Японская эстэтыка

**Японская эстэтыка** прадстаўляе сабой сукупнасць уяўленняў аб канонах прыгажосці ў : набор старажытных і сучасных ідэалаў, якія ўключаюць у сябе  (прыгажосць непатрабавальнай прастаты, натуральнасці, грубаватасці, асіметрычнасці і незавершанасці),  (прыгажосць налёту даўніны, вытанчанай прастаты і спакойнай адзіноты) разам  (прыгажосць недасканаласці, зменлівасці, няскончанасці, недаказанасці і непаўнаты),  (прыгажосць патаемнага, таямнічага, містычнага) і  (прыгажосць мілага, мілавіднага, прыгожанькага, маленькага, нявіннага, дзіцячага, гарэзлівага і слаўнага). Гэтыя і іншыя ідэалы складаюць большую частку японскіх культурных і эстэтычных нормаў таго, што лічыцца выдатным і густоўным. Калі заходняя цывілізацыя ўспрымае эстэтыку як філасофію (у яе тэарэтычным вымярэнні), то канцэпцыя эстэтыкі ў Японіі разглядаецца як неад’емная частка паўсядзённага жыцця. Сучасная японская эстэтыка, як і эстэтыка любых народаў свету, уключае ў сябе мноства ідэалаў: некаторыя з іх з’яўляюцца старажытнымі ў той час як іншыя — сучаснымі, у тым ліку як і прыўнесенымі і прыўноснымі з іншых культур, так і паўплывалых і ўплывальных на іх саміх. Падкрэсліваючы цэласнасць прыроды і асобы ў этыцы, а таксама надаючы асаблівую ўвагу прыродным краявідам, ён задае тон японскай эстэтыкі. Аднак ідэалы японскай эстэтыкі ў большай ступені трапілі пад уплыў  У будыйскай традыцыі ўсе рэчы разглядаюцца як тыя, што альбо эвалюцыянуюць з «нішто», альбо раствараюцца ў ім. Аднак «нішто» не проста пустая прастора. Хутчэй, гэта прастора патэнцыйных магчымасцяў. Напрыклад, калі мора прадстаўляе сабой «прастору магчымасцяў», то кожная рэч падобная хвалі, якая ўзнікае з мора, і якая вяртаецца назад. Не існуе нязменных хваль: ні на адным з этапаў свайго існавання хваля не з’яўляецца завершанай, нават на сваім піку. Такім чынам, прырода разглядаецца тут як дынамічнае адзінства, якое павінна шанаваць і пачытаць. Падобная ацэнка прыроды фундаментальная для многіх японскіх эстэтычных ідэалаў, мастацтва і іншых элементаў культуры. У гэтых адносінах японскае прадстаўленне пра мастацтва (як і само гэта паняцце) гэтак жа адрозніваюцца ад прынятага ў заходняй традыцыі.

## Вабі-сабі 
, можа служыць прыкладам эстэтыкі вабі-сабі]]

Прынцыпы вабі і сабі ставіліся да ўдумлівага падыходу да паўсядзённага жыцця. З цягам часу іх значэнні часткова супалі і сышліся такім чынам, што яны былі аб’яднаны ў вабі-сабі, эстэтыку, вызначаную як недасканалая, нясталая і няпоўная прыгажосць рэчаў. Якія робяцца або руйнуюцца рэчы, некаторым чынам, у большай ступені выклікаюць думкі аб вабі-сабі, чым рэчы ў поўным росквіце сваёй прыгажосці, паколькі першыя мяркуюць ідэю мімалётнасці існага. Паколькі ўсё існае, у разнастайнасці яго рэчаў, прыходзіць і сыходзіць, вабі-сабі дэманструе прыкметы сыходу і прыходу і гэтыя знакі лічацца выдатнымі. З гэтага пункту гледжання, прыгажосць звязана з асаблівым станам свядомасці і можа быць убачана ў празаічным і простым. Знакі прыроды могуць быць гэтакімі незаўважнымі, што патрабуецца спакойны розум і вытанчаны погляд, каб распазнаць іх. Філасофія дзэн прапануе 7 эстэтычных прыкмет, якія спрыяюць меркаванню вабі-сабі:

* фукінсэй — асіметрыя, няправільнасць;
* канса — прастата;
* кока — худзізна, парэпанасць;
* сідзэн — адсутнасць прытворства, быццё натуральным;
*  — тонкая глыбокая вытанчанасць, невідавочнасць;
* дацудзоку — нясхільнасць да канвенцыйных думак, свабода;
* сэйдзяку — спакой.

Усё вышэйпералічанае можа быць знойдзена ў прыродзе, але можа таксама лічыцца цнотаю чалавечага характару і дарэчнасцю паводзін. Гэта, у сваю чаргу, мяркуе, што дабрачыннасць і ветлівасць могуць быць прышчэплены дзякуючы разуменню мастацтва і практыкі апошняга. Такім чынам, эстэтычныя ідэалы маюць этычную канатацыю і праймаюць большую частку японскай культуры.

## Міябі 
, выкананая ў адпаведнасці з ідэаламі міябі. ]]
 (雅) з’яўляецца адным з найстарэйшых традыцыйных японскіх эстэтычных ідэалаў, хоць, магчыма, не так распаўсюджаны, як ікі або вабі-сабі. У сучаснай японскай мове гэтае слова звычайна перакладаецца як «элегантнасць», «вытанчанасць» або «вытанчанасць». Арыстакратычны ідэал міябі патрабаваў знішчэння ўсяго, што было абсурдна ці вульгарна, а таксама навострывання манер, стылю і пачуццяў, каб ліквідаваць усе шурпатасці і грубасць і дасягнуць найвышэйшага вытанчанасці,  вытанчанасці, куртуазнасці. Міябі выказваў адчувальнасць да прыгажосці, якая была адметнай рысай эпохі Хэян. Міябі часта звязваецца з паняццем мона но аварэ: салодка-горкім усведамленнем хуткаплыннасці рэчаў. Таму лічылася, што рэчы ў іх заняпадзе паказвалі моцнае пачуццё міябі.

## Сібуй 
Сібуй (いい, прыметнік), сібумі (渋み) або сібуса (ささ, назоўнік) — японскія тэрміны, якія адносяцца да эстэтыкі простай, тонкай і ненадакучлівай прыгажосці. Паўстаўшы ў перыяд  (1336—1392), тэрмін першапачаткова адсылаў да кіслага або звязальнага смаку, такому, як смак няспелай хурмы — у процівагу салодкаму і ненатуральна саладжаваму. Сібуй захоўвае гэты літаральны сэнс і застаецца антонімам амаі (いい), што азначае «салодкі». Як і іншыя японскія эстэтычныя тэрміны, такія як ікі і вабі-сабі, сібуй можа прымяняцца да шырокага спектру прадметаў, а не толькі да мастацтва ці моды.

Сібуса ўключае ў сябе наступныя істотныя якасці:

* Аб’екты-сібуй здаюцца простымі ў цэлым, але яны ўключаюць у сябе тонкія дэталі, такія як тэкстуры, якія ўраўнаважваюць прастату са складанасцю.
* Гэты баланс прастаты і складанасці гарантуе, што чалавек не стамляецца ад аб’екта сібуй, але ўвесь час знаходзіць новыя значэнні і больш развітую прыгажосць. Эстэтычная каштоўнасць аб’екта з цягам часу пастаянна расце.
* Слова «сібуса» не варта блытаць з вабі або сабі. Хаця многія аб’екты-вабі або сабі — гэта сібуй, не ўсе аб’екты-сібуй з’яўляюцца вабі або сабі. Аб’екты-вабі або сабі могуць быць больш суровымі і часам наўмысна выстаўляюць недасканаласці да такой ступені, што яны могуць здавацца штучнымі. Аб’екты-сібуй не абавязкова недасканалыя або асіметрычныя, хоць яны могуць ўключаць гэтыя якасці.
* «Сібумі» праводзіць тонкую грань паміж кантрастуючымі эстэтычнымі паняццямі, такімі як элегантны і грубы, спантанны і стрыманы.

## Ікі 
«Ікі» (粋) з’яўляецца традыцыйным эстэтычным ідэалам у Японіі. Лічыцца, што аснова ікі сфармавалася сярод гарадскога гандлёвага саслоўя ў Эда ў перыяд Такугава (1603—1868). Ікі выказвае прастату, выдасканаленасць, спантаннасць і арыгінальнасць, не з’яўляючыся, аднак, занадта вытанчаным прэтэнцыёзным і складаным. «Ікі» можа азначаць асобасную рысу ці ж ставіцца да штучных з’яў, праяўляюць чалавечую волю або свядомасць. Ікі не выкарыстоўваецца для апісання прыродных з’яў, але можа быць выяўлены ў ацэнцы чалавекам прыроднай прыгажосці ці ў прыродзе чалавека. У японскай культуры тэрмін ікі, які ўжываецца да чалавека, звычайна выкарыстоўваецца для апісання асабліва эстэтычна прывабных якасцяў і прадстаўляе сабой ганаровы камплімент. Нягледзячы на падабенства ікі з вабі-сабі (у пагардзе дасканаласцю), ікі ахоплівае таксама і шырокае кола іншых характарыстык, звязаных з вытанчанасцю. Не пазбаўленая смаку маніфестацыі адчувальнасці гэтак жа можа з’яўляцца ікі, якая, такім чынам, таксама можа мець эратычны падтэкст. Хоць этымалагічна ікі мае корань, які азначае чысціню і непадробны характар, тым не менш, гэты корань таксама нясе ў сабе сэнс смагі (або смаку) жыцця.

## Югэн 
 (幽 玄) — важнае паняцце ў традыцыйнай японскай эстэтыцы. Дакладны пераклад гэтага тэрміна залежыць ад кантэксту. У кітайскіх філасофскіх тэкстах, адкуль быў запазычаны тэрмін, югэн азначаў «туманны», «глыбокі» або «таямнічы». У крытычных разборах японскай паэзіі  тэрмін выкарыстоўваўся для апісання тонкай, няўлоўнай глыбіні рэчаў, якая толькі цьмяна перадаецца вершамі. Акрамя таго, адзін з дзесяці артадаксальных стыляў паэзіі, вылучаных японскім паэтам і філосафам , у яго трактатах таксама называецца югэн.

Югэн мяркуе нешта такое, што застаецца за рамкамі вербальнага выказвання, аднак не адносячы гэта нешта да якога-небудзь іншага, тагасветнага свету. Гаворка ідзе пра гэты свет і вопыт гэтага свету.

Усе ніжэйпералічанае з’яўляецца прыкладамі югэн:

«Назіраць як сонца апускаецца за пагорак, пакрыты кветкамі. Блукаць у велізарным лесе, не думаючы аб вяртанні. Стаяць на беразе і глядзець услед лодцы, якая знікае за далёкімі выспамі. Сузіраць палёт дзікіх гусей, заўважаных і страчаных сярод аблокаў. І тонкія цені бамбука на бамбуку»" Дзэамі Матакіё 

Дзэамі Матакіё быў стваральнікам Тэатра драматычнага мастацтва. Ён і напісаў класічную кнігу пра драматычнай тэорыі (Kadensho). Скрутак пастаянна выкарыстоўвае вобразы прыроды як метафару. Напрыклад, «снег у срэбнай чары» прадстаўляе сабой «кветку спакою». У яго інтэрпрэтацыі Югэн азначае «глыбокае, таямнічае пачуццё прыгажосці Сусвету … і сумную прыгажосць чалавечых пакутаў». Югэн таксама выкарыстоўваецца Дзэамі Матакіё для абазначэння «вытанчанай элегантнасці».

## Каваі 
«» (いい «цудоўны», «добранькі», «слаўны», «маленькі», «малюсенькі») — сучасная японская эстэтычная канцэпцыя, якая падкрэслівае нявіннасць, дзяцінасць і дзяцінства і распаўсюджваецца на ўсе сферы японскага грамадства. «Каваі» прысутнічае ў , у сферы забаў, , ежы, цацак, знешняга выгляду, манер паводзін, асабістых звычак і гэтак далей. Японцы выкарыстоўваюць «каваі» ў самых розных сферах і сітуацыях, нават калі ў іншых культурах яны могуць лічыцца недарэчна дзіцячымі або легкадумнымі (напрыклад, у дзяржаўных публікацыях, у дзелавым асяроддзі, у рэкламе, у ваеннай, будаўнічай і транспартнай сферы, офісным асяроддзі і т. д.). «Каваі» як эстэтычная канцэпцыя можа апісваць любы суб’ект або аб’ект, які індывід або грамадства ў цэлым палічыць мілым. Напрыклад, гэта можа быць: сімпатычны почырк, персанажы з мангі, анімэ або такія, як  і Пікачу, дзеці або дарослыя, якія дэманструюць дзіця, дзіцячыя або наіўныя паводзіны. Бліжэйшым аналагам «каваі» з’яўляецца паўднёвакарэйскі тэрмін «» (), таксама яго можна параўнаць з кітайскім тэрмінам «сацзяа» (撒娇).

Для японцаў слова «каваі» — вельмі карысны тэрмін, практычнае слова, якое можна выкарыстоўваць у розных сітуацыях, таму што яго значэнне мае мноства ужыванняў: ад выказвання простага меркавання да эстэтычных каштоўнасцяў і, у сваю чаргу, ад спагады чалавеку да пажаданні яму ўдачы. Для японцаў найвышэйшым прыярытэтам з’яўляецца падтрымка балансу і гармоніі ў міжасобасных адносінах, і для дасягнення гэтай мэты «каваі» з’яўляецца ідэальным інструментам.

, аўтар кнігі «Cool Japan», лічыць, што вытокі «каваі» ляжаць у шануючай гармонію японскай культуры, а , прафесар сацыялогіі такійскага , сцвярджае, што «каваі» — гэта «чароўнае слова», якое ахоплівае ўсё, што лічаць прыемным і жаданым. Каваі — гэта слова, якое не мае логікі і апісвае толькі тое, што можна лічыць «мілым», і таму не выклікае пярэчанняў. Любая іншая ацэнка, якая надае суб’екту або аб’екту празмерную актуальнасць або значнасць (напрыклад, нешта «выдатнае» ці нехта «выдатны», можа выклікаць некаторае пярэчанне або супярэчнасць.

З іншага боку, ёсць кансерватыўная японская меншасць, якая скептычна ставіцца да «каваі», якое лічыць яго прыкметай інфантыльнага склада розуму.

### Уплыў на іншыя культуры 
зе.  стала іконай «Каваі» ў Японіі і ў многіх краінах свету]]
Тэрмін «каваі» добра вядомы міжнародны японізм і часта выкарыстоўваецца прыхільнікамі  (уключаючы аматараў анімэ і мангі) у розных краінах. Як прыклад, слова «каваі», з’яўляецца часткай масавай англамоўнай поп-культуры, увайшоўшы, напрыклад, у відэакліп  «» і ў спіс неалагізмаў, складзены студэнтамі і выпускнікамі  горада Х’юстана (ЗША). У рускамоўным асяроддзі япанізм «каваі» стаў прабацькам неалагізму «кавай», больш зручнага для словазмянення (напрыклад, «кавайны», «кавайнасць», «аб каваі»).

Уплыў «каваі» на сусветных рынках і ў розных культурах дасягаецца шляхам ўкаранення «каваі» з дапамогай сучаснага мастацтва; аўдыё, візуальных і пісьмовых носьбітах; і модных тэндэнцый японскай моладзі, асабліва школьніц.

Японскі «каваі», імаверна, прыцягвае да сябе папулярнасць дзякуючы сваёй асацыяцыі са стварэннем культурнай прадукцыі і «мілых» спажывецкіх тавараў. Гэта мысленне пераважае на сусветным рынку, спараджаючы шматлікія перакладання і інтэрпрэтацыі «каваі» ў іншых культурах.

Распаўсюджанне японскай моладзевай моды і культуры «каваі» звычайна звязана з заходнім грамадствам і тэндэнцыямі, якія ўсталёўваюцца дызайнерамі, што запазычваюць эстэтыку «каваі» з Японіі. Стварэнне лялькі A-Bian дазволіла супрацоўнікам тайваньскага прэзідэнта  стварыць новую культуру, у якой імідж «кавайнасці» палітычнага дзеяча можа быць выкарыстаны для мабілізацыі падтрымкі і атрымання галасоў на выбарах.

 «каваі» аказала ўплыў на сінгапурскую моладзь. Глабальны экспарт японскай поп-культуры пачаўся з сярэдзіны 1980-х гадоў, калі Японія стала адной з вядучых сусветных эканамічных дзяржаў. «Каваі» ператварыўся з некалькіх дзіцячых тэлевізійных шоў у сенсацыю ў Інтэрнэце. Японскія СМІ выкарыстоўваюцца ў Сінгапуры настолькі шырока, што моладзь з большай верагоднасцю пераймае модзе сваіх японскіх куміраў, вывучае японскую мову і купляе тавары, арыентаваныя на японскую мову.

Азіяцкія краіны Кітая, Ганконга, Паўднёвай Карэі і Тайланда альбо вырабляюць «кавайныя» тавары для міжнароднага спажывання, альбо маюць вэб-сайты, якія абслугоўваюць культуру «каваі», як частку моладзевай культуры ў сваёй краіне. «Каваі» пачаў сваё ўласнае жыццё, спарадзіўшы «каваі» сайты, «каваі» хатнія старонкі, «каваі» тэмы браўзэраў і, нарэшце, «каваі» старонкі сацыяльных сетак. У той час як Японія з’яўляецца крыніцай і Меккай усіх «каваі» рэчаў, мастакі і кампаніі па ўсім свеце імітуюць эстэтыку і культуру «каваі».

З часам «каваі» перарос сам сабе і стаў чымсьці большым, чым ён сам. Узаемазвязанасць сучаснага свету праз Інтэрнэт вывела «каваі» на новыя вышыні раскрыцця і прыняцця, ствараючы «каваі»-рухі. «Смачныя» характарыстыкі «каваі» зрабілі яго глабальным хітом, у выніку чаго імідж Японіі ў свеце зрушыўся ад таго, строгага і сур’ёзнага , да славы «культу мілаты».

## Эстэтыка і японская культурная ідэнтычнасць 
Па сваёй прыродзе эстэтыка для Японіі мае больш шырокую значнасць, чым звычайна надаецца эстэтыцы на Захадзе. Так, напрыклад, у адной са сваіх работ  раскрывае складаную гісторыю грамадскага жыцця Японіі, у якой эстэтычныя ідэалы сталі цэнтральнымі для культурнай ідэнтычнасці Японіі. Яна паказвае, як перапляценне тэатральнага мастацтва, чайнай цырымоніі і паэзіі няяўна фармавала культурныя практыкі, а таксама японскае разуменне таго, наколькі ветлівасць і палітыка непадзельныя. На яе думку, тыя сферы грамадскага жыцця (як, напрыклад, мастацтва і палітыка), якія на Захадзе выступаюць адасоблена, у Японіі з’яўляліся і з’яўляюцца інтэграванымі.

Даследнікі адзначаюць, што пасля ўкаранення заходніх ідэалаў у Японію, эстэтычныя ідэалы  былі шмат у чым перагледжаны. Таму нядаўнія інтэрпрэтацыі эстэтычных ідэалаў непазбежна адлюстроўваюць іудэя-хрысціянскія перспектывы і заходнюю філасофію.

## Эстэтыка і японская кулінарыя 
Многія традыцыйныя японскія эстэтычныя крытэры выяўляюцца як частка разнастайных элементаў японскай кухні. Да прыкладу, іх ўвасабляе  і кухня : для поўнага разумення гэтай кулінарнай традыцыі варта атрымліваць асалоду ад сузірання страў, начыння, ад смаку вытанчаных прадуктаў, старанна прадуманага меню, і ад сумесна праведзенага часу.

Аднымі з такіх эстэтычных прынцыпаў, якія знаходзяць выраз у тым ліку і ў падрыхтоўцы ежы, з’яўляецца «падпарадкаванне (або прытрымліванне) сутнасці аб’екта». Ён складаецца ў тым, што чалавеку варта абмежаваць ўласнае свавольства перад прадметамі свету і ставіцца да іх з павагай, дазваляючы феноменам свету выказваць сваю сутнасць. У кулінарыі гэта дасягаецца тым, што кожны інгрэдыент японскай стравы гатуецца і падаецца на стол строга асобна ад іншых такім чынам, каб захаваць і выказаць уласныя візуальныя і смакавыя характарыстыкі, у той час як у заходняй кулінарнай традыцыі пераважае змешванне кампанентаў стравы ва ўгоду таму, хто будзе есці. Акрамя таго, элементам падобнай эстэтызацыі ежы можа служыць і своеасаблівая сервіроўка: рыбу, напрыклад, можна і трэба падаваць на стол на хвалепадобным ражне, для таго, каб паказаць на форму яе руху ў вадзе. Тым самым выяўляецца павага да сутнасці рыбы. Такім чынам, коратка выражаны прынцып японскай эстэтыкі ежы складаецца ў тым, каб зрабіць рыбу больш «рыбнай», а рыс больш «рысным».

Гэты прынцып з’явіўся ў рэстаранах у перыяд Эдо, у канцы XVII стагоддзя, калі ў буйных гарадах пачалася вытворчасць соевага соўсу, і сырую рыбу перасталі падаваць палітай  і з іншымі прыправамі.

## Літаратура 
* Бычкова Т. А. Культура традиционных обществ Китая и Японии. Томск, 2003
* Григорьева Т. П. Японская художественная традиция. М., Наука, 1979.
* Сабуро И. История японской культуры. — М.1972.

## Спасылкі 
* ЯПОНСКАЯ ЭСТЕТИКА 
* ЯПОНСКАЯ ЭСТЕТИЧЕСКАЯ ТРАДИЦИЯ

Катэгорыя:Культура Японіі
Катэгорыя:Эстэтыка