open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пётр Уладзіслаў Казіміравіч Брант

**Пётр Уладзіслаў Казіміравіч Брант** (, в. Рудакі, Свянцянскі павет — ) — кіраўнік паўстанцкіх атрадаў падчас Паўстання 1863-64 у Беларусі і Польшчы.

## Біяграфія 
Жыў і вучыўся ў Маладзечне. Паручнік рускай арміі. У красавіку 1863 з групай афіцэраў  ўдзельнічаў у фарміраванні галоўнага паўстанцкага атрада Гродзенскай губерні.

Змагаўся з царскімі войскамі на Беласточчыне, узначальваў асобны атрад у Аўгустоўскай губерні, паўстанцкія сялянскія атрады.

З канца 1863 у эміграцыі. Аўтар успамінаў пра паўстанне (1903).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце
Парэчкавы пупышкавы клешч

**Парэчкавы пупышкавы клешч** (*Cecidophyopsis ribis*) — від мікраскапічных чатырохногіх  роду  сямейства .

## Арэал 
Еўропа, Аўстралія, Арыентальны рэгіён.

## Апісанне 
Даўжыня каля 0,2 мм, цела белае, чэрвепадобнае з 4 нагамі.

## Экалогія 
*Cecidophyopsis ribis* з’яўляецца шкоднікам агрэсту і чорных парэчак.
 
Для барацьбы са шкоднікамі неабходна выскубанне пупышак і знішчэнне заражаных кляшчамі галінак, выкананне правіл агратэхнікі і выкарыстанне акарыцыдаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Эрыяфііды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1869 годзе
Катэгорыя:Павукападобныя Еўропы
Scolopax

**Scolopax** — род з васьмі вельмі падобных паміж сабой відаў птушак, якія характарызуюцца доўгай тонкай дзюбай, прысадзістым тулавам і ахоўным карычнявата-чорным апярэннем. Толькі два віды роду распаўсюджаны шырока, папуляцыя астатніх відаў лакалізаваная канкрэтным востравам.

Гэтыя птушкі сілкуюцца ноччу або ўвечары, асноўным кормам з'яўляюцца бесхрыбетныя, якіх птушка адшуквае сваёй доўгай дзюбай у мяккай глебе. Такія звычкі і някідкае апярэнне робяць цяжкімі спробы заўважыць гэтую птушку ў дзённыя гадзіны адпачынку.

Такаванне звычайна адбываецца на досвітку або ў прыцемках. Вочы ў птушкі размешчаны па баках галавы, што дае ім кут гледжання амаль 360°.

## Спасылкі 
* Вальдшнеп — поэзия охоты — все о вальдшнепах  

Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Дзічына
Катэгорыя:Роды птушак
Студзёнкаўскае

**Студзёнкаўскае** — вадасховішча ў Быхаўскім раёне Магілёўскай воласці Беларусі ў пойме ракі Грэза, за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Студзёнка.

Плошча паверхні 0,32 км². Даўжыня 0,7 км, найбольшая шырыня 0,55 км. Найбольшая глыбіня вадасховішча дасягае 7,5 м, ваганні ўзроўню вады  да 3 м. Даўжыня агараджальнай дамбы 1,4 км. Аб'ём вады каля 1 млн. м³.

Вадасховішча створана ў 1980 годзе ў мэтах арашэння сельгасугоддзяў, гаспадарчых і проціпажарных мэт. Напаўняецца па канале з ракі Грэза.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вадасховішчы Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Друці
Actias isis

***Actias isis*** — від матылькоў сямейства .

## Апісанне 
Распаўсюджаны на Сулавесі і ў Інданезіі. Вусені сілкуюцца на розных шыракалістых дрэвах: , , , ,  і . Размах крылаў каля 130 мм.

## Спасылкі 
* Mariposas Nocturnas
* Isis Luna Moth — Science Photo Library

Катэгорыя:Паўлінавочкі
Катэгорыя:Насякомыя Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1897 годзе
Стыпендыя Мак-Артура

**Стыпендыя Мак-Артура** () — узнагарода, якая штогод падаецца фондам Джона і Кэтрын Мак-Артур звычайна ад дваццаці да сарака грамадзянам ці рэзідэнтам ЗША любога ўзросту, якія працуюць у любой галіне і «дэманструюць выключныя дасягненні і патэнцыял для доўгай і плённай творчай працы». Часам узнагароду завуць «грантам для геніяў».

Бягучая сума прэміі складае 500 000 долараў, якія выплачваюцца паквартальна на працягу пяці гадоў. Намінаванне на стыпендыю адбываецца ананімна, камітэтам фонду. Лаўрэаты прэміі часцяком даведваюцца пра ўзнагароду толькі атрымаўшы вітальны тэлефонны званок.

## Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура 
Гл. :Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура

## Спасылкі 
* MacArthur Fellows Program website

Катэгорыя:Стыпендыі
Катэгорыя:Прэміі ў галіне мастацтваў
Анатоль Кірылавіч Колчын

**Анатоль Кірылавіч Колчын** (????-, Віцебск) — заслужаны трэнер Беларусі па боксе, старшы трэнер нацыянальнай каманды. 

## Біяграфія 
Трэнерам Анатоль Кірылавіч прапрацаваў 28 гадоў. Ён выгадаваў двух майстроў спорту міжнароднага класа і 17 майстроў спорту. Сярод яго вучняў - сярэбраны прызёр Алімпіяды-2004 і неаднаразовы медаліст чэмпіянатаў свету і Еўропы Віктар Зуеў, а таксама першы ў гісторыі беларускага бокса чэмпіён свету сярод прафесіяналаў у цяжкой вазе Сяргей Ляховіч. У 2011 годзе Анатоль Колчын, пад кіраўніцтвам якога нацыянальная зборная краіны заваявала чатыры медалі на чэмпіянаце Еўропы ў Маскве, быў прызнаны лепшым трэнерам года па боксе ў Беларусі.
Марцінус Велтман

**Марцінус Велтман** (нар. , Валвейк, Нідэрланды)  — нідэрландскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1999) (сумесна з Герардам 'т Хоафтам).

## Біяграфія 
Марцінус Велтман быў чацвёртым з шасці дзяцей у сям'і дырэктара пачатковай школы ў Валвейку - горадзе на поўдні Нідэрландаў. Пасля заканчэння школы ў 1948 г. ён пачынае вывучаць фізіку ва ўніверсітэце Утрэхта. У 1953 г. абараніў пераддыплом з сярэдняй адзнакай. Пасля атрымання дыплома ў 1956 да 1959 гг. ён праходзіць трохгадовую ваенную службу. Пасля вайсковай службы ён паступае ў аспірантуру па тэарэтычнай фізіцы пад кіраўніцтвам Леона ван Хова. У 1961 г. пераязджае ў Жэневу, бо яго навуковы кіраўнік ўзначаліў там тэарэтычнае аддзяленне ЦЕРНа. У 1963 г. ён абараняе дысертацыю. Пасля гэтага ён правёў некалькіх месяцаў у ЦЕРН, назіраючы за нейтрына эксперыментамі, і затым перайшоў у лабараторыю SLAC ў Стэнфардскім універсітэце. Аднак ужо праз некалькі месяцаў ён вяртаецца ў ЦЕРН. У 1968 г. ён пераязджае ў горад Утрэхт і займае кафедру, якая вызвалілася пасля сыходу яго былога навуковага кіраўніка на пенсію. За год, праведзены ва ўніверсітэце Мічыгана, ён вырашае пераехаць у ЗША, куды перасяляецца восенню 1981 г. у горад Эн Арбар. У 1996 г. ён выходзіць на пенсію і жыве з тых часоў у Білтховене ў Нідэрландах. У 1960 г. ён пабраўся шлюбам з Анікэ і ў іх нараджаюцца адна дачка (Хелен, 1961 г.) і два сыны (Хуга, 1966 г. і Мартэйн, 1971 г.)

## Узнагароды 
* Медаль імя Дырака (1996)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1999)
* Імем Велтмана названы астэроід нумар 9492.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Старонка Вельтмана на сайце Мічыганскага ўніверсітэта (Эн-Арбар)   

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дзірака
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Выпускнікі Утрэхцкага ўніверсітэта
Хорст Штормер

**Хорст Людвіг Штормер** (; , Франкфурт-на-Майне) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1998) (сумесна з Робертам Лафлінам і Дэніелам Цуі) «за адкрыццё новай формы квантавай вадкасці з узбуджэннямі, якія маюць дробны электрычны зарад».

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Хорста Штормера на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Нобелеўская лекцыя Хорста Штормера  
* Хатняя старонка Хорста Штормера на сайце Калумбійскага ўніверсітэта  

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Дэніел Цуі

**Дэніел Чы Цуі** (нар. , правінцыя Хэнань, Кітай) — амерыканскі фізік кітайскага паходжання. Займаўся даследаваннямі ў вобласці электрычных уласцівасцяў тонкіх плёнак, мікраструктуры паўправаднікоў і фізікі цвёрдага цела. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1998) (сумесна з Робертам Лафлінам і Хорстам Штормерам) «за адкрыццё новай формы квантавай вадкасці з узбуджэннямі, якія маюць дробны электрычны зарад».

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Дэніела Цуі на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Нобелеўская лекцыя Дэніела Цуі 
* Хатняя старонка Дэніела Цуі на сайце Прынстанскага ўніверсітэта  

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Бостанскі ўніверсітэт

thumb|thumb|270px|Марш Плаза і атачальныя будынкі ў кампусе на рацэ Чарлз
**Бостанскі ўніверсітэт** () — прыватны ўніверсітэт, размешчаны ў Бостане, штат Масачусетс, ЗША. Заснаваны ў 1839 годзе.

Чацвёрты па памерах універсітэт у краіне: тут навучаецца звыш 30 тыс. студэнтаў і працуе да 4 тыс. вучоных і выкладчыкаў. Універсітэт прапануе навучанне па доктарскім, магістрскім і бакалаўрскім праграмам у 18 школах і каледжах.

Студэнты Бостанскага ўніверсітэта пражываюць у двух гарадскіх кампусах, размешчаных на беразе ракі Чарлз.

## Структура 
### Каледжы і школы 
* Каледж вытанчаных мастацтваў
* Каледж мастацтваў і навук
** Вышэйшая школа мастацтваў і навук
* Каледж масавых камунікацый
* Тэхналагічны каледж
* Каледж агульнай адукацыі
* Аддзяленне дадатковай адукацыі
* Каледж аховы здароўя і рэабілітацыйных навук
* Школа адміністравання аховы здароўя
* Педагагічная школа
* Школа права
* Школа менеджменту
* Метрапалітэн каледж
* Школа сацыяльнай працы
* Школа тэалогіі
* Школа медыцыны
* Голдменская стаматалагічная школа
* Школа грамадскай аховы здароўя

## Кошт навучання 
На 2011—2012 навучальны год навучанне каштуе 40 848 долараў у год, пры гэтым, калі студэнт будзе пражываць у інтэрнаце і харчавацца, то кошт узрасце да 54 130 долараў. Дадатковы кошт падручнікаў складае, у сярэднім, яшчэ 940 долараў.

## Спорт 
Бостанскі ўніверсітэт мае мноства пляцовак для занятку такімі відамі спорту як хакей, футбол, гольф, тэніс, софтбол, крыкет, плаванне.

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Маршал Ван Олстайн

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт універсітэта

Катэгорыя:З’явіліся ў 1839 годзе
Катэгорыя:Універсітэты Масачусетса
Катэгорыя:Адукацыя ў Бостане
Жорж Шарпак

**Жорж Шарпак** (,  — ) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1992).

## Біяграфія 
Жорж Шарпак нарадзіўся ў валынскім мястэчку Дубравіца (тады ў Польшчы, цяпер — Ровенская вобласць Украіны), у яўрэйскай сям’і. Калі яму было тры гады сям’я (бацькі — Мотл Харпак, пасля Морыс Шарпак, і Хана Шапіра, пасля Ганна Шапіра) пакінула Польшчу і пасялілася ў Хайфе (падмандатнай Палестыне, дзе яго бацька уладкаваўся каменячосам на дарожных работах), а ў 1931 годзе праз Польшчу пераехала ў Парыж (дзе раней пасяліліся бацькавы сваякі).

Падчас Другой сусветнай вайны па падробленых дакументах на імя Жоржа Шарпенцье Жорж Шарпак з бацькамі бег на свабодны ад нямецкай акупацыі поўдзень Францыі, дзе ўдзельнічаў у Руху Супраціву і ў 1943 годзе быў заключаны ў турму ўладамі рэжыму Вішы. У 1944 годзе ён быў дэпартаваны ў нацысцкі канцэнтрацыйны лагер Дахау, дзе заставаўся да яго вызвалення ў 1945 годзе. Пасля заканчэння навучання ў Ліцэі Манпелье ў 1945 годзе, ён паступіў у парыжскі «École des Mines», адну з самых прэстыжных тэхнічных навучальных устаноў у Францыі. У наступным годзе ён становіцца натуралізаваным грамадзянінам Францыі.

Пасля заканчэння Парыжскай школы горнай справы ў 1948 годзе Шарпак атрымлівае ступень бакалаўра ў горным справе і пачынае працаваць у Нацыянальным цэнтры навуковых даследаванняў. У 1954 годзе атрымлівае ступень доктара навук у галіне ядзернай фізікі ў Калеж дэ Франс, дзе ён працаваў у лабараторыі Фрэдэрыка Жаліо-Кюры. У 1959 годзе далучаецца да каманды даследчыкаў у Еўрапейскім цэнтры па ядзерных даследаваннях («ЦЕРН», фр. CERN) у Жэневе, а ў 1984 годзе адначасова становіцца прафесарам у Школе паглыбленага вывучэння фізікі і хіміі ў Парыжы.

Аўтар навуковых прац па эксперыментальнай фізіцы высокіх энергій, распрацоўцы сродкаў дэтэктыравання элементарных часціц. Вынайшаў шматправадную прапарцыянальную камеру (камера Шарпака, 1968), якая дазволіла адкрыць шэраг элементарных часціц і знайшла выкарыстанне ў медыцыне, біялогіі і прамысловасці.

У 1985 годзе Шарпак становіцца членам Французскай Акадэміі навук. У 1992 годзе яму прысуджаецца Нобелеўская прэмія па фізіцы «за адкрыццё і стварэнне дэтэктараў часціц, у прыватнасці шматдротавай прапарцыйнай камеры». Шарпак з’яўляўся актыўным абаронцам выкарыстання мірнай ядзернай энергіі. Прафесар Шарпак — член Савета спонсараў часопіса Bulletin of Atomic Scientists. Памёр 29 верасня 2010 г.

## Літаратура 
* *Касцюковіч М.* Шарпак // 

## Спасылкі 
* Рэзюмэ Жоржа Шарпака на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Польшчы
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Леа Джэймс Рэйнуотэр

**Леа Джэймс Рейнуотэр** (анг. Leo James Rainwater; , Каунсіл, штат Айдаха, ЗША — , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1975) «За адкрыццё ўзаемасувязі паміж калектыўным рухам і рухам асобнай часціцы ў атамным ядры і развіццё тэорыі будовы атамнага ядра, якая базуецца на гэтай ўзаемасувязі» (сумесна з А. Борам і Р. Мотэльсанам).

## Біяграфія 
Рэйнуотэр атрымаў ступень бакалаўра па фізіцы ў Калтэху ў 1939 годзе. Пасля гэтага ён паступае ў аспірантуру ў Калумбійскі ўніверсітэт (ЗША) і атрымлівае ступень доктара ў 1946 годзе. Падчас другой сусветнай вайны ён працаваў у атамным праекце. У 1949 годзе ён прыступіў да распрацоўкі сваёй тэорыі, згодна з якой не ўсе атамныя ядры валодаюць сферычнай сіметрыяй. Тэзісы гэтай тэорыі былі пазней правераныя і пацверджаныя ў эксперыментах Бора і Мотэльсана. Таксама Рэйнуотэр унёс уклад у разуменне прыроды рэнтгенаўскіх прамянёў. Удзельнічаў у працы камісіі па атамнай энергіі і даследчых праектах ВМС ЗША. З 1952 працаваў на фізічным факультэце Калумбійскага ўніверсітэта, дзе ў 1982 годзе быў удастоены звання прафесара фізікі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Энтані Х’юіш

'''Энтані Х'юіш'''  (;  нар. , Фой, Корнуал, Англія) — англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1974) (сумесна з Марцінам Райлі) «за піянерскія даследаванні ў галіне радыёфізікі» і «за яго [Х'юіша] вызначальную ролю ў адкрыцці пульсараў».

## Узнагароды 
* Медаль Эдынгтана Каралеўскага астранамічнага таварыства (1969)
* Медаль Альберта Майкельсана Франклінаўскага інстытута (1973)
* Медаль і прэмія Хольвека (1974)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1974)
* Медаль Х’юза Лонданскага каралеўскага таварыства (1977)

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Павел Аляксеевіч Чаранкоў

**Павел Аляксеевіч Чаранкоў** (15 (28) ліпеня , сяло Новая Чыгла, Баброўскі павет, Варонежская губерня — , Масква) — савецкі фізік, двухразовы лаўрэат Сталінскай прэміі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (сумесна з І. Я. Тамам і І. М. Франкам) (1958).

## Біяграфія 
Бацькі Паўла Аляксеевіча — Аляксей Ягоравіч і Марыя Чаранкова — былі сялянамі.

У 1928 годзе скончыў фізіка-матэматычны факультэт Варонежскага ўніверсітэта (ВарДУ). Па заканчэнні універсітэта быў накіраваны выкладаць у школу ў горад Казлоў, цяперашні Мічурынск. Праз два гады ў той жа горад атрымала размеркаванне Марыя Аляксееўна Пуцінцава, дачка Аляксея Міхайлавіча Пуцінцава — варонежскага літаратуразнаўца-краязнаўца, прафесара ВарДУ, заснавальніка дома-музея І. С. Нікіціна, таксама скончыла ВарДУ, аддзяленне рускай мовы і літаратуры педфака. У 1930 годзе Чаранкоў пабраўся з Марыяй Пуцінцавай. У 1932 годзе ў іх нарадзіўся сын Аляксей, у 1936 годзе — дачка Алена. У лістападзе 1930 года ў Варонежы арыштавалі па справе краязнаўцаў Аляксея Міхайлавіча Пуцінцава. У самым канцы таго ж года быў «раскулачаны» ў Новай Чыгле бацька Паўла Аляксеевіча — Аляксей Ягоравіч Чаранкоў. У 1931 годзе Аляксея Ягоравіча судзілі і адправілі ў ссылку. Яго абвінавацілі ў прыналежнасці да партыі эсэраў і ва ўдзеле ў «кулацкай» сходцы 1930 года. У 1937 годзе бацьку вучонага зноў арыштавалі, у 1938 годзе асудзілі і расстралялі за контррэвалюцыйную агітацыю.

У 1930 годзе Чаранкоў паступіў у аспірантуру Інстытута фізікі і матэматыкі ў Ленінградзе. У 1935 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, а ў 1940 годзе — доктарскую. З 1932 года працаваў пад кіраўніцтвам С. І. Вавілава. З 1935 года — супрацоўнік Фізічнага інстытута імя П. М. Лебедзева ў Маскве (ФІАН), з 1948 года — прафесар Маскоўскага энергетычнага інстытута, з 1951 года — прафесар Маскоўскага інжынерна-фізічнага інстытута. Стварыў і шмат гадоў нязменна узначальваў Аддзел фізікі высокіх энергій ў філіяле ФІАНа (г. Троіцк).

Член КПСС з 1946 года. Член-карэспандэнт АН СССР (1964). Сапраўдны член АН СССР (1970).

Апошнія 28 гадоў жыцця правёў у маскоўскай кватэры ў раёне Ленінскага праспекта, дзе размешчаны розныя інстытуты Акадэміі навук, у тым ліку і ФІАН.

Памёр 6 студзеня 1990 года ад механічнай жаўтухі. Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Асобы на марках
Герберт Кромер

**Герберт Кромер** (; , , Германія) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы. Палова прэміі за 2000 год, сумесна з Жарэсам Алфёравым, «за распрацоўку паўправадніковых гетэраструктур, якія выкарыстоўваюцца ў высокачастотнай і опта-электроніцы». Другая палова прэміі была прысуджана Джэку Кілбі «за ўклад у вынаходства інтэгральных схем».

## Біяграфія 
Пасля заканчэння курсаў падрыхтоўкі да ўніверсітэту, Герберт Кромер прыступае да вывучэння фізікі ў Іенскага ўніверсітэта, дзе апроч іншага наведваў лекцыі Фрыдрыха Гунда. Падчас блакады Берліна Кромер знаходзіўся на практыцы ў Берліне і скарыстаўся магчымасцю для ўцёкаў на захад. Пасля гэтага ён працягнуў навучанне ў Гётынгенскім універсітэце. У 1952 годзе ён абараніў дысертацыю ў галіне тэарэтычнай фізікі па тэме эфекту гарачых электронаў у транзістарах. Пасля гэтага Кромер працаваў у якасці «прыкладнога тэарэтыка», як ён сам сябе называў, у тэхнічным цэнтры радыёвяшчання нямецкай федэральнай пошты. У 1954 годзе ён пераехаў у ЗША і працаваў там у розных даследчых установах у Прынстане і Апала Альта. З 1968 па 1976 год Кромер выкладае ва ўніверсітэце Каларада ў якасці прафесара, а затым перайшоў у Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары.

## Дасягненні 
Герберт Кромер ніколі не працаваў у «модных» галінах фізікі. Ён аддаваў перавагу галінам, значэнне якіх станавілася ясным толькі праз шмат гадоў. Напрыклад, ён апублікаваў у 1950-х гадах работы аб асновах біпалярнага транзістара на аснове гетэраструктур, які мог працаваць у гігагерцавым дыяпазоне частот. У 1963 годзе ён распрацаваў прынцыпы лазераў на падвойных гетэраструктурах — аснове паўправадніковых лазераў. Абедзве гэтыя працы на шмат гадоў апярэдзілі свой час, і знайшлі прымяненне толькі ў 1980-х гадах, з развіццём эпітаксіі. Падчас знаходжання ў Санта Барбары ён перанёс свае інтарэсы ў эксперыментальную галіну. Напрыклад, у 1970-я гады Кромер удзельнічаў у распрацоўцы малекулярнай эпітаксіі, прычым ён вывучаў новыя камбінацыі матэрыялаў, такія як GaP і GaAs на крамянёвай падкладцы. Пасля 1985 гады інтарэсы Кромера зрушыліся да камбінацый InAs, GaSb і AlSb. У 2000 годзе яму была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіцы, сумесна з Жарэсам Алфёравым і Джэкам Кілбі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Хатняя старонка Герберта Кромера на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Санта-Барбары  

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Джон Дуглас Кокрафт

сэр **Джон Дуглас Кокрафт** (;  — ) — англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1951) «за даследчую працу па ператварэнні атамных ядраў з дапамогай штучна паскораных атамных часціц», сумесна з Эрнестам Уолтанам.

## Біяграфія 
Кокрафт быў старэйшым сынам уладальніка млына. Атрымаў адукацыю ў граматычнай школе Тодмардэна (1909—1914). Вывучаў матэматыку ў Манчэстарскім універсітэце (1914—1915) і Манчэстарскім тэхналагічным каледжы (1919—1920). Падчас першай сусветнай вайны служыў сігнальшчыкам у артылерыйскіх войсках Брытаніі (1915—1918). У 1924 г. атрымлівае доктарскую ступень па матэматыцы і пачынае даследчую працу ў Кавендышскай лабараторыі пад кіраўніцтвам Эрнэста Рэзерфорда. У 1929 г. становіцца членам Каледжа Святога Джона ў Кембрыджскім універсітэце.

Першы час Кокрафт працуе разам з Пятром Капіцам над стварэннем моцных магнітных палёў. Пачынаючы з 1928 года працуе сумесна з Эрнестам Уолтанам над паскарэннем пратонаў. У 1932 г. яны бамбуюць літый пучком высокаэнергетычных пратонаў і ператвараюць яго ў гелій і іншыя хімічныя элементы. Гэта было першае ў свеце паспяховае штучнае ператварэнне (трансмутацыя) хімічных элементаў.

З пачаткам другой сусветнай вайны Кокрафт займае пасаду намесніка дырэктара навуковых даследаванняў у міністэрстве тылу і працуе над радарам. У 1944 г. яго прыпісваюць да канадскага праекту па атамнай энергіі і ён становіцца дырэктарам лабараторыі Chalk River. У 1946 г. Кокрафт вяртаецца ў Брытанію каб заснаваць у Харвеле ўстанову па даследаваннях атамнай энергіі (AERE), якая вядзе брытанскую атамную праграму. Прызначаны першым дырэктарам AERE. Пасля сыходу з пасады дырэктара працягвае ўдзельнічаць у атамнай праграме. У 1944 г. прысвечаны ў Камандора брытанскай імперыі, стаў рыцарам у 1948 г. і прысвечаны ў рыцары-камандоры Лазні ў 1953 г.

У 1951 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы сумесна з Эрнстам Уолтанам за даследаванні па трансмутацыі атамных ядраў. У 1959 г. становіцца першым майстрам Каледжа Чэрчыля ў Кембрыджскім універсітэце. Быў прэзідэнтам Брытанскага Інстытута Фізікі, Фізічнага таварыства і Брытанскай асацыяцыі садзейнічання навуцы. Кокрафт служыў канцлерам Аўстралійскага нацыянальнага ўніверсітэта з 1961 па 1965 гг. У 1925 г. Кокрафт ажаніўся з Элізабэт Крабтры. У іх нарадзілася чатыры дачкі і два сыны.

У гонар Кокрафта названа будынак у Кембрыджскім універсітэце, які змяшчае лекцыйную залу і некалькі лабараторый. Таксама стары будынак у Даследчай школе фізічных навук і канструявання Аўстралійскага нацыянальнага ўніверсітэта названа ў яго гонар. У 2006 у Вялікабрытаніі быў адкрыты інстытут Кокрафта. У інстытуце вядуцца даследаванні ў галіне паскаральнай фізікі і паскаральных тэхналогій.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Эрнест Томас Сінтан Уолтан

**Эрнест Томас Сінтан Уолтан** (;  — ) — выдатны ірландскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1951) (сумесна з Джонам Кокрафтам).

## Біяграфія 
Эрнест Уолтан нарадзіўся ў мястэчку Дунгарван ў Ірландыі. Яго бацька быў святаром метадысцкай царквы. Амаль усё сваё дзяцінства Уолтан правёў у Ольстэры. У той час было прынята, што сем'і святароў пераязджалі з месца на месца кожныя 3 гады. У выніку, Эрнест вучыўся ў некалькіх школах у графствах Доўні і Тыран і ў Дубліне. З 1915 да 1921 года ён вучыўся ў метадысцкім каледжы Белфаста. У 1922 годзе Уолтан выйграў стыпендыю і пачаў вывучаць фізіку і матэматыку ў Трыніці-каледжы Дубліна, дзе атрымаў дыплом бакалаўра ў 1926 годзе і магістэрскі дыплом у 1927 годзе. За гады навучання ў Трыніці-каледжы Уолтан атрымаў сем узнагарод за поспехі ў вывучэнні фізікі і матэматыкі. Пасля атрымання дыплома Уолтан быў прыняты ў аспірантуру Кембрыджскага ўніверсітэта ў Кавендышскую лабараторыю пад кіраўніцтва Эрнэстa Рэзерфордa. Уолтан атрымаў ступень доктара філасофіі ў 1931 годзе і прапрацаваў даследчыкам ў Кембрыджы да 1934 года.

Эрнест Уолтан вярнуўся назад у Ірландыю ў 1934 г. і стаў членам факультэта фізікі Трыніці каледжа ў Дубліне. У 1946 ён быў прызначаны прафесарам з ганаровым званнем прафесар натуральнай і эксперыментальнай філасофіі Трыніці каледжа ў Дубліне. Уолтан быў выдатным лектарам, ён умеў падаць складаныя пытанні фізікі ў простай і лёгкай для разумення манеры. Аднак, магчымасці для правядзення эксперыментальных даследаванняў у Дубліне былі вельмі абмежаваныя. Уолтан займаўся даследаваннямі эфекту фасфарэсцэнцыі ў шкле, другаснай электроннай эмісіі з паверхні пад уздзеяннем іоннай бамбардзіроўкі і развіццём метаду радыевугляроднай даціроўкі і метадаў вымярэння радыеактыўнасці (low level counting) тонкіх плёнак на шкле.

## Літаратура 
* Cathcart, Brian, *The Fly in the Cathedral*, Penguin, 2005. ISBN 0-14-027906-7
* McBrierty, Vincent J., *Walton, The Irish Scientist*, Trinity College Dublin Press, 2003. ISBN 1-871408-22-9

## Спасылкі 
* Біяграфія Эрнеста Т. С. Уолтана на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Бібліяграфія прац (з каментарамі) Эрнеста Уолтана з лічбавай бібліятэкі па ядзерных даследаваннях Алсас 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Ірландыі
Катэгорыя:Памерлі ў Белфасце
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Роберт Хофштатэр

**Роберт Хофштатэр** (анг.: Robert Hofstadter;  — ) — амерыканскі фізік-эксперыментатар, член нацыянальнай АН (1958), лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1961) «За асноўныя даследаванні па рассейванні электронаў на атамных ядрах і звязаных з імі адкрыццяў у галіне структуры нуклонаў». Бацька Дугласа Хофштатэра.

## Біяграфія 
Скончыў Прынстанскі ўніверсітэт у 1938 годзе, дзе працаваў у 1946—1950. З 1950 года працаваў у Стэнфардскім універсітэце, на пасадзе прафесара з 1954 года і дырэктар лабараторыі фізікі высокіх энергій ў 1967—1974 гадах. Работы прысвечаны ядзернай фізіцы і ядзернай тэхніцы, фізіцы высокіх энергій. Браў удзел у стварэнні вялікага генератара ван дэ Граафа. У 1950х атрымаў колькасную інфармацыю аб размеркаванні электрычнага зарада і магнітнага моманту ўнутры нуклона і аб памерах нуклона. У 1957 годзе вызначыў зарадавы і магнітны формафактары пратона, у 1958 — магнітны формафактар нейтрона.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Нуклон

**Нуклоны** (ад  — ядро) — агульная назва для пратонаў і нейтронаў. З пункту гледжання электрамагнітнага ўзаемадзеяння пратон і нейтрон розныя часціцы, бо пратон з'яўляецца электрычна зараджаным, а нейтрон — не. Аднак з пункту гледжання моцнага ўзаемадзеяння, якое з'яўляецца вызначальным у маштабе атамных ядраў, гэтыя часціцы не адрозніваюць, таму і быў уведзены тэрмін «нуклон», а пратон і нейтрон пачалі разглядацца як два розныя станы нуклона, якія адрозніваюцца праекцыяй ізатапічнага спіна. Блізкасць уласцівасцей ізаспінавых станаў нуклона з'яўляецца адной з праяў ізатапічнай інварыянтнасці. Нуклоны адносяцца да сямейства барыёнаў (група N-барыёнаў). Яны з'яўляюцца самымі лёгкімі з вядомых барыёнаў.

## Уласцівасці нуклонов 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Катэгорыя:Барыёны
Зальцах

**Зальцах** (Salzach, у старажытнасці Juvavus) — самы буйны прыток Іна, асноўная рака аўстрыйскай зямлі Зальцбург, працякае па Аўстрыі і Германіі. Выток бярэ ў Кіцбюэльскіх Альпах, каля Крымля. Цячэ спачатку ва ўсходнім кірунку да пасёлка Шварца (Понгаў), затым паварочвае на поўнач і працякае праз гарады Халайн і Зальцбург. На працягу амаль 70 км утварае мяжу паміж Германіяй (Баварыяй) і Аўстрыяй. Адзін з прытокаў - рака Крымлер-Ахе, на ёй размешчаны каскад вадаспадаў Крымль. На Зальцаху знаходзяцца такія гарады як Зальцбург, Лаўфен (Зальцаў), Бургхаўзен і Цітмонінг. Упадае ў Ін каля Браўнаў-на-Іне.

Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Германіі
Уіліс Юджын Лэмб

**Уіліс Юджын Лэмб** (; , Лос-Анджэлес, ЗША — , , ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1955). Палова прэміі "за адкрыцці, звязаныя з тонкай структурай спектру вадароду ".

## Біяграфія 
Уіліс Юджын Лэмб малодшы нарадзіўся ў сям’і тэлефоннага тэхніка Уіліса Юджына Лэмба і яго жонкі Марыі Хелен Меткалф. У 1930 годзе прыступіў да вывучэння фізікі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Скончыў універсітэт у 1934 годзе са ступенню бакалаўра. У 1938 годзе, пад кіраўніцтвам Роберта Опенгеймера, абараніў дысертацыю па тэме электрамагнітных уласцівасцей ядзерных сістэм. Пасля абароны працаваў у Калумбійскім універсітэце і ў 1945 годзе стаў асістэнтам прафесара, у 1947 годзе — асацыяваным прафесарам і ў 1948 годзе — прафесарам. У 1951 годзе перайшоў у Стэнфардскі ўніверсітэт у Каліфорніі. У 1954/55 навучальным годзе — запрошаны лектар у Гарвардскім універсітэце. З 1956 да 1962 год — прафесар фізікі ў Оксфардскім універсітэце, а затым у Ельскім універсітэце ў Нью-Хэвене. Пасля 1974 Лэмб — прафесар Арызонскага ўніверсітэта. У 1939 годзе Лэмб пабраўся шлюбам з нямецкай студэнткай Урсулай Шэфер.

## Дасягненні 
Лэмб займаўся ўзаемадзеяннем нейтронаў з матэрыяй, тэорыяй поля атамнага ядра, тэорыяй бэта-распаду, касмічным выпраменьваннем, нараджэннем пар часціца-антычасціца, з’явай парадкавання, квадрупальнымі эфектамі ў малекулах, дыямагнітнымі папраўкамі ў эксперыментах па ядзерным рэзанансе. Акрамя таго ён удзельнічаў у распрацоўцы і пабудове тэорыі магнетрона, тэорыяй мікрахвалевай спектраскапіі, вывучэнні тонкай структуры вадароду, дэйтэрыя і гелія, а таксама зрушэннем узроўняў энергіі за кошт электрадынамічных эфектаў. Імем Лэмба названы Лэмбаўскі зрух. У 1955 годзе Лэмб атрымаў палову Нобелеўскай прэміі па фізіцы «за адкрыцці, звязаныя з тонкай структурай спектру вадароду». Другую палову прэмію атрымаў Палікарп Куш «за дакладнае вызначэнне магнітнага моманту электрона». Памёр 15 мая 2008 года ў горадзе Тусан, ЗША.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Тусан

**Тусан** ( /ˈtuːsɒn/) — буйны горад у штаце Арызона, ЗША і адміністрацыйны цэнтр акругі Піма. Насельніцтва непасрэдна горада — 541.811 жыхара (2008), другі па велічыні горад штата Арызона пасля Фінікса.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на поўдні штата Арызона (на паўднёвым захадзе ЗША), у буйным аазісе ў даліне ракі Санта-Крус на паўпустынным плато. Размяшчаецца за 188 км (118 міль) на паўднёвы ўсход ад Фінікса. Адчувае дэфіцыт водных рэсурсаў.

## Клімат 
## Эканоміка 
Горад з’яўляецца цэнтрам па вытворчасці кіруемых ракет, зборцы самалётаў, радыёэлектронікі. Добра развіта вытворчасць аптычных прыбораў і оптаэлектронікі; часам Тусан называюць нават «Далінай оптыкі» (па аналогіі з Крамянёвай далінай). У навакольных гарах вядзецца здабыча меднай руды, а ў самім горадзе — выплаўка медзі. Таксама ў горадзе размешчаны ўніверсітэт Арызоны. Таксама Тусан — гэта транспартны вузел Цэнтральнага раёна ірагацыйнага земляробства, пашавай жывёлагадоўлі (авечкі, козы, каровы) і горназдабыўной прамысловасці (здабываюцца медзь, поліметалы, уранавая руда).

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка адміністрацыі Тусона

Катэгорыя:Гарады Арызоны
Смажанне

**Смажанне** — кулінарны працэс тэрмічнай апрацоўкі прадукту з тлушчам, або без яго, на нагрэтай паверхні (напрыклад, патэльні), або ў тлушчы (напрыклад, у фрыцюрніцы), або на адкрытым агні пры тэмпературы, якая забяспечвае ўтварэнне спецыфічнай скарынкі праз рэакцыю арганічных рэчываў у прадукце (рэакцыя Маяра). Традыцыйна смажаннем называюць толькі тыя метады гатавання, калі цяпло перадаецца блізкім агнём.

## Спосабы 
* асноўны — на паверхні, з дадаваннем тлушчу 5-10% ад масы прадукту, пры тэмпературы 140—150 °С;
* у шафе для смажання — у неглыбокім змазаным тлушчам посудзе, пры тэмпературы 150—270 °С.
* пагружаным у тлушч (фрыцюр) — прадукт цалкам апускаюць у тлушч, папярэдне нагрэты да тэмпературы 160—180 °С;
* на адкрытым агні — прадукт насаджваюць на спецыяльны стрыжань (шампур, ражон) або кладуць на грылевую кратку, змазаную тлушчам. Стрыжань або кратку размяшчаюць над распаленым вуголлем або побач электрычнага награвальнага элемента ў спецыяльных апаратах (электрагрылях) і гатуюць, стрыжань павольна круцяць.

Катэгорыя:Смажанне
Мадарскі коннік

**Мадарскі коннік** () — археалагічны помнік, рэльефная выява конніка, высечаная на стромкай скале на вышыні 23 м. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Балгарыі, каля вёскі Мадара. Унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1979 годзе.

## Помнік 
Помнік датаваны прыблізна 710 годам н. э. і быў створаны падчас кіравання булгарскага хана Тэрвела. Па адной з версій, на скале малюнак самога хана. Паводле іншай тэорыі, наскальны рэльеф створаны старажытнымі фракійцамі і адлюстроўвае фракійскага бога. Па трэцяй тэорыі на скале высечана выява Святавіта (славянскага бога) прыкладна ў канцы 6 стагоддзя н. э.

## Надпісы 
Вакол выявы конніка на скале высечаны 3 надпісы на візантыйскай мове, якія змяшчаюць важную інфармацыю аб гэтым перыядзе ў гісторыі Балгарыі. Прафесар Весяліна Бешаўліеў у сваёй кнізе «Протабалгары» паказвае, што самы стары з надпісаў - праца Тэрвела, пад кіраўніцтвам хана быў створаны і сам помнік. Аўтарства астатніх надпісаў прыпісваюць ханам Круму (796-814) і Амуртагу (814-831).

## Гл.таксама 
* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Балгарыі

## Спасылкі 
* Мадарскі коннік у спісе Сусветнай спадчыны 
* Мадарскі коннік  — Цэнтр Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА

Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Балгарыі
Катэгорыя:Помнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Помнікі Балгарыі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Балгарыі
Катэгорыя:Шуменская вобласць
Смажаная бульба

thumb|250px|Смажаная бульба
**Смажаная бульба** — кавалачкі бульбы «саломкай» або «кружочкамі», абсмажаныя на патэльні ў адносна невялікай колькасці (на тонкім пласце) алею. У працэсе гатавання алей падліваюць па меры яго ўбірання бульбай. Часта смажыцца разам з тушаным мясам; пры гэтым колькасць алею можа змяншацца да нуля, у залежнасці ад колькасці тлушчу ў тушонцы. Смажаная бульба з'яўляецца папулярнай і вельмі распаўсюджанай стравай.

## Гл. таксама 
* Бульба фры

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Катэгорыя:Гарніры
Бульба фры

**Бульба фры** або **фрыткі** — кавалачкі бульбы, абсмажаныя ў вялікай колькасці гарачага алею (фрыцюры). Гатуецца, як правіла, у адмысловых прыборах — фрыцюрніцах. Бульба фры з’яўляецца папулярнай стравай, якую прапануюць у фастфудах (напрыклад, McDonald’s, Burger King, KFC). У ЗША і Фінляндыі вядомая як *«бульба па-французску»* (ЗША: French fried potatoes, French fries або проста fries; Фінляндыя: ranskalaiset perunat, ranskanperunat або ranskalaiset), а ў Вялікабрытаніі, Ірландыі і Ізраілі — як *«чыпсы»* (chips). У Польшчы вядомая сумесь *«бульбы фры»* і *«бульбы па-вясковаму»* ў маянэзе, яна называецца пельні брожак.

## Гл. таксама 
* Смажаная бульба
* Чыпсы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт бульбы фры  — інфармацыйны фан сайт

Катэгорыя:Стравы з бульбы
Катэгорыя:Смажаныя стравы
Катэгорыя:Ежа хуткага прыгатавання
Катэгорыя:Вулічная ежа
Катэгорыя:Бельгійская кухня
Катэгорыя:Гарніры
Эва Астроўская

**Эва Марыя Астроўская** (; ,  — , Вежбіны, Польшча) — польская пісьменніца, журналістка.

## Біяграфія 
Нарадзілася перад самым пачаткам Другой сусветнай вайны ў Вілейцы.

З пачаткам вайны апынулася ў бабулі і дзядулі Браніслава і Вітольда Кандрацкіх у Ляндварове ля Вільні. Бацька загінуў у Катыні.

Пасля вайны жыла ў Лодзі. Навучалася сацыялогіі ў Лодзьскім універсітэце.

Вядомая як аўтар шматлікіх аповесцяў, пераважна на сямейныя тэмы. Выдавала таксама кніжкі для дзяцей і моладзі, трылеры, дэтэктывы. За кнігу “Што чутно за гэтымі дзвярыма” (*Co słychać za tymi drzwiami*) атрымала Прэмію Міжнароднай кніжнай палаты для моладзі (International Board on Books for Youngsters – 1988). Лаўрэат прэміі Старшыні Савета міністраў Польшчы за кнігі для дзяцей і моладзі.

Яе кнігі перакладаліся на чэшскую, славацкую, венгерскую і рускую мовы.

## Спасылкі 
*Spotkanie w Łodzi

Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Чызбургер

**Чызбургер** — від гамбургера з абавязковым даданнем сыру. У дадатак да мяса чызбургер можа мець вялікую колькасць разнастайных прыпраў, напрыклад: кетчуп і маянэз. Чызбургер часта падаюць разам з бульбай фры, яечняй альбо салатамі.  Дзякуючы даданню сыру змяшчае на 20% больш калорый, чым гамбургер.

Катэгорыя:Фастфуд
Катэгорыя:Амерыканская кухня
Герард ’т Хоафт

'''Герард 'т Хоафт''' (нідэрл. Gerardus (Gerard)' t Hooft, нар. , Хелдэр, Нідэрланды) — прафесар Утрэхцкага ўніверсітэта (Нідэрланды), лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1999) (сумесна з Марцінусам Велтманам).

Герард 'т Хоафт разам са сваім навуковым кіраўніком Марцінусам Велтманам распрацавалі тэорыю, якая дапамагла растлумачыць квантавую структуру электраслабых узаемадзеянняў. Гэтую тэорыю стварылі ў 1960-я гады Шэлдан Глэшау, Абдус Салам і Стывен Вайнберг, якія выказалі здагадку, што слабое і электрамагнітнае ўзаемадзеянні з’яўляюцца праявай адзінага электраслабога ўзаемадзеяння. Але прымяненне тэорыі для разліку ўласцівасцей часціц, якую яны прадказвалі, было безвыніковым. Распрацаваныя 'т Хоафтам і Велтманам матэматычныя метады рэнармалізацыі янг-мілсаўскіх палёў, як безмасавых, так і атрымаўшых масу з прычыны спантаннага парушэння сіметрыі, дазволілі прадказаць некаторыя эфекты электраслабага ўзаемадзеяння, у прыватнасці, ацаніць масы прамежкавых вектарных базонаў W ± і Z0, прадказаных тэорыяй і неўзабаве пасля гэтага адкрытых эксперыментальна. Атрыманыя значэнні добра суадносяцца з эксперыментальнымі значэннямі. Метадам Велтмана і 'т Хоафта таксама была разлічаная маса топ-кварка, эксперыментальна знойдзенага ў 1995 годзе ў Нацыянальнай лабараторыі імя Э. Фермі (Фермілаб, ЗША).

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Узнагароды 
* Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне матэматычнай фізікі (1979)
* Прэмія Вольфа па фізіцы (1981)
* Залаты медаль Лорэнца (1986)
* Залатая медаль Джанкарла Віка (1997)
* Срэбраны медаль Оскара Клейна (1999)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1999)
* Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава (2010)
* Імем 'т Хоафта названы астэроід 9491 Тхоафт.

## Спасылкі 
* Хатняя старонка Герарда 'т Хоафта на сайце Утрэхцкага ўніверсітэта 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі
Катэгорыя:Члены Каралеўскай акадэміі навук, літаратуры і прыгожых мастацтваў Бельгіі
Святы Віргілій

thumb|right|200px|Статуя Св. Віргілія перад уваходам у кафедральны сабор Зальцбурга
**Святы Віргілій** (*Віргілій Зальцбургскі* (, ; каля 710, Ірландыя — , ) — біскуп Зальцбурга (745-784), настаяцель Зальцбургскага абацтва Св. Пятра, місіянер, асветнік Карынтыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Ірландыі ў шляхетнай сям'і, быў манахам, а затым пробашчам манастыра Ахаба каля Дубліна. Быў вельмі дасведчаны ў дакладных навуках, за што яго часам называлі Віргілій Геаметр. Ірландыя была ў VIII стагоддзі цэнтрам еўрапейскага манаства і радзімай вялікіх прапаведнікаў, многія з іх лічылі сваім абавязкам распаўсюджваць хрысціянства ў кантынентальнай Еўропе.

Атрымаўшы падтрымку ў маёрдома франкаў Піпіна Кароткага, Віргілій у 745 годзе адправіўся ў Зальцбург, які знаходзіўся тады на мяжы хрысціянскага свету, і стаў настаяцелем бенедыкцінскага кляштара Св. Пятра, заснаванага за 40 гадоў да таго святым Рупертам. Віргілій паспяхова працягваў справу Св. Руперта, разгарнуўшы актыўную місіянерскую дзейнасць у краі. Акрамя германскіх плямёнаў аб'ектам місіі Зальцбурга сталі таксама славяне Карынтыі, памочнік Віргілія біскуп Мадэст пабудаваў мноства хрысціянскіх цэркваў у славян, а таксама за 80 гадоў да Кірылы і Мяфодзія зрабіў першыя спробы перакладу на славянскую мову літургічных і біблейскіх тэкстаў.

У ходзе хрысціянізацыі альпійскага рэгіёна ў Віргілія адбыўся канфлікт са Св. Баніфацыем па пытанні аб хрышчэнні. Узровень адукацыі некаторых святароў быў настолькі нізкім, што яны нават не маглі правільна вымавіць на латыні хрысцільную формулу «хрышчу цябе ў імя Айца і Сына, і Духа Святога». Баніфацый лічыў, што людзей, хрышчаных з вымаўленнем недакладнай формулы, варта перахрышчываць, Віргілій ж настойваў на рэчаіснасці такой таямніцы. Спрэчка была вырашана папам Захарам, які пацвердзіў слушнасць Віргілія. У 774 годзе пад кіраўніцтвам Віргілія было скончана будаўніцтва базілікі ў Зальцбургу, якая затым была перабудавана ў кафедральны сабор. Памёр Св. Віргілія ў 784 годзе ў Зальцбургу. Лічыцца разам са Св. Рупертам святым заступнікам горада. Статуі Руперта і Віргілія ўстаноўлены пры ўваходзе ў кафедральны сабор Зальцбурга. Памяць у Каталіцкай Царкве - 27 лістапада.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 710 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 784 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Зальцбургу
Катэгорыя:Святыя Аўстрыі
Катэгорыя:Святыя Ірландыі
Катэгорыя:Святыя Германіі
Катэгорыя:Святыя перыяду Меравінгаў
Катэгорыя:Бенедыкцінцы
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя VIII стагоддзя
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Фасоля звычайная

**Фасоля звычайная** (*Phaséolus vulgáris*) — від раслін з роду фасоля сямейства бабовыя. Культурная расліна. Мае шмат разнавіднасцяў і сартоў. Сарты адрозніваюцца паміж сабой па форме і колеру лісця, кветак і пладоў. На ежу бяруць як насенне, так і струкі (зялёная фасоля).

## Назва 
Фасоля звычайная, пасоля, хвасоля, кас'яч, квасоля, квасуля, квасёл, квасоль.

## Батанічнае апісанне 
Фасоля звычайная — аднагадовая травяністая расліна 0,5-3 м вышынёй (сустракаюцца як карлікавыя сарты, так і павойныя з даўжынёй сцябла да 3 м). Сцябло ў некаторых сартоў уецца, у іншых — прамое; галінастае, пакрыта рэдкімі валасінкамі.

Лісце парнаперыстае, на доўгіх хвосціках. Кветкі па 2-6 на доўгіх кветаножках, 1-1,5 см даўжыні, ад белых да цёмна-пурпуровых і фіялетавых, матыльковыя.

Плод — бабы, вісячыя, 5-20 см даўжыні, 1-1,5 см шырыні, прамыя або выгнутыя, ад бледна-жоўтых і зялёных да цёмна-фіялетавых, з 2-8 зярняткамі. Зярно 5-15 мм даўжыні, эліптычнае, ад белага да цёмна-ліловага і чорнага колеру, аднастайнае або мазаічнае, крапчатае, плямістае.

## Хімічны склад 
Утрымлівае бялкі (у асобных сартах да 31 %), вугляводы (мона-і алігацукрыды, крухмал), азоцістыя рэчывы (у тым ліку і незаменныя амінакіслоты), флаваноіды (кверцытурон), стэрыны (β-і γ-сітастэрыны, стыгмастэрын) і арганічныя кіслоты (яблычная, малонавая, лімонная). Змяшчае вітаміны: пірыдаксін, тыямін, пантатэнавую і аскарбінавую кіслоты. У надземнай частцы фасолі знойдзены флаваноіды (кемпферол-3-глюказід, кемпферол-3-глюкаксілазід, мірыцэтын-3-глюказід), лейкаантацыяніды (лейкадэльфінідын, лейкацыянідын, лейкапеларганідын) і антацыяны (цыянідын, пеларганідын, дэльфінідын, петунідын-3-глюказід і мальвідын −3-глюказід).

File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|

Катэгорыя:Фасоля
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя

thumb|330px|Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя
**Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя** (**АСЭ**) () — першая універсальная, самая вядомая і поўная энцыклапедыя, якая выдавалася ў Азербайджанскай ССР на азербайджанскай мове. Выпускалася на працягу 11 гадоў (1976—1987). Галоўнай рэдакцыяй АСЭ і складалася з 10 тамоў.

## Рэдактары 
Старшыня рэдакцыйнай калегіі — Расул Рза, галоўны рэдактар — Джаміль Гуліеў.

## Спіс тамоў энцыклапедыі 
## Іншыя савецкія энцыклапедыі 
## Гл. таксама 
* Вялікая Савецкая Энцыклапедыя

 

Катэгорыя:Універсальныя энцыклапедыі
Катэгорыя:Азербайджанскія энцыклапедыі
Катэгорыя: Энцыклапедыі Азербайджана
Катэгорыя:Энцыклапедыі СССР
Катэгорыя:Азербайджанская ССР
Аргас (горад)

**А́ргас** () — горад на паўвостраве Пелапанес на поўдні Грэцыі. Адзін з найстаражытнейшых гарадоў Еўропы. Насельніцтва (2001 г.) — 29 228 чал.

## Гісторыя 
Паселішча на месцы Аргаса ўзнікла ў неалітычную эпоху. Згодна паданню, яго першым уладаром быў Інах, сын Акіяна і багіні мясцовай ракі, які пачаў кіраваць у 1986 г. да н. э. У канцы 2 — пачатку 1 тысячагоддзях да н. э. горад быў заваяваны дарыйцамі. У 669 г. жыхары Аргаса перамаглі спартанцаў і здолелі ўсталяваць кантроль над Алімпіяй. Фейдон, тыран Аргаса, знакаміты тым, што ўвёў у Грэцыі стандарты мер вымярэння і вагі.

У VI ст. да н. э. Аргас зноў былі ўцягнуты ў барацьбу супраць Спарты. Пасля адной з няўдалых бітваў аргасцы ў знак жалобы ўвялі звычай галіць валасы. У гады Пелапанескіх войн Аргас доўгі час прытрымліваўся нейтралітэту, але ў выніку падтрымаў Афіны, а пазней — Фівы. У 146 г. да н. э. Аргас увайшоў у склад Рымскай дзяржавы.

У 267 г. н. э. і 305 г. н. э. Аргас руйнавалі готы. Але ў другой палове 1 тысячагоддзя — пачатку 2 тысячагоддзя пад уладай Візантыі горад ператварыўся ў буйны гандлёвы і рамесны цэнтр. У 1212 г. пасля васьмігадовай аблогі захоплены крыжакамі, якія на месцы старажытнага акропаля ўзвялі магутны замак. У 1394 г. горад і яго наваколлі былі перададзены пад кантроль Венецыі. У 1397 г. ён быў спустошаны туркамі, большасць жыхароў загінула або трапіла ў рабства. У 1500 г. горад быў далучаны да Асманскай імперыі. Мясцовыя землі былі населены выхадцамі з Албаніі.

У 1821 г. у Аргасе пачаў дзейнічаць першы незалежны агульнагрэчаскі парламент. Пасля вызвалення ад Асманскай імперыі горад увайшоў у склад Грэцыі.

## Славутыя мясціны 
* Археалагічны музей, у экспазіцыю якога ўваходзяць знаходкі з 1600 г. да н. э.
* Узвышша Ларыса — найстаражытнейшае месца горада. На ім месцяцца рэшткі рымскіх тэрмаў і антычны тэатр (I ст. н. э.), у якім у 1821 г. адбылося першае паседжанне грэчаскага парламента, а таксама сярэднявечны замак.

## Транспарт 
Аргас знаходзіцца ў 2 гадзінах язды на аўтобусе з Афінаў. У Аргасе знаходзяцца аўтобусны вакзал і чыгуначная станцыя.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Гісторыя і міфалогія 

Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Gramophone

**Gramophone** (грамафон) — англійскі штомесячны часопіс пра класічную музыку.

Заснаваны ў 1923 г. пісьменнікам Комптанам МакКензі і Крыстаферам Стоўнам (пасля вядомым радыёвядучым). Лічыцца адным з найбольш уплывовых выданняў гэтага роду ў свеце, сустракаючы ў той жа час пастаянныя крытычныя заўвагі (напрыклад, з боку вядомага крытыка Нормана Лебрэхта) з нагоды цесных сувязяў з буйнымі гуказапісвальнымі карпарацыямі (першым чынам, EMI).

Часопіс прысуджае штогадовую прэмію ў вобласці гуказапісу Gramophone Award.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Музычныя часопісы
Катэгорыя:Часопісы Вялікабрытаніі
Чорнае (возера, Бярозаўскі раён)

**Чорнае** — возера ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці ў басейне ракі Жыгулянка (працякае праз возера).

Плошча паверхні возера 17,3 км². Даўжыня 6,4 км, найбольшая шырыня 3,4 км. Найбольшая глыбіня 2,5 м, сярэдняя 1,3 м. Плошча вадазбору 539 км².Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень Схілы катлавіны вышынёй да 4 метраў. Берагі нізкія, забалочаныя. Плоскае дно возера выслана сапрапелем.
Возера дыстрафіруючае, праточнае. Упадаюць ручаі і каналы, працякае рака Жыгулянка (прыток Ясельды). Возера зарастае па ўсёй плошчы.

У Чорным водзяцца шчупак, акунь, карась, плотка.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Бярозаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Ясельды
Parlophone

**Parlophone Records** («Парлафо́н рэ́кардз») — брытанскі лэйбл гуказапісу, заснаваны ў 1923 годзе ў якасці філіяла германскага лэйбла Parlophon (уваходзіў у склад кампаніі Carl Lindstrom). З 1923 па 1955 гг. менеджарам музычнага аддзела лэйбла быў Оскар Прэйс. У 20-я гг. Parlophone Records стаў вядучым джазавым лэйблам у Вялікабрытаніі дзякуючы пласцінкам, выпушчаным па ліцэнзіі амерыканскага Okeh Records. У 1927 годзе брытанскі Columbia Graphophone набыў кампанію Carl Lindstrom (і, адпаведна, Parlophone Records). У 1931 годзе Columbia Graphophone і Gramophone аб’ядналіся ў кампанію EMI, і лэйбл Parlophone Records перайшоў у ведамства EMI.

EMI адвялі Parlophone Records выпуск запісаў гутарковага і камедыйнага жанру, а таксама музыкі, якая не паддаецца катэгарызацыі. У 1955 годзе Прэйс выйшаў на пенсію, і яго месца заняў Джордж Марцін, які працаваў на Parlophone з 1950 года. Поспех да лэйбла, які дзесяцігоддзі заставаўся малапрыкметным, прыйшоў у 1962 годзе пасля падпісання кантракту з The Beatles, пласцінкі якіх неўзабаве ператварылі Parlophone Records у адну з самых папулярных фірмаў гуказапісу. Пасля на лэйбле запісваліся Queen, Pet Shop Boys, Blur, Radiohead і інш.

## Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле 
* The Beatles
* Blur
* Coldplay
* Deep Purple
* Pet Shop Boys
* Queen
* Radiohead
* Kylie Minogue
* Supergrass
* Gorillaz
* Тайні Тэмпа
* Mansun

Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі