open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Польская Вікіпедыя

**Польская Вікіпедыя** — раздзел Вікіпедыі на польскай мове. Восьмы найбуйнейшы паводле колькасці артыкулаў раздзел і другі сярод славянскіх.

Развіваецца з верасня 2001 года, 2 верасня 2009 года налічвала больш за 631 000 артыкулаў.

Пераадолела рубеж у 100 000 артыкулаў у верасні 2005 года, 300 000 — у верасні 2006 года, 400 000 — 8 ліпеня 2007 года, 500 000 — 14 мая 2008 года.

## Спасылкі 
* Польская Вікіпедыя

Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі
Вікіпедыя
Вікіпедыя
Малая гідраэлектрастанцыя

**Малая гідраэлектрастанцыя**, **малая ГЭС**, **міні ГЭС**, **МГЭС** — гідраэлектрастанцыя, якая мае параўнальна невялікую вызначаную магутнасць. Пэўнай агульнапрынятай ва ўсіх краінах вялічыні вызначанай магутнасці для прылічэння гідраэлектрастанцый да катэгорыі малых няма. Часцей да малых гідраэлектрастанцый прылічваюць гідраэнергетычныя ўстаноўкі, вызначаная магутнасць якіх не перавышае 5 МВт (Аўстрыя, Германія, Польшча, Іспанія і інш.). У Латвіі і Швецыі, малымі лічаць ГЭС вызначанай магутнасцю да 2 МВт, у некаторых іншых краінах – да 10 МВт (Грэцыя, Ірландыя, Партугалія). Час ад часу адбываюцца змены класіфікацыі, у ЗША, дзе былі прынятыя меры стымулявання развіцця малой гідраэнергетыкі (праз спрашчэнне ліцэнзійнай працэдуры афармлення праектаў будынкаў малых ГЭС), першапачаткова да іх прылічвалі ГЭС вызначанай магутнасцю да 5 МВт, затым верхняя мяжа была павялічаная да 15 МВт, а ў 1980 іх максімальная вызначаная магутнасць была абмежаваная 30 МВт. У СССР паводле БНіП 2.06.01-86 да малых прылічвалі ГЭС, вызначанай магутнасцю да 30 МВт пры дыяметры працоўнага кола турбіны да 3 м. У Беларусі малымі электрастанцыямі лічацца электрастанцыі з вызначанай магутнасцю да 6 МВт, а канцэрн «Белэнерга» мусіць разлічвацца з малымі электрастанцыямі за пастаўленную электраэнергію па падвоенных тарыфах. Прыкладна так і ў Латвіі, дзяржава гарантуе закуп электраэнергіі ад малых ГЭС па падвойным тарыфе на працягу 8 гадоў пасля ўводу ў эксплуатацыю. З малых ГЭС умоўна вылучаюць мікра ГЭС, вызначаная магутнасць якіх не перавышае 0,1 МВт, і піка ГЭС, вызначаная магутнасць якіх не перавышае 0,05 МВт.

У Швецыі дзейнічае 1,35 тыс. малых ГЭС (2006), якія выпрацоўваюць 10% неабходнай краіне электраэнергіі, у Кітаі каля 83 тыс. малых ГЭС (2006). У Беларусі да стварэння адзінай Беларускай энергетычнай сістэмы існавала 179 малых ГЭС агульнай вызначанай магутнасцю 21 тыс. кВт са штогадовай выпрацоўкай электрычнасці 88 млн. кВт*г, якія забяспечвалі электраэнергіяй сельскую гаспадарку, пасля большасць з іх была закінутая, цяпер робяцца спробы ўзнавіць іх. (: Гідраэнергетыка Беларусі) У Расіі ААТ «ГідраАГК» лічыць за малыя гідраэлектрастанцыі вызначанай магутнасцю меней за 25 МВт. Будаўніцтва падобных станцый вулучана кампаніяй ў асобную праграму, аператарам якой з'яўляецца дачэрняя арганизацыя прадпрыемства — фонд «Новая энергія». Паводле праграмы, да 2010 запланавана ўвесці ў эксплуатацыю малых ГЭС агульнай вызначанай магутнасцю 150 МВт, а да 2020 — не менш чым 1000 МВт.

Катэгорыя:Гідраэнергетыка
ГЭС Паперня

**ГЭС «Паперня»** — малая гідраэлектрастанцыя ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці на рацэ Зэльвянка. Пабудавана ў 1946 г. на сродкі мясцовых жыхароў, мела вызначаную магутнасць 100 кВт, забяспечвала электраэнергіяй для двух дзесяткаў навакольных вёсак. Зачынена ў сувязі з пускам Бярозаўскай ДРЭС. У 2006 г. пасля рэканструкцыі зноў ўведзена ў эксплуатацыю з вызначанай магутнасцю 200 кВт (два агрэгаты на 100 кВт кожны), забяспечвае электраэнергіяй СПК ААТ «Зеляневічы» і суседнія вёскі. Знаходзіцца на балансе РУП «Брэстэнерга».

Работы па рэканструкцыі пачаліся ў верасні 2004 г. і выконваліся ПМК-52 «Брэстводбуд», падчас земляных работ выпадкова былі знойдзены чалавечыя парэшткі, верагодна часоў Вялікай Айчыннай вайны. Далейшую працу з імі праводзіў 52-і АСПБ МА РБ, былі выяўлены парэшткі 6 чырвонаармейцаў, якія былі перазахаваныя з вайсковай пашанай ў брацкай магіле на вайсковых могілках у в. Слабудка.

## Літаратура 
* Никитина Т. Будет ещё одна мини-ГЭС // Пінскі веснік. 2010, 16 жніўня.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Пружанскага раёна
ГЭС Дружба народаў

**ГЭС «Дружба народаў»**, **Дрысвяцкая ГЭС** — колішняя малая гідраэлектрастанцыя ў Браслаўскім раёне. Размешчана на рацэ Прорве паміж азёрамі Ставок і Аболе. Вызначаная магутнасць 300 кВт.

У Дрысвятах 21 лістапада 1951 года адбыўся сход прадстаўнікоў трох суседніх калгасаў, з БССР (імя Молатава Відзаўскага раёна), з ЛітССР (імя Міцкевіча Дукштаскага раёна) і з ЛатССР (імя Свярдлова Грыўскага раёна), на якім было прынята рашэнне аб будаўніцтве супольнай міжкалгаснай ГЭС. Урачыстая закладка «*першага каменя*» ГЭС «Дружба народаў» адбылася 8 чэрвеня 1953 года ў прысутнасці каля 3-х тысяч чалавек. Летам 1952 года на будоўлі працавала 100 чалавек у тры змены. Быў узведезны будынак ГЭС, земляная плаціна, некалькі каналаў, лінія электраперадач. Дзяржкамісія прыняла ГЭС 13 ліпеня 1953 года і станцыя дала першы ток. Урачыстае адкрыццё ГЭС «Дружба народаў» адбылося 19 ліпеня 1953 года ў прысутнасці 20 тыс. чалавек і ўрадавых дэлегацый трох рэспублік. ГЭС на той час стала найважнейшым народнагаспадарчым аб’ектам на Браслаўшчыне. Перад будынкам ГЭС быў адкрыты бронзаны помнік І. В. Сталіну, аднак хутка пасля яго смерці помнік быў дэмантаваны.

Закладка, ход будаўніцтва і ўрачысты пуск ў эксплуатацыю асвятляўся савецкімі СМІ — ад раённых газет да цэнтральнай «Праўды», а таксама ў газетах некаторых сацыялістычных краін. Будоўлі прысвячаліся вершы, паэмы, кінастужкі, нават аперэта (раман «Калі зліваюцца рэкі» Петруся Броўкі, эпічная «Братская поэма» Э. Межэлайціса, аперэта «В краю голубых озёр» А. Жылінскіс, опера «Свет и тени» Г. М. Вагнера, вершы А. Астрэйкі і А. Русака). Дрысвяты планавалася зрабіць узорнай вёскай. Цяпер ГЭС «Дружба народаў» захоўваецца ў закансерваваным стане.

Гідратэхнічныя збудаванні ГЭС «Дружба народаў» рэгулююць узровень возера Дрысвяты, які мае значэнне для бяспечнай эксплуатацыі Ігналінскай АЭС, таму эксплуатацыя ГЭС «Дружба народаў» або карыстанне яе гідратэхнічнымі збудаваннямі ўрэгуляваны адмысловым Пагадненнем паміж урадамі Рэспублікі Беларусь і Літоўскай Рэспублікі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Да жыцця новага, савецкага // Памяць: Браслаўскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч і інш. — Мн., 1998. — С. 545—598;
* *Кузняцоў, С.* На скрыжаванні трох граніц (пач., заканч.) // Звязда, № 187—188 (25519-25520). 2005, 27-28 верасн.
* Пастанова КМ РБ ад 21.9.1995 № 520 «Аб адабрэнні і прадстаўленні на ратыфікацыю Пагаднення паміж урадам Рэспублікі Беларусь і ўрадам Літоўскай Рэспублікі аб „Аб’екце 500“ і ГЭС „Дружба народаў“».

Катэгорыя:Колішнія гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Дрысвяты (аграгарадок)
Катэгорыя:Гісторыя Браслаўскага раёна
Богінская ГЭС

**Богінская ГЭС**, **ГЭС «Шлях да камунізму»** — малая гідраэлектрастанцыя ў Беларусі, у вёсцы Хвасты на рацэ Дрысвята ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці.

Размешчана на рацэ Дрысвята паміж азёрамі Доўгае і Верхняе. Была закансерваваная, адноўлена ў 1995 годзе з вызначанай магутнасцю 400 кВт. Работы па аднаўленні выконваліся ТАА «Белэнергарэмналадка». Пазней реканструявана з усталяваннем 2-х новых агрэгатаў магутнасцю па 300 кВт кажны, вызначаная магутнасць у 2013 годзе павялічылася да 958 кВт. Сярэднегадавая выпрацоўка электраэнергіі — 1,4 млн кВт*гадзін.

## Літаратура 
* Афіцыйная старонка НВТАА «Малая энергетыка»

## Спасылкі 
* Богинская ГЭС готовится к реконструкции  // Газета «Вицебскі рабочы»
* «Богинскую» гидроэлектростанцию реконструируют в этом году // Артыкул на партале Braslaw.by

Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Хвасты
Падляскае ваяводства

**Падля́скае ваяво́дства** () — адміністрацыйная адзінка, адно з 16 ваяводстваў у Польшчы. Знаходзіцца на паўночным усходзе краіны, ля мяжы з Рэспублікай Беларусь і Літоўскай Рэспублікай.

Утворана ў 1999. Адміністрацыйны цэнтр — горад Беласток. Колькасць насельніцтва — 1,2 млн чалавек (2013).

## Насельніцтва 
Пераважную частку насельніцтва складаюць палякі. Усходняя частка ваяводства належыць да этнічнай тэрыторыі беларусаў. На Падляшшы таксама пражываюць літоўцы, украінцы, татары і інш.

## Вядомыя асобы 
* Дамінік Аніська
* Мелхіседэк, свецкае імя: Міхаіл Паеўскі (1878, с. Вітулін — 1931) — беларускі праваслаўны святар, царкоўны дзеяч, мітрапаліт.

## Гл. таксама 
* Ганьча (вёска)
* Хільмоны

## Спасылкі 
* Wrota Podlasia — Падляскі інфармацыйны партал 


Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы
Віхранская ГЭС

**Віхранская ГЭС**, **ГЭС «Старыя Віхраны»** — малая гідраэлектрастанцыя на рацэ Віхра каля вёскі Каробчына ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці.

Пабудаваная ў 1926 годзе з вызначанай магутнасцю 75 кВт. Рэканструяваная — 250 кВт.

## Літаратура 
* Рекам придется напрячься // PRO Электричество № 3(23)/2007.

Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Мсціслаўскага раёна
Катэгорыя:Колішнія гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:1926 год у Беларусі
ГЭС Нямнова

**ГЭС «Нямнова»** — малая гідраэлектрастанцыя за 1 км паўднёвы захад ад в. Нямнова Гродзенскага раёна, размешчана на Аўгустоўскім канале, каля шлюза-рэгулятара «Куркуль».

Будаўніцтва пачалося ў 2003. Вызначаная магутнасць 250 кВт. Штогадовая выпрацоўка электраэнергii ~1,2 млн.кВт·г, што дастаткова, каб забяспечыць патрэбы турыстычных аб’ектаў Аўгустоўскага канала, якія плануецца пабудаваць, і г. п. Сапоцкін. На ГЭС «Нямнова» усталявана пакуль адзіная ў Беларусі модульная гарызантальная гідраэнергетычная ўстаноўка. Тэрмін акупнасці 11 гадоў.

## Літаратура 
* Дорофейчик А. Н. Гидроэнергетика Гродненщины // Энергия и менеджмент № 2(29), 2006. С. 42-45.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Аўгустоўскі канал
Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Гродзенскага раёна
Катэгорыя:2003 год у Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе
Этнічная тэрыторыя

**Этні́чная тэрыто́рыя** — тэрыторыя кампактнага рассялення пэўнага народа (этнасу), з якой цесна звязаны яго этнагенез і этнічная гісторыя. Уласцівая кожнай этнічнай тэрыторыі геаграфічнае асяроддзе не толькі сфера пражывання, але і жыццёвая аснова, якая абумоўлівае спецыфіку гаспадарчых заняткаў і вытворчай культуры, арганічна ўваходзіць у паўсядзённы побыт, жывіць пэўнымі вобразамі духоўныя скарбы народа, яго мову і фальклор. У працэсе жыццядзейнасці чалавек мяняе аблічча навакольнага прыроднага асяроддзя, надае яму характар культурнага ландшафту, стварае гістарычную спадчыну.

Вызначэнне этнічнай тэрыторыі і яе меж належыць да навуковых праблем. У некаторых выпадках этнічныя межы могуць супадаць з прыроднымі рубяжамі (водападзеламі, ляснымі масівамі, воднымі перашкодамі), аднак звычайна этнічнае сумежжа ўяўляе сабой зону супольнага пражывання суседніх народаў, этнакультурныя элементы якіх пастаянна ўзаемадзейнічаюць, утвараючы пераходны (міжэтнічны) варыянт народнай культуры. Этнічная тэрыторыя можа змяняцца ў выніку гістарычных катаклізмаў, каланізацыі, міграцыйнага руху, асіміляцыі і інтэграцыі. Стабільнасць этнічнай тэрыторыі залежыць таксама ад яе дзяржаўнай самастойнасці і ўмоў міжнароднага жыцця. Нярэдкія выпадкі, калі этнічная тэрыторыя народа ўваходзіць у склад дзвюх і болей дзяржаў.

## Гл. таксама 
* Этнічная тэрыторыя беларусаў

## Літаратура 
* *Цітоў В.* Этнічная тэрыторыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2. Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — с. 271—272.

## Спасылкі 
* *Панько А.* «Этнічныя межы Беларусі на пачатку XX ст.: праблема вызначэння»

Катэгорыя:Этналогія
Каталог Глізэ

**Каталог Глі́зэ** (, азначэнні **Gl**, **GJ**) — зорны каталог, які пералічвае ўсе вядомыя зоркі да адлегласці 25 парсекаў ад Сонца.

Каталог упершыню быў складзены Вільгельмам Глізэ і апублікаваны пад назвай «Каталог найбліжэйшых зорак» () у 1957. Каталог змяшчаў даныя на 915 зорак і падвойных зорак з 1094 складнікамі на адлегласцях да 20 пс (паралакс 0,050") на эпоху 1950.0. Зоркі азначаліся цэлымі парадкавымі нумарамі (1—915) ў парадку прамых узыходжанняў, складнікі падвойных і множных зорак дадаткова азначаліся суфіксам-лацінскай літарай. Для азначэння прыналежнасці складнікаў да каталогу дадаткова ўжываецца прэфікс **Gl**.

Другое выданне было апублікавана В. Глізэ ў 1969, і ўтрымлівала дапоўненыя і ўдакладненыя да 1968 даныя на 1529 зорак і сістэм з 1890 складнікамі на адлегласцях да 25 пс (паралакс 0,045") на эпоху 1950.0. Усе зоркі з першага выдання засталіся ў каталогу, нават калі ўдакладненыя даныя выводзілі іх за межы каталогу. Новаўведзеныя зоркі азначаліся нумарамі з дадатковай дзесятковай дробавай часткай (напрыклад, 22.1), каб узгадняцца з парадкам першага выдання. Прэфікс аб’ектаў каталогу як у першым выданні.

Было таксама выдадзена старонняе «Пашырэнне каталогу Глізэ» (Woolley, Epps, Penston, Pocock, 1970), з нумарамі 9001—9850.

Пазней В. Глізэ і Гартмут Ярайс (Hartmut Jahreiß) апублікавалі (1979) дапаўненне да каталогу () з нумарнымі азначэннямі складнікаў у дыяпазонах 1000—1294 і 2001—2159. У дыяпазон 1000—1294 змешчаны бліжэйшыя зоркі, а ў 2001—2159 — меркаваныя бліжэйшыя зоркі. Для азначэння прыналежнасці складнікаў да каталогу быў выкарыстаны прэфікс **GJ**, але сустракаюцца і азначэнні аб’ектаў Gl з прэфіксам GJ, што не з’яўляецца памылкай, бо дыяпазоны не перакрываюцца.

Папярэдняя версія трэцяга выдання каталогу была апублікавана В. Глізэ і Г. Ярайсам у 1991 (), і утрымлівае даныя на 3803 зоркі. 1388 новых зорак у ім маюць неафіцыйныя, «безназоўныя» ( або NN) нумары 3001—4388, якія, аднак, у наш час ужываюцца нароўні з афіцыйнымі.

Трэцяе выданне дзейнічае і ў наш час.

Першае выданне (1957) таксама азначаецца CNS1 (ад скарочанай англійскай назвы), другое (1969) — CNS2, папярэдняе трэцяе (1991) — CNS3.

Сонца, хоць і пералічваецца ў гэтым каталогу з парадкавым нумарам 1, але ўласнага азначэння ў фармаце каталогу не мае.

## Спасылкі 
* Каталог Глізэ на пляцоўцы Астранамічнага інстытуту ў Гайдэльбергу

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Зэльвенская ГЭС

**Зэ́львенская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя на рацэ Зэльвянцы ў Зэльве Зэльвенскага раёна. Дамба ўтварае Зэльвенскае вадасховішча. Уведзена ў эксплуатацыю ў снежні 2006 года. Вызначаная магутнасць 150 кВт, штогадовая выпрацоўка электраэнергіі ў сярэдні па воднасці год ~0,5 млн кВт*гадзін.

## Літаратура 
* Концерн «Белэнерго» ввел в эксплуатацию Зельвенскую ГЭС мощностью 150 кВт // Информационное агентство «Интерфакс-Запад». 29.12.2006 / 15:14.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Зэльвенскага раёна
Катэгорыя:Зэльва
Катэгорыя:Зэльвянка
Катэгорыя:2006 год у Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе
Сістэма Глізэ 581

**СІСТЭМА ГЛІЗЭ 581**, зорная сістэма зоркі Глізэ 581 (: каталог Глізэ). Складаецца з цэнтральнай зоркі, дзвюх планет, і трэцяй планеты, існаванне якой лічыцца моцна імаверным. У сістэме была знойдзена першая экзапланета (**Глізэ 581 c** або нефарм. скароч. **581 c**), на якой тэарэтычна магчымае існаванне землепадобных ўмоваў, і, значыць, існаванне пазазямнога жыцця.

right|300 px|thumb|Схема зорнай сістэмы Глізэ 581.
## Цэнтральная зорка 
Зорка Глізэ 581 з'яўляецца адной з 100 найбліжэйшых да Сонца зорак (20,5 светлавых гадоў), і месціцца ў сузор'і Шаляў. Паводле спектру і свяцільнасці адносіцца да чырвоных карлаў. Маса: ~0,3 сонечнай.

## Планеты 
У сістэме існуюць планеты. Усе даныя па іх вымераны метадам радыяльных хуткасцяў на спектрографе HARPS Еўрапейскай Паўднёвай абсерваторыі (ESO).

### 581 b 
Планета масаю 15 зямных, з арбітальным перыядам 5,366 зямных дзён. Сярэдняя арбітальная адлегласць 6 млн. км. Ацэнкі тэмпературы паверхні каля 150&nbsp;°C.

Пра выкрыццё паведамлена 30.11.2005.

### 581 c 
Планета, якая лічыцца магчыма землепадобнай. Ацэнкі сярэдняй тэмепратуры на паверхні вагаюцца ад 0 да 40&nbsp;°C, што дапускае існаванне вадкай вады. Паверхня, відавочна, складаецца з горных парод, або цалкам пакрытая акіянамі.

Радыюс: 1,5 зямных. Маса: 5 зямных. Адлегласць ад зоркі: 1/14 а.а. Арбітальны перыяд: 13 зямных дзён.

Пра выкрыццё паведамлена 25.4.2007.

### 581 d 
Моцна імавернае існаванне планеты масаю 8 зямных, з арбітальным перыядам 84 зямных дні (паведамлена 25.4.2007).

Катэгорыя:Зорныя сістэмы
Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя

**Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя** (, ESO) — міжурадавая еўрапейская навукова-тэхналагічная арганізацыя ў галіне наземнай астрафізікі. Удзел бяруць 13 краін.

## Магутнасці 
Арганізацыя выкарыстоўвае абсерваторыю Ла-Сілья-Параналь, якая складаецца з некалькіх пляцовак у пустыні Атакама (Чылі).

### Ла-Сілья 
На пляцоўцы на гары Ла-Сілья (вышыня гары 2400 м, 600 км на Пн ад Сант’яга-дэ-Чылі) размешчана некалькі тэлескопаў з дыяметрамі люстраў 3,5 м.

### Параналь 
На пляцоўцы на гары Параналь змешчаны «Вельмі вялікі масіў тэлескопаў» (Very Large Telescope Array, VLT) і сумешчаны з ім інтэрферометр (VLT Interferometer, VLTI).

## Супрацоўніцтва 
Арганізацыя ўдзельнічае ў рабоце кансорцыума па будове Атакамскага вялікага міліметровага масіву (Atacama Large Millimeter Array, ALMA) на нагор’і Альтыплана.

Арганізацыя ўдзельнічае ў распрацоўцы звышвялікага аптычнага і інфрачырвонага тэлескопа E-ELT (дыяметр галоўнага люстра ад 30 да 60 метраў).

## Спасылкі 
* Афіцыйная пляцоўка арганізацыі

Катэгорыя:Навука ў Еўропе
Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі
Спектрограф HARPS

**СПЕКТРО́ГРАФ HARPS** ( — Шукальнік планет паводле радыяльнай хуткасці, высокадакладны), лесвічны спектрограф высокага разрознення, сілкаваны аптычнай жылай, які належыць Еўрапейскай Паўднёвай абсерваторыі і змантаваны пры адным з 3,6-метровых касегрэнаўскіх тэлескопаў пляцоўкі Ла-Сілья.

Практычная дакладнасць вымярэння парадку 1 м/с.

З дапамогаю інструмента была выкрыта першая землепадобная экзапланета ў сістэме Глізэ 581.

Доступ да даных інструмента ў рэдукаваным аб’ёме існуе праз Сеціва (з 1.5.2007).

## Планеты адкрытыя з дапамогай HARPS 
На пачатак 2010 года з дапамогай HARPS былі адкрыты 75 экзапланет (з прыкладна 420 вядомых) у 30 сістэмах

Некаторыя з іх прыведзены ніжэй:

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Уласная пляцоўка інструмента 

Катэгорыя:Спектрографы сусветнай астрафізікі
Катэгорыя:Астрафізіка
Браслаўская ГЭС

**Браслаўская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя на рацэ Друйка. Пабудаваная ў 1954 каля в. Друйск, абслугоўвала 9 калгасаў Браслаўскага раёна. Закінутая ў 1970-я гады. Адноўленая ў 2005 годзе. Вызначаная магутнасць 300 кВт. Усталяваны два энергаблокі тыпу ГЭУ вызначанай магутнасцю па 150 кВт кожны.

## Літаратура 
* Афіцыйная старонка ТАА «Прамысловы саюз — Энергія»
* В Витебской области начато восстановление Браславской гидроэлектростанции // AFN. 20.10.2003, 15:38.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Друйск
Вільгельм Глізэ

**Вільгельм Глі́зэ** (; 21.6.1915, Гольдберг-ін-Шлезіен — 12.6.1993, Гайдэльберг) — нямецкі астраном.

Навучаўся астраноміі, матэматыкі, фізікі ў Брэслаўскім універсітэце (з 1933), потым у Берлінскім універсітэце. Доктар натуральных навук (1940).

У час 2-й сусв. вайны на Усходнім фронце (з 23.3.1942), быў у савецкім палоне (16.2.1945—11.9.1949).

Фармальна пачаў працу ў Астранамічным інстытуце (тады ў Берліне) з 1.3.1943, рэальна — з кастрычніка 1949 (у Гайдэльбергу). На пенсіі з 1980. З 1954 працаваў над выданнямі Фундаментальнага каталогу зорак, з 1957 — над Каталогам бліжэйшых зорак (каталогам Глізэ) (за гэтую працу нефармальна вядомы як «Містар Бліжэйшыя Зоркі»).

У яго гонар астэроід нумар 1823 атрымаў назву Глізэ.

## Спасылкі 
* Wilhelm Gliese // Нямецкая Вікіпедыя
* HASTRO-L LOG9512 Archive Note

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Катэгорыя:Дактары натуральных навук
Зорная сістэма

]]
**Зо́рная сістэ́ма** — сукупнасць нябесных цел, з якіх хоць адно з’яўляецца зоркай, такая, што рух нябесных целаў у такой сукупнасці адбываецца ў пэўнай абмежаванай прасторы, прадвызначанай гравітацыйнымі патэнцыяламі складнікаў, а поўная (патэнцыяльная і кінетычная) энергія ў такой сукупнасці адмоўная.

Планеты і іншыя не-зоркавыя аб’екты, якія абарачаюцца вакол зоркі, складаюць **планетную сістэму** гэтай зоркі.

У шырокім сэнсе зорнымі сістэмамі з’яўляюцца вялікія колькасці зорак, з’яднаныя ў зорныя скопішчы і галактыкі.

Прыклады зорных сістэм: Сонечная сістэма, сістэма Глізэ 581, падвойныя зоркі.

## Літаратура 
* *Липунов В. М.* В мире двойных звёзд. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1986. — 208 с.
* Астрономия. — М. : Просвещение, 1983. — 384 с., ил.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Зорная астраномія
*
Катэгорыя:Сістэмы
Фобас (спадарожнік Марса)

**Фобас** ( — страх; адсюль: фобія) — адзін з двух спадарожнікаў Марса. Адкрыты ў 1877 годзе амерыканскім астраномам А. Холам.

Размешчаны на адлегласці 2,77 радыуса Марса ад цэнтра планеты. Робіць адзін абарот за 7 гадзін 39 хвілін 14 секунд, што хутчэй за абарот Марса вакол уласнай восі. У выніку на марсіянскім небе Фобас узыходзіць на захадзе і заходзіць на ўсходзе.

Перыяд абароту вакол сваёй восі — супадае з арбітальным, г.зн. Фобас павернуты да Марса адным бокам.

Памеры Фобаса — 26,6×22,2×18,6 км, сярэдні радыус — 9377,2 км. Плошча паверхні — каля 6100 км². Паверхня пакрытая кратэрамі.

У 1988 годзе да Марса і яго спадарожнікаў накіроўваліся дзве савецкія аўтаматычныя міжпланетныя станцыі «Фобас». Чарговая экспедыцыя намечаная на 2009 год у рамках праграмы Расійскага касмічнага агенцтва была адкладзена на лістапад 2011 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Приёмный сын Марса
* Спутники Марса Фобос и Деймос (Страх и Ужас)

Катэгорыя:Спадарожнікі Марса
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1877 годзе
Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)

**«Беларуская граматыка для школ»** — школьная граматыка беларускай мовы, апрацаваная Б. Тарашкевічам (1928) і выдадзеная ў Вільні (1929). «Граматыка» з’яўлялася пятым у Заходняй Беларусі, значна пераробленым і пашыраным, выданнем школьнай граматыкі Тарашкевіча, выдадзенай у 1918 годзе.

Змяненні і дапаўненні, унесеныя Тарашкевічам, не ўлічвалі пастановаў, зробленых Беларускай Акадэмічнай Канферэнцыяй (1926) ў беларускую граматыку быў уведзены нарматыў на беларускі лацінскі алфавіт — з выкарыстаннем «Ł» (гук [л]), «Č», «Š», «Ž» (шыпячыя гукі), «W» (гук [в]).

Выбухны гук *г* узгадваўся як такі, што «*…сустракаецца рэдка і ў беларускім пісьме азначаецца літарай г з коскай над ёй з правага боку г’*»

Прапаноўваўся варыянт запісу падвойнага мяккага гуку [дз'] у выглядзе «ддз».

## Ацэнкі 
Я. Станкевіч адзначыў, што ў 5-м выданні сэнс шэрагу правілаў стаў процілеглым у параўнанні з першымі чатырма, і адзначыў як адмоўныя рысы тое, што Тарашкевіч не даў навуковых тлумачэнняў да сваіх развязанняў спрэчных пытанняў беларускай граматыкі, ані ў першых чатырох, ані ў пятым выданні. Наогул, заявіў, што ў гэтай граматыцы Тарашкевіча шмат русізмаў, паланізмаў і варварызмаў, скрытыкаваў няўдалую (і нават пагоршаную) граматычную тэрміналогію.

## Крыніцы 
##  
* Беларускія граматыкі Лёсіка
## Літаратура 
* Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ. — Вільня : Беларуская друкарня ім. Фр. Скарыны, 1929 ; Мн. : «Народная асвета», 1991 [факсімільн.]. — Выданне пятае, пераробленае і пашыранае.
* Я. Станкевіч. Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6. С.141—169.

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч
Знішчальны батальён (СССР, 1941)

**Знішчальны батальён** — арганізацыйная форма савецкіх паўвайсковых адзінак у 1941 годзе. Такія батальёны ствараліся ў прыфрантавой паласе ў перыяд нямецкага наступлення 1941 года, дзеля выканання дырэктывы УКП(б) (28.6.1941) па стварэнні «выпаленай зямлі» для нямецкіх войскаў — знішчэння жыллёвага фонду, матэрыяльных рэсурсаў і інш. Пачатак арганізацыі такіх батальёнаў быў пакладзены пастановамі ЦК УКП(б) (2.7.1941) і СНК БССР і ЦК КП(б)Б (6.7.1941).

Асабовы склад батальёнаў складалі добраахвотнікі з ліку тых, хто не падлягаў мабілізацыі. Для ідэйнага ўмацавання ў асабовы склад уводзіліся камсамольскія і савецкія, напрыклад, калгасныя дзеячы. На камандаванне батальёнамі прызначаліся афіцэры НКУС або кіраўнікі структур Камуністычнай партыі на ўзроўні раёна і вышэй.

За ліпень 1941 ва ўсёй прыфрантавой паласе былі створаны 1755 знішчальных батальёнаў (каля 328 тыс.ч.).

У БССР за ліпень-жнівень 1941, галоўным чынам у Віцебскай, Гомельскай, Палескай і Магілёўскай абласцях, былі створаны 78 знішчальных батальёнаў (больш за 13 тыс.ч.). Частка іх асабовага складу пазней увайшла ў склад партызанскіх атрадаў.

## Літаратура 
* Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 5. Беларусь у 1917—1945. — Мн. : Экаперспектыва, 2006. — 613 с.; іл. ISBN 985-469-149-7. С.482.
* Мірановіч Яўген. Найноўшая гісторыя Беларусі. — СПб.: Неўскі прасцяг, 2003. — 243 с. ; іл. ISBN 5-94716-032-3. С.126—130.
* Вялікая Айчынная вайна савецкага народа (у кантэксце Другой сусветнай вайны). — Мн. : Экаперспектыва, 2005. — 279 с. ISBN 985-469-150-0. С.100.

Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны
Вада

thumb|71 % паверхні Зямлі — вада
**Вада́**, або **монааксід вадароду** (H2O) — найпрасцейшае ўстойлівае злучэнне вадароду з кіслародам.

Старажытныя філосафы лічылі ваду адным з чатырох першасных элементаў. Такія ўяўленні існавалі і ў Сярэднявеччы. Утварэнне вады пры згаранні вадароду было даведзена Г. Кавендышам (1781). Хімічная формула была канчаткова ўстаноўленая С. Каніцара (1860).

## Фізіка 
Фізічна пры нармальных умовах: празрыстая бясколерная (у тоўстым слоі блакітная) вадкасць, без паху і смаку. Тэмпература замярзання 0&nbsp;°C, кіпення 100&nbsp;°C. Найбольшая шчыльнасць 1000 кг/м³ (пры 4&nbsp;°C). Распад малекул адбываецца пры 1000&nbsp;°C.

Пры павелічэнні або памяншэнні тэмпературы ў вадкім стане шчыльнасць памяншаецца. Пры наяўнасці ў вадзе раствораных нелятучых злучэнняў (як соль ці цукар) ціск пары і тэмпература замярзання паніжаюцца, а тэмпература кіпення павышаецца.

Чыстая вада слаба праводзіць электрычны ток, але робіцца добрым правадніком пры растварэнні ў ёй нават невялікіх колькасцей іонных рэчываў.

## Хімія 
Вада мае амфатэрныя якасці (можа выступаць і як кіслата, і як аснова).

Вада з’яўляецца добрым растваральнікам, асабліва для іонных сувязяў, і для многіх кавалентных злучэнняў, неметалаў, соляў, вокісаў).

Актыўна рэагуе з металамі. Акісляе металы, вышэйшыя за волава ў электрахімічным радзе напружанняў, удзельнічае такім чынам у працэсах карозіі.

Дзейнічае як аднаўляльнік у шэрагу біяхімічных працэсаў, у т.л. пры фотасінтэзе.

Удзельнічае таксама ў рэакцыях кіслотна-асноўных, гідратацыі, гідролізу.

## У прыродзе 
Найбольш распаўсюджанае хімічнае злучэнне на Зямлі. Агульная маса вады на планеце дасягае 1018 т, і ёю пакрытыя каля 4/5 зямной паверхні. Неабходнае рэчыва для існавання жыцця. Чалавечае цела на 2/3 складаецца з вады, пераважна з вады складаюцца шмат якія харчовыя прадукты. Прэсная вада складае каля 3 % зямных запасаў, з гэтага каля 80 % недаступныя для выкарыстання, бо знаходзяцца ў палярных шапках.

## Адметнасці 
Адзінае хімічнае злучэнне, якое ў прыродных умовах існуе ў трох агрэгатных станах: вадкасці, цвёрдага рэчыва (лёд) і газу (вадзянай пары).

Вада мае шэраг досыць незвычайных для хімічных рэчываў асаблівасцей, напрыклад, досыць высокія тэмпературы замярзання і кіпення, высокі каэфіцыент паверхневага нацягнення, найбольшую шчыльнасць у вадкім агрэгатным стане, большую за шчыльнасць у цвёрдым. Гэта тлумачыцца існаваннем у вадзе вадародных сувязяў, якія звязваюць малекулы між сабой як у вадкім так і ў цвёрдым станах. Вада з’яўляецца кавалентным малекулярным злучэннем.

## Гл. таксама 
* Паверхневая вада
* Прэсная вада
* Лёд
* Пара

## Літаратура 
*  С.51—54.

## Спасылкі 
* Дыяграма фазавых станаў 


Катэгорыя:Растваральнікі
*
Катэгорыя:Вадкасць
Катэгорыя:Кіслоты
Катэгорыя:Асновы
Катэгорыя:Злучэнні вадароду
Катэгорыя:Аксіды
Катэгорыя:Злучэнні кіслароду
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Ніцяная графіка

**Ніцяная графіка**, **малюнак ніткай**, **ніцяны дызайн**, **вышыўка па кардоне** () — графічная тэхніка атрымання малюнка на кардоне або іншай цвёрдай аснове. У якасці асновы часам выкарыстоўваюць аксамітавую і тоўстую паперу. Ніткі — звычайныя швейныя, ваўняныя, мулінэ, шаўковыя і інш.

## Літаратура 
* Г.&nbsp;А.&nbsp;Браницкий, Живые картины, Баро-Пресс, 2003.
* Г.&nbsp;А.&nbsp;Браницкий, Наука и жизнь, 2004, №&nbsp;12, 116.

## Спасылкі 
* Пляцоўка «Изонить и нитяная графика»
* String art in Spain. EMAGU’s Collection 

Катэгорыя:Графіка
Катэгорыя:Тэхнікі выяўленчага мастацтва
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Рукадзелле
Катэгорыя:Народныя промыслы
Палеаграфія

**Палеагра́фія** ( — старажытны;  — пішу) — дапаможная гістарычная навука, якая вывучае знешнія прыкметы рукапісных помнікаў у іх гістарычным развіцці.

Агульнай палеаграфіі не існуе, а ў залежнасці ад алфавітаў, а таксама і моў, адрозніваюць палеаграфіі арабскую, армянскую, грузінскую, глаголіцкую, грэчаскую, індыйскую, кірыліцкую, кітайскую, лацінскую і інш. Напрыклад, славянская палеаграфія, у залежнасці ад мовы і асаблівасцей культурнага развіцця, падзяляецца на балгарскую, беларускую, заходнеславянскую, украінскую, рускую і сербскую.

Асноўная задача палеаграфіі — вывучэнне знешніх прыкмет старажытных рукапісаў дзеля вызначэння часу і месца іх стварэння. Вывучэнне знешніх прыкмет таксама дазваляе вызначыць аўтарства, гісторыю стварэння, устанавіць аўтэнтычнасць, выявіць падробкі і г. д.

Прадметам палеаграфіі з’яўляецца вывучэнне менавіта старажытных, або тых, што, прынамсі, маюць прыкметы старажытнасці, рукапісных помнікаў пісьменнасці як такой, г. зн. прызначаных іменна для перадачы інфармацыі, але не прадметаў матэрыяльнай культуры, якія маюць якія-небудзь надпісы. Надпісы на бытавых прадметах, вышыўкі тэкстаў на прадметах з тканіны, літарныя і лічбавыя знакі на помніках архітэктуры, скульптуры, жывапісу, манетах, пячацях, камянях *звычайна* не ўваходзяць у прадмет палеаграфіі. Палеаграфія не займаецца экспертызай сучасных даследчыку почыркаў ці рукапісаў, хаця ў метадах даследавання і экспертызы ёсць пэўнае падабенства.

Метад палеаграфіі параўнаўчы, і заключаецца ў вывучэнні знешніх прыкмет старажытных рукапісаў, месца і час стварэння якіх вядомыя і супастаўленні вынікаў гэтага вывучэння з вонкавымі прыкметамі помнікаў, месца і час стварэння якіх невядомы. Таксама палеаграфія, у пэўнай ступені, вывучае змест і асаблівасці мовы помнікаў, бо асаблівасці мовы сведчаць аб месцы стварэння помніка.

Палеаграфія датуе помнікі даволі вялікімі адрэзкамі часу — ад 10 да 200 гадоў, бо змены ў знешніх прыкметах старажытных рукапісаў адбываліся марудна. Таксама даволі шырока вызначаецца месца напісання — краінай ці рэгіёнам, якія былі пад ўплывам пэўнага культурнага цэнтра.

## Гл. таксама 
* Маюскул
* Беларуская палеаграфія

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Дапаможныя гістарычныя навукі
Паўлюк Багрым

**Паўлю́к Багры́м** () — беларускі паэт, каваль.

## Біяграфія 
 «Rozmowa Chłopow», пісаны рукой Паўлюка Багрыма]]
Вучыўся ў пачатковай парафіяльнай школе, фундатарам якой быў ксёндз Войцех Магнушэўскі. Пазнаёміўся з вальнадумнай паэзіяй; пачаў пісаць сам. У сувязі з сялянскімі хваляваннямі 1828 года ў Крошыне і за распаўсюджанне верша «Бунт хлопаў» (варыянт «Рабункаў мужыкоў» Яна Баршчэўскага) прыцягваўся да следства.

Паўлюк Багрым, як і яго бацька, быў кавалём. У рамястве дасягнуў мастацкіх вяршынь, пра што сведчыць зробленая ім каваная жырандоль, якая цяпер захоўваецца ў Крошынскім касцёле. Пахаваны на мясцовых могілках.

## Творчасць 
Ад літаратурнай спадчыны паэта захаваўся толькі адзін верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы…», які стаў хрэстаматыйным для беларускай літаратуры. Упершыню верш апублікаваў у сваіх успамінах, выдадзеных у Лондане, навагрудскі адвакат Ігнацы Яцкоўскі.

На думку літаратара Альгерда Бахарэвіча верш Паўлюка Багрыма нагадвае блюз або джаз:

Паводле Рамуальда Зямкевіча (і Максіма Гарэцкага) Паўлюку Багрыму належыць і аўтарства ананімнага верша антыпрыгоннага духу «Гутарка Данілы з Сцяпанам».

Даследчык гісторыі беларускай літаратуры Ігар Запрудскі даказвае, што верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» быў напісаны Юльянам Ляскоўскім. Такім чынам, магчыма, што Паўлюк Багрым — літаратурная містыфікацыя.

## Памяць 
Караль Жураўскі збіраў успаміны і дакументы пра паэта, зрабіў фотакопіі адпаведных дакументаў.

У 1985 годзе ў Крошыне адкрыты музей народнага мастацтва і рамёстваў імя Паўлюка Багрыма.

## Літаратура 
* *Александровіч С.* Слядамі легенды // Тут зямля такая. — Мн., 1974.
* *Бас І.* Паўлюк Багрым // Полымя. 1955. № 3.
* БП, т. 1.
* *Запрудскі І. М.* Пытанне атрыбуцыі, паэтыка і эстэтыка верша «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» // Нарысы гісторыі беларускай літаратуры ХІХ ст. — Мн.: БДУ, 2003. — С. 5-48.
* .
* Паўлюк Багрым. — Мн., 1994.
* *Станкевіч А.* Магнушэўскі. Паўлюк Багрым. Баброўскі: (Да вытокаў беларускага адраджэння). — Вільня, 1937.
* 

## Спасылкі 
* Хрестоматийный поэт… вообще не писал стихи 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне
Беларуская граматыка Пачобкі

**«Граматыка беларускай мовы» Б. Пачопкі** (Hramatyka biełaruskaj mowy. Apracawaŭ B. Pačobka) — граматыка беларускай мовы, складзеная настаўнікам беларускай мовы Свіслацкай беларускай настаўніцкай семінарыі, рэдактарам газеты «Bielarus» Б. Пачопкам і надрукаваная асобнай кнігай беларускай лацініцай у друкарні «Гоман» (Вільня, сакавік 1918). На працягу прыблізна году (у 1918) гэтай граматыкай карысталіся пры выкладанні беларускай мовы ў Свіслацкай настаўніцкай семінарыі і навакольных школах, магчыма, на падставе аўтарытэту Пачопкі, які быў тады там дырэктарам.

Граматыка выкарыстоўвала для перадачы гукаў беларускай мовы лацінскі алфавіт, відаць, у такой самай форме, як у іншых кнігах, выданых Б. Пачопкам.

## Ацэнкі 
Граматыка была рэзка скрытыкаваная ў справаздачы Беларускага навуковага таварыства ў Вільні (1918), а ў далейшым — і беларускімі мовазнаўцамі (Я. Лёсік, С. Некрашэвіч). Аўтар называўся непадрыхтаваным да падобнай працы і незнаёмым з беларускай мовай, а яго граматыка — ненавуковай, неадпаведнай прынцыпам беларускай мовы, павернутай на пальшчэнне беларускай мовы і, у выніку, цалкам непрыдатнай.

## Літаратура 
* Язэп Лёсік. Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.) [3.5.1928] // Лёсік Я. 1921—1930: Зб. тв. / Уклад., прадм. і камент. А. Жынкіна. — Мн.: НАРБ: Выд. Логвінаў, 2003. — 396 с. ISBN 985-6372-31-3 (НАРБ); ISBN 985-6701-29-5 (І. П. Логвінаў). С.302—306.

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Катэгорыя:Беларуская лацінка
Катэгорыя:Кнігі 1918 года
Прыпяцкія балоты (карная аперацыя)

**Аперацыя «Прыпяцкія балоты»**, **«Прыпяцкі марш»** () — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх войскаў 19 ліпеня — 31 жніўня 1941 года па масавым знішчэнні яўрэйскага насельніцтва на тэрыторыі 9 раёнаў БССР і 3 раёнаў УССР у раёне прыпяцкіх балот і ракі Прыпяць.

Аперацыя праводзілася ў два этапы; датай яе пачатку лічыцца 19 ліпеня 1941 года, датай пачатку другога этапу — 14 жніўня 1941 года, датай сканчэння — 29 жніўня 1941 года). Аперацыя праводзілася па прамым загадзе Гімлера, сіламі кавалерыйскай брыгады СС, а таксама.

Аперацыя лічыцца першай з *запланаваных* масавых знішчальных аперацый і першай з аперацый, дзе выпрацоўваліся метады масавага знішчэння яўрэйскага насельніцтва. «Асобы загад» Гімлера (28.7.1941) патрабаваў ад фон дэм Баха жорстка вынішчаць у раёне прыпяцкіх балот насельніцтва, «непрыхільнае немцам» — расстрэльваць мужчын, вывозіць (дэпартаваць) жанчын і дзяцей, канфіскаваць жывёлу і харчовыя запасы, паліць вёскі. У той самы час, насельніцтва, прыхільнае да немцаў, належала «ашчаджаць», і нават часткова ўзбройваць.

## Літаратура 
* *Лазебнікаў В. С., Пасэ У. С.* Прыпяцкія балоты //  С.604.
* *Литвин Алексей.* Убийцы // Советская Белоруссия № 226 (21892), 3.12.2003. — Сеціўны архіў .
* 
* Jerzy Turonek. Białoruś pod okupacją niemiecką. Warszawa—Wrocław: WERS, 1989. 186 p., ill.

Катэгорыя:Карныя аперацыі нямецкага войска
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёна
Друцк (значэнні)

Назву **Друцк** маюць:

* Друцк — колішні горад на тэрыторыі Беларусі. Цяпер у тым жа месцы існуе вёска Друцк.
* Друцк — вёска ў Талачынскім сельсавеце Талачынскага раёна Віцебскай вобласці.
Друцкае Евангелле

**Друцкае Евангелле** — Евангелле-апракас, рукапісны помнік старажытна-беларускай пісьменнасці. Напісаны на мяжы XIV—XV стст. Пісаны 8 пісцамі ўставам у 2 слупкі на 188 аркушах пергаменту.

Укладзена друцкім кн. Васілём Міхайлавічам і яго жонкай Васілісай у друцкай царкве Багародзіцы. Напісана царкоўнаславянскай мовай на пергаменце, на 376 старонках, аздоблена застаўкамі і ініцыяламі.

## Месцазнаходжанне 
Прыпіска паведамляе, што ў 6949 (1441) віленскі мешчанін Конан уклаў Друцкае Евангелле ў Васкрасенскую царкву ў Вільні. Паводле вусных паведамленняў, да 1944 рукапіс належаў уніяцкаму мітрапаліту Іосіфу Сліпаму. Пасля кніга была ў зборы акадэміка М. М. Ціхамірава, які завяшчаў яго Сібірскаму аддзяленню Акадэміі навук. Цяпер зберагаецца ў дзяржаўнай публічнай навукова-тэхнічнай бібліятэцы Сібірскага аддзялення Расійскай АН у Новасібірску (паступіла ў 1965). У 2001 Друцкае Евангелле апублікавана факсімільным спосабам з фотакопіі, што захоўваецца ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі.

## Змест 
Евангельскія чытанні з Вялікадня да Вялікай суботы, месяцаслоў, евангеллі ранішнія нядзельныя.

На 1-м аркушы ўверсе застаўка, ёсць 54 ініцыялы тэраталагічнага стылю, напісаныя кінавар’ю з дробнай дэталёўкай жоўтай фарбай. Прыпіскі на палях 1-га аркуша — сінодзік, пералік мужчынскіх і жаночых імён для памінання ў царкве (магчыма, гэта члены роду князёў Друцкіх). Пасля асноўнага тэксту почыркам пісца кнігі зроблена вялікая прыпіска, дзе паведамляецца, што ў 6909 годзе пабудавана царква Багародзіцы ў Друцку, у якую уклаў Друцкае Евангелле князь Васіль Міхайлавіч з жонкай Васілісай; далей пералічаны княжацкія наданні царкве. 

Асаблівасці напісання года (перадача 900 праз літару Ф, а не «юс малы» або Ц) тлумачыцца змяшаннем лічбавага значэння літар «фіта» (9) і Ф (500), якія мелі аднолькавае гучанне. Ранейшае чытанне года як 6509 (1001) цяпер адкінута як супярэчнае гістарычным рэаліям. Год 6909 «ад стварэння свету» адпавядае часу 1 верасня 1400—31 жніўня 1401 або 1 сакавіка 1401—28 лютага 1402 (у залежнасці ад таго, вераснеёўскім або сакавіцкім стылем карыстаўся пісец).

## Літаратура 
* Мяснікоў А. Горад на вольнай Друці… // Звязда, 27.6.2001.
* Штыхов Г. В. Города Полоцкой земли (IX—XIII вв.). ― Мн., 1978;
* Друцк старажытны. — Мн., 2000;
* Друцк летапісны. Друцкае Евангелле : [Зборнік / Рэдкал.: У. П. Андрэйчанка і інш.. — Мн. : Бел. Энцыкл., 2001. — 286, [2] с. 550 экз. ISBN 985-11-0185-0 (у пер.) : Б.ц.;
* Пазднякоў, В. Друцкае Евангелле / Валерый Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: А — К / Рэдкал: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-е выданне. — Мн.: БелЭн, 2007. — 688 с.: іл. — С. 599. — ISBN 978-985-11-0393-1.

## Спасылкі 
* http://www.ng.ru/science/2005-06-08/15_gordost.html
* http://niab.belhost.by/arhiv/int_mat/ 

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рукапісы Евангелляў
Катэгорыя:Мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Біблія
Катэгорыя:Гісторыя Друцка
Камчацкі край

**Камчацкі край** — адзін з суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Знаходзіцца на Камчацкім паўвостраве. На поўначы мяжуе з Чукоцкай аўтаномнай акругай, на паўночным захадзе — з Магаданскай вобласцю. Утвораны 1 чэрвеня 2007 года шляхам аб’яднання Камчацкай вобласці і Каракскай аўтаномная акругі.

## Прырода 
Камчацкі паўвостраў знаходзіцца ў зоне актыўнай вулканічнай дзейнасці, на яго тэрыторыі ёсць каля 300 буйных і сярэдніх вулканаў, 29 з іх з’яўляюцца дзеючымі. Тут размешчаны самы высокі вулкан Еўразіі — Ключаўская Сопка. З дзейнасцю вулканаў звязана ўтварэнне шматлікіх карысных выкапняў, а таксама гідратэрмальнай актыўнасці: з’яўленне гарачых крыніц, утварэнне фумарол, гейзераў і іншых праяў. На тэрыторыі Камчаткі знаходзяцца Краноцкі запаведнік і сусветна вядомая Даліна Гейзераў. Клімат халодны і вільготны. Прыродныя рэсурсы ўключаюць золата, вугаль, слюду і прыродны газ.

## Насельніцтва 
Насельніцтва 358,8 тысяч чалавек. З іх:
* рускія — 290 108 чел. (80,8 %);
* украінцы — 20 870 чел. (5,8 %);
* каракі — 7 328 чел. (2 %);
* татары — 3 617 чел. (<1,00 %);
* беларусы — 3 347 чел. (<1,00 %).

55 % насельніцтва жыве ў сталіцы края — горадзе Петрапаўлаўск-Камчацкі. На тэрыторыі края існуе 11 муніцыпальных раёнаў, 3 гарадскія акругі, 6 гарадскіх паселішчаў і 50 сельскіх паселішчаў.

Муніцыпальныя раёны:
* Алеутскі муніцыпальны раён (у тым ліку Камандорскія астравы);
* Быстрынскі муніцыпальны раён;
* Елізаўскі муніцыпальны раён;
* Карагінскі муніцыпальны раён;
* Мількоўскі муніцыпальны раён;
* Алюторскі муніцыпальны раён;
* Пенжынскі муніцыпальны раён;
* Собалеўскі муніцыпальны раён;
* Тыгільскі муніцыпальны раён;
* Усць-Бальшарэцкі муніцыпальны раён;
* Усць-Камчацкі муніцыпальны раён;

Гарадскія акругі:
* Гарадская акруга Петрапаўлаўск-Камчацкі
* Вілючынская гарадская акруга (ЗАТУ)
* Гарадская акруга «пасёлак Палана»

## Эканоміка 
У эканоміцы края пераважае рыбалоўства (каля 55 % ВУП), на поўначы края — гарназдабываючая прамысловасць (здабыча золата і плаціны). Развіты турызм, здабыча пушнога звера: собаля, лісіцы, марскога коціка, галубога пясца.

Сельская гаспадарка прадстаўлена пераважна аленегадоўляй.

У краі высокая колькасці вайсковых аб'ектаў: баз падводных лодак, авіябаз, радарных станцый і іншых.

## Гл. таксама 
* Камчацкі час
* Іцельмены

## Зноскі
Мовазнаўства

**Мовазнаўства** або **Лінгвістыка** ( ад  мова) — навука аб будове, функцыянаванні і развіцці моваў свету

Гэта навука аб натуральнай чалавечай мове наогул і аб усіх мовах свету як індывідуальных яе прадстаўніках. У шырокім сэнсе слова, лінгвістыка падзяляецца на навуковую і практычную. Часцей за ўсё пад лінгвістыкай маецца на ўвазе менавіта навуковая лінгвістыка. З'яўляецца часткай семіётыкі як навукі аб знаках.

Лінгвістыкай прафесійна займаюцца навукоўцы — лінгвісты.

Паводле метадаў, спосабаў і мэтаў даследавання падзяляецца на агульнае і прыватныя (што займаюцца канкрэтнымі мовамі),  і .

## Прадмет лінгвістыкі 
Лінгвістыка вывучае не толькі існуючыя (якія існавалі або магчымыя ў будучыні) мовы, але і чалавечую мову наогул. Мова не дадзена лінгвісту ў прамым назіранні;  толькі тыя факты маўлення, што непасрэдна назіраюцца , ці моўныя з'явы, то бок  носьбітаў жывой мовы разам з іх вынікамі (тэкстамі) або моўны матэрыял (абмежаваная колькасць пісьмовых тэкстаў на мёртвай мове, якой ужо ніхто не карыстаецца ў якасці асноўнага сродку зносін).

## Гл. таксама 
* Філалогія

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Друцкае княства

**Друцкае княства** — удзельнае княства 12—16 ст. з цэнтрам у г. Друцку (цяпер вёска ў Талачынскім р-не), размяшчалася на тэрыторыі сучасных Талачынскага, Крупскага і Круглянскага раёнаў.

Пасля смерці полацкага кн. Усяслава Брачыславіча (1101), Друцк стаў адным з удзелаў Полацкай зямлі, але хто з братоў сядзеў на друцкім стальцы дакладна невядома (гл. Ізяславічы Полацкія). Хутка пасля гэтага Друцкам завалодаў Глеб Менскі, але ў 1116 горад і ўдзел адваяваў вялікі князь кіеўскі Уладзімір Усеваладавіч, хто пасля гэта валодаў княствам невядома. У 1150-х Друцкае княства зноў было пад уладай нашчадкаў Глеба Менскага, у 1159 г. на друцкім стальцы сядзеў яго ўнук — Глеб Расціславіч. У 1159 г. дручане выгналі Глеба Расціславіча з горада, прапанаваўшы сталец Рагвалоду-Васілю, што выклікала паміж апошнім і Глебавічамі працяглы канфлікт. У 14 ст. Друцкае княства ўвайшло ў склад ВКЛ, распрасціралася ад Барысава да Оршы і ад Лукомля да Цяцерына (за сучасным Круглым). Належала роду кн. Друцкіх, які меў шмат адгалінаванняў. З канца 15 ст. асобныя часткі Друцкага княства трапілі ва ўладанне родаў Сапегаў, Гаштольдаў, Ямантавічаў, Гарнастаяў. Частка князёў Друцкіх пераехала ў Вялікае княства Маскоўскае (1508). Пасля адміністрацыйнай рэформы ВКЛ (1565—1566) землі княства цалкам уключаны ў Аршанскі павет Віцебскага ваяводства.

## Літаратура 
* Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995.
* Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада / Рэд.кал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэдактар) і інш.; Маст. У. М. Жук. -Мн.: БелЭН, 2000. —128 с.: іл. ISBN 985-11-0185-0;
** Насевіч В. Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — Мінск, 2000. С. 49-76
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 3. — Мн., 1996.

Катэгорыя:Удзелы Полацкай зямлі
Катэгорыя:Княствы Русі
Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі
Катэгорыя:Гісторыя Друцка
Фёдар Вясна

**Фёдар Вясна** (*Федор Весна*, *Fiedor Wiesna*, *Fedor Wesna*, *Chwiodor Wesna*; ) — прыбліжаны баярын польскага караля Уладзіслава Ягайлы. Паводле «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх», каралеўскі сакольнік. Намеснік віцебскі (1392—1393).

Пра паходжанне нічога не вядома, малаімаверна, што быў княжацкага роду. Напэўна, быў праваслаўным. На думку Алега Ліцкевіча, Фёдар мог быць абруселым літоўцам. Ян Тэнгоўскі лічыў Фёдара бацькам князя Івана Жэдзівіда, адпаведна, родзічам караля Ягайлы, аднак, версія грунтавалася на няслушным прачытанні «Ходоро Весну» замест слушнага «Ходорове с(ы)ну».

Таксама Ліцкевіч прапануе атаясняць Фёдара Вясну са згаданым Торуньскімі аналамі «*Ходарам, дзядзькам Ягайлы*» () — адным з кіраўнікоў змовы супраць вялікага князя Кейстута ў 1382 годзе. На думку Ліцкевіча, бо крэўным дзядзькам (*patruus*) Фёдар быць не мог, у Торуньскіх аналах так перакладзена традыцыйнае для Русі «дзядзька» ў сэнсе «выхавацель». Ліцкевіч спасылаецца на здаўна вядомы ў Вялікім Княстве Літоўскім звычай дзядзькавання. На думку даследчыка, калі ў дзяцінстве ў Ягайлы быў выхавацель, папросту называны «дзядзькам», потым ён мог быць прыбліжаным караля. Гэта тлумачыла б удзел Фёдара Вясны ў арганізацыі змовы, а таксама прызначэнне на ўрад намесніка ў Віцебску.

Княжацкія «дзядзькі»-выхавацелі, таксама называныя «кармільцамі», вядомы з пачатковых часоў Русі і звычайна мелі вельмі высокі статус, што адзначаюць многія даследчыкі, гэта можа тлумачыць статус Фёдара Вясны і без спасылкі на пазнейшы звычай дзядзькавання.

Фёдар трымаў Навасёлы над ракой Ашмянкай каля Жупран (*Novam villam alio nomine in vulgari **Nowesyolo** nuncupatam, quam olim quidam Wyesna tenuit et possedit*), таксама ад яго называюцца Вешнікі (). Каля 1389—1390 гадоў, таму ў канцы зімы або пачатку вясны 1393 года захапіў горад і загадаў забіць Фёдара. Паводле Мацея Стрыйкоўскага, каралёва намесніка скінулі з замкавага муру і ён скруціў галаву, тое самае паўтарае «Хроніка літоўская і жамойцкая». Аднак звесткі гэтых крыніц заблытаныя, поўныя анахранізмаў, як напрыклад тое, што Свідрыгайла падбухторваў па паўстання казакаў — наўрад ці выпадае казаць пра іх надзейнасць. Як заўважаў брытанскі гісторык Роберт Фрост, праявы неспакойнай натуры Свідрагайлы вядомы цягам усяго яго жыцця   .

Ягайла даведаўся пра гэта і вельмі засмуціўся, адправіў ліст Вітаўту з загадам адпомсціць. Да чэрвеня 1393 года Вітаўт і Скіргайла сабралі войскі з Літвы і Русі і рушылі ў паход. Спачатку ўзялі Друцк і Оршу, потым, з дапамогай войск смаленскага князя Юрыя Святаславіча, і Віцебск; Свідрыгайлу схапілі і адвезлі да караля ў Кракаў, у пачэсны палон .

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Партыя незалежнасці Пуэрта-Рыка

**Партыя незалежнасці Пуэрта-Рыка** (, PIP). Заснаваная ў 1946. Прэзідэнт Рубэн Берыас (). Палітычная арыентацыя - сацыялістычны інтэрнацыянал.

## У Сеціве 
* www.independencia.net/ingles/welcome.html - Афіцыйная старонка партыі

Катэгорыя:Палітычныя партыі Пуэрта-Рыка