open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Глабальнае пахаладанне 6200 года да н.э.

thumb|300 px|right| Рэканструкцыя тэмпературы ледавіка GISP2 на працягу апошніх 10 тыс. гадоў з указаннем перыядаў пахаладання. Пахаладанне 6200 г. да н.э. (8,2 тыс. гадоў назад) пазначана нумарам 5.
**Глабальнае пахаладанне 6200 года да н.э.** (у замежнай літаратуры таксама **мізокскае ваганне** або  **ваганне Мезока**, па назве даліны ў Швейцарыі) — самае суровае глабальнае пахаладанне галацэну, анамальнае для цёплага атлантычнага перыяду. Яно працягвалася ад 200 да 400 гадоў, на працягу якіх клімат значна змяніўся, што прывяло да знікнення шэрагу ранненеалітычных культур (у прыватнасці, дакерамічнага неаліту B). Гэта пахаладанне не стала прычынай новага абледзянення, але было больш суровым, чым малы ледавіковы перыяд Сярэднявечча.

Хуткае пахаладанне 8,2 тыс. гадоў назад упершыню было зафіксавана швейцарскім батанікам Генрыхам Цолерам у 1960 г.. Некаторыя аўтары лічаць, што гэта пахаладанне было толькі адным з самых прыкметных перыядычных пахаладанняў, якія здараліся ў галацэне кожныя 1500 гадоў. Змяненне клімату 8,2 тыс. гадоў назад было зафіксавана пры даследаванні грэнландскіх ледавікоў і геалагічных адкладаў ва ўмераным і трапічным паясах паўночнай Атлантыкі. У Антарктыцы і Паўднёвай Амерыцы кліматычныя змены гэтага перыяду меней выяўлены. Тым не менш, змены мелі глабальны характар, што, у прыватнасці, адбілася на росце каралавых рыфаў у Інданезіі і паніжэнні канцэнтрацыі CO2 у атмасферы. Узровень сусветнага акіяна спачатку павялічыўся на 1,2 м, а да 6000 г да н.э. з-за росту ледавікоў панізіўся на 14 м. Гэта прывяло да значнага адступлення мораў ад берагавой лініі, але да 5800 г да н.э. клімат нармалізаваўся, і моры вярнуліся ў свае ранейшыя берагі.

Мяркуюць, што прычынай пахаладання было катастрафічнае раставанне ледавікоў Паўночнай Амерыкі і раптоўнае паступленне вялікай масы халоднай вады ў паўночную Атлантыку ў выніку яе прарыву ў акіян з возера Агасіс і іншых прыледавіковых азёр.

Глабальнае пахаладанне драматычна адбілася на некаторых ранненеалітычных культурах. У прыватнасці, жыхары Чатал-Гуюка каля 6200 г. да н.э. пакінулі сваё жыллё, і паселішча пуставала прыкладна 500 гадоў, пакуль клімат не палепшыўся. У Паўночнай і Усходняй Афрыцы гэтыя пяць стагоддзяў адзначаны засухай. На Кіпры насельніцтва пасля пахаладання адсутнічала на працягу амаль 1500 гадоў. Халаднейшым і засушлівым клімат на працягу 300 гадоў заставаўся ў заходняй Азіі, асабліва ў Месапатаміі. Лічыцца, што гэта падштурхнула насельніцтва да стварэння сеткі ірыгацыйных каналаў.

## Гл. таксама 
* Стурэга

Катэгорыя:Змяненне клімату
Катэгорыя:Палеакліматалогія
Катэгорыя:Палеаліт
Катэгорыя:7 тысячагоддзе да н.э.
Электравакуумны дыёд

) і 5C3S (ПНР)]]
**Электравакуумны дыёд** — электравакуумны прыбор (электронная лямпа) з двума электродамі, валодаючы ўласцівасцю аднабаковай праводнасці.

Складаецца са шклянога балона, з якога адпампавана паветра да ціску 10—10 Па. У балоне змешчаны электроды: анод і катод. Катод можа быць прамога і ўскоснага напалу. 

## Прынцып дзеяння 
У выніку награвання катода электрычным токам адбываецца вылучэнне з яго электронаў (тэрмаэлектронная эмісія). Вакол катода ўтвараецца адмоўны прасторавы зарад. Створанае ім электрычнае поле перашкаджае выхаду электронаў з катода, ствараючы патэнцыяльны бар'ер.

Пры дадатным напружанні на анодзе адносна катода электроны, вылучаныя з катода, пераадольваюць патэнцыяльны бар'ер, паскараюцца і накіроўваюцца да анода. Праз дыёд пачынае працякаць электрычны ток. З павелічэннем напружання на анодзе ток праз дыёд узрастае. Пры адмоўным напружанні на анодзе патэнцыяльны бар'ер каля катода павялічваецца, і электроны не могуць яго пераадолець. У выніку гэтага электрычны ток праз дыёд адсутнічае.

## Гл. таксама 
* Дыёд

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Артыкул на сайце «Энциклопедический фонд России» 
* 

Катэгорыя:Электронныя лямпы
Катэгорыя:Радыётэхніка
Эвакуацыя Усходняй Прусіі

**Эвакуацыя Усходняй Прусіі** — комплекс мер, прадпрынятых наступаючай Чырвонай Арміяй, накіраваных на спыненне суверэнітэту Германіі над тэрыторыямі Усходняй Прусіі і Памераніі, якія завяршыліся амаль поўнай дэпартацыяй нямецкага насельніцтва ў 1944—1947 (каля 2 — 2,5 мільёнаў чалавек) і падзелам у адпаведнасці з рашэннем Патсдамскай канферэнцыі тэрыторыі паміж СССР (у прыватнасці, РСФСР — Калінінградская вобласць — ядро Прусіі, Мемельскі край з Мемелем (Клайпеда) адышоў пазней Літоўскай ССР) і Польшчай (Памеранія, Вармія і Мазуры). Польшчы было перададзена дзве траціны былой Усходняй Прусіі.

Катэгорыя:Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Калінінградскай вобласці
Катэгорыя:Усходняя Прусія
Катэгорыя:Эвакуацыі
Катэгорыя:Пераслед немцаў
Варацішчанскі сельсавет

**Вараці́шчанскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Новая Вёска.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Стаўбцоўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Варацішча. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 4 студзеня 1964 года ў склад сельсавета з Залужскага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Горкі, Жацерава і Савоні). 2 ліпеня 1996 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новая Вёска. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Старасвержанскага (6 населеных пунктаў: Асіпаўшчына, Варацішча, Вялікі Двор, Дзярэчынцы, Новая Вёска, Падлессе) і Вішнявецкага (4 населеныя пункты: Горкі, Жацерава, Раёўшчына, Савоні) сельсаветаў.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1503 чалавекі, з іх 81,8 % — беларусы, 10,5 % — рускія, 3,2 % — палякі.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе
Прускія літоўцы

**Прускія літоўцы** або **літоўнікі** (летувінінкі, малалітоўцы) — асобая група літоўцаў, якая да 1945 года засяляла поўнач і ўсход Усходняй Прусіі — Малую Літву (цяпер Калінінградская вобласць Расіі і Клайпедскі край Літвы).

Паводле германскага перапісу 1890 года яны налічвалі 121 тыс. чал.
thumb|260px|Вобласць рассялення малалітоўцаў Усходняй Прусіі ў пач. XV стагоддзя

У адрозненне ад астатніх літоўцаў, галоўным чынам каталікоў, былі галоўным чынам лютэранамі. Супрацьпастаўлялі сябе іншым літоўцам (літоўцы Вялікай Літвы), якіх яны звалі жамойтамі. Выкарыстоўвалі для літоўскай мовы іншую арфаграфію і гатычны шрыфт, па культуры былі блізкія да немцаў і з'яўляліся актыўнымі германскімі патрыётамі.

У 1945 годзе разам з астатнім насельніцтвам Усходняй Прусіі галоўным чынам перасяліліся ў Германію, дзе значна асіміляваліся з немцамі, частка засталася ў Літве. 

## Спасылкі 
* Карта моў Усходняй Прусіі ў 1900 годзе вялікая  (чырвоны = нямецкая, белы = польская, сіні = літоўская, жоўты = курсніекская, зялёны = незаселеныя або малазаселеныя лясы)
* Christoph Kairies. Das Litauertum in Ostpreußen südlich des Memelstromes im jahre 1921 
* Online heritage book Memelland 

Катэгорыя:Усходняя Прусія
Катэгорыя:Народы Германіі
Катэгорыя:Народы Літвы
Усходне-Пруская аперацыя (1945)

**Усхо́дне-Пру́ская апера́цыя** (13 студзеня—25 красавіка 1945 года) — стратэгічная наступальная аперацыя падчас Вялікай Айчыннай вайны, падчас якой савецкія войскі 2-га (Маршал К. К. Ракасоўскі) і 3-га (генерал арміі І. Д. Чарняхоўскі, з 20 лютага — Маршал Савецкага Саюза А. М. Васілеўскі) Беларускіх і часцей 1-га Прыбалтыйскага (генерал арміі І. Х. Баграмян) франтоў ва ўзаемадзеянні з Балтыйскім флотам (адмірал У. П. Трыбуц) прарвалі магутную абарону нямецкай групы армій «Цэнтр» (генерал-палкоўнік Г. Рэйнхарт, з 26 студзеня — група армій «Поўнач», генерал-палкоўнік Л. Рэндуліч), выйшлі да Балтыйскага мора і ліквідавалі асноўныя сілы праціўніка (больш за 25 дывізій), заняўшы Усходнюю Прусію і вызваліўшы паўночную частку Польшчы.

Падчас гэтай стратэгічнай аперацыі былі здзейснены Інстэрбургская, Млаўска-Эльбінгская, Вормдзіцка-Мельзакская, Хейльсбергская, Кёнігсбергская і Земландская франтавыя наступальныя аперацыі.

## Гл. таксама 
* Кёнігсбергская аперацыя

## Літаратура 
* Усходне-Пруская аперацыя 1945 //  С. 276—277.

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Усходне-Пруская аперацыя, 1945
Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Калінінградскай вобласці
Катэгорыя:1945 год у СССР
Катэгорыя:1945 год у Польшчы
Вармія

thumb|Тэрыторыя Варміі пазначана бледна-ружовым колерам

**Ва́рмія** (, ) — гістарычная вобласць на паўднёвым узбярэжжы Балтыйскага мора. Займала тэрыторыю ад ракі Эльбінг да берага Віслінскага заліва. 

Вармія займала цэнтральнае становішча сярод тэрыторый, на якіх жылі прусы, таму крыжакі імкнуліся авалодаць гэтай тэрыторыяй у першую чаргу, з прычыны таго, што гэта давала ім плацдарм для экспансіі на сумежныя тэрыторыі. У 1243 годзе тут было створана **Эрмландскае біскупства**, якое мела асобы статус Князь-біскуп Варміі валодаў шырокай самастойнасцю, хоць і знаходзіўся ў падначаленні вялікага магістра Тэўтонскага ордэна. 

Пасля бітвы пры Грунвальдзе 1410 года біскуп Вармінскі прызнаў сюзерэнітэт караля Польшчы, а паводле Торунскага міру 1466 года Вармія разам з тэрыторыяй Заходняй Прусіі ўвайшла ў склад Каралеўства Польскага як частка правінцыі Каралеўская Прусія, але на правах аўтаномнага княства-біскупства. Неўрэгуляванасць пытання статусу Вармінскага біскупства ў складзе Польшчы прывяла да вайны 1467—1479 гадоў, у выніку якой былі пацверджаны прывілеі князя-біскупа, аднак над працэдурай яго абрання быў усталяваны кантроль польскага караля. 

У далейшым князь-біскуп Вармінскі ўваходзіў у кола вышэйшай польска-літоўскай арыстакратыі з правам удзелу ў сенаце Рэчы Паспалітай. Вармінскае княства захоўвала аўтаномію ў судовай і адміністрацыйнай сістэме, мела ўласны прадстаўнічы орган (Вармінскі сеймік) і ўзброеныя сілы. Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г. тэрыторыя Вармінскага княства была далучана да Прусіі, яго аўтаномія ліквідавана, а маёмасць князя-біскупа секулярызавана.

Заставалася часткай Прусіі, а ў складзе апошняй з 1871 года часткай Германскай імперыі аж да Другой сусветнай вайны. Па заканчэнні гэтай вайны Вармія разам з іншымі ўсходне-прускімі землямі была далучана да Польшчы і СССР (РСФСР). Адміністрацыйна ўваходзіць у Вармінска-Мазурскае ваяводства Польшчы і Калінінградскую вобласць Расіі.

## Вядомыя асобы 
* Францішак Ксаверый Ксянжкевіч (1731—1785) — езуіцкі святар і педагог.

## Гл. таксама 
* Вармінская гаворка польскай мовы

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Усходняй Прусіі
Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)

**Трынаццацігадовая вайна** (, )  1454-1466 гадоў — узброены канфлікт Прускай канфедэрацыі і Каралеўства Польскага з дзяржавай Тэўтонскага ордэна.
[thumb|злева|«Польскія рыцары ў 1447—1492». [Ян Матэйка]]
thumb|270px|Прусія пасля заключэння міру

Прускія гарады і мясцовая арыстакратыя ўзнялі паўстанне супраць Тэўтонскага ордэна. Пруская канфедэрацыя запытала падтрымку польскага караля Казіміра Ягелончыка і прапанавала яму далучыць Прусію да Каралеўства. Пасля згоды Казіміра пачалася вайна.

Скончылася перамогай Прускай канфедэрацыі і Польшчы, падпісаннем у 1466 годзе Другога Торунскага міру.

## Спасылкі 
* Лічбавая копія запыту Прускай канфедэрацыі Польшчы па абарону  

Катэгорыя:Войны XV стагоддзя
Катэгорыя:Польска-тэўтонскія войны
Рэйхскамісарыят

**Рэйхскамісарыят** — уладанне часоў Нацысцкай Германіі, якое ўзначальваецца прызначаным з Берліна імперскім камісарам (генерал-губернатарам). Рэйхскамісарыяты не з'яўляліся непасрэднай часткай Трэцяга рэйха і іх статус вагаўся ад «паднагляднай свабоднай» дзяржавы (тыпу брытанскага дамініёна) да часавага пратэктарату.

Фактычна створаныя:
* Рэйхскамісарыят Нідэрланды (1940—1945, камісар Артур Зейс-Інкварт)
* Рэйхскамісарыят Нарвегія (1940—1945, камісар Ёзэф Тэрбавен, c 1945 — Франц Бёмэ)
* Рэйхскамісарыят Данія (1942—1945, камісар Вернер Бест)
* Рэйхскамісарыят Украіна (1941—1944, камісар Эрых Кох)
* Рэйхскамісарыят Остланд (1941—1945, камісар Генрых Лозэ, з 1944 — Эрых Кох)
* Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя (1944, камісар Ёзэф Грое)
Планаваныя:
* Рэйхскамісарыят Масковія, камісар Зігфрыд Кашэ
* Рэйхскамісарыят Дон-Волга
* Рэйхскамісарыят Каўказ, камісар Арна Шыкеданц
* Рэйхскамісарыят Туркестан

Рэйхскамісарыяты былі падзелены на акругі (), якія ў сваю чаргу былі падзелены на драбнейшыя адзінкі.

## Гл. таксама 
* Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха

*
Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя

**Рэйхскамісарыят Бельгія—Паўночная Францыя** (, ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Трэцяга Рэйха, якая існавала ў 1944 годзе на акупаваных нямецкімі войскамі тэрыторыях Бельгіі і паўночнай частцы Францыі (дэпартаменты Нор і Па-дэ-Кале).

18 ліпеня 1944 года на акупаванай тэрыторыі Бельгіі і паўночнай частцы Францыі быў утвораны рэйхскамісарыят. У верасні 1944 года была вызвалена тэрыторыя Бельгіі, цалкам тэрыторыя Бельгіі і Паўночнай Францыі былі вызвалены да зімы 1944—1945 года.

15 снежня 1944 года тэрыторыя рэйхскамісарыята дэ-юрэ была далучана да Германіі і ўтвораны рэйхсгау Фландрыя, Валонія і Брусель.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе
Бельгія-Паўночная Францыя
Катэгорыя:Францыя ў Другой сусветнай вайне
Катэгорыя:Бельгія ў Другой сусветнай вайне
Тэрмаэлектронная эмісія

**Тэрмаэлектронная эмі́сія, эфект Рычардсана** — з'ява вылучэння электронаў у вакуум або разрэджанае асяроддзе нагрэтымі целамі (цвёрдымі, радзей — вадкімі). Упершыню даследавана ў 1900—1901 гг. О. У. Рычардсанам (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1928 г.).

Пакідаючы рэчыва, электроны павінны мець кінетычную энергію, дастатковую для пераадолення патэнцыяльнага бар'ера. Найменшая велічыня гэтай энергіі мае назву *работа выхаду* і з'яўляецца адной з характарыстык рэчыва.

На з'яве тэрмаэлектроннай эмісіі заснавана дзейнасць многіх электравакуумных і газаразрадных прыбораў і прылад.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Электроніка
Піліпка (мультфільм)

**«Піліпка»** — мультыплікацыйны фільм. Зняты на кінастудыі «Беларусьфільм» рэжысёрам Таццянай Кубліцкай.

## Сюжэт 
У аснову сюжэту карціны «Піліпка» пакладзена беларуская народная казка пра маленькага хлопчыка, які сваёй дабрынёй здолеў змякчыць сэрца злой Бабы Ягі і тым самым выратаваць сваё жыццё.

Хлопчык і ведзьма («Піліпка-сынок», «Піліпка і ведзьма») — сюжэт усходнеславянскіх народных казак.

Мультфільм рабілі з разлікам на дашкольнікаў і вучняў малодшай школы. Асаблівую цеплыню дадае стужцы тэхніка камп’ютарнай перакладкі, дзякуючы якой героі крыху падобныя на папяровых лялек.

## Узнагароды 
* Гран-пры конкурсу анімацыйных фільмаў X Міжнароднага дабрачыннага кінафестывалю «Прамяністы анёл» (Масква).
* Прызнаны лепшым на 53-м Міжнародным кінафестывалі фільмаў для дзяцей і юнацтва ў Зліне (Чэхія).
* Найлепшы фільм для маленькіх па выніках маскоўскага фестывалю «Сказка» у 2012 годзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мультфільмы на беларускай мове
Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Беларусьфільм»
Другі Таруньскі мір

**Другі Таруньскі мір** — мірны дагавор паміж Тэўтонскім ордэнам і Каралеўствам Польскім, падпісаны 19 кастрычніка 1466 года ў горадзе Торунь (). Завяршыў Трынаццацігадовую вайну 1454—1466 гадоў, распачатую паўстаннем Прускай канфедэрацыі супраць улады крыжакоў.

## Апісанне 
Дакумент уяўляе сабой сшытак, які складаецца з 3 пергаментных аркушаў (12 старонак) памерам 456x296 мм. Тэкст на лацінскай мове. Прывешана 55 пячатак. Утрымлівае ўласнаручны роспіс і натарыяльныя знакі папскага легата Рудольфа Рудэсхаймскага, а таксама роспісы публічных натарыусаў: Яна Эвіх дэ Атэндорна і Станіслава Франка Рэдкавіцкага.

## Умовы 
Абодва бакі пагадзіліся на пацверджанне ўмоў міру рымскім Папам Паўлам III і імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Фрыдрыхам III, але польскі бок настаяў (а тэўтонцы вымушаны былі пагадзіліся), што мір сапраўдны і без такога пацверджання.

Паводле Таруньскага міру да Польшчы адышла заходняя частка ўладанняў ордэна — Гданьскае Памор'е, землі Хелмінская і Міхалаўская, Мальбарк, Эльблонг і княства-біскупства Вармія. Пасля гэта частка ўладанняў Ордэна стала звацца польскай ці Каралеўскай Прусіяй. Ордэн, сталіцай якога пасля страты Мальбарка (Марыенбурга) стаў Кёнігсберг, прызнаў сябе васалам польскага караля.

## Публікацыі 
* *Weise E.*, Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert, t. 2 (1437—1467), Marburg 1955, nr 403;
* *Grzegorz M.*, Analiza dyplomatyczno-sfragistyczna dokumentów traktatu toruńskiego 1466 r., Toruń 1970, s. 170—219.

## Літаратура 
* 
* 
* *Górski K.*, Związek Pruski i poddanie się Prus Polsce. Zbiór tekstów źródłowych, Poznań 1949;
* *Górski K.*, Uwagi o traktacie toruńskim 1466, «Zapiski Historyczne», t. 22, 1956, s. 63-67;
* *Biskup M.*, Traktat toruński 1466, Bydgoszcz 1966;
* *Hejnosz W.*, Traktat toruński z 1466 r. i jego prawnopolityczne znaczenie, «Zapiski Historyczne», t. 31, z. 3, 1966, s. 91-108;
* *Biskup M.*, Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454—1466, Warszawa 1967;
* *Biskup M.*, Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986.

## Спасылкі 
* Высакаякасная выява дагавора  // Polska.pl
* Описание договора // Polska.pl 
* Другі Таруньскі мір // Torunski Serwis Turidtyczny 
* Печати, привешенные к договору Polska.pl 
* Тэкст дагавора // Torunski Serwis Turidtyczny 

Катэгорыя:Мірныя дагаворы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XV стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Тэўтонскага ордэна
Шывелуч

**Шывелу́ч** () — дзеючы вулкан на поўначы Камчаткі (Расія).

Вулкан размешчаны за 50 км ад пасёлка Ключы, за 450 км ад горада Петрапаўлаўск-Камчацкі. Адбыўся найбуйнейшы за 60 гадоў попелапад. Федэральнае агенцтва паветранага транспарту Расіі прысвоіла вывяржэнню «чырвоны» (максімальны) код небяспекі.

З 7 па 10 лістапада 2024 года адбылося новае вывяржэнне вулкана з выкідам попелу на 11 км і практычна поўным разбурэннем лававага купала «300 гадоў РАН», размешчанага ў раёне Старога Шывелуча на захадзе вулкана. Лахары і піракластычныя патокі сышлі ў заходнім напрамку, у навакольных пасёлках назіраўся пеплапад.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Вулкан Шивелуч // Сайт Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Вулканы Камчацкага края
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак

**Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак** (, вёска Каўлякі, ) — беларускі мастак-акварэліст.

## Біяграфія 
Скончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута (1972). Працуе пераважна ў жанры пейзажа: «Зімовы пейзаж» (1972), «Возера ў лесе» (1979), «Здраўнёва» (1982), «Чырвонае воблака. Вечар» (1985), «Перад навальніцай» (1986), «Родная вёска» (1990) і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бешанковіцкім раёне
Георгій Уладзіміравіч Шыловіч

**Георгій Уладзіміравіч Шыловіч** (, Мінск — , Мінск) — беларускі пісьменнік, сцэнарыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 7 студзеня 1924 года ў Мінску ў сям’і служачага.

Да Вялікай Айчыннай вайны скончыў першы курс Мінскага будаўнічага тэхнікума. Са снежня 1941 года — удзельнік Мінскага падполля, а з сакавіка 1943 года — партызан у брыгадзе імя Жалезняка на Бягомльшчыне, з 1944 па 1945 гады служыў у Савецкай Арміі.

У 1951 годзе скончыў аддзяленне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў у рэдакцыях газет «Мінская праўда» (1951—1953), «Зорька» (1953—1964). З 1965 года — адказны сакратар, а ў 1978—1985 гадах — намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Беларусь». Сябра Саюза пісьменнікаў СССР з 1961 года.

Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені, медалямі.

Памёр 20 кастрычніка 2011 года ўМінску.

## Творчасць 
Першыя апавяданні надрукаваў у 1948 годзе. Выйшлі кнігі нарысаў, апавяданняў і аповесцей для дзяцей «Твая дарога» (1957), «Запіска на шыбе» (1960), «Школа ля крэпасці» (1962), «Піянерская адвага» (1962), «Праз полымя вайны» (1963), «Сшытак у чорнай вокладцы» (1965), «Чарапаха без панцыра» (1966), «Святло далёкага Алькора» (1973). Напісаў аповесці «Туман ідзе па следу» (часопіс «Беларусь», 1963—1964), «Сустрэча з сонейкам, альбо Аповесць пра Пецьку-флібусцьера і некаторых яго сяброў» (1981), «Падарожжа сярод лета» (1983). У 1986 годзе выдадзены аднатомнік выбраных твораў «Школа каля крэпасці».

Аўтар сцэнарыяў дакументальных фільмаў «Родныя бярозы не спяць» (1965), «Зялёны патруль» (1966), «Трэба марыць» (1967).

## Літаратура 
*
Віктар Аляксандравіч Шылко

**Віктар Аляксандравіч Шылко** (нар., в. Зарэчча, ) — беларускі мастак.

## Біяграфія 
Скончыў у 1974 годзе мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута.

Раннім творам уласціва рэалістычная трактоўка вобразаў: «Вясна» (1976), «Антонаўскія яблыкі» (1979), «Каляды» (1981), «Гандляр кветкамі» (1983), «Мір на зямлі» (1980). З сярэдзіны 1980-х гадоў кампазіцыі набываюць фармальна-жывапісны характар: «Падзенне», «Малевічу прысвячаецца», «Стыхія» (усе 1988), «Апошні трамвай», «Белая карціна» (абедзве 1989), «Космас» (1990), «Раніца» (1993), «Яблык Евы» (2000), «Два», «Рытмы вечара», «Ноч уваходзіць у горад» (усе 2002). Творы вызначаюцца асацыятыўнай вобразнасцю, дынамікай кампазіцыйных рытмаў, эмацыянальнай выразнасцю колераў.

## Літаратура 
* 
* Шылко Віктар Аляксандравіч // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С.І. Садоўская ; рэдкал. Н.А. Бурунова [і інш.]. – Мн., 2004. – С. 721.
* Першы Міжнародны пленэр “Малевіч. Уновіс. Сучаснасць” : каталог / мастак і склад. А.І. Дасужаў. – Мн., 1995. – С. 63.

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Юань Чжэнь

**Юань Чжэнь** (;  — ) — кітайскі цзэдушы, пісьменнік і паэт эпохі Тан. Аўтар «Аповесці пра Ін-ін» (). У гэтым вядомым творы адчуваецца пратэст супраць гвалту над чалавечай асобай. Пісьменніка афіцыйная крытыка называла Юань Чжэня — распусным. Яго аповесць сустрэла прызнанне сярод сучаснікаў і многіх кітайскіх пісьменнікаў больш позняга часу.

Катэгорыя:Пісьменнікі эпохі Тан
Катэгорыя:Паэты эпохі Тан
Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Сярэдняе арыфметычнае

У матэматыцы і статыстыцы **сярэдняе арыфметычнае** — адна з найбольш распаўсюджаных , якая ўяўляе сабой суму ўсіх значэнняў, якія назіраліся, падзеленую на іх колькасць.

Прапанавана (разам з сярэднім геаметрычным і ) яшчэ піфагарэйцамі.

Прыватнымі выпадкамі сярэдняга арыфметычнага з'яўляюцца генеральнае сярэдняе (генеральная сукупнасці) і выбарачнае сярэдняе (выбаркі).

## Увядзенне 
Пазначым мноства дадзеных *X* = (*x*1, *x*2, …, *x**n*), тады выбарачнае сярэдняе звычайна пазначаецца гарызантальнай рысай над зменнай (\bar{x} \,, вымаўляецца «x з рысай»).

Для абазначэння сярэдняга арыфметычнага ўсёй сукупнасці выкарыстоўваецца грэчаская літара μ. Для выпадковай велічыні, для якой вызначана сярэдняе значэнне, μ ёсць імавернаснае сярэдняе ці матэматычнае чаканне выпадковай велічыні. Калі мноства X з'яўляецца сукупнасцю выпадковых лікаў з імавернасным сярэднім μ, тады для любой выбаркі *x**i* з гэтай сукупнасці μ = E{*x**i*} ёсць матэматычнае чаканне гэтай выбаркі.

На практыцы розніца паміж μ і \bar{x} \, у тым, што μ з'яўляецца тыповай неназіранай зменнай, таму што бачыць мага хутчэй выбарку, а не ўсю генеральную сукупнасць. Таму, калі выбарку прадстаўляць выпадковым чынам (у тэрмінах тэорыі імавернасцей), тады \bar{x} \, (але не μ) можна трактаваць як выпадковую зменную, якая мае размеркаванне імавернасцей на выбарцы (імавернаснае размеркаванне сярэдняга).

Абедзве гэтыя велічыні вылічаюцца адным і тым жа спосабам:

: \bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i  =  \frac{1}{n} (x_1+\cdots+x_n).

Калі X — выпадковая пераменная, тады матэматычнае чаканне X можна разглядаць як сярэдняе арыфметычнае значэнняў у паўтаральных вымярэннях велічыні X. Гэта з'яўляецца праявай закона вялікіх лікаў. Таму выбарачнае сярэдняе выкарыстоўваецца для ацэнкі невядомага матэматычнага чакання.

У элементарнай алгебры даказана, што сярэдняе n+1 лікаў больш сярэдняга n лікаў тады і толькі тады, калі новы лік больш, чым старое сярэдняе, менш тады і толькі тады, калі новы лік менш за сярэдняе, і не змяняецца тады і толькі тады, калі новы лік роўны сярэдняму. Чым больш n, тым менш адрозненне паміж новым і старым сярэднімі значэннямі.

Заўважым, што маецца некалькі іншых «сярэдніх» значэнняў, у тым ліку сярэдняй ступені, сярэдняе Калмагорава, гарманічнае сярэдняе, арыфметыка-геаметрычнае сярэдняе і розныя сярэдне-ўзважаныя велічыні.

### Прыклады 
* Для трох лікаў складзём іх і падзелім на 3 :

:: \frac{x_1 + x_2 + x_3}{3}.

* Для чатырох лікаў складзём іх і падзелім на 4 :

:: \frac{x_1 + x_2 + x_3 + x_4}{4}.

### Бесперапынная выпадковая велічыня 
Для непарыўна размеркаванай велічыні f(x) сярэдняе арыфметычнае на адрэзку [a;b] вызначаецца праз вызначаны інтэграл:

: \overline{f(x)}_{[a;b]} = \frac1{b-a} \int_{a}^b f(x) dx

## Гл. таксама 
* Сярэдняе гарманічнае
* Сярэдняе геаметрычнае
* Медыяна
* Мода

## Спасылкі 
* 
* Финансовая математика 
* Прикладная математика

Катэгорыя:Сярэднія велічыні
Катэгорыя:Матэматычная статыстыка
Катэгорыя:Статыстыка
Манастыр Феадосія Вялікага

**Манастыр Феадосія Вялікага** (таксама *Лаўра Феадосія Вялікага*, *Deir Dosi*) - першы ў Палесціне манастыр супольнага жыцця. Размешчаны ў 11 км на ўсход ад Віфлеема, у Іўдзейскай пустыні, на Заходнім беразе Іардана, у Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі. У наш час гэта праваслаўны грэчаскі жаночы манастыр у падначаленні Іерусалімскай патрыярхіі.

Заснаваны ў 476 годзе Феадосіем Вялікім каля пячоры, дзе, паводле падання, вешчуны, якія прыходзілі на пакланенне да Хрыста, спыняліся на адпачынак на зваротным шляху (). Прысвечаны Прасвятой Багародзіцы. У перыяд максімальнага росквіту манастыра (VI — пачатак VII стст.) колькасць насельнікаў перавышала 700 чалавек. Манастыр Феадосія існаваў да пачатку XVI стагоддзя, калі быў спустошаны туркамі, пасля чаго доўгі час быў у запусценні. У 1898 годзе Іерусалімская патрыярхія выкупіла гэты ўчастак зямлі і занялася рэканструкцыяй, якая ішла з 1914 па 1952 гады. Сама пячора захавалася і ўтрымлівае грабніцы Іаана Мосха і іншых святых, у тым ліку самога Св. Феадосія (але яго мошчы цяпер захоўваюцца у Іерусаліме ў Храме Труны Гасподняй)..

## Гл. таксама 
* Лаўра Савы Асвячонага
* Манастыр Спакусы

## Спасылкі 
* Лаўра прап. Феадосія Вялікага Кінавіярха
* Архімандрыт Леанід (Кавелін). Стары Іерусалім і яго наваколлі. З запісак манаха-паломніка. Мясціна Прападобнага Феадосія Кінавіярха

Катэгорыя:Манастыры паводле алфавіта
Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Ізраіля
Катэгорыя:Манастыры Іерусалімскай праваслаўнай царквы
Юдама

**Юдама** — рака ў Хабараўскім краі і па яго мяжы з Якуціяй, правы прыток Май (басейн Алдана). Даўжыня 765 км, плошча басейна 43700 км². Утвараецца пры зліцці рр. Ніткан і Аўмя, якія бяруць пачатак на схілах хрыбта Сунтар-Хаят, цячэ на поўдзень уздоўж Юдомскага хрыбта. Парожыстая. Жыўленне дажджавое і снегавое, у вярхоўях і ледавіковае. Разводдзе з сярэдзіны мая па верасень, максімум у ліпені. Сярэдні расход вады 342 м³/сек. Замярзае ў кастрычніку, адкрываецца ў траўні. Галоўныя прытокі — Акачан (справа), Горбі (злева). Суднаходныя ніжнія 271 км.

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Рэкі Хабараўскага края
Катэгорыя:Басейн Лены
Паўднёвая Кельтма

**Паўднёвая Кельтма** — рака ў Пермскім краі Расіі, левы прыток Камы. Даўжыня 172 км, плошча басейна 5270 км². Жыўленне змяшанае, з перавагай снегавога. Замярзае пераважна ў пачатку лістапада, адкрываецца ў канцы красавіка. Асноўны прыток — Цімшэр.

Катэгорыя:Рэкі Пермскага края
Катэгорыя:Прытокі Камы
Іўдзейская пустыня

]]

**Іўдзейская пустыня** (, ) — пустыня на Блізкім Усходзе, якая размяшчаецца на тэрыторыі Ізраіля, на заходнім узбярэжжы Мёртвага мора. Назва паходзіць ад «Іўдзея» — назвы ўдзела аднаго з 12 каленаў Ізраілевых і аднайменнага яўрэйскага паўднёвага царства.

З найстаражытнейшых часоў гэта месца служыла прытулкам для пустэльнікаў і паўстанцаў, адным з першых ім быў будучы яўрэйскі цар Давід, які хаваўся тут ад пераследаў свайго цесця цара Саула.

Паводле рэлігійных крыніц, на паўночна-заходняй мяжы іўдзейскай пустыні, у вусці ракі Іардан, хрысціў людзей Іаан Прадцеча. Яшчэ да ранніх хрысціян у іўдзейскай пустыні шукалі ачышчэння і прасвятлення есеі — іўдзейская секта.

Вузкую палоску пустыні ў 20 кіламетраў з усходу абмяжоўвае Мёртвае мора, а з захаду — Іўдзейскія горы. У тыя рэдкія дні, калі наверсе, каля Іерусаліма, ідзе дождж, пустыня змяняецца, і па яе цяснінах цякуць бурныя патокі вады, пасля якіх яна ўся пакрываецца зелянінай.

У наш час населена бедуінамі і яўрэйскімі пасяленцамі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іўдзея
Катэгорыя:Пустыні Ізраіля
Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Паўднёвыя Альпы

**Паўднёвыя Альпы** — горны хрыбет у Новай Зеландыі, працягваецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход амаль праз увесь Паўднёвы востраў. Вышыня 2000-3000 м, найбольшая — 3764 м (гара Кука). Складзены пераважна крышталічнымі сланцамі; інтрузіі гранітаў, перыдатытамі. Характэрныя альпійскія формы рэльефу; вечныя снягі і ледавікі (Тасман, Франца-Іосіфа, Фоке і інш, плошча 1000 км²). На заходніх наветраных схілах — вечназялёныя (ліставыя і іглічныя) лясы, на ўсходніх — засухаўстойлівыя хмызнякі і трава. Праз перавал Артурс-Пас праходзяць чыгунка і шаша, якія злучаюць заходні і ўсходні берагі вострава.

Катэгорыя:Горы Новай Зеландыі
Остзейскае дваранства

**Остзейскае дваранства** — сукупная назва курляндскага, ліфляндскага і эстляндскага дваранства. Этнічна належалі, галоўным чынам, да остзейскіх (*балтыйскіх*, *прыбалтыйскіх*) немцаў.

## Паходжанне остзейскага дваранства 
Остзейскае дваранства паходзіць у значнай частцы ад рыцараў Нямецкага (*тэўтонскага*) ордэна, выхадцаў з Германіі, якія агнём і мячом звярталі ў XIII — XIV стагоддзі ў хрысціянства на ўсходнім узбярэжжы Балтыкі балтыйскія і прыбалтыйска-фінскія  плямёны імем Рымскага Папы і каталіцкай царквы, а новазвернутых язычнікаў, продкаў латышоў і эстонцаў, звярнулі ў паднявольных працаўнікоў на заваяваных землях Латвіі і Эстоніі. Замацаваўшыся ў заваяваных землях (ням.&nbsp;*Ost-See* — *Усходняе мора*, г.зн. Балтыйскае) яны заснавалі там гарады і крэпасці, і ўвялі феадальнае кіраванне. Ужо ў XVI стагоддзі остзейскія дваране перайшлі з каталіцтва ў лютэранства, заваяваныя для царквы ўладанні абвясцілі сваёй уласнасцю, а звернутых імі ў каталіцтва мясцовых жыхароў перазвярнулі ў лютэранства.

## Остзейскае дваранства напачатку XX стагоддзя  
Падчас Першай сусветнай вайны **остзейскія дваране** сталі ініцыятарамі і камандзірамі мясцовых прагерманскіх нямецкіх ваенных фарміраванняў у Латвіі і Эстоніі — прыбалтыйскага ландэсвера. З дапамогай гэтых ваенных фарміраванняў яны спрабавалі перашкодзіць здабыццю падчас распаду Расійскай імперыі незалежнасці Латвіі і Эстоніі, захапіць там уладу і стварыць на іх землях нямецкае герцагства, манархам якога будзе прускі кароль. Пацярпеўшы паражэнне ў Эстонскай вызваленчай вайне, у якой супраць іх на боку ўзброеных сіл Эстоніі ваявалі і латышскія часці, шматлікія прыбалтыйскія немцы рэпатрыяваліся ў Германію. Нямала актыўных нацыстаў былі выхадцамі з **остзейскіх дваран**.

## Гл. таксама 
* Балтыйскія немцы

## Літаратура 
**Андреева Н.С.* Статус немецкого дворянства в Прибалтике в начале XX в. // Вопросы истории. 2002. № 2. С. 44-61;
**Андреева Н.С.* Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. СПб.: «Мiръ», 2008. 310 С.

Катэгорыя:Дваранства
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
М-464

**М-464** — тыпавы праект панэльных дамоў, спраектаваны ў пачатку 1970-х гадоў, які вырабляецца на ДБК-1 горада Мінска з 1976 года, як і серыя М-111-90. Гэтая серыя — найбуйнейшая тыпавая серыя сталіцы. Дамы гэтага праекта, апроч Мінска, можна сустрэць ва ўсёй Мінскай вобласці. Дамы серыі М-464 фарміруюць воблік такіх мінскіх жылых раёнаў, як Серабранка, Усход, Зялёны луг, Паўднёвы Захад. Пазнейшая мадыфікацыя *М-464БК* фарміруе воблік Уручча, Шабаноў, Малінаўкі, Кунцаўшчыны. З 2002 года новыя мікрараёны сталіцы пачалі забудоўвацца дамамі серыі *М-464-У* — каранёвай мадэрнізацыяй *М-464БК*.

## М-464БК 
Адметнай асаблівасцю (1980-я-1998) з’яўляецца выкарыстанне панэляў, аздобленых керамічнай пліткай, у спалучэнні з бетоннымі панэлямі без аздаблення. Найбольш распаўсюджаныя колеры — жоўты, зялёны і белы. Пасля 1998 года замест таго, каб аздабляць паверхню пліткай, яе пачалі афарбоўваць.

## М-464-У 
2002 год адзначыўся кардынальнай пераробкай 464-га праекта. Былі ўзбуйнены памеры памяшканняў, палепшана шума- і цеплаізаляцыя. Вонкавы выгляд таксама змяніўся: з’явіліся эркеры, пачалі зашкляцца лоджыі. Быў спраектаваны разнастайны спектр блок-секцый. У 2003 годзе змянілася канструкцыя ўваходнай групы — з’явіўся ўваходны хол.

## М-464-М 
З 2004 года пачалося будаўніцтва, мабыць, самай цікавай мадэрнізацыі 464-й серыі. У адрозненне ад іншых мадыфікацый, панэльна-каркаснае выкананне дазваляе рабіць вольную планіроўку кватэр. Апроч эркераў, з’явіўся так званы фальшдах, дазволіўшы павялічыць памер тэхнічнага паверха і павысіць эстэтычную якасць дома. У мэтах забеспячэння шчыльнасці забудовы, рэгламентаванай генеральным планам горада Мінска, УП «Мінскпраект» у 2009 годзе распрацавала праектную дакументацыю 16-павярховага жылога дома ў канструкцыях серыі М-464-М, будаўніцтва якога пачалося ў 3 квартале 2011 года.

## Агульныя звесткі 
Адметнай рысай усіх дамоў 464-й серыі (апроч М-464-М) з’яўляецца інтэграцыя канала смеццеправода ў панэлі лесвічных пралётаў, з-за чаго яны маюць асаблівую форму. У серыі М-464БК нумар кожнага пад’езда выкладзены керамічнай пліткай на экране, які хавае ўваход у прымальную камеру смеццеправода. У адрозненне ад М-464 і М-464БК, паверхавасць якіх складае 9 паверхаў, М-464-М і М-464-У маюць паверхавасць у 10 паверхаў.

Катэгорыя:Тыпавыя серыі жылых дамоў
Фіна-пермскія мовы

**Фі́на-пе́рмскія мовы** — група роднасных моў у складзе фіна-ўгорскай галіны ўральскай моўнай сям'і. Уключае ў свой склад балта-фінскія, саамскія, мардвінскія, пермскія мовы, а таксама марыйскую мову і, верагодна, шэраг вымерлых моў.

Варта адзначыць, што нярэдка ўнутры групы фіна-пермскіх моў вылучаюць асобную галіну — фіна-волжскую, праз якую ў фіна-пермскія мовы ўваходзяць марыйская мова, мардвінскія, прыбалтыйска-фінскія і саамскія мовы.

Паводле традыцыйнай таксанаміі ўральскіх моў прынята лічыць, што фіна-пермскія мовы вылучыліся са складу фіна-ўгорскіх каля 3000-2500 гадоў да н.э., а каля 2000 гадоў да н.э. фіна-пермскія мовы ўжо падзяліліся на галіны пермскіх і фіна-волжскіх моў.

За сённяшнім часам рэальнасць існавання групы ставіцца пад пытанне.

Часта для пазначэння фіна-пермскіх моў выкарыстоўваецца тэрмін «фінскія мовы». Гэтая кропка зору засноўваецца на перакананні, што раней пермскія мовы былі значна больш цесна звязаны з прыбалтыйска-фінскімі мовамі, ніж з венгерскімі).

Інтэрпрэтацыя групы фінскіх/фіна-пермскіх моў можа адрознівацца ў залежнасці ад вучоных, хоць усе варыянты трактавання прызнаюць пермскія мовы ў якасці галіны першаснага падзелу. Ніжэйшыя прапановы па класіфікацыі пералічаны паводле Мерыта Рулэна і Ангелы Маркантоніа (2002):

## Гл. таксама 
* Протапрыбалтыйска-фінская мова

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Фіна-ўгорскія народы

**Фі́на-ўгорскія народы** (або **фі́на-у́гры**) — група роднасных народаў, якія размаўляюць на фіна-ўгорскіх мовах уральскай моўнай сям'і. Фіна-ўгорскія народы падзелены на дзве групы: фінскую і ўгорскую.

Агульную колькасць фіна-ўгорскіх народаў ацэньваюць у 25 мільёнаў чалавек. З іх венграў каля 14 мільёнаў, фінаў 5 мільёнаў, эстонцаў каля 1 мільёна, мардвы 843 тысячы, удмуртаў 637 тысяч, марыйцаў 604 тысячы. Пражываюць пераважна ў Венгрыі, Фінляндыі, Расіі і Эстоніі, у якасці нацыянальных меншасцей таксама ў Славакіі, Сербіі, Румыніі і Украіне. Таксама прысутнічаюць фіна-ўгорскія супольнасці ў іншых краінах свету.

## Спасылкі 
* Міжнародны кансультатыўны камітэт фіна-ўгорскіх народаў
Паўднёвыя Карпаты

**Паўднёвыя Карпаты**, **Трансільванскія Альпы** — частка Карпат у Румыніі, паміж перавалам Прэдзял і цяснінай Жалезныя Вароты на Дунаі. Даўжыня каля 300 км.

Высакагорныя масівы (Фэгэраш, Рэтэзат і інш.) складзеныя гранітамі, гнейсамі, а таксама вапнякамі, пясчанікамі. Найбольш высокія вяршыні маюць альпійскія формы рэльефу. Вышыня да 2543 м (гара Малдавяну). Прарэзаны далінамі рэк Жыу, Олт, Чорная, па якіх пракладзеныя чыгунка і шаша. Характэрна сейсмічнасць.

Ля падножжаў гор і ў ніжніх частках схілаў (да вышыні 900—1000 м) — букавыя і дубовыя лясы, вышэй (да 1700 м) — пераважна іглічныя, якія змяняюцца на вышыні хмызнякамі, субальпійскімі і альпійскімі лугамі.

Радовішча нафты (ля паўднёвых падножжаў — Фларэшты , Пітэшты і інш.), каменнага вугалю (Петрашэні), паваранай солі. Курорты горна-кліматычныя (Сіная), бальнеялагічныя (Кэлімэкешты, Бэіле-Еркулане, Бэіле-Гавара, Бэіле-Олэнешты).

Катэгорыя:Горы Румыніі
Катэгорыя:Карпаты
Балтыйскія немцы

**Балтыйскія немцы** ці **прыбалтыйскія немцы** (; , , літаральны пераклад «нямецкія балтыйцы»); таксама **остзейскія немцы** (ад нямецкага Ostsee — Балтыйскае мора) — этнічная нямецкая (нямецкамоўная) меншасць, якая з XII стагоддзя пражывала на ўсходнім узбярэжжы Балтыйскага мора, на тэрыторыі сучасных Эстоніі, Латвіі і Літвы. Балтыйскія немцы складалі верхнія пласты грамадства — арыстакратыю (дваранства) і большую частку сярэдняга саслоўя — свабодных гарадскіх грамадзян (бюргераў) у тагачасных правінцыях Курляндыя, Ліфляндыя і Эстляндыя і аказалі значны ўплыў на культуру і мову мясцовых жыхароў — сучасных эстонцаў і латышоў.

У сучаснай Германіі, якая мае багатую гісторыю рэпатрыяцыі этнічных немцаў з гістарычных эксклаваў, тэрмін «балтыйскія немцы» мае такое ж легітымнае этнографа-гістарычнае ўжыванне, як і напрыклад, «судэцкія немцы» (), «сілезскія немцы» (), «карпацкія немцы» () і да т.п.

## Гл. таксама 
* Остзейскае дваранства
* Расійскія немцы

Катэгорыя:Народы Латвіі
Катэгорыя:Народы Эстоніі
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці
Катэгорыя:Немцы
Немцы

Катэгорыя:Нямецкая дыяспара
Паўднёвы Алтай

**Паўднёвы Алтай** — горны хрыбет на поўдні Алтая.

Даўжыня каля 125 км. Вышыня да 3871 м. У перадгор’ях да вышыні 1400—1500 м размяшчаюцца стэпавыя ландшафты, паркавыя лістоўнічныя лясы дасягаюць вышыні 2100—2200 м; у высакагорным поясе пануюць субальпійскія і альпійскія лугі. Ледавікі (у т. л. Адахінскі — даўжыня 5 км, плошча 19,5 км²).

Катэгорыя:Геаграфія Рэспублікі Алтай
Катэгорыя:Горныя хрыбты Казахстана
Катэгорыя:Алтайскія горы
Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая
Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі
Паўднёвы канал

**Паўднёвы канал** () — суднаходны канал на поўдні Францыі, які злучае порт Бардо на Атлантычным акіяне з портам Сет на Міжземным моры. 

Пачынаецца ад ракі Гарона ў горадзе Тулуза, праходзіць праз парог Наруз, які падзяляе адгор'і Цэнтральнага Французскага масіва і Пірэнеяў, па далінах рэк Эр і Фрэскель да гарадоў Каркасона і Без'е і далей да горада Сет. Пабудаваны ў 1666—1681 гг. Агульная даўжыня 241 км. 65 шлюзаў.

## Спасылкі 
* Canal-du-midi.org 

Катэгорыя:Каналы Францыі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Францыі
Прыбалтыйска-фінскія народы

**Прыбалтыйска-фінскія народы** — народы, якія размаўляюць на прыбалтыйска-фінскіх мовах і ўяўляюць сабой пэўную этнакультурную супольнасць. Пражываюць на паўночным захадзе Расіі, у Фінляндыі і Эстоніі. Да прыбалтыйска-фінскіх народаў адносяць фінаў, карэл, эстонцаў, вепсаў, іжору, водзь, сету, ліваў.

Пры несумненнасці генетычнага сваяцтва прыбалтыйска-фінскіх народаў, дакладны час іх падзелу на асобныя этнасы ў наш час не вызначаны. Ва ўсякім разе, даныя археалогіі дазваляюць казаць пра наяўнасць уласнай матэрыяльнай культуры ва ўсіх народаў групы. Для этнічнай гісторыі прыбалтыйска-фінскіх народаў характэрны актыўныя культурныя сувязі ўнутры групы, а таксама з балтамі, германцамі і ўсходнімі славянамі. Агульны, характэрны для іх гаспадарча-культурны тып — ральнічае (у старажытнасці — падсечна-агнявое) земляробства, спалучанае са жывёлагадоўляй, паляваннем і рыбалоўствам. Больш актыўна земляробства развівалася ў паўднёвай частцы арэала, на поўначы большае значэнне мела жывёлагадоўля і паляванне. Перавага рыбнай лоўлі была характэрна для прыбалтыйска-фінскіх жыхароў усходняга ўзбярэжжа Балтыйскага мора: ліваў, эстонцаў, фінаў, іжоры.

## Літаратура 
* Прибалтийско-финские народы: История и судьбы родственных народов / Сост. М. Йокипии; Ред. рус. издания П. Мутанен. — Ювяскюля: Атена, 1995. — 504 с.: ил.
* Прибалтийско-финские народы России/Отв. ред. Клементьев, Е. И., Шлыгина, Н. В. — М.: Наука, 2003. — (Народы и культуры).
* Бубрих, Д. В. Прибалтийско-финское языкознание: избранные труды./Под ред. Г. М. Керта, Л. И. Сувиженко. — СПб.: СПбГУ, 2005.

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Юйшань

**Юйшань** — самая высокая вяршыня на востраве Тайвань (3952 м). Складзена крышталічнымі сланцамі і кварцытамі. Востры альпійскі грэбень. На схілах — густыя шыракалістыя і хвойныя лясы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт нацыянальнага парку Юйшань  

Катэгорыя:Горы Тайваня
Юйцы

**Юйцы** — горад у кітайскай правінцыі Шаньсі. Насельніцтва — 560 тыс. жыхароў (2007, 191 тыс. у 1990 годзе). Размешчаны за 25 км на паўднёвы ўсход ад адміністрацыйнага цэнтра правінцыі горада Таюань. Транспартны вузел. Тэкстыльная прамысловасць, тэкстыльнае машынабудаванне. У раёне Юйцы здабыча каменнага вугалю, жалезнай руды і флюарытаў.

## Гарады пабрацімы 
*  Кесан-Сіці, Філіпіны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады правінцыі Шаньсі
Юлійскія Альпы

**Юлійскія Альпы** (, ) — горы ў славенскай Крайне і Італіі, паўднёвае адгалінаванне Усходніх Альпаў. Даўжыня каля 100 км, вышыня да 2863 м (гара Трыглаў, самая высокая ў Славеніі). Складзеныя пераважна вапнякамі, развіты карст. Да вышыні 1800—1900 м — шыракалістыя і хвойныя лясы, вышэй — горныя лугі. Нацыянальны парк Трыглаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Славеніі
Катэгорыя:Горы Італіі
Паўднёвы Урал

**Паўднёвы Урал** — частка Урала, цягнецца ад р. Уфы (у раёне пас. Ніжні Уфалей) да р. Урал. Даўжыня 550 км. Вышыня да 1640 м (гара Ямантау). Найбольш высокая і моцна пашыраная частка Паўднёвага Урала складзеная кварцытамі, гнейсамі, крышталічнымі сланцамі. Большая частка схілаў пакрыта тайговымі, радзей змяшанымі лясамі; сустракаюцца шыракалістыя лясы; на ўсходнім схіле і ў паўднёвай частцы — стэп.

## Рэльеф і геалагічная будова 
Рэльеф складаны. Разновысотныя хрыбты паўднёва-заходняга і мерыдыянальнага напрамку раздзеленыя глыбокімі далінамі з падоўжнымі і папярочнымі паніжэннямі.

Воссю горнай сістэмы з’яўляецца хрыбет Уралтау, які з’яўляецца водападзелам паміж басейнамі рэк Волгі і Урала. Хрыбет працягнуўся ва ўсходняй частцы на 500 км, маючы шырыню ад 5 да 30 км. Самая высокая вяршыня яго дасягае 1067 м (гара Арвяк-Разь (Арвякразь), на поўдзень ад горада Беларэцка). Вышыня хрыбта 800—900 м, а прылеглыя даліны ляжаць на 400—500 м ніжэй. Хрыбет Уралтау складаецца з некалькіх паралельных град і невялікіх адгор’яў, якія падзеленыя шырокімі лагчынамі. Абрысы іх выраўнаваныя, мяккія. Толькі на некаторых вяршынях падымаюцца невялікія сопкі і грабяні са сланцаў, кварцытаў і кангламератаў.

 — найвышэйшая кропка Паўднёвага Урала]]
Даліна ракі Белай аддзяляе на захад некалькі паралельных больш высокіх і скалістых ланцугоў. Самыя высокія хрыбты Ямантау, Ірэмель, Зігальга, Машак. Яны складзеныя вельмі цвёрдымі кварцавымі пяшчанікамі і гліністымі сланцамі. Для рэльефу іх вельмі характэрныя ступеністыя схілы, шырокія нагорныя тэрасы і камяністыя вяршыні. Схілы горных масіваў пакрытыя хваёвым лесам да вышыні 1100 м, а вышэй гэтай лініі пераважаюць каменныя россыпы. На нагорных тэрасах і сопкападобных вяршынях захаваліся сценападобныя скалы (астанцы), складнікі грэбняў некаторых гор.

На захад ад ідзе паласа перадавых горных ланцугоў, якія маюць сярэднюю вышыню значна ніжэйшую за 1 000 м, толькі нешматлікія вяршыні паднімаюцца вышэй. Горныя ланцугі аддзеленыя адзін ад аднаго больш шырокімі падоўжнымі далінамі рэк, а вузкія папярочныя даліны падзяляюць кожны ланцуг на хрыбты і масівы. Гэта хрыбты Зільмердак, Юрматау, Колу, Каратау.

На ўсход ад хрыбта Уралтау працягнуўся ланцуг перадавых ўсходніх хрыбтоў Паўднёвага Урала: Ірэндык і Крыктытау. Яны складзеныя не толькі ападкавымі, але і вулканічнымі пародамі. Горы моцна разбураныя, вяршыні іх плоскія, але там, дзе агаляюцца вулканічныя пароды, сустракаюцца скалы, грабяні. На поўдні Арэнбургскай вобласці горы сканчаюцца і пачынаецца стэп, а затым паўпустыня.

## Cлавутасці 
* Аркаім
* Возера Тургаяк
* Аргазінскае вадасховішча
* Возера Зюраткуль
* Ільменскі запаведнік
* Нацыянальны парк «Таганай»
* Сугамакская пячора

Катэгорыя:Уральскія горы
Герб Французскай Палінезіі

**Герб Французскай Палінезіі ** быў прыняты ў 1984 годзе.

## Апісанне герба 
На белым крузе намалявана чырвонае каноэ з чырвонымі парусамі і 5 людзей чорнага колеру ў ім. За ім 10 залатых сонечных прамянёў у верхняй частцы герба. У ніжняй частцы намалявана 5 сініх хваль.

## Абгрунтаванне сімволікі 
5 людзей у каноэ сімвалізуюць 5 архіпелагаў Французскай Палінезіі. Сонечныя прамяні прысутнічаюць у якасці крыніцы жыцця. Сінія хвалі паказваюць значнасць мора ў жыцці дзяржавы. Мора з'яўляецца крыніцай дастатку.

Катэгорыя:Гербы дзяржаў
Катэгорыя:Французская Палінезія
Герман Юнкер

**Ге́рман Ю́нкер** (,  — , ) — нямецкі егіптолаг. Прафесар Венскага ўніверсітэта (з 1909). У 1929-38 дырэктар Каірскага аддзялення Нямецкага археалагічнага інстытута і прафесар Каірскага ўніверсітэта. Член Аўстрыйскай (1919), Прускай (1922), Баварскай (1932), Саксонскай (1957) і іншых акадэмій навук. У 1910-12 кіраваў раскопкамі ў Паўночнай Нубіі, у 1912-29 (з перапынкам) — у Гізе.

## Сачыненні 
* Pyramidenzeit. Das Wesen der altägyptischen Religion, Einsiedein, 1949;
* Giza, Bd 1-12, W. — Lpz., 1929-55.

Катэгорыя:Егіптолагі Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Каірскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Аўстрыйскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Баварскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Саксонскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены НСДАП
Карл Юнгхольц

[thumb|Магілы [Тэадор Альтэрман|Альтэрмана і Юнгхольца]]
**Карл Юнгхольц** (; ,  — , ) — эстонскі рэжысёр, акцёр, педагог.

## Біяграфія 
У 1901-05 кіраваў тэатральным гуртком «Таара» у Тарту. У 1907-08 працаваў у тэатры «Ванемуйнэ», з 1909 — у тэатры «Эстонія». Спрыяў сцвярджэнні рэалізму ў эстонскім сцэнічным мастацтве. Лепшыя пастаноўкі: «Атэла» 1910), «Кароль Лір» (1911), «Гамлет» (1913) Шэкспіра, «На хутары Пювэ» (1911, 1925), «Пярэварацень» (1915) Кіцберга, «Эгмант» Гётэ (1912), «Вільгельм Тэль» Шылера (1921) і інш.

Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэжысёры Эстоніі
Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Акцёры Эстоніі
Катэгорыя:Педагогі Эстоніі
Катэгорыя:Палітыкі Эстоніі
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнай оперы «Эстонія»
Катэгорыя:Постаці тэатра «Ванемуйнэ»
Герб Саламонавых Астравоў

**Герб Саламонавых Астравоў** быў прыняты ў 1978 годзе пасля атрымання незалежнасці.

На залатым гербавым шчыце намаляваны зялёны андрэеўскі крыж, на якім, у сваю чаргу, дзве перакрыжаваныя серабрыстыя дзіды, чорныя стрэлы і традыцыйны карычневы шчыт. Справа і злева ад выявы шчыта знаходзяцца выявы карычневай чарапахі. У верхняй сіняй частцы шчыта размешчана выява арла паміж двума фрэгатамі (у натуральных колерах).

Краі гербавага шлема маюць серабрыста-сіні колер. Над шлемам — выява традыцыйнай лодкі, над якой — стылізаваная выява сонца. Шчытатрымальнікамі з'яўляюцца зялёны кракадзіл і акула.

Шчыт знаходзіцца на стылізаванай карычневай выяве фрэгата, пад якім размешчаны нацыянальны дэвіз Саламонавых Астравоў: «*To Lead is To Serve*» (у перакладзе з англійскай мовы «*Весці наперад значыць служыць*»).

Шматлікія сімвалы на шчыце ўвасабляюць чатыры акругі, якія існавалі падчас брытанскага пратэктарата. Арол — акруга Малаіта, узбраенне — Цэнтральная акруга, чарапахі — Заходняя акруга і фрэгаты — Усходняя акруга. Гэтыя чатыры сімвалы таксама знаходзіліся на каланіяльным гербе, у верхняй частцы якога таксама была размешчана выява льва. На іншым каланіяльным гербе знаходзіцца выява сярэбранай чарапахі; верхняя частка герба афарбавана ў чорны колер з васьмю сярэбранымі вастрыямі, якія сімвалізуюць восем галоўных астравоў былой калоніі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра герб 

Саламонавы астравы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Саламонавых Астравоў