Уладзімір Галакціёнавіч Караленка

**Уладзімір Галакціёнавіч Караленка** () — расійскі пісьменнік украінска-польскага паходжання, журналіст, публіцыст, славуты сваёй  дзейнасцю. За свае погляды быў рэпрэсаваны расійскім урадам. Значная частка твораў Караленкі навеяна ўражаннямі дзяцінства, якое ён правёў ва Украіне, і ссылкай у Сібір, дзе ён адбываў пакаранне.

Быў абраны акадэмікам Імператарскай акадэміі па разраду прыгожага пісьменства (1900—1902); адмовіўся ад звання, падтрымаўшы выгнанага з акадэміі Горкага.

## Раннія гады 
Караленка нарадзіўся ў Жытоміры ў казацкім родзе. Бацька ягоны, Галакціён Апанасавіч Караленка (1810—1868), меў у 1858 годзе чын асэсара, займаў пасаду павятовага суддзі. Строгі, а разам з тым непадкупны і справядлівы, ён моцна паўплываў на развіццё святагляду сына. Пазней вобраз бацькі Караленка ўвасобіў у славутым апавяданні «*В дурном обществе*». Маці ягоная была полькаю і польская мова была вядома яму ў дзяцінстве.

Караленка пачаў вучобу ў Жытомірскай гімназіі. Пасля таго як бацька перайшоў працаваць у Роўна, працягнуў асвету ў Ровенскім рэальным вучылішчы, закончыўшы яго ўжо пасля смерці бацькі.

У 1871 годзе паступіў у Пецярбургскі тэхналагічны інстытут, але з-за недахопу грошай перайшоў у 1874 годзе на стыпендыю ў  (Масква).

## Рэвалюцыйная дзейнасць і высылка 
 Караленкі ў часопісе «Слово», 1879, № 7*]]
У юнацтве Караленка далучыўся да рэвалюцыйнага народніцкага руху. У 1876 годзе за ўдзел у народніцкіх студэнцкіх гуртках ён быў выгнаны з акадэміі й высланы ў Кранштат пад паліцэйскі нагляд. У Кранштаце Караленка быў рэпетытарам, карэктарам у друкарні, спрабаваў уладкавацца рабочым.

Як скончыўся тэрмін высылкі — Караленка вярнуўся ў Пецярбург і ў 1877 паступіў у Горны інстытут. У гэты час пачынаецца і літаратурная дзейнасць Караленкі. У ліпені 1879 у часопісе «Слово» было надрукована першае ягонае апавяданне: «Эпизоды из жизни „искателя“». Караленка збіраўся публікаваць яго ў часопісе «Отечественные записки», аднак Міхаіл Салтыкоў-Шчадрын — рэдактар — вярнуў твор са словамі: «*Оно бы и ничего… да зелено… зелено очень…*»

Але Караленку ўсё яшчэ падазравалі ў рэвалюцыйнай дзейнасці, вясною 1879 года ён быў выключаны з інстытута і накіраваны ў высылку.

3 чэрвеня 1879 года пісьменнік разам з братам Іларыёнам пад кантролем жандараў прыбыў у Глазаў Вяцкай губерні. Ён застаўся там да кастрычніка, покуль — пасля скарг на дзеянні адміністрацыі — не было вырашана ўзмацніць яму пакаранне. 25 кастрычніка Караленка высланы ў , дзе пратрываў да снежня 1880 года. За наведванне без дазволу вёскі  пераведзены ў вяцкі астрог, а пасля — у Вышневалоцкую перасыльную турму.

З Вышнега Валочка накіраваны ў Сібір, але вернуты ў час дарогі. 9 жніўня 1880 года разам з чарговай партыяй высланых Караленка прыбыў у Томск.
«В Томске нас поместили в пересыльную тюрьму, большой каменный одноэтажный корпус. Но на следующий день в тюрьму явился губернаторский чиновник с сообщением, что верховная комиссия Лорис-Меликова, рассмотрев наши дела, постановила освободить несколько человек, а шестерым объявить, что они возвращаются в пределы Европейской России под надзор полиции. В их числе оказался и я…»

З верасня 1880 году па жнівень 1881 жыў у Пермі, як палітычны высланы; служыў табельшчыкам і загадчыкам чыгуначнай канцылярыі. Даваў прыватныя ўрокі.

У сакавіку 1881 года Караленка адмовіўся прысягнуць новаму цару Аляксандру ІІІ і 11 жніўня 1881 года быў высланы з Пермі ў Сібір.

Тэрмін сібірскай высылкі адбываў у Якуціі у сяле Амга. Цяжкія акалічнасці жыцця не зламілі ягонай волі. Шэсць гадоў высылкі сталі часам гартавання пісьменніка, далі багатую глебу ягонай далейшай творчасці.

## Літаратурны шлях 
thumb|В. Г. Караленка. Ніжні Наўгарад, 1890-я гады.
У 1885 годзе Караленка атрымаў дазвол на жыццё ў Ніжнім Ноўгарадзе. Наступныя дзесяць гадоў (1885—1895) — час актыўнай працы Караленкі-пісьменніка, час, які зрабіў яго вядомым культурнаму грамадству Расійскай імперыі.

У 1886 годзе выйшла першая яго кніга «*Очерки и рассказы*», складзеная з сібірскіх апавяданняў. У той жа час Караленка публікуе «Павловские очерки» — вынік падарожжаў у вёску Паўлава Гарбатаўскага павета Ніжагародскай губерні. Твор гэты паказвае цяжкае жыццё майстроў-металістаў, прыгнечаных галечай.

Трыумфам Караленкі стаў выхад твораў «*Макараў сон*» (1885), «*В дурном обществе*» (1885) и «*Слепой музыкант*» (1886). Пісьменнік з глыбокім разуменнем чалавечай псіхалогіі падыходзіць да вырашэння праблемы адносін чалавека і грамады. Паводле погляду Караленкі, гармонію ў жыцці можна пачуць, толькі стаўшы на шлях служэння народу.

У 1890-я гады Караленка падарожнічае па Расійскай імперыі, наведвае Каўказ, Крым. У 1893 годзе ён прысутнічае на Сусветнай выстаўцы ў Чыкага (ЗША). Пасля вандроўкі стварае алегарычна-філасофскі твор «*Без языка*» (1895). Тым часам пашыраецца славутасць Караленкі за мяжой, з’яўляюцца пераклады на чужаземныя мовы.

У 1895—1900 Караленка жыве ў Пецярбургу, рэдактуе часопіс «». Публікуе навелы «*Марусина заимка*» (1899), «*Мгновение*» (1900).

З 1900 года пісьменнік жыве ў Палтаве.

З 1905 да 1919 года праводзіў кожнае лета разам з сям’ёю на хутары Хаткі.

У астатні час (1906—1921) пісьменнік працаваў над вялікім аўтабіяграфічным творам «*История моего современника*», якім хацеў сістэматызаваць свае філасофскія погляды, абагульніць уражанні жыцця. Разважаючы над чацвёртым томам, Караленка памёр ад запалення лёгкіх.

Пахаваны ў Палтаве на Старых могілках. Пасля закрыцця гэтага некропаля 29 жніўня 1936 года труна Уладзіміра Караленкі была перанесена на зямлю Палтаўскага гарадскога саду (цяпер — Парк «Победа»).

## Грамадская дзейнасць 
[thumb|230px|left|Уладзімір Караленка. Партрэт працы [Ілля Рэпін|І. Рэпіна.]]
Караленка звяртаў увагу на актуальныя і вострыя праблемы свайго часу,  (цыкл нарысаў «*В голодный год*»), «», выступаў супраць рэакцыйнай палітыкі царскага ўрада ў час і пасля рэвалюцыі 1905 года («*Сорочинская трагедия*», 1906; «*Бытовое явление*», 1910).

Бараніў правы  . У 1911—1913 гадах спрачаўся з шавіністамі ў напрамку «справы Бейліса», надрукаваў больш за дзесяць артыкулаў, выкрываючы фальсіфікацыі чарнасоценцаў.

У 1900 годзе Караленка супольна з Львом Талстым, Антонам Чэхавым, Уладзімірам Салаўёвым, Пятром Бабарыкіным ды Максімам Горкім быў абраны пачэсным акадэмікам Пецярбургскай акадэміі навук у раздзеле прыгожага маўлення, але ў 1902 годзе адмовіўся звання, падтрымліваючы выгнанага з акадэміі Горкага.

## Погляды на рэвалюцыю, сусветную і грамадзянскую войны 
У 1917 годзе некаторыя мысліцелі (Анатоль Лунчарскі) лічылі, што кіраўніком новай Расійскай рэспублікі мог бы стаць Караленка
.
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Караленка адкрыта асудзіў некаторыя метады бальшавікоў у будаванні сацыялізму. Пазіцыя Караленкі — гуманіста, што імкнуўся к абароне асобы, адлюстрована ў «*Письмах к Луначарскому*» (1920) ды «*Письмах из Полтавы*» (1921).

Погляды Караленкі на Першую сусветную вайну былі складанымі. Таму Ленін адмоўна выказаўся наконт яго ў перапісцы з Горкім.

## Сям’я 
* У студзені 1886 года ў Ніжнім Ноўгарадзе Караленка ажаніўся з Еўдакіяй Іваноўскай, якую даўно ведаў і з якой прайшоў усё жыццё.
* Дзве дачкі: Наталля і Соф’я. (Яшчэ два дзіцяці загінулі пасля нараджэння.)
* Жончыны сёстры Праскоўя Сямёнаўна, Аляксандра Сямёнаўна і жончын брат Васіль Іваноўскі былі рэвалюцыянерамі-народнікамі.

## Памяць 
Імя Караленкі мае вялікая колькасць бібліятэк, навучальных устаноў у Расіі ды Украіне; у тым ліку  ды . Больш чым 25 вуліц у розных гарадах, а таксама ў Мінску, названыя іменем Караленкі.

### Музеі 
[thumb|300px|Від на хату. [Джанхот (Краснадарскі край).]]
* Дом-музей «Дача Короленко» на хутары Джанхот, у 20 км на паўночны захад з Геленджыка. Аснова была збудована ў 1902 годзе паводле рысункаў пісьменніка, гаспадарчыя прыбудовы дадаваліся з цягам часу. На гэтай сядзібе пісьменнік жыў у 1904, 1908, 1912 і 1915 гадах.
* У Ніжнім Ноўгарадзе на базе школы № 14 працуе музей, прысвечаны жыццю Караленкі тут.
* Музей у горадзе Роўна на месцы Ровенскай мужской гімназіі.
* На радзіме Караленкі, у Жытоміры, у 1973 годзе быў адкрыты дом-музей.
* У Палтаве існуе Музей-сядзіба У. Караленкі — дом, дзе ён жыў апошнія 18 гадоў.
* Ландшафтны заказнік агульнадзяржаўнага ўзроўню «Дача Короленко». Палтаўская вобласць, Шышацкі раён, вёска Малы перавоз (былы хутар Хаткі).

### Кіно 
Творы Караленкі былі экранізаваны некалькі разоў:
* Доўгі шлях (СССР, 1956, рэжысёр Леанід Гайдай).
* Палеская легенда (СССР, 1957, рэжысёры: Пётр Васілеўскі, Мікалай Фігуроўскі).
* Сляпы музыкант (СССР, 1960, рэжысёр Таццяна Лукашэвіч).
* Сярод шэрых камянёў (СССР, 1983, рэжысёр Кіра Муратава).

### Іншае 
* У 1922 годзе ў Менску адбыліся мерапрыемствы, прысвечаныя Караленку і ўзвязаныя з дапамогай пацярпелым ад голаду.
* У 1961 Дзяржаўны рускі драматычны тэатр у Іжэўску набыў імя У. Караленкі, абаронцы удмуртаўскіх сялян у Мултансай справе. Паводле падзей справы створаны спектакль «Русский друг».
* У 1973 пастаўлены помнік у Жытоміры (разбяр В. Винайкін, архітэктар Н. Іванчук).
* У 1977 годзе астэроід 3835 быў названы «Короленко».
* У 1978 годзе да 125-годдзя пісьменніка пастаўлены помнік у вёсцы Хаткі Палтаўскай вобласці.
* У 1990 годзе Саюз пісьменнікаў Украіны заснаваў літаратурную прэмію імя Караленкі для найлепшага рускамоўнага твора.

## Бібліяграфія 
* Собрание сочинений в 6-ти переплетах. — , 1907—1912.
* Полное собрание сочинений в 9-ти томах. — : Изд. т-ва А. Ф. Маркс, 1914.
* Собрание сочинений в 10-ти томах. — , 1953—1956.
* Собрание сочинений в 5-ти томах. — , 1960—1961.
* Собрание сочинений в 6-ти томах. — , 1971.
* Собрание сочинений в 5-ти томах. — , 1989—1991.
* История моего современника в 4-х томах. — , 1976.
* *Владимир Короленко*. Дневник. Письма. 1917—1921. — , Советский писатель, 2001. — ISBN 5-265-03471-4.
* Была бы жива Россия. Неизвестная публицистика 1917—1921 гг. — , 2002.

## Літаратура 
* *Бялый Г. А.* В. Г. Короленко. — , 1949.
* В. Г. Короленко в воспоминаниях современников. — , 1962.
* Глазов в жизни и творчестве В. Г. Короленко / Глазов. гос. пед. ин-т; сост. и науч. ред. А. Г. Татаринцев. — Ижевск, 1988.
* Жизнь и литературное творчество В. Г. Короленко. Сборник статей и речей к 65-летнему юбилею. Петроград. «Культура и свобода». Просветительное общество в память 27-го февраля 1917 года. — 1919.
* *Короленко С. В.* Книга об отце. — , 1968.
* *Миронов Г.* Короленко. — , 1962.
* *Шаховская Н. Д.* В. Г. Короленко: Опыт биографической характеристики. — : книгоиздательство К. Ф. Некрасова, 1912.
* *Шаховская Н. Д.* Молодые годы Короленко. М., 1931.
* *Короленко В. Г.* «… Что написано — неопровержимо» — «… Що написано — неспростовне» / Володимир Короленко. — : ДП "Видавничий дім «Персонал», 2010. 468 с. (Бібліотека українознавства; вип. 18). — Рос., укр.
* В. Г. Короленко в Удмуртии / Буня Михаил Иванович. — Ижевск: Удмуртия, 1995.
* *Закирова Н. Н.* В. Г. Короленко и русская литература: семинарий. — Глазов, 2010. — 183 с.
* *Гущина-Закирова Н. Н., Труханенко А. В.* Этюды о жизни и творчестве В. Г. Короленко. — Львов. 2009. — 268 с.
* *Михайлова М. В.* Поэтика рассказа В. Г. Короленко «Не страшное» http://www.portal-slovo.ru/philology/39027.php 
* *Балагуров Я. А.* В. Г. Короленко в Карелии // «Север». — 1969. — № 7. — С. 102—104.

## Спасылкі 
* Уладзімір Караленка на Беларускай палічцы
* Биография на сайте «Хронос»
* РУССКИЙ БИОГРАФИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ. Короленко Владимир Галактионович
* Житомирское детство Владимира Короленко 
* 
* *Карней Чукоўскі* Владимир Короленко на сайте «Отдав искусству жизнь без сдачи»
* *Карней Чукоўскі* О Владимире Короленко на сайте «Отдав искусству жизнь без сдачи»
* *Э.Пасика'' ПОХВАЛЬНОЕ СЛОВО ВЕЛИКОМУ ДРУГУ ОБЕЗДОЛЕННЫХ
* Музей-усадьба В. Г. Короленко в Полтаве (неофициальная страница) ;
* Музей-усадьба В. Г. Короленко в Полтаве (официальная страница)
* Виртуальный музей В. Г. Короленко 
* Центральная библиотека им В. Г. Короленко в Москве 

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны
Катэгорыя:Сацыялісты
Катэгорыя:Народнікі
Катэгорыя:Праваабаронцы
Катэгорыя:Змаганне з антысемітызмам
Катэгорыя:Сасланыя ў Якуцію
Катэгорыя:Уладзімір Галакціёнавіч Караленка