Тайланд

**Тайла́нд, Каралеўства Тайланд** — краіна ў Паўднёва-Усходняй Азіі. Мяжуе з М’янмай на поўначы, з Лаосам на поўначы і ўсходзе, з Камбоджай на ўсходзе, з Малайзіяй на поўдні, таксама з поўдня абмываецца Сіамскім залівам і Андаманскім морам.

Тайланд — канстытуцыйная манархія. Кароль Тайланда — Пхуміпон Адульядэт, дзясяты кароль дынастыі Чакры, правіць з 1946 (найбольшы тэрмін у гісторыі краіны). Кароль з’яўляецца кіраўніком дзяржавы, вярхоўным галоўнакамандуючым, абаронцам будызму і гарантам усіх рэлігій.

Тайланд размяшчаецца на 51 месцы ў свеце паводле агульнай плошчы, якая складае каля 513 тысяч, і на 20 месцы паводле густанаселенасці, маючы каля 64 мільёнаў чалавек. Сталіца і найбуйнейшы горад Бангкок з’яўляецца палітычным, камерцыйным, прамысловым і культурным цэнтрам Тайланда. Каля 75 % насельніцтва складаюць этнічныя тайцы, 14 % мае кітайскае паходжанне, а 3 % этнічна з’яўляюцца малайцамі, астатнія належаць да меншасцей, як то моны, кхмеры і розныя горныя плямёны. Афіцыйнай мовай краіны з’яўляецца тайская. Асноўнай рэлігіяй з’яўляецца будызм, які вызнаюць каля 95 % насельніцтва.

У Тайландзе назіраўся хуткі эканамічны рост у перыяд паміж 1985 і 1995 гадамі, і ў цяперашні час краіна з’яўляецца індустрыяльнай і найбуйнейшым экспарцёрам. Турызм таксама ўносіць значны ўнёсак у эканоміку Тайланда, гэта значыць краіна з’яўляецца радзімай многіх вядомых турыстычных курортаў. У Тайландзе знаходзяцца каля 5,2 млн легальных і нелегальных мігрантаў, таксама ў краіне пражывае невялікая колькасць іншаземцаў з развітых краін.

## Геаграфія 
Тайланд — дзяржава размешчаная ў Паўднёва-Усходняй Азіі, на паўвостравах Індакітай і Малака, з захаду мае выхад да ўзбярэжжа Андаманскага мора з усходу да Сіямскага заліву і Паўднёва-Кітайскага мора. Тэрыторыя краіны выцягнутая з поўначы на поўдзень (адлегласць ад крайняга паўночнага пункту да крайняга паўднёвага — 1860 км).

Больш за палавіну тэрыторыі Тайланда займаюць нізінныя раўніны, у т.л. Менамская нізіна. У паўднёвай, звужанай частцы — раўніны з астраўнымі гарамі і кражамі. На ўсходзе ляжыць плато Карат. На поўначы і захадзе горы Кхунтхан, Танентаўнджы і інш. Найбольшая вышыня 2576 м (г. Інтханон). Карысныя выкапні: алавяныя, вальфрамавыя. свінцовыя, цынкавыя, магніевыя, жалезныя руды, нафта, прыродны газ, буры вугаль, калійныя солі, каштоўныя камяні.

Дзякуючы цэнтральнаму размяшчэнню ў Паўднёва-Усходняй Азіі і самай вялікай працягласці сярод краін рэгіёна з поўначы на поўдзень, Тайланд мае самы разнастайны ў рэгіёне клімат, ураджаі асноўных сельскагаспадарчых культур збіраюцца некалькі разоў на год, а турыстычны сезон пераходзіць з адной кліматычнай зоны ў другую, робячы Тайланд краінай прыдатнай для турызму ўвесь год. Лясы займаюць 10 % тэрыторыі краіны: на поўначы трапічныя лістападныя, на поўдні — трапічныя вечназялёныя.

Рачная сетка густая, рэкі паўнаводныя, бываюць паводкі. Галоўныя рэкі Менам-Чао-Прая і Меконг (на мяжы з Лаосам).

### Клімат 
Клімат Тайланда — вільготны трапічны і субэкватарыяльны. Гэта тлумачыцца размяшчэнньем большай частцы краіны ў трапічным і субэкватарыяльным паясах і ўплывам паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга мусонаў. Адлегласць паміж крайнім паўночным і крайнім паўднёвым пунктамі Тайланда — 1860 км, а перапад шырот — каля 15 км. Такая працягласць з поўначы на поўдзень робіць клімат Тайланда адным з самых разнастайных у Паўднёва-Усходняй Азіі. Паўднёва-заходні мусон прыносіць дажджы і адносную прахалоду ў канцы мая і сярэдзіне ліпеня. Да лістапада дажджы спыняюцца, і надыходзіць «халаднавата сухі» сезон, які працягваецца да сярэдзіны лютага. У гэты час адбіваецца і ўплыў паўночна-ўсходняга мусона, які не кранае паўночную, паўночна-ўсходнюю і цэнтральную часткі Тайланда непасрэдна, аднак прыносіць прахалоду. Пасля паслаблення мусонаў, у лютым—траўні, надыходзіць моцная спякота, прычым вільготнасць паветра паступова павялічваецца аж да пачатку новага мусоннага сезона, а затым цыкл паўтараецца зноў.

Працягласць сезону дажджоў вызначыць вельмі цяжка. Звычайна ён пачынаецца ў траўні—чэрвені і можа працягвацца да лістапада. У цэнтры краіны і на ўсходнім узбярэжжы моцныя дажджы ідуць у жніўні—верасні. Кастрычнік з’яўляецца звычайна апошнім месяцам вільготнага сезону, калі значныя аб’ёмы вады ўжо назапасіліся ў ірыгацыйных і гарадскіх дрэнажных сістэмах, у выніку чаго пры нячастых і не вельмі моцных дажджах адбываюцца даволі моцныя паводкі. У прыватнасці, калі рака Менам-Чао-Прая выходзіць з берагоў, некаторыя кварталы Бангкока бываюць затопленыя, бо каля траціны горада знаходзіцца ніжэй за ўзровень мора. Сезон дажджоў у Тайландзе непараўнальны з аналагічным часам года ў іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Вядома, грунтавыя дарогі робяцца непраходнымі, а над трапічнымі пляжамі частку дня вісяць хмары, тым не менш, яны прапускаюць дастатковую колькасць ультрафіялетавых прамянёў, каб прагрэць паветра, мора і пясок пляжаў.

Сярэднія тэмпературы на раўнінах 22—29&nbsp;°C, на паўвостраве Малака 27—29 °C, у гарах на поўначы зімой да 10—15&nbsp;°C. Ападкі ад 1000—2000 мм на раўнінах да 5000 мм у гарах за год; сухі сезон працягваецца з лістапада да красавіка.

## Прырода 
Пад лесам каля чвэрці тэрыторыі. Пераважаюць лістападныя трапічныя лясы, у больш вільготных раёнах — вечназялёныя трапічныя лясы, на плато Карат — саванны, ксерафітныя рэдкалессі і хмызнякі. У складзе жывёльнага свету слон, насарог, тыгр, тапір, малпы (гібоны, макакі), дзікія быкі і інш., шмат паўзуноў.

Створаны нацыянальныя паркі Тхунгсалэнглуанг (уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны), Кхаўяй і інш.; запаведнікі.

## Гісторыя 
Тэрыторыя Тайланда заселена чалавекам з часоў палеаліту. Першыя дзяржаўныя ўтварэнні ўзніклі ў IV—VIII ст. у плямён мон-кхмераў. 3 канца I тыс. н.э. пачалася міграцыя на тэрыторыю Тайланда з Паўднёвага Кітая тайскіх плямён, якія да XI—XII ст. сталі тут найбуйнешпым этнасам і стварылі некалькі княстваў, што былі ў васальнай залежнасці ад кхмераў.

У 1238 тайскія княствы нанеслі паражэнне кхмерам і аб’ядналіся ў дзяржаву Сукатаі. У XIV ст. Сукатаі распалася і пачалося ўзвышэнне дзяржавы Сіям (Аютыя). У XV—XVII ст. у выніку войнаў з суседзямі Сіям павялічыў сваю тэрыторыю і да канца XVIII ст. стаў найбуйнейшай дзяржавай Індакітая, якая побач з уласна тайскімі землямі ўключала частку тэрыторыі Лаоса і Камбоджы.

3 XVI ст. Тайланд — аб’ект каланіяльнай экспансіі еўрапейцаў, асабліва французаў. У 1688 народны рух прывёў да выгаання еўрапейцаў і «закрыцця» для іх краіны. У 1782 да ўлады прыйшла дынастыя Чакры, прадстаўнікі яхой і сёння кіруюць Тайландам.

У XIX ст. Сіям стаў «буферам» паміж каланіяльныі ўладаннямі Вялікабрытаніі і Францыі, якія навязвалі яму нераўнапраўныя дагаворы. Але Сіям захаваў незалежнасдь дзякуючы палітыцы караля Чулалангкорна (Рамы V, 1868—1910), які мадэрнізаваў краіну на еўрапейскі ўзор і выкарыстоўваў супярэчнасці паміж каланіяльнымі дзяржавамі. У 1904—36 Сіям дамогся скасавання нераўнапраўных дагавораў. У выніку дзяржаўнага перавароту 24.6.1932 у краіне ўсталявалася канстытуцыйная манархія, у 1939 перайменавана ў Тайланд.

У снежні 1941 на тэрыторыю Тайланда ўвайшлі японскія войскі, і ён уступіў у II сусветную вайну на баку Японіі і Германіі. Уздым вызваленчага руху ў 1944 прывёў да змены ўрада і пераходу яго на бок саюзных дзяржаў. У 1946 каралём Тайланда стаў Пуміпон Адульядэт (Рама IX), з імем якога звязаны пасляваенныя пераўтварэнні. Да сярэдзіны 1970-х у знешняй палітыцы Тайланд арыентаваўся на ЗША; далучыўся да ваеннага блока СЕАТО, удзельнічаў у агрэсіі ЗША у Індакітаі, дазволіўшы ім размясціць ваенныя базы на сваёй тэрыторыі. У 1976 Тайланд дамогся вываду амерыканскіх ваенных баз, у 1977 выйшаў з СЕАТО.

Выкарыстоўваючы значны прыток інвестыцый з ЗША, улады Тайланда ў 1950—70-я г. ажыццяўлялі палітыку індустрыялізацыі пры моцным дзяржаўным кантролі. У 1980—90-я г. праведзены структурныя рэформы: лібералізацыя эканомікі, прыярытэтнае развіццё дробнай і сярэдняй прамысловасці, інтэнсіфікацыя аграрнай вытворчасці, пераарыентацыя краіны на экспартную вытворчасць, што прывяло да паскарэння эканамічнага развіцця і ўваходжання Тайланда ў кола новых індустрыяльных краін.

Палітычнае развіццё краіны да 1970-х г. характарызавалася частымі ваеннымі пераваротамі, рэальная ўлада была ў руках ваенных. 3 1980-х г. у Тайландзе дзейнічае грамадзянскі рэжым, адбываецца фарміраванне дэмакратычных інстытутаў.

Таланд — член ААН (з 1946), АСЕАН (з 1967).

## Адміністрацыйны падзел 
Тайланд падзелены на 75 правінцый (จังหวัด, «*чангват*») і адну муніцыпальную акругу — сталіцу Бангкок («*крунг тхеп маха накхон*» — *Krung Thep Maha Nakhon*). Кожная правінцыя падзелена на раёны — усяго налічваецца 796 раёнаў (อำเภอ, «*ампхэ*» — *amphoe*), 81 падраён (กิ่งอำเภอ, «*кінгампхэ*» — *king amphoe*) і 50 гарадскіх раёнаў Бангкока (เขต, *кхет* — *khet*). У кожнай правінцыі ёсць цэнтральны раён (อำเภอเมือง, «*ампхемыанг*» — *amphoe mueang*).

У Бангкоку раёны горада маюць назву *кхет* (เขต), якія падзяляюцца на *квенгі*.

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва складаюць тайскія народы — тайцы (75 %) і лаа (5 %), жывуць таксама кітайцы (14 %), малайцы, тын, меа, яа і іншыя плямёны і народнасці.

Сярод вернікаў пераважаюць будысты (95 %), ёсць мусульмане (3,8 %), хрысціяне (0,5 %) і інш. Горныя народы (карэны, семангі і інш.) — анімісты.

Насельніцтва сканцэнтравана ў дэльце р. Менам-Чао-Прая (пераважна ў Бангкоку), уздоўж рэк і па заходнім узбярэжжы.

### Рэлігія 
Абсалютная большасць (94,6 працэнта) жыхароў краіны вызнаюць будызм. У ХІІІ стагоддзі тут афіцыйна быў прызнаны будызм хінаяны — «малая калясніца». Цяпер у краіне вызнаецца тхеравада — «вучэнне старэйшын». Гэта адзін з варыянтаў будызму, які яго паслядоўнікі называюць найбольш старажытным, найбольш прыгожым і найбольш блізкім да арыгінальнага вучэння Гаўтамы Буды. Афіцыйны тайскі каляндар заснаваны на будыйскім Эрэ і адрозніваецца на 543 гады ад заходняга календара.

У Тайландзе кароль з’яўляецца не толькі кіраўніком дзяржавы, але і заступнікам, абаронцам усіх рэлігій. У перыяды крызісу ён выступае ў ролі прыміраючага пасярэдніка, не займаючы чыю-небудзь бок. Кароль Тайланда — лідар і нацыянальны сімвал, які стаіць над палітыкай, і таму ён ўмешваецца ў палітычныя справы толькі калі гэта неабходна для прадухілення кровапраліцця. Любоў і павага да каралеўскай сям’і носіць у Тайландзе амаль рэлігійны характар. Гэтая любоў з’яўляецца адказам на тое зацікаўлены ўдзел у дабрабыце свайго народа, якое характарызуе караля Пхумипхона.
Акрамя веры ў свайго караля тайцы вызнаюць будыйскае вучэнне. У XIII ст. у Тайландзе афіцыйна быў прызнаны будызм хінаяны, які азначае — «малая калясніца» (другая буйная галіна будызму носіць назву «махаяна» — «вялікая калясніца»). У цяперашні час тэрмін «Хінаяна» прынята лічыць састарэлым і ён выходзіць з ужытку, быўшы заменены саманазвай дадзенай галіны будызму — «Тхеравада» — «вучэнне найстарэйшых». Тхеравада — гэта найбольш старажытны варыянт будызму, які атрымаў найбольш ранні пісьмовы запіс (так званы «Палійскі канон») і, фармальна, найбольш блізкі да арыгінальнага вучэння Гаўтамы Буды. У гэтым вучэнні існуюць свае строгія правілы, у дачыненні да якіх недапушчальны грэблівы тон (асабліва турыстамі) — гэта павага да выявы Буды, да храмаў, манахаў, а таксама некаторыя абмежавання волі паводзінаў для жанчын, аднак абрады і рытуалы ў цэлым значна прасцей, чым у індыйскім будызме махаяны.

Будызм і іншыя вераванні і рэлігіі знайшлі адлюстраванне ў тайскім мастацтве і ў жыцці манастыроў. Гістарычна ў Сіяме існавала дзве культуры: прыдворная, заснаваная на будыйскіх каштоўнасцях, якая ўвабрала ў сябе элементы індуізму, іншая культура — гэта культура сялянскай вёскі з народнымі песнямі і танцамі (самы вядомы з іх — рамвонг, у які звычайна залучаюць і турыстаў), верай у духаў, казкамі, абрадамі сельскагаспадарчага цыклу і цыкла чалавечага жыцця. Да народнай культуры таксама можна аднесці і народныя промыслы — выраб прадметаў ужытку, апрацоўка дрэва, хатняе шоўкаткацтва, пляценне з лазы, ротанга і многае іншае. Да прыдворнай культуры можна аднесці тайская класічны тэатр «кхон», які суправаджаецца традыцыйным аркестрам тайскай музыкі «пхи пхат», спевамі і рэчытатывам чытальнікаў, архітэктуру будыйскіх манастыроў, насценныя фрэскі храмаў, скульптурныя выявы Буды. Традыцыйная скульптура Тайланда прадстаўлена, перш за ўсё, яго малюнкамі і ўваходзіць у лік найбольш значных праяў будыйскага мастацтва ў свеце. Буда малюецца ў пэўных кананічных позах, якія маюць сэнс для будыста, існуюць таксама мноства стыляў скульптурнай выявы — усё гэта знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Бангкоку. Да захаду ад Бангкока, побач з мястэчкам Накхонпатхом, знаходзіцца самая вялікая ў свеце ступа, 127-метровая Пхра Патам Чеди, а ў 16 км на паўночны захад ад Чыянгмая размешчана адна з святынь будызму — храм Ват-Пра-Даі-Сутхеп, які стаіць на вяршыні гары.

Другі па значэнні рэлігіяй у Тайландзе з’яўляецца іслам, які вызнае каля 4,6 % насельніцтва — у асноўным жыхары паўднёвых правінцый, блізкіх да Малайзіі.
У Тайландзе таксама прадстаўлена хрысціянства. Самае першае згадванне аб хрысціянах ў Тайландзе (Сіяме) зафіксавана ў шляхавых нататках італьянскага вандроўцы Людовіка з Варсемы, які наведаў Паўднёва-Усходнюю Азію каля 1505 года. З яго запісаў становіцца ясна, што першымі хрысціянамі ў Тайландзе былі армяне, якія жылі тут пастаянна і вялі гандаль з Індыяй. У XVI—XVII стст, хрысціянства тут распаўсюджвалі каталіцкія місіянеры. У цяперашні час у краіне дзейнічаюць каталіцкія і пратэстанцкія абшчыны, а таксама прыход Рускай праваслаўнай царквы. Усяго, паводле розных ацэнак, ад 0,7 % да 1,7 % насельніцтва краіны вызнаюць хрысьціянства — у асноўным гэта насельнікі горных паўночных рэгіёнаў. Большая частка хрысціян — каталікі, але ёсць і суполкі пратэстантаў — прэсвітэрыян, баптыстаў, адвентыстаў, лютэран, вернікаў Асамблей Бога.

### Архітэктура 
Да ўтварэння першага буйнога тайскага дзяржавы Сукхатай вобласці Тайланда (а з XII ст. і ўся краіна) уваходзілі ў склад монских і кхмерскіх дзяржаў Бапном, Двараваці, Чэнла і Камбуджадзеша. Пасля падзення Камбуджадзешы тайскія дзяржавы Сукхатаі, Аюція і Бангкок сталі асноўнымі нашчадкамі камбаджыйскай культуры, паколькі ў Камбоджы не было ўмоў для яе развіцця. Тайская архітэктура бярэ пачатак ад камбоджыйскага.

Усе развіццё тайскай мастацкай культуры звязана з будызмам, які ў тайскім варыянце ўключыў у сябе і некаторыя індуісцкія матывы. У манументальнай архітэктуры асноўныя тыпы пабудоў — ступа і храм. Тайскія ступы ўзыходзяць да монскіх і кхмерскіх прататыпаў (прасанг, прасат, чэдзі; прыстаўка «пра» азначае «святы»). Асновай развіцця храмаў з’яўляецца вяхан — будынак з цаглянымі ці каменнымі калонамі і драўляным дахам.

Найбольш яркім прыкладам архітэктурнай творчасці тайцаў з’яўляецца комплекс храмаў і Вялікага каралеўскага палаца ў Бангкоку. Будынкі, якія знаходзяцца на тэрыторыі храмаў, маюць розную форму і значэнне — гэта звычайна святыні, залы для рэлігійных цырымоній, бібліятэкі і школы. Сцены могуць упрыгожваць сцэны з індуісцкага эпасу («Рамакіен»: Кароль Рама 2 перавёў Рамаяну на Тайская мова) і малюнкі міфалагічных жывёл. У двары манастыроў часта сустракаецца святое дрэва Бодхі. Тут таксама прадстаўлены шматлікія скульптуры міфічных істот, якія валодаюць звышнатуральнай сілай і якія ахоўваюць манастыр.

### Музыка 
У цырыманіяльнай, прыдворнай і рэлігійнага жыцця тайцаў музыка заўсёды займала важнае месца. Традыцыйны аркестр складаецца з гонгаў, званочкаў, струнных, ксілафон. Для еўрапейцаў тайская музыка гучыць даволі нязвыкла. Яна і сёння суправаджае важныя грамадскія цырымоніі і прадстаўлення класічнага тэатра.

### Мастацкія промыслы 
Тайланд славіцца вырабамі народных мастацкіх промыслаў. Яны сустракаюцца паўсюль — самыя буйныя цэнтры промыслаў ў Бангкоку і Чыангмае. Тайланд — адзін з найбуйнейшых у Азіі вытворцаў ядвабных і баваўняных вырабаў, мэблі і разьбяных драўляных вырабаў. Шматлікія крамы прапануюць кераміку, шкатулкі, распісаныя вееры і парасоны, вырабы з бронзы і латуні, тайскіх лялек і т. Д. У Тайландзе можна знайсці мноства недарагіх ювелірных упрыгожванняў са срэбра і традыцыйнага для Азіі «жоўтага» золата з каштоўнымі камянямі (рубіны, смарагды, сапфіры).

### Сельская гаспадарка 
Тайланд — адзін з найбуйнейшых у свеце вытворцаў і экспарцёраў рысу: штогод краіна пастаўляе на сусветны рынак да 9 мільёнаў тон рысу розных гатункаў. У тым ліку — знакамітага «жасмінавага» рысу, названага так з-за тонкага натуральнага водару. Доля сельскагаспадарчай прадукцыі ў ВУП Тайланда ў цяперашні час складае каля 10 % з тэндэнцыяй да павелічэння. Іншыя папулярныя культуры — маніёк, кукуруза, бататы, ананасы, какосы (у асноўным у паўднёвым рэгіёне), бананы. Вялікія даходы краіна атрымлівае ад экспарту «караля садавіны» — дурыяна, які культываваць ўпершыню навучыліся менавіта тут.

## Гаспадарка 
Тайланд — аграрная краіна з прамысловасцю, якая інтэнсіўна развіваецца. Каля 40 % працаздольнага насельніцтва працуе ў сельскай гаспадарцы, вырошчваючы рыс, кукурузу і цукровы трыснёг. Экспарт Тайланду кіруецца ў асноўным у Еўропу і Паўночную Амерыку і складаецца з рысу, волава і электратэхнічнага абсталявання. Вялікую ролю ў эканоміцы краіны займае турызм.

Тайланд — адзін з найбуйнейшых у свеце вытворцаў і экспарцёраў рысу: штогод краіна пастаўляе яго на сусветны рынак да 9 мільёнаў тон розных сартоў, у тым ліку «язмінавага», названага так з-за тонкага натуральнага водару. Доля сельскагаспадарчай прадукцыі ў валавым унутраным прадукце Тайланда складае каля 10 %, прычым з тэндэнцыяй да павелічэння.

Пры ўстойлівым росце валавога ўнутранага прадукту ў 3,6 % краіна перажывае бурны прамысловы ўздым, растуць даходы насельніцтва і, адпаведна, унутраны попыт. Традыцыйны экспарт тэкстыльнай, швейнай, харчовай і кансервавай прадукцыі за 10 гадоў дапоўніўся экспартам аўтамабіляў і іх запчастак. Тайланд — буйны экспарцёр пікапаў, камп’ютарнай тэхнікі, спажывецкай электронікі, электратэхнічных вырабаў, інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій, будаўнічых матэрыялаў, рысу, маніёку, кукурузы, бататаў, ананасаў, какосаў і дурыяну. Цэнтр круглагадовага турызму.

Яшчэ ў 1986 годзе Тайланд лічыўся пераважна аграрнай краінай, 67 % насельніцтва якой жылі за рысай беднасці, але ўжо ў 2014-м беднякоў налічвалася 11 %, ВУП краіны дасягнуў 390 мільярдаў долараў, а мноства сялян ператварыліся ў заможных гараджан. Хоць Тайланду так і не ўдалося стаць адным з «азіяцкіх тыграў», узровень жыцця істотна палепшыўся.

З 2015 года Савет па інвестыцыях Тайланда (*Bоаrd оf Іnvеstmеnt, BОІ*) укараняе стымулюючую праграму эканамічнага развіцця «Тайланд 4.0». Яна накіравана на падтрымку амбіцыйнага плана ўрада па развіцці Усходняга эканамічнага калідора (*ЕЕС*) уздоўж берагоў Сіямскага заліва.

## Гл. таксама 
* Дангрэк
* Паводка ў Тайландзе, 2011

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Тайланд, Королевство Тайланд // Все страны мира от А до Я / Сост. Л. П. Бушуева. — Ростов-на-Дону, Владис, 2010. — С. 145—147. — 512 с.: ил. — 2500 экз. — (Золотая библиотека) — ISBN 978-5-9567-0871-2.
* Тайланд // *Шемарин A. Г.* Страны мира — М.: Издательский дом «Пилиrрим», 1998. — С. 145. — 304 с., илл. — 41 000 экз. — (Детская энциклопедия) — ISBN 5-89234-007-4.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы