Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання

**Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 1-га склікання** (рас. *Государственная Дума Российской империи 1-го созыва*) — першы прадстаўнічы орган у Расійская імперыі, утвораны ў выніку выбараў. Скліканне Думы стала саступкай царскай улады ва ўмовах рэвалюцыі 1905—1907 гг. Дзейнасць І Думы была спробай пераўтварэння Расіі з самадзяржаўнай у парламенцкую манархію. Дума 1-га склікання правяла адну сесію і праіснавала 72 дні (з 27 красавіка па 9 ліпеня 1906 г., пасля чаго была распушчана імператарам.

## Паўнамоцтвы 
Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г. Упершыню абяцанне склікання Дзяржаўнай Думы было дадзена імператарам Мікалаем ІІ у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў Аляксандрам Булыгіным («Булыгінская дума»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г. абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў:

«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і «Асноўнымі дзяржаўнымі законамі» ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны бюджэт. Правам заканадаўчай ініцыятывы і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай парламента. Ролю верхняй палаты выконваў Дзяржаўны савет. Палова членаў савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх земскіх сходаў (там, дзе іх не было, як у Беларусі — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх дваранскіх сходаў, Акадэміі навук, універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле «Асноўных дзяржаўных законаў» вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў Савет міністраў, які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе «Асноўных дзяржаўных законаў», прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру.

## Выбары 
]]
Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 курыі: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі.

Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў Віцебскай губерні, на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах.

Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе).

Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6.

Усяго было створана 135 выбарчых акруг, у тым ліку 26 гарадскіх (абраныя 34 дэпутаты), 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад Еўрапейскай часткі Расійскай імперыі было абрана 412 дэпутатаў (79 %), адКаралеўства Польскага — 37 дэпутатаў (7 %), ад Каўказа — 29 (6 %), ад Сібіры і Далёкага Ўсходу — 25 (4 %), ад Цэнтральнай Азіі і Казахстана — 21 (4 %).

Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку 1906 г., а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі.

У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д.. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Міністр унутраных спраў абавязваў падначаленыя яму структурныя падраздзяленні, земскіх начальнікаў прыняць належныя меры для недапушчэння пранікнення на перадвыбарчыя сялянскія сходы прадстаўнікоў апазіцыі і выбрання на іх «неблаганадзейных» кандыдатаў. Часам паліцыя арыштоўвала «неблаганадзейных» кандыдатаў. Так, напрыклад, у мястэчку Хіславічы Мсціслаўскага павета Магілёўскай губерні напярэдадні валасных выбараў было арыштавана каля 100 сялян. У Каменскай воласці Гродзенскага павета дэлегатам быў абраны А. Калеснік, які адразу ж быў арыштаваны паліцыяй і падчас наступнага этапа выбараў знаходзіўся ў турме. У Рагачоўскім павеце Магілёўскай губерні сяляне пайшлі на выбары толькі пад прымусам з боку земскіх начальнікаў.

Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць самадзяржаўя. Нягледзячы на гэта, некаторыя сацыял-дэмакраты і эсэры ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты.

Нягледзячы на афіцыйную забарону, выбары байкатавалі рабочыя многіх буйных прадпрыемстваў, а таксама частка сялян. Так, напрыклад, сяляне Барысаўскага павета Мінскай губерні, якія даведаліся ад земскага начальніка, што няяўка на выбары будзе цягнуць за сабой штраф, адказалі: «Лепш застацца дома, чым ехаць некуды за паноў шары качаць».Часта непісьменнасць або нізкі ўзровень пісьменнасці не дазвалялі сялянам зразумець сутнасць выбараў. Так, напрыклад, сялянскі дэлегат, абраны ад Пінскага павета Мінскай губерні, на пытанне, каго будуць выбіраць у Думу, адказаў: «Ды мабуць таго самага цара, шчо і зараз».

## Склад 
, Санкт-Пецярбург]]

Усяго было абрана 497 дэпутатаў, з іх 11 мандатаў было анулявана, 1 падаў у адстаўку, 1 памёр, а 6 не паспелі прыбыць.

Дэпутаты размеркаваліся наступным чынам:

* па ўзросце: да 30 гадоў — 7 %; ад 30 да 40 гадоў — 40 %; ад 40 да 50 гадоў — 38 %, больш за 50 % — 15 %;
* па ўзроўні адукацыі: з вышэйшай адукацыяй 42 %, сярэдняй — 14 %, ніжэйшай — 25 %, хатняй — 19 % непісьменных — 2 чалавекі;
* па прафесіях: 121 земляроб, 10 рамеснікаў, 17 фабрычных рабочых, 14 купцоў, 5 фабрыкантаў і кіраўнікоў фабрык, 46 землеўладальнікаў і кіраўнікоў маёнткаў, 73 земскія, гарадскія і дваранскія служачыя, 6 святароў, 14 чыноўнікаў, 39 юрыстаў, 16 урачоў, 7 інжынераў, 16 прафесараў і прыват-дацэнтаў, 3 настаўнікі гімназіі, 14 вясковых настаўнікаў, 11 журналістаў і 9 чалавек невядомых прафесій.

Старшынёй Думы быў абраны кадэт Сяргей Мурамцаў, прафесар грамадзянскага права і судаводства Маскоўскага ўніверсітэта. Таварышамі старшыні былі князь Пётр Далгарукаў і Мікалай Грэдэскул (абодва кадэты), сакратаром — князь Дзмітрый Шахоўскі.

## Дзейнасць 
Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 года ў Таўрыйскім палацы ў Санкт-Пецярбургу.

З самага пачатку працы стала відавочнай канфрантацыя дэпутацкай большасці Дзяржаўнай думы з урадам Івана Гарамыкіна. За 72 дні Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэты рэгулярна ўзнімалі пытанні аб амністыі для ўсіх палітычных зняволеных, адмене смяротнага пакарання, ліквідацыі Дзяржаўнага савета і ўстанаўленні адказнасці Савета Міністраў перад Думай. Большасць дэпутатаў падтрымала гэтыя патрабаванні, і 5 мая 1906 г. яны былі накіраваны старшыні Савета Міністраў І. Л. Гарамыкіну, які 13 мая ў сваім адказе адхіліў усе патрабаванні Думы.
Галоўным пытаннем у працы Першай Дзяржаўнай думы было зямельнае пытанне. 7 мая кадэтская фракцыя за подпісамі 42 дэпутатаў прапанавала свой законапраект. Паводле яго, складаўся дзяржаўны зямельны фонд, у які ўключаліся дзяржаўныя, царкоўныя і частка памешчыцкіх зямель, што здавалася ў арэнду або дрэнна выкарыстоўвалася ў гаспадарчых адносінах, якія перадаваліся ў фонд на аснове прымусовага выкупу па «справядлівай цане». З гэтага фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на правах арэнды па працоўнай ці па спажывецкай норме. На месцах для рэалізацыі рэформы павінны былі быць створаны зямельныя камітэты на аснове роўнага прадстаўніцтва ў іх сялян і памешчыкаў пры ўдзеле дзяржаўных чыноўнікаў.У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думу.

9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў Выбаргу (як у бліжэйшым да Санкт-Пецярбурга горадзе ў Вялікім княстве Фінляндскім), прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» (Выбаргская адозва). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці:«Грамадзяне ўсёй Расіі!

Указам 8-га ліпеня Дзяржаўная Дума распушчана. Калі вы выбіралі нас сваімі прадстаўнікамі, вы даручалі нам дабівацца зямлі і волі. Выконваючы вашае даручэнне і наш абавязак, мы складалі законы для забеспячэння народу свабоды, мы патрабавалі выдалення безадказных міністраў, якія, беспакарана парушаючы законы, душылі свабоду; але перш за ўсё мы жадалі выдаць закон аб надзяленні зямлёй працоўнага сялянства шляхам звароту на гэты прадмет зямель казённых, удзельных, кабінетскіх, манастырскіх, царкоўных і прымусовага характару адчужэння зямель прыватнаўласніцкіх. Урад прызнаў такі закон недапушчальным, а калі Дума яшчэ раз настойліва пацвердзіла сваё рашэнне аб прымусовым адчужэнні, быў аб’яўлены роспуск народных прадстаўнікоў.

Замест цяперашняй Думы Урад абяцае склікаць іншую праз сем месяцаў. Цэлых сем месяцаў Расія павінна заставацца без народных прадстаўнікоў у такі час, калі народ знаходзіцца на краі спусташэння, прамысловасць і гандаль падарваныя. Калі ўся краіна ахоплена хваляваннем і калі міністэрства канчаткова даказала сваю няздольнасць задаволіць патрэбы народа. Цэлых сем месяцаў урад будзе дзейнічаць па сваёй волі і будзе змагацца з народным рухам, каб атрымаць паслухмяную, дагодлівую Думу, а калі яму ўдасца зусім задушыць народны рух, ён не збярэ ніякай Думы.

Грамадзяне! Стойце моцна за парушаныя правы народнага прадстаўніцтва, стойце за Дзяржаўную Думу. Ніводнага дня Расія не павінна заставацца без народнага прадстаўніцтва. У вас ёсць спосаб дабіцца гэтага: урад не мае права без згоды народнага прадстаўніцтва ні збіраць падаткі з народа, ні заклікаць народ на ваенную службу. А таму зараз, калі ўрад распусціў Дзяржаўную Думу, вы маеце права не даваць яму ні салдат, ні грошай. Калі ж урад, каб здабыць сабе сродкі, стане рабіць пазыкі, то такія пазыкі, зробленыя без згоды народнага прадстаўніцтва, з гэтага часу несапраўдныя, і рускі народ ніколі іх не прызнае і плаціць па іх не будзе. Такім чынам, да склікання народнага прадстаўніцтва не давайце ні капейкі ў казну, ніводнага салдата ў войска.

Будзьце цвёрдыя ў сваёй адмове, стойце за свае правы ўсё, як адзін чалавек. Перад адзінай і непахіснай воляй народа ніякая сіла выстаяць не можа.

Грамадзяне! У гэтай вымушанай, але непазбежнай барацьбе, вашыя выбарныя людзі будуць з вамі».Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат (Свеаборгскае паўстанне, Кранштацкае паўстанне) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр Пётр Сталыпін увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы.

## Прадстаўніцтва ад Беларусі ў І Дзяржаўнай Думе 
Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый (Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі, Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі, сіяністы). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да сацыял-дэмакратаў. Такім чынам, нягледзячы на адміністрацыйны ціск, абмежаванні для правядзення перадвыбарчых апазіцыйных мітынгаў, недэмакратычнае і дыскрымінацыйнае выбарчае заканадаўства, апазіцыя атрымала перамогу ў беларускіх губернях. Галоўнай прычынай гэтага былі абяцанні апазіцыі вырашыць набалелае для большасці грамадства, перадусім сялянства, аграрнае пытанне.

У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11 (Гірш Брук, Аляксей Валковіч, Антон Курапацкі, Шмарыя Левін, Аляксандр Лядніцкі, Сямён Разэнбаўм, Антон Сакалоўскі, Мітрафан Сямёнаў, Рыгор Цвёрды, Віктар Янчэўскі). Блізкімі да кадэтаў былі фармальна беспартыйныя дэпутаты Майсей Астрагорскі і дзеяч латышскага нацыянальнага руху з Рэжыцкага павета Франц Трасун. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да Саюза аўтанамістаў. На чале дадзенай групы стаў Аляксандр Лядніцкі, які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі (гэтак жа як і Віктар Янчэўскі).

4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў, якая ў розных крыніцах фігуравала пад рознымі назвамі: «Территориальное коло» («Тэрытарыяльнае кола»), «Парламентская группа западных окраин» («Парламенцкая група заходніх ускраін»), «Группа северо-западных и юго-западных окраин» («Група паўночна-заходніх і паўднёва-заходніх ускраін»), «Территориальное окраинное коло» («Тэрытарыяльнае акраіннае кола»), «Koło Krajowe Litwy i Rusi» («Краёвае кола Літвы і Русі»), «Koło Poselskie Litwy i Rusi» («Дэпутацкае кола Літвы і Русі»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў (Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Яўстах Любанскі, Раман Скірмунт, Ян Вішнеўскі, Пётр Масоніус, Віктар Янчэўскі, Чэслаў Янкоўскі, Баляслаў Ялавецкі, Эдвард фон Роп, Канстанцін Александровіч, Міхаіл Гатавецкі, Міхаіл Грынцэвіч, Багдан Шахно, Пётр Перасвет-Солтан, Антоній Сангайла, Марцін Жукоўскі) і 5 ад Валынскай і Кіеўскай губерняў. Кіраўнікамі дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Чэслаў Янкоўскі і Фелікс Панятоўскі (апошні прадстаўляў Валынскую губерню). Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі краёўцамі кансерватыўна-ліберальнага накірунку.

Да фракцыі трудавікоў далучыліся 8 дэпутатаў: Канстанцін Аляксандровіч, Міхаіл Гатавецкі, Марцін Жукоўскі (тры вышэй адзначаныя дэпутаты адначасова ўваходзілі ў «Тэрытарыяльнае кола»), Фёдар Буслоў, Сямён Кандрашук, Рыгор Філіпаў, Уладзімір Якубсон і Франц Трасун. Да правых дэпутатаў належаў толькі Міхаіл Ярогін.

Дэпутаты ад Беларусі прынялі актыўны ўдзел у складанні адказу на «тронную прамову» Мікалая ІІ. У склад спецыяльнай камісіі з 33 дэпутатаў па падрыхтоўцы праекта адказу ўвайшлі князь Геранім Друцкі-Любецкі і селянскі дэпутат Фёдар Буслоў. У адказ былі ўключаны просьбы аб палітычнай амністыі, ліквідацыі ўзмоцненай і надзвычайнай аховы, ваеннага становішча, неабходнасці стварэння ўрада, які б карыстаўся даверам Думы. З патрабаваннямі шырокай амністыі палітычным вязням і адмены ваеннага становішча, уведзенага пасля падаўлення снежаньскіх выступленняў 1905 г., выступалі Аляксандр Лядніцкі, Пётр Масоніус, Франц Трасун, Васіль Каранькоў.

Сярод кадэтаў актыўны ўдзел у барацьбе за ўсталяванне прынцыпу адказнасці ўрада перад Думай прымаў Аляксандр Лядніцкі. У адной са сваіх прамоў ён заяўляў: «Да таго часу, пакуль міністэрства не будзе абапірацца на давер палаты і не будзе ёй падпарадкавана, да таго часу нашы намаганні, накіраваныя на ўсталяванне парадку ў краіне, будуць марныя». Акрамя таго ў сваіх прамовах ён абгрунтоўваў такі пункт кадэцкай праграмы, як адмена смяротнага пакарання.

Дэпутаты ад кадэтаў прысвячалі ўвагу ў сваіх прамовах абароне правоў яўрэйскага насельніцтва, неабходнасці ліквідацыі абмежавальных законаў. Быў асуджаны Беластоцкі пагром 1-3 чэрвеня 1906 г., які адбыўся падчас пасяджэння Думы. Найбольшую актыўнасць у гэтым накірунку праяўлялі Шмарыя Левін і Уладзімір Якубсон.

Але найбольшы рэзананс выклікала ў Думе аграрнае пытанне. Падставай для абмеркавання сталі прадстаўленыя законапраекты кадэтаў і трудавікоў. Адметна, што кадэцкія дэпутаты ад Беларусі не праявілі пры гэтым вялікай актыўнасці. Большасць дэпутатаў «Тэрытарыяльнага кола» па гэтым пытанні разышліся з кадэтамі: яны выступілі супраць прымусовага адчужэння часткі памешчыцкіх зямель. Аўтанамісты выступалі за наданне нацыянальным ускраінам аўтаноміі або шырокага абласнога самакіравання. Адпаведна вырашэнне аграрнага пытання павінна, на іх думку, адбывацца на мясцовым узроўні, з улікам мясцовых умоў і пры ўдзеле органаў мясцовага самакіравання. Вырашэнне зямельнага пытання ў Заходнім краі бачылася імі толькі пасля неабходнага рэфармавання сістэмы мясцовага самакіравання. Так, Раман Скірмунт у сваёй прамове абапіраўся на прынцып недатыкальнасці ўласнасці, сцвярджаў, што радыкальная аграрная рэформа прывядзе да паніжэння ўзроўню прадукцыйнасці працы ў сельскай гаспадарцы, да большага збяднення сялянства, якое страціць магчымасці дадатковых заробкаў у буйных маёнтках, бо дадатковае надзяленне зямлёй не здолее гэтага кампенсаваць. Некаторыя дэпутаты гэтай групы лічылі магчымым адчуджэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян толькі ў асобных выпадках і толькі за выкуп. Такую пазіцыю агугвалі падчас сваіх прамоў Раман Скірмунт, Эдвард Роп, Геранім Друцкі-Любецкі, Віктар Янчэўскі, Антоній Сангайла. Супраць любога магчымасці любога адчужэння зямель выступілі Пётр Масоніус, Баляслаў Ялавецкі, Чэслаў Янкоўскі, Ян Вішнеўскі, Багдан Шахно. З такім пунктам гледжання не пагаджаліся сялянскія дэпутаты. Аграрны законапраект трудавікоў падпісалі 4 дэпутаты ад беларускіх губерняў (Фёдар Буслоў, Антон Сакалоўскі, Канстанцін Александровіч, Міхаіл Гатавецкі). Акрамя таго ў падтрымку радыкальнай агарнай рэформы выказаліся дэпутаты Міхаіл Грынцэвіч, Марцін Жукоўскі, Сямён Кандрашук, Васіль Каранькоў). У той жа час спецыфіка падворнага землекарыстання ў заходняй і цэнтральнай Беларусі (у адрозненне ад абшчыннага землекарыстання ў Расіі і ўсходняй часцы Беларусі) абумовіла крытыку ў прамовах Міхаіла Гатавецкага, Марціна Жукоўскага, Сямёна Кандрашука, Васіля Каранькова і Міхаіла Гатавецкага ідэі сацыялізацыі зямлі і ўраўняльнага землекарыстання. Яны прапаноўвалі замацаваць канфіскаваную ў памешчыкаў зямлю за сялянамі ва ўласнасць з дапамогай губернскіх, павятовых і валасных камісій, складзеных з мясцовага насельніцтва. Міхаіл Гатавецкі выказваў гэтую ідэю ў наступных словах.

Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі Выбаргскую адозву: Гірш Брук, Фёдар Буслоў, Аляксей Валковіч, Шмарыя Левін, Аляксандр Лядніцкі, Сямён Разэнбаўм, Рыгор Цвёрды, Уладзімір Якубсон. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола», гэтак жа, як і «Польскага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. Раман Скірмунт выступаў супраць канфлікту з урадам, які, на яго думку, можа «разваліць канчаткова той прывід улады, які яшчэ існуе ў краіне і прывесці да анархіі».

### Рэакцыя на разгон Думы ў Беларусі 
Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху, не выклікала, як і ў цэлым у Расійскай імперыі, масавага супраціўлення.

Беларускі паэт Якуб Колас адгукнуўся на разгон Думы сатырычным вершам «Мікалаю ІІ»:

Дзесяць год Мікола думаў
І прыдумаў ён Думу.
Пасадзілі разам з панам
Янку, Грыца і Кузьму.
Пасядзелі тыдняў з восем,
Узлаваўся Мікалай -
Дэпутатам даў па карку,
Ўзяў ды Думу разагнаў.
Да чаго ж мы дажыліся!
Эх, падвёў ты нас, царок!
Каб табе даў Бог на старасць
Лапці, торбу і кіёк.
Ані хлеба, ані солі,
Ні купіць нам, ні прадаць…
Эх, не вер цару ніколі -
Хоча зноў нас ашукаць.

Сялянскі дэпутат Сямён Кандрашук пасля вяртання на радзіму (Кобрынскі павет) быў збіты сваімі зямлякамі «за вяртанне з Думы без зямлі». 15 ліпеня ў Брэсцкім павеце «за агітацыю сярод сялян» яго арыштавалі (прабыў у турме 6 месяцаў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Аврех А. Я., Грунт А. Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е. М. и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619.
* Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005. (в сети )
* Бонч-Осмоловский И. (сост.). Работы Первой Государственной Думы. Издание Санкт-Петербургского комитета Трудовой Группы / ред. С. И. Бондарев. — Санкт-Петербург: Типогр. Т-ва «Дело», 1906.
* Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т.1 / редколл.: В. Л. Янин и др. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 611—612.
* Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И. Б. Борисов, Ю. А. Веденеев, И. В. Зайцев, В. И. Лысенко, под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008.
* Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005.
* Государственная дума первого призыва: портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — М.: Книгоиздательство «Возрождение», 1906.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008.
* Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240.
* Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008.
* Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77), с. 43-217.
* Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015.
* Малышева О. Г. Государственная дума // Энциклопедия государственного управления в России: В 4 т. / Под общ. ред. В. К. Егорова. Отв. ред. И. Н. Барциц / Том I. А-Е. Отв. ред. И. Н. Барциц. — М.: Изд-во РАГС, 2004. — С. 209—211.
* Первая Государственная Дума. Алфавитный список и подробные биографии и характеристики членов Государственной Думы.  — Москва: Тип. Товарищества И. Д. Сытина, 1906.
* Митрохина Н. В. История Первой Государственной Думы Российской империи // История государства и права. — 2000. — № 2. — С. 29-36.
* Сидельников, С. М. Образование и деятельность первой Государственной думы. — Москва: Изд-во Московского ун-та, 1962.
* Смалянчук А. Ф. Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 гг., Гродна: Ратуша, 2000.
* Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001.
* Соловьёв К. А. Выборгское воззвание: Теория и практика пассивного сопротивления. — М.: Кучково поле Музеон, 2021.
* Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.
* Jurkowski R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009.
* Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917: słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.
* Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.

Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі