Вялікія князі літоўскія

**Вялікі князь літоўскі** — найвышэйшы тытул у Вялікім Княстве Літоўскім. Вялікі князь — вярхоўны ўладар дзяржавы ў XIII—XVIII стст., якому падпарадкоўваліся іншыя князі і арыстакраты, што ўладалі асобнымі княствамі або вотчынамі ці кіравалі валасцямі.

## Правы і абавязкі 
у, якога лічаць першым вялікім князем літоўскім, з выявай гаспадара на стальцы (каля 1255).]]
Прывілеі 1447 і 1492 гадоў абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй і ўнутранай палітыкі.

Нягледзячы, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут 1588 года, падкрэслівалі боскую прыроду ўлады вялікага князя, яго становішча было тыповым для абмежаванага феадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай аснове. Калі ў XIV ст. Паны-Рада пры вялікім князю была толькі дарадчым органам, то пазней яе значнасць моцна ўзрасла, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіравання маглі быць здзейснены толькі з яе згоды. У адсутнасць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна.

Вялікі князь выбіраўся вышэйшай арыстакратыя са сваякоў, звычайна сыноў папярэдняга. Меў шырокія паўнамоцтвы — весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбам, дараваць маёмасць, урады і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне асуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам.

Абмежаванне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і свецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

## Гаспадарскі тытул 
Вялікія князі літоўскія мелі адмысловы тытул — *гаспадар*, таксама ўжываны (у розных формах) у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае Княства Літоўскае — Малдове, Чэхіі, Ноўгарадзе, Цвяры, Маскве. У старабеларускіх крыніцах сустракаецца і ў скарочаных формах: «осподар», «сподар».

Тытул паходзіць ад грэчаскага *дэспат* — правінцыйны кіраўнік у Візантыі, часам — незалежны (напрыклад Эпірскі дэспатат часоў Лацінскай імперыі), раней у Персіі. У царкоўнаславянскай мове (а праз яе ў пісьмовай мове Кіева, Ноўгарада і іншых зямель Русі) зыходнае грэчаскае паняцце ўжывалася спачатку як *гаспадзін* (тытул асобы, таксама Гаспадзін Вялікі Ноўгарад).

У Маскве пераняты таксама з беларускай формы як *гасудар* (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней — адзін з тытулаў). Мае таксама скарочаную форму *судар* (на ўзор беларускага *спадар*)

*Гаспадар*, як і яго скарочаныя беларускія формы (а роўна — іх маскоўскія адпаведнікі: *гасудар*, *судар*) ужываліся таксама як звычайны тытул дваранства.

Акрамя гэтага, вялікі князь літоўскі меў тытулы па імёнам зямель, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт Ваза меў тытулы «*Божай ласкай выбарнага караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага і іншых зямель гаспадара, а таксама шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і іншых **дзедзічнага караля***».

## Дынастыі 
.]]

У ХІІІ ст. сын Міндоўга, якога лічаць першым вялікім князем літоўскім — Войшалк, займаў сталец па бацьку і таксама лічыцца вялікім князем літоўскім. Наступнікам Войшалка быў Шварн Данілавіч, яго зяць — муж сястры, ён належаў да галіцка-валынскай дынастыі.

Наступным пэўным уладаром Вялікага Княства Літоўскага быў Трайдзень, яго сваяцкая сувязь з родам Міндоўга дыскусійная — ад яе прызнання да поўнага адмаўлення. Яго наступнікамі былі Будзівід і Будзікід, магчыма яны былі сынамі Трайдзеня, але і гэта аспрэчваецца часткай даследчыкаў. Сынамі Будзівіда былі Віцень і Гедзімін.

Пачынаючы з Гедзіміна ўсе вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі пэўна былі яго нашчадкамі (Гедзімінавічамі), а яго ўнук Ягайла быў пачынальнікам каралеўскай дынастыі Ягелонаў.

## Вялікія князі літоўскія — каралі польскія 
 ў Кракаве.]]
, каля 1553, Музей Чартарыйскіх ў Кракаве).]]
Пасля Крэўскай уніі 1385 года з Польшчай трое вялікіх князёў літоўскіх былі і каралямі польскімі.
* Ягайла — вялікі князь літоўскі (з 1377), у 1386 годзе паводле Крэўскай уніі абраны каралём польскім пад імем Уладзіслаў ІІ Ягайла, да 1392 года быў з’яўляўся адначасова каралём польскім і вялікім князем літоўскім, у 1392 годзе паводле Востраўскага пагаднення саступіў тытул вялікага князя стрыечнаму брату Вітаўту, але самы тытулаваўся вярхоўным князем літоўскім;
* Казімір Ягайлавіч — вялікі князь літоўскі (з 1440), з 1447 года і кароль польскі пад імем Казімір IV Ягелончык;
* Аляксандр Казіміравіч — вялікі князь літоўскі (з 1492), з 1501 года і кароль польскі пад імем Аляксандр Ягелончык.

Яшчэ два вялікія князі літоўскія былі абраны каралямі польскімі практычна адначасова.

* Жыгімонт Стары — вялікі князь літоўскі і кароль польскі (з 1506; каранаваны ў 1507);
* Жыгімонт Аўгуст — вялікі князь літоўскі і кароль польскі (з 1548).

Пасля Люблінскай уніі 1569 года з Польшчай вялікі князь літоўскі адначасова быў каралём польскім, стаяў на чале агульнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Тытул уладара Рэчы Паспалітай называўся *кароль польскі і вялікі князь літоўскі* (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях). Першым такім манархам Рэчы Паспалітай быў Жыгімонт Аўгуст.

## Вялікі князі літоўскія да Люблінскай уніі 
* каля 1236—1263 Міндоўг
* 1263—1264 Транята
* 1264—1266 Войшалк
* 1267—1270 Шварн Данілавіч
* 1270—1282 Трайдзень
* гіпатэтычна 1280-я Даўмонт
* 1282—1292 Будзікід
* 1292—1294 Будзівід
* 1294—1316 Віцень
* 1316—1341 Гедзімін
* 1341—1345 Яўнут
* 1345—1377 Альгерд
* 1377—1381 Ягайла
* 1381—1382 Кейстут
* 1382—1392 Ягайла
* 1392—1430 Вітаўт
* 1430-я Свідрыгайла
* 1430-я — 1440 Жыгімонт Кейстутавіч
* 1440—1492 Казімір Ягелончык
* 1492—1506 Аляксандр
* 1506—1548 Жыгімонт Стары
* 1544—1569 Жыгімонт Аўгуст

## Каралі польскія і вялікія князі літоўскія пасля Люблінскай уніі 
### Дадаткова 
* Ганна Ягелонка (1575—1596) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, фактычна кіраўнікамі дзяржавы былі яе муж Стэфан Баторый і пляменнік Жыгімонт Ваза; такім чынам, Рэч Паспалітая ў 1575—1596 гадах фармальна мела двух уладароў.

У Рэчы Паспалітай былі выпадкі рознагалосся па абранні караля і вялікага князя:

* Максіміліян Габсбург (1575—1576) — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі, абраны па падвойнай элекцыі 1575 г. адначасова з Баторыем;
* Максіміліян Габсбург (1587—1589) — эрцгерцаг, сын імператара Максіміліяна II, абраны па падвойнай элекцыі 1587 г. адначасова з Жыгімонтам Вазам.
* Карл Густаў, кароль Швецыі, па заключэнні Кейданскай уніі лічыўся сваімі прыхільнікамі за вялікага князя літоўскага ў 1655—1660 гадах;
* Франсуа Луі Бурбон (1697) — прынц дэ Канці, абраны па падвойнай элекцыі 1697 г. адначасова з Аўгустам ІІ;
* Станіслаў Ляшчынскі (13 ліпеня 1704&nbsp;— 1706) — адначасова кароль польскі, абраны канфедэрацыяй, да адрачэння ў 1706 годзе Аўгуста Моцнага ўладарыў адначасова з ім;
* Станіслаў Ляшчынскі (1733) — другі раз, адначасова кароль польскі, абраны па падвойнай элекцыі 1733 г. адначасова з Аўгустам ІІІ.

## Крыніцы 

Катэгорыя:Інфармацыйныя спісы