open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Новая Францыя

**Но́вая Фра́нцыя** () — агульная назва французскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы (1534—1763). У розны час у склад Новай Францыі ўваходзілі:
* **Канада** — сучасныя канадскія правінцыі Квебек, Антарыа і частка берагоў Вялікіх Азёр (у прыватнасці, заснаваны Кадылакам форт Дэтруа — сённяшні Дэтройт).
* **Луізіяна** (*Louisiane*) — даліна ракі Місісіпі з сучаснымі амерыканскімі штатамі Луізіяна, Місісіпі, Арканзас, Паўночная і Паўднёвая Дакота, Аёва, Канзас, Місуры, Мантана, Небраска і Аклахома.
* **Акадзія** (*Acadie*) — сучасныя канадскія правінцыі Нью-Брансуік, Новая Шатландыя і востраў Св. Іаана (*Saint-Jean*) — сённяшні Востраў Прынца Эдуарда.
* **Новая Зямля** (*Terre-Neuve*) — сучасны Ньюфаўндленд.

## Гісторыя 
thumb|left|Тэрыторыі Новай Францыі да 1713 г.
300px|thumb|left|Тэрыторыі Новай Францыі да 1750 г.

У 1534 годзе французскі мараплавец Жак Карцье абвясціў Канаду ўласнасцю караля Францыі. Але спробы заснаваць паселішчы скончыліся няўдачай. Сапраўдная каланізацыя была пачата толькі ў 1604 годзе з падачы Самюэля дэ Шамплена. У 1605 годзе ў Акадзіі быў заснаваны горад Порт Раяль (сёння горад Анапаліс у Новай Шатландыі). У 1608 годзе Шамплен заснаваў горад Квебек, які і стаў сталіцай Французскай Канады. 17 мая 1642 года Поль Шамедзі дэ Мезанёў заснаваў Манрэаль.

Найбольшае пашырэнне меж Новай Францыі звязана з дзейнасцю графа дэ Франтэнака (губернатар у 1672—1682 гадах) Пры яго фінансавай падтрымцы Ла Саль у 1681—1682 гадах праплыў па ўсёй даўжыні Місісіпі і абвясціў усю яе даліну ўладаннем французскага караля.

У 1718 годзе заснаваны Новы Арлеан (), які стаў сталіцай новай калоніі — Луізіяны (назва, якую даў ла Саль у гонар французскага караля Людовіка (Луі) XIV).

Падчас Сямігадовай вайны (1756—1763) Новую Францыю захапілі англічане. Паводле Парыжскага дагавора 1763 года Францыя адмовілася ад сваіх амерыканскіх уладанняў на карысць Англіі і (часткова) Іспаніі.

Канадскі Квебек дагэтуль застаецца тэрыторыяй, дзе пераважае французская мова і культура; Манрэаль — адзін з найбуйнейшых франкамоўных гарадоў у свеце. Французскія культурныя і прававыя традыцыі захоўваюцца ў Луізіяне.

## Гл. таксама 
* Фільм «Новая Францыя»
* Новая Англія
* Новыя Нідэрланды

Катэгорыя:Рэгіёны ЗША
Катэгорыя:Гісторыя ЗША

Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Беёнсэ

**Беёнсэ Жызель Ноўлз** (; ) — амерыканская , музычны прадзюсар, , танцоўшчыца, харэограф, мадэль, рэжысёр.

У 2010 годзе атрымала шэсць прэмій «Грэмі», у тым ліку за найлепшую песню года ў намінацыі «Single Ladies» (адзіночныя спявачкі).

## Дыскаграфія 
;Студыйныя альбомы
* 2003: «Dangerously in Love»
* 2006: «B'Day»
* 2008: «I Am... Sasha Fierce»
* 2011: «4»

## Туры 
**Headlining**
* Dangerously in Love Tour (2003)
* The Beyonce Experience (2007)
* I Am... Tour (2009—2010)
* I Am... Yours (2009)
**Joint Tours**
* Verizon Ladies First Tour (2004)
## Зноскі
## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Танцоры ЗША
Катэгорыя:Дызайнеры ЗША
Катэгорыя:Мадэлі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты MTV Movie & TV Awards
Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards
Катэгорыя:Пераможцы World Music Awards
Катэгорыя:Выканаўцы рытм-н-блюза
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards
Інакенцій IV

**Інакенцій IV** (лац.: Innocentius PP. IV, свецкае імя: Сінібальда Фіескі, граф Лаваньі, італ. Sinibaldo de Fieschi); каля 1195, Генуя — 7 снежня 1254, Неапаль) — Папа Рымскі з роду Фіескі з 25 чэрвеня 1243 года па 7 снежня 1254.

Выдаў у 1251 годзе булу аб прызнанні Літвы каталіцкай дзяржавай, яе пераходзе пад юрысдыкцыю біскупа Рыма, хрышчэнні і каранацыі вялікага князя Міндоўга.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Французская Луізіяна

thumb|300px|Размяшчэнне Луізіяны на сучаснай карце ЗША

**Французская Луізіяна** (; 1682—1762; 1800—1803) — адзін з двух складальнікаў Новай Францыі нароўні з Французскай Канадай. Займала паўднёвую палову шырокага нутракантынентальнага масіва французскіх каланіяльных уладанняў у Паўночнай Амерыцы 17-19 стагоддзяў і прыкметна адрознівалася ад паўночнай часткі па клімаце, рэльефу, насельніцтву, культуры і эканоміцы. Абедзве часткі злучала паміж сабой рака Місісіпі і басейн Вялікіх азёр. Менавіта рака Місісіпі, а таксама яе буйныя прытокі, сталі найважнейшымі артэрыямі Французскай Луізіяны. Перажывала тэрытарыяльныя змены, пакуль нарэшце не была прададзена ЗША падчас так званай Луізіянскай куплі. Яе крайняя паўднёвая частка ўвайшла ў склад сучаснага штата Луізіяна.

## Гісторыя 
У XVI стагоддзі тэрыторыі будучай Луізіяны нанеслі на карты іспанцы, аднак менавіта французская манархія пачала каланізацыю рэгіёна ў XVII стагоддзі. Тэрыторыя атрымала сваю назву па імі французскага каралеўскага імя Людовік (Луі). Ператварылася ў своеасаблівы буфер паміж англійскімі калоніямі на ўсходзе і іспанскімі ўладаннямі на паўднёвым захадзе.

Франц. карона кіравала гэтымі рэгіёнамі ў два этапы:
* 1682—1762
* 1800—1803

У 1762—1803 гадах Французскую Луізіяну (правабярэжжа) кантралявала Іспанія, левабярэжжа анексавалі Вялікабрытанія, а затым ЗША, якія выкупілі і правы бераг у 1803 годзе.

Перасяленчы каланіялізм у Французскай Луізіяне быў выяўлены слаба з-за аддаленасці і цяжкадаступнасці асноўнай яе тэрыторыі. У субтрапічных балотах поўдня калоніі былі частыя ліхаманкі, з Мексіканскага заліва прыходзілі ураганы, у цэнтры адзначаліся тарнада, поўнач жа адрозніваўся багатымі снегападамі, моцнымі маразамі і пранізлівымі вятрамі. Невялікія групы пастаянных французскіх каланістаў замацаваліся толькі на крайнім поўдні краіны, у наваколлях горада Новы Арлеан (з насельніцтвам 10 тысяч чалавек на 1803 год), не менш 2/3 якіх складалі негры-рабыні і асобая катэгорыя «каляровых», якія ўзніклі як следства пласажу. У верхняй даліне Місісіпі мелася толькі некалькі ваенных фортаў. Вялікія раўніны засялялі індзейскія плямёны. Хоць яны і схіляліся да падтрымкі больш паблажлівай у адносінах да іх французскай кароны ў барацьбе з прагнымі да зямлі англічанамі, у цэлым індзейцы былі ненадзейнымі саюзнікамі. Некалі шырокія тэрыторыі калоніі скарачаліся пад націскам англасаксонскіх перасяленцаў.

## Гл. таксама 
* П’ер Лемойн

Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Луізіяна
Катэгорыя:Новая Францыя
Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў ЗША
Праліў Кабата

thumbnail|right|350px|Праліў Кабата

**Кабата** (, ) — знаходзіцца ва ўсходняй частцы Канады, даўжыня 110 км.

Праліў Кабат — частка заліва Святога Лаўрэнція паміж мысам Кейп-Норт на ўзбярэжжы вострава Кейп-Брэтан, і самым паўднёва-заходнім пунктам (Кейп-Рэй) узбярэжжа вострава Ньюфаўндленд.

Праліў названы ў гонар італьянскага мараплаўца Джона Кабата.

Два вялікіх горада па абодва бакі праліва — Шанэль-Порт-о-Баск і Сідней.

Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Канады
Людвіг Больцман

**Лю́двіг Бо́льцман** (, , Вена, Аўстрыйская імперыя — , Дуіна, Італія) — аўстрыйскі фізік-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў класічнай статыстычнай фізікі і малекулярна-кінетычнай тэорыі. Член Венскай (1895), Пецярбургскай (1899) і іншых акадэмій навук.

## Біяграфія 
thumb|left|200px|Надмагільны помнік Больцману на Цэнтральных могілках у Вене, з бюстам і формулай энтрапіі.
Скончыў Венскі ўніверсітэт (1866). Прафесар універсітэтаў у Грацы (1869—1873, 1876—1889), Вене (1873—1876, 1894—1900 і з 1903), Мюнхене (1889—1894) і Лейпцыгу (1900—1902).

## Навуковы ўклад 
Навуковыя працы па кінетычнай тэорыі газаў, тэрмадынаміцы, тэорыі выпрамянення, матэматыцы, механіцы і інш.

Разам з Дж. К. Максвелам распрацаваў статыстыку Больцмана, устанавіў сувязь паміж энтрапіяй і тэрмадынамічнай імавернасцю (гл. прынцып Больцмана), заклаў асновы тэорыі неабарачальных працэсаў, у 1884 тэарэтычна адкрыў адзін з законаў цеплавога выпрамянення (гл. закон выпрамянення Стэфана—Больцмана).

Адстойваў матэрыялістычныя пазіцыі ў фізіцы і тэорыі пазнання, абвергнуў гіпотэзу «цеплавой смерці» Сусвету.

## Літаратура 
* 
* 
* *Голин Г. М., Филонович С. Р.* Классики физической науки. — М., 1989. — С. 540.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі Аўстрыі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Самазабойцы
Катэгорыя:Павесіліся
Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта
Кэры Муліс

**Кэры Бэнкс Муліс** (, , Леноір, Паўночная Караліна, ЗША — , Ньюпорт-Біч, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1993) «за вынаходства метаду палімеразнай ланцуговай рэакцыі», якую ён падзяліў з Майклам Смітам.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Майкл Сміт

**Майкл Сміт** (; , , Вялікабрытанія — , , Канада) — канадскі біяхімік англійскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1993), якую ён падзяліў з Кэры Мулісам. Член Канадскага каралеўскага таварыства (1981), Лонданскага каралеўскага таварыства (1986), замежны член Нацыянальнай АН ЗША (1996). Доктар філасофіі (1956).

## Біяграфія і навуковая праца 
Майкл Сміт нарадзіўся ў англійскай горадзе Блэкпуле 26 красавіка 1932 г. У 1950 годзе паступіў ва Манчэстэрскі ўніверсітэт, там жа ў 1956 годзе зрабіў дысертацыю. Пасля абароны дысертацыі Сміт адправіўся ва Універсітэт Брытанскай Калумбіі ў Ванкуверы, дзе і прапрацаваў усё жыццё да сваёй смерці ў 2000 годзе. У 1987—1995 гг. быў дырэктарам створанай ім Лабараторыі біятэхналогій. З 1997 г. дырэктар Канадскага інавацыйнага фонду.

Майкл Сміт працаваў у галіне малекулярнай біялогіі, вынайшаў сайт-накіраваны мутагенез пры дапамозе алігануклеатыдаў, які надзвычай шырока выкарыстоўваецца ў сучаснай біялогіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Смит, Майкл  // Энцыклапедыя Кругасвет

Катэгорыя:Выпускнікі Манчэстэрскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Постаці канадскай біяхіміі
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Канадскі антыцыклон

**Канадскі антыцыклон**, таксама **Паўночнаамерыканскі антыцыклон** — вобласць высокага атмасфернага ціску над Паўночнай Амерыкай з цэнтрам над Кардыльерамі. З'яўляецца адным з сезонных цэнтраў дзеяння атмасферы. З'яўляецца ў зімовыя месяцы, калі выстуджваюцца шырокія прасторы мацерыка Паўночнай Амерыкі.

Сярэдняе ціск у цэнтры антыцыклона ў студзені складае 1020 мілібар.

Канадскі антыцыклон рухаецца на ўсход праз увесь кантынент часта разам са спадарожнымі цыклонамі. Халоднае паветра, якое пераносіцца антыцыклонам, мае вялікую шчыльнасць і звычайна не паднімаецца вышэй 3 кіламетраў, таму Скалістыя горы часцяком спыняюць рух антыцыклона. У асабліва халодныя зімы канадскі антыцыклон можа пераадолець гэтыя горы і прынесці халодны фронт на Паўднёвы захад ЗША і ў Мексіку. Дасягнуўшы Атлантычнага акіяна канадскі антыцыклон звычайна зліваецца з Азорскім антыцыклонам.

Канадскі антыцыклон падобны да Азіяцкага максімума, аднак ён значна меншы і значна слабей уплывае на надвор'е Паўночнага паўшар'я.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Клімат
Музей Ванкувера

**Музей Ванкувера** ( (MOV), раней **Vancouver Museum**) — самы вялікі грамадзянскі музей Канады. Музей Ванкувера быў адкрыты ў 1894 годзе; у 2008 годзе яго канцэпцыя была цалкам перапрацавана. Музей знаходзіцца ў адным будынку з .

## Інфармацыя пра музей 
Музей быў заснаваны Асацыяцыямі мастацтва, навукі і гісторыі Ванкувера і быў адкрыты 17 красавіка 1894 года. Экспазіцыі размяшчаліся ў розных месцах, пакуль музей не здабыў сваё сталае месца ў  15 красавіка 1905. У 1968 годзе музей быў пераназваны ў *Музей Стагоддзя Канады* і быў перамешчаны ў будынак, у якім размяшчаецца дагэтуль, а ў 1981 вярнуў сваю ранейшую назву. Увесну 2009 была прадстаўлена новая канцэпцыя музея як адлюстравання горада, яго гісторыі і жыхароў. У 2010 за паспяховае развіццё гэтага новага кірунку музей атрымаў узнагароду ад Канадскай Асацыяцыі Музеяў (Canadian Museums Association).

У зборы музея знаходзяцца розныя артэфакты, сабраныя па ўсім свеце, сярод якіх мумія, набытая ў Егіпце, калекцыі XIX і XX стагоддзяў.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Музеі Ванкувера
Парк Стэнлі

thumb | right | 200px | Карта Стэнлі Парк
** Стэнлі Парк ** () — гарадскі парк, размешчаны ў Ванкуверы, найбуйнейшым горадзе канадскай правінцыі Брытанская Калумбія. Парк, які ўяўляе сабой вечназялёны аазіс на мяжы з дзелавым цэнтрам горада, займае плошчу ў 404,9 гектара, што адпавядае палове плошчы Рычманд Парка ў Лондане (Вялікабрытанія) і на 10% больш, чым плошча Цэнтральнага Парку ў Нью-Ёрку. У 1888 годзе парк быў адкрыты Дэвідам Апенгеймерам, які назваў яго ў гонар лорда Фрыдэрыка Артура Стэнлі, 6-га генерал-губернатара Канады.

Парк з'яўляецца адной з галоўных турысцкіх славутасцяў Ванкувера. Па парку пракладзены дарожкі і шпацырныя сцежкі, агульная даўжыня якіх складае 250 км, а самая доўгая з іх працягнулася на 8,8 км па перыметры парку. У парку мноства штучных азёр і сажалак, спартыўных пляцовак і палёў. Парк таксама мае птушыны запаведнік (). Штогод 8 мільёнаў чалавек наведваюць парк.

## Спасылкі 
* Вэб-старонка Парку Стэнлі 

## Галерэя 

File: Vancouver-stanley-park.jpg | Лагуна
File: Stanley Park Vancouver.jpg | Заход у парку Стэнлі
File: StanLordly.jpg | Помнік лорду Стэнлі
File: Girl in a Wetsuit.jpg | Дзяўчына ў гідракасцюме
File: Burns and Bird.jpg | Помнік шатландскаму паэту Роберту Бёрнсу
File: LionsGate.jpg | Мост Лаянс-Гейт «Брама Льва»
File: P1030295 - Vancouver - Stanley Park - totem.JPG | Татэмы 

Катэгорыя:Паркі Канады
Катэгорыя:Ванкувер
Дзонг-кэ

**Дзонг-кэ** (**дзонгкха**; дзонг-кэ རྫོང་ཁ, Вайль rdzong-kha, лац. Dzongkha) — афіцыйная мова Каралеўства Бутан. Дзонг-кэ азначае «мова, на якой размаўляюць у дзонгах» (дзонгі — манастыры-крэпасці ў Бутане). Мова адносіцца да сіна-тыбецкай моўнай сям'і і па сваёй структуры найбольш блізкая да тыбецкай.

Дзонг-кэ з'яўляецца роднай для людзей, якія жывуць у васьмі заходніх раёнах Бутана (Вангдзі-Пходранг, Пунакха, Тхімпху, Гаса, Папара, Хаа, Дага і Чукха). Носьбіты гэтай мовы таксама пражываюць на індыйскай тэрыторыі, якая некалі належала Бутану, у прыватнасці, у наваколлях горада Калімпонг (Заходняя Бенгалія). Дзонг-кэ абавязковая для вывучэння ва ўсіх школах Каралеўства Бутан.

Катэгорыя:Мовы Бутана
Катэгорыя:Кітайска-тыбецкія мовы
Катэгорыя:Бодскія мовы
Сабор Святога Разарыя (Ванкувер)

**Сабор Святога Разарыя** (, ) — каталіцкая царква ў горадзе Ванкувер (Канада). Гарадскі архітэктурны помнік; кафедральны сабор архідыяцэзіі Ванкувера.

## Гісторыя 
Першы храм прыходу Святога Разарыя быў пабудаваны ў 1885 годзе. У 1899—1900 гадах на месцы старога храма была збудавана новая царква ў стылі французскай готыкі. 8 снежня 1900 года адбылося асвячэнне храма, які стаў кафедральным саборам архідыяцэзіі Ванкувера.

## Спасылкі 
* Сайт прыходу Святога Разарыя  

Катэгорыя:Каталіцкія храмы Канады
Катэгорыя:Саборы Канады
Ванкувер
Катэгорыя:Ванкувер
Катэгорыя:Збудаванні Канады ў неагатычным стылі
Універсітэт Брытанскай Калумбіі

**Універсітэт Брытанскай Калумбіі** () — канадская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Ванкувер у правінцыі Брытанская Калумбія, Канада.

## Агульная характарыстыка 
Заснаваны ў 1908 годзе, гэта старэйшы ўніверсітэт у Брытанскай Калумбіі. З гадавым бюджэтам даследаванняў у 773 мільёны долараў ён фінансуе больш за 10 000 праектаў у год. Універсітэт з'яўляецца домам для канадскай нацыянальнай лабараторыі часціц і ядзернай фізікі, у якой размешчаны самы вялікі ў свеце цыклатрон. Восем лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, 74 стыпендыяты Родса, 65 алімпійцаў, якія зарабляюць медалі, дзесяць членаў Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук і Каралеўскага таварыства, а таксама 273 члены Каралеўскага таварыства Канады былі звязаны з універсітэтам. Тры прэм'ер-міністры Канады: Джон Цёрнер, Кім Кэмпбел і Джасцін Трудо атрымалі адукацыю ў гэтай ВНУ.

## Структура 
### Ванкувер 
* Факультэт прыкладных навук
* Факультэт мастацтваў
* Школа бізнесу
* Факультэт стаматалогіі
* Факультэт адукацыі
* Факультэт лесаводства
* Факультэт магістратуры і аспірантуры
* Каледж медыцынскіх дысцыплін
* Каледж міждысцыплінарных студый
* Школа права
* Факультэт медыцыны
* Факультэт фармацэўтычных навук
* Факультэт прыродазнаўчых навук

### Келоўна 
* Факультэт мастацтваў і сацыяльных навук
* Факультэт прыродазнаўчых навук
* Факультэт творчых і крытычных студый
* Школа адукацыі
* Факультэт прыкладных навук
* Факультэт здароўя і сацыяльнага развіцця
* Факультэт менеджменту
* Факультэт медыцыны
* Каледж магістратуры і аспірантуры

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Канады
Вітэнберг

**Вітэнберг** (Лютэрштат) () — акруговы горад (ням. Kreisstadt) у Германіі, Саксонія-Ангальт, на рацэ Эльба. Размешчаны ў 100 км ад Берліна, і ў 70 км ад Лейпцыга. У 16 м стагоддзі з’яўляўся буйным цэнтрам культурнага і палітычнага жыцця Германіі, адыграў прыкметную ролю ў пачатку Рэфармацыі, з’яўляўся месцам дзейнасці Марціна Лютэра, Філіпа Меланхтана і Лукаса Кранаха, а таксама сям’і вядомых сярэднявечных юрыстаў Карпцовых. Мясцовыя славутасці Лютэрхаус, Меланхтанхаус і Замкавая царква (ням. Schlosskirche) ўнесены ў спіс сусветнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА. З’яўляўся цэнтрам княства Саксон-Вітэнбергскага, у 16-м стагоддзі ў Вітэнбергу знаходзілася рэзідэнцыя курфюрста Саксонскага.

49,2 тыс. жыхароў (1991).

Хімічная, гумовая, электратэхнічная прамысловасць. Універсітэт. Упершыню згадваецца ў 1180.

## Клімат 
Сярэднегадовая тэмпература +8,7 градусаў Цэльсія. Студзень −0,8, красавік +7,9, чэрвень +16,6, верасень +14, снежань +0,8.

Ападкі 563 мм.

## Насельніцтва 
| valign="top" |

| valign="top" |

| valign="top" |

|}

## Гарады-пабрацімы 
*  Гётынген, Германія, з 1988
*  Брэтэн, Германія, з 1990
*  Спрынгфілд, Агая, ЗША, з 1995
*  Бекешчаба, Венгрыя, з 1999
*  Хадэрслеў, Данія, з 2004.

## Вядомыя асобы 
* Лукас Кранах Малодшы (1515—1586) — нямецкі жывапісец

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт
Катэгорыя:Гарады на Эльбе
Філіп Меланхтан

**Фі́ліп Мела́нхтан** (; , Брэтэн, цяпер федэральная зямля Бадэн-Вюртэмберг, Германія — , Вітэнберг, цяпер федэральная зямля Саксонія-Анхальт, Германія) — нямецкі гуманіст, тэолаг і педагог, евангелічны рэфарматар, сістэматызатар лютэранскай тэалогіі, паплечнік Лютэра.

## Літаратура 
* Galle, «Versuch einer Charakteristik M.'s als Theologen» (Галле, 1840)
* Herrlinger, «Die Theologie M.'s» (Гота, 1879)
* A. Franck, «M., Praeceptor Germaniae» (Нердлинген, 1860)
* Hartfelder, «M., als Praeceptor Germaniae» (в «Monumenta Germaniae paedagogica», т. 7, Б., 1889)
* Bernhardt, «M., als Mathematiker und Physiker» (Виттенберг, 1865)
* Chr. E. Luthardt, «M.'s Arbeiten im Gebiete der Moral» (Лейпциг, 1885)
* Matthes, «Philipp M., sein Leben und Wirken aus den Quellen dargestellt» (Альтенбург, 1842; 2 изд., 1846)
* Meurer, «M.'s Leben» (Лейпциг, 1860; 2 изд., 1869)
* С. Schmidt, «Philipp M.'s Leben und ausgewählt Schriften» (Эльберфельд, 1861)
* Nisard, «Renaissance et reforme. Erasme, Th. Morus, M.» (3 изд., II., 1877)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выкладчыкі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лютэранскія тэолагі
Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філосафы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Нямецкія гуманісты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бадэн-Вюртэмбергу
Катэгорыя:Памерлі ў Саксоніі-Ангальт
Ліберац

thumb|150px|Ештэдская тэлевізійная вежа

**Лі́берац** (), былы **Райхенберг** () — горад у Чэхіі, на рацэ Ныса-Лужыцка, адміністрацыйны цэнтр Ліберацкага края і Ліберацкага раёна.

Насельніцтва 97,7 тыс. жых. Тэлефонны код: (420)48.

## Гісторыя 
Горад упершыню згадваецца ў дакументах у 1348 годзе.

У 1579 годзе ў горадзе заснавана тэкстыльная мануфактура, аднак развіццю прамысловасці перашкодзіла Трыццацігадовая вайна. З 1622 года па 1634 год горад быў уладаннем Альбрэхта фон Валенштэйна, пасля смерці якога належаў роду Галас і Клам Галас.

Падчас Сямігадовай вайны ў 1757 годзе недалёка ад горада адбыўся бой пры Рэйхенбергу.

Росквіт горада прыйшоўся на канец XIX стагоддзя. Да гэтага часу адносяцца шматлікія гарадскія пабудовы, у тым ліку ратуша, будынак Оперы, Музей Паўночнай Чэхіі. На ўзгорках вышэй гістарычнага цэнтра горада пабудаваны будынкі ў стылі рамантызму.

У XIX—XX стагоддзях горад меў значную нямецкую абшчыну. Ліберац (Райхенберг) быў цэнтрам нацысцкай Судэцкай Германіі.

## Эканоміка 
Важны цэнтр тэкстыльнай прамысловасці (ваўняныя, шаўковыя, баваўняныя тканкі). Машынабудаванне (вытворчасць абсталявання для тэкстыльнай прамысловасці, аўтамабілебудаванне — «Ліберацкі аўтамабільны завод»). Праводзяцца тэкстыльныя кірмашы.

## Транспарт 
Ліберац злучаны з суседнім Ябланцам трамвайный лініяй.

## Культура 
Нацыянальная навуковая бібліятэка (у новым будынку, пабудаваным у 2000 годзе).

[thumb|left|[Ратуша, Ліберац|Ратуша Ліберца (Райхенберга)]]

## Славутасці 
Знакаміты ратушай (1893 год, вышыня — 65 метраў); царквой Святога Распяцця ў стылі барока; тэлевежай на гары Ештэд, пабудаванай у 1968 годзе і якая з'яўляецца цяпер сімвалам горада; карціннай галерэяй. Маецца заапарк — адзін з найбольш вядомых у Еўропе. Найбуйнейшы ў краіне гандлёва-забаўляльны цэнтр «Вавілон».

## Спорт 
У 2009 годзе ў Ліберацы прайшоў чэмпіянат свету па лыжных відах спорту і міжнародны моладзевы кангрэс эсперанта.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Судэтэнланд

## Спасылкі 
* Гарадскі афіцыйны сайт 
* Вэб-камера г. Ліберац


Катэгорыя:Гарады Ліберацкага края
Ябланец-над-Нісаў

**Я́бланец**, **Ябланец-над-Нісаў**, **Ябланец-над-Нісай** (, ) — горад у Чэхіі, на рацэ Ныса-Лужыцка; другі па велічыні ў Ліберэцкім краі. Адміністрацыйны цэнтр раёна Ябланец-над-Нісай.

Насельніцтва 44,8 тыс. жыхароў (2007).

Здаўна развіта шкляная прамысловасць (вытворчасць тэхнічнага шкла і біжутэрыі на заводзе «Ябланекс»). Машынабудаванне, лёгкая (баваўняная) і хімічная прамысловасць.

Ябланец упершыню згадваецца як вёска ў 1356. Вытворчасць біжутэрыі распачата тут у XVIII стагоддзі. Па ўказе аўстрыйскага імператара Франца II вёска Ябланец атрымала ў 1806 статус гарадскога паселішча; 28 сакавіка 1866 Ябланец стаў горадам. У XIX стагоддзі Ябланец квітнеў дзякуючы шкляной прамысловасці, але ўжо на пачатку XX стагоддзя прыйшоў у заняпад; насельніцтва горада значна скарацілася; у 1930-х вытворчасць біжутэрыі была прыпынена.

28 кастрычніка 1918 года Чэхаславакія абвясціла пра сваю незалежнасць ад Аўстра-Венгрыі. Раніцай 11 снежня горад быў заняты чэшскімі войскамі з Млада-Баляслава. Нямецкі Фольксвер не аказаў супраціўлення. Па перапісу насельніцтва 1930 года 79,5 % жыхароў горада былі нямецкага паходжання ці гаварылі на нямецкай; 16,5 % чэшскага паходжання ці гаварылі на чэшскай мове. Па перапісу 2001 года суадносіны складаюць 1,5 % да 92,5 %.

У кастрычніку 1938 горад быў заняты войскамі гітлераўскай Германіі. Пасля Другой сусветнай вайны пачалося адраджэнне ябланецкай шкляной прамысловасці.

Горад з’яўляецца цэнтрам турызму і спорту (маюцца плавальны басейн, чатыры стадыёна, з якіх адзін хакейны, 13 спартыўных залаў і 16 спартыўных пляцовак). Злучаны трамвайнай лініяй з суседнім горадам Ліберэц.

Ябланец вядомы сваімі архітэктурнымі збудаваннямі першай паловы XX стагоддзя, а таксама царквой Святога Духа ў стылі барока.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* LIAZ

## Спасылкі 
* Ябланец-над-Нісаў  — Культурна-інфармацыйны цэнтр 
* Даведнік па горадзе 
* Гісторыя горада 

Катэгорыя:Гарады Ліберацкага края
Альштэт

**Альштэт** () — камуна ў Германіі, у зямлі Цюрынгія.

Уваходзіць у склад раёна Гільдбурггаўзен. Падпарадкоўваецца кіраванню Фельдштайн. Насельніцтва складае 140 чалавек (на 31 снежня 2006 года). Займае плошчу 2,32 км². Афіцыйны код — 16 0 69 001.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Цюрынгіі
Іаахім Мюрат

**Іаахім Мюрат** (, правільнае вымаўленне *Жаашэн Мюра*;  — ) — напалеонаўскі маршал, вялікі герцаг Берга ў 1806—1808 гадах, кароль Неапалітанскага каралеўства ў 1808—1815 гадах.

Быў жанаты з сястрой Напалеона Караліне Банапарт. За баявыя поспехі і выдатную адвагу Напалеон узнагародзіў Мюрата у 1808 годзе неапалітанскай каронай. У снежні 1812 Мюрат быў пакінуты Напалеонам галоўнакамандуючым французскімі войскамі ў Германіі, але самавольна пакінуў пасаду ў пачатку 1813 года.

У кампаніі 1813 Мюрат прыняў удзел у шэрагу бітваў як маршал Напалеона, пасля разгрому ў бітве пад Лейпцыгам вярнуўся ў сваё каралеўства на поўдзень Італіі, а затым у студзені 1814 перайшоў на бок праціўнікаў Напалеона. Падчас трыумфальнага вяртання Напалеона да ўлады ў 1815 годзе Мюрат хацеў вярнуцца да Напалеона ў якасці саюзніка, але імператар адмовіўся ад яго паслуг. Гэтая спроба каштавала Мюрату кароны. Увосень 1815 ён паспрабаваў сілай вярнуць сабе Неапалітанскае каралеўства, быў арыштаваны ўладамі Неапалю і расстраляны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства
Катэгорыя:Пакараныя смерцю манархі
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Выдрыца (заказнік)

**Выдрыца** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Беларусі. Размешчаны да паўночным захадзе ад горада Светлагорск у межах Светлагорскага і Жлобінскага раёнаў. Агульная плошча 21087 гектараў года ў мэтах захавання ў натуральным стане ўнікальнага прыроднага комплексу з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі.

Заказнік занесены ў пералік тэрыторый, важных для птушак, крытэрыі А1: ; В2: , ,  і размешчаны 23 балотныя масівы агульнай плошчай 6500 га.

## Флора 
Флора Выдрыцы налічвае 670 відаў раслін. Амаль 80 % тэрыторыі заказніка складаюць лясы: хвойнікі і дубровы з прымешкай , ,  і .

У заказніку сустракаюцца 670 відаў сасудзістых раслін, у тым ліку , , , , , , , , , , , .

## Фаўна 
Фаўну заказніка прадстаўляюць 200 наземных хрыбетных відаў жывёл, 146 птушак, 10 відаў земнаводных і 6 відаў паўзуноў, у тым ліку , , , , , , , , , , , , , , , , , , , .

## Ахова 
5 відаў раслін і 20 відаў жывёл і птушак заказніка ахоўваюцца законам.

Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Жлобінскі раён
Катэгорыя:Светлагорскі раён
Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Лорэнс Аліўе

**Лорэнс Кер Аліўе**, таксама **Лоўрэнс Кер Аліўе, барон Аліўе** ( ,  — ) — брытанскі  тэатра і кіно, , , . Адзін з найбуйнейшых акцёраў XX стагоддзя, якія гралі шэкспіраўскі рэпертуар. Выступаў таксама ў спектаклях па антычнай драматургіі, у пастаноўках сучасных амерыканскіх і брытанскіх п’ес.

## Фільмаграфія 
* 1939 — Навальнічны перавал
* 1940 — Рэбека
* 1940 — Пыха і перадузятасць
* 1948 — Гамлет / Hamlet
* 1955 — Рычард III
* 1960 — Спартак
* 1979 — Дракула

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля
Опава

**О́пава** (, ), раней таксама **Тропау** () — горад у Чэхіі, на тэрыторыі Мараўскасілезскага краю, на рацэ Опаве (прыток Одры), адміністрацыйны цэнтр аднайменнага раёна.

Насельніцтва 59,4 тыс. жыхароў (2006). Плошча 90,6 км&nbsp;².

## Гісторыя 
Опава заснавана ў 1224. З'яўлялася цэнтрам Опаўскага княства (з 1348 пад уладай чэшскага караля) і сталіцай чэшскай Сілезіі. У 1820 тут меў месца Трапаўскі кангрэс.
Жыхары старажытнага паселішча (X ст), які стаяў на рацэ Опава, хутка ацанілі ўсю геаграфічную прывабнасць гэтых месцаў, што знаходзяцца на шляху ад Балтыйскага да Адрыятычнага мора. Пазней тут узнік буйны гандлёвы цэнтр, названы ў гонар ракі-карміцелькі — Опава, а таксама з'явіліся гандлёвыя двары, склады, купецкія асабнякі.

## Эканоміка 
У Опаве развіты машынабудаванне і металаапрацоўка, харчовая, у тым ліку цукровая, і тэкстыльная прамысловасці.

## Адукацыя 
У горадзе размешчаны Універсітэт Сілезіі Чэшскай Акадэміі Навук.

## Славутасці 
* Касцёл Ушэсця Дзевы Марыі ў гатычным стылі (XIV ст.)
* Касцёл Св. Вацлава
* мінарыцкі кляштар (засн. у XIII ст.)
* сярэднявечная базіліка
* Дзіцячая (піянерская) чыгунка

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Opava web  (cs, en, pl, de)

Катэгорыя:Гарады Мараўскасілезскага края
Старая ратуша (Хемніц)

**Старая ратуша** () у Хемніцы — ратуша, пабудаваная ў 1496—1498 гадах на месцы драўляных будынкаў. Выкарыстоўваецца як рэзідэнцыя бургамістра.

Рашэнне пра будаўніцтва каменнай ратушы было прынята пасля пажараў 1379, 1389 і 1395 гадах. Новы будынак быў пабудаваны каля царквы Святога Якава. Побач з ратушай неўзабаве вырас гарадскі рынак. Будынак неаднаразова перабудоўваўся, найбольш значна — пасля пажару ў лістападзе 1617 года. Да 1620 года была завершана вежа ратушы.

Сучасны выгляд у стылі барока ратуша атрымала ў 1746 годзе па праекце архітэктара Іагана Готліба Ондарфа. У 1907—1911 гадах да ратушы быў прыбудаваны будынак Новай ратушы. Такім чынам, абедзве ратушы складаюць адзіны архітэктурны ансамбль. У 1921 годзе ў будынку зноў адбыўся пажар, а падчас бамбардзіровак Другой сусветнай вайны абедзве ратушы былі практычна разбураны. Канчаткова Старая ратуша была адноўлена толькі ў 1980-я гады, хоць асноўная частка была рэканструявана ў 1950-х гадах.

Сёння адна з веж выкарыстоўваецца як назіральная пляцоўка.

## Спасылкі 
* Historisches Chemnitz. Der Markt 
* Die Neef’schen Tuchmacher in Chemnitz

Катэгорыя:Ратушы Германіі
Катэгорыя:Хемніц
МАЗ-4471

**МАЗ-4471** — сярэднетанажны седлавы цягач Мінскага аўтамабільнага завода з колавай формулай 4х2. Упершыню прадстаўлены ў 2006 годзе.

## Канструкцыя 
На аўтамабіле ўсталявана кароткая двухмесная кабіна.

Рухавік — *Deutz* магутнасцю 190 к.с. Каробка перадач — механічная, шасціступеньчатая. Счапленне — аднадыскавае фрыкцыйнае з гідрапнеўматычным прывадам. Перадатачны лік вядучага моста — 3,9.

Пярэдняя падвеска — малаліставая рысорная, задняя — пнеўматычная двухбаллонная. Усе колы аснашчаны дыскавымі тормазамі.

### Паўпрычэп 
Для цягача быў спецыяльна распрацаваны двухвосевы паўпрычэп **МАЗ-931020** грузападымальнасцю 12,5 тоны (пазначэнне аўтацягніка — *МАЗ-447131+931020*). Памеры платформы: даўжыня — 9310 мм, шырыня — 2480 мм, вышыня — 2600 мм. Аб'ём кузава паўпрычэпа складае 60-66 куб. м. Поўная маса аўтацягніка — 21 тона.

### Тэхнічныя характарыстыкі 
## Літаратура 
*  
*  

## Спасылкі 
* МАЗ-447131 на афіцыйным сайце  // maz.by 

## Гл. таксама 
* МАЗ-4371

4471
Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта
Lohner-Porsche

**Lohner-Porsche** — серыя аўтамабіляў з электрычным прывадам, распрацаваных Фердынандам Поршэ. Першы ў свеце паўнапрывадны электрамабіль і гібрыдны аўтамабіль.

## Электрамабілі 
Першы аўтамабіль Lohner-Porsche быў прадстаўлены на Сусветнай выставе ў Парыжы ў 1900 годзе. Аўтамабіль прыводзіўся ў рух двума электрарухавікамі, усталяванымі непасрэдна на пярэдніх колах, кожны магутнасцю каля 3 к.с.

У лістападзе таго ж года *Lohner* прыняла ўдзел у выпрабаваннях на трываласць электрамабіляў, арганізаваных Аўтамабільным клубам Вялікабрытаніі і Ірландыі. На гэтай гоначнай версіі рухавікі былі ўсталяваныя на ўсе колы, што зрабіла машыну першым паўнапрывадным аўтамабілем у свеце.

На працягу 1900—1905 гадоў серыйнай вытворчасці ўдалося прадаць прыкладна 65 электрамабіляў.

## Гібрыдныя аўтамабілі 
### Semper Vivus 
thumb|left|Lohner-Porsche «Semper Vivus», рэпліка
Увосень 1900 года Фердынанд Поршэ прыступіў да праектавання новага прататыпа. **Lohner-Porsche Semper Vivus** спалучаў электрычныя агрэгаты ў ступіцах пярэдніх колаў з двума аднацыліндравымі рухавікамі ўнутранага згарання De Dion-Bouton магутнасцю 2,5 к.с. кожны. Яны працавалі асобна адзін ад аднаго, не былі звязаны з вядучым мостам, а толькі выпрацоўвалі энергію для сілкавання. Кожны забяспечваў ток 20 А пры напрузе 90 В. Два бензінавыя рухавікі фактычна выкарыстоўваліся для прывада электрагенератара, які падаваў неабходную электраэнергію на рухавікі на ступіцах колаў, а залішнюю энергію — на спецыяльныя акумулятары. Каб зменшыць масу і вызваліць месца для бензінавага рухавіка, Поршэ замяніў першапачатковы акумулятар сваіх электрамабіляў з 74 элементамі на меншую батарэю з 44 элементамі. Гэта быў першы ўзор гібрыднай трансмісіі.

thumb|Матор-кола

### Mixte 
Пасля Semper Vivus Фердынанд Поршэ працягваў удасканальваць сваю гібрыдную трансмісію з мэтай стварэння варыянту, прыдатнага для серыйнай вытворчасці. Такім чынам у 1901 годзе з’явіўся **Lohner-Porsche Mixte**. На ім замест аднацыліндравых рухавікоў быў усталяваны чатырохцыліндравы рухавік Daimler (аб’ём 5,5 л, магутнасць 25 к.с.), які прыводзіў у дзеянне электрагенератар, размешчаны пад сядзеннем кіроўцы.

Каб вырашыць праблему вагі сваіх аўтамабіляў, канструктар пастаянна памяншаў памер батарэй, для якіх ён спрабаваў сканструяваць пыланепранікальны кажух.

У 1901 годзе было прададзена пяць машын *Lohner-Porsche Mixte*. Пакупніком гэтай першай партыі быў Эміль Елінэк, вядомы генеральны прадстаўнік кампаніі Daimler-Motoren-Gesellschaft, аднак пагадненне аб супрацоўніцтве па пастаўцы рухавікоў Mercedes не адбылося, і было выраблена толькі сем Lohner-Porsche з агрэгатамі Daimler.

З 1903 года выкарыстоўваліся бензінавыя рухавікі кампаніі Panhard & Levassor.

Пры надзвычай высокіх выдатках на тэхнічныя распрацоўкі з 1900 па 1905 год удалося прадаць усяго адзінаццаць гібрыдных аўтамабіляў.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Катэгорыя:Porsche
Катэгорыя:Гібрыдныя аўтамабілі
Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1900
Blaupunkt

**Blaupunkt ** (вымаўляецца Блаўпункт) — нямецкая кампанія па вытворчасці аўдыё- і відэатэхнікі (відэакамеры, тэлевізары).
Заснавана ў 1923 годзе ў Берліне, пад назвай «Ideal». У 1938 годзе перайменавана ў Blaupunkt, што ў перакладзе азначае «Блакітная кропка», нанясенне такой кропкі на аўдыёнавушнікі ў той час азначала праходжанне кантролю якасці. Пасля Другой сусветнай вайны кампанія пераехала ў Гільдэсгайм.

18 снежня 2008 года Blaupunkt, якая больш за 70 гадоў уваходзіла ў склад групы Bosch, была прададзена нямецкай інвестыцыйнай кампаніі Aurelius AG.

Катэгорыя:Электратэхнічныя кампаніі Германіі
Катэгорыя:1923 год у Берліне
Катэгорыя:Гільдэсгайм
Альбрэхт Брандэнбургскі

**Альбрэхт II, маркграф Брандэнбургскі** (; ,  — , замак Марцінсбург, каля Майнца) — архібіскуп магдэбургскі і майнцкі, курфюрст і эрцканцлер Свяшчэннай Рымскай імперыі, адміністратар хальберштацкага архібіскупства і да прызначэння кардыналам маркграф Брандэнбургскай маркі разам са сваім старэйшым братам Іаахімам. Шматгранная і неадназначная асоба, сучаснік Лютэра, заступнік Дзюрэра, Кранаха, Груневальда, Бальдунга, Альбрэхт Брандэнбургскі пакінуў вялікі след у гісторыі і мастацтве Германіі.

## Партрэты Альбрэхта Брадэнбургскага 
Дзякуючы сваёй мецэнацкай дзейнасці Альбрэхт Брадэнбургскі пакінуў вялікі след у нямецкім мастацтве і першым чынам у жывапісе. Да нашага часу захавалася вялікая колькасць яго партрэтаў.

Выява:Cranach - Albert of Hohenzollern.JPG|Лукас Кранах Старэйшы. Партрэт кардынала Альбрэхта Брадэнбургскага. 1528. Эрмітаж. Санкт-Пецярбург
Выява:CranachAlbrechtBrandenburg.jpg|Лукас Кранах Старэйшы. Альбрэхт II Брадэнбургскі
Image:Lucas_Cranach_d._%C3%84._046.jpg|Лукас Кранах Старэйшы. Партрэт кардынала Альбрэхта Брадэнбургскага ў вобразе св. Ераніма. 1526. Музей мастацтваў Рынглінга. Сарасота. Фларыда
Image:Albrecht-v-Brandenburg-1520.jpg|Лукас Кранах Старэйшы. Распяцце з Альбрэхтам Брадэнбургскім

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архібіскупы Майнца
Катэгорыя:Маркграфы брандэнбургскія
Катэгорыя:Гогенцолерны
Катэгорыя:Кардыналы Германіі
МАЗ-5549

**МАЗ-5549** — самазвал з колавай формулай 4×2, які вырабляўся Мінскім аўтазаводам з 1977 па 1990 год на базе аўтамабіля МАЗ-5335. Падстаўляе сабой далейшае развіццё мадэлі МАЗ-503А.
## Тэхнічныя характарыстыкі 
## Мадыфікацыі 
* **МАЗ-554901** — паўночны варыянт.
* **МАЗ-554906** — самазвал у экспартным выкананні.
* **МАЗ-554907** — самазвал у экспартным трапічным выкананні.

## Літаратура 
* 
* 

5549
Віторыа Альф’еры

Граф **Віторыа Альф’еры**, *Віторыо Альф’еры* (; , Асці княства П’емонт, Італія — ) — італьянскі паэт і драматург-класіцыст, «бацька італьянскай трагедыі».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў багатай арыстакратычнай сям’і. Рана страчвае бацьку, вучыцца ў Турынскай ваеннай акадэміі. Пасля яе заканчэння падарожнічае па Еўропе, па вяртанні ў Турын займаецца самаадукацыяй, шмат чытае, вывучае лацінскую і грэчаскую мовы, захапляецца тэатрам. У 1775 піша сваю першую трагедыю «Клеапатра», пасля трагедыю «Філіп» (надр. 1783) на сюжэт з іспанскай гісторыі, апрацаваны пазней Ф. Шылерам у «Доне Карласе». У гэты ж перыяд ствараюцца трагедыі «Палінік», «Арэст», «Антыгона».

У 1777 годзе В. Альф’еры пераязджае ў Таскану, каб вывучыць тасканскі дыялект, жыве ў Сіене і Фларэнцыі, дзе знаёміцца з графіняй Луізай д’Олбані, жонкай прэтэндэнта на англійскі трон Карла-Эдуарда Сцюарта, пад уплывам якой працягвае свае літаратурныя заняткі. Вывучае літаратуру эпохі Адраджэння, перш за ўсё творы Дантэ і Нікало Макіявелі, якія паўплывалі на фармаванне яго поглядаў. У тым жа годзе піша трактат «Аб тыраніі» (надр. 1789), дзе адлюстроўвае ідэал грамадзяніна і тыранаборцы, а таксама трагедыю «Віргінія».

У тасканскі перыяд творчасці В. Альф’еры стварае 14 трагедый, сярод якіх «Змова Пацы» і «Тымаліён», «Марыя Сцюарт», «Дон Гарсія», «Саўл», прасякнутыя тыранаборчым пафасам. У 1778—1786 гадах працуе над трактатам «Пра ўладара і літаратуру» (надр. 1789), у якім выкладае свае погляды на ролю літаратуры і мастацтва.

У 1784 годзе пераязджае ў Францыю; жыве спачатку ў Кальмары (Эльзас), пасля ў Парыжы, дзе стварае 5 трагедый. У 1788 пасля смерці Карла-Эдуарда Сцюарта бярэ шлюб з Луізай д’Олбані. Захоплена вітае Французскую рэвалюцыю, аднак тэрор мяняе яго стаўленне. У 1792 годзе вяртаецца ў Фларэнцыю, а яго маёмасць у Францыі канфіскуецца. У апошнія гады вядзе замкнёнае жыццё, аддаецца навуковым заняткам, перакладае старажытнагрэчаскія і лацінскія тэксты. У 1799 годзе стварае зборнік вершаў і прозы «Мізагал» («Франканенавіснік»), дзе асуджае рэвалюцыю ў Францыі, у 1800—1803 гадах піша 6 вершаваных камедый.

Пахаваны ў царкве Санта-Крочэ ў Фларэнцыі паміж Мікеланджэла і Нікало Макіявелі. Зрабіў вялікі ўплыў на наступныя пакаленні літаратараў, сярод якіх Уга Фоскала і Джакома Леапардзі, што лічылі яго папярэднікам італьянскага Рысарджымента — руху за аб’яднанне краіны. Крытыкі адзначаюць, што яго творчасць адлюстравала крызіс Асветніцтва ў Італіі перыяду Французскай рэвалюцыі і пошукі новых ідэалагічных і мастацкіх арыентыраў напярэдадні эпохі рамантызму.

Асобныя часткі з трактата «Пра ўладара і літаратуру» на беларускую мову пераклала Аксана Данільчык.

## Спасылкі 
* prajdzisvet.org 

Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Драматургі Італіі
Катэгорыя:Мемуарысты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Асці
Амёбы

**Амёбы** (*Amoeba*, ад  «змена») — род мікраскапічных аднаклетачных жывёл з сямейства *Amoebidae*. У амёб няправільная, пастаянна зменлівая форма. Перасоўваецца пры дапамозе псеўдаподый.

Водзяцца ў сажалках, у вільготнай глебе, ў вантробах жывёл; яны складаюцца з тонкай вонкавай абалонкі клеткі, вялікага ядра, пажыўной і скарачальнай вакуолі і тлушчавых глобул. Яны размножваюцца бінарным дзяленнем. Даўжыня да 0,3 мм. Найбольш вядомы від — .

## Літаратура 
*
Томас Мюнцэр

**Томас Мюнцэр** (, таксама Münzer, каля  — ) — радыкальны прапаведнік часоў Рэфармацыі, духоўны лідар сацыяльнага руху, які прапаведаваў усеагульную роўнасць на аснове евангельскіх ідэалаў і тэрор супраць традыцыйнай царквы і дваранства. З рухам Мюнцэра быў звязаны магутны выступ германскіх сялян супраць феадалаў (нямецкая сялянская вайна XVI стагоддзя).

## Вучэнне 
Нарадзіўся ў Гарцы ў 1490 г., вучыўся ў Вітэнбергу і стаў святаром. Як і Лютэр, Мюнцэр захапіўся містыкай, але, захоплены сацыяльна-рэлігійным хваляваннем ў народзе, прыйшоў да апакаліптычных уяўленняў і камуністычных ідэяй.

У 1520 годзе Мюнцэр, у якасці прапаведніка ў Цвікау (у Саксоніі), выступае як палымяны дэмагог, як самы яркі выразнік настрою, які ахапіў рамесныя пласты горада; грубая гаворка Мюнцэра, яго старазапаветныя алегорыі адпавядалі прастадушным уяўленням.

Адстаўлены магістратам, Мюнцэр едзе ў Прагу, каб чыніць «пагром папоў і малпаў». Затым Мюнцэр з’яўляецца ў Альштэце (Цюрынгія), збірае ранейшых сваіх прыхільнікаў і прапаведуе ўсталяванне на зямлі царства «святых»: «Ізраіль» (абраннікі) павінны вынішчыць бязбожных «ханаанітаў».

Натхнёныя Мюнцэрам энтузіясты руйнуюць іконы і паляць цэрквы, як «пячоры д’ябла». Мюнцэр развівае сацыяльны ідэал: усюды павінна ўсталявацца роўнасць і братэрства, кіраўнікі павінны зраўняцца з апошнім хрысціянінам. У сваіх пасланнях да ўладаў і гарадоў Мюнцэр заяўляе, што закліканы Богам да вынішчэння тыранаў, права мяча — у абшчын, а не ў князёў.

Ён падпісвае панфлеты наступным чынам: Мюнцэр з молатам, Мюнцэр з мячом Гедэона. Адзін з памфлетаў быў прысвечаны «яснавяльможнаму, высоканароджанаму ўладыку і ўсемагутнаму Госпаду Ісусу Хрысту». Лютэру і ўмеранай, чыста царкоўнай рэформе быў абвешчаны поўны разрыў. Лютэр называў Мюнцэра «альштэцкім сатаной», а Мюнцэр Лютэра — Вітэнберскім папам, архіпаганцам, лісліўцам князёў.

## Літаратура 
*  — С.62.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сялянская вайна ў Германіі
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Германіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Германіі
Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты
Катэгорыя:Анабаптызм
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Сажалка

).]]
[thumb|Сажалка Мухля ў Маламядзвежынскім скверы ([Мінск).]]

**Сажалка** — невялікі штучны вадаём, створаны для назапашвання і выкарыстання вады ў гаспадарчых і рэкрэацыйных мэтах. Сажалкі робяць перакрыццем плацінай малых рэк, ручаёў або часовых вадацёкаў, а таксама шляхам абвалавання прыродных паніжэнняў рэльефу (катлавін, лагчын і іншых).

Сажалкі ствараюцца для водазабеспячэння, арашэння і ўвільгатнення сельскагаспадарчых угоддзяў, рыбаводства, гаспадарча-супрацьпажарных патрэб, адпачынку і спорту; часта адзін і той самы вадаём выконвае адразу некалькі функцый.

## Адрозненні ад іншых вадаёмаў 
Сажалка адрозніваецца ад возера тым, што мае штучнае паходжанне, а ад вадасховішча — звычайна меншы памер і больш «мясцовы» характар выкарыстання (абслугоўванне канкрэтнай гаспадаркі, населенага пункта, рыбнай гаспадаркі або зоны адпачынку).

## Класіфікацыя 
### Паводле памеру 
У практыцы воднай гаспадаркі сажалкі часта групуюць паводле плошчы воднага люстэрка:
* **малыя** — да 10 га;
* **сярэднія** — 10,1–25 га;
* **вялікія** — больш за 25 га.

### Паводле паходжання і спосабу стварэння 
* **рачныя (рэчышчавыя)** — утвараюцца запрудай на малой рацэ або ручаі; гэта найбольш распаўсюджаны тып;
* **ярава-лагчынныя** — закладваюцца ў ярах і лагчынах; часта маюць форму выцягнутага трохвугольніка з аснаваннем каля плаціны;
* **кар’ерныя** — з’яўляюцца на месцы выпрацовак (напрыклад, пасля здабычы торфу, будаўнічых пяскоў);
* **наліўныя** — напаўняюцца падачай вады з іншых вадаёмаў (азёр, рэк, каналаў); сустракаюцца значна радзей.

## Будаўніцтва і распаўсюджанне ў Беларусі 
На тэрыторыі Беларусі сажалкі — адзін з найбольш масавых відаў штучных водных аб’ектаў: іх налічваецца каля 1,5 тыс., сумарная плошча воднага люстэрка складае каля 320 км², а поўны аб’ём — каля 505 млн м³.

Гістарычна значная частка старых сажалак была звязаная з вадзянымі млынамі: у 1928 годзе ў Беларусі налічвалася 643 вадзяныя млыны, а да 1941 года — 1094; у час Другой сусветнай вайны многія млыны былі знішчаны, а вадаёмы пры іх спушчаны. Новы этап масавага будаўніцтва сажалак быў звязаны з задачамі комплекснага выкарыстання мясцовага сцёку; найбольшы прырост прыйшоўся на 1970–1980-я гады. З канца 1980-х гадоў тэмпы будаўніцтва запаволіліся.

Размяшчэнне сажалак па тэрыторыі краіны няроўнае: у Беларускім Палессі шырокаму будаўніцтву часта перашкаджаюць асаблівасці рэльефу і геалагічныя ўмовы. Асобную групу складаюць сажалкі рыбных гаспадарак і рыбагадавальнікаў; найбольшая іх колькасць — у Мінскай і Брэсцкай абласцях.

## Выявы 

Файл:Belarus-Minsk-Loshytsa-Pond-3.jpg|Сажалка ў Лошыцы (Мінск).
Файл:Zaslavl town pond, Belarus.jpg|Гарадская сажалка ў Заслаўі.
Файл:Kuncaŭščyna pond (Minsk) p2.jpg|Стаў Кунцаўшчына ў Мінску.

## Гл. таксама 
* Вадасховішча
* Возера
* Вадаём
* Старыца

## Зноскі 
## Крыніцы 
* 
* 

Катэгорыя:Штучныя вадаёмы
Катэгорыя:Гідралогія
Ручай

[thumb|150px|Горны ручай Бучэр у [Аўстралія|Аўстраліі]]
**Ручай** — невялікі вадацёк, звычайна шырынёй ад некалькіх дзесяткаў сантыметраў да некалькіх метраў. Звычайна даўжыня ручая не перавышае некалькі кіламетраў, а глыбіня рэдка перавышае 1,5 метра. Хуткасць ручаёў, як правіла, досыць вялікая (некалькі метраў у секунду).

Ручаі ўтвараюцца ад сцёку дажджавых, талых вод або пры выхадзе на паверхню падземных вод. Ручаі часцей за ўсё ўпадаюць у рэкі ці азёры.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Вадацёк
* Рака
Жан-Жак Ампер

**Жан-Жак Ампер** (; , Ліён — , По) — французскі філолаг, член Французскай акадэміі.

## Навуковыя працы 
* ''De l'histoire de la poésie* (1830) ;
* *De la littérature française dans ses rapports avec les littératures étrangères au moyen âge* (1833) ;
* *Littérature et voyages : Allemagne et Scandinavie * (1833) ;
* *Histoire littéraire de la France avant le XIIe siècle* (3 volumes) (1839) ;
* *Histoire de la littérature au moyen âge. De la formation de la langue française* (3 volumes) (1841) ;
* *Ballanche* (1849) ;
* *La Grèce, Rome et Dante : études littéraires d'après nature* (1848) ;
* *Littérature, voyages et poésies* (2 volumes) (1848) ;
* *L'histoire romaine à Rome* (4 volumes) (1856) ;
* *César, scènes historiques* (1859) ;
* *Promenade en Amérique* (2 volumes) (1860) ;
* *La science et les lettres en Orient* (1865) ;
* *Mélanges d'histoire et de littérature* (2 volumes) (1867) ;
* *L'Empire romain à Rome* (2 volumes) (1867) ;
* *Voyage en Égypte et en Nubie* (1868) ;
* *Christian ou l'année romaine'' (1887).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліёне
Катэгорыя:Філолагі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Іон Андрэеску

**Іон Андрэеску** (, 15 лютага 1850, Бухарэст — , Бухарэст) — румынскі мастак. Першы прадстаўнік імпрэсіянізму ў румынскім жывапісе.

## Біяграфія 
Іон Андрэеску нарадзіўся ў Бухарэсце ў сям'і крамніка. Вучыўся ў інтэрнаце, дзе, сярод іншага, вывучыў французскую мову. У 1863 годзе паступіў у мастацкую школу, з 1869 займаўся пад кіраўніцтвам аднаго з найбуйнейшых румынскіх мастакоў таго часу Тэадора Амана. У 1870 годзе выйграў конкурс на пасаду выкладчыка ў той жа мастацкай школе, але з-за бюракратычных перашкод не змог яе заняць. Увесь гэты час Андрэеску востра меў матэрыяльныя цяжкасці. На кароткі час, дзякуючы заступніцтву Амана, ён змог заняць месца настаўніка малявання ў гандлёвым вучылішчы ў Бухарэсце. З верасня 1872 г. ён працаваў настаўнікам у Бузау.

Андрэеску даволі хутка расчараваўся ў румынскай сістэме мастацкай адукацыі і з'ехаў у Парыж, дзе ў 1878 годзе пачаў наведваць мастацкую акадэмію. Адначасова ён зблізіўся з мастакамі Барбізонскай школы, сярод якіх быў і Мікалае Грыгарэску. Пасля ён быў блізкі імпрэсіяністам і лічыцца першым прадстаўніком імпрэсіянізму ў румынскім мастацтве.

У 1881 годзе Андрэеску вярнуўся ў Румынію, дзе на наступны год памёр ад сухотаў ва ўзросце 32 гадоў.

## Спасылкі 
* Radu Bogdan, *Ion Andreescu*, Meridians, Bucharest (1962) 
* Corina Firuţă, Cori Simona Ion, *Ioan Andreescu: 1850-1882: Colecție de artă*, Alcor Edimpex, (1997), ISBN 9739790143
* bucovine.com  

Катэгорыя:Мастакі Румыніі
Антрацыт

thumb|250px|Вугаль-антрацыт
**Антрацыт** (ад , из  - "вугаль; карбункул") — самы старажытны з выкапнёвых вуглёў, вугаль найбольш высокай ступені вуглефікацыі.

Характарызуецца вялікай шчыльнасцю і бляскам. Змяшчае 95% вугляроду. Ужываецца як цвёрдае высокакаларыйнае паліва (цеплатворнасць 6800-8350 ккал/кг).

Катэгорыя:Выкапнёвы вугаль
Катэгорыя:Акамянеласці