open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Расейны

**Расейны**, таксама **Расяйней** () — горад у цэнтральнай Літве, на рацэ Госенка. Адміністрацыйны цэнтр Расейнскага раёна Ковенскага павета. Расейны адносяцца да этнаграфічнага рэгіёну Жамойць.

## Назва 
Назва ад ранейшага імя *Raseinis*. Вядомае і адпаведнае лідскае прозвішча Расейна. У абодвух імёнах фармант -*ein*- як у адыменным тапоніме Валейнішкі каля Ашмянаў (ад імя *Valeinis*).

## Гісторыя 
Першыя згадкі аб горадзе адносяцца да 1253 года, калі Расейны былі сталіцай Жамойцкага княства. У ХІІІ—ХIV стагоддзях Расейны згадваецца ў хроніках пад рознымі назвамі: *Рушыген*, *Росыен* і *Расейн*. У гэты час Расейны сталі адным з асноўных гарадоў Жамойці. У 1416—1421 гадах паводле загаду вялікага князя Вітаўта тут быў пабудаваны касцёл (адзін з першых у Жамойці). Да нашых дзён захаваўся касцёл, які быў пабудаваны жамойцкім біскупам Юрыем Тышкевічам у 1636 годзе. У 1492 годзе Расены атрымалі магдэбургскае права і ўласны герб. Пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай Расейны заставаліся неафіцыйнай сталіцай Жамойці. Тут была ўся дзяржаўная ўлада рэгіёну. У 1580 годзе ўладары жамойцкіх плямёнаў выбралі ўласных прадстаўнікоў, якія прадстаўлялі Жамойць у соймах Рэчы Паспалітай.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, Магдэбургскае права было скасаванае.

У складзе Расійскай імперыі Расейны былі цэнтрам павета спачатку Літоўскай губерні (1797—1801), потым Віленскай губерні (1801—1843) і нарэшце Ковенскай губерні (пасля 1843 года). У ХІХ стагоддзі Расейны атрымалі развіццё як лакальны цэнтр гандлю дрэвам і пшаніцай, але ў выніку аддаленасці ад чыгуначных галін і асноўных гандлёвых шляхоў, паступова горад страціў сваю ролю.

Падчас паўстання 1830—1831 гадоў Расейны сталі адным з цэнтраў вызваленчага руху. 26 сакавіка 1831 года паўстанцы ўзялі горад і стварылі жамойцкі ўрад. Але праз некалькі дзён расійскія войскі захапілі горад.

Расены таксама былі адным з цэнтраў яўрэйскай грамады, у 1926 годзе яўрэі складалі 40 % насельніцтва горада.

Падчас Першай сусветнай вайны, вясной 1915 года горад быў заняты войскамі Германскай імперыі.

Пасля стварэння Літоўскай Рэспублікі ў 1918 годзе Расейны ўвайшлі ў яе склад, дзе стаў цэнтрам павета. З 1940 года ў складзе Літоўскай ССР. З 1941 да 1944 года горад быў акупаваны нямецкімі войскамі. У выніку ваенных дзеянняў было разбурана 90 % пабудоў горада.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с.
* *Gadon, M.* Opisanie Powiatu Telszewskiego w Guberni Kowieńskiej w dawnem Xięstwie Żmujdzkiem położonego / M. Gadon. — Wilno : druk. S. Blumowicza, 1846. — 186 s.
* 
* 
* 

## Спасылкі
Жабінка (рака)

**Жабі́нка** — рака ў Беларусі, у Камянецкім і Жабінкаўскім раёнах Брэсцкай вобласці, правы прыток ракі Мухавец (басейн Віслы). Пры ўпадзенні ў раку Мухавец знаходзіцца горад Жабінка.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 25 км, з іх 18 км на тэрыторыі Жабінкаўскага раёна. Плошча вадазбору 228 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰. Пачынаецца за 2,5 км на паўночны захад ад вёскі Пелішча Камянецкага раёна (да меліярацыі пачыналася ад вёскі Жыцін), вусце ў межах горада Жабінка. Цячэ па Прыбужскай раўніне.

Рэчышча каналізаванае ў 1972 годзе па ўсёй даўжыні ракі. Каля вёскі Сакалова Жабінкаўскага раёна працякае праз сажалкі рыбгаса «Сакалова». У верхнім цячэнні на працягу 10 км называецца *канал Жабінка*.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Общая характеристика речной сети Брестской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Мухаўца
Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жабінкаўскага раёна
Гарадзечанка

**Гарадзечанка** — рака ў Беларусі, у Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласці, правы прыток ракі Нясета (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 15 км. Плошча вадазбору 65 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰.

Цячэ ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Пад лесам 21 %. На ўсім працягу каналізаваная.

## Літаратура 
*  — С. 558.

Катэгорыя:Рэкі Клічаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Ольсы
Чачорская раўніна

**Чачэрская раўніна** — раўніна на паўднёвым усходзе Магілёўскай, паўночным усходзе і ўсходзе Гомельскай абласцей Беларусі, на ўсход ад даліны ракі Днепр, па абодвух баках ракі Сож. Працягласць з захаду на ўсход да 35 км, з поўначы на поўдзень да 52 км.

## Геалогія 
У тэктанічных адносінах паўднёвая і цэнтральная часткі прымеркаваны да Жлобінскай седлавіны, крайняя поўнач — да паўднёвых схілаў Аршанскай упадзіны. Крышталічны фундамент перакрыты асадкавымі пародамі верхняга дакембрыю, дэвону, юры, мелу (мел, мергель), палеагену (пяскі, алеўрыты, гліны) і антрапагену. Антрапагенавая тоўшча (20—100 м) ухлючае адклады марэнныя (чырвона-бурыя валунныя супескі, суглінкі з праслоямі пяску, пясчана-жвіровай сумесі) дняпроўскага і сожскага зледзяненняў, водна-ледавіковыя, алювіяльныя, балотныя і інш.

Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пясчана-жвіровы матэрыял, мел, сапрапелі, торф.

## Рэльеф 
Паверхня хвалістая, месцамі ўзгорыста-хвалістая. Вышыня 140—190 м над узроўнем мора. Адносныя вышыні 5—7 м, радзей да 15 м. Пераважаюць другасна-марэнныя раўніны, месцамі перакрытыя маламагутным чахлом з лёсападобных суглінкаў, на поўначы — з водна-ледавіковых супескаў. Каля гарадоў Чачэрск і Слаўгарад дэнудацыйныя краявыя марэнныя грады (выш. 20—30 м), да якіх прымеркаваны лагчыны сцёку расталых ледавіковых вод. На міжрэччах трапляюцца суфазійныя западзіны, месцамі эолавыя формы рэльефу; на ўсход ад Слаўгарада — карставыя западзіны. У даліне р. Сож вылучаюцца пойма (плоская, часам забалочаная, шыр. 2,5—3 км) і 2 надпоймавыя тэрасы (выш. 6 м і 14—15 м).

## Клімат 
Сярэдняя тэмпература студзеня -7,4 °С, ліпеня 18,4 °С. Ападкаў 637 мм за год.

## Гідраграфія 
Рэкі — Сож з прытокамі Проня (нізоўе), Касалянка, Добрыч, Чачора, Ліпа (праваруч), Беседзь, Кляпінка, Покаць (леваруч); левыя прытокі Дняпра — Поўная, Ухлясць, Баброўка, Гутлянка.

## Глебы 
На поўдні раўніны пашыраны дзярнова-палева-падзолістыя глебы, на астатняй частцы — дзярнова-падзолістыя глебы ў рознай ступені ападзоленыя; у катлавінах — дзярнова-глеевыя і дзярнова-карбанатна-глеевыя; у далінах рэк — поймавыя (алювіяльныя), дзярновыя забалочаныя, радзей тарфяна-балотныя.

## Расліннасць 
Лясістасць да 30 %. На левабярэжжы Сажа масівы хвойнікаў чаргуюцца з бярэзнікамі і чорнаалешнікамі. Па правабярэжжы Сажа пераважаюць хвойнікі. На поўдні раўніны дзялянкі дуброваў з прымессю граба, у цэнтральнай частцы сустракаюцца шыракаліста-яловыя і шыракаліста-хваёвыя лясы. Невялікія масівы нізінных балотаў, у тым ліку Кабылянскае, Гадылева, Зімнік. Катлавіны і латочыны занятыя пазаабалонавымі дробнаасотавымі і зёлкавымі лугамі. Пад ворывам каля 50 % тэрыторыі.

## Ахова прыроды 
У межах Чачэрскай раўніны знаходзяцца тры заказнікі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Рэльеф Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Слаўгарадскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Чачэрскага раёна
Гарадзец (рака)

**Гарадзец** — рака ў Слаўгарадскім і Чавускім раёнах Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Крупка (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 2,5 км. Пачынаецца за 1,6 км на паўночны захад ад вёскі Любаны Слаўгарадскага раёна, вусце за 1 км на ўсход ад вёскі Палоева Чавускага раёна. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Слаўгарадскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Чавускага раёна
Катэгорыя:Басейн Проні
Крупня (рака)

**Кру́пня** — рака ў Клімавіцкім і Касцюковіцкім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Жадунь (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 41 км. Плошча вадазбору 136 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,7 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 м/км.
Пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Сакалоўка Клімавіцкага раёна, вусце на паўднёвай ускраіне горада Касцюковічы. Цячэ на паўднёвым усходзе Аршанска-Магілёўскай раўніны.

Даліна выразная, шырынёй да 2 км, парэзана лагчынамі, ярамі, меліярацыйнымі каналамі. Схілы даліны стромкія, вышынёй да 20 м. Пойма вузкая, у верхнім і ніжнім цячэнні чаргуецца па берагах, у сярэднім — двухбаковая (шырыня ў асобных месцах да 1,8 км), асушаная, лугавая. Рэчышча каналізаванае на працягу 26 км (вёска Крупня Клімавіцкага раёна — вёска Карабанава Касцюковіцкага раёна), у высокай плыні слабазвілістае. Берагі натуральнага рэчышча стромкія, вышынёй 0,5—1 м. Шырыня ракі ў межань да 10 м. Прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў.

Каля ракі населеныя пункты Сакалоўка, Крупня, Леанполле, Халдзееўка (Клімавіцкі раён), Калодзезькі, Чарчонаўка, Вязавец, Карабанава, Прусіна (Касцюковіцкі раён).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-89. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1984 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Клімавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Беседзі
Нясета

**Нясёта**, **Нясе́та** — рака ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Ольса (басейн Дняпра).

## Назва 
На думку У. Тапарова, назва Нясета балцкага паходжання. З такой жа назвай іншая рака — прыток Бярэзіны. Тая ж аснова **Nes-et-* у назве Нясетня (прыток прыпяцкай Пцічы).

Тапароў і Трубачоў бачаць у суфіксе *-ета* доказ балцкага паходжання назвы, але не прыводзяць значэння самой асновы. Не выключана магчымасць сувязі назвы пасялення з размоўным імем Несім (Анісім), тады *нясята* — нашчадкі Несіма (Анісіма).

Корань **Nes-* дастаткова папулярны ў старабалцкай гідраніміі Верхняга Падняпроўя.

Корань **Nes-* таксама ў назвах  (у басейне дзесенскай ракі Нярусы) і *Несла (< **Nes-l-*, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 39 км. Плошча вадазбору 346 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

Асноўныя прытокі — Гарадзечанка і Турчанка (леваруч).

Пачынаецца за 1 км на паўночны захад ад вёскі Куцін, вусце каля аграгарадка Бацэвічы. Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне.

Даліна невыразная. Абалона двухбаковая, шырынёй 0,1—0,3 км. Рэчышча каналізаванае, шырынёй 4—12 м. Выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных каналаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Клічаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Ольсы
Падводная пошта

[thumb|Нямецкая [падводная лодка *«Deutschland»*, якая дастаўляла пошту ў гады Першай сусветнай вайны (паштовая картка ЗША, 1916)]]
**Падводная пошта** мае наступныя значэнні:
* Дастаўка пошты па рацэ Сене ў часы франка-прускай вайны (1870—1871).
* Дастаўка паштовай карэспандэнцыі падводнымі лодкамі; да гэтага часу рэдка ўжываны від пошты.
* Паштовыя адпраўленні, перасланыя падводнай поштай, што пацвярджаецца знакамі паштовай аплаты, паштовымі штэмпелямі і / або спецыяльнымі паметкамі.
* Арганізацыя падводных паштовых аддзяленняў з мэтай прыцягнення турыстаў у некаторых дзяржавах Амерыкі, Акіяніі, Азіі і Еўропы.

Катэгорыя:Пошта
Катэгорыя:Падводныя лодкі
СЭЗ Магілёў

**Свабодная эканамічная зона «Магілёў»** (СЭЗ «Магілёў») — частка тэрыторыі Рэспублікі Беларусь з пэўнымі межамі, у межах якой у дачыненні рэзідэнтаў гэтай свабоднай эканамічнай зоны ўсталёўваецца і дзейнічае спецыяльны прававы рэжым для ажыццяўлення імі інвестыцыйнай і прадпрымальніцкай дзейнасці.

## Спасылкі 
* Свабодная эканамічная зона «Магілёў»

Катэгорыя:Спецыяльныя эканамічныя зоны ў Беларусі
Катэгорыя:Эканоміка Магілёва
Трытоны

**Трытоны**, уколы (*Tritonus*) — род хвастатых земнаводных сямейства сапраўдных саламандраў.

Пашыраны ў Еўразіі. Жывуць у вадаёмах (у перыяд размнажэння) і на сушы ў вільготных (часта поймавых) мясцінах, у лісцевых і мяшаных лясах, хмызняках. Кормяцца дробнымі воднымі і сухапутнымі беспазваночнымі.

Вядома 10 відаў. На Беларусі 2 віды: трытон звычайны, ці малы і трытон грабеньчаты.

Даўжыня цела да 18 см, хваста — блізкая да даўжыні цела. Хвост сплюшчаны з бакоў, зверху і знізу мае скурыстую аблямоўку. Павекі развітыя. Зубы на абедзвюх сківіцах, паднябенныя зубы размешчаны радамі.

Развіццё з ператварэннем. Пры неспрыяльных умовах метамарфозу часам назіраецца неатэнія.

Лабараторныя жывёлы.
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Саламандравыя
Баброўка

Назву **Бабро́ўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Польшча 
* Баброўка — вёска ў Гміне Чаромха Гайнаўскага павета Падласкага ваяводства

## Рэкі 
### Беларусь 
* Рака Баброўка, прыток Дняпра
* Рака Баброўка, прыток Заходняй Бярэзіны
* Рака Баброўка, прыток Будавесці
* Рака Баброўка, прыток Вербаўкі

## Іншае 
* Баброўка — урочышча ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці

## Гл. таксама 
* Баброва
* Баброўнікі
* Баброўня
* Баброўцы
* Бобр
Гарадзейка

**Гарадзе́йка** — рака ў Стаўбцоўскім і Нясвіжскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Уша (басейн Нёмана).

## Назва 
Корань *Gard-* у літоўскіх гідронімах *Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis*, латышскіх *Gard-upe, Gardena, Gardauņa*. На Верхнім Павоччы той жа корань *Gard*- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам *-at-*).

Канчатак *-ейка* часта прысутны на месцы ранейшага балцкага *-ēja* (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — *Vedēja,* Мярэйка *— Merēja,* Рыпейка — *Rupēja*).

Балцкі гідранімічны корань *Gard-* звязаны з індаеўрапейскім **gherd*- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага **gher*- «хапаць, абдымаць»). Ад яго таксама і праславянскае **gordъ* «горад (агароджанае месца)», літоўскае *gardas* «загарода (для свойскай жывёлы)».

Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце да каранёў **gleb(h)-* «сціскаць», **gem-* «хапаць, сціскаць». Назвы такога тыпу адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 10 км. Плошча вадазбору 53 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,9 ‰.

Пачынаецца на ўсходзе ад вёскі Новая Вёска Стаўбцоўскага раёна, цячэ праз гарадскі пасёлак Гарадзея, упадае ва Ушу на ўсходзе ад вёскі Студзёнкі Нясвіжскага раёна.

Ад вусця на працягу 1 км каналізаваная. Паміж вёскамі Новая Вёска і Вялікі Двор Стаўбцоўскага раёна на рацэ сажалка.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-90. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г.

Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)
Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Жалезніца (рака)

**Жалезніца** — рака ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Случ (басейн Дняпра). Даўжыня 8,2 км. Пачынаецца за 2,5 км на паўночны захад ад вёскі Шышчыцы, упадае з поўначы ў Руднянскае вадасховішча на рацэ Случ. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Прыток — рака Жары (леваруч).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прытокі Случы (прыток Прыпяці)
Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна
Псіхоз

**Псіхоз** — парушэнне адвольнай адаптацыі псіхічнай дзейнасці чалавека. Псіхатычны разлад — гэта зборная назва групы разнастайных псіхічных разладаў, якія суправаджаюцца прадуктыўнай псіхапаталагічнай сімптаматыкай — трызненнямі, галюцынацыямі, псеўдагалюцынацыямі, дэперсаналізацыяй, дэрэалізацыяй і інш.

## Гл. таксама 
* Шызафрэнія
* Біпалярнае афектыўнае засмучэнне
* Ранняе ўмяшанне пры псіхозе
* Параноя
* Пасляродавы псіхоз
* Псіхапатыя
* Пяць асноўных клінічных выпадкаў Фрэйда

## Літаратура 
* *Фрэйд З.* Неўроз і псіхоз (1923)
* *Фрэйд З.* Страта рэальнасці пры неўрозе і псіхозе (1924)
* *Lacan J.* De la psychose paranoïaque dans ses rapports avec la personnalité. Paris: Seuil, 1980
* *Melman, Charles*. Les structures lacaniennes des psychoses. Séminaire 1983—1984. Paris: A.L.I., 2000

Катэгорыя:Псіхатычныя засмучэнні
Катэгорыя:Псіхіятрыя
Фернан Лежэ

**Жазеф Фернан Анры Лежэ́** (; , Францыя — ) — французскі мастак, адзін з піянераў кубізму. Жонка — Надзея Хадасевіч-Лежэ.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Школе дэкаратыўнага мастацтва (1903—05) і акадэміі Жуліяна ў Парыжы. Працаваў пераважна ў Парыжы, у 1940—45 у ЗША.

## Творчасць 
У 1924 заснаваў «Сучасную акадэмію». У ранні перыяд зазнаў уплывы П. Сезана, фавізму, футурызму. У 1909—14 прымыкаў да кубістаў. Творы гэтага перыяду вызначаюцца дынамікай прасторавай пабудовы, кантрастамі адкрытых колераў: «Аголеныя ў лесе» (1909—10), «Дама ў блакітным» (1912) і інш. Пад уплывам падзей 1-й сусветнай вайны прыдумаў «новую эстэтыку машынных форм», якая абумовіла «механічны» перыяд у яго міжваеннай творчасці. Работам гэтага часу ўласціва пабудова фігур чалавека і прадметаў з абагульненых цыліндрычных і акруглых форм, яркія лакальныя колеравыя зоны: «Дыскі» (1918), «Горад» (1919—20), «Механік» (1920), «Механічныя элементы», «Чалавек у світэры», «Чытанне» (усе 1924) і інш. 3 1920 супрацоўнічаў з Ле Карбюзье ў афармленні тагачасных інтэр'ераў. У 1924—27 зазнаў уплыў пурызму («Акардэон», 1926; «Нацюрморт з рукой», 1927). У 1930—50-я г. ўзмацніліся рысы дэкаратывізму («Вялікія чорныя ныральшчыкі», 1944), імкненне да сюжэтнасці і сацыяльнай скіраванасці («Будаўнікі», 1951). 

Сярод манументальных работ: мазаікі і вітражы ў цэрквах у Асі (1949) і Адэнкуры (1951), пано для будынка ААН у Нью-Ёрку (1952); паводле яго эскізаў аформлены музей яго імя ў Б'ё (1956—60), зроблены мазаікі ў Доме культуры моладзі ў Карбей-Эсоне (1965—66), вітражы ў Інстытуце Мары Тарэза ў Парыжы (1960) і інш. 

Працаваў таксама ў галіне манументальна-дэкаратыўнай керамікі, габелена, тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва, кніжнай ілюстрацыі. У 1924 зняў маляваны фільм «Механічны балет».

## Каталогі 
* **Жывапіс**: *Bauquier G.* Fernand Léger. Catalogues Raisonné de l'oeuvre peint. T. II. 1920—1924. Paris, 1992. 348 pp. T. III. 1925—1928. Paris, 1993. 350 pp.
* **Літаграфіі і гравюры**: *Saphire L.* Fernand Léger. The Complete Graphic Works. 1978.

## Літаратура 
* Лежэ // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)
Жадунь (правы прыток Беседзі)

**Жадунь**, **Жадунька** — рака ў Клімавіцкім і Касцюковіцкім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Беседзь (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 47 км. Плошча вадазбору 488 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,7 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

## Назва 
Назва Жадунь балцкага паходжання. У ёй вылучаецца балцкі гідранімічны корань *žod*- / *žad*-.

Той жа корань у рачных і азёрных назвах (збольшага на Верхнім Падняпроўі) *Жодзінка, Жадунь, Жодуч, Жодзень, *Няжода, Пражода, а таксама ў двухасноўных гідронімах Валажода і Лебяжода (Лібажода).

Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы *Žadalis, Žadikė, Žad-upys*. Корань *Žad-* звязаны з моўным гняздом, у якім літоўскае *žadas* «мова, маўленне; прытомнасць», *žodis* «слова», *žasti* «прамаўляць; разгаворваць».

Значэнне мусіла прасунуцца ад «мовіць» да «цячы», так жа сама як стараіндыйскае *nadī* «рака, водная плынь» пайшло ад **nad*- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць».

Пашыральнікі *-un-, -ūn-* у літоўскіх гідронімах тыпу *Ežerūnà, Vil̃kunis*.

Вышэй па цячэнні ракі Беседзь, у якую ўцякае Жадунь, ля Хоцімска уцякае яшчэ адна Жадунь. Іх назвы ніяк не дыферэнцыяваныя. Тыпалагічна блізкую сітуацыю можна ўгледзець і ў сярэднім цячэнні Дзвіны, у якую справа і злева, адносна недалёка адна ад адной уцякаюць рэкі Обаль і Абалянка (< Обаль), абедзве назвы ад балцкага **Abalis* «Рака (цякучая, плыткая)».

Адносна недалёка ад гэтых дзвюх Жадуняў за расійскай мяжой таксама рэчкі Пражода і Няжодка, у назвах якіх той жа корань *žod*- / *žad*-. Гэта дробныя рэчкі, на вытоках буйнейшых рэк, адпаведна, Вароніцы (цячэ ў Іпуць) і Устрома (цячэ ў Дняпро). Назву Пражода тыпалагічна можна зблізіць з літоўскім *pratekti* «пачаць цячы, памалу сачыцца», *protekom* «бегма (бяжаць)», назву Няжодка (< *Няжода) — з назвамі тыпу Нецеч, Нёўда.

Калі значэнне назвы Жадунь можна перадаць як «Цякучая (рака)», дык назвамі Пражода і *Няжода пазначаліся, наадварот, рэчкі слабацечныя.

## Асноўныя прытокі 
* *Леваруч*: Крупянка, Крупня.
* *Праваруч*: канава Асоўская.

## На рацэ 
* *Горад*: Касцюковічы.
* Населеныя пункты: Высокае, Красавічы, Рысін, Забычанне, Негіна, Студзянец.

## Агульныя звесткі 
Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Жадунька Клімавіцкага раёна, вусце за 1 км на ўсход ад пасёлка Варашылава Касцюковіцкага раёна. Цячэ па заходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны.

Даліна невыразная, месцамі карытападобная. Пойма роўная, парослая лугавымі травамі і хмызняком, месцамі забалочаная. Рэчышча каналізаванае на працягу 25,1 км (выток — 1,8 км на паўднёвы ўсход ад горада Касцюковічы), ніжэй звілістае, пясчанае. Шырыня ракі да вусця Крупні ў межань 5—8 м, ніжэй да 10 м. Берагі месцамі стромкія і абрывістыя, вышынёй 0,5—2 м.

## Літаратура 
* 
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* 

Катэгорыя:Рэкі Клімавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Беседзі
Уса (камуна)

**Уса** () — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.

Насельніцтва складае 201 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 5 чал./км². Займае плошчу 37 км². Паштовы індэкс — 10060. Тэлефонны код — 0121.

Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Пётр.
Гіпноз

[thumb|Сеанс гіпнозу, карціна [Рыхард Берг|Рыхарда Берга]]

**Гіпноз** ( — сон) — часовы стан свядомасці, які характарызуецца звужэннем яе аб'ёму і рэзкай факусіроўкай на ўтрыманні ўнушэння, што звязана са змяненнем функцыі індывідуальнага кантролю і самасвядомасці.

## Гл. таксама 
* Парапсіхалогія

Катэгорыя:Псіхіятрыя
Надзея Пятроўна Хадасевіч-Лежэ

**Надзея (Надзея-Ванда) Пятроўна Хадасевіч-Лежэ**, **Надзя Лежэ** (;  — ) — французская мастачка беларускага паходжання.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў вёсцы Асецішчы Віцебскай губерні, паводле іншых звестак у вёсцы Мажанка Мінскай губерні.

Напачатку 1920-х гадоў вучылася ва Уладзіслава Страмінскага ў Смаленску, магчыма і ў Казіміра Малевіча у Віцебску. У 1923 годзе з запрашэння Страмінскага прыехала ў Варшаву, вучылася ў Акадэміі Мастацтваў у Варшаве. Выйшла замуж за мастака Станіслава Грабоўскага. У 1924 годзе разам з мужам пераехала ў Парыж.

Вучылася ў Акадэміі Сучаснага мастацтва (*Académie Moderne*), якую заснавалі Фернан Лежэ і Амадэ Азанфан. У 1927—1928 гадах удзельнічала ў выданні франка-польскага часопіса «*L’Art Contemporain — Sztuka Współczesna*», дзе спалучалася паэзія і мастацтва. Ад 1926 году выстаўляла свае творы на выставах авангарднага мастацтва.

У 1932 годзе развялася з Грабоўскім і выйшла замуж за Фернана Лежэ.

У канцы 1940-х гадоў пераехалі на жыхарства ў *Gif-sur-Yvette* каля Парыжа, дзе ўтрымоўвалі салон для мастакоў і паэтаў. Пасля смерці Фернана Лежэ ў 1955 годзе ў асноўным займалася прапагандаваннем яго творчасці.

Памерла ў Парыжы.

## Літаратура 
* Nadia Léger: Évolution Première, 1920—1926. Paris: Société Revues et Publications, 1971.
* *Czwiklitzer C.* Suprematism de Khodossievitch-Léger. Paris, 1972.
* *Дубенская Л.* Рассказывает Надя Леже. Москва: Детская литература, 1978.
* *Дубенская Л.* Рассказывает Надя Леже. Минск: Юнацтва, 1983.

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі
Жары (рака)

**Жа́ры**, **Жара** — рака ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Жалезніца (басейн Дняпра). Даўжыня 6,5 км. Пачынаецца за 2 км на захад ад вёскі Вераб'ёва, вусце за 2 км на захад ад вёскі Адамова. Рэчышча на працягу 5,5 км угару ад вусця каналізаванае. 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Случы (прыток Прыпяці)
Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна
Дыссацыяльнае расстройства асобы

**Дыссацыяльны разлад асобы**; **антысацыяльны разлад асобы**; **сацыяпатыя**; састар. **Разлад асобы тыпу эмацыйна тупых**; састар. **Антысацыяльная псіхапатыя**; састар. **Псіхапатыя** — разлад асобы, які характарызуецца ігнараваннем сацыяльных нормаў, імпульсіўнасцю, агрэсіўнасцю і вельмі абмежаванай здольнасцю фармаваць прыхільнасці. Першапачаткова тэрмін «псіхапатыя» датычыўся толькі гэтага разладу асобы.

Катэгорыя:Псіхічныя разлады
Дубайскае тэлебачанне

**Дубайскае тэлебачанне** — гэта быў канал, які перадаваўся з Дубая на арабскай мове. Заснаваны ў 1979 годзе. У 1995 пачаў трансляравацца праз спадарожнік HotBird. У 2004 змяніў назву на Дубай ТБ i зрабіўся часткай АМД.

Катэгорыя:Тэлебачанне
Катэгорыя:Дубай (горад)
Катэгорыя:Культура Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў
Гарадніца (рака)

**Гарадніца**, **Гарадзея**, **Гарадзейка** — рака ў Беларусі, у Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Уша (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 24 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 3 ‰. Пачынаецца на паўночны захад ад вёскі Малаеды, упадае ва Ушу на паўночны ўсход ад вёскі Ескавічы. Вадазбор на паўночных схілах Капыльскай грады. На працягу 9,1 км каналізаваная (ад паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі Малаеды да вусця), У сярэдняй плыні прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў. У выніку меліярацыі вусцевая частка ракі атрымала новае рэчышча. У вярхоўі створана сажалка (плошча 0,16 км²).

## Літаратура 
* 
*  — С. 559.
* Ліст карты N-35-101. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1982 г.
* Ліст карты N-35-102. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1982 г.

Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Вараны (сямейства)

**Вараны** (*Varanidae*) — сямейства класа паўзуноў.

Уключае 30 сучасных відаў у адным родзе , яны цікавыя сваімі вялікімі памерамі. Вараны з'яўляюцца яшчаркамі, у большасці выпадкаў буйнымі.Самым буйным сучасным відам роду з'яўляецца , які дасягае 3 метраў у даўжыню. У Сярэдняй Азіі трапляецца  (даўжыня больш як 1,5 м). Найбольш дробны від — , даўжынёй усяго 28 см.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1996. — ISBN 985-11-0067-6.
Фенек

**Фе́нек** (*Vulpes zerda*) — мініяцюрная лісіца своеасаблівай знешнасці, якая жыве ў пустынях Паўночнай Афрыкі. Часам яе адносяць да асобнага роду *Fennecus*. Сваё імя гэты звярок атрымаў ад арабскага *fanak*, што азначае «*ліса*». Навуковая відавая назва *zerda* паходзіць ад грэчаскага *xeros*, «*сухі*».

## Распаўсюджанне 
Самая шматлікая папуляцыя фенекаў жыве ў цэнтральнай Сахары, хоць яны сустракаюцца ад Паўночнага Марока да Сінайскага і Аравійскага паўвостраваў, а на поўдні — да Нігера, Чада і Судана.

## У культуры 
### Мультыплікацыя 
* Звератопія (рус. *Зверополис*). **Фенек** - ліса-фенек, саўдзельнік аднаго з галоўных герояў (ліса Ніка Уайдла) ў бізнесе і махінацыях (дзякуючы амплуа дзіцяці). Мае грубы голас і бандыцкія схільнасці, нягледзячы на знешнюю прыгажосць. Водзіць фургон.

Катэгорыя:Сабачыя
Трытон

* Трытон, бог, у старажытнагрэчаскай міфалогіі марскі бог
* Трытон, спадарожнік Нептуна
* **Трытон** — музычны інтэрвал аб'ёмам у 3 тоны

* Трытоны (*Tritonus*), род хвастатых земнаводных сямейства сапраўдных саламандраў
Рагацік песцікавы

**Рага́цік песцікавы** (*Clavariadelphus pistillaris*) — від грыбоў сямейства Clavariadelphaceae. Рагацік песцікавы не прыгодны ў ежу.

## Апісанне 
Пладовае цела цела вышынёй 7-15 (30) см, дыяметрам да 5 см (у найбольш шырокай частцы), булавападобнае, іншы раз лапатападобнае, падоўжна-маршчакаватае. Афарбоўка светла-жоўтая, з часам цёмна-вохравая, пры націсканні набывае чырванавата-карычневае адценне. Тканка шчыльная, губчатая, белая, на зломе афарбоўваецца ў пурпурова-бураваты колер, з прыемным пахам, гаркаватым смакам. Ножка няясная, каля асновы белалямцавая. Гіменій пакрывае верхавінку пладовага цела. Споры памерам 7-16 х 4-10 мкм, гладкія, бясколерныя, белыя або светла-жоўтыя, часам з зярністым змесцівам.

## Пашырэнне 
Арэал перарывісты, ахоплівае Еўропу, Усходнюю Азію, Паўночную Амерыку. У Беларусі адзначаны ў Брэсцкай (Пружанскі р-н), Віцебскай (Ушацкі р-н), Гомельскай (Жыткавіцкі р-н), Мінскай (Смалявіцкі р-н) і Магілёўскай (Асіповіцкі р-н) абласцях.

Расце ў лісцевых і мяшаных, радзей хвойных лясах.

## Біялогія 
Пладовыя целы назіраюцца ў восеньскі перыяд.

## Ахова 
Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Ахоўваецца ў Літве, Латвіі, Расійскай Федэрацыі, Украіне і Польшчы.

## Літаратура 
* *Пармасто Э. Х.* Определитель рогатиковых грибов СССР. — Л.: «Наука», 1965. — С. 47—48.
* 

## Спасылкі 
* Таксанамія на сайце www.mycobank.org 

Катэгорыя:Рагацікавыя
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Тэлебачанне павышанай выразнасці

**Тэлебачанне павышанай выразнасці** ці **тэлебачанне пашыранай выразнасці** - гандлёвая марка *Амерыканскай Асацыяцыі Спажыўцоў Электронікі* (ААСЭ) для некаторых стандартаў ТБ-вяшчання (DTV) i прылад.
У прыватнасці, гэты тэрмін вызначае фарматы, якія забяспечваюць якасць малюнку пры звычайных памерах дысплэю (SDTV), але не дасягаць 

дэталізавансць *тэлебачання высокай вырахнасці* (HDTV).

Гэты тэрмін адносіцца да прылад, здольных адлюстроўваць 480 ці 576-лінейныя сігналы з прагрэсіўнай разгорткай (як правіла, называюць "480p (NTSC)" і "576p (PAL)", адпаведна) у адрозненне ад празрадкоўнай разгорткі, звычайна называецца "480i (NTSC) "або" 576i (PAL) ". Высокая колькасць кадраў у секунду не з'яўляецца абавязковай для EDTV.

У іншых краінах, агляд можа быць розным. Напрыклад, у Аўстраліі фармат 576p афіцыйна прызнаны ў якасці высокай выразнасці, хоць HD вяшчанне ў Аўстраліі, мае быць як мінімум 720p.

## Сувязь 
EDTV сігналы патрабуюць большай прапускной здольнасці, чым ў стандарце SDTV, альбо як кампазітнае відэа ці S-Video. Вышэйшую прапускную здольнасць для сродкаў масавай інфармацыі павінна забяспечваць дадатковая перадача даных. Для дасягнення EDTV, спажывецкім электронных прыладам, такім як DVD плэер з прагрэсіўнай разгорткай альбо сучасныя гульнявыя кансолі, патрэбна сувязь прынамсі праз кампанентны відэакабель (як правіла, з выкарыстаннем 3 RCA відэакабеля), VGA раздым, альбо DVI альбо HDMI раздым. Для трансляцыі эфірнага тэлебачання, EDTV падтрымлівае выкарыстанне тых жа раздымаў, што і HDTV.

## Трансляцыя і адлюстроўванне 
## DVD дыскі 
## Гульні 
Катэгорыя:Стандарты тэлевізійнага вяшчання
Катэгорыя:Тэлебачанне высокай дакладнасці
Оўруцкі раён

**Оўруцкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Жытомірскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Оўруч ().

Утвораны ў 1925 годзе. Насельніцтва раёна на  года складае 57552 чалавекі, плошча — 3222&nbsp;км².

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 31 сельскага саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 1 пасёлак сельскага тыпу і 134 сяла.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласці
Трытон (бог)

**Трытон** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі марскі бог.

Лічыўся сынам Пасейдона і багіні мора нерэіды Амфітрыты. Яго ўяўлялі чалавекам з рыбіным хвастом замест ног, з трызубцам і ракавінай у руках. Трытон, як бажаство Трытанійскага возера ў Лівіі, дапамог арганаўтам: калі бура аднесла далёка ў возера іх карабель, паказаў ім выхад у мора і падараваў камяк зямлі, з якога ў далейшым узнік востраў Фера.
е]]

У іншых міфах Трытонамі называюць таксама марскіх істот, якія суправаджаюць Пасейдона і Амфітрыту, дзьмуць у ракавіны і гарэзяць.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Жалязянка (прыток Случы)

**Жалязянка** — рака ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Случ (басейн Дняпра). Даўжыня 12 км. Плошча вадазбору 54 км². Пачынаецца за 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Сцяпкова (ад вытоку да аграгарадка Ленькі называецца **Сава**), вусце за 2 км на паўднёвы ўсход ад аграгарадка Ленькі. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прытокі Случы (прыток Прыпяці)
Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна
Жавуніца (рака)

**Жавуніца**, *Сташына* — рака ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласці і Кармянскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

## Назва 
Назва балцкага паходжання.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі таго ж паходжання мяркуюцца назвы дзесенскай ракі Жавінка, возера Жовін у басейне Бярэзіны.

Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы *Žuvìnė* (рака і возера), *Žuvinta* (рака), *Žuvintas* (возера).

Ад літоўскага *žuvis* «рыба», *žuvinis, žuvinas* «рыбны», латышскага *zuvs* «рыба».

Фанетычна блізкі корань *Жэв-* у назвах рэк Жэведзь (Жоведзь), Жэведзь (Жэвеліха), Жэвень, якія непасрэдна блізкія да Жавінкі ў басейне Дзясны і маюць вядомыя ў балцкай гідраніміі пашыральнікі *-d-, -n-, -l-*.

Варыянтны да «рыбнага» кораня *Žuv-* корань *Žuk-* у назве верхняволжскай ракі Жукопа ( Žuk-ain-*) на Павіллі. Ад таго ж балцкага *žuv-* «рыба», якое дало і прускае **zukas* (> *suckis*), літоўскае *žūklys* «рыбак», *žūklė* «рыбалка». Далей да індаеўрапейскага **ğheu-* «рыба».

Назва ракі значыць «Рыбная (рака)».

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 17 км, з іх 10 км на тэрыторыі Краснапольскага раёна. Плошча вадазбору 38 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2 м/км. Выток ракі знаходзіцца за 4 км у напрамку на поўнач ад вёскі Марынаполле). Упадае ў Сож прыкладна за 6 км у напрамку на паўночны ўсход ад аграгарадка Ліцвінавічы (не даходзіць да Сажа, упадае ў возера Старыца).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.
* Ліст карты N-36-99. Выданне 1979 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Сажа
Катэгорыя:Рэкі Краснапольскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Кармянскага раёна
Жалонь

**Жалонь** () — рака ва Украіне і ў Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Прыпяць (басейн Дняпра).

Даўжыня 113 км. Плошча вадазбору 1460 км². Сярэдні сцёк з вадазбору каля 4,8 м³/с. Агульнае падзенне ракі 113,4 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.

## Назва 
На думку В. Жучкевіча, назва ракі Жалонь супастаўная з імем птушкі жаўны, якое даволі шырока распаўсюджана ў анамастыцы. У тапаніміі замацаваныя назвы многіх птушак. У той жа час назва супастаўная і з тэрмінам *жалонь* — «жолаб».

На думку У. Тапарова, гідранімічныя аналагі на Верхнім Павоччы — назвы тыпу Жаланейка, Жалонья, Жалонка (рус. *Желанейка, Желонья, Желонка*). Асобныя прыклады звязаныя з абазначэннем жаўны. Балцкая крыніца для большасці гэтых назваў верагодна. Выбар павінен рабіцца паміж каранямі **Gel-* (да літ. *gėlùs* «прэсны») і **Gil-* (*gilùs* «глыбокі»), якія пашыраны  суфіксам *-n-*. Таксама два гідронімы Жэлень (рака ў басейне Дзясны, рака ў басейне Прыпяці).

## Гідраграфія 
Пачынаецца каля вёскі Пішчаныця Оўруцкага раёна Жытомірскай вобласці на паўночна-ўсходніх схілах Оўруцкага кража, цячэ па Жытомірскім Палессі (12,8 км), далей 33,8 км па мяжы з Беларуссю, 10,9 км зноў па Жытомірскай вобласці, у нізоўі па Ельскім і Нараўлянскім раёнах. Упадае ў старарэчча на пойме Прыпяці за 1,2 км на поўнач ад вёскі Вяпры Нараўлянскага раёна.

Даліна невыразная, схілы спадзістыя, вышынёю 2—5 м. Пойма двухбаковая, роўная, забалочаная, парэзаная густой сеткай меліярацыйных каналаў; шырыня яе ў верхнім цячэнні 10—30 м, на астатнім працягу 100—300 м. Рэчышча амаль на ўсім працягу каналізаванае, таму раку нярэдка называюць *Мухаедаўскім каналам*.

Каналамі Свячанскі (рака да адгалінавання ад яе гэтага канала называецца *Верхняя Жалонь*), Антонаўскі і ракой Гразіва Жалонь злучаная ў 1961 годзе з ракой Славечна. Сцёк па злучальных каналах і Жалоні рэгулюцца шлюзамі.

Вадазбор рэчкі на Оўруцкім кражы і Мазырскім Палессі. Грунты пераважна пясчаныя. Лясы, большай часткай мяшаныя, пашыраны па ўсім вадазбоы.

Асноўныя прытокі праваруч: Яўрэйская канава, рэкі Ханя, Харапунь, Стрэлка і Верасожка, ручай Ражава. Рака выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных сістэм.

Жыўленне ракі мяшанае. Замярзае са снежня да сакавіка.

## На рацэ 
На правабярэжнай тэрасе ракі каля вёскі Ражава і вёскі Беласарока археалагічныя помнікі — мезалітычнага і неалітычнага паселішчаў. 

У ніжнім цячэнні размешчаны Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Гідрамэтцэнтр Беларусі 

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Ельскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Нараўлянскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жытомірскай вобласці
Сцяпкова (Аршанскі раён)

**Сцяпко́ва** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавета.

Знаходзіцца за 11 кіламетраў на поўдзень ад Оршы і за 1 кіламетр на ўсход ад аўтамагістралі Санкт-Пецярбург—Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Месціцца на левым беразе ракі Хватаўкі.

## Гісторыя 
Згадваецца ў 1643 як вёска ў Казловіцкім войтаўстве Шклоўскай воласці ў Аршанскім павеце ВКЛ.

Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Якаўлевіцкага сельсавета.

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Неаліт

[thumb|[Стоўнхендж — збудаванне часоў неаліту і бронзавага веку. Графства Уілтшыр, Англія, Вялікабрытанія. ]]
**Неалі́т**, ці новы каменны век ( — новы,  — камень) — перыяд развіцця чалавецтва, якім завяршаецца каменны век. На Блізкім Усходзе неаліт пачаўся каля 9500 год да н. э.

Характарызуецца развіццем вытворчай гаспадаркі, з’яўленнем шліфаваных прылад працы і керамікі.

## На тэрыторыі Беларусі 
[thumb|left|Статуэтка: [Галава|галоўка качачкі. Неаліт. Рог. Паселішча Асавец-ІІ, Верхнекрывінскі сельсавет, Бешанковіцкі р-н, Віцебская вобл. Археалагічныя раскопкі М. М. Чарняўскага. Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь.]]
На тэрыторыі Беларусі неаліт пачаўся ў канцы V тысячагоддзя да н. э. і працягваўся да III тысячагоддзя да н. э.

Адбыліся значныя змяненні ў жыцці людзей — т.зв. неалітычная рэвалюцыя: распаўсюдзілася ганчарства, людзі пачалі выкарыстоўваць кола, павозку, займацца ткацтвам (з выкарыстаннем вертыкальнага ткацкага станка). Да ранейшых спосабаў апрацоўкі камня дадалося шліхтаванне і паліраванне. Для свідравання каменных прыладаў выкарыстоўвалі прыстасаванне — свідравальны станок. Вытворчасць крэмневых прыладаў павялічылася настолькі, што крэмня на паверхні зямлі ўжо не ставала, таму пачалася распрацоўка крэмнездабыўных шахтаў.
[thumb|[Посуд|Пасудзіна гліняная. Кан. ІІІ — пач. ІІ тыс. да н. э. Паселішча Асавец-ІІ. Раскопкі М. М. Чарняўскага. НГМ РБ.]]
Насельніцтва поўнасцю перайшло да аселага ладу жыцця. Асноўнымі тыпамі жылішчаў былі паўзямлянкі і наземныя пабудовы. Прысвойваючая гаспадарка дасягнула свайго росквіту. Пачаўся пераход да вытворчай гаспадаркі — земляробства (з выкарыстаннем каменнай матыкі) і жывёлагадоўлі.

Землі Беларусі у перыяд неаліту насялялі плямёны верхнедняпроўскай, днепра-данецкай, нарвенскай і нёманскай археалагічных культур. Знойдзена каля 600 паселішчаў.

## Галерэя 

Выява:Змейка (Асавец-ІІ).jpg|Статуэтка: змейка. Неаліт. Рог. Паселішча Асавец-ІІ. Раскопкі М. М. Чарняўскага. НГМ РБ.
Выява:GBM - Neolithikum 2 Beile.jpg|Каменныя сякеры. Неаліт. Штраўбінг, раён Штраубінг-Боген, Баварыя, Германія.
Выява:Butmirska vaza.jpg|Амфара. Бутмірская культура. ІІІ тыс. да н. э. Нацыянальны музей Босніі і Герцагавіны, г. Сараева.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Маслюкоў, Т.* Ніжняя Алба: знаходкам — сем тысяч год // Гомель гражданский. 2014.09.15. 


Катэгорыя:Галацэн
Пені

**Пені** (, ) — разменная грашовая адзінка многіх краін і тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад Брытанскай імперыі, а таксама Фінляндыі і Эстоніі. Найбольш вядомы брытанскі пені. Манета ўзнікла ў VIII ст. Выраблялася спачатку са серабра, з канца XVIII ст. — з медзі, а з другой паловы XIX ст. — з бронзы.

Катэгорыя:Нумізматыка
Крэтынга

**Крэтынга**, таксама **Крацінга́** () — горад у заходняй Літве. Адміністрацыйны цэнтр Крэтынгскага раёна Клайпедскага павета. Крэтынга адносіцца да этнаграфічнай вобласці Жамойць.

## Гісторыя 
Першы ўспамін адносіцца да 1253 года, як успамін аб касцёле «*Крэтын*» Курляндскага біскупства.thumb|260px|Музей у палацы Тышкевічаў

Ян Караль Хадкевіч, калі валодаў вёскай Крэтынга, пабудаваў побач з вёскай горад у 1609 годзе і назваў яго ў свой гонар — «Каральштат», які пазней атрымае назву «Крэтынга».

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года тэрыторыя апынулася ў складзе Расійскай імперыі. За часамі Расійскай імперыі горад меў назву Крэтынген.

З 1918 года Крэтынга ў складзе незалежнай Літвы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
* Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с.
* *Gadon, M.* Opisanie Powiatu Telszewskiego w Guberni Kowieńskiej w dawnem Xięstwie Żmujdzkiem położonego / M. Gadon. — Wilno : druk. S. Blumowicza, 1846. — 186 s.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хадкевічы
Катэгорыя:Сапегі
Катэгорыя:Зубавы
Катэгорыя:Тышкевічы
Саверэн

**Савэрэн**  () — залатая манета, якую пачалі чаканіць з 1489 г. Адпавядала папяроваму фунту стэрлінгаў.

Намінальная вага манеты - 240 гранаў (15,55 г), ўтрыманне золата - 15,47 г (23 карата, або 96%), дыяметр - 39,5 мм. 
Пры Генрыху VIII (1509-47) залатое ўтрыманне знізілася да 22 каратаў (92%). 

Залаты саверэн чаканіўся да 1553 года. Пазней, у часы каралевы Елізаветы (1558-1603), манета ў 20 шылінгаў называлася фунт (pound), а назва «саверэн» атрымала буйная залатая манета вартасцю 30 шылінгаў (fine sovereign). 

У 1603 годзе Якаў I (1603-25) аднавіў чаканку саверэна, але ўжо з 1604 года залатая манета вартасцю 1 фунт (20 шылінгаў) стала называцца юнайт, з 1619 года - **лорэл**. 

З 1663 года асноўнай залатой манетай Англіі стала гінея. Толькі ў 1816 годзе ў Вялікабрытаніі быў устаноўлены залаты стандарт, а саверэн стаў асноўнай манетнай адзінкай, прыраўнаванай да фунту стэрлінгаў. 

Катэгорыя:Нумізматыка
Жалінка

**Жа́лінка** — рака ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, левы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 6 км. Плошча вадазбору 49 км². Пачынаецца за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Жаліна, вусце за 1,5 км на захад ад вёскі Месціна. Рэчышча каналізаванае на ўсім працягу. Рака прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-35-94. Выданне 1982 г. 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Бярэзінскага раёна
Мсваці III

**Мсваці III** (, першапачатковае імя — **Махосетыве**, *кароль Нацый*, , мае таксама імя **Нгвенйама** (*Леў*), ) — , мемарыяльны шпіталь Рэлі Фіткіна, Свазіленд) — кароль Эсваціні з 25 красавіка 1986.

## Спасылкі 
* Свазіленд
* Мсваці III

Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Каралі Эсваціні
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
ФК Савіт

**«Савіт»** — былы беларускі футбольны клуб з горада Магілёў, заснаваны ў 2005 годзе. Хатнія гульні каманды праходзілі на стадыёне «Тарпеда». У 2008 годзе клуб дэбютаваў у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі, але адразу ў канцы сезона спыніў сваё існаванне.

## Статыстыка выступленняў 
### Чэмпіянат і Кубак Беларусі 
## Спасылкі 
* Профіль ФК «Савіт» Магілёў на Weltfussballarchiv 

Савіт
Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе
Скалапендра гіганцкая

**Скалапендра гіганцкая** (*Scolopendra gigantea*) дасягае даўжыні 26 см, жыве на астравах Ямайка і Трынідад, на поўначы і захадзе Паўднёвай Амерыкі. Вядомыя выпадкі нападу гіганцкай скалапендры на птушак, яшчарак і рапух. Памылкова лічыцца, што ўкус гіганцкай скалапендры смяротны і для чалавека. Асабліва ядавітым з’яўляюцца саміцы.

## Знешні выгляд 
Цела складаецца з 21-23 сегментаў медна-рудога або карычневага колеру, кожны з парай ножак яскрава-жоўтага колеру. Адна пара ног ператварылася ў яе ў нагасківіцы з кіпцюркамі, злучанымі з ядавітымі залозамі. А задняя пара — ў спецыяльныя вялікія ногі, што цяляпаюцца ззаду, і дапамагаюць казурцы чапляцца за камякі глебы ў земляных лёхах.

Катэгорыя:Скалапендры
Трынідад

**Трыніда́д** ( — «Тройца») — востраў у Карыбскім моры у паўночна-ўсходніх берагоў Паўднёвай Амерыкі, з’яўляецца асноўнай часткай дзяржавы Трынідад і Табага, на ім пражывае 96 % насельніцтва краіны. Адкрыты Х. Калумбам у 1498 годзе.

Востраў Трынідад размешчаны за 11 км ад паўночна-ўсходняга ўзбярэжжа Венесуэлы. Плошча вострава 4769 км². Знаходзіцца паміж 10 ° 03' пн. ш. 60 ° 55' з. д. і 10 ° 50’пн. ш. 61 ° 55' з. д. Даўжыня вострава 80 км, шырыня — 59 км. Найвышэйшы пункт — гара Арыпа (940 м). Клімат субэкватарыяльны. Пераважаюць вечназялёныя лясы.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Астравы Трынідада і Табага
Клавесін

**Клавесін** () — клавішны струнна-шчыпковы музычны інструмент. Гуказдабыванне адбываецца націсканнем на клавішу, пасля чаго асігнаваны плектар чапляе струну, гук ваганняў якой узмацняецца ў корпусе інструмента. Клавесінная музыка была распаўсюджана ў часы Рэнесанса і барока. У XVIII стагоддзі клавесін саступіў месца на музычнай сцэне свайму прамому нашчадку — фартэпіяна. У XX стагоддзі клавесін зноў пачаў з’яўляцца на канцэртах класічнай музыкі, а таксама ў новых (сучасных па стылі) творах і ў масавай культуры.

## Гісторыя 
Найболей верагодна, што клавесін быў вынайдзены пад канец Сярэднявечча. У XVI стагоддзі італьянскія клавесінныя майстры рабілі лёгкія інструменты са слабым нацяжэннем. У канцы стагоддзя галандская сям’я Рукерс пачала выкарыстоўваць іншую тэхніку: іх клавесіны мелі цяжэйшую будову, але і гук іх быў болей дынамічны. Яны таксама прапанавалі першы клавесін з дзвюма клавіятурамі: другая выкарыстоўвалася падчас транспазіцыі ў творы.

У канцы XVIII стагоддзя фартэпіяна пачало набіраць моц, і клавесін канчаткова знік. Выключэнне склала опера: клавесін выкарыстоўваўся для акампанавання рэчытатыву, але нават тут яго падмяняла фартэпіяна.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Хардафоны
Вількамір

**Вількамір**, таксама **Укмярге** () — горад у Літве, на рацэ Святой. Адміністрацыйны цэнтр Вількамірскага раёна Віленскага павета.

## Гісторыя 
Вількамір адзін з самых старажытных гарадоў Літвы. Звесткі аб гарадскім замку датуюцца 1225 годам, але археалагічныя даследаванні датуюць першыя паселішчы X стагоддзем.

У XIII стагоддзі горад быў захоплены крыжакамі, але ў 1391 годзе замак быў узяты Вітаўтам. 1 верасня 1435 года тут адбылася буйная бітва, паміж войскам Жыгімонта Кейстутавіча і войскам Свідрыгайлы, якая скончылася паражэннем Свідрыгайлы. Вількамір руйнаваўся крыжакамі ў 1333, 1365, 1378, 1386 і ў 1391 гадах. Крыжацкія набегі скончыліся толькі пасля Грунвальдскай бітвы.

У XV стагоддзі тут была пабудаваная сядзіба княжацкага старосты. З 1566 года Вількамір стаў цэнтрам староства. Замак быў зруйнаваны у часе войнаў са Швецыяй. У 1792 годзе Вількамір атрымаў гарадскія правы і герб ад вялікага князя і караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года горад трапіў у склад Расійскай імперыі, увайшоў у склад Віленскай губерні. У 1812 годзе ў наваколлі Вількаміра адбылася бітва паміж расійскімі і французскім войскамі. У часе паўстання 1830 года горад быў узяты войскам паўстанцаў на некалькі месяцаў. У 1843 годзе горад увайшоў у склад Ковенскай губерні. Жыхары горада актыўна ўдзельнічалі ў паўстанні 1863—1864 гадоў.

У 1918 годзе горад увайшоў у склад незалежнай Літвы, але ў 1919 годзе ён быў заняты Чырвонай Арміяй і ўвайшоў у склад марыянеткавай ЛітБел ССР. Пазней ізноў у складзе Літвы. У 1920 годзе горад спрабавалі заняць польскія войскі, але пасля некалькіх сутычак, быў заключаны польска-літоўскі дагавор, якая ўсталявала мяжу паміж краінамі.

З 1940 года ў складзе Літоўскай ССР, якая была акупаваная нямецкімі войскамі 22 чэрвеня 1941 года. Падчас нямецкай акупацыі ў горадзе, з дапамогай літоўскай паліцыі, былі забітыя 10 000 чалавек яўрэйскага насельніцтва горада. У 1944 годзе горад быў значна зруйнаваны ў выніку савецкіх і нямецкіх бамбардзіровак.

З 1990 года ў складзе адноўленай Літоўскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Андрус Пулокас (нар. 1971) — літоўскі дыпламат
* Эвалдас Ігнатавічус (нар. 1967) — літоўскі дыпламат

## Зноскі 
## Крыніцы 
* 

## Спасылкі