Сярэдняволжскі край

**Сярэдняво́лжскі край** — адміністрацыйная адзінка на тэрыторыі РСФСР, якая існавала з 1929 па 1936 год. Адміністрацыйны цэнтр — Самара.

Утвораны ў 1928 годзе з тэрыторый чатырох былых губерняў: Самарскай, Пензенскай, Ульянаўскай і Арэнбургскай як **Сярэдняволжская вобласць**.

У 1929 годзе Сярэдне-Волжская вобласць ператворана ў **Сярэдняволжскі край**, які ў 1935 годзе быў перайменаваны ў **Куйбышаўскі край**. У снежні 1936 года пасля выхаду са складу рэгіёна Мардоўскай АССР край быў ператвораны ў Куйбышаўскую вобласць.

## Фізіка-геаграфічнае апісанне 
### Геаграфічнае становішча 
Сярэдняволжскі край з плошчай каля 242 тысяч км² займаў цэнтральную частку Волжскага басейна, размяшчаючыся паміж 55°11' і 50°30' пн. ш. і 42°15' і 60°30' у. д. Тэрыторыя ўяўляла сабой моцна выцягнутую з захаду на ўсход паласу даўжынёй прыкладна 1250 км і шырынёй ад 10—12 км да 330 км.

Паўночна-заходняя частка края межавала з Ніжагародскім краем (пазней Горкаўскім) і Чувашскай АССР у яго складзе, на поўначы — з Татарскай АССР, на паўночным усходзе — з Башкірскай АССР, на ўсходзе — з Уральскай, з 1934 года — Чалябінскай вобласцю, на паўднёвым усходзе — з Казахскай АССР, на поўдні — з Ніжневолжскім краем (пазней Саратаўскім), і на захадзе з Цэнтральна-Чарназёмнай (пазней Варонежскай) і Маскоўскай (у 1929 годзе — Цэнтральна-Прамысловай) абласцямі.

Сярэдняволжскі край меў ярка выяўлены шыротны напрамак, прычым мерыдыянальнай воссю служыла Волга, якая дзяліла край на дзве паловы: заходнюю правабярэжную — Прыволжа з плошчай прыкладна 150 тысяч км², і ўсходнюю левабярэжную — Заволжа, з плошчай прыкладна ў 90 тысяч км². У ранніх крыніцах, якія выходзілі неўзабаве пасля стварэння вобласці, паказвалася плошча Прыволжа ў 102 тысячы км² і Заволжа ў 140 тысяч км²). Абедзве зоны даволі моцна адрозніваліся па сваіх фізіка-геаграфічных характарыстыках.

### Рэльеф 
Прыволжа пераважна размяшчалася на тэрыторыі Прыволжскага ўзвышша, якое спускаецца да Волгі стромкімі абрывістымі схіламі, а на захад палога зніжаецца да Окска-Данской нізіны. Яе асобныя ўчасткі маюць уласныя назвы: Ундорскія, Краменскія, Сенгілееўскія і найбольш вядомыя, Жыгулёўскія горы. На захад, поўнач і паўночны захад ад Прыволжскага ўзвышша вылучаюцца адгор'і грады Волга-Данскога водападзелу, якія ў сваю чаргу служаць водападзеламі паміж Свіягай, Сызранам, Сурой, Мокшай і Вадам. На тэрыторыі мноства балак, яраў і водападзелаў, што стварае моцную перасечанасць мясцовасці.

Рэльеф левабярэжжа значна мякчэйшы, паколькі водападзелы тут практычна не маюць перасячэнняў. Практычна адразу ад Волгі пачыналася паласа вельмі плоскай раўніны, з невысокімі мяккімі водападзеламі — сыртамі, нават найбуйнейшы з якіх — Агульны Сырт, які ўяўляе сабой Волга-Уральскі водападзел, надаваў рэльефу толькі нязначную ўзгорыстасць. Толькі паўночна-ўсходняя частка (і асабліва крайняя ўсходняя частка) левабярэжжа становіцца зноў узгорыстай, а мясцовасць прыкметна перасечанай, што звязана з блізкасцю Уральскіх гор, чые адгор'і і змянялі рэльеф.

### Геалогія 
### Клімат 
Клімат края быў дастаткова аднародны, бо край быў выцягнуты ў шыротным напрамку. Гэта быў характэрны кантынентальны клімат з халоднай (да 40 °C і нават ніжэй) маласнежнай зімой, кароткай вясной з багатым раставаннем снягоў, гарачым летам (да 40 °C) рэзкімі перападамі тэмператур на працягу сутак. Нарастанне прыкмет кантынентальнасці ішло па лініі ад крайняга паўночнага захаду да крайняга паўднёвага ўсходу: сярэдняя тэмпература ліпеня ў Пензе складала 19 °C (студзеня — −11 °C), у Самары — 21 °C (студзеня— −13 °C), а ў Арэнбургу — 23 °C (студзеня — −16 °C).
 у Мардовіі]]
Правабярэжжа мела нахіл да поўначы і паўночнага захаду, адсутнасць значных узвышшаў на захадзе і паўночным захадзе рабіла гэты рэгіён даступным для вільготных вятроў з Атлантыкі, пры гэтым Прыволжскае ўзвышша абараняла яго ад гарачых і сухіх вятроў з пустынь і паўпустынь Сярэдняй Азіі. Багацце азёр, рэк і ручаёў і забалочаных нізін таксама змякчала клімат Правабярэжжа, так што, хоць яно практычна цалкам ляжала на поўнач ад 53 паралелі, але сярэдняя гадавая тэмпература вагалася ад +3,5 да +4,5 °C, а гадавая колькасць ападкаў складала ад 400 да 550 мм, толькі ў асобных раёнах сума ападкаў зніжалася да 350 мм.

Цячэнне Волгі дзяліла тэрыторыю края і ў кліматычных адносінах, лінія сярэднегадавых ападкаў у 400 мм праходзіла прыкладна па правым беразе Волгі.

Левабярэжжа мела паступовы схіл у заходнім і паўднёва-заходнім напрамку. Прыволжскае ўзвышша закрывала рэгіён ад вільготных заходніх і паўночна-заходніх вятроў, а прыходу вятроў Сярэдняй Азіі нічога не перашкаджала. У выніку, хоць тэрыторыя рэгіёна і спускалася да 51 паралелі, сярэдняя гадавая тэмпература была ніжэй +3 °C у паўночных і +4 °C у паўднёвых раёнах. Левабярэжжа таксама было больш засушлівым, і ступень увільгатнення зніжалася пры прасоўванні на паўднёвы ўсход. Толькі некаторыя раёны ў паўночна-заходнім вугле Левабярэжжа, а таксама багатыя лясамі і вадаёмамі Кінельскі і Борскі раёны мелі гадавую суму ападкаў у 400 мм і больш, у сярэднім жа гадавая сума ападкаў складала толькі 270—350 мм. Ізагіета ападкаў у 300 мм праходзіла ўздоўж цячэння Урала і Вялікага Іргіза.

Размеркаванне ападкаў ад года ў год было вельмі нераўнамерным. Так пры сярэднегадавым паказчыку ў Самары ў 363 мм у розныя гады ападкі змяняліся ад 156 да 680 мм у год. Даволі часта ў маі-чэрвені ападкаў не выпадала зусім, што вельмі негатыўна адбівалася на земляробстве, тады ўжо нават багатыя ліпеньскія дажджы не маглі выратаваць ураджай. Яшчэ адной асаблівасцю мясцовага клімату з'яўляліся нярэдкія сухавеі — гарачыя паўднёва-ўсходнія вятры, якія нясуць з сабой акрамя спякоты і сухасці драбнюткі пыл (сухі туман), з-за дзеяння якога расліны пакутавалі ад . Пры гэтым засухі не абмяжоўваліся Заволжам, а захоплівалі і значную частку тэрыторыі Сызранскай акругі у Прыволжы.

Сярэдняволжскі край з'яўляўся адным з самых багатых у Еўрапейскай частцы СССР па колькасці ясных сонечных дзён (каля 35 %). Па колькасці цяпла і вільгаці было магчыма культываванне нават вельмі цеплаёмістых раслін (сланечнік, кукуруза). На практыцы ж гэтаму перашкаджалі частыя вясновыя замаразкі, спалучэнне якіх з моцнымі зімовымі маразамі негатыўна адбівалася на культываванні нават азімай пшаніцы.

### Гідраграфія 
]]
Тэрыторыя края ляжала ў асноўным у Волжскім басейне, за выключэннем Арэнбургскай акругі, якая знаходзілася пераважна ў басейне Урала, і паўднёва-заходняй часткі Кузнецкай акругі, размешчанай у басейне Дона.

Найбуйнейшымі рэкамі края з'яўляліся Волга з яе прытокамі: Свіяга, Сызрань, Уса, Сура, Мокша — справа, Чарамшан, Сок, Самара, Моча, Чагра, Вялікі Іргіз — злева; і Урал з левым прытокам Сакмарай. Волга ў межах края цякла на працягу 400 кіламетраў маючы асноўны напрамак з поўначы на поўдзень, але ў раёне Стаўрапаля рабіла круты паварот на ўсход, абыходзячы Жыгулёўскія горы, робячы пятлю даўжынёй звыш 200 км — Самарскую Луку, а пачынаючы ад Сызрані зноў цякла ў паўднёвым напрамку. Рэкі працякалі ў асноўным па шырокіх і глыбокіх далінах (за выключэннем стэпавых, у якіх даліны былі неглыбокія). Часткі такіх далін затапляліся ў паводку, утвараючы каштоўныя поймавыя лугі. Паселішчы звычайна размяшчаліся на незатапляльных другіх рачных тэрасах. Цячэнне рэк слабое, ухіл нязначны, выключэннем з'яўляўся Урал.

Акрамя рэк на тэрыторыі края налічвалася звыш 3000 невялікіх азёр з агульнай плошчай да 25 тыс. га, але толькі нешматлікія з іх мелі плошчу звыш 1 км².

Правабярэжжа было багата азёрамі, рэкамі, рэчкамі і балотамі. У Левабярэжжы рэкі ў асноўным былі малыя і малаводныя, часцяком летам у вярхоўях перасыхаючы і распадаючыся на асобныя азёры. Паўднёва-ўсходняя частка края была яшчэ больш засушлівай.

Адрозненні ў ступені ўвільгатнення паміж Прыволжам і Заволжам адбіваліся і на стане крынічных і грунтавых вод. Калі ў Прыволжы знаходзілася шмат крыніц, грунтавыя воды залягалі дастаткова неглыбока, то ў Заволжы, за выключэннем паўночнай часткі Самарскай і большай часткі Бугурусланскай акруг, крыніцы — вялікая рэдкасць, прычым нават у прыволжскай паласе. Грунтавыя воды залягалі на вялікай глыбіні, глыбіня студняў дасягала 40 метраў, а ў стэпах вада часта была саланаватая. Як вынік, у той час як у Прыволжы селішчы размяшчаліся свабодна па берагах розных рэчак, яроў з крыніцамі, у Заволжы яны вымушана цясніліся вакол нешматлікіх крыніц пітной вады. Узнікала дальназямелле, якое прыносіла значныя страты.

### Глебы 
Значныя адрозненні ў рэльефе і вільготнасці абумовілі дастаткова багатую разнастайнасць глеб у рэгіёне. Найбольш характэрнай і каштоўнай была паласа тлустага чарназёму (з утрыманнем гумусу ў 10—12 %), якая праходзіла па большай частцы Бугурусланскай, прылеглай ускраіне Арэнбургскай і частцы Самарскай акруг. Гэтая паласа мела працяг і на правым беразе Волгі, дзе праходзіла некалькі паўднёвей і ў межах края захоплівала толькі ўскраіны Пензенскай і Кузнецкай акруг. Большую ж частку Прыволжа займалі дэградаваныя і вышчалачаныя чарназёмы, лесастэпавыя цёмна- і светла-шэрыя глебы, баравыя пяскі і супескі, гліністыя, сугліністыя, а па далінах рэк і наносныя глебы.

У Заволжы шэрыя лясныя землі сустракаліся толькі асобнымі ўчасткамі сярод розных чарназёмаў. Пры прасоўванні на паўднёвы ўсход і адпаведным памяншэнні вільготнасці ўтрыманне гумусу ў чарназёме зніжалася. Тлусты чарназём змяняўся звычайным (6-10 % гумусу), за якім ішоў чарназём бедны (4-6 %) гумусу. Пры набліжэнні да ізагіеты ў 300 мм з'яўляюцца каштанавыя глебы (3,5-4,5 % гумусу). Слабае ўвільгатненне і ўзмоцненае выпарэнне ў Заволжы спрыяла з'яўленню саланцоў. У лесастэпе яны сустракаліся галоўным чынам па рачных далінах, а ў стэпе займалі і схілы водападзелаў.

### Карысныя выкапні 
Час існавання края супадаў з пачаткам актыўнай разведкі карысных выкапняў на дадзенай тэрыторыі, таму даныя пра іх змяняліся практычна штогод.

Яшчэ да сярэдзіны 1920-х гадоў край быў практычна не вывучаны. Пры распрацоўцы планаў на першую пяцігодку край быў аднесены да выключна сельскагаспадарчых. Таксама адзначалася, што магчымай індустрыялізацыі края перашкаджае недахоп паліва і энергазабеспячэння. Аднак разведачныя працы 1929-1930-гадоў усталявалі, што край багаты гаручымі карыснымі выкапнямі, металічнымі рудамі, няруднымі карыснымі выкапнямі і горнахімічнай сыравінай. Многія радовішчы мелі ўсесаюзнае значэнне, магчымасць індустрыялізацыі края стала несумненнай, і ЦК ВКП(б) у сваім рашэнні ад 15 лютага 1931 года ўказваў на шырокія перспектывы індустрыялізацыі края з апорай на мясцовыя рэсурсы, і ператварэння яго ў індустрыяльна-аграрны.

#### Гаручыя карысныя выкапні 
Сярод гаручых карысных выкапняў края першае месца займалі гаручыя сланцы, якіх было разведана тры буйныя радовішчы: Кашпірскае (Сызранскі раён), Ундора-Захар'еўскае (Ульянаўскі раён), Агульнасыртоўскае (Бальшаглушыцкі і Андрэеўскі раёны). Таксама меліся малавывучаныя паклады сланцаў у Мардовіі. У той час сланцы бачыліся велізарнейшымі запасамі таннага мясцовага паліва і сыравінай для хімічнай прамысловасці. З сланцаў было магчыма атрыманне бензіну, іхтыёлу, маслаў, смалы, лакаў, фарбы, парафіну і г. д. Сланцавы попел быў прыдатны для вырабу цэглы і цэменту.

Сярод іншых гаручых рэсурсаў бачнае месца займаў торф. На тэрыторыі края налічвалася звыш 900 тарфяных балот з агульнай плошчай да 35 тыс. га, з запасамі торфу звыш 400 млн тон. Тарфянікі размяшчаліся пераважна ў Правабярэжжы (да 90 %) і галоўным чынам у Мардоўскай вобласці (звыш 30 % усіх запасаў края). Таксама яны сустракаліся ў Сурскім, Барышскім, Кузнецкім, Шамышэйскім і Ніжне-Ломаўскім раёнах Правабярэжжа і Чардаклінскім, Мелекескім, Кошкінскім і Абдулінскім раёнах Левабярэжжа.

У Дамбараўскім раёне Арэнбургскай акругі ў 1929 годзе было выяўлена радовішча каксаўнога каменнага вугалю.

На падставе разліковых даных яшчэ ў 1923 годзе край быў аднесены да заведама нафтаносных, прыкметы наяўнасці нафты былі выяўлены ў раёне Самарскай Лукі і басейне ракі Сок, аднак актыўная нафтаразведка пачалася толькі ў сярэдзіне 1930-х гадоў. 3 чэрвеня 1936 года ў Сызранскім раёне былі выяўлены першыя нафтавыя слаі прамысловага значэння, пасля чаго актывізаваліся пошукі нафты і ў Жыгулёўскіх гарах.

#### Руды 
Сярод усіх металічных руд першае месца займалі жалезныя, якія сустракаліся на ўсёй тэрыторыі края. Аднак найкаштоўнейшымі з'яўляліся Орска-Халілаўскія радовішчы, адкрытыя ў 1929 і разведаныя ў 1930 годзе. У гэтых радовішчах былі выяўлены значныя запасы жалезных руд: магнезіты, гематыты, храмістыя жалезныя руды, бурыя жалезнякі

Халілаўскае радовішча бурых жалезнякоў змяшчала руду вельмі высокай якасці, з сярэднім утрыманнем жалеза 37 % і максімальным у 53 %. Шкодныя дамешкі былі нязначныя (серы — каля 0,1 %), затое змяшчаліся дамешкі хрому, нікелю, тытану, што рабіла руду надзвычай каштоўнай сыравінай, прыдатнай для вырабу высакаякасных сталяў. Акрамя гэтага меліся Новаорскае радовішча бурых жалезнякоў, якое змяшчала руду кавалкамі ад 20 да 150 см у дыяметры, Акерманаўскае радовішча, адкрытае ў 1933 годзе, і прыдатнае для распрацоўкі адкрытым кар'ерным метадам, а таксама і шэраг іншых, больш дробных радовішчаў. Агульныя запасы бурага жалезняку ў краі ацэньваліся ў мільярд тон. Магутнасць запасаў руды, параўнальная лёгкасць яе здабычы, высокая якасць руды рабілі Орска-Халілаўскі раён цэнтрам здабычы жалеза ўсесаюзнага маштабу, вылучаючы раён на другое месца ў СССР пасля распрацовак пад Керччу.

У раёне станцыі Блява было выяўлена радовішча чырвонага жалезняку з утрыманнем жалеза да 63 %. Магнітныя жалезнякі сустракаліся ў Халілаўскім, Канапланскім, Блявінскім і Кульмінскім раёнах. Аднак высокае ўтрыманне дамешкаў серы рабіла распрацоўку чырвоных і магнітных жалезнякоў нявыгаднай.

Жалезныя руды меліся і ў іншых раёнах края. У ваколіцах Ульянаўска, Сенгілея, Шылаўкі і Буяракоў размяшчаліся радовішчы сфераідэрытаў з утрыманнем жалеза ў 35-35 % у сырой рудзе. Здаўна здабывалася жалезная руда — ліманіт на тэрыторыі былога Краснаслабодскага павета Мардовіі. Аднак памеры і аб'ёмы запасаў гэтых радовішчаў вызначаны ў той час не былі.

Мелася некалькі радовішчаў храміту: Халілаўскае і Хабарнінскае. Агульныя запасы храмістага жалезняку заставаліся, аднак, недаразведанымі, хоць і актыўна распрацоўваліся. Утрыманне Cr2O3 па ўчастках значна адрознівалася, у сярэднім складаючы 30-50 %, часам даходзячы да 60 %.

У краі таксама меліся запасы медных руд. Са старажытных часоў медзь здабывалася на Каргалінскіх руднях. На тэрыторыях Арэнбургскага, Саракташскага і Бурцінскага раёнаў знаходзіліся паклады медных пясчанікаў. Асабліва каштоўным было адкрытае ў 1932 годзе поліметалічнае Блявінскае радовішча медзістых пірытаў, якое адрознівалася не толькі высокім утрыманнем медзі (ад 2 да 20 %), але і наяўнасцю ў рудзе жалеза (≈20 %), серы (≈40 %), серабра (0,000038 %) і золата (0,000003 %). Запасы радовішча ацэньваліся ў 600 тыс. тон медзі, 11 476 тыс. тон жалеза, 12 тыс. тон серы, 936 тон серабра, 45 тон золата.

Таксама ў Орскім раёне І. Рудніцкім было выяўлена магутнае Халілаўскае радовішча нікелю, з запасамі металу да 240 тыс. тон, што рабіла яго найбуйнейшым у СССР і адным з найбуйнейшых у свеце. Таксама меліся заляганні нікелю ў Кваркенскім і Новапакроўскім раёнах, прычым папярэднія даныя ўказвалі, што Кваркенскае радовішча павінна быць яшчэ больш магутным і багатым па ўтрыманні нікелю, чым Халілаўскае.

Золата, акрамя ўтрымання ў блявінскіх поліметалічных рудах, залягала ў Айдырынскім залатаносным раёне (паміж рэкамі Айдырля і Байтук). Знаходзілася яно ў кварцавых жылах і гнёздах. Аднак найбольш багатыя залатыя россыпы і асноўныя жылы былі ўжо выпрацаваны, і сярэдняе ўтрыманне золата было дастаткова малое. Да ўсходу ад Айдырлінскага знаходзіўся Сінсшыханскі залатаносны раён, дзе знаходзілася некалькі прыіскаў.

У Орска-Халілаўскім раёне сустракаліся таксама радовішчы марганцу, кобальту, свінцу, плаціны і г. д., на сярэдзіну 1930-х якія не мелі прамысловага значэння.

#### Гідрамінеральныя 
У краі знаходзілася некалькі груп мінеральных крыніц розных тыпаў. У раёне сяла Усолле знаходзіліся саляныя крыніцы, якія здаўна выкарыстоўваліся для атрымання паваранай солі. Каля Сернаводска знаходзілася група серных крыніц. Нарэшце ў раёне сяла Ундоры была вядомая група вуглякісла-жалезістых крыніц.

#### Нярудныя карысныя выкапні 
Край быў багаты цэлым шэрагам нярудных карысных выкапняў, якія ігралі значную ролю ў эканоміцы края, у першы чаргу будаўнічых матэрыялаў. Паўсюдна на тэрыторыі края сустракаліся розныя гліны, з асобнымі радовішчамі высакаякасных глін. У Пензенскім раёне меліся тугаплаўкія гліны з запасам звыш мільёна кубаметраў. Каля станцыі Блява былі вядомыя паклады вогнетрывалых глін з тэмпературай плаўлення ў 1500—1600 °C, ля раз'езда Кумак — з тэмпературай плаўлення 1600—1750 °C. У Кінельскім і Орскім раёнах былі знойдзены адбельныя гліны.

Пяскі таксама сустракаліся паўсюдна, белыя кварцавыя пяскі, прыдатныя для шкляной вытворчасці, сустракаліся ў Сенгілееўскім раёне, каля Чапаеўска і Халілава. Мелася шмат радовішчаў мергеля: па беразе Волгі ў раёне Сенгілея, у Мардоўскай вобласці ля сяла Атэмар, у Пензенскім раёне ля сяла Мяртоўшчына і іншыя.

Вельмі шырока былі распаўсюджаны паклады вапнякоў і мелу. Лепш за іншых былі вывучаны радовішчы ля прыстані Марквашы на Волзе, у Чапаеўскім раёне (Тамылова і Губашава), у Орскім раёне і іншых. Налічвалася звыш 20 радовішчаў мелу: у Сенгліееўскім, Нова-Дзевічаскім, Ульянаўскім, Баранаўскім раёнах і Качкураўскім і Кавылкінскім раёнах Мардоўскай вобласці.

Гіпс шырока распаўсюджаны ў Самарскім, Краснаярскім, Кінельскім, Сергіеўскім, Арэнбургскім, Соль-Ілецкім, Саракташскім і іншых раёнах. Асабліва высокай якасці гіпс быў у радовішчы «Алябастравы яр» ля сяла Цароўшчына. Дыятаміт (трэпел) сустракаўся ў Інзенскім, Карсунскім, Майнскім, Лунінскім, Барышскім, Сенгілееўскім, Кузнецкім і Сызранскіх раёнах, у Мардоўскай аўтаномнай вобласці. Дыятамітам звычайна спадарожнічалі апокі

У многіх раёнах сустракаліся бітумінозныя вапнякі і пясчанікі, іх буйныя радовішчы былі вядомыя ў Сызранскім раёне (утрыманне бітуму да 15 %), Жыгулёўскіх гарах (да 20 % бітуму), у Байтуганаўскім і Сергіеўскім раёнах, на рацэ Шэшме (7-22 % бітуму) і ля сяла Аляксееўка.

У значнай колькасці меліся запасы іншай сыравіны: даламіты, дыябаз, пясчанік, жвір, дахавы сланец, граніт.

#### Каменесамацветная сыравіна 
У раёне Орска сустракаліся горны хрусталь, халцэдон, яшма, апалы, гранаты і іншыя выкапні.

#### Горнахімічная сыравіна 
Найбуйнейшым радовішча такога роду было Ілецкае радовішча каменнай солі, вядомае з пачатку XVI стагоддзя. Магутнасць салянага масіва перавышала 450 метраў, пры гэтым соль была вельмі высокай якасці — 99,8 % чысціні. Толькі разведаныя запасы радовішча ў дзясяткі разоў перавышалі аб'ёмы штогадовага агульнасусветнага спажывання. Мелася таксама слабавывучанае тады радовішча: гара «Мёртвыя солі» ў 18 км ад станцыі Ілецк. У даўніну таксама вялася здабыча солі вываркай вады саляных крыніц ля сяла Усолле ў Жыгулях.

Водзінскае (Краснаярскі раён) і Аляксееўскае (Кінельскі раён) радовішчы серы з запасамі больш за 1 мільён тон кожнае мелі важнае прамысловае значэнне. Меўся шэраг менш буйных радовішчаў: у 8 км ад Аляксееўкі, ля сяла Сырэйкі, Чырвонай Глінкі і іншыя. Сустракаліся ў краі радовішчы сернага калчадана: Блявінскае, Аракчэеўскае (Мардоўская АО) і іншыя.

Край багаты фасфарытамі, якія ігралі важную ролю ў якасці сыравіны для вытворчасці ўгнаенняў для сельскай гаспадаркі. Іх паклады спадарожнічалі сланцам, адпаведна асноўныя запасы былі ў раёне Ундор, Кашпіра, Агульнага Сырта і ў Мардоўскай АО. Сумарныя запасы ацэньваліся ў 383 мільёны тон, што шматразова перавышала сусветнае гадавое спажыванне.

З іншых карысных выкапняў прыцягвалі ўвагу спецыялістаў азбест, охра. У Орска-Халілаўскім раёне мелася некалькі радовішчаў магнезіту, тальку, графіту.

### Флора 
Лясістасць па акругах была нераўнамернай, ад 18,5 % у Мардоўскай вобласці да 3,3 % у Арэнбургскай акрузе. У сярэднім яна складала каля 11 % (26 620 тысяч км²) — 14 % (33 тысячы км²). Левабярэжжа параўнальна беднае лясамі, як лясныя можна было назваць толькі некалькі раёнаў: Чардаклінскі, Мелекескі, Стаўрапольскі, Бузулукскі. Яшчэ ў некалькіх раёнах сустракаліся асобныя лясныя масівы. На поўдзень ад Вялікага Кінеля і ўся ўсходняя частка Левабярэжжа былі амаль зусім пазбаўлены лесу.

Аснову лясоў складалі лісцяныя пароды: дуб, ліпа, бяроза, асіна, клён, лісцяныя пароды складалі 78,2 % усіх лясоў. Елка сустракалася толькі на паўночным захадзе края асобнымі дрэвамі або невялікімі групамі. На пясчаных глебах дастаткова шырока былі распаўсюджаны саснякі. Іглічныя лясы пераважалі на тэрыторыі толькі некалькіх раёнаў: Інзенскі, Нова-Пястроўскі, Кузнецкі, Камешкірскі, Барышскі, Нова-Спаскі і Бузулукскі. Асобныя хваёвыя лясы сустракаліся ў Мелекескім, Стаўрапольскім і Бузулукскім раёнах, а таксама на рацэ Суры.

Спелыя лясы складалі 34,1 %, прыспеваючыя — 28,6 %, маладняковыя — 37,3 %. Штогадовы прырост драўніны па краі ацэньваўся ў 7 млн м³. Высечкі лісцяных парод лёгка аднаўляліся натуральным шляхам, аднаўленне саснякоў у аналагічнай сітуацыі адбывалася з цяжкасцю, іх месца звычайна займалі лісцяныя пароды: бяроза, асіна і дуб.

Лясістасць памяншалася пры прасоўванні на паўднёвы ўсход, пераходзячы ў лесастэпы і стэпы, якія займалі большую частку тэрыторыі края. Яны здаўна разорвалася, участкі першабытнага стэпу сустракаліся толькі месцамі, на ўзлесках лясоў і схілах, нязручных для ворыва. Аднак адзначалася, што праз 10-15 гадоў пасля заканчэння апрацоўкі поля, на яго месцы выяўляліся прыкметы аднаўлення стэпу з характэрным пераважаннем злакаў і двухдольных. З далейшым прасоўваннем на поўдзень і паўднёвы ўсход разнатраўныя стэпы змяняліся спачатку тыпчакова-ковыльнымі. а затым і палыннымі.

Да сярэдзіны 1930-х высока ацэньвалася не толькі паліўная і будаўнічая роля лясоў края, але і іх велізарнае ахоўнае і водаахоўнае значэнне, паўстала пытанне аб натуральным і штучным лесааднаўленні.

### Фаўна 
]]
Буйныя драпежнікі лясной паласы ў краі былі прадстаўлены мядзведзямі, якія зрэдку сустракаліся ў Мардоўскай вобласці. На поўначы края сустракалася рысь. Паўсюдна былі распаўсюджаны куніца, лісіца, гарнастай, сустракаліся тхары, норкі, ласкі. Таксама ў паўночнай частцы часта сустракалася вавёрка. Усе гэтыя жывёлы служылі аб'ектам палявання, а іх шкуры аб'ектам гандлю на мясцовых рынках. У стэпавай частцы края асноўным драпежнікам быў воўк, які прычыняў немалы ўрон сельскай гаспадарцы. Сустракаліся карсакі, асноўнымі ж прадстаўнікамі фаўны ў стэпавай частцы былі грызуны. Буйныя суркі сустракаліся ў Арэнбургскай акрузе, паўсюдна сустракаліся суслікі: шэры, жоўты і рыжаваты. Сярод злакавых пасеваў шматлікія хамякі. Ля вады нярэдкая вадзяная пацук, мех якой цаніўся на мясцовым рынку.
]]
Сярод лясных птушак вылучаліся цяцярук і рабчык, якія мелі прамысловае значэнне. У Жыгулёўскіх гарах сустракалася рэдкая чырвоная качка. У стэпах шырока распаўсюджанымі былі жаўрукі, перапёлкі, курапаткі, нярэдкія драпежныя стэпавыя луні, а таксама буйныя дропы і стрэпеты.

Найбольш каштоўныя пароды рыб (асётр, бялуга, шып, сцерлядзь) сустракаліся ў Волзе, а таксама на Урале да вусця Сакмары. Сцерлядзь таксама сустракалася ў Суры і Мокшы.
]]
Сярод насякомых края больш за ўсё былі вывучаны шкоднікі, тыповымі прадстаўнікамі якіх былі конікі і кабылкі. У паўднёвых частках рэгіёна ў асноўным гэта былі італьянская і паласатая саранча, у паўночных — цёмнакрылыя і крыжовыя кабылкі. Зрэдку назіралася нашэсце азіяцкай (сапраўднай) саранчы. Сур'ёзную праблему ўяўляў малярыйны камар, шырока распаўсюджаны ўсюды, асабліва ў Заволжы, і які з'яўляўся крыніцай заражэння малярыяй.

## Гісторыя 
### Засяленне тэрыторыі 
Першымі народамі, якія пастаянна пражывалі на тэрыторыі края былі мардва на захадзе, башкіры на ўсходзе, у паўночнай частцы пражывалі булгары. У XIII стагоддзі тэрыторыя края ўвайшла ў склад Залатой Арды.

У першай палове XV стагоддзя на тэрыторыі края з'яўляюцца першыя рускія паселішчы: Краснаслабодск (1535), Алатыр (ак. 1552). У 1586 годзе з'явіўся першы волжскі горад — Самара. Актыўная каланізацыя зямель края пачалася пасля заканчэння Смутнага часу. Для абароны рускіх пасяленцаў з'яўляюцца крэпасці Верхні (1636) і Ломавы (1636), Керэнск (1639), Інсар (1648). Для лепшай абароны паміж крэпасцямі будавалі «рысу» — глыбокі роў з насыпаным каля яго валам, у лясах рыса праводзілася з дапамогай засекі. Паступова ўмацаванні выйшлі ў раён Волгі, дзе ў 1648 годзе быў заснаваны Сімбірск. У наступным дзесяцігоддзі будаўніцтва ўмацаванняў перайшло на левабярэжжа, дзе рыса праходзіла ўздоўж ракі Чарамшан. Адначасова з прасоўваннем мяжы рускіх зямель у Заволжа актыўна засялялася Прыволжа. У 1660-х гадах з'явілася Пенза, у 1683 годзе — Сызрань.
]]
У 1730-х гадах пачалося будаўніцтва новай ахоўнай лініі ўздоўж ракі Сок. З'яўляюцца буйныя паселішчы і паўднёвей гэтай рысы, у 1748 годзе згадваецца Бугурусланская слабада, а ў вусці Оры ў 1735 годзе пачалося будаўніцтва памежнага горада, закліканага служыць гандлёвым пунктам у гандлі са стэпнякамі і ўсходнімі купцамі — Арэнбурга. У 1742 годзе Арэнбург перавялі на новае месца, а ранейшае паселішча перайменавалі ў Орск. Ад Арэнбурга да Самары пралегла новая лінія з крэпасцяў, у тым ліку Бузулукскай, паміж якімі ўмацаванні ўжо не будаваліся.

На ранніх этапах асваенне края аснову пасяленцаў складалі воінскія гарнізоны і рознага роду беглыя, якія шукалі на Волзе вольнага жыцця, або беглі ад даўгоў або прыгнётаў. З замірэнем Паволжа і прасоўваннем межаў далей на ўсход рос прыток новых перасяленцаў у рэгіён. Землі ў новым рэгіёне атрымлівалі рознага роду служылыя людзі за сваю службу дзяржаве, становячыся тым самым памешчыкамі. Іншыя памешчыкі таксама атрымлівалі ад дзяржавы новыя маёнткі, для асваення якіх пераводзілі сваіх сялян з унутраных рэгіёнаў Расіі. Дзяржава перасяляла на свабодныя землі прыналежных ёй сялян з перанаселеных Разанскай, Курскай, Варонежскай губерняў. У першую палову XIX стагоддзя шырока практыкавалася надзяленне землямі ў рэгіёне адстаўных салдат або маламаёмных дваран — аднадворцаў.

Першапачаткова каланізацыя рускімі не сустракала пярэчанняў з боку мясцовага насельніцтва. Мардвіны традыцыйна прамышлялі паляваннем і бортніцтвам і рускія земляробы, якія сяліліся ў стэпе, ім ніколькі не перашкаджалі, наадварот, віталіся, бо актывізаваўся гандаль. Але з ростам рускага насельніцтва пачалася высечка лясоў, урад стаў запісваць мардву ў прыгонныя, што прывяло да мардоўскай міграцыі, калі выгнаныя са сваіх месцаў мардвіны адыходзілі на поўдзень, у Пензенскі край, далей на Самарскую Луку і яе наваколлі і нават яшчэ паўднёвей, у Саратаўскую і Арэнбургскі край. Башкірская знаць таксама спярша вітала з'яўленне рускіх пасяленцаў, актыўна прадаючы ўчасткі грамадскай зямлі. Аднак жа хуткі прыток рускіх пасяленцаў прывёў да небезпадстаўных боязяў, што неўзабаве башкіры могуць пазбавіцца ўсіх сваіх вотчынных зямель. Незадаволенасць расла, але паўстанні, якія ўспыхвалі, душыліся царскім урадам. У выніку ўсе башкірскія землі ў межах края апынуліся занятыя рускімі перасяленцамі, толькі ў вярхоўях Вялікага Іргіза заставалася некалькі паселішчаў, дзе башкіры аселі пасля аднаго з паўстанняў.

Не толькі рускія прымалі прыкметны ўдзел у каланізацыі рэгіёна. На поўначы Самарскай губерні размяшчаліся землі нямецкіх менанітаў, якія атрымалі іх па дамове з царскім урадам. Аналагічныя калоніі пасля з'явіліся на тэрыторыі Арэнбургскай губерні. Сустракаліся калоніі ўкраінцаў, якія да адведзеных ім зямель часцяком дадаткова куплялі выбраныя самастойна ўчасткі. Традыцыйныя ўкраінскія гаспадарчыя прыёмы і методыка апрацоўкі зямель цалкам падыходзілі і да мясцовых умоў і нават станавіліся аб'ектам пераймання сярод рускага насельніцтва. У 1737 годзе была заснавана крэпасць Стаўраполь (цяпер Тальяці), якая стала цэнтрам рэгіёна хрышчаных калмыкаў, якія прынялі рускае падданства, аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя калмыкі былі пераселены бліжэй да Урала.

У цэлым каланізацыя рэгіёна прасоўвалася з паўночнага захаду і захаду, што выяўлялася ў размеркаванні шчыльнасці насельніцтва па абласцях рэгіёна, прыкметна зніжаючыся з прасоўваннем на паўднёвы ўсход. У апошняй траціне XIX стагоддзя насельніцтва ў рэгіёне настолькі вырасла, што нават з Самарскай і Арэнбургскай губерняў яшчэ не так даўно вядомых зямельнымі прасторамі з-за перанаселенасці пачалася міграцыя далей на ўсход.

### Стварэнне рэгіёна 
Першы праект новага раянавання шырокіх тэрыторый Паволжа аўтарства прафесара І. Г. Аляксандрава УЦВК РСФСР разгледзеў і зацвердзіў яшчэ ў 1921 годзе. Меркавалася падзяліць Паволжа на тры вобласці: Ніжне-Волжскую, Сярэдне-Волжскую і Вяцка-Ветлужскую. Адным са значных адрозненняў ад ранейшага губернскага дзялення з'яўлялася змяненне ролі Волгі. Калі раней рака служыла натуральнай мяжой паміж суседнімі губернямі, то цяпер яна меркавалася воссю, вакол якой групуецца эканоміка прылеглых раёнаў.

Па праекце Аляксандрава, дадаткова ўдакладненым пры яго зацвярджэнні УЦВК, у склад Сярэдне-Волжскай вобласці павінны былі ўвайсці Самарская, Ульянаўская, паўднёвыя часткі Пензенскай, паўднёва-ўсходнія паветы Ніжагародскай губерняў і Татарская і Чувашская рэспублікі. Першыя ж абмеркаванні з прадстаўнікамі рэгіёнаў паказалі неплацежаздольнасць праекта, у першую чаргу з-за процідзеяння з боку нацыянальных рэспублік, якія лічылі яго не адпавядаючым сваім інтарэсам. І хоць прапанова не была рэалізавана, але яна зарадзіла саму ідэю афармлення новай буйной адміністрацыйнай адзінкі на Сярэдняй Волзе.

Методыка раянавання, якая выкарыстоўвалася Аляксандравым, засталася не зусім яснай. Нягледзячы на запэўніванні аўтара ў яе навізне, крытыкі адзначалі, што нічога прынцыпова новага ў ёй не ўтрымлівалася. Вядомы статыстык Р. І. Баскін адзначаў, што, па ўсёй бачнасці, ужываўся даўно вядомы метад сумарнасці прыкмет. У якасці альтэрнатывы ён прапанаваў новую методыку па адзінай прыкмеце — адлегласці гаспадарак да культурна-эканамічных цэнтраў. Аднак пры спробе яе прымянення аўтар сутыкнуўся з метадалагічнымі складанасцямі і ў выніку, больш адвольна, чым навукова, прыйшоў да таго ж складу губерняў, якія павінны былі ўвайсці ў новую вобласць, што і Аляксандраў. Метады Баскіна, аднак, часткова знайшлі ўвасабленне пры распачатым у 1923 годзе праектаванні акруг унутры Самарскай, Пензенскай і Ульянаўскай губерняў.

Для прапрацоўкі і абгрунтавання межаў Сярэдне-Волжскай вобласці Дзяржплан стварыў абласную планавую камісію, у якую ўвайшлі прадстаўнікі Самарскай, Пензенскай і Ульянаўскай губерняў. Татарская і Чувашская рэспублікі ад удзелу ў працы камісіі ўстрымаліся. У апублікаваных у 1925 годзе выніках працы былі зроблены высновы, што ў вобласць павінны былі ўвайсці Самарская, Ульянаўская губерні, Пензенская губерня без Краснаслабодскага, Цемнікаўскага і Беднадзям'янаўскага паветаў, а таксама Татарская і Чувашская рэспублікі. У гэтай працы таксама ўпершыню абгрунтоўвалася неабходнасць уключэння ў новую адміністрацыйную адзінку больш усходніх рэгіёнаў: Башкірскай рэспублікі і Арэнбургскай губерні.

Па распараджэнні Дзяржплана ў ліпені 1926 года планавая камісія была зачынена, абавязкі па прапрацоўцы пытання ўсталявання межаў новага рэгіёна былі ўскладзены часткова на Самарскі губплан, які не валодаў дастатковымі рэсурсамі, часткова на апарат самога Дзяржплана. Фактычна праца спынілася. Некаторы час у афіцыйных дакументах Дзяржпланы РСФСР і СССР паказвалі, што ў вобласць увойдуць рэгіёны, указаныя прафесарам Аляксандравым, а неафіцыйна да іх дадавалася яшчэ Арэнбургская губерня.

У снежні 1927 года на XV з'ездзе УКП(б) было прынята рашэнне аб завяршэнні работ па раянаванні рэгіёнаў. Гэта прывяло да таго, што ў пачатку 1928 года Дзяржплан СССР прапанаваў перагледзець сетку раёнаў, якая не змянялася з 1921 года, матывуючы неабходнасць улічыць шырокі матэрыял па раянаванні, набраны на месцах за гэтыя гады. Гэта выклікала з'яўленне мноства самых розных праектаў з рознай ступенню прапрацаванасці. Сярод іншых Саратаўскі губвыканкам прадставіў праект Ніжне-Волжскага края, які акрамя Саратаўскай губерні уключаў большую частку Самарскай і часткі Ульянаўскай, Арэнбургскай і Пензенскай губерняў, гэта значыць уключаючы ў сябе тры чвэрці ад меркаванай Сярэдне-Волжскай вобласці. Меркавалася стварыць рэгіён, у якім будзе вырабляцца ўся пшаніца ва ўсходняй частцы Еўрапейскай часткі СССР. Праект выкладаўся ў шэрагу дакладаў, быў выдадзены асобнай кнігай, знайшоў шмат прыхільнікаў і ў выніку быў адобраны Дзяржпланам РСФСР.

Праект Сярэдне-Волжскай вобласці, які падтрымліваўся Самарскім губвыканкамам, быў менш прапрацаваны і мог абапірацца толькі на больш дакладнае ўяўленне асаблівасцей Сярэдняй Волгі і ўказанне недахопаў Саратаўскага праекта, такіх як поўнае ігнараванне разнастайнасці клімату, глеб і эканамічнага становішча на гэтак шырокай тэрыторыі, каб можна было на практыцы ўжываць адзіны комплекс мерапрыемстваў для развіцця вытворчасці пшаніцы. Самарскі губвыканкам сцвярджаў, што ранейшая сетка Дзяржплана, якая прадугледжвала Сярэдне-Волжскую вобласць, зусім не страціла актуальнасці. Паказвалася, што менавіта такі рэгіён будзе найбольш эканамічна эфектыўны, паспяхова праявіць сваю спецыялізацыю, калі з рэгіёнаў з дэфіцытам зямлі: Ульянаўскай, Пензенскай губерняў, Татарскай і Чувашскай рэспублік магчыма будзе перанесці рэсурсы на новыя, малаасвоеныя тэрыторыі Заволжа, для чаго пажадана ўключэнне ў вобласць Арэнбургскай губерні і Башкірскай рэспублікі, дзе магчымы велізарны рост сельскай гаспадаркі.

У Дзяржплане СССР ідэя стварэння Ніжне-Волжскага края падтрымкі не знайшла, але і стварэнне Сярэдне-Волжскай вобласці не было зацверджана. Быў падтрыманы праект стварэння Волга-Каспійскага края з цэнтрам у Сталінградзе, па якім прадугледжвалася аб'яднанне тэрыторый, якія ляжаць вышэй па Волзе, у асобны рэгіён з цэнтрам у Саратаўе. Аднак УЦВК праігнараваў і рашэнне Дзяржплана РСФСР, і рашэнне Дзяржплана СССР, у 1928 годзе дэкрэтаваў стварэнне Ніжне-Волжскай і Сярэдне-Волжскай абласцей, вярнуўшыся да ідэй Аляксандрава, хоць і з некаторымі зменамі ў складзе губерняў.

### Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Сярэдняволжская вобласць была створана пастановай УЦВК ад 14 мая 1928 года «з пераходам ад губернскага, павятовага і валаснога дзялення на акруговы і раённы і з адпаведнай зменай наймення мясцовых органаў улады».

У створаную вобласць увайшлі Пензенская, Ульянаўская, Арэнбургская губерні цалкам, Самарская губерня без Пугачоўскага павета і Кузнецкі павет Саратаўскай губерні .

Працу па раянаванні рэгіёна прыйшлося праводзіць у найкарацейшыя тэрміны. Са стварэннем акруг асаблівых складанасцей не ўзнікла, бо для трох губерняў неабходныя матэрыялы былі сабраны яшчэ ў 1925—1926 гадах, атрыманыя 9 акруг былі дастаткова суцэльнымі ў эканамічным плане, аднак адрозніваліся па плошчы і колькасці насельніцтва. Раянаванне тэрыторый Заволжа абапіралася на вельмі эфектыўны вытворчы метад, у выніку чаго атрымалася тры акругі, кожны са сваім вытворчым профілем, але з прыкладна роўнай колькасцю сельскага насельніцтва, і Бузулукская акруга, якая стаяла асабняком і знаходзілася на перасячэнні дарог. Пры раянаванні ж Прыволжа гэты метад удалося ўжыць толькі ў Кузнецкай акрузе. Пензенская, Мардоўская і Сызранская практычна не адрозніваліся ў вытворчых адносінах: малазямелле, аграрная перанаселенасць, перавага трохполля і спажывецкі тып паляводства і жывёлагадоўлі. Ульянаўская акруга стаяла асабняком, бо частка яе знаходзілася ў Заволжы, дзе тэмпы развіцця гаспадаркі былі значна вышэйшыя. Таму для стварэння раённай і акруговай сеткі Правабярэжжа выкарыстоўваўся метад эканамічнага прыцягнення. Аднак гэтаму перашкаджаў недахоп буйных гарадоў, здольных стаць цэнтрамі акруг. Умешвалася і нацыянальнае пытанне, з-за якога Пензенскую губерню прыйшлося падзяліць на дзве акругі, хоць Саранск, які стаў цэнтрам Мардоўскага, на гэтую ролю не падыходзіў, маючы ўсяго толькі 16 тысяч насельніцтва. Ва Ульянаўскай губерні знайшлося два гарады, здольных стаць цэнтрам акругі: Ульянаўск і Сызрань, абодва яны і паслужылі ядром для ўтварэння акруг. У выніку ў Прыволжы было ўтворана дзве буйныя, дзве невялікія і адна прамежкавая акругі.

Праектаванне раённай сеткі аказалася задачай больш складанай. Складанасць уяўлялі незвычайныя памеры новых адзінак АТД, якія былі прыкладна ў пяць-шэсць разоў меншыя за былыя паветы, і прыкладна ў столькі ж разоў буйнейшыя за воласці. Дадатковыя праблемы стварала патрабаванне з самага пачатку існавання зрабіць раёны бездэфіцытнымі ў бюджэтным стаўленні, што вымушала грэбаваць эканамічнай мэтазгоднасцю. Акрамя таго, працы па раянаванні прыйшліся на летні перыяд, калі большая частка сельскагаспадарчага насельніцтва проста не магла браць удзел у абмеркаваннях. Так ці інакш, але да ўстаноўленых тэрмінаў было створана 116 раёнаў, хоць і дастаткова разнародных.

16 ліпеня 1928 года быў зацверджаны падзел вобласці на 9 акруг і 116 раёнаў:

* Мардоўская акруга — 23 раёны,
* Самарская акруга — 10 раёнаў,
* Бугурусланская акруга — 12 раёнаў,
* Бузулукская акруга — 7 раёнаў,
* Пензенская акруга — 14 раёнаў,
* Сызранская акруга — 8 раёнаў,
* Ульянаўская акруга — 15 раёнаў,
* Арэнбургская акруга — 15 раёнаў,
* Кузнецкая акруга — 12 раёнаў.

Праца па аптымізацыі сеткі акруговага і раённага дзялення, а таксама ўдакладненні знешніх межаў вобласці, працягвалася і ў далейшым, грунтуючыся на заявах ад насельніцтва. Значныя выпраўленні былі зацверджаны УЦВК 21 студзеня 1929 года. Цалкам скасоўвалася Бузулукская акруга, Сарочынскі раён з яго складу ўвайшоў у Арэнбургскую акругу, іншыя — у Самарскую. Кандольскі раён пераходзіў з Кузнецкай у Пензенскую акругу, скасоўваліся Целяшоўскі, Нікольска-Чарамшанскі, Анучынскі і Галіцынскі раёны. Удакладненні знешніх межаў рэгіёна працягваліся і ў далейшым. Асабліва складанай была мяжа Арэнбургскай акругі, на працягу якой сустракалася частае перакрыжаванне зямель суседніх рэгіёнаў. Акрамя таго, не было праведзена раянаванне суседніх Башкірскай АССР, Уральскай вобласці і Казахскай АССР, у выніку якіх меркавалася магчымым змяненне тэрыторый края.

У межах Мардоўскай акругі пражывала толькі 32,2 % мардоўскага насельніцтва і пры яго стварэнні ён не атрымліваў статус нацыянальнага, аднак палітыка савецкай дзяржавы прывяла да стварэння 10 студзеня 1930 года не проста нацыянальнай акругі, але аўтаномнай Мардоўскай вобласці ў складзе Сярэдневолжскай, у сувязі з чым пастановай Саўнаркама Сярэдневолжская вобласць была перайменавана ў Сярэдняволжскі край, раёны перайшлі ў непасрэднае кіраванне края.

На 1931 год край складаўся з 64 раёнаў, Мардоўскай аўтаномнай вобласці з 18 раёнамі, 21 горада, 6 з якіх падпарадкоўвалася непасрэдна краявому цэнтру (Самара, Арэнбург, Пенза, Ульянаўск, Сызрань, Чапаеўск). Усяго налічвалася 14 016 населеных пункта, якія аб'ядноўваліся ў 3192 сельсаветы. Аднак змены працягваліся і ў далейшым.

20 красавіка 1934 года ў складзе края была створана Орская прамысловая акруга — 931,6 тыс. чал (13,39 %);
* татары — 319,8 тыс. чал (4,59 %);
* украінцы — 185,7 тыс. чал (2,66 %);
* чувашы — 161,1 тыс. чал (2,34 %);
* мішары — 64,3 тыс. чал (0,93 %)
* мяшчэра — 38,9 тыс. чал (0,55 %);
* немцы — 22,7 тыс. чал (0,33 %)
* башкіры — 20,8 тыс. чал (0,3 %);
* казахі — 17,5 тыс. чал (0,25 %);
* яўрэі — 14,1 тыс. чал (0,2 %);
* беларусы — 8,9 тыс. чал (0,13 %);
* палякі — 4,3 тыс. чал (0,06 %);
* іншыя — 10,5 тыс. чал (0,15 %).

На тэрыторыі Сярэдняволжскага края пражывала 69,5 % усёй мардвы СССР (77,9 % РСФСР) і значная доля агульнай колькасці мішароў і мяшчэры. Мардоўскае насельніцтва канцэнтравалася ў Пензенскай, Кузнецкай і асабліва Мардоўскай акругах — спрадвечнай тэрыторыі рассялення мардвы. Таксама значная доля мардвы пражывала ў Бугурусланскай акрузе, куды мардва перасялялася ў XVII—XVIII стагоддзях.

Рускае насельніцтва пераважала ва ўсіх акругах края, слабей за ўсё яно было прадстаўлена ў Кузнецкай — 51,1 % і Бугурусланскай — 54,1 % акругах. Другой па колькасці народнасцю ў абедзвюх акругах былі мардва (29,8 % і 23 % адпаведна), у Кузнецкай акрузе таксама была вялікая доля татар (17 %), у Бугурусланскай жа трэцяй па колькасці нацыяй былі чувашы (10,3 %). Найменшая нацыянальная разнастайнасць была ў Мардоўскай акрузе, якая на 95 % складалася з прадстаўнікоў двух народаў: рускіх і мардвы. І хоць рускае насельніцтва ў акрузе практычна ўдвая перавышала мардоўскае ён быў ператвораны ў нацыянальную як цэнтр вывучэння і засяроджвання мардоўскай культуры.

### Дэмаграфія 
Размеркаванне насельніцтва края па ўзростах мела свае асаблівасці, звязаныя з яго гісторыяй.

У параўнанні з агульнарасійскімі паказчыкамі назіраліся статыстычна прыкметныя правалы ў колькасці дзяцей ва ўзросце 8-13 гадоў, звязаныя з паніжэннем нараджальнасці падчас Першай сусветнай і грамадзянскай вайны і значнае зніжэнне колькасці дзяцей ва ўзросце да 8 гадоў у Самарскай, Ульянаўскай, Сызранскай і Арэнбургскай акругах — вынік голаду ў Паволжы ў пачатку 1920-х.

Міграцыйны ўлік на тэрыторыі края практычна не вёўся, таму даных аб механічным прыросце насельніцтва не маецца, але маюцца дастаткова падрабязныя звесткі аб натуральным прыросце на 1927 год з разбіўкай па акругах:

Ва ўсіх акругах назіралася зніжэнне нараджальнасці ў параўнанні з узроўнем 1910 года, аднак калі ў правабярэжнай частцы нараджальнасць зніжалася і да 1923, і ў далейшым да 1927 года, то ў левабярэжных акругах (у 1910 годзе займалі лідзіруючыя пазіцыі ў краіне па нараджальнасці: Арэнбургская губерня — 61,2, Самарская — 58,3) пасля рэзкага зніжэння нараджальнасці ў выніку голаду ў 1923 годзе назіралася аднаўленне паказчыкаў, хоць і не дасягнулае даваенных значэнняў. Гэта тлумачылася гаспадарчай адсталасцю і аграрным перанасяленнем правабярэжных акруг, якія перашкаджалі аднаўленчаму працэсу. Смяротнасць у рэгіёне ва ўсіх акругах значна знізілася ў параўнанні з 1910 годам, нават нягледзячы на рэзкі скачок паказчыка ў галодныя гады. Сумарна гэтыя паказчыкі давалі значны ўзровень прыросту насельніцтва ў параўнанні з даваенным, у першую чаргу за кошт скарачэння смяротнасці з-за змянення ўзроўню жыцця насельніцтва.

Да 1931 года натуральны прырост у сельскай мясцовасці складаў 2,4 % у год, у гарадах — 1,7 %. Пры гэтым прырост гарадскога насельніцтва складаў каля 4,7 % у год, у асноўным за кошт пераезду сельскага насельніцтва ў гарады з прамысловасцю, якая развівалася.

З 1925 па 1930 года край лічыўся раёнам магчымай каланізацыі, у першую чаргу пад перасяленне з малазямельных рэгіёнаў краіны прызначаліся слабазаселеныя заволжскія акругі. Аднак планы першай пяцігодкі прадугледжвалі стварэнне ў Заволжы шэрагу буйных збожжавых саўгасаў, пад якія былі адведзены плошчы, што раней меркаваліся пад перасяленне, у сувязі з чым край быў выключаны з раёнаў каланізацыі. Таксама вялася актыўная праца па рассяленні жыхароў перанаселеных прыволжскіх акруг. Толькі за перыяд 1928—1930 гадоў у каланізацыйныя раёны СССР было пераселена больш за 33 тысячы чалавек, яшчэ тры тысячы было пераселена ў межах рэгіёна, у Заволжа. Праграма перасялення меркавалася часовай, разлік будаваўся на інтэнсіфікацыю сельскай гаспадаркі, актыўнае выкарыстанне механізацыі, угнаенняў, што павінна было дазволіць атрымліваць вялікія ўраджаі на ранейшых малых надзелах зямель і ў Прыволжы.

## Сельская гаспадарка 
Да рэвалюцыі губерні, з тэрыторый якіх была складзена Сярэдняволжская вобласць, мелі відавочна выражаны аграрны характар, 84 % усёй прадукцыі, якая выраблялася, прыходзілася на сельскую гаспадарку, прамысловасць была развіта вельмі слаба. Як вынік, Сярэдняволжскі край таксама першапачаткова быў пераважна сельскагаспадарчым. У 1927—1928 гадах валавая прадукцыя сельскай гаспадаркі края па сваім кошце перавышала прадукцыю прамысловасці ў 3,3 разы, у той час як па СССР перавышэнне складала толькі 1,6 %. І хоць на наступны год у СССР ужо назіралася перавышэнне кошту прамысловай прадукцыі над сельскагаспадарчай на 4,3 %, то ў краі ўсё заставалася па-ранейшаму, сельскагаспадарчая прадукцыя пераважала ў 3,2 разы.

Правабярэжжа характарызавалася ярка выяўленым малазямеллем, выкарыстаннем сістэмы трохполля, недахопам пашаў. Асноўнымі прадуктамі паляводства з'яўляліся жыта, авёс, каноплі. Буйная рагатая жывёла развівалася ў малочным напрамку, свінагадоўля была развіта слаба. У Левабярэжжы быў дастатковы зямельны прастор, шырока выкарыстоўвалася залежная сістэма паляводства, былі ў наяўнасці вялікія выганы для жывёлы, але мелі некалькі горшыя прыродныя ўмовы: недастатковая вільготнасць і высокая верагоднасць засухі. Асноўным таварам з'яўляліся пшаніца, ячмень, сланечнік. Вытворчасць буйной рагатай жывёлы арыентавалася на мясны напрамак, месцамі была добра развіта свінагадоўля, прысутнічала значная авечкагадоўля.

У цэлым рэгіён спецыялізаваўся на вытворчасці збожжавых, якія складалі 88-89 % усіх пасеваў. Край лідзіраваў сярод рэгіёнаў Паволжа па дадзеным напрамку, даючы звыш 40 % ад усяго аб'ёму таварнага збожжа. Агульная пасяўная плошча ў рэгіёне складала на лета 1929 года 7691 тыс. га, што складала 22,8 % ад усіх пасяўных тэрыторый Паволжа, па дадзеным паказчыку Сярэдняволжскі край быў найбуйнейшым рэгіёнам Паволжа. Таксама край з'яўляўся лідэрам па вытворчасці жыта (21,6 %) і канопляў (каля 40 %), а па вытворчасці пшаніцы і сланечніка саступаў першынство толькі Ніжневолжскаму краю. У галіне жывёлагадоўлі пазіцыі рэгіёна былі некалькі слабейшыя, займаючы другое месца (21,5 %) сярод рэгіёнаў Паволжа па вытворчасці мяса і трэцяе (17,8 %) па вытворчасці малочнай прадукцыі. Чацвёртае месца (11,5 %) рэгіён займаў па выхадзе гарбарнай прадукцыі.

У ходзе першай пяцігодкі плошча пасеваў у краі значна вырасла, дасягнуўшы да 1933 года 9475 тыс. га. Змяніўся склад пасеваў, паступова расла доля тэхнічных культур і пасяўных траў, доля жыта скарачалася за кошт павелічэння долі больш каштоўнай азімай пшаніцы, а авёс выцясняўся больш засухаўстойлівым ячменем. Аднак па-ранейшаму адбіваўся недахоп плошчаў кармавых культур і іх нізкая ўраджайнасць, стрымліваючы рост жывёлагадоўлі. Расла спецыялізацыя раёнаў края: Правабярэжжа арыентавалася на вытворчасць тэхнічных культур (каноплі, лён, бульба), агародных і сакавітых кармавых культур, а таксама азімых збожжавых. Левабярэжжа спецыялізавалася на вытворчасці пшаніцы, кукурузы, палявых кармавых, сіласных і новых тэхнічных культур. Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых у 1932 годзе складала 5,1 цэнтнера з гектара.

З ростам пасяўной тэрыторыі расла і механізацыя сельскай гаспадаркі края. У 1931 годзе ў краі дзейнічала 115 МТС і 25 машынна-трактарных брыгад, якія ахоплівалі 36,5 % ад агульнай плошчы яравога пасеву і 40 % ад тэрыторый калгасаў, пры гэтым недахоп запчастак і ГЗМ прыводзілі да прастояў, якія даходзілі да 30-35 % трактарнага парку. У наступныя гады праводзілася масавае набыццё новых трактароў, так што ў 1934 годзе большасць (57 %) трактароў было адносна новымі, набытымі ў 1932—1333 гадах. Да 1934 года ў краі мелася ўжо 198 МТС, аснову парку якіх складалі трактары з магутнасцю ў 301—600 к.с(43,4 %), якія апрацоўвалі ўжо ў 1933 годзе — 54 %, ў 1934 — 70,3 % калгасных пасяўных плошчаў. У сярэднім у 1934 годзе на адну МТС прыходзілася 38 трактароў сумарнай магутнасцю ў 561 к. с. Расла і колькасць камбайнаў, якіх да пачатку другой пяцігодкі налічвалася 1315 камбайна, засяроджаных у асноўным у саўгасах, і аўтамабіляў (1345 у 1932 годзе), аднак іх колькасць усё яшчэ заставалася нязначнай і планавалася ў далейшым павялічыць колькасць камбайнаў у 7 разоў, а аўтамабіляў у 10. 63,6 % энергетычнага балансу сельскай гаспадаркі ў 1932 годзе працягвала прыходзіцца на коней, пры гэтым рост плошчы пасеваў і скарачэнне пагалоўя прывялі да пастаяннага павелічэння нагрузкі на коней, і такое становішча спраў павінна было падоўжыцца як мінімум яшчэ некалькі гадоў

У перспектыве ў сельскай гаспадарцы края планавалася пашырыць плошчы найбольш каштоўных культур: яравая і азімая пшаніца, бабовыя, цукровы бурак, бульба і кармавыя, і ў цэлым меркавалася далейшае ўзрастанне ролі края ў сельскай гаспадарцы Паволжа, у сувязі з тым, што вышэйляжачыя па Волзе рэгіёны імкнуліся ў першую чаргу да развіцця прамысловасці. Аднак няўстойлівы засуханебяспечны клімат для паспяховага развіцця сельскай гаспадаркі ў краі патрабаваў значных укладанняў у вывядзенне засухаўстойлівых сартоў сельскагаспадарчых культур і шырокую меліярацыю, якая абцяжарвалася з-за недастатковай энергазабяспечанасці рэгіёна. Рыбалоўства ва ўсе часы існавання края мела толькі мясцовае значэнне.

## Прамысловасць 
У Расійскай імперыі тэрыторыі губерняў, якія ўтварылі Сярэдняволжскі край лічыліся параўнальна беднымі карыснымі выкапнямі і не мелі асноўных відаў прамысловага паліва — каменнага вугалю і нафты. Як вынік прамысловасць у іх была дастаткова слаба развітая, перад пачаткам Першай Сусветнай вайны па прадукцыі прамысловай вытворчасці на душу насельніцтва і працэнце рабочых на 1000 чалавек Сярэдняе Паволжа адставала ад астатняй краіны больш чым у два разы. Гэтыя паказчыкі да моманту стварэння края толькі пагоршыліся, у 1928—1929 годзе прамысловасць края адставала ад прамысловасці СССР у 3-4 разы (5,4 рабочых на 1000 чалавек насельніцтва супраць 20,4 чал. у сярэднім па СССР), а калі не ўлічваць мукамольную прамысловасць, звязаную больш з гандлем, чым уласна з прамысловасцю, то і ў 4-5 разоў. Гарадское насельніцтва і насельніцтва рабочых пасёлкаў складала ўсяго 12,2 % да насельніцтва края (18,2 % у сярэднім па СССР). Існавалая прамысловасць арыентавалася ў асноўным на перапрацоўку сельскагаспадарчай прадукцыі. Аб'ёмы вытворчасці былі невялікія, прыкметна саступаючы большасці рэгіёнаў Паволжа па гэтым паказчыку.

#### Фабрычна-завадская прамысловасць 
Да 1928 года на тэрыторыі края налічвалася ўсяго 446 дзеючых цэнзавых прадпрыемстваў з лікам занятых рабочых у 34 220 чалавек. Асноўнымі напрамкамі прамысловасці ў рэгіёне былі мукамольнае, папяровае, дрэваапрацоўчае, ваўнянае, харчовасмакавае і вытворчасць будматэрыялаў, якія ў суме складалі 86,2 % усёй прамысловасці рэгіёна.

Асноўнай галіной вытворчасці з'яўлялася харчовасмакавая прамысловасць, якая давала 48,6 % валавой прадукцыі ўсёй цэнзавай прамысловасці. 60 % харчовай прамысловасці прыходзілася на мукамольную, яшчэ 20 % на вінакурную і спіртагарэлачную вытворчасць. Сумарная доля ўсіх галін, якія займаюцца перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны, уключаючы харчовую, дасягала 72,2 %, што дазваляла характарызаваць прамысловасць рэгіёна як спецыялізаваную на перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны, што асабліва выяўлялася пры параўнанні гэтых паказчыкаў з агульнасаюзнымі: харчовая прамысловасць у агульным аб'ёме вытворчасці ў СССР у той жа час складала 22,4 %, а ўся прамысловасць, занятая перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны — 52,8 % (33,2 % без уліку баваўняна-папяровай вытворчасці).

Мукамольная вытворчасць Сярэдне-Волжскага края складала ў 1927—1928 гадах 6,2 % ад агульнага аб'ёму галіны ў СССР. Таксама прыкметнай была роля вінакурнай, спіртагарэлачнай і піваварнай вытворчасці, якія складалі прыкладна па 5,5 % ад агульнага аб'ёму галіны па краіне. Іншыя галіны харчовай прамысловасці былі развіты дастаткова слаба, з нязначнымі прадпрыемствамі і нязначнымі аб'ёмамі вытворчасці. Выключэнне складаў цукровы завод у Цімашава Бугурусланскай акругі, які з'яўляўся адным з найбуйнейшых у СССР. Другая па аб'ёме галіна — тэкстыльная, 93,5 % ад якой прыходзілася на вытворчасць грубага сукна. Сярэдне-Волжскі край з'яўляўся галоўным пастаўшчыком грубых ваўняных тканін у СССР і даваў 8,5 % ад агульнага аб'ёму прадукцыі ўсёй цэнзавай ваўнянай прамысловасці. Трэцяй са значна развітых у рэгіёне галін была дрэваапрацоўчая вытворчасць, якая складалася пераважна з лесапільных заводаў, акрамя якіх мелася два шпалапрапітныя заводы і дзве мэблевыя фабрыкі. Сярэдняе Паволжа давала каля 6,5 % аб'ёмаў усёй лесапільнай прамысловасці СССР і каля 5,5 % ад усёй дрэваапрацоўчай прамысловасці. Астатнія галіны вытворчасці былі прадстаўлены вельмі нязначна і займалі нікчэмныя долі ў агульным аб'ёме вытворчасці ў СССР. Сярод рэгіёнаў Паволжа край, дзе цяжкая прамысловасць складала 18,6 % ад агульнага аб'ёму вытворчасці, займаў па гэтым паказчыку перадапошняе месца, але адыгрываў важную ролю ў мукамольнай і папяровай вытворчасці Паволжа, даючы 33,9 % і 19 % прадукцыі адпаведна.

Самымі індустрыяльнымі акругамі з'яўляліся Сызранская, Самарская і Ульянаўская, найменш прамысловымі — Бугурусланская і Мардоўская. Буйных прадпрыемстваў з лікам рабочых звыш тысячы чалавек налічвалася ўсяго 6: шклозавод «Чырвоны гігант» у Кузнецкай акрузе, цукрарафінадны завод у Цімашава Бугурусланскай акругі, суконныя фабрыкі «Чырвоны кастрычнік» (Кузнецкая акруга) і «Імя Леніна» (Сызранская акруга), льнапрадзільная фабрыка ў Мелекесе і пісчапапяровая фабрыка «Маяк Рэвалюцыі» ў Пензе. Мясцовыя патрэбы паглыналі толькі невялікую долю ад агульнай вытворчасці ў рэгіёне, большая частка ішла ў іншыя рэгіёны краіны. На экспарт ішла прадукцыя арэнбургскага горнага трэста — храміт і магнезіт, а таксама запалкі, посуд, лузга.

Значная адсталасць цэнзавай прамысловасці прывяла да шырокага распаўсюджвання нецэнзавай прамысловасці і саматужнай вытворчасці, якая дасягала прыкладна такіх жа аб'ёмаў вытворчасці, як і ўся цэнзавая прамысловасць, пры гэтым падаючы ў 4-5 разоў больш рабочых месцаў. Гэта шмат у чым звязвалі з адсутнасцю ў рэгіёне магутнай і таннай энергетычнай базы, таму значныя надзеі на індустрыялізацыю рэгіёна звязвалі з рэалізацыяй праекта Волгабуд.

Пры распрацоўцы планаў на першую пяцігодку край быў аднесены да выключна сельскагаспадарчых, адзначалася, што магчымай індустрыялізацыі края перашкаджаюць недахоп паліва і энергазабеспячэння, у сувязі з чым планавалася развіццё прадпрыемстваў у першую чаргу лёгкай прамысловасці, а таксама вытворчасці будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўкі, нафтаперагонкі. У больш аддаленай перспектыве планавалася шырокая распрацоўка нафтавых, сланцавых, фасфарытавых радовішчаў і здабыча металаў на крайнім усходзе края. Пры гэтым удзельная вага цяжкай прамысловасці да 1932 годзе па планах павінна была ўзрасці ў 8,5 разоў у параўнанні з 1927 годам, дасягнуўшы 35 % у прамысловасці края.

Аднак разведачныя працы канца 1920-х гадоў усталявалі, што край багаты гаручымі карыснымі выкапнямі, металічнымі рудамі, няруднымі карыснымі выкапнямі і горнахімічнай сыравінай, з прычыны чаго магчымасць індустрыялізацыі края стала відавочнай, што пацвердзіў ЦК ВКП(б) у сваім рашэнні ад 15 лютага 1931 года, дзе ўказваў на шырокія перспектывы індустрыялізацыі края «на аснове энергетычнага і хімічнага выкарыстання велізарных запасаў сланцаў, выкарыстання многіх відаў мінеральнай сыравіны, бурых жалезнякоў і фасфарытаў» з улікам планаў будаўніцтва Волгабуда.

Тэмпы індустрыялізацыі таксама не супадалі з планавымі. Ужо ў 1929 годзе ўдзельная вага прамысловасці нават пры недастатковых капіталаўкладаннях склала 26,8 %, у 1931 годзе яна ўзрасла да 40 %, у першы ж год пяцігодкі (1929) валавая прадукцыя цэнзавай прамысловасці ўзрасла на 11,5 %, а лік занятых у ёй вырас амаль на 32 %. У 1933 годзе доля прадукцыі прамысловасці ў агульным кошце прадукцыі, вырабленай у краі, склала 51,9 %, гэта значыць край стаў індустрыяльна-аграрным. Аднак цяжкая прамысловасць па аб'ёме валавой прамысловасці і ў 1934 годзе складала толькі 19 % ад усёй валавой прамысловасці края, саступаючы нават саматужнай вытворчасці і лёгкай прамысловасці (па 21 %), астатняе прыходзілася на долю харчпрама. У параўнанні з суседнімі рэгіёнамі: Чалябінская вобласць, Башкірская АССР, Саратаўскі і Горкаўскі край, Варонежская вобласць Сярэдняволжскі край па-ранейшаму вылучаўся як рэгіён з выключнай слабасцю цяжкай прамысловасці і адносна моцнай лёгкай прамысловасцю. Такое адставанне тлумачылася адсутнасцю магутных гатовых энергетычных рэсурсаў і істотным адставаннем у плане разведкі карысных выкапняў.

Сярэдняя заработная плата ў 1928 годзе — 584 рублі, ў 1931 — вырасла да 715. Да пачатку 1931 года звыш 35 % усіх рабочых края былі пераведзены на 7-гадзінны працоўны дзень. Да 1930 года было ліквідавана беспрацоўе, назіраўся значны дэфіцыт прафесійных прамысловых кадраў.

1932 год планаваўся як год пералому ў ператварэнні сельскагаспадарчага края ў індустрыяльна-аграрны. Найважнейшым прыярытэтам было паляпшэнне энергаўзброенасці. Велізарная роля адводзілася Халілаўскаму металургічнаму і металаапрацоўчаму камбінату, будаўніцтва якога пачыналася ў 1932 годзе. Фарсіраванымі тэмпамі вялося будаўніцтва медзе-нікелевага камбіната, прадпрыемстваў па выпрацоўцы будаўнічых матэрыялаў, тальку, пашырэнні абагачальнай храмістай фабрыкі. Пачыналася будаўніцтва хімічных камбінатаў на Агульным Сырце і Кашпіры.

З 1932 года нафтаапрацоўчая прамысловасць: пабудова 23 крэкінгавых установак, нафтаперагоннага завода, які пачалі будаваць у 1931 годзе, завода па выпрацоўцы масла.

Усяго ў Орскім прамысловым раёне будавалася:
* Орская ЦЭЦ (пачатак будаўніцтва 1933, увод у эксплуатацыю — 1935, магутнасць 50 тыс. Квт)
* Халілаўскі металургічны завод (1934—1941),
* Халілаўскі жалезны руднік (1932—1932).
* Блявінскі камбінат (Орьмедзь) (1934—1936).
* Нікелевы камбінат (1934, ?)
* Лакаматывабудаўнічы завод (1932—1936).
* Нафтаправод Каспій-Орск (1932—1935).
* Нафтакамбінат (1931—1935).
* Мясакамбінат (1931—1935).

Самарскі прамысловы вузел складваўся як машынабудаўнічы. Асноўным прадпрыемствам павінен быў стаць Самарскі аўтамабільны завод пяцітонных грузавікоў, будаўніцтва якога павінна было пачацца ў другой пяцігодцы згодна з рашэннем XVII партз'езда. Планаваўся выпуск 20 тыс. двухвосевых аўтамабіляў, а таксама аўтобусы, шасі для машын спецпрызначэння, 3 тысячы трохвосевых грузавікоў запасныя часткі да іх. У чэрвені 1934 года пляцоўкай пад завод была абрана Безымянка, дзе ў раёне Зубчанінаўкі планаваўся сацгорад на 65-70 тысяч жыхароў.

Усяго ў Самарскім прамысловым вузле будавалася і планавалася да пабудовы:
* аўтазавод (1936—1941),
* СамДРЭС (1930—1936),
* Карбюратарны завод (1931—1936),
* Сажарэз (1932—1934).
* Кінап II (рэканструкцыя,, 1931—1937).
* Станкабудаўнічы завод (1935—1336),
* Мясакамбінат (1932—1935)
* Камбікормавы завод (1931—1935),
* Завод сланечнікавага алею (1935—1936).

Таксама ўжо дзейнічалі Ватазапчастка, стары станкабудаўнічы завод, кацельны завод і ЗІМ.

Сызранскі прамысловы вузел арыентаваўся на прадпрыемствы хімічнай прамысловасці: Кашпірскі газахімічны камбінат, газаправод: Сызрань-Чапаеўск-Самара, Кашпірскі сланцаперагонны завод і гумашынны камбінат.

Асноўныя прадпрыемствы:
* Кашпірскі сланцавы руднік № 1(1931—1934),
* Кашпірскі сланцавы руднік № 2 (1935—1937),
* Кашпірскі газахімічны камбінат (1935—1938),
* Гумашынны камбінат (1936-?),
* Фабрыка штучнай воўны (935—1936),
* Шэрстамыйка (1935—1936),
* Пладовагароднінны камбінат (1931—1937).

Таксама заставалася адкрытым пытанне аб размяшчэнні велізарнага трыкатажнага камбіната на 35 тысяч работнікаў: Самара або Сызрань.

Ульянаўскі прамысловы вузел:
* завод сухіх элементаў (1935-?),
* завод фотаапаратаў (1935—1937),
* Карамельная фабрыка (1936—1937),
* Швейная фабрыка (1937—1938).

Прамысловы вузел Мардовіі спецыялізаваўся на прамысловай перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны: Завод кансерваванага малака (1932—1934), птушкакамбінат (1932—1935), пладовагароднінны камбінат (1936—1936), пяньковы камбінат (1934—1935), катанінная фабрыка (1933—1934), завод аўтатрактарнага абсталявання (1935—1937).

У Кузнецку ўжо працавалі на 1934 год гарбарны завод, аўчынна-футравы завод, футрова-швейная фабрыка. У другой пяцігодцы планавалася развіваць дадзены напрамак: абутковая фабрыка (1934—1935), завод цвёрдых паўфабрыкатаў (1935—1937), завод мастаўёвы (1936—1937), каніфольна-экстрактарны завод (1935—1937).

Агульны аб'ём капіталаўкладанняў у другой пяцігодцы амаль у тры разы перавышаў укладанні ў першай пяцігодцы. Калі ў першай ва ўсю прамысловасць было ўкладзена 23 % ад агульнай сумы капіталізацыі, то ў другую ўсё змянілася: 57 % усіх капіталаўкладанняў ішлі ў прамысловасць. Пры гэта ў абсалютных лічбах укладанні ў сельскую гаспадарку не толькі не скараціліся, але выраслі на 52 %.

Валавая прадукцыя края:
* 1928 год: Прамысловасць: 20 %, с/г: 80 %. Усяго 1002 млн руб.
* 1932 год: прамысловасць: 56 %, с/г: 44 %. Усяго 1234 млн руб.
* 1937 год(план): прамысловасць — 67 %, с/г: 33 %. Усяго 3566 млн руб.

### Горна-здабыўная прамысловасць 
Магутнасць запасаў руды, параўнальная лёгкасць здабычы (адкрытыя распрацоўкі), высокая якасць руды, параўнальная блізкасць паліўнай базы (мясцовы вугаль або паліва з Караганды) рабілі Орска-Халілаўскі раён цэнтрам здабычы жалеза ўсесаюзнага маштабу, вылучаючы раён на другое месца пасля распрацовак пад Керччу. Пры механізацыі работ і пераходзе на магутныя экскаватары з адгрузкай у вагоны руда Орска-Халілаўскага раёна была б самай таннай у свеце.

З 1934 года павінен быў пачаць працу Халілаўскі металургічны завод, па магутнасці прыкладна роўны знакамітаму Магнітагорскаму, а па якасці прадукцыі праўзыходзіць яго. Энергетыка прадпрыемства будавалася на прывазным, Карагандзінаскім вугалі. Побач з ім будаваўся лакаматывабудаўнічы завод. Таксама на халілаўскім метале павінны былі працаваць Самарскі завод цяжкіх грузавікоў, Самарскі станкабудаўнічы завод, завод аўтатрактарнага абсталявання, завод дызельнай арматуры і карбюратараў і іншыя.

Для распрацоўкі сульфідных руд Блявінскага радовішча будаваўся медзяхімічны камбінат, які складаўся з медзеплавільнага завода, сернакіслотнага цэха, тукавага камбіната (пачатак будаўніцтва 1934 год).

Для распрацоўкі радовішчаў нікелю праектаваўся нікелевы камбінат, будаўніцтва якога павінна было пачацца ў канцы другой пяцігодкі. У Орску, ля заканчэння нафтаправода Каспій-Орск будаваўся нафтакамбінат.

Для перапрацоўкі магнезіту ў 1928 гады быў пабудаваны спецыяльны завод, але значная патрэба ў яго прадукцыі вымусіла ўжо ў 1930 годзе павялічваць яго магутнасць практычна ўдвая. Завод выпускаў каўстычны парашок, прызначаны для будаўніцтва. Меркавалася таксама магчымасць атрымання магнію, які выкарыстоўваецца ў металургіі, у першую чаргу ў авіяцыйнай.

Унутраны рынак патрабаваў паставак руды храмістага жалезняку ў буйных кавалках, бо яна выкарыстоўвалася для ўнутранай кладкі металургічных печаў. Еўрапейскі ж рынак патрабаваў высокага ўтрымання Cr2O3 незалежна ад формы руды, прымаючы нават пыл, калі яна высокапрацэнтная. Гэта дазваляла эфектыўна выкарыстоўваць вынікі распрацовак высокапрацэнтных руд, у першую чаргу Халілаўскага радовішча, аднак распрацоўка руд з сярэднім утрыманнем жалезняку ўжо патрабавала значных укладанняў на захоўванне нізкапрацэнтнага пылу, альбо на яго ўзбагачэнне.

У Батраках і Пячэрскім распрацоўваліся вапнякі з запасам у 3 млн тон і ўтрыманнем бітуму да 15 %. Вяліся распрацоўкі бахілаўскага бітумінознага пясчаніка з утрыманнем бітуму да 20 %. Таксама былі вядомыя бітумінозныя пясчанікі ў Байтуганаўскім і Сергіеўскім раёнах і на рацэ Шэшме (7-22 % бітуму). Бітумінозныя вапнякі знойдзены былі ля сяла Аляксееўка

Таксама ў другой пяцігодцы будаваліся: дзве чаргі СамДРЭС, Кашмірская ЦЭЦ — 72 тыс. квт, Орская ЦЭЦ — 1500 квт, Халілаўская ЦЭЦ — 125 тыс. квт, Ульянаўская ЦЭЦ — 12 тыс. квт. Ульянаўская павінна была працаваць на чардаклінскім торфе, Самарская — на сланцах і газе, Орскага вузла: на дамбараўскіх, палтава-брэдзінскіх цеплавых адходах.

### Саматужныя промыслы і рамёствы 
Саматужная прамысловасць у рэгіёне была вельмі развіта, выпускаючы прадукцыю, якая альбо зусім не выпускалася прамысловасцю (напрыклад пуховыя хусткі), альбо выпускалася ў недастатковай колькасці (валенкі, вяроўкі, сеткі, адзенне, абутак).

Асаблівасцю саматужнай вытворчасці было выкарыстанне выключна фізічнай сілы, без прымянення механізацыі.

Працягвала прысутнічаць розніца паміж кустарамі і рамеснікамі. Калі першыя перапрацоўвалі пераважна сваю сыравіну і працавалі на пэўнага скупшчыка, працягваючы таксама заняткі сельскай гаспадаркай, то другія выкарыстоўвалі пераважна сыравіну заказчыка, увесь свой час займаючыся гэтай вытворчасцю. Але мяжа паступова сціралася.

Прадукцыя саматужнай прамысловасці ў значнай меры дапаўняла прадукцыю дзяржаўнай, маючы манапольнае значэнне ў асобных відах (вытворчасць рагож, кулёў, пуховага вязання). Частка прадукцыі знаходзіла збыт за мяжой.

Важную ролю адыгрывала саматужная вытворчасць у прадастаўленні рабочых месцаў, лік кустароў у шэсць разоў перавышаў лік рабочых цэнзавай прамысловасці. Валавая прадукцыя саматужнай вытворчасці складала 86,6 % ад прадукцыі цэнзавай прамысловасці. У малазямельных акругах края саматужныя промыслы часцяком служылі асноўным сродкам да існавання, паглынаючы залішнія рабочыя рукі.

Асноўнымі відамі промыслаў былі:
* тэкстыльна-трыкатажная вытворчасць (37,1 % па ліку занятых, 28,9 % па прадукцыі), асабліва пухавязальны промысел, які выдаваў у тым ліку прадукт на экспарт, у першую чаргу арэнбургскія пуховыя хусткі.
* дрэваапрацоўчы промысел (17,5 % занятых, 4,% па сумах) манапольна забяспечваў сялянскі рынак края шчапным таварам. Рагожа, у вытворчасці якой была занята палова ўсіх дрэваапрацоўшчыкаў, ішла ў тым ліку на экспарт, складаючы значную частку ад агульнага аб'ёму экспарту рагожы ў краіне.
* абутковы (12,3 % занятых, 9 % па валавой прадукцыі)
* металаапрацоўчы промысел (7,4 % занятых, 8,1 % валавой прадукцыі)
* харчовасмакавая прамысловасць (14,6 % занятых, 46,1 % валавой прадукцыі).
Актыўна развівалася вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, у першую чаргу заснаваная на выкапнёвай сыравіне (цэгла, алебастр, вапна, мел, дахоўка, бутавы камень).

Падобна мясцовай цэнзавай прамысловасць саматужная вытворчасць таксама арыентавалася на сельскагаспадарчую спецыялізацыю края, 83,1 % усёй саматужнай вытворчасці прыходзілася на промыслы сельскіх мясцовасцей. Найбольшы лік кустароў прыходзіўся на Арэнбургскую, Пензенскую, Ульянаўскую, Кузнецкую акругі і Мардоўскую вобласць, якія ў суме складалі 73,5 % усіх кустароў. У гарадскіх населеных пунктах на 1000 чалавек прыходзілася ў сярэднім 35,6 чалавек, занятых у саматужнай прамысловасці, у сельскай мясцовасці — 24,5 чалавек

Галоўная прычына развітасці саматужнай вытворчасці — малазабяспечанасць сялянскіх гаспадарак зямельнымі надзеламі ў шэрагу акруг.

У 1929/30 гадах у саматужнай прамысловасці было занята 236843 чалавека супраць 179 тысяч у 1926/1927 гадах. Валавая прадукцыя склала 41 % кошту ад усёй прадукцыі края (без укомолен і маслабоек). Кааперацыяй было ахоплена каля 35 % усіх кустароў.

## Энергетыка 
Падчас існавання края энергетыка іграла вызначальную ролю ў справе развіцця вытворчых сіл. У краі выкарыстоўвалася энергія з трох крыніц: спальванне гаручых матэрыялаў, гідрарэсурсы, ветравая энергія.

Ацэнкі магчымасцей развіцця краявой энергетыкі пастаянна змяняліся разам з ростам прамысловасці рэгіёна і ступені вывучанасці прыродных рэсурсаў края.

### Энергавытворчасць 
Яшчэ ў 1929—1930-х гадах найважнейшую ролю адыгрывала драўнянае паліва, якім пакрывалася да 82 % усёй патрэбнасці паліва ў рэгіёне. Лясістасць у рэгіёне была вельмі нераўнамернай, зніжаючыся да 3,3 % у Арэнбургскай акрузе, але ў заходніх акругах яна складала 12,7-18,5 %. Прагнозы меркавалі, што драўнянага паліва хопіць на забеспячэнне края энергіяй на ўсім працягу першай пяцігодкі, нават з улікам вывазу дроў за межы края.

Энергаўзброенасць края была надзвычай слабой, выпрацоўка энергіі на аднаго жыхара края ў 1928 годзе была ніжэйшай за агульнасаюзную ў 9 разоў.

Асноўныя перспектывы росту энергавытворчасці звязваліся са спальваннем торфу. Аднак даследаванне тарфянікаў пры дастатковых аб'ёмах драўнянага паліва практычна не праводзіліся, тарфяныя ўгоддзі і да 1930 года былі ўлічаны далёка не цалкам. Меркаваныя ацэнкі запасаў торфу паказвалі, што прамысловасць выкарыстоўвала яго ў аб'ёме толькі 0,9 % у 1928—1929 з перспектывай росту да 3,8 % у 1932—1933 гадах. Тарфянікі таксама вельмі нераўнамерна размяркоўваліся па акругах рэгіёна, 95,44 % запасаў торфу знаходзілася ў Прыволжскіх акругах. Патрабавалася вялікая праца па далейшай ацэнцы запасаў торфу і ўстанаўленні практычнай магчымасці яго выкарыстання.

У якасці перспектыўных крыніц паліва для патрэб энергетыкі таксама разглядалася іншыя аднаўляльныя: салома, кізяк, лузга і неаднаўляльныя рэсурсы: сланцы. Ужо да 1932 года гаручыя сланцы разглядаліся як найбольш перспектыўны від паліва, бо на тэрыторыі края знаходзілася найбуйнейшае з вядомых на той момант у СССР радовішчаў, якое практычна не выкарыстоўвалася, а таксама шэраг іншых буйных радовішчаў меншага аб'ёму.

З дапамогай турбін і вадзяных колаў да 1930 года ў рэгіёне выкарыстоўвалася прыкладна 25 % ад разліковай магутнасці ўсіх рэк (за выключэннем Волгі) у 120—190 тысяч к.с. Для вывучэння пытання аб выкарыстанні энергіі цячэння Волгі ў рэгіёне быў створаны асаблівы камітэт Волгабуд. Даследаванні Волгабуда ўжо ў 1932 годзе паставілі гідраэнергетыку на другое месца па энергетычным патэнцыяле з прагнозам магутнасці ГЭС у раёне Самарскай Лукі ў 1,2 МВт.

Дакладных звестак аб выкарыстанні энергіі ветру не вядома, але на падставе даных уліку па асобных акругах лік ветравых рухавікоў у краі ў 1930 годзе ацэньваўся ў 7400.

На 1934 год амаль усе электрастанцыі і цеплавыя ўстаноўкі края працавалі на вадкім паліве і дровах. Першае было прывазным, і такім чынам, дарагім, другія ж валодалі сур'ёзнымі тэхнічнымі, транспартнымі і энергетычнымі абмежаваннямі. Тарфапрамысловасць у краі ўсё яшчэ знаходзілася на пачатковым узроўні. Нядаўнія планы выкарыстоўваць салому, лузгу, кізяк высмейваліся як такія, што не маюць ніякага сур'ёзнага значэння для вырашэння энергетычных праблем края. Ветравая энергетыка працягвала існаваць, але яна была прыдатная толькі для невялікіх гаспадарак і ніяк не падыходзіла для сілкавання буйных прамысловых установак. Усяго ў краі было электраўстановак з агульнай магутнасцю ў 47 тыс. квт.

Асноўныя перспектывы развіцця энергетыкі звязвалі з будаўніцтвам буйной ГЭС ля Самарскай Лукі, разліковая магутнасць якой бачылася ў 1680 тыс. квт з гадавой вытворчасцю звыш 9 млрд квт·г. Аднак маштаб работ быў такім, што перавышаў магчымасці дзвюх бліжэйшых пяцігодак, па ацэнцы Кржыжаноўскага. У той жа час энергія патрабавалася краю значна хутчэй.

У рашэнні XVII з'езда ВКП(б) меркавалася разгарнуць «шырокае прамысловае будаўніцтва ў такіх раней у прамысловым дачыненні адсталых рэгіёнах, як Сярэдняя Волга… і інш. на аснове развіцця ў іх буйной прамысловасці». Для вырашэння энергетычнага пытання працягвалі спадзявацца на сланцы, па запасах якіх край знаходзіўся на першым месцы ў СССР.

Па плане другой пяцігодцы на Кашпірскім радовішчы павінны былі ўступіць у строй два руднікі магутнасцю ў мільён тон сланца кожны. Кашпірскі газахімічны камбінат (ён жа Сызранскі сланцаперапрацоўчы завод) павінен быў перапрацоўваць сланцы ў газ, Агульнасыртоўскі — у вадкае паліва.

Штогадовы прырост драўніны па краі ацэньваўся ў 7 млн. кубаметраў. У канцы 1920-х гэта лічылася дастатковым, каб забяспечыць край дрывяным палівам.

У ходзе першай пяцігодкі некалькі прасунулася электрыфікацыя с/г, дасягнуўшы магутнасці ўстановак у 4000 квт. Планы на другую пяцігодку складалі 32 000 квт.

### Энергаспажыванне 
78 % спажыванай у рэгіёне энергіі прыходзілася на патрэбы насельніцтва і розныя ўстановы, прамысловасць спажывала толькі 13,9 % з перспектывай росту да 17,6 % у 1932—1933 гадах.

82,4 % усёй энергіі ў краі забяспечвалася за кошт спальвання дроў, 8,6 % — шляхам спальвання розных сурагатаў (лузга, кізяк і іншае), нафтапрадуктаў (6,3 %), каменнага вугалю (2,6 %). Доля торфу складала толькі 0,4 %. Да канца першай пяцігодкі планаваўся рост долі торфу і вугалю і зніжэнне спажывання астатніх відаў паліва.

У цэлым лічылася, што пры рацыянальным выкарыстанні рэгіёну хопіць уласных запасаў паліва на ўсім працягу першай пяцігодкі, нават без уліку прывазных вугалю і нафты.

Інфраструктура ў галіне энергетыкі была развіта вельмі слаба. Электрыфікаваны былі толькі гарады, прычым далёка не ўсе, уласнай электрастанцыі не мелася нават у Пензе, дзе выкарыстоўвалася залішняя магутнасць завадской энергаўстаноўкі. На ўсе сельскія населеныя пункты прыходзілася не больш за дзесяць спецыяльна пабудаваных і абсталяваных электрастанцый, якія выкарыстоўваліся пераважна для асвятлення. Ліній электраперадач практычна не мелася. Сумарная выпрацоўка электраэнергіі ў пераразліку на аднаго чалавека была вельмі нязначнай нават у краявым цэнтры: каля 30 кВт⋅г на чалавека, ва Ульянаўску і Арэнбургу яшчэ ніжэй: 16-26 кВт⋅г на чалавека, фактычнае спажыванне насельніцтвам яшчэ ніжэй, так як прамысловасць таксама выкарыстоўвала вырабляную электраэнергію. У той жа перыяд у заходняй Еўропе спажыванне энергіі насельніцтвам складала ад 140 да 430 кВт⋅г.

Да канца першай пяцігодкі планаваўся рост усталяванай магутнасці электрастанцый у краі ў 3,85 разы, а фактычная выпрацоўка ў 3,3 разы для чаго планавалася пашырэнне існуючых электрастанцый, будаўніцтва новых, Таксама меркавалася пашырэнне функцыяналу электрастанцый пры мадэрнізацыі з мэтай ператварэння іх у ЦЭЦ. Плана сельскай электрыфікацыі на першую пяцігодку не мелася.

## Гандаль і сфера паслуг 
Асноўнымі адрасатамі грузаў з'яўляліся ЦПА (28,5 %), Узбекская ССР (12,6 %), Казахская ССР (10,8 %), Украінская ССР (10,2 %). Пастаўшчыкамі грузаў з'яўляліся Украінская ССР (25,8 %), Казахская ССР (13,3 %), Сібірскі край (10,4 %), Башкірская АССР (10,3 %).

Пераважна збожжа вывозілася ў Узбекскую, Туркменскую ССР, Цэнтральна-прамысловую вобласць і Паўночна-Заходні край і Ленінградскую вобласць.

Асноўнымі адрасатамі лесу і дроў была Украінская ССР (34,8 % ад агульнага аб'ёму).

## Бюджэт 
У канцы 1920-х гадоў па бюджэтных выдатках на душу насельніцтва край займаў адно з апошніх месцаў у РСФСР. Прычым разрыў ад сярэдняга ўзроўню па рэспубліцы паступова ўзрастаў (з 2 руб. 85 кап. у 1927—1928 гадах да 3 р. 34 кап. у 1928—1929 гадах. Гэта было звязана з выключнай агульнагаспадарчай і культурнай адсталасцю края.

У агульнай масе бюджэтаў РСФСР бюджэт Сярэдняволжскага края складаў 4,3 % у 1927—1928 гадах. Пры стварэнні плана на першую пяцігодку прадугледжвалася павышэнне долі края да 4,7 % у 1932—1933 гадах. Валавая прадукцыя прамысловасці па краі ў 1928—1929 гадах на аднаго жыхара складала 26 рублёў 30 капеек супраць 91 раб. 30 кап. у сярэднім па РСФСР, гэта значыць у 3,5 разы менш.

Толькі ў ходзе першай пяцігодкі ў прамысловасць края было зроблена столькі капіталаўкладанняў, колькі ўтрая перавышала рэальны кошт усёй прамысловасці па межах рэгіёна на 1925 год

У 1931 годзе выдаткі бюджэту на чалавека складалі ўжо 18 р. 18 кап, супраць 15 руб. 12 кап. у 1930 годзе.

## Транспарт 
### Водны транспарт 
Волга, якая не мела на тэрыторыі края ніякіх цяжкіх для судаходства перакатаў, з'яўлялася асноўнай транспартнай артэрыяй края, прыдатнай для ўсіх відаў ручнога судаходства і сплаву. Найбуйнейшымі прыстанямі ў рэгіёне з'яўляліся: Ульянаўск, Самара, Сызрань, менш значнымі былі Ундоры, Шылаўка, Сенгілей, Храшчоўка, Стаўраполь, Екацярынаўка.

Волга ж была і адзінай пастаянна судаходнай ракой у межах края. У перыяд вясновага паводка было таксама магчыма судаходства па Соку, Самары і Вялікаму Іргізу. Раней судаходнымі былі Сура і Мокша, але да часу існавання края яны лічыліся толькі сплаўнымі. Урал у межах края першапачаткова быў несудаходным, судны даходзілі толькі да Уральска, аднак з дапамогай дновапаглыбляльных работ з 1932 года судны сталі рэгулярна хадзіць да Арэнбурга. Планавалася ў далейшым давесці судаходства да Орска.

Аднак і ў 1931 годзе існавалі сур'ёзныя інфраструктурныя праблемы: слаба абсталяваныя прычальныя лініі, адсутнасць механізацыі пагрузачна-разгрузачных работ, неабараваныя затоны. Толькі да 1930 годзе грузаабарот перавысіў даваенныя паказчыкі — 2,85 млн тон.

### Чыгуначны транспарт 
Першая чыгунка на тэрыторыі края з'явілася яшчэ ў 1874 годзе. Агульная працягласць чыгунак да 1930 (і да 1932) года складала 3307 км, прычым большая частка прыходзілася на буйныя транзітныя маршруты, якія злучалі еўрапейскую частку СССР з раёнамі Урала, Сібіры і Сярэдняй Азіі. Па комплексным паказчыку абслужанасці насельніцтва чыгункамі Сярэдняволжскі край займаў трэцяе месца ў краіне, пасля Туркменскай і Беларускай ССР, значна перавышаючы сярэдні паказчык для РСФСР.

У агульнай масе грузаў, якія праходзілі праз чыгункі края транзітныя складалі 38,1 %. У структуры вывазу грузаў першае месца складалі хлебныя, займаючы 20-33 % у залежнасці ад ураджаю ў канкрэтным годзе.

Другое месца па тавараабароце займалі лясныя матэрыялы і дровы, якія часткова вывозіліся з лясных правабярэжных акруг, часткова з перавалачных пунктаў, у выніку перагрузу сплаўнага лесу на чыгунку.

Значны аб'ём у структуры грузаў чыгункі займала нафта і нафтапрадукты, што абумоўлівалася наяўнасцю пунктаў перавалкі бакінскай і чачэнскай нафты, якая прыходзіла ў край па Волзе на чыгунку ў Самары, Ульянаўску і Батраках.

Агульная забяспечанасць чыгункамі складала 13,5 км на 1000 кв. км.

Гушчыня чыгуначнай сеткі складала 4,76 км на 10 тысяч жыхароў.

Грузаабарот за 1929/1930 год склаў 7,3 млн тон адпраўленых грузаў і 5,4 млн тон прыбылых.

### Аўтамабільныя дарогі 
Нізкая забяспечанасць чыгуначнымі шляхамі надавала вялікае значэнне бязрэйкаваму транспарту. Аднак сітуацыя з дарогамі на тэрыторыі края была вельмі цяжкая, аснову транспартнай сеткі складалі грунтавыя дарогі без усякага каменнага пакрыцця, часцяком цяжкапраходныя ў асобныя сезоны. Шэраг дарог зусім не забяспечваў магчымасць поўнай нагрузкі павозак нават у спрыяльнае надвор'е з-за вялікай калейнасці і стромкасці пад'ёмаў.

Агульная працягласць дарог края прыкладна ацэньвалася 72 613 км, з іх на дарогі дзяржаўнага значэння прыходзілася 548 км, рэспубліканскага — 1219 км, краявога — 1367, акруговага — 4436 км, раённага і сельскага — 64 043 км. Каменнае пакрыццё на ўсіх мінімальна: у сярэднім 140 метраў на км на дарогах дзяржаўнага значэння, 110 м на км — рэспубліканскага, 70 м на км — краявога, 50 м на км — акруговага, 2 м на км — для сельскіх і раённых дарог. Нават на тых участках, дзе пакрыццё мелася, яно ўяўляла сабой найпростую брукаваную маставую без усякай прыцёскі камянёў, вельмі цяжкую як для гужавога, так і аўтамабільнага транспарту. Толькі 10 % складалі шашэйныя дарогі, яшчэ 7 % было пакрыта жвірам.

У 1932 — саюзнага значэння 548 км (101,5 км пакрыта), 949 км рэспубліканскага (92,1 км пакрыта), 2861,5 — краявога (385,1), 64242 км — сельскага (85,3 км). Усяго 72 600 км, пакрыта 655 км (0,9 %).

Іх стан пры гэтым быў вельмі жаласным, не больш за 17 % знаходзілася ў здавальняючым стане, гэта значыць патрабавала толькі бягучага рамонту, іншыя ж патрабавалі капітальнага рамонту або поўнага пераўладкавання. Да 1932 года капітальнага рамонту патрабавалі ўжо 88 % пакрытых дарог.

Мастоў мелася таксама вельмі нязначная колькасць з сярэдняй забяспечанасцю 1,73 пагонных метра на км, пры паказчыку для РСФСР у 3,3 пагонных метра. Толькі 14 % мастоў патрабавала бягучага рамонту, іншыя ж капітальнага або поўнай перабудовы

## Сувязь 
Нават паштова-тэлеграфная галіна мела сур'ёзную залежнасць ад сельскагаспадарчай эканомікі края. Даходы ў галіне прыкметна зніжаліся пры неўраджаях, і раслі пры добрым ураджаі, што нядзіўна бо сельскі паштовы абмен у краі складаў 28,8 % пры сярэднім для СССР у 15,4 %.

У краі на 1930 год мелася 383 паштовых аддзяленні і 5012 паштовых скрыні. 94,8 % насельніцтва края было ахоплена паслугамі пошты, пры паказчыку ў 88 % для СССР у сярэднім.

Тэлефонна-тэлеграфная сувязь была на ўзроўні крыху ніжэйшым за сярэдні па краіне, на 1 прадпрыемства з электрасувяззю прыходзілася 25725 чалавек насельніцтва. Да канца 1930 года толькі адзін райвыканкам не меў тэлефоннай сувязі, аднак сярод сельсаветаў карціна была іншай, тэлефанізавана было толькі 6,7 %.

Тэлефонную сувязь з Масквой мелі Самара, Кузнецк, Сызрань і Пенза. З уводам тэлефоннай магістралі Масква-Самара-Арэнбург у 1930-м годзе сувязь са сталіцай з'явілася і ў Арэнбургу. Да канца пяцігодкі планавалася падлучэнне Ульянаўска і Бугуруслана.

Мясцовыя тэлефонныя сеткі меліся толькі ў дваццаці населеных пунктах края, прычым тэхнічны стан быў вельмі нездавальняючым з матэрыяльным зносам у 50 % і маральным у 60 %. Агульная ёмістасць камутатараў складала 5554 нумары, мелася 4343 абанента (1930). На 1000 жыхароў прыходзілася ўсяго 0,06 абанента, што ў дзесяць разоў ніжэй чым у цэлым для СССР. Пераважна з выкарыстаннем тэлефаністак, але з пачаткам першай пяцігодкі пачалася актыўная праца па пераводзе на АТС.

Радыёсувязь у краі забяспечвалі 3 шырокавяшчальныя станцыі (Самара, Арэнбург, Пенза), 13 трансляцыйных вузлоў. Прыём забяспечваўся 2500 лямпавымі прыёмнікамі, 5300 дэтэктарнымі прыёмнікамі, 3000 радыёкропкамі на дроце.

## Сацыяльная сфера 
### Камунальная гаспадарка 
Забяспечанасць насельніцтва гарадоў жылой плошчай была невысокай — 5,03 км.метра пры сярэднім па РСФСР у 6 км метраў. У Чапаеўску паказчык зніжаўся да 3 км метраў. Тэмпы будаўніцтва новага жылля не паспявалі за тэмпамі прыросту насельніцтва, толькі на 1928 год у Самары норма жылой плошчы знізілася з 4,57 км метра да 4,37 м².

На 1930 год новае жыллёвае будаўніцтва было пераважна драўляным і дробным, толькі 5 % прыходзілася на каменныя шматкватэрныя дамы, што аднак давала каля 30 % ад усёй уводзімай плошчы.

Таксама адставала ад агульнадзяржаўнага ўзроўню і забеспячэнне іншымі камунальнымі паслугамі. На тысячу чалавек насельніцтва прыходзілася толькі 13,4 кілават усталяванай магутнасці электрастанцый супраць 15 у РСФСР. У Цемнікаве і Чапаеўску зусім не было электрастанцый, у дзевяці гарадах адсутнічаў вадаправод, у пяці — лазні.

Матэрыяльны знос камунальных прадпрыемстваў у 1930 годзе складаў 25 %.

Вадаправод меўся толькі ў 9 гарадах з 20, сярэдні ўзровень падлучэння дамагспадарак да вадаправоднай сеткі складаў толькі 9 %, максімальны паказчык быў ва Ульянаўску, дзе 15 % домаўладанняў карысталіся цэнтралізаваным водазабеспячэннем. У сярэднім расход вады на жыхара складаў 9,5 м³ у год, аднак у гэтай лічбе не было ўлічана спажыванне вады прадпрыемствамі.

З дваццаці гарадоў края каналізацыя была толькі ў трох: Самары, Арэнбургу і Ульянаўску, прычым колькасць падлучаных да сістэмы абанентаў была вельмі нязначнай, па Самары толькі 5 % дамагспадарак мела падлучэнне да каналізацыі.

Асенізацыйныя абозы меліся ў Пензе, Ульянаўску, Сызрані, Самары, Бузулуку і Мелекесе.

Камунальныя лазні меліся ва ўсіх гарадах, акрамя Саранска, Ардатава і Краснаслабодска. На аднаго жыхара прыходзілася 7,2 наведвання ў год

Трамвай меўся толькі ў Самары, дзе на 1 кастрычніка 1928 года мелася 45 кіламетраў пуцей, у тым ліку 33 кіламетры двухкалейных, 10 кіламетраў аднакалейных і 2 паркавых. Рухомы састаў складаўся з 67 маторных вагонаў, 18 пасажырскіх прычэпа, 6 грузавых, 2 снегаачышчальніка. За 1927—1928 гады на аднаго жыхара горада прыходзілася 138,7 паездак, аднак з-за заніжанага тарыфу і вялікага ліку абслугоўваючага персаналу трамвайнага парку трамвай быў стратным (71,1 рубель даходу на 74,8 рублёў расходу ў суткі).

Аўтобусны рух быў наладжаны ў Арэнбургу, Пензе і Ульянаўску. Усяго мелася 22 аўтобусы, што давала па выніках 1927—1928 гадоў толькі 11,6 паездак на аднаго жыхара ў год. Перавозкі таксама былі стратнымі, верагодна з-за недастатковага ліку аўтобусаў і той акалічнасці, што большасць рухомага саставу была ўласна не аўтобусамі, а пераробленымі аўтамабілямі з паніжанай умяшчальнасцю.

І без таго нізкае добраўпарадкаванне гарадоў края часцяком зніжалася практычна да нуля. Так у Беднадзям'янску толькі 1 % вуліц і плошчаў быў замошчаны, у Бугуруслане толькі 1 % тэрыторыі быў заняты зялёнымі насаджэннямі. Тыя ж гарады, дзе добраўпарадкаванне было вышэйшым адчувалі праблему з яго падтрыманнем, сярэдні знос маставых і тратуараў складаў 60-70 %.

У сярэднім па краі зялёныя насаджэнняў у гарадах складалі толькі 3 % агульнай плошчы пры існаваўшых санітарных правілах з мінімумам у 10 %. Агульная паверхня маставых складала каля 20 % усёй плошчы вуліц, праездаў і плошчаў гарадоў края. Большасць маставых каменныя, асфальтавыя складалі толькі 2 % нават у Самары. Агульны знос маставых перавышаў 50 %.

Вулічнае асвятленне таксама значна адставала ад агульнарасійскіх норм. У 1927—1928 гадах у краі было толькі 1077 ліхтароў, што давала паказчык 1,2 ліхтара на кіламетр вуліц пры сярэднім па РСФСР за перыяд 1926—1927 года — 2 ліхтары. У асобных гарадах сітуацыя была яшчэ горшай: Арэнбург — 0,8 ліхтара на км, Пенза — 0,7, Сызрань — 0,4.

Сельская мясцовасць на ўсёй тэрыторыі края практычна не мела ніякага добраўпарадкавання. З усіх магчымых камунальных прадпрыемстваў мелася толькі адна невялікая электрастанцыя ў Бялінскай і вадаправод даўжынёй у 1,3 км у Корсуні.

Пажарная ахова ў краі знаходзілася ў вельмі жаласным стане, з забяспечанасцю інвентаром прыкладна ў 40 %, прычым тое, што мелася было значна зношана, пастаянным зніжэннем фінансавання, у выніку край займаў адно з першых месцаў па гарымасці ў РСФСР, за 1927—1928 гады ў краі было 8869 пажараў, у якіх цалкам згарэла 160836 пабудовы, што прыносіла вялізныя страты.

У цэлым камунальная гаспадарка края была вельмі ў дрэнным стане. Сельскае насельніцтва было пазбаўлена ўсіх элементаў добраўпарадкавання, мела вельмі слабую пажарную ахову. Гарады мелі паўразбураныя маставыя, мелі значны дэфіцыт зялёных насаджэнняў, былі практычна не каналізаваны, з недастатковай колькасцю лазняў, не забяспечаны вадаправодамі, слабым вулічным асвятленнем і недастатковай магутнасцю электрастанцый. Усё гэта суправаджалася вострым жыллёвым крызісам ва ўмовах значнай зношанасці наяўнага жылога фонду.

З 1928 па 1931 год было пабудавана 873 тыс. м² жылля, 5 электрастанцый магутнасцю 510 квт, 6 лазняў і г. д. Але рост жылой плошчы адставаў ад росту насельніцтва гарадоў. Сур'ёзныя цяжкасці былі ў Самары, Чапаеўску, Рузаеўцы, Пензе, Абдуліне, асабліва дрэнна справа ішла на новабудоўлях: Халілава, Агульны Сырт, Кашпір. Да 1932 года планавалася давесці норму забяспечанасці да 5,1 кв. метра на чалавека. Таксама плаінравалася пабудаваць электрастанцыі ў Абдуліне (2 Мвт), Бугуруслане (3 Мвт), 8 новых вадаправодаў (Абдуліна, Кінель, Орск, Халілава, Соль-Ілецк, Батракі, Рузаеўка), 26 новых лазняў.

### Адукацыя 
Па даных за 1926—1927 гады сярэдняя пісьменнасць у РСФСР складала 44,1 %, у Сярэдне-Волжскім краі паказчык быў толькі 36,4 %, што ставіла край на адно з апошніх месцаў па гэтым паказчыку ў РСФСР. Яшчэ горш было з пісьменнасцю сярод нацыянальных меншасцей: пісьменнасць сярод мардвы складала 22,7 %, чуваш — 32,4. Пры гэтым пісьменнасць жанчын быў яшчэ ніжэй: сярод мардвы — 8,4 %, чуваш — 17,3 %. У Самарскай акрузе паказчыкі пісьменнасці былі найвышэйшымі — 43,4 %, мінімальнымі былі ў нацыянальных Бугурусланскай акрузе (27,4 %) і Мардоўскай вобласці (27,3 %).

Ахоп дзяцей школьнага ўзросту 8-11 гадоў складаў толькі 72,7 %, пры сярэднім па РСФСР 86,3 %. Аналагічна назіралася адсталасць края і ў забяспечанасці школамі іншых узростаў.

Нагрузка на школьнага працаўніка ў краі складала 44 чалавекі, пры сярэдняй па РСФСР у 40 чалавек.

Забяспечанасць насельніцтва прафадукацыяй была ўдвая менш за сярэднюю па РСФСР. Вельмі вялікае было адставанне края па ліку студэнтаў ВНУ: 0,07 чалавека на тысячу насельніцтва пры сярэднім па РСФСР у 1,32.

Істотна адставалі паказчыкі края па забеспячэнні насельніцтва хатамі-чытальнямі (8500 чалавек на адну хату супраць 5555 чалавек у сярэднім па РСФСР), бібліятэкамі (7645 чалавека супраць 6240), кніжным фондам (6,2 чалавека на адну кнігу супраць 5).

З пачатку 1930—1931 навучальнага года было ўведзена абавязковае ўсеагульнае пачатковае навучанне для дзяцей узросту 8-11 гадоў.

У 1931 годзе была ліквідавана непісьменнасць сярод дарослага насельніцтва. Ахоп дзяцей дашкольнага ўзросту дашкольнымі ўстановамі вырас з 0,53 % у 1927/28 годзе да 46,2 % у 1931. Ахоп дзяцей школьнага ўзросту вырас з 54,6 % да 99,3 %. Лік жыхароў края на адну хату чытальню скараціўся да 5100. Навучэнцаў устаноў прафадукацыі на 1000 жыхароў вырасла з 2,93 да 6,5, навучэнцаў ВНУ з 0,07 да 0,67. Выдаткі мясцовага бюджэту на народную адукацыю вырасла з 2 р. 67 на чалавека да 7 р 71 у 1931 годзе. Аднак 92,6 % будынкаў адукацыйных устаноў былі драўлянымі, 44 % з іх былі пабудаваны яшчэ да 1905 года.

Выдаткі на народную адукацыю складалі асноўнае месца ў выдатках мясцовага бюджэту ў 1931 годзе — 43,7 %.

Становішча з кваліфікаванымі кадрамі было вельмі цяжкім. На 100 чалавек рабочых прыходзілася 0,3 інжынера і 1,2 тэхніка, у той час як у сярэднім па СССР паказчыкі раўняліся 0,98 і 2,26 чалавека адпаведна. Аналагічны дэфіцыт спецыялістаў быў і ў сельскай гаспадарцы Усяго ў 1931 годзе асноўныя галіны народнай гаспадаркі края адчувалі дэфіцыт у 4,5 тыс. спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй і 11,2 тыс. з сярэднеспецыяльнай.

### Ахова здароўя 
Забяспечанасць насельніцтва края медыцынскай дапамогай прыкметна адставала ад такой у сярэднім па РСФСР, таксама характэрны быў значны разрыў ва ўзроўні забяспечанасці асноўнымі відамі медыцынскай дапамогі для гарадскога і сельскага насельніцтва края.

У 1929—1930 гадах на 1 бальнічны ложак прыходзілася ў 1929—1930 гадах 845 чалавек насельніцтва (549 — у сярэднім па РСФСР), 18756 чалавек на 1 урачэбны ўчастак (17190), 4715 чалавек на аднаго лекара (2666).

На 1000 чалавек прыходзілася 4,6 бальнічных ложка ў гарадах (5,9 у сярэднім па РСФСР), 0,23 — у сельскай мясцовасці (0,56 для РСФСР). Да 1931 года 4,6 бальнічных ложка на 1000 у гарадах (6,45 у РСФСР) і 0,45 у сельскай мясцовасці (0,64 у РСФСР). Лік бальнічных ложкаў у 1931 годзе: 9928 (1929 — 7590), з іх у гарадах 5336 (498) і 4592 (2992) у сёлах.

Край характарызаваўся як высока эпідэмічны, што звязвалася з нізкім узроўнем камунальнага добраўпарадкавання, суседства з няўдалымі нацыянальнымі рэспублікамі, перыядычныя неўраджаі і колькаснай слабасцю лячэбна-прафілактычнай сеткі.

Мелася два сухотных санаторыя для дарослых і адзін дзіцячы. На тэрыторыі края дзейнічала тры курорта дзяржаўнага значэння: Сергіеўскія мінеральныя воды і кумысалячэбніцы «Чырвоная паляна» і «Стэпавы Маяк». Агульная прапускная здольнасць мясцовых санаторыяў ацэньвалася ў 1900 ложка-месяцаў для дарослых і 1200 ложка-месяцаў для дзяцей.

У 1931 годзе выдаткі на ахову здароўя займалі другі радок у мясцовым бюджэце — 11 %.

## Каментарыі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя адміністрацыйнага падзелу Расіі
Катэгорыя:Гісторыя Саратаўскай вобласці
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел РСФСР