open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ASIMO

thumb
**Asimo** (скарачэнне ад Advanced Step in Innovative MObility) — робат-андроід. Створаны карпарацыяй Хонда, у Цэнтры фундаментальных тэхнічных даследаванняў Вако (Японія). Назва робата з'яўляецца адсылкай да пісьменніка Айзека Азімава ().

Першая мадэль ASIMO з’явілася на свет у 2000 годзе. Новае пакаленне (з’явілася ў 2011) — ужо шостае па ліку.

На 2009 год у свеце існавала 100 асобнікаў Asimo. Кошт вытворчасці кожнага з іх не перавышае адзін мільён долараў, а некаторых робатаў можна нават ўзяць у арэнду, у год за $166 тысяч (каля $14.000 у месяц).

У ліпені 2018 года Honda заявіла, што спыніць распрацоўку і вытворчасць ASIMO, каб засяродзіцца на больш практычных прадуктах з выкарыстаннем распрацаваных тэхналогій. Апошні раз ASIMO з'явіўся на публіцы ў сакавіку 2022 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Робаты
Белакветнік

**Белакве́тнік** (*Leucojum*) — род кветкавых раслін сямейства .

Назва паходзіць ад стар.-грэч. λευκός — малочна-белы.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя цыбульныя травяністыя расліны. Цыбуліна з белай перапончатай абалонкай. Лісце простае, шырокалінейнае, сядзячае, у разетцы. Кветкі белага колеру, адзіночныя або ў суквеццях, на паніклых кветаносах. Кветаносы голыя. Плод — каробачка.

Расліны ядавітыя. Утрымліваюць алкалоіды лейкацын і лейкацыцін.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Род налічвае 2 віды (каля 10). Пашыраны ва ўмераных зонах Еўропы і Паўночнай Афрыкі. Растуць на адкрытых горных схілах, парках, садах. Выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных раслін.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Leucojum // The Plant List

Катэгорыя:Амарылісавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Дыяпсід

{{Мінерал
 |Назва    = Дыяпсід
 |Выява = Diopside.jpg
 |Подпіс     = Крышталь дыяпсіда
 |Формула     = CaMg(Si2O6)
 |Колер        = шэры, бясколерны, зялёны, карычнева-жоўты
 |Колер рысы  = белая
 |Бляск       = шкляны
 |Празрыстасць= 
 |Спайнасць   = ясная па {110}
 |Сінгонія    = Манаклінная (планальная)
 |Цвёрдасць   = 5,5—6
 |Злом       = няроўны, ступеньчаты
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 3,25 — 3,55
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Дыяпсід** — мінерал, сілікат з групы піраксенаў, крышталізуецца ў монакліннай сінгоніі. Назва паходзіць ад грэчаскіх каранёў δυ — два, двайны і ὄψις — від, аблічча. Вядомы таксама пад назвамі *малакаліт* (ад «малакос» — мяккі) і *алаліт* (ад назвы ракі Ала ў Італіі, у даліне якой быў упершыню выяўлены).

## Спасылкі 
* Каталог мінералаў 
* На сайце mindat.org 
* Дыяпсід у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Туз

**Туз, Туз-Гёлю** (, літар. *Салёнае возера*; у старажытнасці — *Tatta*; стар.- — «Фрыгійскае салёнае возера») — другое па велічыні возера ў Турцыі. Салёнасць возера складае 340 ‰. Размешчана ў цэнтры правінцыі Анатолія, за 105 км на паўночны ўсход ад Коньі і за 150 км на паўднёвы ўсход ад Анкары.
 
Вялікую частку года гэта дробнае (1—2 м) і салёнае возера мае плошчу 1500 км². Яно звычайна мае даўжыню 80 км і шырыню 50 км, узровень зрэзу вады — 905 м над узроўнем мора.

Возера напаўняе тэктанічную ўпадзіну на цэнтральным плато Турцыі. У Туз упадаюць два буйных ручая, таксама возера сілкуецца ад падземных крыніц і ападкаў, бяссцёкавае. Там дзе ў Туз упадаюць каналы і ручаі, утварыліся саланаватыя балоты. Улетку з-за выпарэння Туз губляе большую частка сваёй вады, на перасохлым дне ўтвараецца пласт солі сярэдняй таўшчынёй 30 см. Узімку соль ізноў раствараецца ў прэснай вадзе, якую возера атрымлівае ў відзе ападкаў і сцёку з навакольных земляў.

Тры саляныя шахты на возеры здабываюць парадку 70 % ад усёй солі, якая спажываецца Турцыяй. Здабыча солі вызначае кірунак прамысловай дзейнасці ў рэгіёне, якая, галоўным чынам, звязана з ачысткай і перапрацоўкай солі. Возера атачаюць апрацоўваемыя землі, толькі на поўдні і паўднёвым захадзе апрацоўка зямлі немагчымая з прычыны затаплення засоленых глеб.

У 2001 годзе возера Туз разам з прылеглымі стэпамі было абвешчана асабліва ахоўнай тэрыторыяй. На групе астравоў у паўднёвай частцы возера гняздуецца вялікая папуляцыя фламінга. Акрамя таго, тут гняздуецца белалобы гусак, а ў навакольных вёсках — стэпавая пустальга.

## Гл. таксама 
* Чылдыр

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фатаграфіі возера Туз.

Катэгорыя:Азёры Турцыі
Катэгорыя:Салёныя азёры
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Вялікі Андаман

[thumb|Здымак Вялікага Андамана са спадарожніка. Таксама на здымцы бачны [Малы Андаман (у ніжняй чвэрці здымка) і праліў Дункан, які падзяляе астравы]]
**Вялікі Андаман** — асноўны архіпелаг Андаманскіх астравоў, які ўключае ў сябе пяць галоўных астравоў.

З поўначы на поўдзень:
* Паўночны Андаман
* Сярэдні Андаман
* Баратанг
* Паўднёвы Андаман
* Рутланд

Тры самых паўночных вострава з'яўляюцца самымі вялікімі з усёй групы. Сталіца Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў, саюзнай тэрыторыі Індыі, Порт-Блэр таксама знаходзіцца на архіпелагу, на Паўднёвым Андамане.

Вялікі Андаман знаходзіцца на поўнач ад Малога Андамана — іншага архіпелага, які адносіцца да Андаманскіх астравоў, ад якога ён аддзяляецца пралівам Дункан.

## Гл. таксама 
* Вялікія андаманцы

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Сярэдні Андаман

**Сярэдні Андаман** — цэнтральны востраў архіпелага Вялікі Андаман плошчай у 1,536&nbsp;км². Насельніцтва вострава складаецца з перасяленцаў з Бенгаліі, Тамілнада і Кералы. Асноўны занятак жыхароў вострава — сельская гаспадарка. На востраве таксама пражывае шмат людзей, якія адносяцца да народнасці джарава.

Берагавая лінія вострава падверглася разбуральнаму ўздзеянню цунамі 2004 года, хоць наступствы яго былі меней разбуральнымі ў параўнанні з сітуацыяй на іншых Андаманскіх астравах.

Асноўныя гарады вострава — Рангат, Біліграўнд, Кадамтала, Бакультата і Бетапур. Самы паўночны горад, Маябундэр, хоць геаграфічна і знаходзіцца на Сярэднім Андамане, адміністрацыйна адносіцца да Паўночнага Андамана.

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Паўночны Андаман

**Паўночны Андаман** — буйны востраў на поўначы архіпелага Вялікі Андаман, Андаманскіх Астравоў, плошчай у 1376&nbsp;км². Найбуйнейшае паселішча на востраве — горад . Асноўнай прамысловасцю на востраве з'яўляюцца вырошчванне рысу і апельсінаў. На востраве знаходзіцца найвышэйшы пункт усяго архіпелага — Сэдл Пік (738 метраў).

Паўночны Андаман даволі часта выпрабоўвае вялікія землетрасенні, і пацярпеў ад цунамі пры землетрасенні ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе.
thumb|200px|left|Карта Андаманскіх астравоў з азначаным Паўночным Андаманам (чырвоны).

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Баратанг

**Баратанг** — востраў, плошчай прыблізна 238 км², які ўваходзіць у архіпелаг Вялікі Андаман. Размяшчаецца на поўдзень ад Сярэдняга Андамана і на поўнач ад Паўднёвага Андамана. У 20 км на ўсход ад вострава пралягае архіпелаг Рычы. Порт-Блэр, сталіца Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў, знаходзіцца, прыкладна, у 100&nbsp;км на поўдзень.

На Баратанзе знаходзяцца адзіныя вядомыя экзэмпляры гразевых вулканаў у Індыі. Гэтыя гразевыя вулканы ўтварыліся як споры, разам з нядаўнімі вывяржэннямі ў 2005 годзе, якія, як мяркуецца, маюць сувязь з землетрасеннем у Індыйскім акіяне 2004 года. Папярэдняе буйное, зарэгістраванае вывяржэнне адбылося 18 лютага 2003 г. Мясцовае насельніцтва заве гэтыя вулканы **джалкі**.

Маюцца таксама і іншыя вулканы ў гэтай мясцовасці, напрыклад вулкан вострава Барэн, які з'яўляецца адзіным актыўным вулканам у паўднёвай Азіі і вулкан вострава Наркандам, які лічыцца патэнцыйна актыўным вулканам.

## Спасылкі 
* Geological Survey of India 

Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Катэгорыя:Гразевыя вулканы
Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе

**Падводнае землетрасенне ў Індыйскім акіяне**, якое здарылася 26 снежня 2004 года ў 00:58:53 UTC (07:58:53 па мясцовым часе), выклікала цунамі, якое было прызнана самым смяротным стыхійным бедствам у сучаснай гісторыі. Магнітуда землетрасення склала, па розных ацэнках, ад 9,1 да 9,3. Гэта другое ці трэцяе па сіле землетрасенне за ўсю гісторыю назіранняў.

Эпіцэнтр землетрасення знаходзіўся ў Індыйскім акіяне, на поўнач ад вострава Сімёўлуэ, размешчанага каля паўночна-заходняга берага вострава Суматры (Інданезія). Цунамі дасягнула берагоў Інданезіі, Шры-Ланкі, поўдня Індыі, Тайланда і іншых краін. Вышыня хваль перавышала 15 метраў. Цунамі прывяло да велізарных разбурэнняў і велізарнай колькасці загінулых людзей, нават у Порт-Элізабет, у ПАР, у 6900 км ад эпіцэнтра.

Загінула, па розных ацэнках, ад 225 тысяч да 300 тысяч чалавек. Па даных Геалагічнай службы ЗША (USGS), колькасць загінулых — 227 898. Праўдзівая колькасць загінулых наўрад ці калі-небудзь стане вядомай, бо мноства людзей было знесена вадой у мора.

## Спасылкі 
### Навіны і рэпартажы 
**Зводкі навін:**
* ABC News Online — Asian Tsunami Disaster Australia
* BBC News — In-Depth Report: Asia Quake Disaster UK
* CBC News — Indepth: Disaster in Asia Canada
* Channel News Asia — Special Coverage: Killer Waves Singapore
* CNN — Special: Tsunami Disaster  USA
* Global Language Monitor — Analysis: Tsunami Impact  USA
* Guardian Unlimited — Special Report: Indian Ocean Tsunami Disaster UK
* Hindustan Times — The Killer Waves India
* New York Times — Complete USA
* Rediff — Tsunami: Waves of Destruction India
* Sydney Morning Herald — Waves of Devastation  Australia
* Guardian’s World News Guide for finding local news sources

**Навуковыя паведамленні:**
* NOAA — NOAA and the Indian Ocean Tsunami
* PMEL weblinks
* Tsunami Laboratory, Novosibirsk — travel-time map of tsunami waves 

**Грамадскія навукі. Паведамленні і каментары:**
* 2004 Tsunami Disaster: Scholarly and Factual Analyses
* Tsunami Disaster Connected To Human Action or Deep-Ocean Oil Drilling Tests: Speculations and Facts

### Фатаграфіі і відэа 
**Фатаграфіі:**
* Gallery of images: satellites ….
* Photos during and after the destruction of Koh Phi Phi Island 
* Satellite images of tsunami-affected areas (National University of Singapore) **Microwave Image added on 11th January**
* Phuket Island, Thailand 
* Tsunami photos at Flickr

**Відэа:**
* Full Tsunami Updated Collection of Video Footage, Pictures, Clips And TV News Stories

## Дадатковыя матэрыялы 
* Yahoo! — Indian Ocean Earthquake 2004  directory category
* Zeal — Indian Ocean Earthquake and Tsunamis 2004  directory category
* Open Directory Project — Indian Ocean 2004 Earthquake directory category

Катэгорыя:Геалогія Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Землетрасенні
Катэгорыя:Цунамі
2004
Катэгорыя:Снежань 2004 года
Дункан (праліў)

**Праліў Дункан** — праліў у Індыйскім акіяне, шырынёй каля 48 км, які падзяляе востраў Рутланд, архіпелага Вялікі Андаман, на поўначы і востраў Малы Андаман, на поўдні. На захадзе праліў выходзіць у Бенгальскі заліў, на ўсходзе ў Андаманскае мора.

Некалькі невялікіх астравоў пралягаюць уздоўж усяго праліва.

З поўначы на поўдзень:
* Астравы Пяцёрка, папулярнае месца дайвінгу; праліў Манерс праходзіць паміж паўночным востравам Пяцёркі і востравам Рутланд
* Востраў Праходу
* Сёстры
* Паўночны Брат
* Паўднёвы Брат

Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Катэгорыя:Пралівы Азіі
Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Індыі
Паўднёвы Андаман

**Паўднёвы Андаман** — востраў у архіпелагу Вялікі Андаман, Андаманскіх астравоў, найбольш населены ў саюзнай тэрыторыі Андаманскія і Нікабарскія астравы.

На паўднёвым усходзе вострава размешчаны адміністрацыйны цэнтр тэрыторыі Порт-Блэр, астатняя частка пакрыта джунглямі. На заходнім узбярэжжы пражывае каля 100 прадстаўнікоў джарава, якія размаўляюць на адной з андаманскіх моў.

Востраў з’яўляецца папулярным турыстычным атракцыёнам. У той жа час, некаторыя тэрыторыі Паўднёвага Андамана знаходзяцца пад аховай і неграмадзянам Індыі патрабуецца дадатковы дазвол.

Як і астатнія астравы тэрыторыі, Паўднёвы Андаман моцна пацярпеў ад цунамі 2004 года са шматлікімі чалавечымі ахвярамі і моцнымі разбурэннямі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Эль-Асад

**Эль-А́сад** ( — *Buhayrat al-Assad*) — вадасховішча ў Сірыі на рацэ Еўфрат. Названа ў гонар прэзідэнта Сірыі Хафеза аль-Асада.

У 1973 Сірыя пры дапамозе інжынераў з Савецкага Саюза завяршыла будаўніцтва Плаціны на Еўфраце вышэй па цячэнню ад горада Рака. Плаціна стварыла вадасховішча (Бухейрат Эль-Асад) аб’ёмам 12 км³, памеры якога прыкладна 80 км у даўжыню і 8 км у шырыню. Пры ўездзе на плаціну найстрогі пашпартны кантроль. Вада з вадасховішча выкарыстоўваецца для паліўнага земляробства. Маецца гідраэлектрастанцыя. На беразе размешчаны горад Эс-Саўра. Уздоўж вадасховішча ідзе аўтамагістраль і чыгуначная лінія Халеб — Рака. Вадасховішча Асад лічыцца ключавым месцам для птушак, якія мігрыруюць і зімуюць у Заходняй Азіі.

Катэгорыя:Азёры Сірыі
Полкскі праліў

[right|thumb|Полкскі праліў і [Адамаў мост]]
**По́лкскі праліў** () — праліў у Індыйскім акіяне, які аддзяляе востраў Шры-Ланка ад паўвострава Індастан і злучае Бенгальскі заліў з Лакадзіўскім морам (Манарскі заліў). Даўжыня каля 150 км, найменшая шырыня 55 км, глыбіня ад 2 да 9 м. Заліў перасякае града дробных астраўкоў і плыткаводдзяў пад агульнай назвай Адамаў мост. Названы па імі англійскага дзяржаўнага дзеяча Роберта Палка, губернатара правінцыі Мадрас (Брытанская Індыя).

Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Індыі
Катэгорыя:Геаграфія Таміл-Наду
Рутланд

**Рутланд** — самы паўднёвы востраў архіпелага Вялікі Андаман, размешчаны побач з Паўднёвым Андаманам. Аддзелены ад Малога Андамана пралівам Дункан. Плошча вострава прыблізна 109,3 км², даўжыня берагавой лініі каля 60 км.

Мора вакол вострава вельмі насычана дробнымі рыбамі і караламі. Востраў уяўляе ідэальнае месца для занятку дайвінгам. Расліннасць вельмі падобная на расліннасць Паўночнага Сентынэльскага вострава, якая расце на сухой, пясчанай глебе. Хоць востраў і пагорысты, на яго значнай тэрыторыі растуць адкрытыя джунглі і хмызнякі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Малы Андаман

**Малы Андаман** (на мове Онге: *Gaubolambe*) — чацвёрты па плошчы востраў Андаманскіх астравоў плошчай у 734,39&nbsp;км², які знаходзіцца ў паўднёвай частцы архіпелага. Ад вострава Рутланд, архіпелага Вялікі Андаман, аддзелены пралівам Дункан. Востраў з’яўляецца радзімай народа Онге, якія завуць яго *Egu Belong*, і з’яўляецца племянной рэзервацыяй з 1957 года. Пры перапісе ў 2001 годзе папуляцыя вострава складала 17&nbsp;528 чалавек, у 4&nbsp;093 хатніх гаспадарках, размешчаных у 18 вёсках. У вёсцы Kwate-tu-Kwage, размешчанай у заліве Хут, на ўсходнім узбярэжжы вострава, маецца глыбакаводны прычал, да якога можна падысці праз каралавы рыф.
[thumb|250px|left|1990 Здымак Малога Андамана са спадарожніка; два астраўка, вядомыя як «Браты», размешчаны трохі вышэй, у [Праліў Дункан|праліве Дункана]]

У нізіннай частцы вострава шырока распаўсюджаны трапічны лес і водзяцца некалькі рэдкіх відаў марскіх чарапах. У 1960-х гадах індыйскі ўрад пачаў праграму каланізацыі, сканцэнтраваную, галоўным чынам, на лесанарыхтоўках, але пасля яна была згорнута, і ў 2002 годзе была вынесена судовая пастанова ў абарону вострава.

Малы Андаман часта супрацьпастаўляецца Вялікаму Андаману.

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Манарскі заліў

**Манарскі заліў** — заліў у Індыйскім акіяне, абмежаваны ўзбярэжжам вострава Цэйлон, паўднёва-усходнім узбярэжжам паўвострава Індастан і ланцугом астраўкоў, скал і водмеляў Адамаў мост. З'яўляецца часткай Лакадзіўскага мора. Злучаецца Полкскім пралівам з Бенгальскім залівам. Каля берагоў мелкаводны, у цэнтральнай частцы глыбіня да 1335 м. Упадаюць рэкі Тамбарапарані з узбярэжжа Індыі і Аруві-Ару з узбярэжжа Шры-Ланкі). Акваторыя падзелена паміж Індыяй і Шры-Ланкай. Галоўныя порты Тутукудзі (у штаце Тамілнад, Індыя) і Каломба (Шры-Ланка).

Насяляе каля 3600 відаў флоры і фауны, што робіць заліў адным з самых багатых прыбярэжных рэгіёнаў у Азіі. Добра вядомы як крыніца жэмчугу, крыніцай якога з'яўляецца вустрыца Pnictada radiata. На тэрыторыі Манарскага заліва ў 1986 годзе створаны нацыянальны парк, які ў 1989 годзе абвешчаны біясферным запаведнікам.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Залівы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Залівы Індыі
Катэгорыя:Геаграфія Таміл-Наду
Катэгорыя:Геаграфія Шры-Ланкі
PRR M1

**Паравоз PRR M1** — паравоз тыпу 2-4-1 (у амерыканскай сістэме запісу 4-8-2 «Mountain»), будаваўся ў ЗША па замове чыгуначнай кампаніі *Pennsylvania Railroad* на заводах *Lima Locomotive Works*, *Altoona Works* і *Baldwin Locomotive Works*.

Выбпрабавальны паравоз быў пабудаваны ў 1923 годзе, серыйны выпуск паравозаў пачаты ў 1926 годзе. Усяго выпушчаны 301 лакаматыў. Шырыня каляіны 1435 мм.

Паравозы Пенсільванскай чыгункі тыпу M1 былі прызначаны для цяжкага горнага профілю. Рухаючымі на гэтых паравозах - чатыры колавыя пары. Дзве колавыя пары, размешчаныя пад даволі вялікай топкай паравоза, змяншалі восевую нагрузку ад цяжкога паравоза.

Паравозы вырабляліся і для пасажырскага, і для грузавога руху, але выкарыстоўваліся пераважна ў грузавым руху з паскоранымі грузавымі цягнікамі.

Многія машыністы Пенсільванскай чыгункі лічылі гэты паравоз лепшым сярод тых, якія ім сустракаліся.

Першы паравоз быў пабудаваны на заводзе PRR ў горадзе Алтуна. Пасля трох гадоў інтэнсіўных выпрабаванняў у цягніковай працы і статычных выпрабаванняў былі атрыманы станоўчыя вынікі. Кіраўніцтва кампаніі прыняло рашэнне замовіць яшчэ 200 паравозаў гэтай серыі па сваіх чарцяжах на заводах *Baldwin Locomotive Works* (1975 адз.) і *Lima Locomotive Works* (25 адз.). Пры паступленні на чыгунку гэтыя лакаматывы атрымалі нумары з 6800 да 6999.

У 1930 годзе чыгунка замовіла яшчэ 100 лакаматываў гэтай серыі. На гэты раз лакаматывы атрымалі некалькі змен у канструкцыі, таму і ў назве з'явіўся індэкс a (PRR M1a). На паравозы быў усталяваны падагравальнік сілкавальнай вады. Замест адной парапаветранай помпы былі ўсталяваны дзве. Павялічылася ўмяшчальнасць тэндэраў.

Катэгорыя:Паравозы ЗША
Катэгорыя:Паравозы тыпу 2-4-1
Катэгорыя:З’явіліся ў 1923 годзе
Праліў Восьмага Градуса

**Праліў Восьмага Градуса** — праліў у Індыйскім акіяне паміж архіпелагам Лакадыўскія астравы (востраў Мінікой) на поўначы і Мальдыўскімі астравамі на поўдні (пад 8° паўночнай шыраты). Злучае Лакадыўскае мора з асноўнай акваторыяй Індыйскага акіяна. Шырыня каля 150 км.

На французскіх картах раней праліў пазначаўся як *Courant de Malicut*, на дывехі праліў называецца Маліку-Канду.

## Гл. таксама 
* Праліў Дзявятага Градуса
* Праліў Дзясятага Градуса

Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Мальдываў
Катэгорыя:Геаграфія Індыі
Катэгорыя:Пралівы Індыі
Адамаў мост

**Адамаў мост** () — водмель у Індыйскім акіяне.

thumb|Адамаў мост: від з космасу thumb|Адамаў мост: від з самалёта

Чарада водмеляў і каралавых астраўкоў працягласцю 30 міль (48 км) паміж паўвостравам Індастан і востравам Шры-Ланка (Цэйлон). Геалагічна характэрнае ўзвышэнне пясчанага марскога дна ля паўднёва-ўсходняга берага Індыі і ля паўночна-заходняга берага вострава Шры-Ланкі, распасціраецца ад пясчанага вострава ля мыса Рамнада да заходняга ўскрайка вострава Манара, ля берага Шры-Ланкі. Месцамі выступае невялікімі астравамі, але вялікая частка ў моцнае паўнаводдзе ляжыць пад вадой на 1 і 1,25 м; толькі праліў паміж мысам Рамнад і востравам Рамесвар, так званы праход Памбас, даступны для невялікіх судоў. Паралельна Адамаву мосту праходзіць паромная чыгуначная пераправа.

Паводле летапісаў, мост быў пешаходным аж да канца XV стагоддзя н. э., калі быў разбураны штормам, выкліканым землетрасеннем.

Браміны завуць Адамаў мост мостам Рамы ці мостам Налы. Паводле індыйскага эпасу Рамаяна, ён быў збудаваны штучна па загаду імператара Рамы. Яго будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам Налы — сына легендарнага боскага дойліда Вішвакармана — сіламі падданых і саюзнікаў Рамы, уключаючы армію малпаў. Па гэтым мосце войска Рамы пераправіліся на Шры-Ланку для бітвы з яе кіраўніком — дэманам Раванай, які выкраў улюблёную Рамы — Сіту.

Па мусульманскай легендзе, па гэтых водмелях Адам быў выгнаны з рая, які размяшчаўся на востраве Шры-Ланка.

У наш час урадам Індыі распрацаваны праект па паглыбленні суднаходнай часткі праліва паміж Індыяй і Шры-Ланкай, што дазволіць эканоміць да 30 гадзін плавання судоў вакол вострава (каля 400 км). Праціўнікі праекта сфармавалі рух за захаванне моста як гістарычнай спадчыны краіны.

Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Таміл-Наду
Праліў Дзявятага Градуса

**Праліў Дзявятага Градуса** — праліў у Лакадыўскім моры Індыйскага акіяна, у паўднёвай частцы Лакадыўскіх астравоў, паміж востравам Мінікой на поўдні і некалькімі дробнымі астравамі архіпелага на поўначы. Назву атрымаў па размяшчэнні на адпаведнай паўночнай шыраце. Шырыня каля 200 км. Глыбіня да 2597 м.

## Гл. таксама 
* Праліў Восьмага Градуса
* Праліў Дзясятага Градуса

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Індыі
Катэгорыя:Штат Лакшадвіп
Архідыяцэзія Ліверпуля

**Архідыяцэзія Ліверпуля** — рымска-каталіцкая мітраполія з цэнтрам у горадзе Ліверпуль графства Мерсісайд у Англіі. Заснавана 28 кастрычніка 1911 года, адлучыўшыся ад мітраполіі Вэстмінстэра. 

Плошча архідыяцэзіі складае 1,165 км² і ўключае графствы: заходнюю частку Ланкашыр, часткова Мерсісайд, Чэшыр, Вялікі Манчэстэр, Заходні Дэрбі і Востраў Мэн. Дыяцэзія налічвае 214 прыходаў. Кафедральны сабор — архітэктурны шэдэўр (1967), сабор Хрыста Уседзяржыцеля на Mount Pleasant у Ліверпулі http://www.liverpoolmetrocathedral.org.uk/content/Visitus/ContactUs.aspx . 

У сапраўдны момант пост архібіскупа Ліверпуля займае Патрык Келі, 8-ы архібіскуп Ліверпуля, які знаходзіцца на гэтай пасадзе з 21 мая 1996 года і меркавана выйдзе ў адстаўку ў 2013 годзе.

## Гл. таксама 
* Архібіскуп Ліверпуля;
* Спіс рымска-каталіцкіх дыяцэзій Англіі і Уэльса;
* Спіс рымска-каталіцкіх епархій (структурны від).

## Спасылкі 
* Сайт архідыяцэзіі Ліверпуля

Л
Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікабрытаніі
Дыяцэзія Лідса

**Дыяцэзія Лідса** — рымска-каталіцкі дыяцэзія з цэнтрам у горадзе Лідс графства Заходні Іаркшыр у Англіі. Дыяцэзія заснаваны 20 снежня 1878 года, адлучыўшыся ад дыяцэзіі Беверлі, якая ахоплівала ўвесь Іаркшыр. Дыяцэзія ўваходзіць у Правінцыю Ліверпуля.   

Плошча дыяцэзіі складае 4,075 км² і ўключае графствы: Заходні Ёркшыр, часткова Паўночны Ёркшыр, Камбрыя, Вялікі Манчэстэр, Хумберсайд і Ланкашыр. Дыяцэзія налічвае 141 дэканат. Кафедральны сабор — сабор Святой Ганны на Great George Street у цэнтры Лідса http://www.dioceseofleeds.org.uk/cathedral/contact/contact.php#map . 

У сапраўдны момант пост біскупа Лідса займае Артур Рашэ, 9-ы біскуп Лідса, які змяніў Давіда Константа, які выйшаў у адстаўку ў сувязі з дасягненнем абавязковага пенсійнага ўзросту (75 гадоў).

## Гл. таксама
* Біскуп Лідса;
* Спіс Рымска-каталіцкіх дыяцэзій Англіі і Уэльса;
* Спіс рымска-каталіцкіх епархій (структурны від).

## Спасылкі 
* Сайт епархіі Лідса 

Л
Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікабрытаніі
Арэхаўка (птушка)

**Арэ́хаўка**, або **Кедраўка** (*Nucifraga caryocatactes*) — від птушак з сямейства крумкачовыя (*Corvidae*).

## Знешні выгляд 
Невялікая птушка, крыху драбнейшая за галку і з больш тонкай і доўгай дзюбай. Даўжыня арэхаўкі 28—33 см, хваста 11 см, размах крылаў 52—60 см. Маса 125—190 грам. Афарбаваная ў цёмны карычнева-буры колер з белымі плямамі, якіх няма толькі на верхнім баку галавы. На канцы хваста светлая аблямоўка. Самка мала адрозніваецца ад самца: яна крыху святлейшая, і белыя плямы не так выразна абмежаваныя.

Паводзінамі і велічынёй крыху падобная да сойкі. Адрозніваецца выразнай афарбоўкай: карычневая з мноствам кроплепадобных белых плямак і характэрным белым заканчэннем адносна кароткага хваста. У палёце добра бачнае белае падхвосце, шырокія крылы і вялікая галава. Маладыя больш светлыя i з меншай колькасцю плямаў. Моцная дзюба выразна адрознівае еўрапейскі падвід ад азіяцкага.

## Пашырэнне 
Арэал разарваны: Балканы, горы Дынар і Альпы, Карпаты, Судэты, Рудава, Шумава і на захад праз Цюрынгскі Лес да Ардэн і ад поўдня Скандынавіі праз Польшчу, балтыйскія краіны, Беларусь, паўночны захад Расіі да Ціхага акіяна, Японіі і Тайваня. Ізаляваны арэал ад Гімалаяў да паўночна-заходняй часткі Кітая.

Жыве ў вялікіх старых хваёвых лясах з перавагай елак, прымессю піхты і густым падростам, у тайзе — з еўрапейскага кедра і лістоўніцы. У Альпах даходзіць да 2300 м.

Месца зімовак: у межах гнездавога арэала, у Казахстане і амаль усёй Еўропе. На тэрыторыі Беларусі рэдкі на гнездаванні і зімуючы від.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца насеннем елкі, хвоі, дуба, арэхамі, насякомымі і іх лічынкамі. Разносіць і хавае ў зямлю жалуды і арэхі, чым спрыяе ўзнаўленню лясоў.

Гняздо амаль заўсёды на хваёвым дрэве ў развілцы галін каля ствала (звычайна пад прыкрыццем звісаючых галінак), 3—8 м над зямлёй. Слаістае: знешняя частка ў форме шара з выступаючымі па-за гняздо галінамі (галоўным чынам яловыя, з каранямі, травой, таўшчыня каля 3 см), цэнтр. частка — з перагнілай драўнiны i моху (таўшчыня 8 см), унутраная частка — з травы і лішайнікаў, каранёў, часам з прымессю лыка і пёраў. Дыяметр каля 30 см.

Яйкі 3—4 (часам 2—5), пераважна вельмі падоўжаныя з тупым вузейшым канцом або слаба падоўжаныя з завостраным вузейшым канцом (абодва тыпы могуць знаходзіцца адначасова ўадной кладцы). Светла-блакітныя, блакітна-шэрыя з зеленаватым адценнем. Толькі паверхневыя, густыя і вельмі дробныя аліўкава-карычневыя плямкі, альбо падвойныя: глыбокія — шэра-папялістыя, паверхневыя — аліўкава-карычневыя, дробныя і больш густыя. Памеры: 34х24 мм.

## Падвіды 
Вылучаецца каля 10 падвiдаў, у т.л.
* *N. c. caryocatactes* — у Еўропе;
* *N. c. macrorhynchos* — на Урале і далей на ўсход да Ціхага акіяна.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
*  — С. 15.

Катэгорыя:Крумкачовыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Арэхатворкі

**Арэхатворкі** (*Cynipoidea*) — надсямейства насякомых з атрада , якое ўключае самых драбнюткіх прадстаўнікоў усяго класа насякомых. Уключае каля 3000 апісаных відаў (патэнцыйна існуе да 20 тыс. відаў), распаўсюджаных па ўсім свеце. Палова з іх гэта фітафагі-арэхатворкі, а іншыя — паразітоіды. 

## Апісанне 
Большасць відаў дробныя і, нават, мікраскапічныя (ад 1 да 8 мм), зрэдку даўжыня цела да 12,5 мм. Чорныя або бурыя. Яйцаклад скрыты. Крылы са спрошчаным жылкаваннем. Вусікі ніткападобныя, членістыя.

## Асаблівасці біялогіі 
Ператварэнне поўнае. У арэхатворак бывае чаргаванне двухполага (летам) і аднаполага (з адных самак, вясной) пакаленняў.

Лічынкі бязногія, S-падобныя, белыя. Паразітуюць у тканках раслін і ўтвараюць нарасты (галы) накшталт арэшкаў (адсюль назва), характэрныя для кожнага віду. Некаторыя віды паразітуюць у лічынках насякомых (напр. мух капуснай і цыбулевай).

## Літаратура 
* 
*
Сабор Святой Ганны (Лідс)

**Сабор Святой Ганны** () — галоўны рымска-каталіцкі храм горада Лідса. Служыць кафедрай біскупа Лідса, а таксама дзейнічае як прыхадская царква.

## Апісанне 
Сабор размешчаны ў цэнтры горада Лідс заходняга Іаркшыра. У Лідсе няма сабора англіканскай царквы, г. з. сабор Святой Ганны з’яўляецца адзіным кафедральным саборам у горадзе (цэнтр англіканскай епархіі размешчаны ў Рыпане).

## Гісторыя і Будынак 
thumb|left|Інтэр’ер, від на алтар
Сучасны будынак сабора пабудавана на месцы царквы Св. Ганны ў 1904 годзе. У 2006 годзе праводзіліся маштабныя рэстаўрацыйныя працы, у прыватнасці адноўлены ўнікальны арган (4 мануала 55 рэгістраў), які маўчаў дваццаць гадоў. Будынак пабудаваны ў неагатычным стылі з каменя з дэталямі з вапняка. Сабор з’яўляецца помнікам архітэктуры і ахоўваецца дзяржавай.

## Спасылкі 
* сайт cабора Св. Ганны
* група *Leeds Cathedral 20-35 Group* на facebook

Катэгорыя:Каталіцкія храмы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідс
Катэгорыя:З’явіліся ў 1904 годзе
Катэгорыя:Саборы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Храмы Святой Ганны
Аскарыдоз

**Аскарыдо́з** (Ascaridosis) — глістная інвазія з групы нематадозаў, узбуджальнікамі якой з'яўляюцца паразітарныя круглыя чэрві . Аскарыды паразітуюць у тонкім кішэчніку. Даўжыня дарослага гельмінта складае 25 - 30 см. Сімптомы нарастаюць па меры павелічэння колькасці чарвей і могуць на першай стадыі захворвання ўключаць дыхавіцу і ліхаманку.

## Крыніцы і дыягностыка 
Інфекцыя перадаецца шляхам спажывання ежы ці напояў, забруджаных яйкамі аскарыд з калу. Лічыцца, што мыццё рук з мылам абараняе ад захворвання. У рэгіёнах, дзе хварэе звыш 20 % насельніцтва, рэкамендуецца правядзенне рэгулярнага лячэння ўсіх людзей. Вакцына адсутнічае. Іншыя эфектыўныя сродкі ўключаюць трыбендымідын і нітазаксанід. Таму аскарыдоз з’яўляецца самай распаўсюджанай формай геагельмінтозу. У 2010 годзе ён выклікаў прыблізна 2 700 смяротных выпадкаў у параўнанні з 3 400 выпадкамі ў 1990 годзе. Іншы від чарвей роду  заражае свіней.

## Спасылкі 
* Аскарыдоз (Ascaridosis) 

Катэгорыя:Нематадозы
Катэгорыя:Забытыя хваробы
Катэгорыя:Захворванні страўнікава-кішачнага тракту
Астрафіліт

**Астрафіліт** — мінерал са з'явамі астэрызма. Названы ад грэчаскага слова «астра» — зорка. Здабываецца на Кольскім паўвостраве ў Хібінскіх гарах. Сустракаецца таксама ў Грэнландыі, Нарвегіі, Сярэдняй Азіі, Якуціі, Прыбайкаллі, ЗША.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мінералы калію
Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы марганцу
Катэгорыя:Мінералы тытану
Астранцыя

**Астранцыя** (*Astrantia*) — род травяністых раслін сямейства , прадстаўнікі якога сустракаюцца пераважна ў Цэнтральнай, Усходняй і Паўднёвай Еўропе і на Каўказе. Род ўключае ў сябе досыць шмат відаў, якія маюць дэкаратыўныя кветкі, духмяныя карані і пёрыстае лісце.

## Класіфікацыя 
Прадстаўнікі рода:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Каўказа
Асцылограф

318px|thumb|Аналагавы асцылограф HAMEG HM404
**Асцылограф** ( — гайдаюся +  — пішу) — прыбор, прызначаны для даследавання (назірання, запісу; таксама вымярэння) амплітудных і часавых параметраў электрычнага сігналу, які падаецца на яго ўваход, альбо непасрэдна на экране, альбо запісваеца на фотастужку.

Сучасныя асцылографы дазваляюць разгортваць сігнал гігагерцавых частот. Для разгортвання больш высокачастотных сігналаў можна выкарыстоўваць электронна-аптычныя камеры.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электравымяральныя прыборы
Катэгорыя:Фізічныя прылады
Ашчупнікі

**Ашчупнікі** (*Pselaphinae*) — падсямейства (раней у рангу сямейства *Pselaphidae*) у складзе сямейства жукоў-стафілінід. Да сямейства адносяць каля 10 000 відаў. На Беларусі шырока распаўсюджаны .

Катэгорыя:Стафілініды
Жоўты бязвочка

**Жоўты бязвочка** (*Claviger testaceus*) — від мірмекафільных жукоў ашчупнікаў з сямейства стафілінід.

## Апісанне 
Дробныя жукі руда-жоўтага колеру (2-2,7 мм). Вусікі з 6 членікаў (апошні членік цыліндрычны, уздуты). Лапкі 3-членікавыя. Вачэй няма, галава вузкая. Выяўляюцца ў мурашніках роду .

Катэгорыя:Стафілініды
Аўран

**Аўран** (*Gratíola*) — род шматгадовых травяністых атрутных раслін сямейства трыпутнікавых. Каля 20 відаў. На Беларусі ў паўднёва-усходніх раёнах.

## Батанічная класіфікацыя 
### Віды 
Паводле The Plant List на 2010 год, у род Аўран уключаны віды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Трыпутнікавыя
Лувуа

**Лувуа, Луапуа** — рака ў Афрыцы, у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга.

Даўжыня ракі складае каля 350 км, плошча вадазборнага басейна ракі складае 265 300 км². Сіла цячэння характарызуецца сярэднім расходам вады парадку 600 м³/с. Бярэ свой пачатак з паўночнай часткі возера Мверу. Яна цячэ ў правінцыі Катанга ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга ў паўночна-заходнім кірунку да яе зліцця з ракой Луалаба насупраць горада Анкора. Рака з’яўляецца часткай ракі Конга.

## Гл. таксама 
* Hydro-Québec

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Luvua River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Басейн Конга
Катэгорыя:Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Аспермія

**Аспермія** (ад прэфікса , азначае адмаўленне, і  — насенне). Тэрмін мае неадназначную трактоўку. Згодна з класіфікацыяйСусветнай Арганізацыі Аховы здароўя «аспермія» — адсутнасць эякулята, і можа быць вытлумачана як сінонім тэрміна «анэякуляцыя». У айчыннай андралогіі тэрмін «аспермія» таксама выкарыстоўваецца для абазначэння паталогіі, пры якой у эякуляце адсутнічаюць народкі і няспелыя клеткі сперматагенеза. З прычыны тэрміналагічнай няяснасьці тэрмін «аспермія» рэдка выкарыстоўваецца ў практычнай андралогіі. Для пазначэння адсутнасці эякуляцыі выкарыстоўваюць тэрмін «анэякуляцыя», для абазначэння адсутнасці народкаў у эякуляце выкарыстоўваюць тэрмін «азааспермія», для аналізу канкрэтнай клінічнай карціны выкарыстоўваюць падрабязныя заключэнні аналізу эякулята, матэрыялы біяпсіі яечка і інш.

## Гл. таксама 
* Асперматызм
* Азааспермія
* Спермаграма
* Эякуляцыя

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.2. Мн., 1996, С.42

Катэгорыя:Андралагічныя захворванні
Свіно

* Свіно — возера ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці
* Свіно́ (Вялікае і Малае Свіно́) — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці
Рэгіёны Англіі

**Рэгіёны** (, ці *Government Office Regions*) — адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі верхняга ўзроўня ў Англіі. Кожны рэгіён уключае адну ці некалькі адзінак узроўня графстваў.

## Гісторыя 
Падзел на рэгіёны быў ўведзены ў 1994 г. урадам Джона Мэйджэра.

## Геаграфія 
Дзевяць рэгіёнаў Англіі займаюць увогуле плошча 130 тыс. км², цалкам пакрываюць тэрыторыю Англіі і маюць памеры ад паўтары (Вялікі Лондан) да дваццаці трох (Паўднёва-Заходняя Англія) тысяч км². Сем з дзевяці рэгіёнаў абмываюцца водамі Атлантычнага акіяна (Паўночным і Ірландскім морамі, Брыстальскім залівам, пралівамі Ла-Манш і Па-дэ-Кале, эстуорыямі рэк Тэмза і Хамбер), рэгіёны Уэст-Мідлендс і Вялікі Лондан маюць толькі сухапутныя межы. Тры з дзевяці рэгіёнаў Англіі мяжуюць з Уэльсам, два рэгіёна з Шатландыяй, пры гэтым рэгіён Паўночна-Заходняя Англія мяжуе з абедзвюма гэтымі гістарычнымі правінцыямі.

## Дэмаграфія 
У дзевяці рэгіёнах Англіі па даных 2001 года пражывае агулам 49 млн чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва 377 чал./км². У кожным з дзевяці рэгіёнаў Англіі па асобнасці, пражывае ад 2,5 (Паўночна-Усходняя Англія) да 8,0 (Паўднёва-Усходняя Англія) млн. чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва ад 207 (Паўднёва-Заходняя Англія) да 4&nbsp;562 (Вялікі Лондан) чал./км².

## Адміністрацыйны падзел 
Дзевяць рэгіёнаў Англіі падзелены ўвогуле на 6 метрапольных графстваў, 28 неметрапольных графстваў, 55 унітарных адзінак, 32 раёна Вялікага Лондана, Лонданскі Сіці і астравы Сілі, якія, у сваю чаргу, аб'яднаны ў 48 цырыманіяльных графстваў, для ажыццяўлення імі цырыманіяльных функцый. Метрапольныя і неметрапольныя графствы падзелены адпаведна на 36 метрапольных і 201 неметрапольны раён; унітарныя адзінкі, раёны Вялікага Лондану, Лонданскі Сіці і астравы Сілі падзелы на раёны не маюць.

## Палітыка 
## Спіс рэгіёнаў Англіі 
## Спасылкі 
* http://www.boundarycommittee.org.uk/(http://www.boundarycommittee.org.uk/)
* http://www.odpm.gov.uk/regions/(http://www.odpm.gov.uk/regions/) 
* http://www.gos.gov.uk/national(http://www.gos.gov.uk/national) 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Англіі
Баал

**Баал** (агульнасеміцк. b’l; іўр. בעל або באל — Балу, Ваал — літар. кагнаты «бог, дабрадзей, уладыка, вялікі», «гаспадар, Гасподзь або спадар») — наогул з’яўляецца эпітэтам «бог, уладыка» для розных багоў і кіраўнікоў горада ў старажытных заходніх семітаў. Таксама з’яўляўся канкрэтным бажаством ў асіра-вавілонскай этнакультура, шанаваўся ў Фінікіі і Сірыі як грамабой, бог урадлівасці, вод, вайны, неба, сонца і іншага.

## Літаратура 
*  — С.177

Катэгорыя:Патрыярхат
Катэгорыя:Салярныя багі
Катэгорыя:Багі вайны
Катэгорыя:Багі ўрадлівасці
Катэгорыя:Заходнесеміцкая міфалогія
Катэгорыя:Дэманы
Катэгорыя:Дэманы ў хрысціянстве
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кніга Цароў
Катэгорыя:Кніга Царстваў
Катэгорыя:Ілья (прарок)
Мерсісайд

**Мерсісайд** (, ) — цырыманіяльнае і метрапольнае графства на захадзе Англіі. Уваходзіць у склад рэгіёна Паўночна-заходняя Англія. Фактычна ўяўляе сабою канурбацыю, якая ўключае Ліверпуль і бліжэйшыя населеныя пункты паабапал вусця ракі Мерсі. Найбуйнейшы горад — Ліверпуль. Насельніцтва 1,350,200 чалавек (9-е месца сярод графстваў; даныя 2007 г.).

## Геаграфія 
Агульная плошча тэрыторыі — 645 км² (43-е месца).

## Гісторыя 
Графства было ўтворана ў 1974 г.

## Спасылкі 
* Спіс месцаў, гарадоў і вёсак Мерсісайда
* Merseyside Police Authority website 
* Merseyside Fire and Rescue website
* Merseyside.com local guide, A-Z, street index

Катэгорыя:Графствы Англіі
Землетрасенне ў Перу (1970)

**Вялікае Перуанскае землетрасенне** — падводнае землетрасенне (магнітуда 7.9 па шкале Рыхтэра), якое адбылося 31 мая 1970 года ў рэгіёне Анкаш. У выніку, у спалучэнні з апоўзнем, адбылося найбольш катастрафічнае стыхійнае бедства за ўсю гісторыю Перу.

Землетрасенне паўплывала на рэгіёны Анкаш і Ла-Лібертад. Ніякай інфармацыі аб цунамі не паступала.

Землетрасенне адбылося ў нядзелю днём, у 15:23:31 па мясцовым часе (20:23:31 UTC) і працягвалася 45 секунд. Землетрасенне дэстабілізавала паўночную сцяну гары Уаскаран, у выніку чаго каменная, ледзяная і снежная лавіны пахавалі гарады Юнгай і Ранрахірку. Лавіна пачалася як слізгальная маса з каменя і лёду каля 910 м у шырыню і 1,6 км у даўжыню. Яна пераадолела адлегласць у 11 км да Юнгая з сярэдняй хуткасцю ад 280 да 335 км у гадзіну. Маса рухалася вельмі хутка, падбірала ледавіковыя аскепкі і да таго часу, як яна дасягнула Юнгая, яе склад ацэньваўся ў 80 мільёнаў кубічных метраў (80 млн м³) вады, бруду і камянёў.

## Ахвяры і страты 
Колькасць загінуўшых ад землетрасення і лавіны склала 74,194 чалавек, аднак, па некаторых адзнаках, гэты лік мусіць быць больш, чым 80,000. Каля 25,600 прапалі без вестак і 143,331 былі параненыя. Больш за 1,000,000 чалавек засталіся без прытулку. У Юнгаі 20,000 чалавек загінулі з-за апоўзня, і толькі 400 выжылі. Выжылі толькі тыя, хто знаходзіўся на высокіх кропках горада, такіх як могілкі, а таксама 300 дзяцей, якія наведвалі цырк на мясцовым стадыёне.

Землетрасенне паўплывала на плошчу каля 83,000 км², тэрыторыю, большую за плошчы Бельгіі і Нідэрландаў разам узятых. Невялікія страты і сцэны панікі былі зарэгістраваныя ў некаторых частках Эквадора. Падземныя штуршкі адчуваліся таксама ў заходняй і цэнтральнай Бразіліі.

Гэта была агульнасістэмная катастрофа, якая паўплывала на такія распаўсюджаныя вобласці, як рэгіянальная інфраструктура, сувязь, гандаль і транспарт. Яны былі амаль цалкам знішчаны. Эканамічны ўрон перавысіў паўтара мільярда долараў ЗША. Гарады, мястэчкі, сялянскія вёскі, а таксама дамы, прамысловыя, грамадскія будынкі, школы, электра- і водазабеспячэнне і сродкі сувязі на іх былі сур'ёзна пашкоджаны або знішчаны. Панамерыканская шаша была таксама пашкоджана, што зрабіла прыбыццё гуманітарнай дапамогі вельмі цяжкім. 

Перуанскі ўрад забараніў раскопкі ў рэгіёне, дзе горад Юнгай пахаваны, заявіўшы, што гэта нацыянальныя могілкі. Дзяцей, якія выжылі на гарадскім стадыёне, рассялілі па ўсім свеце. У 2000 годзе трагедыя натхнула ўрад аб'явіць 31 мая *Днём памяці і вывучэння стыхійных бедстваў*. Кожнае 31 мая, у многіх школах Перу практыкуецца эвакуацыя, каб адзначыць гэту катастрофу.

## Спасылкі 
* Terremoto y aluvión en Chimbote 

Катэгорыя:Май 1970 года
Катэгорыя:Падзеі 31 мая
Катэгорыя:Землетрасенні
Катэгорыя:Землетрасенні ў Перу
Аўграбіс

**Аўграбіс** (Aughrabies) — вадаспад на рацэ Аранжавая, у Паўночна-Капскай правінцыі ПАР. Вышыня 146 м. Размешчаны ў 500 км ад вусця. Патокі вады накіроўваюцца ў Скалістую цясніну, глыбінёй да 200 м і даўжынёй 18 км.

Назва Aughrabies вадаспаду даў фін Хендрык Якаб Вікар (Hendrik Jakob Wikar), які перапраўляўся праз раку ў 1778 годзе. Яна паходзіць ад слова з кайсанскіх моў Aukoerebis, якое азначае "месца вялікага шуму".

У 1954 годзе горад Апінгтон выступіў з ініцыятывай аб стварэнні на месцы вадаспаду нацыянальнага парку. 5 жніўня 1966 г. было абвешчана аб стварэнні нацыянальнага парку «Аўграбіс».

## Галерэя 

Выява:Augrabie, Waterfalls, South Africa.jpg|Вадаспад Аўграбіс
Выява:Augrabie 01.jpg|Вадаспад падчас разліва ракі
Выява:Augrabies Falls 1.JPG|Назіральная пляцоўка
Выява:Dassie.jpg|Капскі даман грэецца на сонейку
Выява:Augrabies Falls 2.JPG|Штучныя пешаходныя сцежкі з назіральнымі пляцоўкамі
Выява:Moon Rocks.jpg|Горныя пароды ў нацыянальным парку

## Літаратура 
БЭ ў 18 тамах. Т.2, Мн., 1996, С.82

Катэгорыя:Вадаспады ПАР
Бабіруса

**Бабіруса** (*Babyrousa babyrussa*) — парнакапытнае млекакормячае сямейства свіных. Яна настолькі адрозніваецца ад іншых свінняў, што як правіла вылучаецца ў асобнае падсямейства, у якім з’яўляецца адзіным сучасным прадстаўніком.

## Назва 
Слова «бабіруса» — малайскага паходжання; яно азначае «свіння-алень». У арыгінале яно пішацца асобна і з адной літарай «з» (*babi rusa*).

## Апісанне 
Даўжыня цела да 1 м. Мае адносна маленькую галаву, кароткія вушы, высокія і тонкія ногі. Верхнія іклы ў самцоў да 30 cм, загінаюцца назад. Скура маршчыністая з рэдкім шчаціннем.  

## Пашырэнне 
Сустракаецца на в-ве Сулавесі і бліжэйшых астравах (Малайскі архіпелаг). Трымаецца забалочаных лясоў і прыбярэжных зараснікаў. 

## Асаблівасці біялогіі 
Актыўная ўначы. Корміцца лісцем травяністых раслін. 

Нараджае двое аднаполых парасят.

## Паляванне і ахова 
Аб’ект палявання (мяса, скура, іклы). Занесена ў Чырвоную кнігу МСАП. 

## Спасылкі 
* 
* Спосаб жыцця бабірусы ; на інданезійскай мове

Катэгорыя:Свінні
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Эндэмікі Інданезіі
Пекарыевыя

**Пекарыевыя** (*Tayassuidae*) — сямейства няжвачных парнакапытных млекакормячых. Раней залічваліся да сямейства свінняў.

## Паходжанне 
Пекары яшчэ ў эацэне, 50 мільёнаў гадоў таму, аддзяліліся ад свінняў і з ніжняга алігацэна незалежна развіваліся ў Новым Свеце. У Паўднёвую Амерыку перабраліся толькі 9 мільёнаў гадоў таму, калі сфармаваўся Панамскі перашыек. У Еўропе і Азіі пекары таксама вадзіліся, але зніклі ў ніжнім пліяцэне.

## Апісанне 
Даўжыня да 115 см, вышыня ў карку да 57 см, маса да 50 кг. Афарбоўка шэра-карычневая. Па знешнім выглядзе падобны да дзікоў, але больш лёгкага целаскладу. Ногі тонкія, на пярэдніх 4, на задніх 3 пальцы. На крыжы ёсць залоза тыпу мускуснай.

## Распаўсюджанне 
Падзяляюцца на 2 роды, адрозніваюцца 3 віды: ашыйнікавы пекары (*Pecari tajacu*), белабароды пекары (*Tayassu pecari*) і чакскі пекары (*Catagonus wagneri*). Пашыраны ў Амерыцы. Жывуць у разнастайных ландшафтах, ад засушлівых месцаў да вільготных трапічных лясоў. Трымаюцца групамі да 100 галоў і больш.

## Асаблівасці біялогіі 
Усёедныя.

Палігамы. Нараджаюць 1—2 (зрэдку да 4) дзіцяняці.

## Выкарыстанне чалавекам 
Аб’ект палявання.

## Ахова 
Чакскі пекары занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Літаратура 
*
Палеагенавы перыяд

**Палеаген**, **Палеагенны перыяд**, **Палеагенная сістэма** — геалагічны перыяд, першы перыяд кайназоя. Пачаўся 65 млн. гадоў таму, скончыўся - 24,6 млн. Працягваўся 40,4 млн. гадоў.

Палеаген падзельны на тры эпохі:
* Палеацэн працягласць 10,1 млн гадоў
* Эацэн    працягласць 16,9 млн гадоў
* Алігацэн працягласць 13,4 млн гадоў

Катэгорыя:Геалагічныя перыяды
Катэгорыя:Палеаген
Кайназой

**Кайназой** (кайназойская эра) — эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі працягласцю ў 65,5 млн. гадоў, пачынаючы з вялікага вымірання відаў у канцы мелавога перыяду па цяперашні час. З грэчаскай перакладаецца як «новае жыццё» (καινός = новы + ζωή = жыццё). Кайназой дзеліцца на палеаген, неаген і чацвярцічны перыяд (антрапаген). Гістарычна кайназой падзяляюць на перыяды - трацічны (ад палеацэна да пліяцэна) і чацвярцічны (плейстацэн і галацэн), хоць большасць геолагаў ўжо не прызнаюць такога падзелу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Геалагічныя эры
Неагенавы перыяд

**Неаген** — геалагічны перыяд, другі перыяд кайназоя. Неагенавы перыяд пачаўся каля 25 мільёнаў гадоў таму, скончыўся 2 мільёны гадоў таму. Працягласць неагена — 23 мільёны гадоў. Млекакормячыя асвойваюць мора і паветра — узнікаюць кіты і рукакрылыя. Плацэнтарныя адціскаюць на перыферыю астатніх млекакормячых. Фаўна гэтага перыяду становіцца вельмі падобнай да сучаснай. Але ёсць і адрозненні: яшчэ існуюць мастадонт, , . Буйныя нелятаючыя птушкі граюць вялікую ролю, асабліва ў ізаляваных, астраўных экасістэмах.

Катэгорыя:Неаген
Катэгорыя:Геалагічныя перыяды
Мастадонты

**Мастадонты** (*Mammutidae*) — папулярная назва прадстаўнікоў вымерлых млекакормячых з сямействаў *Gomphotheriidae* і *Mammutidae* атрада хобатныя (*Proboscidea*). Мастадонты адрозніваюцца ад мамантаў і сучасных сланоў (таксама хобатныя, але з сямейства Elephantidae) па шэрагу прыкмет, з якіх найбольш істотныя звязаныя з будовай зубоў.

Катэгорыя:Мегафаўна
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Катэгорыя:Сысуны міяцэну
Катэгорыя:Сысуны алігацэну
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Катэгорыя:Вымерлыя хобатныя
Катэгорыя:Плейстацэнавая мегафаўна
Катэгорыя:Вымерлыя сысуны
Катэгорыя:Хобатныя
Багамолы

**Багамолы**, таксама **Багамолавыя** (*Mantodea*, *Mantoptera*) — падатрад насякомых атрада тараканападобных. Некаторыя энтамолагі вылучаюць багамолаў у самастойны атрад.

## Апісанне 
Даўжыня да 11 см. Афарбоўка ахоўная; некаторыя віды імітуюць кветкі, лісце і іншыя часткі раслін. Цела падоўжанае. Галава рухомая трохвугольная, з вялікімі вачыма, над асновай вусікаў размяшчаюцца тры простых вочкі. Ротавыя органы грызучыя. Першы грудны сегмент вузкі, значна даўжэйшы за астатнія, нясе хапальныя канечнасці. Ногі добра развітыя, на пярэдняй пары магутныя шыпы, якія ўтвараюць пры складванні моцны хапальны апарат. Крылаў дзве пары; пярэднія вузейшыя, заднія складаюцца веерападобна (часам часткова ці цалкам рэдукаваныя).

Паміж першымі членікамі задніх ног (тазікамі) знаходзяцца ўспрымальныя да ультрагуку органы (так званае цыклапічнае вуха). Брушка з 10 тэргітамі (спіннымі часткамі сегмента); на яго канцы маюцца членістыя прыдаткі — цэркі.

## Пашырэнне 
Выкапнёвыя рэшткі вядомыя з адкладаў ніжняга мелу. Вядома больш за 2800 відаў (2853 віды па стане на люты 2008), вялікая частка якіх уваходзіць у сямейства *Mantidae*.

Пашыраны ў тропіках і субтропіках абодвух паўшар’яў. Найчасцей трапляецца .

## Асаблівасці біялогіі 
Ператварэнне няпоўнае (адсутнічае стадыя кукалкі).

]]
Драпежнікі, кормяцца насякомымі, некаторыя трапічныя віды нападаюць на дробных яшчарак, птушак. Падцікоўваюць здабычу, седзячы з паднятымі пярэднімі нагамі (ад гэтай «малітоўнай» позы і пайшла назва).

Буйнейшая самка падчас капуляцыі нярэдка з’ядае самца. Яйцы адкладваюць на расліны, радзей на камяні і іншыя прадметы, у агульнай застываючай пеністай абалонцы — аатэцы. Звычайна зімуюць.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Апошняя рэвізія найстаражытнейшых багамолаў
* Калекцыя спасылак па тэме ў Інсекталогу Entomology Info
* Азначальная табліца багамолаў Еўропы
* Tree of Life Web Project. 2003. Mantodea. Praying mantids and their relatives 
* Лабараторыя малекулярнай сістэматыкі насякомых — аддзел багамолаў
Tenodera sinensis

**Tenodera sinensis** — прадстаўнік сямейства Mantidae. Жыве ў Кітаі.

Актыўны ў асноўным у начны час сутак. Вядзе драпежны лад жыцця, сілкуецца насякомымі.

Дарослы дасягае ў даўжыню да 15 см. Працягласць жыцця каля 5—6 месяцаў.

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1813 годзе
Mantidae

**Mantidae** — найбуйнейшае сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 1500 відаў. 

Верхняя частка галавы без выступаў. Праторакс ў некалькі разоў даўжэйшы за сваю шырыню. Вентралатэральныя шыпулькі пярэдніх галёнак вертыкальныя або нахільныя, больш ці менш аддаленыя адна ад адной. Найбуйнейшым відам з'яўляецца *Ischnomantis gigas*: самка, выяўленая ў Афрыцы, мела рэкордную для багамолаў даўжыню ў 17 см.

## Гл. таксама 
* Tenodera sinensis

## Літаратура 
* Beier, M. 1935. Mantodea: Fam. Mantidae: Subfam. Mantinae. Genera Insectorum 203:1-146.
* Ehrmann, R. 2002. Mantodea: Gottesanbeterinnen der Welt. Natur und Tier, Münster.
* Rehn, J. A. G. 1935. The Orthoptera of Costa Rica. Part I. Mantidae. Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia. 87:167-272.
* Rivera, J. (2010). A historical review of praying mantid taxonomy and systematics in the Neotropical Region: State of knowledge and recent advances (Insecta: Mantodea). Zootaxa, 2638: 44-64.Preview
* Svenson, G. J. and M. F. Whiting. 2004. Phylogeny of Mantodea based on molecular data: evolution of a charismatic predator. Systematic Entomology 29(3): 342—352.

## Спасылкі 
* Tree of Life: Mantidae
* Вызначальнік Mantidae

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых