтава Валагодскай вобласці (Расія). Уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Знаходзіцца за 20 км ад Кірыла-Белазерскага манастыра.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1398 г. манахам Ферапонтам як мужчынскі.
[thumb|left|Сабор Ражства Багародзіцы 1490. Сценапіс Дзіянісія 1502. Свяціцель [Мікалай Цудатворац]]

У 1409 г. пабудаваны першыя драўляныя царква Раства Багародзіцы, трапезная і келлі. У 1466 г. на месцы заняпалай царквы узведзены больш велічны драўляны храм. Пасля пажару 1488 г. пачалося каменнае будаўніцтва комплексу.

У 16 ст. манастыр — буйны культурны цэнтр (тут перапісваліся кнігі, стваралася бібліятэка).

У 1666—76 гг. тут жыў сасланы патрыярх Нікан; паводле яго загаду узведзены адмысловыя харомы, сярод Барадаўскага возера — каменная выспа ў выглядзе крыжа.

У канцы 17 ст. манастыр заняпаў, у 1798 г. скасаваны, яго цэрквы сталі прыходскімі.
У 1903 г. адноўлены як жаночы. У 1908—15 праведзены рэстаўрацыйныя работы. Пасля 1917 зноў скасаваны.

З 1924 г. музей; цяпер філіял-музей «Фрэскі Дзіянісія» Кірыла-Белазерскага гісторыка-архітэктурнага і мастацкага музея-запаведніка.

З 1990-х гг. дзейнічае як манастыр.

## Сучасны стан 
Сучасны комплекс Ферапонтава манастыра ўключае: 4-стаўповы 1-купальны 3-апсідны сабор Раства Багародзіцы (1490, на заходнім фасадзе і ў інтэр'еры фрэскі, выкананыя Дзіянісіем з сынамі ў 1502—03); трапезная палата з царквой Дабравешчання (1530—34), звязаныя з саборам крытымі пераходамі (1797; у цэнтры іх убудавана шатровая званіца, 17 ст.); шатровая царква Марцініяна (1640—41), Святыя брамы з 2 надбрамнымі шатровымі цэрквамі (1649).

Ferapontov Monastery Russia view.jpg|Сучасны комплекс
Ферапонтово - Собор Рождества Пресвятой Богородицы.JPG|Сабор Раства Багародзіцы
Ферапонтово - Церковь преподобного Мартиниана.JPG|Шатровая царква Марцініяна
Ферапонтово - Колокольня и Церковь Благовещения (вид с зади).JPG|Званіца і царква Дабравешчання
Ферапонтово - Святые ворота (вид из монастыря).JPG|Святыя брамы

## Зноскі 
## Літаратура 
* Ферапонтаў манастыр //  С. 356.
* Бочаров Г., Выголов В. Вологда. Кириллов. Ферапонтово. Белозерск. 3 изд. М., 1979.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі
Катэгорыя:Манастыры Расіі
Катэгорыя:Колішнія манастыры Расіі
Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры
Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)

**Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых** — комплекс будынкаў у Хойніках, які знаходзіцца ў гарадскім парку культуры і адпачынку па адрасе вул. Карла Маркса, 19.

Ён знаходзіцца ў гарадскім парку культуры і адпачынку, з’яўляецца помнікам архітэктуры і занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

## Гісторыя 
Сядзібны комплекс пабудаваны ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў абшарнікам Андрэем Абрагамавым (Абрамавым).

У комплексе змяшчаўся дзіцячы дом. З 5 верасня 2010 года будынак сядзібнага дома перададзены гарадскому краязнаўчаму музею.

## Архітэктура 
Галоўным будынкам з’яўляецца двухпавярховы прамавугольны ў плане сядзібны дом, пабудаваны ў эклектычным стылі ў 1912 годзе. Ён асіметрычнай формы, доўгі, мураваны, з двухпавярховым правым аб’ёмам. Галоўны ўваход вырашаны тамбурам і тэрасай. На фасадзе вылучаюцца дэталі архітэктурнага дэкору (ліштвы, карнізы, руст і іншыя).

## Парк 
Рэгулярны парк з элементамі пейзажнага стылю вакол сядзібнага дома закладзены ў 1910—1915 гадах на роўнай плоскай тэрыторыі. У плане разам з садам мае форму прамавугольніка плошчай прыкладна 10 га. У аснову кампазіцыі закладзены прынцып невялікіх квадратаў, якія пераважна маюць плошчу 0,1 га і ўтвораны сеткай алей, што перасякаюцца адна з адной. Алеі ўтвораны відамі і гібрыдамі таполі (адзіны выпадак у Беларусі).

На газоне змяшчаўся вялікі фантан дыяметрам 8 метраў.

Побач з сядзібным домам у парку ўсталяваны помнік раману «Людзі на балоце» Івана Мележа.

### Флора 
Сярод відаў, якія сустракаюцца ў парку, можна згадаць , , , , , ,  і , , елкі, дубы, клёны, конскі каштан, бэз і іншыя.

## Музей 
Музей быў адкрыты 25 лістапада 1982 года ў адпаведнасці з рашэннем раённага выканаўчага камітэта. Ініцыятарам стварэння музея і яго кіраўніком быў ветэран вайны, вялікі энтузіяст, краязнавец Аляксандр Максімавіч Зелянкоўскі.

У сядзібным доме музей размясціўся пасля правядзення рэспубліканскага Дня беларускага пісьменства ў 2010 годзе.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Хойнікаў
Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Хойніцкага раёна
Петра (значэнні)

**Пе́тра** — шматзначны тэрмін:

**жаночае імя**, аналаг мужчынскага імя Пётр
* Петра Нямцова&nbsp;— чэшская топ мадэль
* Петра Майдыч&nbsp;— славенская лыжніца, алімпійская прызёрка
* Петра Беле&nbsp;— нямецкая біятланістка
* Петра Квітава&nbsp;— чэшская тэнісістка
* Петра Медэ&nbsp;— шведская тэлевядучая
* Петра Кронбергер&nbsp;— аўстрыйская гарналыжніца, алімпійская чэмпіёнка
* Петра Рыдэль&nbsp;— нямецкая плыўчыха, алімпійская медалістка
* Петра Шнайдер&nbsp;— нямецкая плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка
;тапонімы
* Петра ()&nbsp;— старажытны горад, сталіца Эдома і Ідумеі, пазней сталіца Набацейскага царства, галоўны горад сыноў Ісавы
*  ()&nbsp;— сяло ў павеце Мехедынцы у Румыніі.
Выжары

Назву **Выжары** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Магілёўская вобласць
** Выжары́ — вёска ў Кіраўскім раёне
* Мінская вобласць
** Выжа́ры — вёска ў Чэрвеньскім раёне
Карзуны

Назву **Карзуны́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Магілёўская вобласць
** Карзуны — вёска ў Шклоўскім раёне
* Мінская вобласць
** Карзуны — вёска ў Капыльскім раёне
** Карзуны — вёска ў Чэрвеньскім раёне
Кірыла-Белазерскі манастыр

**Кіры́ла-Белазе́рскі манасты́р** — помнік рускага дойлідства 15—17 ст. Размешчаны ў г. Кірылаве Валагодскай вобласці (Расія) на беразе .

Заснаваны ў 1397 г. як мужчынскі.

Комплекс складаецца з ансамбляў былых Успенскага і Іванаўскага манастыроў («Стары горад»), «Новага горада» і крэпасці Астрог (не захавалася) паміж імі.

Манастыр абкружаны крапаснымі сценамі (16 ст., будаўнікі К. Сяркоў, С. Шам) з манументальнымі вежамі, аздобленымі узорамі з цэглы.

На тэрыторыі манастыра Успенскі сабор (1497—98, дойлід Прохар Растоўскі; у інтэр’еры 5-ярусны іканастас 15—18 ст., фрэскі 1641), цэрквы Увядзенская (1519), надбрамная са «Святой брамай» (1523), Архангела Гаўрыіла (1531—34), Вялікія бальнічныя палаты (канец 16 — пачатак 17 ст.) і інш.

З 1924 г. манастыр ператвораны ў музей-запаведнік.

VanMeeten-Uspensky-sobor.jpg|Успенскі сабор
Kirillo-Belozersky Monastery.jpg|Надбрамная Праабражэнская царква
Kirillo-Beloserski-Kloster Heiliges Tor.jpg|Святая брама з надбрамнаю царквою Іаана Лесвічніка 
Kirillo-Belozersky's Arhangel Gavriil Church.jpg|Царква Архангела Гаўрыіла
Church of Ioann Predtechi in Kirillo-Belozersky Monastery.jpg|Царква Іаана Прадцечы

## Літаратура 
* 
* Варюхичев А. Г. Слово о граде Кириллове. [3 изд.] Архангельск, 1990.

## Спасылкі 
* Кірыла-Белазерскі манастыр — афіцыйны сайт 
* Кірыла-Белазерскі музей — афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Манастыры Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Манастыры Расіі
Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі
Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі
Кузьмін

**Кузьмін** — прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Алег Аляксеевіч Кузьмін (нар. 1972) — беларускі настаўнік, дэпутат.
* Аляксандр Трыфанавіч Кузьмін (1918—2004) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР
* Аляксей Аляксеевіч Кузьмін (1941—2020) — беларускі і расійскі артыст аперэты
* Андрэй Валянцінавіч Кузьмін (нар. 1973) — расійскі гісторык 
* Андрэй Іларыёнавіч Кузьмін (1880—1920) — рэвалюцыянер.
* Арцём Дзмітрыевіч Кузьмін — беларускі баскетбаліст
* Артур Васілевіч Кузьмін (нар. 1929) — вучоны ў галіне машынабудавання
* Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін (нар. 1975) — беларускі баскетбаліст і трэнер.
* Ілля Дзмітрыевіч Кузьмін (1907—1944) — Герой Савецкага Саюза
* Павел Васільевіч Кузьмін (1899—?) — пракурор БССР
* Павел Сямёнавіч Кузьмін — савецкі падводнік
* Радзівон Асіевіч Кузьмін (1891—1949) — савецкі матэматык
* 
* Фёдар Кузьмін — майстар разьбярнай і сталярнай спраў XVII стагоддзя

## Гл.таксама 
* Кузьміна
Конрад Гётке

. Гравюра К. Гётке з кнігі А. Дубовіча  «Адпраўка асобы». Вільня, 1642]]

**Конрад Гётке** (; ?,  - пасля 1652) -  гравёр шведскага паходжання, які працаваў у Вялікім Княстве Літоўскім.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Швецыі. Жыў у Вільні і, магчыма, у Любчы. Іпюстраваў кнігі Віленскай акадэмічнай друкарні і Любчанскай друкарні.

## Творчасць 
У кнізе П. Ляцкага «Сем герояў Хадкевічаў» (Вільня, 1642) выканаў гравіраваны тытульны ліст, герб Хадкевічаў, партрзт Я. К. Хадкевіча. У 1643 выканаў алегорыю на смерць вармінскага біскупа , а у 1644 — партрэт плоцкага біскупа Карла Фердынанда Вазы ў кнізе «Свяшчэнная дарога» (Вільня). Аўтар партрэтаў і гербаў старосты жамойцкага Я. А. Ляцкага (1647) і падкаморыя ваўкавыскага А. Дольскага (1648) у прысвечаных ім панегірыках.

Да кніг міністра віленскага лютэранскага збору А. Шонфлісіуса «Сад душы чалавечай» (Любча, 1648) і «Пасціла хрысціянская» (Любча, 1652) выканаў тытульныя лicты, ілюстрацыі, віньеткі, партрэт аўтара. У кнізе А. Ф. Бачкоўскага «Яснавяльможнага роду Кішкаў аздоба» (1648) змешчаны 9 партрэтаў Кішкаў аўтарства Гётке. Выканаў партрэты новагародскага кашталяна В. В. Копаця, прадстаўнікоў родаў Хадкевічаў і Тышкевічаў.

## Літаратура 
* *Zawisza, N.* Götke Konrad // Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. — 1998. — P. 422—423.

Катэгорыя:Гравёры Беларусі
Газдава (герб)

«**Газда́ва**» () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з пачатку XIV стагоддзя. Як сцвярджае Каспар Нясецкі, гэты герб мае ўласна польскае паходжанне.

Гербам карысталася больш за 200 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Гадлеўскія, Ганскія, Корфы, Міцуты, Неміровічы, Падбярэскія, Пацы, Рымшы, Трызны, Храпавіцкія.

## Апісанне 
У чырвоным полі 2 сярэбраныя лілеі, павернутыя ўверх і ўніз і змацаваныя залатым пярсцёнкам; клейнод — над прылбіцай з каронай выява такіх жа лілей на паўлінавым хвасце (герб «Газдава І»). Існуюць варыянты герба: з 5 страусавымі пёрамі і 2 лілеямі ў клейнодзе («Газдава ІІ»); з 5 страусавымі пёрамі («Газдава ІІІ»); з падзеленым на 2 часткі полем, дзе ў верхнім сярэбранага колеру змешчана чорная лілея, а ў ніжнім чорнага колеру — сярэбраная, клейнод — 3 страусавыя пёры («Газдава IV»).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Трубы (герб)

**Тру́бы**, або **Тромбы** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з канца XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся больш за 100 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Войны, Грычыны, Нарбуты, Осцікі, Радзівілы, Развадоўскія, Рудаміны, Хвальчэўскія.

## Апісанне 
У чырвоным полі 3 чорныя паляўнічыя трубы, злучаныя муштукамі, кожная з 4 залатымі паяскамі і перакручаным шнурком; клейнод — над прылбіцай з каронай 5 страусавых пёраў.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Роля (герб)

**Роля** (), таксама **Крое** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся каля 150 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Арцішэўскія, Аўсяныя, Копці, Немаеўскія, Тарноўскія.

## Апісанне 
У чырвоным полі 3 сярэбраныя сашнікі наўкол сярэбранай ружы з 5 пялёсткамі; клейнод — над прылбіцай з каронай 5 страусавых пёраў.

## Літаратура 
* «Роля» //  — С. 120.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Налэнч (герб)

**На́лэнч** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся каля 400 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Малахоўскія, Машынскія, Рачынскія, Чарнкоўскія.

## Апісанне 
У чырвоным полі выява сярэбранай круглай павязкі, якая звязана ўнізе; клейнод — над прылбіцай з каронай жаночая постаць у чырвонай сукенцы і з сярэбранай павязкай на галаве, трымаецца рукамі за аленевы рогі. Першапачаткова павязка на шчыце не была звязана.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Дамброва (герб)

**Дамброва** (), або **Дуброва** — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIV ст. Гербам карысталася каля 70 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Карніцкія, Кішкі, Лосі, Цеханавецкія і інш.

## Апісанне 
У блакітным полі сярэбраная падкова канцамі ўніз, на ёй і на яе канцах стаяць залатыя кавалерскія крыжы. Клейнод — над прылбіцай з каронай чорнае крыло, прабітае стралой. Існуюць варыянты герба з чырвонай падковай, клейнод — 5 страусавых пёраў; з 6-прамянёвай залатой зоркай пасярод падковы.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Задора (герб)

**Задора** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з канца XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся больш за 60 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Борхі, Даўгялы, Кезгайлы, Лянцкаронскія.

## Апісанне 
У блакітным полі сярэбраная галава льва, з пашчы якога шугае полымя. Клейнод — над прылбіцай з каронай такая ж галава.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Корвін (герб)

**Корвін** () — прыватнаўласніцкі герб, якім карысталіся каля 80 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Бянкоўскія, Дмахоўскія, Каханоўскія, Крукоўскія, Урублеўскія. Герб «Корвін» адгалінаваўся ў пачатку XVI ст. ад герба «Слепаўрон».

## Апісанне 
У чырвоным полі крумкач, які сядзіць на бервяне з адсечанымі 4 сукамі і трымае ў дзюбе пярсцёнак; клейнод — над прылбіцай з каронай 3 страусавыя пёры.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Лада (герб)

«**Ла́да**» () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з пачатку XV ст. Гербам карысталіся больш за 100 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Багдановічы, Валіцкія, Заблоцкія, Завістоўскія, Кладніцкія, Ліпскія, Наскоўскія.

## Апісанне 
У чырвоным полі выява сярэбранай падковы рагамі ўніз, на ёй залаты кавалерскі крыж, па баках сярэбраныя стрэлы наканечнікамі ўніз; клейнод — над прылбіцай з каронай палова каранаванага льва з мячом у правай лапе. Існуюць варыянты герба з блакітным полем, з павернутымі ўверх стрэламі і інш.

## Спасылкі 
* 
* Гербы беларускай шляхты  Герб Лада, змены і карыстальнікі 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Крыўда (герб)

**Кры́ўда** () — прыватнаўласніцкі герб, які карысталіся больш за 50 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Жавускія, Лапы, Манюшкі, Панасевiчы, Сенніцкія, Сухадольскія, Хмары, Чарноцкія. З'явіўся, верагодна, у XVI ст. як варыянт герба «Любіч».

## Апісанне 
У блакітным полі выява сярэбранай падковы, унутры якой залаты крыж, на падкове — другі крыж без аднаго канца; клейнод — над прылбіцай з шляхецкай каронай 3 страусавыя пёры. Існуюць варыянты герба з сярэбранымі крыжамі, з 5 страусавымі пёрамі ў клейнодзе і інш.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Рагаля (герб)

**Рага́ля** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIII ст. Гербам карысталася больш за 150 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у тым ліку Ажахоўскія, Завадскія, Іваноўскія, Красіцкія.

## Гісторыя 
Паданне спасылаецца на выпадак у 1109 годзе, калі падчас вяртання з паходу на Прусію і Памеранію польскі князь Баляслаў III Крывавусты спыніўся каля вёскі Раські для адпачынку. Падчас палявання на прыбліжанага князю рыцара Біберштэйна наляцеў раз’ятраны буйвал. Біберштэйн, не разгубіўшыся, схапіў жывёлу за рог і так сціснуў у руцэ, што той зламаўся. Гэта бачыў Баляслаў і дазволіў рыцару дадаць да яго герба з аленевым рогам рог буйвала.

## Апісанне 
Шчыт герба падзелены вертыкальна папалам. У 1-м, чырвоным полі сярэбраны аленевы рог з 4 адросткамі, у 2-м, сярэбраным полі чырвоны буйвалавы рог; клейнод — над прылбіцай з каронай такія ж самыя рогі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Herbu Rogala

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Порай (герб)

**Порай** (), таксама **Ружа** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся каля 250 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Бярнацкія, Ваўжэцкія, Лiтвіцкiя, Гедройцы, Малдрыкі, Міцкевічы, Немаеўскія.

## Апісанне 
У чырвоным полі выява сярэбранай 5-пялёсткавай ружы з зялёнымі лістамі; клейнод — над прылбіцай з каронай такая самая ружа.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Кораб (герб)

**Кораб** () — прыватнаўласніцкі герб, вядомы ў Польшчы з сярэдзіны XIII ст. Гербам карысталіся каля 150 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Ажэшкі, Дамброўскія, Дзяконскія, Ласкія, Русоцкія, Эйсманты.

## Апісанне 
У чырвоным полі залаты карабель з ільвінымі галовамі спераду і ззаду і мураванай вежай з зубцамі; клейнод — над прылбіцай з каронай такі ж карабель з вежай. Спачатку меў выяву карабля з мачтай і ветразем.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Археалагічныя даследаванні ў Гнесічах і Лаўрышаве

**Археалагічныя даследаванні ў Гнесічах і Лаўрышаве** — навуковыя археалагічныя абследаванні і раскопкі, якія вядуцца перыядычна з 1971 года для выяўлення і вывучэння першапачатковага селішча Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра і іншых помнікаў археалогіі ў вёсках Гнесічы і Лаўрышава і іх ваколіцах у Шчорсаўскі сельсавеце Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці.

 з Астэрманаўскага І-га тому Ліцавога летапіснага зводу, XVI ст. Бібліятэка Расійскай акадэміі навук, Санкт-Пецярбург.]]

Паводле Галіцка-Валынскага летапісу, каля 1260 года сын першага вялікага князя літоўскага Міндоўга — Войшалк (вялікі князь у 1264—1267), заснаваў манастыр *«на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам, і там жыў»*. Паводле царкоўнага падання, манастыр быў заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. прападобным ігуменам Елісеем. Лаўрышаўскі манастыр быў адным з важнейшых духоўных цэнтраў беларускіх зямель з часу ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага.

.]]

Месцазнаходжанне манастыра з XVI ст. вядома па дакументах. Ён размяшчаўся ў Лаўрышаве, каля ракі Валоўкі (левага прытоку Нёмана). Каля 1775 года ў манастыры пабудавана Свята-Успенская царква, якая захавалася да цяперашняга часу. У 1836 годзе манастыр закрыты, у 1913—1915 гадах і ў 2007 годзе адноўлены каля суседняй вёскі Гнесічы. Разам з тым, народнае паданне звязвае заснаванне манастыра ў XIII ст. з мясцовасцю каля Гнесіч.

Першае абследаванне каля Гнесіч правёў Міхась Ткачоў у 1971 годзе, ён выявіў стаянку каменнага веку, а ў 1988 годзе Аляксандр Кушнярэвіч знайшоў падмуркі манастырскай царквы пачатку XX ст.

Археалагічныя абследаванні ў Лаўрышаве пачаў у 1990 годзе Аляксандр Краўцэвіч, ён зрабіў выснову: «*На падставе здабытага падчас раскопак археалагічнага матэрыялу можна сцвярджаць, што мы знайшлі культурны слой Лаўрышаўскага манастыра […]. Нельга выключаць верагоднасць таго, што старажытны Лаўрышаўскі манастыр з самага пачатку знаходзіўся на гэтым месцы […]. Такому меркаванню спрыяюць знаходкі XIV—XV стст.*»

У 2011—2016 гадах раскопкі ў тым самым месцы праводзілі Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі, якія складаліся з добраахвотнікаў пад навуковым кіраўніцтвам Сяргея Рассадзіна. Па выніках даследаванняў Рассадзін зрабіў выснову, што манастыр дзейнічаў на гэтым месцы з часу заснавання ў XIII ст.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Маслюкоў, Т. В.* На зямлі Войшалка і Елісея  // gomelcivil.org [Электронны рэсурс] — 2014. — 31 ліпеня. — Дата доступу: 12.05.2016.
* Загадкі беларускай гісторыі. Лаўрышаўскі манастыр  // belsat.eu [Электронны рэсурс] — 2015. — 19 ліпеня. — Дата доступу: 17.11.2015.

Катэгорыя:Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр
Катэгорыя:Лаўрышава
Катэгорыя:Гісторыя Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім