open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рабан Маўр

**Рабан Маўр** (*Храбан Маўр*, ) (каля , Майнц, Франкская дзяржава — , Усходне-Франкская каралеўства) — нямецкі багаслоў IX ст., вучань Алкуіна, абат Фульды, архіепіскап майнцкі, вучоны, лацінскі пісьменнік, педагог, паэт, дзеяч «Каралінгскага адраджэння». Аўтар адной з першых сярэдневяковых энцыклапедый. Згадваецца Дантэ Аліг’еры ў кантыку Рай «Боскай камедыі». Беатыфікаваны і кананізаваны каталіцкай царквой.

Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Святыя
Вузкакалейная чыгунка

**Вузкакалейная чыгунка**, або **вузкакалейка** — чыгунка з шырынёй каляі меней за 1435 мм.

У Беларусі ёсць вузкакалейныя чыгункі з шырынёй каляі 750 мм.

Рухомы склад такіх чыгунак шэрагам параметраў несумяшчальны з чыгункамі звычайнай каляі (г. зн. тэхнічныя праблемы не вычэрпваюцца заменай вазкоў). Звычайна вузкакалейкамі называюць чыгункі з шырынёй каляі 600—1200 мм; чыгункі з меншай шырынёй каляі называюць мікракалейкамі, а таксама дэкавількамі, што не заўсёды слушна. Дэкавілеўская каляя — каляя шырынёй 500 мм.

Катэгорыя:Шырыня каляі
Капры (востраў)

**Ка́пры** ( — казёл) — востраў у Тырэнскім моры (частка Міжземнага мора), уваходзіць у склад італьянскай правінцыі Неапаль у рэгіёне Кампанія. Папулярны марскі курорт з часоў Рымскай рэспублікі.

## Геаграфія 
Востраў Капры знаходзіцца ў паўднёвай частцы Неапалітанскага заліва, прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад ускрайку Сарэнтынскага мыса. Плошча каля 10 км ². Галоўны горад на востраве — Капры, да яго прымыкаюць дзве гавані — Марына-Пікала і Марына-Грандэ. Яшчэ адзін значны горад — Анакапры. На паўночным узбярэжжы знаходзіцца адна з найбольш папулярных славутасцяў вострава — Блакітны грот.

## Вядомыя асобы, звязаныя з востравам 
* Андрэ Жыд (1869—1961) — французскі раманіст, эсэіст.
* Амедэо Мадыльяні (1884—1920) — італьянскі мастак і скульптар.
* Максім Горкі (1868—1936) — рускі і савецкі пісьменнік, драматург, журналіст, публіцыст, грамадскі дзеяч.
* Пётр Ільіч Чайкоўскі (1940—1893) — рускі кампазітар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Satellite Map of Capri
* Capri in the Movies 
* Informational Video about The Island of Capri 

Катэгорыя:Астравы Італіі
Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Капры

**Капры** () — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнага цэнтру Неапаль.

Насельніцтва складае 7278 чалавек (на 2004 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 2353 чал./км². Займае плошчу 3 км². Паштовы індэкс - 80073. Тэлефонны код - 081.

Апекуном населенага пункта лічыцца San Costanzo. Свята штогод святкуецца 14 мая.

Катэгорыя:Гарады Кампаніі
Лейдэн

**Лейдэн** (, МФА: , ) — горад і абшчына ў нідэрландскай правінцыі Паўднёвая Галандыя, размешчаны на поўдзень ад Гаагі на рацэ Стары Рэйн. Па стане на 1 красавіка 2011 года насельніцтва горада Лейдэн складала 117.914 жыхароў, разам з прыгарадамі (абшчына) — каля 332 000 жыхароў.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Армін ван Бюрэн, нідэрландскі музыкант, дыджэй і музычны прадзюсар
* Пітэр Зееман, галандскі фізік
* Хендрык Лорэнц, галандскі фізік
* Рэмбрант, галандскі мастак
* Ян Стэн, галандскі мастак
* Іаан Лейдэнскі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў

Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўднёвая Галандыя
Водна-балотныя ўгоддзі

[thumb|250px|right|[Паўвостраў Фларыда|Фларыдскі Эверглейдс найбуйнейшыя водна-балотныя ўгоддзі ў Злучаных Штатах.]]

**Водна-балотныя ўгоддзі**, або **вільготныя землі** () — участкі мясцовасці, глеба якіх з'яўляецца аквіферам з пастаяннай або сезоннай вільготнасцю. Такія ўчасткі мясцовасці могуць быць часткова або цалкам занятыя вадаёмамі.Водна-балотнымі ўгоддзямі з'яўляюцца мелкаводныя азёры і ўчасткі марскіх узбярэжжаў, верхавыя і нізавыя балоты, таксама некаторыя іншыя. Вада ў водна-балотных угоддзях можа быць прэснай, марской і саланаватай. Найбуйнейшыя водна-балотныя ўгоддзі ў свеце — Пантанал, яны размешчаны ў Бразіліі, Балівіі і Парагваі.

У 1971 годзе прынятая міжнародная Канвенцыя аб водна-балотных угоддзях, якія маюць міжнароднае значэнне галоўным чынам у якасці месцапражыванняў вадаплаўных птушак — Рамсарская канвенцыя.

## Глядзіце таксама 
* Пералік водна-балотных угоддзяў Беларусі

Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Балоты
Храм Хрыста Збавіцеля

**Кафедральны саборны храм Хрыста Збавіцеля** (*сабор Ражства Хрыстова*) у Маскве — кафедральны сабор Рускай Праваслаўнай Царквы недалёка ад Крамля на левым беразе Масквы-ракі, на месцы, якое раней называлася Чартоллем (вуліца Валхонка, 15-17). Сённяшняе збудаванне — ажыццёўленае ў 1990-х гадах знешняе аднаўленне аднайменнага храма, створанага ў XIX стагоддзі.

Храм з’яўляецца калектыўным кенатафам воінаў Рускай імператарскай арміі, якія загінулі ў вайне з Напалеонам — на сценах храма напісаны імёны афіцэраў, якія загінулі ў Айчыннай вайне 1812 года і замежных паходах 1797—1806 і 1814—1815 гадоў.

Арыгінал храма быў узведзены ў памяць аб напалеонаўскім нашэсці па праекце архітэктара К. А. Тона. Будаўніцтва працягвалася амаль 44 гады: храм быў закладзены 23 верасня 1839 года, асвечаны — 26 мая 1883 года. Будынак храма быў разбураны ў разгар  5 снежня 1931 года. Зноўку адбудаваны непадалёк ад ранейшага месца ў 1994—1997 гадах.

Храм мае статус Патрыяршага падвор’я.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Храма Хрыста Збавіцеля 
* Навагодняя Елка ў Храме Хрыста Збавіцеля 
* Храм Хрыста Збавіцеля на сайце Храмы Расіі
* Гутарка з гісторыкам мастацтва на праграме Аляксандра Гордана NTV
* Артыкул пра гісторыю храма на сайце «Масква, якой няма» 
* Храм Хрыста Збавіцеля на Вараб’ёвых горах
* Гісторыя храма на Вараб’ёвых горах па праекце Вітберга
* Як узрывалі Храм Хрыста Збавіцеля

Масква
Катэгорыя:Страчаныя помнікі архітэктуры Масквы
Катэгорыя:Вайна 1812 года ў помніках
Катэгорыя:Славутасці Масквы
Катэгорыя:Знесеныя збудаванні
Катэгорыя:Згубленыя храмы Масквы
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Масквы
Катэгорыя:Адноўленыя будынкі і збудаванні
М
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Канстанціна Тона
Катэгорыя:З’явіліся ў 1860 годзе
Катэгорыя:1860 год у Маскве
Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе
Катэгорыя:2000 год у Маскве
Казарка чырвонаваллёвая

**Казарка чырвонаваллёвая** (*Branta ruficollis*) — вадаплаўная птушка з сямейства качыных.

## Апісанне 
Чырвонаваллёвую казарку немагчыма зблытаць ні з якой іншай птушкай. Грудзі, шыя і бакі галавы карычнева-чырвоныя. Лоб, патыліца, задні бок шыі чорныя. На межах чорнага і чырвонага колераў аблямоўкай праходзіць тонкая белая паласа. Пляма паміж дзюбай і вокам таксама белая. Тулава чорна-белае. Па памерах яна малаважна пераўзыходзіць рыжанку, дзюба маленькая, шыя даволі кароткая.

Чырвонаваллёвая казарка часта крычыць, у яе гучны, далёка чутны крык, нешта накшталт «Кі-ўлік».

 
File:Branta_ruficollis.jpg 
File:Rothalsgans.jpg
File:Branta_ruficollis_-Beale_Park, _Berkshire, _England-8a.jpg 
File:Red-breasted Goose (Branta ruficollis) RWD2.jpg
Branta ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.14.2.jpg |Museum 

## Распаўсюджванне 
Сустракаецца ў тундры толькі на тэрыторыі Расіі: Таймыр, Гыдан, Ямал і Паўночная Сібір. Раней зімоўкі чырвонаваллёвых казарак размяшчаліся на захадзе і поўдні Каспійскага мора. Цяпер гэтыя птушкі лётаюць зімаваць на паўночны захад і захад Чорнага мора. Адлёт на зімоўку здзяйсняецца масава усімі калоніямі. Падчас пералётаў на зімоўку чырвонаваллёвыя казаркі пралятаюць без прыпынку і адпачынку значныя адлегласці.

## Лад жыцця 
Чырвонаваллёвая казарка — тыповы насельнік тундры і лесатундры. Яна гняздуецца сярод кустоў, карлікавых дрэў недалёка ад вады. Гэтыя птушкі гняздуюцца і кормяцца калоніямі. У месцах гнездавання праходзіць і перыяд лінькі.

### Харчаванне 
Чырвонаваллёвыя казаркі сілкуюцца травой, а таксама, звычайна на зімоўках кормяцца травой, клубнямі і карэнішчамі некаторых стэпавых раслін.

### Размнажэнне 
Пары гэтыя птушкі ўтвараюць яшчэ на зімоўках. Чырвонаваллёвыя казаркі гняздуюцца разрозненымі калоніямі па 3-5 пар, часта недалёка ад гнязда ,  ці , а таксама , што дае абарону яйкам і птушанятам ад пясца, у той час як вышэйпералічаныя драпежныя птушкі ля сваіх гнёздаў звычайна не палююць. Гняздо казаркі — невялікая ямка ў зямлі, выслана пухам. Кладка ад 4 да 7 яек. Наседжваюць толькі саміцы. Праз 24-27 сутак вылупляюцца птушаняты. Палавая сталасць надыходзіць да 3 гадоў.

## Ахова 
Занесена ў Чырвоны спіс Міжнароднага саюза аховы прыроды і прыродных багаццяў і Чырвоную кнігу Расіі.

## Літаратура 
* 
* *Бейчек В., Штясны К.* Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс, 2004. — ISBN 5-9287-0615-4.
* Красная Книга Российской Федерации — М.: АСТ 2001
* *Ганзак Я.* «Иллюстрированная энциклопедия птиц». — Прага: Артия 1974

Катэгорыя:Качыныя
Юхан Эльмандэр

**Юхан Эрык Кельвін Эльмандэр** (; нар. , , Швецыя) — шведскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Швецыі (2002—2015).

У 2008 годзе перайшоў у «Болтан Уондэрэрс» за рэкордныя 8,2 мільёнаў фунтаў з французскага клуба «Тулуза». У студзені 2018 года абвясціў аб завяршыў кар’еры.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Швецыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Швецыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Эргрутэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Брондбю
Катэгорыя:Ігракі ФК Норвіч Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Галатасарай
Катэгорыя:Ігракі ФК Болтан Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Тулуза
Катэгорыя:Ігракі ФК НАК Брэда
Катэгорыя:Ігракі ФК Юргордэн
Катэгорыя:Ігракі ФК Феенорд
Катэгорыя:Ігракі ФК Халмалунд
ФК Болтан Уондэрэрс

**«Болтан Уондэрэрс»** (; пераклад назвы «Вандроўцы Болтана»; часта скарачаецца да «Болтан») — англійскі футбольны клуб, які прадстаўляе горад Болтан у Лізе 2. У сезоне 2005/06 каманда ўпершыню ў сваёй гісторыі прыняла ўдзел у міжнародным футбольным турніры пад эгідай УЕФА і дайшла да 1/16 фіналу Кубка УЕФА, дзе саступіла марсельскаму «Алімпіку».

Клуб быў заснаваны ў 1874 годзе пад назвай «Крайст Чэрч» (*Царква Хрыста*). У 1997 годзе «Болтан Уондэрэрс» пераехаў на стадыён «Рыбак» (зараз «Макрон Стэдыум»). Да гэтага выступаў на арэне «Бурндэн Парк».

## Вядомыя гульцы 
## Спасылкі 
Болтан Уондэрэрс
Болтан Уондэрэрс
Верхні вакальны цэнтр

**Верхні вакальны цэнтр** (, )&nbsp;— ядро галаўнога мозгу птушак (найбольш развіта ў пеўчых птушак), неабходнае для абучэння і кантролю вакалізацыі. Ён размешчаны ў цвёрдым ядры аркапіліўма (*rubust nucleus of arcopillium*) і мае праекцыі на прамы і зваротны шляхі пярэдняй часткі пярэдняга мозгу. Для навучання спевам усе віды птушак павінны мець структуры, падобныя HVC, якія, як лічыцца, узніклі з дапамогай канвергентнай эвалюцыі.

## Спасылкі 
* Верхні вакальны цэнтр 

Катэгорыя:Анатомія жывёл
Катэгорыя:Нейрафізіялогія
Катэгорыя:Анатомія птушак
Чыгун

**Чыгун** — сплаў жалеза з вугляродам, які можа ўтрымоўваць ад 2,14 да 4,3 % вугляроду і больш.

Чыстае жалеза мае абмежаванае прымяненне. У тэхніцы звычайна выкарыстоўваюць сплавы жалеза з вугляродам, якія падзяляюць на сталі і чыгуны. Сталі ўтрымоўваюць да 2 % вугляроду, а чыгуны — ад 2,14 да 4 % вугляроду і нават больш.

Катэгорыя:Сплавы
Катранская пушча

**Катранская пушча** — лясны масіў, які знаходзіцца на паўночным захадзе Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці. Пушча прасціраецца на Нёманскай нізіне па левым беразе ракі Котра на плошчы 12,4 тысяч гектараў.

Пераважаюць верасовыя бары на водна-ледавіковых і старажытнаалювіяльных пясках, якія чаргуюцца з вярховымі сфагнавымі хвойнікамі (асабліва на поўначы і поўдні пушчы) і цягнуцца вузкай паласой уздоўж Котры. Паралельна хваёвым лясам — забалочанае паніжэнне, занятае карэннымі асаковымі бярэзнікамі і чорнаалешнікамі, сярод іх сустракаюцца прыбалотныя чарнічныя ельнікі і вытворныя бярэзнікі. На невялікіх участках з перагнойна-глеевымі добра дрэніраванымі глебамі размешчаны ясянёвыя лясы, пераважна крапіўныя і папарацевыя.

Пад час Вялікай Айчыннай вайны ў пушчы хаваліся партызаны.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш — Мн.: БелСЭ, 1983.
* Туристская энциклопедия Беларуси. Мн. Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с.

## Спасылкі 
* Маршруты па Беларусі: Котра. Рака і пушча 

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Шчучынскага раёна
Смех

**Смех** — адна з рэакцый чалавека на смешнае, альбо на казытанне, смех ўключаюе ў сябе міжвольныя рухі мускулаў твару і цела, спецыфічныя гукі і змены ў рытме дыхання. У некаторых выпадках смех можа быць рэакцыяй на нервовае напружанне (нервовы смех) або быць прыкметай псіхічнага разладу.

## Гл.таксама 
* Кансерваваны смех
* Смерць ад смеху

Катэгорыя:Эмоцыі
Джон Форбс Нэш

**Джон Форбс Нэш малодшы** (; , Блюфілд, Заходняя Вірджынія, ЗША — ) — амерыканскі матэматык, які займаўся тэорыяй гульняў і дыферэнцыяльнай геаметрыяй. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1994).

## Біяграфія 
Выпускнік Прынстанскага ўніверсітэта. Джон Нэш ажаніўся з Алішай Лард у 1957 годзе, калі ён лічыўся ўзыходзячай зоркай у свеце матэматыкі. У 1959 годзе ў яго дыягнаставалі паранаідальную шызафрэнію. Жонка некалькі разоў змяшчала яго ў псіхіятрычную бальніцу. У 1962 годзе яна развялася. Аднак яны засталіся блізкія адзін аднаму, а да пачатку 1980-х гадоў стан вучонага стаў паляпшацца. У 2001 годзе былыя муж і жонка зноў заключылі шлюб.

Аліша Нэш дапамагала мужу справіцца з хваробай. Яны разам сталі шмат выступаць публічна наконт правоў людзей з псіхічнымі расстройствамі.

У 1994 годзе Джон Нэш быў ганараваны Нобелеўскай прэміі па эканоміцы «За аналіз раўнавагі ў тэорыі некааператыўных гульняў» (разам з Рэйнгардам Зельтэнам і Джонам Харсані). У 2015 яму была прысуджана Абелеўская прэмія.

У канцы 1990-х гадоў журналістка Сільвія Назар напісала біяграфію Джона Нэша, якая паслужыла асновай для фільма «Гульні розуму» (*A Beautiful Mind*) рэжысёра Рона Ховарда. Стужка атрымала шматлікія ўзнагароды, уключаючы прэмію «Оскар» у намінацыях «Найлепшы фільм» і «Найлепшая рэжысёрская праца».

Джон Нэш загінуў у 2015 годзе ў Нью-Джэрсі ў аўтамабільнай катастрофе, разам з ім разбілася яго жонка Аліша Нэш.

Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Кумыс

**Кумыс** (, , , , , , , ) — кісламалочны напой з кабылінага малака, атрыманы ў выніку малочнакіслага і спіртавога закісання пры дапамозе балгарскай і ацыдафільнай малочнакіслых палачак і дрожджаў. Напой пеністы, бялёсага колеру. Смак — прыемны, асвяжальны, кіславата-салодкі. Кумыс прызнаны карысным агульнаўмацавальным сродкам.

У залежнасці ад закваскі, працягласці і ўмоў кумыс атрымліваецца розным. Бывае кумыс вельмі моцны, з павышаным утрыманнем спірту, які можа ап’яняць, прыводзячы чалавека ва ўзбуджана-хмяльны стан. Бывае кумыс, наадварот, заспакаяльны, які прыводзіць чалавека ў сонны стан.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Малочныя прадукты
Катэгорыя:Татарская кухня
Мангольская мова

**Мангольская мова** (, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ) — мова манголаў, дзяржаўная мова Манголіі. Тэрмін можа ўжывацца шырэй: для мангольскай мовы Манголіі і Унутранай Манголіі ў Кітаі, для ўсіх моў мангольскай групы, у гістарычным кантэксце для такіх моў як старажытная агульнамангольская і старапісьмовая мангольская мовы. Агульная колькасць носьбітаў — 5,2 млн чал. (2005 г.)

: «Шунхлай Оху-ын» (Паліва з Расіі)]]
Сучасная літаратурная мангольская мова Манголіі складзеная на аснове паўночнага халхаскага дыялекта. Да сяр. ХХ ст. існавала некалькі варыянтаў мангольскай пісьмовасці. Першыя пісьмовыя крыніцы на мангольскай мове вядомыя з ХІІІ ст. Яны складаліся на аснове ўйгурскай літарнай вязі. Акрамя таго, у кан. ХІІІ ст. па запыту хана Хубілая тыбецкі вучоны Пагба-лама склаў «квадратную» пісьмовасць на аснове тыбецкіх літар. У XVII ст. джунгарскі манах Зая распрацаваў асновы ўласна мангольскай пісьмовасці. У XVIII ст. узнік яшчэ адзін варыянт мангольскай пісьмовай мовы — саёмбо. У ХІХ ст. манчжурская адміністрацыя ўводзіла пісьмовую мову на аснове лацініцы. Але пісьмовасць на аснове ўйгурскай вязі заставалася асноўнай да 1941 г., калі быў прыняты алфавіт на аснове кірыліцы.

У апошнія гады сярод моладзі Манголіі і манголаў, што жывуць у іншых краінах, таксама ў побыце распаўсюджаная лацінка. Гэта тлумачыцца недахопам тэхнічна-інфармацыйных прыстасаванняў (сотавых тэлефонаў, камп’ютараў, факсаў і г. д.) з раскладкай на кірыліцы.

Ва Унутранай Манголіі афіцыйна карыстаюцца пісьмовасцю на аснове ўйгурскай літарнай вязі.

## Спасылкі 
* Мангольская мова на Omniglot

Катэгорыя:Мовы Манголіі
Катэгорыя:Мовы Кітая
Катэгорыя:Мангольскія мовы
Саграда Фамілія

**Царква Святога Сямейства** (поўная назва: **Збавіцельны храм Святой Сям’і**, ) — царква ў Барселоне, у раёне Эшампле, якая будуецца на прыватныя ахвяраванні пачынаючы з 1882 года, знакаміты праект Антоніа Гаўдзі.

## Гісторыя 
Першы праект быў распрацаваны архітэктарам Франсіска дэль Вільяр (). На яго месца ў канцы 1883 года быў запрошаны Антоніа Гаўдзі, які значна змяніў першапачатковы праект. Па рашэнні ініцыятараў фінансаванне работ па будаўніцтве павінна выконвацца выключна за кошт ахвяраванняў вернікаў, што з’яўляецца адной з прычын такога працяглага будаўніцтва.

На момант трагічнай смерці архітэктара ў 1926 годзе была ўзведзена толькі адна з 18 запланаваных вежаў. Падчас Грамадзянскай вайны ў Іспаніі ў 1930‑я гады каталонскія анархісты ўварваліся ў храм і падпалілі падземную крыпту. У агні загінулі ўнікальныя чарцяжы і гіпсавыя макеты Гаўдзі, што паставіла пад пагрозу ўвесь праект. Аднаўляць задуму майстра прыйшлося па крупінках дзесяцігоддзямі.

7 лістапада 2010 года храм быў асвячоны Папам Рымскім Бенедыктам XVI і быў афіцыйна аб’яўлены гатовым да штодзённых набажэнстваў.

Дзякуючы ўсталяванню ніжняга элемента крыжа вежы Хрыста, 30 кастрычніка 2025 года базіліка Саграда Фамілія стала самым высокім храмам у свеце, дасягнуўшы вышыні 162,9 метра і пераўзышоўшы Ульмскі сабор. Панэлі, з якіх складаецца ніжняя частка крыжа, прыбылі ў Барселону ў ліпені 2025 года, а затым былі размешчаны на платформе над цэнтральным нефам. Там былі праведзены зборачныя работы, устаноўлена шкляное пакрыццё, завершаны ўнутраныя работы, у тым ліку ўстаноўка каменных элементаў.

20 лютага 2026 года храм дасягнуў сваёй праектнай вышыні — 172,5 метра. На вяршыні цэнтральнай вежы Ісуса Хрыста будаўнікі ўсталявалі апошні элемент гіганцкага крыжа. Пад’ём верхняй часткі 17‑метровага белага крыжа стаў сімвалам завяршэння вонкавых работ на комплексе з шасці цэнтральных вежаў. Сам крыж — гэта складаная інжынерная канструкцыя з сталі і шкла масай каля 100 тон і шырынёй 13,5 метра. Яго вырабілі ў Баварыі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Храмы Барселоны
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Іспаніі
Катэгорыя:Музеі Барселоны
Катэгорыя:Будынкі ў стылі мадэрн
Катэгорыя:Будынкі Антоніа Гаўдзі
Катэгорыя:Архітэктура Барселоны
Б
Катэгорыя:Малыя папскія базілікі Каталоніі
Адольф Баер

**Іаган Фрыдрых Вільгельм Адольф фон Баер** (; ,  — , ) — нямецкі хімік-арганік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1905).

## Літаратура 
*  — С. 216.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Заказнік Котра

**Котра** — рэспубліканскі ландшафтны заказнік, які змяшчаецца на поўначы Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці ў вярхоўях ракі Котра на адлегласці 30 км ад горада Шчучын. На поўначы прымыкае да тэрыторыі Літвы.

Котра мае статус водна-балотнага ўгоддзя міжнароднага значэння з 21.10.02 і ахоўваецца Рамсарскай канвенцыяй. Котра ўтварае адзіны прыродны комплекс з запаведнікам «Чапкяляй» Літвы і сумесна з ім мае статус трансмежавай Рамсарскай тэрыторыі. З аднаго боку на іншы мігруюць жывёлы і птушкі, рака Котра працякае па мяжы і дрэнажуе балотныя ўгоддзі дзвюх краін.

Плошча заказніка складае каля 10 з паловай тысяч гектараў, з якой лясы займаюць 92,3 % плошчы. Вялікая плошча нізінных і пераходных балот — 419,9 га. Адносна невялікая тэрыторыя занятая водамі: у прыватнасці, тут знаходзіцца возера Бершты — 151 га.

## Фаўна 
У заказніку адмечана 124 віды наземных пазваночных жывёл: 26 відаў сысуноў — , , , , , , , , , 85 — птушак, 5 — рэптылій, 8 — амфібій.

## Флора 
Тут растуць каштоўныя комплексы дубовых, ясеневых, кляновых, яловых і хваёвых лясоў. На тэрыторыі заказніка сустракаюцца адзінкавыя векавыя дрэвы , асабліва каштоўныя чорнаальшаннікі. З 9 тыпаў чорнаальховых лясоў у заказніку выяўлена 6. Раслінны свет прадстаўлены 633 відамі вышэйшых сасудзістых раслін. Выяўлены шэраг рэдкіх і ўнікальных для рэгіёну відаў, якія маюць мяжу арэалу ў межах заказніка або паблізу яго.

## Выкарыстанне 
У заказніку дазволена паляванне, збор ягад і грыбоў.

## Выбітнасці 
* Помнік на месцы спаленай фашыстамі вёскі Агародзішча, дзе загінулі 147 мясцовых жыхароў
* Два археалагічныя селішчы каменнага і бронзавага веку адпаведна

## Населеныя пункты 
Бліжэйшыя населеныя пункты — Падбершты, Бершты, Матылі, Ганелькі, Даўбенькі, Замошша, Дудкі, Стралкі, Рыскі, Раманова.

Катэгорыя:Водна-балотныя ўгоддзі Беларусі
Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Шчучынскі раён
Сярэбраны колер

left|thumb

**Сярэ́браны** — металічны колер, адценне шэрага, якім апісваецца колер метала серабро.

Першае ўжыванне слова «сярэбраны» Ў дачыненні да колеру было зарэгістравана ў англійскай мове каля 1481 года.

## Вэб-колеры 
### Сярэбраны 
Пачынаючы з версіі HTML 3.2 колерам *silver* называецца адзін з 16 асноўных VGA-колераў.

* **HTML-прыклад**: `&lt;body bgcolor="silver"&gt;`
* **CSS-прыклад**: `body  { background-color:silver; }`

### Светла-сярэбраны 
## Спасылкі
Крыло птушкі

з распасцёртымі крыламі]]
**Крыло птушкі** — парная пярэдняя канечнасць у птушак, будова якой, як правіла, дазваляе ствараць пад’ёмную сілу. Крылы надаюць птушкам здольнасць да палёту.

У  крылы альбо атрафіраваліся, альбо адсутнічаюць зусім (да прыкладу, у ківі).

Катэгорыя:Анатомія птушак
Сава-бярозаўка

**Сава-бярозаўка** (*Surnia ulula*) — від птушак з сямейства Савіныя.

## Апісанне 
Маса цела 280—370 г, даўжыня цела 36-41 см, размах крылаў 74-81 см. Мае невялікае тулава з адносна кароткімі крыламі. Ад іншых соў адрозніваецца адносна доўгім хвастом; папярочнай паласатасцю падобная да шулякоў, сілуэтам у палёце нагадвае сакалоў.

Верх цела цёмна-буры або шэра-буры, са светлымі плямамі, ніз бялёсы, з цёмным папярочным малюнкам, хвост паласаты. «Тварны дыск» белаваты з чорным аблямаваннем па баках, вочы жоўтыя. Палюе таксама і ўночы, і ўдзень. Калі падпільноўвае здабычу, нахілена наперад, «нервова» пахістваючы хвастом.

## Пашырэнне 
Арэал птушкі — лясы тайгі Паўночнай Амерыкі, Еўропы і Азіі. Мае аселы лад жыцця. Пасля гняздавання сустракаецца ў Прыбалтыцы, Паўднёвай Нарвегіі і Швецыі, у сярэдняй Расіі, у паўночным Казахстане, Даніі, ва ўсходняй Германіі, зрэдку — у Аўстрыі, Венгрыі, Францыі, Бельгіі, Галандыі, Швейцарыі; на Беларусі вельмі рэдкі, выпадкова залётны від. У Азіі сустракаецца на Курыльскіх астравах.

Жыве на мяжы лесатундры і тайгі, на поўдні дасягае лесастэпаў і сельгасландшафтаў. Насяляе спелыя рэдкія хваёвыя або мяшаныя лясы (пазбягае цёмных хваёвых лясоў), часцей селіцца паблізу высечак, палян, тарфянікаў, рачных далін, перш за ўсё, на мяжы, а не ў глыбі дрэвастояў; у лесатундры або лесастэпах — у рачных далінах з вербава-таполевымі зараснікамі, невялікіх лясах, бярозавых гаях. У гарах даходзіць да верхняй мяжы лесу (на Алтаі — да 2000 м в.у.м.). Актыўная ўдзень, часта раніцай і ўвечары.

## Асаблівасці біялогіі 
Харчуецца ў першую чаргу грызунамі. Нападае таксама на птушак — на белых курапатак і розных вераб’іных.

Гняздуе ў дуплах, на абламаных вяршалінах дрэў. Гняздо плоскае, колападобнае, з сухіх галін (часцей хваёвых дрэў), дыяметр 50-80 см. Часам пасяляецца ў гнездавых скрынках або ў перабудаваных гнёздах крумкачовых ці драпежных птушак.

Яйкі (4-10, часам 3-13) эліптычныя з павольна зрэзанымі вузейшымі канцамі, белыя, бліскучыя, памерам 40 × 32 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
З’езд КПСС

**З’езд КПСС** (**Камуністычнай Партыі Савецкага Саюза**) —  вышэйшы орган кіраўніцтва партыяй, які ўяўляў сабой сходы яе дэлегатаў, што склікаліся рэгулярна.

Першае скліканне адбылося яшчэ ў 1898 годзе, у Мінску.
У той час камуністычная партыя пад кіраўніцтвам Леніна яшчэ мела іншую назву — **РСДРП** (Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя). Апошні з’езд прайшоў у 1990 годзе, у Маскве. Усяго іх адбылося 28.

Катэгорыя:КПСС
*
Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)
Зрок птушак

мае шырокую вобласць бінакулярнага поля зроку.]]
**Зрок** — самае важнае пачуццё для птушак, бо добры зрок важны для бяспечнага палёту, і ў гэтага класа ёсць шматлікія адаптацыі, якія даюць ім вастрыню зроку, вышэйшую, чым у іншых пазваночных; вока птушкі нагадвае вока рэптыліі, з раснічнымі мускуламі, якія могуць змяняць форму лінзы хутка і ў большай ступені, чым у млекакормячых. У птушак самыя вялікія вочы адносна іх памераў у межах жывёльнага свету, але яны абмежаваны касцістым гняздом вока. У дадатак да двух павекаў, звычайных і для пазваночных жывёл, глаз птушкі таксама абаронены і трэцяй празрыстай рухомай мембранай.

У птушак, як і ў рыб, амфібій і рэптылій, ёсць чатыры тыпы каляровых рэцэптараў у воку. У большасці млекакормячых іх усяго два, хоць прыматы маюць тры. Гэта дае птушкам здольнасць адчуваць не толькі бачны дыяпазон, але таксама і ўльтрафіялетавую частку спектру.

Катэгорыя:Анатомія птушак
Катэгорыя:Зрок
Уільям Рамзай

Сэр **Уільям Рамзай**, таксама **Уільям Рэмзі** (; ,  — , Хай-Уікам) — англійскі хімік і фізік. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1888), прэзідэнт Лонданскага хімічнага таварыства (1907—1909). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1904).

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ва ўніверсітэтах Глазга (1866—70), Гайдэльберга і Цюбінгена (доктар філасофіі; 1872). 3 1872 ва ўніверсітэце Глазга, з 1880 прафесар Брыстальскага, у 1887—1913 — Лонданскага ўніверсітэтаў.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па фізічнай, арганічнай і неарганічнай хіміі, гісторыі хіміі і фізікі. Адкрыў аргон (1894, разам з Дж. У. Рэлеем), неон, крыптон і ксенон (1898, разам з М. Траверсам). Вылучыў гелій з газаў клевіту (разнавіднасць уранавай смаляной руды; 1895). Вызначыў месца інертных газаў у перыадычнай сістэме хімічных элементаў (1900, адначасова з Дз. Мендзялеевым). Эксперыментальна назіраў самаадвольны радыеактыўны распад радыю і радону з утварэннем гелію (1903, разам з Ф. Содзі).

Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
Свантэ Аўгуст Арэніус

**Свантэ Аўгуст Арэніус**,  (; , маёнтак Вейк, недалёка ад Упсалы — , ) — выдатны шведскі фізікахімік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі ў 1903 годзе.

## Біяграфія 
Скончыў Упсальскі ўніверсітэт у 1878 годзе. З 1905 года дырэктар Нобелеўскага інстытута.

Аўтар навуковых прац па тэорыі раствораў электралітычнай дысацыяцыі, даследаванняў па хімічнай кінетыцы (ураўненне Арэніуса), а таксама па астраноміі, астрафізіцы, біялогіі (дастасаванне фізіка-хімічных законаў да біялагічных працэсаў), тэорыі касмічнага паходжання жыцця на Зямлі.

Член Шведскай каралеўскай акадэміі навук (1901), замежны член-карэспандэнт Пецярбургскай АН (1903), ганаровы акадэмік АН СССР (1926) і многіх іншых краін.

Замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства (1910).

## Узнагароды 
* 1920 — Медаль Франкліна
* 1914 — Медаль Фарадэя Брытанскага хімічнага таварыства
* 1911 — Першы медаль Уіларда Гібса Амерыканскага хімічнага таварыства
* 1903 — Нобелеўская прэмія па хіміі
* 1902 — Медаль Дэві Лонданскага каралеўскага таварыства

## Памяць 
У гонар Арэніуса былі названы кратар на Месяцы і астэроід.

## Бібліяграфія 
* Svante Arrhenius, 1884, *Recherches sur la conductivité galvanique des électrolytes*, doctoral dissertation, Stockholm, Royal publishing house, P.A. Norstedt & söner, 89 pages.
* Svante Arrhenius, 1896a, *Ueber den Einfluss des Atmosphärischen Kohlensäurengehalts auf die Temperatur der Erdoberfläche*, in the Proceedings of the Royal Swedish Academy of Science, Stockholm 1896, Volume 22, I N. 1, pages 1&ndash;101.
* Svante Arrhenius, 1896b, *On the Influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Ground*, London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science (fifth series), April 1896. vol 41, pages 237&ndash;275.
* Svante Arrhenius, 1901a, *Ueber die Wärmeabsorption durch Kohlensäure*, Annalen der Physik, Vol 4, 1901, pages 690&ndash;705.
* Svante Arrhenius, 1901b, *Über Die Wärmeabsorption Durch Kohlensäure Und Ihren Einfluss Auf Die Temperatur Der Erdoberfläche*. Abstract of the proceedings of the Royal Academy of Science, 58, 25&ndash;58.
* Svante Arrhenius, 1903, *Lehrbuch der Kosmischen Physik*, Vol I and II, S. Hirschel publishing house, Leipzig, 1026 pages.
* Svante Arrhenius, 1906, *Die vermutliche Ursache der Klimaschwankungen*, Meddelanden från K. Vetenskapsakademiens Nobelinstitut, Vol 1 No 2, pages 1&ndash;10
* Svante Arrhenius, 1908, *Das Werden der Welten*, Academic Publishing House, Leipzig, 208 pages.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Свантэ Арэніуса на Нобелеўскім сайце
* Профіль Свантэ Аўгуста Арэніуса на сайце РАН

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Фізікі Швецыі
Катэгорыя:Хімікі Швецыі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Нарадзіліся ў лене Упсала
Белае (рыбгас)

**Белае** — буйны комплекс сажалак для развядзення рыбы ў пасёлку Азёрны Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці агульнай плошчай 5451 га. Рыбгас мае статус тэрыторыі, важнай для птушак з 1998 года (код BY019, крытэрыі А1, В2, В3). Вышыня над узроўнем мора — 126—138 метраў.

Агульная плошча сажалак рыбгаса — 1649 гектараў.

## Фаўна 
Сажалкі з’яўляюцца буйнейшым у рэгіёне месцам гнездавання многіх відаў вадаплаўных і рыбаядных птушак. Асабліва важнае значэнне тэрыторыя мае для захавання наступных відаў: , , , . Сярод іншых відаў птушак у наваколлях рыбгаса гняздуюцца , , . Белае — адзінае ў Беларусі месца, дзе гняздуецца рэдкая качка .

Сысуны прадстаўлены наступнымі відамі: , , ,  і іншыя.

## Флора 
Уся тэрыторыя рыбгаса акружана пойменнымі дубравамі. Сажалкі раздзелены дамбамі, якія параслі лазняком і бярозай. Самі вадаёмы парослыя .

## Літаратура 
* A.Kozulin, L.Vergeichik, M.Nikiforov and others. Treasures of Belarusian nature.- Minsk, 2002. −160 p.

Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак
Катэгорыя:Рыбгасы Беларусі
Катэгорыя:Эканоміка Жыткавіцкага раёна
Венская канвенцыя

**Венская Канвенцыя аб ахове азонавага слоя** — шматбаковае экалагічнае пагадненне, якое было ўзгоднена на Венскай канферэнцыі 1985 і ўступіла ў сілу ў 1988.

Канвенцыя дзейнічае як платформа для міжнародных намаганняў па абароне азонавага слою. Аднак, яна не ўключае юрыдычныя абавязкі па скарачэнню выкарыстання CFC, галоўнага хімічнага рэчыва, якое выклікае знясіленне азону. Яны выкладзены ў суправаджальным Манрэальскім пратаколе.

## Спасылкі 
* UNEP: The Ozone Secretariat website 

Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі
Катэгорыя:Азон
Катэгорыя:Экалагічнае права
Эдуард Бухнер

**Эдуард Бухнер** (,  — , ) — нямецкі хімік і біяхімік. Нобелеўская прэмія па хіміі (1907) («За праведзеную навукова-даследчую працу па біялагічнай хіміі і адкрыццё пазаклетачнай ферментацыі»).

Нарадзіўся ў Мюнхене 20 мая 1860 года. Ён пачаў вывучаць хімію ў 1884 годзе пад кіраўніцтвам Адольфа Баера (Нобелеўскага лаўрэата па хіміі 1905 года) і батаніку ў прафесара Негелі ў Батанічным інстытуце Мюнхена.

Пасля перыяду працы з Ота Фішэрам у Эрлангене, ён атрымаў дактарат ад Мюнхенскага ўніверсітэта ў 1888.

Бухнер ажаніўся з Лотай Сталь у 1900 годзе.

У 1907 годзе Бухнер атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі за біяхімічныя даследаванні пазаклетачнай ферментацыі і выдзяленне зімазы.

Падчас Першай сусветнай вайны Бухнер служыў у палявым шпіталі ў Румыніі ў чыне маёра. Ён быў паранены 3 жніўня 1917 года і памёр ад гэтых ран праз дзевяць дзён у Мюнхене ва ўзросце 57 гадоў.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Вучоныя Германіі
Мяцежны Шлях

**Мяцежны Шлях ** — моладзевы аргенцінскі тэлесерыял, створаны ў 2002 годзе прадзюсарам Крысам Морэнай. Серыял складаецца з двух сезонаў: 2002—2003 гг. і 2003—2004 гг. Апошні эпізод якога быў паказаны ў ліпені 2004 года.

У цэнтры карціны паўстаюць 4 галоўных персанажа: Мія, Мануэль, Пабла і Марыса, якія вырашаюць стварыць музычную групу. У кожнага з іх розныя характары, погляды на жыццё, густы, і жаданне паставіць сябе ў грамадстве, але, нягледзячы на ўсё гэта, яны на працягу ўсяго серыяла спрабуюць знайсці кампраміс адзін з адным, і разам ісці да адной мэты, таго чаго хочуць — спяваць, выступаць, сябраваць і любіць…

## Цікавыя факты 
Калі здымаўся серыял у краіне была вельмі складаная эканамічная і палітычная сітуацыя, што, уласна, і адбылася на сюжэце серыяла: дзеці вучацца ў школе «Элітны шлях», школе для дзяцей заможных бацькоў, дзе нараўне з багатырамі таксама маюць магчымасць вучыцца, так званыя «стыпендыяты» — дзеці з бедных сем’яў, вось у гэтым і прасочваюцца рэзкія сацыяльныя размежавання, уласцівых аргенцінскаму грамадству і цяпер, асабліва — тады.

## Спасылкі 
* Erreway.Org 

Катэгорыя:Тэлесерыялы 2002 года
Катэгорыя:Тэлесерыялы Аргенціны
Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы
Катэгорыя:Камедыйныя тэлесерыялы
Катэгорыя:Меладраматычныя тэлесерыялы
Катэгорыя:Маладзёжныя тэлесерыялы
Катэгорыя:Мыльныя оперы
Рамсарская канвенцыя

right
**Рамсарская канвенцыя** () поўная назва: Канвенцыя аб водна-балотных угоддзях, якія маюць міжнароднае значэнне галоўным чынам у якасці месцапражыванняў вадаплаўных птушак, была прынята ў лютым 1971 года ў г. Рамсар (Іран), пазней былі ўнесены папраўкі 1987 г. Рэджайна, Саскачэван, Канада.

Канвенцыя ўяўляе сабой першы глабальны міжнародны дагавор, цалкам прысвечаны аднаму тыпу экасістэм або хабітатаў (хабітаты — ад , прыродныя асяроддзі пражывання якога-небудзь пэўнага біялагічнага віду ці відаў). Прыкладамі хабітатаў могуць паслужыць лясы, падземныя пячоры, прэсныя азёры і рэкі, і т. д.). Водна-балотныя ўгоддзі займаюць прамежкавае становішча паміж сухапутнай і воднай сістэмамі.

**Водна-балотныя ўгоддзі** — раёны балот, фенаў, тарфяных угоддзяў ці вадаёмаў — натуральных або штучных, пастаянных або часовых, стаячых або праточных, прэсных, саланаватых або салёных, уключаючы марскія акваторыі, глыбіня якіх пры адліве не перавышае шасці метраў, а пад вадаплаўнымі птушкамі разумеюцца птушкі, экалагічна звязаныя з водна-балотнымі ўгоддзямі (артыкул 1 Канвенцыі).

Па стану на 26 сакавіка 2010 г. удзельнікамі сапраўднай канвенцыі з'яўляюцца 159 дзяржаў, на тэрыторыі якіх знаходзіцца 1888 водна-балотных угоддзяў міжнароднага значэння агульнай плошчай 185 272 001 га.

2 лютага адзначаецца Сусветны дзень водна-балотных угоддзяў.

## На Беларусі 
Беларусь далучылася да канвенцыі ў 1999 годзе. У пералік водна-балотных угоддзяў Беларусі ўвайшлі дзевяць водна-балотных надзелаў, пяць з якіх знаходзяцца ў Брэсцкай вобласці.

## Спасылкі 
* Тэкст канвенцыі і пратаколаў да яе 
* Афіцыйны сайт Рамсарскай канвенцыі

Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі
Катэгорыя:Экалагічнае права
Катэгорыя:Падзеі 2 лютага
Сусветны фонд дзікай прыроды

**Сусветны фонд дзікай прыроды** (World Wildlife Fund, WWF) — міжнародная грамадская арганізацыя, якая працуе ў сферах, якія тычацца захавання, даследавання і аднаўлення навакольнага асяроддзя. Гэта найбуйнейшая ў свеце незалежная прыродаахоўная арганізацыя з больш чым 5 мільёнамі прыхільнікаў ва ўсім свеце, якая працуе ў больш чым 100 прыродаахоўных праектаў ва ўсім свеце.

Місія Сусветнага фонду дзікай прыроды заключаецца ў прадухіленні нарастаючай дэградацыі натуральнага асяроддзя планеты і дасягненні гармоніі чалавека і прыроды. Галоўная мэта — захаванне біялагічнай разнастайнасці Зямлі.

Дакладу WWF, аднак, давяраюць не ўсё. Напрыклад, заходняя прэса адзначае, што ў дакладзе за 2010 год эксперты назіралі толькі за 2,5 тыс. відаў жывых арганізмаў, у той час як на зямлі іх больш за 2 мільёны. Пры гэтым выказваліся асцярогі, што выбарка была не выпадковай, а ўключала ў асноўным тыя віды, якія знаходзяцца на мяжы вымірання.

## Прэзідэнты 
## Гл. таксама 
* Гадзіна Зямлі
* Грынпіс
* Спіс экалагічных арганізацый

## Спасылкі 
* wwf.org 
* panda.org 

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі
Катэгорыя:Экалагічныя арганізацыі
Катэгорыя:Ахова прыроды
Катэгорыя:Абарона жывёл
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1961 годзе
Вялікая панда

**Вялікая панда**, або **бамбукавы мядзведзь** (*Ailuropoda melanoleuca*) — млекакормячае сямейства мядзведзевых са своеасаблівай чорна-белай афарбоўкай поўсці, якая валодае некаторымі прыкметамі янотаў. Вялікія панды насяляюць горныя рэгіёны цэнтральнага Кітая: Сычуань і Тыбет. З другой паловы XX стагоддзя панда стала чымсьці накшталт нацыянальнай эмблемы Кітая.

Кітайская назва азначае «мядзведзь-кот». Яго заходняе імя паходзіць ад малой панды. Раней яго таксама называлі плямістым мядзведзем (*Ailuropus melanoleucus*).

Вынікі секвеніровання паказалі, што старажытныя асобіны панд адрозніваліся ад цяперашніх. Мяркуецца, што продкі існуючых панд і старажытных пачалі адрознівацца паміж сабой з 227 тыс. гадоў да 144 тыс. гадоў таму. 

## Спасылкі 
* Вэб-камера анлайн: Панды ў заапарку Сан-Дыега, ЗША 

Катэгорыя:Мядзведзевыя
Катэгорыя:Эндэмікі Кітая
Крыжакі

а крыжакамі ў 1099 г. (сярэдневяковая гравюра XIV ст.)|260px]]
**Крыжакі** або **крыжаносцы** — шматзначнае паняцце.

* **Крыжакі** — азначэнне часта ўжыванае ў беларускай літаратуры да рыцараў Тэўтонскага ордэна і Ордэна мечаносцаў, пазней братоў-рыцараў лівонскага ланда Тэўтонскага ордэна; у старабеларускіх крыніцах паняцце з XVI стагоддзя.
* Крыжакі — удзельнікі крыжовых паходаў; людзі розных станаў, якія абавязаліся здзейсніць паломніцтва, у тым ліку ўзброенае, да Святых Мясцін. У знак гэтага абавязку звычайна па вопратку нашывалі крыж, ад якога і пайшла назву **крыжаносцы**.
* «Крыжакі» () — гістарычным раман Генрыка Сянкевіча пра часы канфлікту ягелонскай Польшчы з Тэўтонскім ордэнам.
* «Крыжакі» — польскі фільм 1960 года паводле рамана Генрыка Сянкевіча.
* *Крыжакі* ( *аль-Салібіюна*) — мянушка, якой іракскія інсургенты часам называлі байцоў міжнароднай кааліцыі.

## Гл. таксама 
* Крыжовыя паходы

## Крыніцы 
Катэгорыя:Неадназначнасці
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Галубіцкая пушча

. З альбома Галубіцкая пушча. 1923]]
**Галубіцкая пушча** — лясны масіў і гідралагічны заказнік дзяржаўнага значэння ў Докшыцкім і Глыбоцкім раёнах Віцебскай вобласці. Плошча 20 тыс. га.

Уяўляе сабой мазаічнае спалучэнне леса-балотных, лугавых, балотных і лясных масіваў, а таксама буйных натуральных вадаёмаў, якія знаходзяцца ў водазборным басейне вярхоўяў ракі Бярэзіна.

## Расліннасць 
Лясамі пакрытыя 70 % тэрыторыі, 18 % займаюць балоты. Ядром заказніка з'яўляюцца масівы сфагнавых і пераходных балот, якія размешчаны ў яго паўночнай частцы. Лясы ў асноўным прадстаўлены сярэднеўзроставымі хвойнікамі, у меншай ступені ельнікамі, чорнаалешнікамі, бярэзнікамі. Вельмі рэдка сустракаюцца фрагменты шыракалістых лясоў.

## Гідраграфія 
Адносіцца да вярхоўяў ракі Бярэзіна, якая з'яўляецца асноўнай воднай артэрыяй заказніка. Даўжыня ракі ў межах ТВП складае 40 кіламетраў. Рэчышча яе вельмі звілістае і часта разгалінаванае, багатае на пратокі і невялікія пясчаныя астравы, якія затапляюцца ў паводку. Рака Бярэзіна на тэрыторыі заказніка працякае праз абалонавае возера Медзазол. Другое буйное возера Межужол размешчанае сярод сфагнавых балат і звязана з Бярэзінай меліяратыўнымі каналамі і ракой Чарніца. Вада гэтага возера характарызуецца нізкай мінералізацыяй і высокай колернасцю. Возера зарастае слаба. У выніку правядзення асушальнай меліярацыі і торфараспрацовак у заходняй і часткова ў паўднёва-усходняй частках заказніка гідралагічныя ўмовы тэрыторыі значна трансфарміраваліся.

Рэдкія і знікаючыя віды флоры, занесеныя ў Чырвоную кнігу, прадстаўлены 9 відамі раслін і 1 відам грыбоў.

## Жывёльны свет 
На тэрыторыі сустракаецца 140 відаў птушак, два з якіх — арлан-белахвост (Haliaeetus albicilla) (1 пара) і драч (Crex crex) (10 самцоў) — знаходзяцца пад глабальнай пагрозай знікнення, а 24 занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі. ТВП Галубіцкая пушча мае асаблівае значэнне для захавання наступных відаў: чорны бусел, скапа, арол-маркут.

## Гаспадарчая дзейнасць 
З гаспадарчай дзейнасці пераважае лесакарыстанне. Тарфяныя радовішчы на тэрыторыі Галубіцкай пушчы з'яўляюцца адной з асноўных у раёне баз здабычы прамысловай сыравіны. Мясцовыя жыхары на тэрыторыі заказніка збіраюць ягады і грыбы, займаюцца паляваннем і рыбнай лоўляй.

## Інфармацыя для турыстаў 
Галубіцкая пушча — радзіма Язэпа Драздовіча. Месца правядзення шматлікіх пленэраў беларускіх мастакоў, прысвечаных знакамітаму земляку.

## Спасылкі 
* Ахова птушак Бацькаўшчыны 
* Глубокое

Катэгорыя:Геаграфія Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Докшыцкага раёна
Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак
Катэгорыя:Гідралагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі
Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі
Радзвілішкіскі раён

**Радзвілішкіскі раён** (па-літоўску: *Radviliškio rajono savivaldybė*) — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай Літве ў Шаўляйскім павеце. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёна Аўкштота.

## Паселішчы 
У раёне існуюць наступныя паселішчы:
* 2 горада — Радзівілішкі і Шэдува;
* 10 мястэчкаў — *Байсагала*, *Грынішкі*, *Паланы*, *Пашушвы*, *Пацуліны*, *Сідабравы*, *Шаўкоты*, *Шаўляны*, *Тырулі* і *Вадакты*;
* 420 вёсак.

Колькасць насельніцтва (2001):

* *Радзівілішкі* — 20 339
* *Шэдува* — 3 400
* *Байсагала* — 2 548
* *Грынішкі* — 900
* *Шаўляны*- 890
* *Алксяны* — 761
* *Куцішкі* — 759
* *Паварцічы* — 711
* *Аўкштэлкі* — 704
* *Пакіршы* — 698

## Староствы 
Раён дзеліцца на 13 старостваў:

* *Аўкштэлкаўскае* (па-літоўску: *Aukštelkų seniūnija*)
* *Байсагальскае* (па-літоўску: *Baisogalos seniūnija*)
* *Грынішкаўскае* (па-літоўску: *Grinkiškio seniūnija*)
* *Пакалніцкае* (па-літоўску: *Pakalniškių seniūnija*)
* *Радзівілішкаўскае* (па-літоўску: *Radviliškio seniūnija*)
* *Радзівілішкаўскае гарадское* (па-літоўску: *Radviliškio miesto seniūnija*)
* *Сідабраўскае* (па-літоўску: *Sidabravo seniūnija*)
* *Скімяйскае* (па-літоўску: *Skėmių seniūnija*)
* *Шаўкоцкае* (па-літоўску: *Šaukoto seniūnija*)
* *Шэдуўскае* (па-літоўску: *Šeduvos seniūnija*)
* *Шэдуўскае гарадское* (па-літоўску: *Šeduvos miesto seniūnija*)
* *Шаўлянскае* (па-літоўску: *Šiaulėnų seniūnija*)
* *Тырульскае* (па-літоўску: *Tyrulių seniūnija*)

## Вядомыя асобы 
* Сільвестр Балтрамайціс
* Уладас Пятрайціс (1955, в. Пацэнуляй — 2012) — беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шаўляйскі павет
Катэгорыя:Аўкштайція
Госмірава

**Го́смірава** (, ) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Машканскага сельсавета.

Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Застадольскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Машканскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Сенненскага раёна
Вярхіта

**Вярхіта** — рака ў Дубровенскім і Лёзненскім раёнах Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне Заходняй Дзвіны.

Даўжыня ракі 28 км, з іх 19 км у Дубровенскім раёне. Плошча вадазбору 266 (246) км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 м/км.

## Асноўныя прытокі 
* **Праваруч**: Бабровіца, Лютыня, Дабрыня

## Агульныя звесткі 
Пачынаецца за 1 км на поўнач ад вёскі Пятрыкі Дубровенскага раёна, цячэ па Лучоскай нізіне праз азёры Афанасьеўскае і Казённае, пераважна ў лясістай мясцовасці. Упадае ў возера Зелянское з усходу на тэрыторыі Лёзненскага раёна. Рэчышча ад вытоку да вёскі Шэкі на працягу 9 км каналізаванае. У басейне Вярхіты азёры Сітнянскае, Зелянское, Афанасьеўскае, Казённае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-38. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1981 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Басейн Лучосы
Катэгорыя:Рэкі Дубровенскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна
Левача

**Ле́вача** (, , ) — горад ва ўсходняй Славакіі (гістарычная вобласць Спіш) ля падножжа Левачскіх Врхоў, непадалёк ад замку Спішскі Град.

## Гісторыя 
Упершыню Левача згадваецца ў 1249 годзе ў лісце караля Белы IV, хоць горад існаваў задоўга да гэтага — раманскі касцёл Св. Мікалая існаваў тут яшчэ ў XI ст. У 1241 годзе, пасля мангола-татарскага нашэсця, сюды прыйшлі першыя нямецкія каланісты.

У 1271 Левача згадваецца ўжо як свабодны каралеўскі горад, цэнтр правінцыі. У XV ст. левацкія купцы атрымалі ад венгерскага караля шэраг прывілеяў і горад пачаў хутка развівацца. Дамінантнае становішча Левачы пацвярдзіў і факт перамогі ў так званай «стагадовай вайне» з іншымі спіскімі гарадамі за права першынства на Спішы. У гэты час Левача становіцца цэнтрам пратэстанцкага руху на Славакіі.

Горад пачаў прыходзіць у занядбанне ў XVII ст. падчас антыгабсбургскіх паўстанняў. Страту значэння Левачы пацвярдзіў 1871 год, калі новая чыгунка мінула горад.

У цяперашні час Левача невялікае мястэчка з цудоўна захаваўшыміся цэнтрам і шматлікімі помнікамі архітэктуры. У 2009 годзе разам са Спіскім Градам сярэднявечныя помнікі Левачы ўтварылі адзіны аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Майстар Павел з Левачы

Катэгорыя:Гарады Славакіі
Граматыка італьянскай мовы

**Граматыка італьянскай мовы** выяўляе вялікае падабенства з іспанскай і французскай граматыкай, што тлумачыцца прыналежнасцю гэтых моваў да раманскай групы.

## Назоўнік 
Кожны назоўнік у італьянскай мове мае род (мужчынскі альбо жаночы) і лік (адзіночны альбо множны). Назоўнікі не змяняюцца па склонах, як у лаціне. Значэнні, якія ў іншых мовах перадаюцца з дапамогай скланення, у італьянскай выражаюцца з дапамогай прыназоўнікаў і змены артыкляў.

Асноўныя канчаткі назоўнікаў:
* м.р.: адз.л. -**о**, мн.л. -**і** (*libr**o**, libr**і***)
* ____  адз.л. -**е**, мн.л. -**і** (*fior**e**, fior**i***)
* ____  адз.л. -**а**, мн.л. -**і** (*poet**a**, poet**i***) 
* ж.р.: адз.л. -**а**, мн.л. -**е** (*scal**a**, scal**e***)
* ____  адз.л. -**е**, мн.л. -**і** (*luc**e**, luc**i***)

У італьянскай мове не змяняюцца назоўнікі, якія заканчваюцца на націскны галосны (*la virt**ù** / le virt**ù***), на зычны (*il ba**r** / i ba**r***), на ненаціскны -**і** (*il bikin**i** / i bikin**i**, la cris**i** / le cris**i***), а таксама некаторыя іншыя назоўнікі, якія заканчваюцца на ненаціскны галосны (*il boi**a** / i boi**a**, la mot**o** / le mot**o***).  

### Множны лік 
Існуе некалькі правілаў утварэння множнага ліку назоўнікаў.
* Назоўнікі жаночага роду на -**о** - часцей за ўсё з'яўляюцца скарачэннямі, таму не змяняюцца: *la radi**o** - le radi**o***.
* Назоўнікі на -**cio** і -**gio**  заканчваюцца ў мн.л. на -**ci** і -**gi**. 
* Назоўнікі на -**co** і -**go** у мн.л. заканчваюцца на -**ci** і -**gi**, калі апошнаяя літара асновы - галосная (''l'amic**o**, gli amic**i***), альбо на -**chi** і -**ghi**, калі апошняя літара асновы - зычная (*il fung**o**, i fungh**i**'').  

Катэгорыя:Італьянская мова
Новыя Войкавічы

**Но́выя Во́йкавічы** (, ) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Сталовіцкага сельсавета. Размешчана за 20 км на поўнач ад Баранавіч. Насельніцтва 46 жыхароў, 21 гаспадарка (2005).

## Гісторыя 
У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінулі 4 вяскоўцы.

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Мядзеневіцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* **XX стагоддзе**:
** 1959 — 151 жыхароў.
** 1970 — 137 жыхароў.
** 1998 — 32 двары, 56 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
** 2005 — 46 жыхароў, 21 гаспадарка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сталовіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна
Ветэрынарыя

-хірург за працай]]
**Ветэрынарыя** (ад ), **ветэрынарная медыцына** — навука, якая вывучае хваробы жывёл.

## Сувязь з навукамі 
Ветэрынарыя звязаная з наступнымі навукамі:

* анатомія (нармальная і паталагічная);
* гісталогія;
* мікрабіялогія;
* паразіталогія;
* вірусалогія;
* клінічная дыягностыка;
* прыватная паталогія і тэрапія;
* ветэрынарная санітарыя;
* фармакалогія;
* таксікалогія;
* хірургія;
* ветэрынарная артапедыя;
* акушэрства і гінекалогія (з штучным абнасеньваннем);
* зоагігіена;
* ветэрынарная псіханеўралогія;
* імуналогія.

## Постаці беларускай ветэрынарыі 
* Валерый Міхайлавіч Холад