Хачкар

(1273).]]
**Хачка́р** (, даслоўна «крыж-камень») — помнікі армянскай архітэктуры, якія ўяўляюць сабой каменную стэлу з разьбянай выявай крыжа. На тэрыторыі Арменіі налічваюць больш за 50 000 хачкараў, кожны з якіх мае свой непаўторны кшталт, хоць усе ўзоры падпарадкаваныя адзінаму стылю. Традыцыйнае майстэрства выразання гэтых камянёў перадаецца з пакалення ў пакаленне і захавалася ў Арменіі і армянскай дыяспары да нашых дзён.

У лістападзе 2010 года майстэрства стварэння хачкараў было ўнесенае ў рэпрэзентацыйны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА з фармулёўкай «Сімволіка і майстэрства хачкараў, армянскія каменныя крыжы».

## Раней 
у (1291).]]
У дагістарычны перыяд у гарах, ля вытокаў рэк, ля межаў паселішчаў, ля дарог узводзіліся каменныя стэлы — «вішапы» — якіх пакрывалі разьбой з выявамі птушак, скур і галоваў баранаў, клінапісамі. Гэтыя стэлы сталі папярэднікамі хачкараў.

У эпоху Урарту цары ўсталёўвалі вертыкальныя каменныя пліты, якія паведамлялі свету пра іхнія заваяванні і законы. Падобныя стэлы ставіліся таксама ў эліністычны перыяд першай дынастыі армянскіх цароў Арташэсідаў. У той час ужо існавала тэхналогія будаўніцтва хачкараў: на пастаменце — масіўным каменным блоку — выдзёўбвалі адтуліну, куды вертыкальна ўстаўлялі камень з ужо нанесенымі на яго надпісамі і ўзорамі.

Урарцкія і эліністычныя помнікі сталі азнакай першых хрысціянскіх хачкараў, якія з’явіліся ў раннім Сярэднявеччы, адразу па прыняцці хрысціянства. Гэта былі круглыя або васьмісьценныя калёны і квадратныя ў сячэнні слупы, у якіх былі ўрэзаныя крыжы, а зверху таксама ўвенчаныя аб’ёмнымі крыжамі. Найстаражытнейшы хачкар на тэрыторыі Арменіі, які захаваўся да нашага часу, датаваны 879 годам і прысвечаны царыцы Катранідзэ, жонцы караля Ашота I.

Найбольшага росквіту майстэрства выразання хачкараў дасягнула ў XII—XIV стагоддзях. З мангольскім уварваннем мастацтва заняпала, аднак ізноў адрадзілася ў XVI—XVII стагоддзях, хоць ужо і не дасягнула былога ўзроўню.

## Сучаснасьць 
е.]]
Найлепшымі прыкладамі мастацтва лічацца наступныя тры творы:
* хачкар у Гегардзе, выразаны ў 1213. Аўтарамі, магчыма, з’яўляюцца майстры Тымат і Мкітар
* хачкар Святога збавення ў Агпаце, выразаны ў 1273 майстрам Ваграмам
* хачкар у Гашаванку, выразаны ў 1291 майстрам Пагосам

Па Другой сусветнай вайне майстэрства стварэння хачкараў дзякуючы армянскай дыяспары распаўсюдзілася па свеце. Напрыклад, армянская супольнасць у Польшчы ўсталявала хачкары ва Уроцлаве, Кракаве і Эльблонгу ў памяць пра ахвяр армянскага генацыду.

 — найвялікшае ў свеце месцазнаходжанне хачкараў.]]
Асобныя экзэмпляры хачкараў дэманструюцца ў Гістарычным музэі Ерэвана і ля сабору ў Эчміядзіне. Найбольшая калекцыя захаваных асобнікаў хачкараў у Арменіі знаходзіцца на заходнім узьбярэжжы возера Севан, на Нарадускіх могілках, дзе можна ўбачыць каля 900 надмагільных камянёў розных эпохаў і стыляў. Тым ня меней, найбольшае сабранне хачкараў да нядаўнай пары існавала па-за межамі Арменіі, у Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспубліцы Азербайджана. На пераломе XX—XXI стагоддзяў могілкі былі знішчаныя азербайджанскімі ўладамі.

## Апісанне 
Хачкары вырабляюць з базальта, які мала падлягае разбурэнню. Часта сустракаюцца і хачкары з туфа, паколькі ён легкі для апрацоўкі. У рабоце з камянём майстры ўжываюць разцы, зубілы, завостраныя пёры і малаткі.

Вышыня помнікаў дасягае 1,5 метра. У іх цэнтры выразаецца ўзорысты крыж на фоне сонца або кола вечнасці. На астатняй паверхні камяню выразаюць іншыя раслінна-геаметрычныя фігуры, выявы святых і жывёл.

Гатовыя камяні ўсталёўваюцца на прызначаныя ім месцы падчас невялікай рэлігійнай цырымоніі.

## Галерэя 

Файл:2014 Prowincja Armawir, Wagharszapat, Chaczkar z 996 roku.jpg|Хачкар з мысу Наратус (996); цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
Файл:Armenia - St. Hripsime, khachkar.jpg|Хачкар XI стагоддзя ў царкве святой Рыпсімэ, Эчміядзін
Файл:ArmenianKhatchkarCrossLoriRegion1100-1200.jpg|Хачкар з правінцыі Лары (XII стагоддзе) ў Нью-Ёркскім Метраполітэне
Файл:Sanahin - Detail.jpg|Хачкар у Санаінскім манастыры (1215)
Файл:Haghartsinkhachqars.jpg|Хачкары XIII—XIV стагоддзяў у Агарцынскім манастыры
Файл:2014 Prowincja Armawir, Wagharszapat, Chaczkar z 1576 roku ze zniszczonego cmentarza w Dżulfie.JPG|Адзін з хачкараў (1576), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
Файл:Khatchkar from Jugha-2.jpg|Адзін з хачкараў (1601), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
Файл:Minsk, hachkar (events 1915 and 1988).jpg|Хачкар у Мінску на Вайсковых могілках
Файл:Khatchkar.jpg|Помнік ахвярам армянскага генацыду ў французскім Шарантон-ле-Поне (XX стагоддзе)
Файл:Khachkar in Novi Sad, 2007.jpg|Хачкар сучаснага тыпу ў Новым Садзе, Сербія
Файл:Dadivank-khachkars2.jpg|Падвойныя хачкары Мемарыяла Звона-Вежы ў Дадзіванскім манастыры, Нагорны Карабах
Файл:Chackaras Kaune.jpg|Хачкар у Каўнасе, Літва
Файл:Lviv khachkar.jpg|Хачкар у Львове, Украіна

## Гл. таксама 
* Высокі крыж
* Кельцкі крыж

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* khachkar.am
* Хачкар — символ веры, памяти, патриотизма

Катэгорыя:Мастацтва Арменіі
Катэгорыя:Крыжы
Катэгорыя:Манументы