Граматыка эсперанта

**Граматыка эсперанта** - граматыка планавай мовы эсперанта. З-за сваёй лагічнай структуры менш складаная, чым большасць граматык нацыянальных моў. Акрамя таго, простая сістэма суфіксаў і прыставак палягчае вывучэнне эсперанта: пры яе дапамозе магчыма на аснове знаёмых слоў самому ствараць новыя словы, зразумелыя для іншых, такім чынам адсутнічае неабходнасць вучыць шмат новых каранёў.
## Фундаментальная граматыка эсперанта 
### Алфавіт 
Aa, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ,Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz.

Заўвага: тыпаграфіі, якія не падтрымліваюць літары ĉ, ĝ, ĥ ĵ, ŝ ŭ могуць замест іх ужываць h-сістэму: ch, gh, hh, jh, sh, u; ці x-сістэму: cx, gx, hx, jx, sx, ux.
### Правілы 
Шаснаццаць правіл, якімі была апісана граматыка эсперанта ў першым падручніку мовы, у вольным перасказе выглядае так:
# Нявызначанага артыкля няма; ёсць толькі вызначаны артыкль (la)б аднолькавы для ўсіх родаў, склонаў і лічбаў. Заўвага: ужыванне дадзенага артыкля такое ж самае, як і ў іншых мовах. Людзі, для якіх ужыванне артыкля з’яўляецца складаным, маюць магчымасць першы час не ўжываць яго зусім.
# Назоўнікі маюць канчатак -o. Дзяля фарміравання множнага ліку дадаецца канчатак -j. Існуюць толькі два склона: назоўны і вінавальны: дзяля атрымання апошняга да слова ў назоўным склоне дабаўляецца канчатак -n. Астатнія склоны ўтвараюцца пры дапамозе прыназоўнікаў (родны склон — de, давальны — al)
# Прыметнікі канчаюцца на -a. Склон і лік як у назоўнікаў. Вышэйшая ступень ствараецца пры дапамозе слова pli, найвышэйшая ступень — plej, пры вышэйшай ступені ўжываецца злучнік ol.
# Фундаментальнымі (не скланяючыміся) лічэбнікамі з’яўляюцца: *unu* (адзін), *du* (два), *tri* (тры), *kvar* (чатыры), *kvin* (пяць), *ses* (шэсць), *sep* (сем), *ok* (восем), *naŭ* (дзевяць), *dek* (дзесяць), *cent* (сто), *mil* (тысяча). Дзесяткі і сотні ўтвараюцца пры дапамозе далучэння лічыльнікаў dudek (дваццаць), sescent (600). Для ўтварэння парадкавых лічэбнікаў дадаецца канчатак прыметніка; для памножных — суфікс -obl-, дзеля дробных -on-. Злучнік po ужываецца аналагічна з беларускім: po du pomoj (па два яблыкі). Акрамя таго лічэбнікі могуць ужывацца як назоўнікі (з дабаўленнем канчатка -о) і як прыслоўі (канчатак -е).
# Асабістыя займеннікі: mi (я), ci (ты, у сучаснай мове амаль не ужываецца), vi (ты, вы), li (ён), ŝi (яна), ĝi (яно, звычайна ўжываецца для аб’екта, жывёлы ці дзіцяці), si (зваротны займеннік 3-яй асобы), ni (мы), ili (яны), oni (адпавядае 3-яй асобе множнага ліка); прыналежныя займеннікі ўтвараюцца пры дапамозе дабаўлення канчатка прыметніка. Скланенне як у назоўніка.
# Дзеясловы не змяняюцца ні па асобам, ні па лікам. Формы дзеяслова: цяперашні час прымае канчатак -as; мінулы час -is; будучы час -os; умоўны склон -us; загадны склон -u; інфінітыў -i. Дзеепрыметнікі (утвораныя ад дзеясловаў прыметнікі ці прыслоўі): суфікс дзейных дзеепрыметнікаў сапраўднага часу -ant-; мінулага часу -int-; будучага часу -ont-; залежных дзеепрыметнікаў сапраўднага часу -at-; мінулага часу -it-; будучага часу -ot-.
# Прыслоўі канчаюцца на -е; ступені параўнання аднолькавыя з прыметнікамі.
# Усе прыназоўнікі самі па сабе патрабуюць назоўнага склона.
# Кожнае слова чытаецца так, як яно пішацца.
# Націск заўсёды робіцца на перадапошні склад.
# Складаныя словы ствараюцца простым злучэннем слоў (галоўнае слова пішацца ў канцы).
# Няма падвойнага адмаўлення. Гэта значыць варыянт neniu ne venis (ніхто не прыйшоў) будзе памылковым, а neniu venis (літаральна: ніхто прыйшоў) — правільным (у слове **ні**хто і так маецце не)
# Для ўказання кірунку да слоў дабаўляецца канчатак вінавальнага склона (sur tablo «на стале», sur tablon «на стол»).
# Усе прыназоўнікі маюць вызначанае пастаянннае значэнне. Калі з сэнса сказа немагчыма вызначыць неабходны прыназоўнік, тады ўжываецца не маючы ўласнага сэнсу прыназоўнік je (напрыклад, у параўнаннях: je du metroj pli altа «на два метры вышэй»). Таксама магчыма ўжываць вінавальны склон без прыназоўніка (du metroj**n** pli alta «на два метры вышэй»).
# Словы, якія большасць моў пазычылі з якой-небудзь адной, ужываюцца ў эсперанта без змен, «як ёсць», але прыймаючы толькі арфаграфію эсперанта. Пры наяўнасці аднакаранёвых слоў пазычаюцца толькі словаўтваральная аснова, а астатнія словы ўтвараюцца ад яе.
# Канчатак назоўніка -а і -о у артыкля могуць быць адкінуты і заменены апострафам (не вымаўляецца, ужываецца ў паэзіі).

## Спасылкі 
* Fundamento de Esperanto на старонцы Акадэміі эсперанта
* кароткая граматыка 
* Дэтальная граматыка  (на эсперанта)

Катэгорыя:Эсперанта