Атрапатэна

**Атрапатэ́на** (ці **Мідыя Атрапатэна**, **Малая Мідыя**; , , класічная , , візант. , сірыйск. Aδorbāyγān, , ) — гістарычная вобласць і старажытная дзяржава на паўночным захадзе сучаснага Ірана. Прыкладна адпавядае тэрыторыі Іранскага Азербайджана і паўднёвых раёнаў Азербайджанскай Рэспублікі. Сталіца — Ганзак.

## Назва 
Назва Ātur-patkān літаральна азначае «Уладанне Атурпата» і ўтворана ад імя заснавальніка царства — Атрапата (Атурпат, Āturpāt, авестыйскае Atərəpāta — літаральна «ахоўны агонь») з дапамогай іранскага суфікса *-kān, які выкарыстоўваецца для фарміравання тапонімаў. Імя «Атурпат» засведчана аж да эпохі Сасанідаў, так, напрыклад, у IV стагоддзі н.э. візір і вярхоўны жрэц шаха Шапура II насіў імя Атурпат-і-Махраспандан.
 
У ісламскую эпоху гэта назва трансфармавалася ў сучасную «**آذربایجان**» — «Азербайджан» (праз «Адарбадган»), пры змяненні першай часткі з трансфармацыяй інтэрвакальнай *t > δ у *āδar- > *āzar-, пад фанетычным уплывам арабскай мовы.

## Тэрыторыя 
Асноўнай тэрыторыяй Атрапатэны была гарыстая вобласць на ўсход ад возера Урмія — поўдзень сучасных супын Заходні і Усходні Азербайджан і Ардэбіль, поўнач астана Курдыстан, астан Зенджан і зона Талышскіх гор. У пачатку II стагоддзя да н.э. Атрапатэна ўключала таксама тэрыторыю горада Нахічэвань.

У першай палове II стагоддзя да н.э., у войнах з армянскім царом Арташэсам I Атрапатэна страціла значныя тэрыторыі на поўначы, а менавіта сваё каспійскае ўзбярэжжа, Фаўнітыду і Васпуракан (на ўсход ад возера Ван), якія адышлі да Вялікай Арменіі.

## Насельніцтва 
[thumb|Керамічныя вырабы з Атрапатэны. [Музей гісторыі Азербайджана.]]
Насельніцтва Атрапатэны першапачаткова складалася з іранскіх і аўтахтонных даіранскіх (мабыць, дагестанскіх на ўсходзе і хурыта-ўрарцкіх на захадзе) плямёнаў, у далейшым цалкам іранізавалася. Страбон пералічвае плямёны Атрапатэны на пачатак нашай эры: *«горныя плямёны кадусіяў, амардаў, тапіраў, кіртыяў і іншыя вандроўныя і разбойніцкія народнасці»*, асоба вылучаючы па значэнні і колькасці кадусіяў. З іх амардамі (мардамі) і кіртыямі называлі іранскія качавыя плямёны ўвогуле, прычым ад назвы кіртыяў, відаць, паходзіць назва курдаў. Кадусіі таксама, несумнеўна, іранскае племя. Да часоў Страбона ў Атрапатэне ўжо існавала агульнанародная мова (мова-кайнэ) — сярэднемідыйская, спадчыніцай якога ў Сярэднявечча была мова азеры (азары), зніклая індаеўрапейская мова іранскай моўнай групы. У Раннім Сярэднявеччы насельніцтва Атрапатэны/Азербайджана размаўляла як на іранскай мове азеры, так і на стандартнай персідскай мове. Вядомы персідскі гісторык X стагоддзя Масудзі піша:

Персы — гэта народ, які насяляе горы Махат і Азербайджан аж да Арменіі і Арана, Байлекан і Дэрбент, Рэй і Табарыстан, Маскат і Шабаран, Джурджан і Абаршахр, гэта значыць Нішапур, Герат і Мерв і іншыя вобласці ў зямлі Харасана, Седжыстан, Керман, Фарс і Ахваз… Усе гэтыя землі былі калісьці адзіным царствам з адным царом і адной мовай.. хоць мова трохі адрозніваецца… Існуюць розныя мовы, такія, як пехлеві, дары, азеры і іншыя персідскія мовы.

В XI веке там впервые.

## Сталіца 
thumb|Тэхтэ-Сулейман. Разваліны крэпасці Газакі
Летняй сталіцай Атрапатэны быў горад Ганзак, сярэдневяковы Шыз — сучасны Тэкаб у правінцыі Заходні Азербайджан. Галоўнае свяцілішча Адур-Гушнасп знаходзілася ў 25 км да паўночнага ўсходу, цяпер яго разваліны называюцца Тэхтэ-Сулейман. Да часу арабскага заваявання сталіца, верагодна, размяшчалася ў Ардэбілі. Пры першым падзеле спадчыны Аляксандра ў 323 да н.э. ён быў зрынуты (на яго месца быў прызначаны македанянін Піфон), але захаваў уладу над меншай, паўночнай часткай краіны, якая стала называцца **Мідыя Атрапатэна** (літар. «Атрапацкая Мідыя»), ці **Малая Мідыя**. Пазней слова «Мідыя» ў назве перастала ўжывацца.
У эпоху Селеўкідаў Мідыя Атрапатэна існавала як самастойная дзяржава, якое кіруецца нашчадкамі Атрапата, але намінальна падпарадкаванае Селеўкідам. Гісторыя яе на працягу большай часткі III стагоддзя да н.э. невыразная, да 222—220 гадам да н.э. старажытнагрэчаскі гісторык  Палібій згадвае цара Атрапатэны Артабазана як валадара шырокай тэрыторыі не толькі да поўдня, але і на поўнач ад Аракса і саюзніка мяцежнага сатрапа Мідыі супраць селеўкідскага цара Антыёха III. Як вынікае з Палібія, да 200 годзе да н.э. Атрапатэна дасягнула максімальнага тэрытарыяльнага пашырэння (Палібій нават сцвярджае, што яна валодала вярхоўямі Фасіса, гэта значыць Рыёні, у чым сучасныя навуковыя, аднак, сумняваюцца. Атрапатэнай тады кіраваў цар Дарый, які згадваецца антычнымі аўтарамі сярод падуладных Тыграну цароў падчас яго бітваў з рымлянамі.

У 36 годзе да н.э. рымскі трыумвір Антоній у саюзе з армянскім царом Артаваздам (сынам Тыграна) уварваўся ў Атрапатэну, але пацярпеў паражэнне; у наступным годзе, наадварот, цар Артавазд Мідыйскі заключыў саюз з Антоніем супраць парфян і Артавазда Армянскага. 
У перыяд кіравання Арыябарзана, саюзніка Рыма, Актавіян Аўгуст аддаў яму царскую карону Арменіі, аднак ён кіраваў усяго 2 гады, з 2 па 4 гады н.э. Перадача царскай улады ў рукі атрапатэнскага цара выклікала хвалю мецяжоў у Арменіі. Пасля смерці Арыябарзана рымляне перадалі царскую карону Арменіі, сыну Арыябарзана, Артавазду II, якія сталі таксама царом Арменіі пад імем Артавазда III.
У пачатку I стагоддзя н.э. парфянскі цар Артабан II зрабіў свайго сына царом Атрапатэны, у далейшым усе цары краіны паходзілі з роду Аршакідаў. Пасля падзення дынастыі Аршакідаў Атрапатэна ўвайшла ў склад дзяржавы Сасанідаў.

На Вялікдзень 628 года візантыйскае войска на чале з імператарам Іракліем захапіла сталіцу Атрапатэны — горад Ганзак.

У сярэдзіне VII стагоддзеа (паміж 639 і 643 гадамі) Атрапатэна была зававана Арабскім халіфатам і ўтварыла асобную правінцыю ў яго складзе са сталіцай у горадзе Ардэбіль. Варта адзначыць, што падчас арабскага заваявання летняя сталіца Атрапатэны была размешчана ў Ардэбілі.

Пазней тэрыторыя Атрапатэны была ядром некалькіх сярэдневяковых дынастый васалаў Халіфата: Саларыдаў, Саджыдаў (879—929), Равадзідаў. У 1092—1140 гадах уваходзіла ў склад Сельджукскага дзяржавы. Пасля яго распаду на тэрыторыі Атрапатэны ўтварылася дзяржава Ільдэгізідаў. У XII стагоддзі гэтыя землі ўваходзілі ў склад дзяржавы Харэзмшахаў, затым былі заваяваны манголамі і ўвайшлі ў склад дзяржавы Ільханаў. У 1335—1432 гадах тут кіравала дынастыя Джалаірыдаў.

## Кіраўнікі 
thumb|Атрапатэна ў перыяд Арабскага халіфата

**Атрапатыды**
* Атрапат (323 — каля 300 да н.э.)
* *невядомы па імі цар*
* Артавазд I (Artabazanes) (каля 270 — пасля 220 да н.э.)
* *невядомы па імі цар*
* Мітрадат (Mithradates) (да 85 — каля 66 да н.э.)
* Дарый (Dareios) (каля 66/65 да н.э.)
* Арыябарзан I (Ariobarzanes) (каля 65 — ? да н.э.)
* Артавазд (Artavasdes) (да 36 — каля 31 да н.э.)
* *прамое падпарадкаванне парфянскаму цару*
* Арыябарзан II (Ariobarzanes) (20 — каля 6 да н.э.)
**Аршакіды**
* Артабан II (Artabanos) (каля 6 да н.э. — 10/11 н. э.)
* Ванон II (Vonones) (10/11 — 51)
* Пакор (Pakoros) (51 — пасля 72), апошні вядомы цар

## Значэнне для зараастрызму 
У пачатку нашай эры гэты раён набыў асаблівае рэлігійнае значэнне — з ім сталі звязваць легенды пра дзейнасць заснавальніка зараастрызму Заратустры, тут знаходзіўся адзін з трох «вялікіх» храмаў агню зараастрыйцаў Адур-Гушнасп (гарадзішча Тэхтэ-Сулейман), раскапаны нямецкай археалагічнай экспедыцыяй. Ён лічыўся найвялікшым з трох галоўных зараастрыйскіх храмаў, таму што належаў царскай сям'і і саслоўю воінаў, тады як два іншыя, Адур-Фарнбаг у Фарсе і Адур-Бурзснміх у Харасане, належалі адпаведна саслоўю магаў і саслоўю рамеснікаў і земляробаў. Паводле некаторых легенд, горад Урмія лічыўся радзімай прарока Заратустры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Алиев И. Очерк истории Атропатены. Баку, 1989.
* Bosworth, C.E. «Azerbaijan IV: Islamic History to 1941», Encyclopaedia Iranica, vol. 3.1, London: Routledge & Kegan Paul, 1989.
* de Planhol, X. «Azerbaijan I: Geography», Encyclopaedia Iranica, vol. 3.1, London: Routledge & Kegan Paul, 1989.
* Frye R.N. The History of Ancient Iran. München, 1983.
* Schippmann, K. «Azerbaijan III: Pre-Islamic History». Encyclopaedia Iranica, vol. 3.1. London: Routledge & Kegan Paul, 1989.
* Wiesehöfer, Josef. Das antike Persien. Düsseldorf, 2005.

## Спасылкі 
* Ganzak  
* Munzen des Dareios 

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Азербайджана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана