Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў

**Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў** (нар. , Баку) — савецкі, беларускі , , , . Народны артыст Беларускай ССР (1979), Народны артыст СССР (1985). У 1996 годзе за харэаграфію і пастаноўку балета «Рагнеда» удастоены звання «Найлепшы харэограф года» і прэміі Benois de la Danse Міжнароднай асацыяцыі танца,

## Біяграфія 
Скончыў Акадэмію рускага балета імя А. Я. Ваганавай (1967), балетмайстарскае аддзяленне Ленінградскай дзяржаўнай кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава (1973). Працаваў кіраўніком харэаграфічнага гуртка ДК імя 1-й Пяцігодкі ў Ленінградзе (1967—1968), у 1968—1970 — кіраваў студыяй танца Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

У 1973 годзе 26-гадовы Валянцін Елізар’еў стаў галоўным балетмайстарам Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Беларусі. У 1982 годзе па стыпендыі ЮНЕСКА стажыраваўся ў галіне рэжысуры балета ў Парыжы (Францыя).

У 1992—1996 гадах мастацкі кіраўнік балетнай трупы Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь, у 1996—2009 — мастацкі кіраўнік-дырэктар Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь. З 2018 па 2021 год — мастацкі кіраўнік Вялікага тэатра оперы і балета Беларусі.

З 1995 года прафесар Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. З 1997 года акадэмік Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (Санкт-Пецярбург). З 1996 года акадэмік Міжнароднай славянскай акадэміі (Масква).

З 1996 года член Савета Еўропы па культуры. У 2000—2008 гадах член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

## Сям’я 
Жонка — оперны рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР, доктар філасофскіх і педагагічных навук, прафесар Беларускай Акадэміі музыкі, педагог Маргарыта Ізворска-Елізар'ева.

Дзеці: сын — Аляксандр, дачка — Ганна, унукі — Баян, Руслан, Мікіта

## Творчасць 
### Пастаноўкі балетаў на беларускай сцэне 
* «» Ж. Бізе— (1974), аднаўленне 2019.
* «Стварэнне свету» А. Пятроў (1976),
* «Ціль Уленшпігель» Я. Глебаў (1978; *у 2004-м узноўлены пад назвай «Легенда пра Уленшпігеля»*),
* «» А. Хачатуран (1980),
* «Адажыета» Г. Малер (1981);
* «Шчаўкунок» П. Чайкоўскі (1982),
* «» К. Орф (1983),
* «» М. Равель (1984),
* «Лебядзінае возера» П. Чайкоўскі (мастацкі кіраўнік пастаноўкі) (1985)
* «» І. Стравінскі (1986),
* «Рамэа і Джульета» С. Пракоф’еў (1988),
* «Дон Кіхот» Л. Мінкус (1989),
* «Страсці» («Рагнеда») А. Мдывані (1995),
* «» І. Стравінскі (1997, *2-я рэдакцыя*),
* «Жар-птушка» І. Стравінскі (1998),
* «Спячая прыгажуня» П. Чайкоўскі (2001).
* «» Б. Асаф’еў (2007) (мастацкі кіраўнік пастаноўкі)
* Юбілейны канцэрт «Балет — мастацтва думкі» (2017)
* «» А. Хачатуран (2017) (другая рэдакцыя)
* «Рамэа і Джульета» С. Пракоф’еў (2018) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Стварэнне свету» А. Пятроў (2019) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Шчаўкунок» П. Чайкоўскі (2020) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Лебядзінае возера» П. Чайкоўскі (2021) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Спячая прыгажуня» П. Чайкоўскі (2022) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Дон Кіхот» Л.Мінкус (2023) (новая аўтарская рэдакцыя)

Творчасць Валянціна Елізар’ева садзейнічала сусветнаму прызнанню беларускага балета.

### Пастаноўкі балетаў на замежнай сцэне 
* 1973 — А. Пятроў «Неўміручасць» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1974 — С. Пракоф’еў «Класічная сімфонія» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1976 — Р. Шчадрын «Настроі» (Вялікі тэатр Саюза ССР, Расія)
* 1977 — Я. Глебаў «Легенда пра Ціля» (Ленінградскі тэатр оперы і балета імя Кірава, Расія)
* 1979 — Балеты Валянціна Елізар’ева («Класічная сімфонія» С. Пракоф’ева, «Адажыета» Г. Малера, «» Ж. Бізэ—Р. Шчадрына) (Вялікі тэатр, Варшава, Польшча)
* 1990 — А. Адан «» (Славенскі тэатр оперы і балета, Любляна, Югаславія)
* 1993 — Л. Мінкус «Дон Кіхот» (Тэатр оперы і балета, Стамбул, Турцыя)
* 1995 — А. Хачатуран «» (Тэатр оперы і балета, Анкара, Турцыя)
* 2003 — Ц. Пуні «» (Тэатр NBA Ballet Company, Токіа, Японія)
* 2010 — А. Хачатуран «» (Каірскі оперны тэатр, Егіпет)
* 2011 — Л. Мінкус «Дон Кіхот» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* 2013 — П. Чайкоўскі «Лебядзінае возера» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* Харэаграфічныя мініяцюры і аднаактныя балеты: «Кантрасты» на музыку Р. Шчадрына, «Дарога» на музыку М. Самойлава, «Паэма» на музыку А. Пятрова и др.

### У кіно і на тэлебачанні 
* 1975 — «Фантазія» (тэлефільм-балет) А. Эфраса па аповесці «Вясновыя воды» І. Тургенева (з удзелам М. Плісецкай, фрагменты з музыкі П. Чайкоўскага) (Масква, ЦТ)
* 1979 — «Стварэнне» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, БТ)
* 1987 — «Вяртанне „Вясны“» А. Канеўскага (Мінск, «Беларусьфільм»)
* 1988 — «Вясна свяшчэнная», відэафільм (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1990 — «Рамео і Джульета» (відэафільм) М. Лук’янава (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1991 — «Дон Кіхот» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Балеро» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Кармен-сюіта» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Карміна Бурана» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Щелкунчик» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Валянцінаў дзень» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Спартак» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1995 — «Страсці»(«Рагнеда») (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1998 — «Жар-птушка» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2000 — «Спартак» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2001 — «Работа, якая называецца сачыненнем» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр», ТРА Саюза)
* 2002 — «Валянцін Елізар’еў» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Валянцін Елізар’еў — люстэрка часу» (хранікальна-дакументальны фільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Некалькі гісторый з жыцця харэографа» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, ТРА Саюза)
* 2003 — «Балет, балет, балет», да 70-годдзя беларускага балета. Хроніка-дакументальны фільм В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2008 — «Шклоўскі афорт» (хранікальна-дакументальны фільм) Ю. Цвяткова (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2012 — «Беларускі балет. Гісторыя» (мастацка-публіцыстычны фільм) А. Лукашэвіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2014 — «Рагнеда». Інтрыга парыжскай сцэны. Тэлефільм Н. Голубевай і Т. Краўчанка (Мінск, «Зваротны адлік АНТ»)
* 2014 — «Агульны Інтарэс» № 269 ад 09.12.2014 (Міждзяржаўная ТРК «МІР»)
* 2017 — «Панарама з Я. Айзіковічам». ТАА «Кінаманія» па заказу ДУ «ТРА саюзнай дзяржавы»
* 2017 — «Майстры і куміры. Народны артыст СССР і Беларусі — Валянцін Елізар’еў» (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — «Балет — мастацтва думкі», Хроніка-дакументальны фільм. Рэжысёры: Алег Лукашэвіч, Аляксандр Аляксееў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)
* 2017 — «Камертон», Народны артыст СССР Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — Валянцін Елізар’еў — пра свой юбілей, натхненне, сапраўднае і будучае балета (ТК СТВ)
* 2019 — «Тэатр у дэталях. Балет „Рамэа і Джульета“» (Мінск, ТК «Беларусь 3») 
* 2019 — «Маркаў. Нічога асабістага» (Мінск, ТК «АНТ») 
* 2019 — «У людзях» (РТР-Беларусь) 
* 2020 — «Тэатр у дэталях. Балет „Стварэнне свету“» (Беларусь 3) 
* 2022 — «Елізар’еў» (Мінск, «Белтэлерадыёкампанія», Агенцтва тэлевізійных навін)
* 2024 — «Скажынемаўчы», Народны артыст СССР і БССР, лаўрэат Дзяржпрэміі Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)

## Прызнанне 
* Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1976)
* Народны артыст Беларусі (1979)
* Народны артыст СССР (1985)
* Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — *за балет «Страсці» («Рагнеда»)*.
* Лаўрэат прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры і мастацтва за 2017—2018 гады (Расія-Беларусь)
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за дасягненні ў галіне харэаграфічнага мастацтва і ўклад у развіццё міжнародных сувязяў Рэспублікі Беларусь (1998, 2001)
* Ганаровы грамадзянін Мінска (2007)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР
* Прыз «Benois de Danse» Міжнароднай асацыяцыі танца (1996)
* «Чалавек года ў вобласці музычнага мастацтва» з уручэннем прыза «Залатая Неферціці» (1996)
* «Чалавек года ў галіне культуры» (2017)
* Ордэн Францыска Скарыны (Беларусь, 1997).
* Ордэн Айчыны III ступені (Беларусь, 2003)
* Ордэн Айчыны II ступені (Беларусь, 2007)
* Ордэн Дружбы народаў (СССР, 1981)
* Лаўрэат прэміі імя Е. Міровіча (1996)
* Ордэн «За ўнёсак у развіццё расійскай культуры і супрацоўніцтва» (2005).
* Медаль Сяброўства (В’етнам, 1983)
* Медаль Пушкіна (2007)
* Медаль «Benedictvs XVI Pont.Max.Anno III» (Ватыкан, 2008)
* Медаль ЮНЕСКА «Пяць кантынентаў» (Парыж, 2016)
* Прэмія Усесаюзнага конкурса балетмайстраў (Масква, 1972)
* Прэмія за лепшую сучасную харэаграфію 7-га Міжнароднага конкурса артыстаў балета і харэографаў (Масква, Вялікі тэатр; 1993)
* Лаўрэат Нацыянальнай тэатральнай прэміі (Мінск; 2011, 2021, 2023 гады)
* «Крыштальная Паўлінка» — галоўны прыз Саюза тэатральных дзеячаў Беларусі (2012)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР (1976)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1983)
* Ганаровая грамата Савета Рэспублікі Нацыянальнага склікання Рэспублікі Беларусь (2007)
* Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2007)
* Падзяка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2012)
* Ганаровы знак Міністэрства культуры РБ «За значны асабісты ўклад у развіццё беларускай культуры» (1997)
* Нагрудны знак Міністэрства культуры РБ «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2003)
* прафесар Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі (з 1995).
* член Савета Еўропы па культуры (з 1996).
* акадэмік Міжнароднай славянскай акадэміі.
* акадэмік Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (з 1997).
* Член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2008).
* Ганаровы грамадзянін горада Мінска (2007)
* Ганаровы нагрудны знак «Shusha 270» Міністэрства культуры Азербайджана (2022)

## Літаратура 
* Шумілава Э. І. «Праўда балета» (Масква, выд. «Мастацтва», 1976)
* Аркіна Н. Я. «Савецкія балетмайстары: новыя імёны» (Масква, выд. «Веды», 1979)
* «Музыка і харэаграфія сучаснага балета» (выпуск 3) (Ленінград, выд. «Музыка», 1979)
* «Балет. Энцыклапедыя» (Масква, выд. «Савецкая энцыклапедыя», 1981)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балетны тэатр» (Мінск, выд. «Беларусь», 1983)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балет у асобах» (Мінск, выд. «Беларусь», 1988) — ISBN 5-338-00345-7
* The International Encyclopedia of Dance. Edited by Selma Jeanne Cohen and DANCE PERSPECTIVES FOUNDATION. Oxford University Press. 1998. ISBN 9780195173697
* Чурко Ю. М. «Лінія, якая сыходзіць у бясконцасць» (Мінск, выд. «Полымя», 1999) — ISBN 985-07-0368-7
* バレエ 誕生から現代までの歴史』 薄井憲二著　音楽之友社　1999年　ISBN 4-276-25013-7
* Бяляева-Чэламбіцька Г. У. «Балет: эпоха Sovietica» (1917—1991) (Масква, выд. «Універсітэт Наталлі Несцеравай», 2005)- ISBN 5-901617-51-7
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (Мн., 1997) — *паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах*,
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (другое, дапоўненае выданне, Мн., 2003) — *паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах*,
*  Чурко Ю. М. «Хореография в зеркале критики» (Минск, изд. «БГУ культуры и искусств», 2010) — ISBN 978-985-6798-57-6
* Чурко Ю. М. «Pro танец» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2011) — ISBN 978-985-6981-80-0
* «Беларусы, якія праславілі Расію. Рускія, якія праславілі Беларусь» (Мінск, БЕЛТА, 2011) — ISBN 978-985-6828-72-3
* «БАЛЕТ XX ВЕК». (Москва, изд. «Балетный круг», 2011) — ISBN 978-5-901818-17-6
* Мільто І. П. «Валянцін Елізар’еў — мастак і чалавек» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2012) — ISBN 978-985-7026-79-1
* «Танцавальны лабірынт. IFMC» (Мінск, выд. «Мэджык», 2013) — ISBN 978-985-6473-97-8
* Васеніна А. «Сучасны танец постсавецкага пространства». Арт. Уланоўскай С. «Елізар’еўская школа». (Масква, выд. «Балетный круг», 2013) — ISBN 978-5-901818-12-1
* «Тут музыка вянчае танец». 50 гадоў кафедры харэаграфіі СПб дзярж. кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава. (выд. «Кампазітар — Санкт-Пецярбург», 2013) — ISBN 978-5-7379-0610-8
* Большая энциклопедия Большого театра Беларуси. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — ISBN 978-98511-0827-1.
* Лохава Г. «Саркіс і Лапачка». — Мінск, «Чатыры чвэрці», 2016. ISBN 978-985-581-038-5
* Розанава В. «Прыма-балерына Кацярына Борчанка. Інтрыгуючы талент» (Санкт-Пецярбург, выд. «Балтыйскія сезоны», 2016) — ISBN 978-5-903368-95-2
* В. Уральская «БАЛЕТ назіранні, заметкі, разважанні». Серыя — Балетны круг (Масква "Рэдакцыя журнала «Балет», 2016) — ISBN 978-5-901818-26-8
* Л. Абызава «Гісторыя харэаграфічнага мастацтва. Айчынны балет XX — пачатку XXI стагоддзя» («Кампазітар — Санкт-Пецярбург, 2017») — ISBN 978-5-7379-0501-9
* «Беларуская дзяржаўная кансерваторыя — акадэмія музыкі. Гісторыя ў асобах 1932—2017» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2017) — ISBN 978-985-02-1800-1
* Чурко Ю. М. Дыялогі, ці Валянцін Елізар’еў: «Балет — мастацтва думкі» (Мінск, выд. Лукашэвіч А. В., 2017) — ISBN 978-985-90433-1-4
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. Валянцін Елізар’еў. Кастрычнік — Лістапад 2017». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2018)
* Валянцін Елізар’еў. «Спартак». Рэпартаж з сучаснага часу: каталог / Аўтар тэксту Саша Варламов; фатограф Мікіта Фядосік. — Мінск: Дзівімакс, 2017.
* «Мікалай Цыскарыдзэ. Дзённік рэктара. 2016—2018». Складальнік і рэдактар — Г. Пятрова (Выдавецтва АРБ, Санкт-Пецярбург, 2018) — ISBN 978-5-93010-118-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Рамэа і Джульета“. Валянцін Елізар’еў. Лістапад — снежань 2018 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2019)
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Стварэнне свету“. Валянцін Елізар’еў. Снежань 2019 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2020) — ISBN 978-985-7215-34-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ Валянціна Елізар’ева „Шчаўкунок“. Верасень-Снежань, 2020». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2021) — ISBN 978-985-90456-6-0
* Ю. Чурко «Харэаграфія — выпадковасць, якая стала лёсам» — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2021. — ISBN 978-985-581-477-2
* Плескачэўская І. Феномен Валянціна Елізар’ева. — Мінск: Выд. «Звязда», 2022. — ISBN 978-985-575-339-2
* Прыгодзіч З. Творцы. — Кн. 3. — Мінск: «Мастацкая літаратура», 2022 — ISBN 978-985-02-2099-8
* Плескачэўская І. Валянцін Елізар’еў. Палёт насустрач жыццю. Як нараджаецца балет. — Масква: АСТ, 2023. — ISBN 978-5-17-149413-1
* Прыгодзіч З. К. Незабыўныя сустрэчы-2 — Мінск: «Деловая печать». 2023 — ISBN 978-985-90586-1-5
* Буклет. «Валянцін Елізар’еў. 50 год творчай дзейнасці». Складальнікі: Вольга Ягорава, Наталля Баграцова. (Вялікі тэатр Беларусі, 2023).
* І. Плескачэўская «Плісецкая стыхія на імя Майя. Партрэт на фоне эпохі» (Масква, выд. АСТ, 2024) — ISBN 978-5-17-108528-5

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР