Пётр Аркадзьевіч Сталыпін

{{Дзяржаўны дзеяч
|імя              = Пётр Аркадзьевіч Сталыпін
|арыгінал імя              = 
|выява      = Pyotr Stolypin LOC 07327.jpg
|шырыня           = 250px
|пасада        = 
|сцяг             = Flag of Russia.svg
|перыядпачатак     = 8 ліпеня 1906
|перыядканец      = 5 верасня 1911
|папярэднік   = Іван Логінавіч Гарамыкін 
|пераемнік         = Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў 
|пасада_2      = 
|сцяг_2           = Flag of Russia.svg
|перыядпачатак_2   = 26 красавіка 1906
|перыядканец_2    = 5 верасня 1911
|папярэднік_2 = Пётр Мікалаевіч Дурнаво 
|пераемнік_2       = Аляксандр Аляксандравіч Макараў 
|пасада_3      = Саратаўскі губернатар
|сцяг_3           = Coat of Arms of Saratov gubernia (Russian empire).png
|сцяг2_3          = Flag of Russia.svg
|перыядпачатак_3   = 15 лютага 1903
|перыядканец_3    = 26 красавіка 1906
|папярэднік_3 = 
|пераемнік_3 = 
|пасада_4      = Гродзенскі губернатар
|сцяг_4           = Coat of arms of Grodno Governorate 1878.svg
|сцяг2_4          = Flag of Russia.svg
|перыядпачатак_4   = 30 мая 1902
|перыядканец_4    = 15 февраля 1903
|папярэднік_4 = 
|пераемнік_4 = 
|дата нараджэння = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца смерці = 
|жонка = 
|дзеці = 
|манарх = Мікалай II
|веравызнанне = праваслаўе
|пахаваны = 
|бацька = 
|маці = 
|адукацыя = 
|вучоная ступень = кандыдат фізіка-матэматычнага факультэта, натуральнага аддзялення, дысертацыя па эканамічнай статыстыцы
|узнагароды =
{ style="background: transparent"

-

}
{ style="background: transparent"

-

}
}}
**Пё́тр Арка́дзьевіч Сталы́пін** () (, Дрэздэн, Саксонія, Германскі саюз — , Кіеў, Расійская імперыя) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі. У розныя гады займаў пасты павятовага правадыра дваранства ў Коўне, Гродзенскага і Саратаўскага губернатара, міністра ўнутраных спраў, прэм’ер-міністра.

У расійскай гісторыі пачатку XX стагоддзя вядомы перадусім як рэфарматар і дзяржаўны дзеяч, які адыграў значную ролю ў падаўленні рэвалюцыі 1905—1907 гадоў.

Унук Емяльян Сямёнавіч меў два сыны — Дзмітрый і Аляксей. У Аляксея, прадзеда будучага прэм’ер-міністра, ад шлюбу з Марыяй Апанасаўнай Мешчарынавай нарадзіліся шасцёра сыноў і пяць дачок. Адзін з сыноў, Аляксандр, быў ад'ютантам Суворава, іншы —  — стаў сенатарам, двое,  і Дзмітрый, даслужыліся да генералаў. Адна з пяці сясцёр дзеда Пятра Сталыпіна выйшла замуж за Міхаіла Васільевіча Арсеньева. Іх дачка Марыя стала маці вялікага рускага паэта, драматурга і празаіка М. Ю. Лермантава. Такім чынам, Пётр Аркадзьевіч даводзіўся Лермантаву траюрадным братам. Ад яго шлюбу з Наталляй Міхайлаўнай , чый род узыходзіць да Рурыка, нарадзіўся ў 1862 годзе сын Пётр. Праз паўтара месяца — 24 мая — быў хрышчаны ў .

Дзяцінства правёў спачатку ў сядзібе  Маскоўскай губерні (да 1869 года), потым у маёнтку  Ковенскай губерні. Сям’я выязджала таксама ў Швейцарыю.

Калі прыйшоў час скіраваць дзяцей у гімназію, Аркадзь Дзмітрыевіч купіў дом у суседняй Вільні. Двухпавярховы дом з вялікім садам быў размешчаны на Стэфанаўскай вуліцы (цяпер вуліца Швянта Сцяпона). У 1874 годзе 12-гадовы Пётр быў залічаны ў другі клас Віленскай гімназіі, дзе правучыўся да шостага класа.

У верасні 1879 года 9-ы ваенны корпус пад камандаваннем бацькі быў вернуты з Балгарыі ў горад Арол. Пётр і яго брат Аляксандр былі пераведзеныя ў Арлоўскую мужчынскую гімназію. Пятра залічылі ў сёмы клас. Паводле слоў Б. Фёдарава, ён «*вылучаўся сярод гімназістаў разважлівасцю і характарам*».

3 чэрвеня 1881 года 19-гадовы Пётр скончыў  і атрымаў атэстат сталасці. Ён з’ехаў у Санкт-Пецярбург, дзе 31 жніўня паступіў на натуральнае аддзяленне (спецыяльнасць — аграномія) фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага Імператарскага ўніверсітэта. Падчас навучання Сталыпіна адным з выкладчыкаў універсітэта быў знакаміты рускі навуковец Д. І. Мендзялееў. Ён прымаў у яго экзамен па хіміі і паставіў «*выдатна*». Шлюб аказаўся вельмі шчаслівым. У пары Сталыпіных нарадзіліся пяць дачок і адзін сын. Сведчанняў пра якія-небудзь скандалы ці здрады ў іх сям’і няма.

Паводле розных крыніц, сваю дзяржаўную службу малады Сталыпін пачаў у . Аднак, згодна з «*Фармулярным спісам пра службу Саратаўскага Губернатара*» 27 кастрычніка 1884 года, яшчэ будучы студэнтам, ён быў залічаны на службу ў Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі.

Згодна з тым жа дакументам, 7 кастрычніка 1885 года Саветам Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Сталыпін «*сцвярджаецца кандыдатам фізіка-матэматычнага факультэта*», што давала яму адразу больш высокі службовы чын, адпавядала атрыманню навуковай ступені і сканчэнню ўніверсітэцкай адукацыі.

На апошнім курсе навучання ім была падрыхтавана выпускная праца эканоміка-статыстычнай тэматыкі — «*Тытунь (тытунёвыя культуры ў Паўднёвай Расіі)*».

Наступны запіс Фармулярнага спіса пацвярджае, што 5 лютага 1886 года Сталыпін «*паводле прашэння пераведзены на службу ў лік урадоўцаў, прылічаных да Дэпартамента земляробства і сельскай прамысловасці*» Міністэрства дзяржаўных маёмасцей. Падчас службы правадыром дваранства Сталыпін блізка пазнаёміўся з мясцовымі патрэбамі, атрымаў адміністрацыйны досвед.

Стараннасць на службе была адзначана новымі  і ўзнагародамі. У 1890 годзе ён быў прызначаны ганаровым міравым суддзёй, у 1891 узведзены ў калежскія асэсары, у 1893 узнагароджаны першым ордэнам Св. Ганны, у 1895 узведзены ў надворныя саветнікі, у 1896 атрымаў прыдворнае званне камергера, у 1899 узведзены ў калежскія, а ў 1901 і ў стацкія саветнікі.

Падчас жыцця ў Коўне ў Сталыпіна нарадзіліся чатыры дачкі — Наталля, Алена, Вольга і Аляксандра. Праз тры дні прычына выкліку стала вядомай — П. А. Сталыпін 30 мая 1902 года быў нечакана прызначаны гродзенскім губернатарам.

Асвоіўшыся на пасадзе губернатара, Сталыпін пачаў праводзіць рэформы, якія ўключалі рассяленне сялян на хутары, ліквідацыю , укараненне штучных угнаенняў, палепшаных сельскагаспадарчых прылад, шматпольных сяўбаабаротаў, меліярацыі, развіццё кааперацыі, сельскагаспадарчую адукацыю сялян.

Саратаўшчына не была незнаёмай Сталыпіну: у губерні знаходзіліся радавыя землі Сталыпіных. Стрыечны дзед Пятра Аркадзьевіча, Апанас Аляксеевіч, быў саратаўскім правадыром дваранства, а яго дачка Мар’я была замужам за князем У. А. Шчарбатавым, саратаўскім губернатарам у 1860-х гадах. На рацэ Алаі знаходзіцца сяло , пры якім — «*вопытны хутар*» А. Д. Сталыпіна з развітай культурнай гаспадаркай.

Прызначэнне Сталыпіна саратаўскім губернатарам з’яўлялася павышэннем па службе і сведчыла пра прызнанне яго заслуг на розных пасадах у Коўне і Гродне. Да часу яго прызначэння губернатарам Саратаўская губерня лічылася заможнай і багатай. У Саратаве жылі 150 тысяч жыхароў, была развітая прамысловасць — у горадзе налічваліся 150 заводаў і фабрык, 11 банкаў, 16 тысяч дамоў, амаль 3 тысячы крам.*

Пасля «*разаніны ў Малінаўцы*», падчас якой загінулі 42 чалавекі, у Саратаў накіроўваюць генерал-ад’ютанта . Сахараў спыніўся ў доме Сталыпіна. Эсэрка , якая прыйшла пад выглядам наведніцы, застрэліла яго. Эпізод, што адбыўся ў Балашоўскім павеце, калі лекарам-земцам пагражала небяспека з боку чарнасоценцаў, якія абложвалі іх, стаў вельмі вядомы. На выручку да абложаных з’явіўся сам губернатар і вывеў іх пад эскортам казакоў. Пры гэтым натоўп закідаў земцаў камянямі, адным з якіх быў зачэплены і Сталыпін. Характэрна, што двое з яго папярэднікаў на гэтым пасту — Сіпягін і Плевэ — былі забіты рэвалюцыянерамі. Пра страх і нежаданне многіх урадоўцаў займаць адказныя пасты, баючыся замахаў, неаднаразова ў сваіх мемуарах паказваў першы прэм’ер-міністр Расійскай імперыі Вітэ.

: *На гэта гасудар адказаў:*
: *— Пётр Аркадзьевіч, я вас вельмі прашу прыняць гэты пост.*
: *— Ваша вялікасць, не магу, гэта было б супраць майго сумлення.*
: *— Тады я вам гэта загадваю.*
: *Майму бацьку нічога не заставалася, як схіліцца перад выяўленай у такой форме воляй свайго гасудара, і ён вярнуўся ў Саратаў толькі на вельмі кароткі час, каб здаць справы губерні

Пасля заняцця паста прэм’ер-міністра Сталыпін сумяшчаў абодва пасты, застаючыся міністрам унутраных спраў да канца свайго жыцця.

Пачатак яго працы на новым посце супаў з пачаткам працы I Дзяржаўнай думы, якая была галоўным чынам прадстаўлена левымі, якія ад пачатку сваёй працы ўзялі курс на канфрантацыю з уладай:156. Савецкі гісторык Арон Аўрэх адзначаў, што Сталыпін аказаўся добрым прамоўцам, а некаторыя яго фразы рабіліся крылатымі. Усяго на пасту міністра ўнутраных спраў Сталыпін выступаў перад дэпутатамі I Дзяржаўнай думы тройчы. Пры гэтым усе тры разы яго прамовы суправаджаліся шумам, крыкамі і выкрыкамі з месцаў «*Даволі*», «*Далоў*», «*Адстаўка*». Заадно з Думай быў распушчаны ўрад Гарамыкіна. Новым прэм’ер-міністрам стаў Сталыпін.

### Прэм’ер-міністр 
 (1910).]]

8 (21) ліпеня 1906 года Першая Дзяржаўная дума была распушчана імператарам. Сталыпін замяніў І. Л. Гарамыкіна на посце старшыні Савета міністраў з захаваннем пасады міністра ўнутраных спраў.

Адразу ж пасля прызначэння Сталыпін пачаў перамовы пра запрашэнне ў новы кабінет папулярных парламенцкіх і грамадскіх дзеячаў, якія належалі да Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі і «Саюза 17 кастрычніка». Міністэрскія пасты спачатку прапанаваліся , кн. Г. Я. Львову, , , А. І. Гучкову; падчас далейшых перамоў таксама разглядаліся кандыдатуры А. Ф. Коні і . Грамадскія дзеячы, упэўненыя, што будучая II Дума зможа прымусіць урад да стварэння адказнага перад Думай кабінета, мелі мала зацікаўленасці ў дзейнасці ў якасці каронных міністраў у змяшаным грамадска-чынавенскім кабінеце; магчымасць уваходжання ва ўрад яны абстаўлялі такімі ўмовамі, якія свядома не маглі быць прыняты Сталыпіным. Да канца ліпеня перамовы цалкам праваліліся. Паколькі гэта была ўжо трэцяя няўдалая спроба прыцягнення грамадскіх дзеячаў ва ўрад (першая спроба была зроблена С. Ю. Вітэ ў кастрычніку 1905 года, адразу пасля выдання Кастрычніцкага маніфеста, другая — самім Сталыпіным у чэрвені 1906 года, перад роспускам I Думы), Сталыпін у паследку цалкам расчараваўся ў ідэі грамадскага кабінета і надалей узначальваў урад чыста бюракратычнага складу.

Пры ўступе на пасаду прэм’ер-міністра Сталыпін настаяў на адстаўцы галоўкіраўніка землеўпарадкаваннем і земляробствам  і обер-пракурора Свяцейшага Сінода , пры захаванні ўсяго астатняга складу папярэдняга кабінета І. Л. Гарамыкіна.

На пасту прэм’ер-міністра Сталыпін дзейнічаў вельмі энергічна. Яго запомнілі як бліскучага прамоўцу, многія фразы з прамоў якога сталі крылатымі, чалавека, які саўладаў з рэвалюцыяй. Польскія дэпутаты выступалі за вылучэнне Польшчы з Расійскай імперыі ў асобную дзяржаву. Дзве самыя шматлікія фракцыі кадэтаў і трудавікоў выступалі за прымусовае адчужэнне зямель у памешчыкаў з наступнай перадачай сялянам.

Члены партый, якія выступалі за змену дзяржаўнага ладу, трапіўшы ў Дзяржаўную думу, працягвалі займацца рэвалюцыйнай дзейнасцю, пра што неўзабаве стала вядома паліцыі, кіраўніком якой з’яўляўся Сталыпін. 7 мая 1907 года ён абнародаваў у Думе «*Урадавае паведамленне пра змову*», выяўленую ў сталіцы, што ставіла сваёй мэтай здзяйсненне тэрарыстычных актаў супраць імператара, вялікага князя Мікалая Мікалаевіча і супраць яго самога.

Паколькі звесткі пра ўдзел дэпутатаў у складанні так званага «*салдацкага наказу*» — рэвалюцыйнага закліку, звернутага ад салдатаў да сацыял-дэмакратычнай фракцыі Думы — былі атрыманы ад інфарматара Дэпартамента паліцыі Шорнікавай, якая сама брала ўдзел у напісанні гэтага дакумента, сутнасць падзей застаецца няяснай. Гісторыкі савецкага перыяду, услед за левай часткай Думы, былі перакананы ў тым, што ўся гісторыя ад пачатку да канца з’яўлялася паліцэйскай правакацыяй, распачатай па ініцыятыве Сталыпіна. У той жа час, актывісты рэвалюцыйных партый не мелі патрэбы ў правакацыях для вядзення супрацьурадавай дзейнасці, так што цалкам імаверны і варыянт, пры якім агент паліцыі выканаў проста функцыі інфарматара. Ва ўсякім разе, ужо пасля смерці Сталыпіна, урад усімі сіламі імкнуўся схаваць сляды ўдзелу інфарматара паліцыі ў інцыдэнце.

Наступным крокам стала змена выбарчай сістэмы. Як пісаў Вітэ,

, якая выкарыстоўвалася пры выбарах у Дзяржаўныя думы III і IV скліканняў, павялічыла прадстаўніцтва ў Думе землеўласнікаў і заможных гараджан, а таксама рускага насельніцтва ў адносінах да нацыянальных меншасцей, што прывяло да фарміравання ў III і IV Думах праўрадавай большасці. Большасць у новаабранай III Думе склалі «*акцябрысты*», якія атрымалі 154 мандаты. Змешчаныя ў цэнтры «*акцябрысты*» забяспечвалі Сталыпіну прыняцце законапраектаў, уступаючы ў кааліцыю па тых ці іншых пытаннях або з правымі, або з левымі членамі парламента.

Паводле сведчанняў сучасніка, III Дума з’явілася «*стварэннем Сталыпіна*». Стасункі Сталыпіна з III Думай уяўлялі сабою складаны ўзаемны кампраміс. Хоць свядома праўрадавыя партыі (акцябрысты і нацыяналісты) складалі большасць, гэтыя партыі не былі марыянеткавымі; супрацоўніцтва з імі патрабавала вызначаных саступак з боку ўрада. У цэлым, Сталыпін быў змушаны памяняць агульную падтрымку ўрадавага курса парламентам на прадастаўленне дружалюбным партыям магчымасці выявіць сябе: зацягваць абмеркаванне важных законапраектаў на доўгія гады, уносіць шматлікія, але малаістотныя змены і г. д. Найболей негатыўны вынік даў тлелы канфлікт Думы і Дзяржаўнага Савета — большасць Думы наўмысна рэдагавала найболей важныя законы такім чынам, што больш кансерватыўны Дзяржсавет іх потым адхіляў. Агульная палітычная сітуацыя ў Думе аказалася такой, што ўрад баяўся ўносіць у Думу ўсе законы, звязаныя з грамадзянскім і рэлігійным раўнапраўем (асабліва з прававым становішчам яўрэяў), бо гарачае абмеркаванне падобных тэм магло вымусіць урад распусціць Думу. Сталыпін не змог дасягнуць паразумення з Думай па прынцыпова важным пытанні пра рэформу мясцовага кіравання, увесь пакет урадавых законапраектаў па дадзенай тэме захрас у парламенце назаўжды. У той жа час, урадавыя праекты бюджэту заўсёды знаходзілі падтрымку Думы.

Сталыпіна крытыкуюць за тое, што, апроч спраў дзяржаўнай важнасці, ён напаўняў Думу «*заканадаўчай жуйкай*», што пазбаўляла прадстаўнікоў заканадаўчага сходу ініцыятывы. У абгрунтаванні прыводзяцца назвы некаторых пытанняў, якія абмяркоўваліся на пасяджэннях:
* «Пра парадак вылічэння 2 % пенсійных вылікаў пры заліку службоўцам у мужчынскім і жаночым вучылішчах пры евангелічна-лютэранскай царкве Св. Пятра і Паўла ў Маскве ў тэрмін выслугі на пенсію ранейшай да выдання закона 2 лютага 1904 г. службы іх у памянёных вучылішчах у выпадку немагчымасці дакладнага высвятлення памеру ўтрымання, атрыманага за адняты час»
* «Пра ўстанову пры Эрыванскай настаўніцкай семінарыі 20 стыпендый для выхаванцаў-татар, з водпускам са скарбу па 2600 р. у год, пра дадатковае асігнаванне па 140 р. у год на ўзнагароду настаўніка спеваў пры названай семінарыі і ператварэнні аднакласнага пачатковага вучылішча пры гэтай семінарыі ў двухкласны склад і дадатковым асігнаванні на яго ўтрыманне па 930 р. у год»
* «Пра вызваленне ад вайсковай павіннасці калевіцкага духавенства бошынскага хурула Данской вобласці».

Адным з важных крокаў Сталыпіна, накіраваных на падвышэнне якасці заканатворчай працы, было скліканне Савета па справах мясцовай гаспадаркі, створанага яшчэ ў 1904 годзе па ініцыятыве міністра ўнутраных спраў Плевэ. Падчас чатырох сесій (1908—1910) у Савеце, названай пагалоскай «*Пераддум’ем*», прадстаўнікі грамадскасці, земстваў і гарадоў разам з чыноўнікамі ўрада абмяркоўвалі шырокае кола законапраектаў, якія ўрад рыхтаваўся ўносіць у Думу. На найболей важных абмеркаваннях старшыняваў сам Сталыпін.

#### Закон пра ваенна-палявыя суды 
Закон пра ваенна-палявыя суды быў выдадзены ва ўмовах рэвалюцыйнага тэрору ў Расійскай імперыі. У 1901—1907 гады былі ажыццёўлены дзясяткі тысяч тэрарыстычных актаў, у паследку ад іх загінулі больш 9 тысяч чалавек. Сярод іх былі як высокія службовыя асобы дзяржавы, так і простыя гарадавыя. Часта ахвярамі ставаліся выпадковыя людзі.

Падчас рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў Сталыпін асабіста сутыкнуўся з актамі рэвалюцыйнага тэрору. У яго стралялі, кідалі бомбу, накіроўвалі ў грудзі рэвальвер. У гэты час рэвалюцыянеры атруілі адзінага сына Сталыпіна, якому было ўсяго два гады.

Сярод загінулых ад рэвалюцыйнага тэрору былі сябры і блізкія знаёмыя Сталыпіна (да апошніх варта аднесці, перадусім, В. Плевэ і В. Сахарава). І ў тым і іншым выпадку забойцам удалося унікнуць смяротнага пакарання з прычыны судовага правалакання, адвакацкіх хітрыкаў і гуманнасці грамадства.

 12 жніўня 1906 года забраў жыцці некалькіх дзясяткаў людзей, якія выпадкова аказаліся ў сядзібе Сталыпіна. Былі параненыя і двое дзяцей Сталыпіна — Наталля і Аркадзь. У момант выбуху яны разам з няняй знаходзіліся на балконе і былі выкінуты выбуховай хваляй на маставую. У Наталлі былі раздроблены косткі ног і некалькі гадоў яна не магла хадзіць, раненні Аркадзя аказаліся няцяжкімі:

Падаўленне рэвалюцыі суправаджалася пакараннямі смерцю асобных яе ўдзельнікаў па абвінавачаннях у бунце, тэрарызме і падпалах памешчыцкіх сядзіб. За восем месяцаў свайго існавання (закон пра ваенна-палявыя суды не быў унесены ўрадам на зацверджанне ў III Думу і аўтаматычна страціў сілу 20 красавіка 1907 года; надалей разгляд спраў пра цяжкія злачынствы перадаваўся ў ваенна-акруговыя суды, у якіх выконваліся працэсуальныя нормы вытворчасці. Ваенна-палявыя суды вынеслі 1102 смяротныя прысуды, але пакараныя смерцю былі 683 чалавекі. Усяго за 1906—1910 гады ваенна-палявымі і ваенна-акруговымі судамі па, так званых, «*палітычных злачынствах*» былі вынесены 5735 смяротных прысудаў, з якіх 3741 выкананыя. Да катаржных прац прысуджаны 66 тысяч (М. М. Мураўёў-Віленскі, які здушыў паўстанне 1863—1864 гадоў атрымаў у апазіцыйна настроенай часткі грамадства Расійскай імперыі мянушку «*Мураўёў-вешальнік*»). Прэм’ер-міністр, што знаходзіўся ў той момант на пасяджэнні, запатрабаваў ад Родзічава «*задавальнення*», гэта значыць выклікаў яго на дуэль. Прыгнечаны крытыкай дэпутатаў Родзічаў публічна прынёс свае выбачэнні, якія былі прыняты. Нягледзячы на гэта, выраз «*сталыпінскі гальштук*» стаў крылатым. Пад гэтымі словамі мелася на ўвазе пятля шыбеніцы.

Леў Талстой у артыкуле «*Не магу маўчаць!*» выступіў супраць ваенна-палявых судоў і адпаведна палітыкі ўрада:
*Жудасней жа ўсяго ў гэтым тое, што ўсе гэтыя нялюдскія гвалты і забойствы, апроч таго простага зла, якое яны прычыняюць ахвярам гвалтаў і іх сем’ям, прычыняюць яшчэ большае, найвялікшае зло ўсяму народу, разносячы хутка разбэшчванне ўсіх саслоўяў рускага народа, якое пашыраецца, як пажар па сухой саломе. Шырыцца ж гэта разбэшчванне асабліва хутка сярод простага, працоўнага народа таму, што ўсе гэтыя злачынствы, што перавышаюць у сотні разоў усё тое, што рабілася і робіцца простымі злодзеямі і разбойнікамі і ўсімі рэвалюцыянерамі разам, здзяйсняюцца пад маркай чагосьці патрэбнага, добрага, патрэбнага, якое не толькі апраўдваецца, але падтрымліваецца рознымі, непадзельнымі ў паняццях народа са справядлівасцю і нават святасцю ўстановамі: сенатам, сінодам, думай, царквой, царом.*

Л. М. Талстога падтрымалі многія вядомыя людзі таго часу, у прыватнасці, Леанід Андрэеў, Аляксандр Блок, Ілья Рэпін. Часопіс «*Веснік Еўропы*» надрукаваў спагадлівы водгук «*Леў Талстой і яго „Не магу маўчаць“*».

У паследку, з прычыны прынятых мер, рэвалюцыйны тэрор быў падаўлены, перастаў насіць масавы характар, выяўляючыся толькі адзінкавымі спарадычнымі актамі гвалту. Дзяржаўны парадак у краіне быў захаваны.

#### Фінляндскае пытанне 
Падчас прэм’ерства Сталыпіна Вялікае Княства Фінляндскае з’яўлялася асаблівым рэгіёнам Расійскай імперыі.

Да 1906 года яго асаблівы статус пацвярджаўся наяўнасцю «*канстытуцый*» — шведскіх законаў перыяду кіравання Густава III («*Форма кіравання*» ад 21 жніўня 1772 года і «*Акт злучэння і бяспекі*» ад 21 лютага і 3 красавіка 1789 года), якія дзейнічалі ў Фінляндыі да ўваходжання ў склад Расійскай імперыі. Вялікае Княства Фінляндскае валодала ўласным заканадаўчым органам — чатырохсаслоўным соймам, шырокай аўтаноміяй ад цэнтральнай улады.

 года, за дзень да роспуску Першай Дзяржаўнай думы і прызначэння Сталыпіна прэм’ер-міністрам, Мікалай II зацвердзіў прыняты соймам новы соймавы статут (фактычна, канстытуцыю), які меў пад сабою скасаванне састарэлага саслоўнага сойма і ўвядзенне ў Вялікім Княстве аднапалатнага парламента (таксама па традыцыі названага соймам — цяпер Эдускунта), абіранага з дапамогай усеагульнага выбарчага права ўсімі грамадзянамі старэй 24 гадоў.

Пётр Сталыпін за час свайго прэм’ерства 4 разы выступаў з прамовамі адносна Вялікага Княства.

Паводле сцвярджэння фінскага гісторыка Ціма Віхавайнена, апошнімі словамі Сталыпіна былі «*Галоўнае... Каб Фінляндыя...*» — відаць, ён меў на ўвазе патрэбу знішчыць гнёзды рэвалюцыянераў на тэрыторыі Фінляндыі.

#### Яўрэйскае пытанне 
Яўрэйскае пытанне ў Расійскай імперыі часоў Сталыпіна прадстаўляла сабою праблему дзяржаўнай важнасці. Для яўрэяў існаваў цэлы шэраг абмежаванняў. У прыватнасці, за межамі, так званай, мяжы аселасці ім забаранялася сталае жыхарства. Такое нераўнапраўе адносна часткі насельніцтва імперыі па рэлігійнай прыкмеце прыводзіла да таго, што многія ўшчэмленыя ў сваіх правах маладыя людзі ішлі ў рэвалюцыйныя партыі.

З іншага боку, сярод кансерватыўна наладжанага насельніцтва і вялікай часткі прадстаўнікоў улады панавалі антысеміцкія настроі. У час рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў яны выявіліся, у прыватнасці, у масавых  і з’яўленні такіх, г. зв., «чарнасоценных» арганізацый, як «Саюз рускага народа» (СРН), Рускі народны саюз імя Міхаіла Архангела і іншых. Чарнасоценцы адрозніваліся крайнім антысемітызмам і выступалі за яшчэ большае ўшчамленне яўрэяў у правах. Пры гэтым яны карысталіся вялікім уплывам у грамадстве і сярод іх членаў у розны час знаходзіліся бачныя палітычныя дзеячы і прадстаўнікі духавенства. Урад Сталыпіна, у цэлым, знаходзіўся ў канфрантацыі з «Саюзам рускага народа», які не падтрымліваў і рэзка крытыкаваў палітыку, якая праводзілася Сталыпіным. У той жа час ёсць дадзеныя пра вылучэнне СРН і яго бачным дзеячам грошай з дзесяцімільённага фонду Міністэрства ўнутраных спраў, прызначанага для вербавання інфарматараў і іншых дзеянняў, што не падлягаюць разгалашэнню. Пра палітыку Сталыпіна ў дачыненні чарнасоценцаў паказальнымі з’яўляюцца ліст адэскаму кіраўніку горада і бачнаму прадстаўніку СРН , у якім даецца самая пахвальная ацэнка дадзенай арганізацыі

Падчас службы ў Коўне і Гродне Сталыпін пазнаёміўся з побытам яўрэйскага насельніцтва. Паводле ўспамінаў старэйшай дачкі Марыі:

Падчас службы гродзенскім губернатарам па ініцыятыве Сталыпіна было адкрыта яўрэйскае двухкласнае народнае вучылішча:206—208. Паводле ўспамінаў міністра фінансаў і наступніка Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра Какоўцава, ніхто з членаў савета прынцыповых пярэчанняў не выказаў. Толькі  адзначыў, што «*трэба быць вельмі асцярожным у выбары моманту для ўзрушэння яўрэйскага пытання, бо гісторыя вучыць, што спробы вырашэння гэтага пытання прыводзілі толькі да марных чаканняў, бо яны сканчаліся звычайна другараднымі цыркулярамі*».

10 снежня 1906 года ў лісце Мікалай II адхіліў дадзены законапраект з матываваннем «*Унутраны голас усё настойлівей паўтарае Мне, каб я не браў гэтага рашэння на сябе*». Сталыпін ужыў таксама свой уплыў на Мікалая II на тое, каб не дапусціць дзяржаўнай прапаганды Пратаколаў сіёнскіх мудрацоў — апублікаванай у пачатку XX стагоддзя фальшыўкі, што нібы даказвала існаванне , якая атрымала шырокую папулярнасць сярод правых расійскіх колаў.

Пры гэтым падчас урада Сталыпіна былі зноў вызначаны адсоткавыя нормы студэнтаў-яўрэяў у вышэйшых і сярэдніх навучальных установах. Хоць яны трохі павялічвалі іх у параўнанні з такім жа ўказам 1889 года, у перыяд рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гг. папярэдні ўказ de facto не дзейнічаў, таму новы як бы аднаўляў існавалую несправядлівасць — набор у вышэйшыя і сярэднія навучальныя ўстановы быў заснаваны не на ведах, а на нацыянальнай прыналежнасці.

#### Аграрная рэформа 
Эканамічнае становішча расійскага сялянства пасля сялянскай рэформы 1861 года заставалася цяжкім. Земляробскае насельніцтва , якое складала ў 1860-х гадах каля 50 мільёнаў чалавек, узрасло да 1900 года да 86 мільёнаў, з прычыны чаго зямельныя надзелы сялян, што складалі ў 60-х гадах у сярэднім 4,8 дзесяцін на душу мужчынскага насельніцтва, скараціліся да канца стагоддзя да сярэдняга памеру 2,8 дзесяцін. Пры гэтым  сялян у Расійскай імперыі была вельмі нізкай.

Прычынай нізкай прадукцыйнасці сялянскай працы была сістэма сельскай гаспадаркі. Перадусім, гэта былі састарэлыя трохполле і цераспалосіца, пры якіх траціна ворнай зямлі «*гуляла*» пад , а селянін апрацоўваў вузкія палоскі зямлі, што знаходзіліся на адлегласці адна ад адной. Апроч таго, зямля не прыналежала селяніну на правах уласнасці. Ёю распараджалася  («*мір*»), якая размяркоўвала яе па «*душах*», па «*едаках*», па «*працаўніках*» ці якім-небудзь іншым спосабам (з 138 млн дзесяцін надзельных зямель каля 115 млн з’яўляліся супольнымі). Толькі ў заходніх абласцях сялянскія землі знаходзіліся ў валоданні сваіх гаспадароў. Пры гэтым ураджайнасць у гэтых губернях была вышэй, не было выпадкаў голаду пры неўраджаях быў указ ад 9 лістапада 1906 года «*Пра дапаўненне некаторых пастаноў дзеючага закона, датычных сялянскага землеўладання і землекарыстання*». Указам быў абвешчаны шырокі комплекс мер па разбурэнні калектыўнага землеўладання сельскага грамадства і стварэнні класа сялян — паўнапраўных уласнікаў зямлі. Ва ўказе было пазначана, што «*кожны гаспадар, які валодае зямлёй на супольным праве, можа ў кожны час патрабаваць умацавання за сабой у асабістую ўласнасць належнай яму часткі з азначанай зямлі*».

Рэформа разгортвалася ў некалькіх кірунках:
* Павышэнне якасці правоў уласнасці сялян на зямлю, што складалася, перадусім, у замене калектыўнай і абмежаванай уласнасці на зямлю сельскіх грамадстваў паўнавартаснай прыватнай уласнасцю асобных сялян-гаспадароў. Мерапрыемствы ў гэтым кірунку насілі адміністрацыйна-праўны характар;
* Выкараненне састарэлых саслоўных грамадзянска-праўных абмежаванняў, што перашкаджалі эфектыўнай гаспадарчай дзейнасці сялян;
* Павышэнне эфектыўнасці сялянскай сельскай гаспадаркі; урадавыя мерапрыемствы складаліся ў заахвочанні вылучэння сялянам-уласнікам пляцовак «*да аднаго месца*» (водруба, хутара), што патрабавала правядзення дзяржавай вялікага аб’ёму складаных і дарагіх землеўпарадкавальных прац па развярстанні церазпалосных супольных зямель;
* Заахвочванне куплі прыватнаўласніцкіх (перадусім, памешчыцкіх) зямель сялянамі праз Сялянскі пазямельны банк. Уводзілася льготнае крэдытаванне. Сталыпін лічыў, што такім чынам уся дзяржава бярэ на сябе абавязкі па паляпшэнні жыцця сялян, а не перакладае іх на плечы нешматлікага класа памешчыкаў;
* Заахвочванне нарошчвання звароткавых сродкаў сялянскіх гаспадарак праз крэдытаванне ва ўсіх формах (банкаўскае крэдытаванне пад заклад зямлі, пазыкі членам кааператываў і таварыстваў);
* Пашырэнне простага  мерапрыемстваў гэтак званай «*агранамічнай дапамогі*» (агранамічнае кансультаванне, асветныя мерапрыемствы, утрыманне вопытных і ўзорных гаспадарак, гандаль сучасным абсталяваннем і ўгнаеннямі);
* Падтрымка  і  сялян.

Да вынікаў рэформы варта аднесці наступныя факты. Заступніцтвы пра замацаванне зямлі ў прыватную ўласнасць былі пададзены членамі больш за 6 млн хатніх гаспадарак з існавалых 13,5 млн. З іх вылучыліся з абшчыны і атрымалі зямлю (сумарна 25,2 млн дзесяцін — 21,2 % ад агульнай колькасці надзельных земляў) у аднаасобную ўласнасць каля 1,5 мільёнаў (10,6 % ад агульнага ліку). Гэтак значныя змены ў сялянскім жыцці сталі магчымымі не ў апошнюю чаргу дзякуючы Сялянскаму пазямельнаму банку, які выдаў крэдытаў на суму ў 1 мільярд 40 мільёнаў рублёў. З 3 млн сялян, якія перасяліліся на выдзеленыя ім урадам у прыватную ўласнасць зямлі ў Сібір, 18 % вярнуліся назад і адпаведна 82 % засталіся на новых месцах. Памешчыцкія гаспадаркі страцілі былую гаспадарчую значнасць. Сяляне ў 1916 годзе засявалі (на ўласнай і арандаванай зямлі) 89,3 % земляў і валодалі 94 % сельскагаспадарчых жывёл.

Ацэнку рэформаў Сталыпіна абцяжарвае тая акалічнасць, што рэформы не былі ажыццёўлены цалкам з прычыны трагічнай гібелі Сталыпіна, першай сусветнай вайны, Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, а потым грамадзянскай вайны. Сам Сталыпін меркаваў, што ўсе задуманыя ім рэформы будуць ажыццёўлены комплексна (а не толькі ў часткі аграрнай рэформы) і дадуць максімальны эфект у доўгатэрміновай перспектыве (паводле слоў Сталыпіна, патрабавалася «дваццаць гадоў супакою ўнутранага і вонкавага».

Для перасяленцаў у 1910 годзе былі створаны адмысловыя чыгуначныя вагоны. Ад звычайных яны адрозніваліся тым, што адна іх частка ва ўсю шырыню вагона прызначалася для сялянскай скаціны і інвентару. Пазней, пры савецкай уладзе, у гэтых вагонах былі пастаўлены рашоткі, самі вагоны сталі выкарыстоўвацца ўжо для прымусовага высылання кулакоў і іншага «*контррэвалюцыйнага элемента*» ў Сібір і Сярэднюю Азію. З часам жа яны былі цалкам перапрызначаны для перавозкі зняволеных.

У сувязі з гэтым дадзены тып вагонаў набыў благую славу. Пры гэтым сам вагон, што меў афіцыйную назву вагонзак (вагон для заключаных) атрымаў назву «*сталыпінскага*». У «*Архіпелагу ГУЛАГ*» А. Салжаніцын так апісвае гісторыю ўзнікнення тэрміна:

«*Вагон-зак*» — якое гідкае скарачэнне! […] Хочуць сказаць, што гэта — вагон для зняволеных. Але нідзе, апроч турэмных папер, слова гэта не ўтрымалася. Засвоілі арыштанты зваць такі вагон «*сталыпінскім*» ці проста «*сталыпіным*». […] 
Гісторыя вагона такая. Ён сапраўды пайшоў па рэйках упершыню пры Сталыпіне: ён быў сканструяваны ў 1908 годзе, але — для *перасяленцаў* ва ўсходнія часткі краіны, калі развіўся моцны перасяленчы рух і бракавала рухомага саставу. Гэты тып вагонаў быў ніжэй звычайнага пасажырскага, але шмат вышэй таварнага, ён меў дапаможныя памяшканні для начыння ці птушкі (цяперашнія «*палавінныя*» купэ, карцары) — але ён, вядома, не меў *ніякіх рашотак*, ні ўсярэдзіне, ні на вокнах. Рашоткі паставіла вынаходлівая думка, і я схіляюся, што бальшавіцкая. А звацца дасталася вагону — сталыпінскім… Міністр, які выклікаў на дуэль дэпутата за «*сталыпінскі гальштук*», — гэтай пасмяротнай хлусні ўжо не мог спыніць. 

#### Знешняя палітыка 
Сталыпін паставіў сабе за правіла не ўмешвацца ў замежную палітыку.

Цікавым з’яўляецца стаўленне да Сталыпіна кайзера Вільгельма II. 4 чэрвеня 1909 года Вільгельм II сустрэўся з Мікалаем II у фінскіх шхерах. Падчас сняданку на імператарскай яхце «*Штандар*» расійскі прэм’ер знаходзіўся праваруч ад высокага госця і паміж імі адбылася грунтоўная гутарка. Пазней, знаходзячыся ў эміграцыі, Вільгельм II разважаў пра тое, як меў рацыю Сталыпін, калі папярэджваў яго пра недапушчальнасць вайны паміж Расіяй і Германіяй, падкрэсліваў, што вайна ўрэшце прывядзе да таго, што ворагі манархічнага ладу прымуць усе меры, каб дамагчыся рэвалюцыі. Пасля сняданку нямецкі кайзер сказаў генерал-ад’ютанту І. Л. Тацішчаву, што «*калі б у яго быў такі Міністр, як Сталыпін, то Германія паднялася б на вялізную вышыню*», законапраект з’яўляўся дэмакратычным.

У гэты перыяд дзейнасць Сталыпіна працякала на фоне ўплыву апазіцыі, які ўзмацняўся, дзе супраць прэм’ер-міністра згуртаваліся процілеглыя сілы — левыя, якіх рэформы пазбывалі гістарычнай перспектывы, і правыя, якія ўгледзелі ў тых жа рэформах замах на свае прывілеі і нядобра ставіліся да хуткага ўзвышэння выхадца з правінцыі.

Раніцай наступнага дня Сталыпін адправіўся ў Царскае Сяло, дзе падаў прашэнне пра адстаўку, растлумачыўшы, што не можа працаваць у становішчы недаверу з боку імператара. Мікалай II казаў, што не хоча губляць Сталыпіна, і прапанаваў знайсці годнае выйсце са становішча, якое стварылася. Сталыпін паставіў цару ўльтыматум — адправіць інтрыганаў Трэпава і Дурнаво ў працяглы замежны водпуск і правесці закон пра земства па 87-м артыкуле. 87-ы артыкул асноўных законаў меркаваў, што цар можа асабіста праводзіць тыя ці іншыя законы ў перыяд, калі Дзяржаўная дума не працуе. Артыкул быў прызначаны для прыняцця неадкладных рашэнняў падчас выбараў і міждумскіх вакацый, а Трэпаў і Дурнаво адпраўлены ў водпуск.

Дума, што прагаласавала раней за згаданы закон, успрыняла форму яго прыняцця як поўнае да сябе грэбаванне. Лідар «*акцябрыстаў*» А. І. Гучкоў у знак нязгоды пакінуў пост старшыні Дзяржаўнай думы. Пазней на допыце Надзвычайнай следчай камісіі Часовага ўрада 2 жніўня 1917 года палітыка Сталыпіна была ахарактарызавана Гучковым як «*хібная палітыка кампрамісу, палітыка, што імкнецца шляхам узаемных саступак дамагчыся чагосьці істотнага*». Таксама ён адзначаў, што «*чалавек, якога ў грамадскіх колах звыклі лічыць ворагам грамадскасці і рэакцыянерам, уяўляўся ў вачах тагачасных рэакцыйных колаў самым небяспечным рэвалюцыянерам*». Адносіны з заканадаўчым органам Расійскай імперыі ў Сталыпіна былі сапсаваныя.

### Замахі на Сталыпіна 
За кароткі прамежак часу з 1905 па 1911 гады на Сталыпіна планаваліся і былі здзейсненыя 11 замахаў, апошні з якіх дасягнуў сваёй мэты.

У час рэвалюцыйных падзей 1905 года, у бытнасць Сталыпіна саратаўскім губернатарам замахі насілі неарганізаваны характар выплюхвання нянавісці да прадстаўнікоў улады. Пасля заняцця Пятром Аркадзьевічам спачатку пасады міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі, а потым і прэм’ер-міністра, групы рэвалюцыянераў сталі стараннейшым чынам арганізоўваць замахі на яго жыццё. Самым крывавым стаў выбух на Аптэкарскай выспе, падчас якога загінулі дзясяткі людзей. Сталыпін не пацярпеў. Многія з замахаў, якія рыхтаваліся, былі раскрытыя, а некаторыя сарваліся па шчаслівай выпадковасці. Замах Багрова падчас візіту Сталыпіна ў Кіеў стаў фатальным. Праз некалькі дзён пасля яго ён памёр ад атрыманых раненняў.

#### Замахі ў Саратаўскай губерні 
Саратаўская губерня ўлетку 1905 года стала адным з асноўных ачагоў сялянскага руху і аграрных хваляванняў, якія суправаджаліся сутыкненнямі сялян з памешчыкамі. Рабаванні, падпалы і разня адбываліся па ўсёй губерні.

Першы замах адбыўся падчас аб’езду мяцежных вёсак Сталыпіным у суправаджэнні казакоў. У губернатара двойчы страляў невядомы, але не трапіў. Спачатку Сталыпін нават кінуўся за стралком, але быў стрыманы за руку чыноўнікам асаблівых даручэнняў князем Абаленскім. Сам Сталыпін нават жартаваў з гэтай нагоды: «*Сёння гарэзы з-за кустоў у мяне стралялі…*» тэрарыстам не ўдалося ажыццявіць свой план і мой бацька не быў забіты*». Напэўна, ад’ютанта збянтэжылі галаўныя ўборы : яны былі ў старых касках, хоць незадоўга да гэтага форма зведала істотныя змены. Убачыўшы, што яны выкрыты, тэрарысты спачатку паспрабавалі прарвацца сілай, а потым, калі іх спроба аказалася няўдалай, кінулі партфель з бомбай.

Выбух быў вельмі вялікай сілы. Пакоі першага паверха і пад’езд былі разбураны, абрынуліся верхнія памяшканні. Бомба забрала жыццё 24 чалавек, сярод іх ад’ютанта А. М. Замятніна, агентаў ахранкі, няні сына Сталыпіна Аркадзя і саміх тэрарыстаў. Ад выбуху таксама пацярпелі сын і дачка прэм’ер-міністра — Аркадзь і Наталля.

#### Замахі пасля выбуху на Аптэкарскай выспе 
Ужо ў снежні таго ж 1906 года нейкім Дабржынскім была арганізавана «*баявая дружына*», якая па даручэнні цэнтральнага камітэта партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў павінна была забіць П. А. Сталыпіна. Аднак група была раскрыта і захоплена да здзяйснення акта. У ліпені 1907 года быў таксама захоплены «*лятучы атрад*», мэтай якога таксама было знішчэнне Сталыпіна. У лістападзе 1907 года была абясшкоджана яшчэ адна група сацыялістаў-рэвалюцыянераў (максімалістаў), якія рыхтавалі бомбы для знішчэння высокіх службовых асоб, у тым ліку, Сталыпіна. У снежні таго ж года ў Гельсінгфорсе быў арыштаваны кіраўнік паўночнага баявога «*лятучага атрада*» Траўберг. Галоўнай мэтай атрада быў Сталыпін. Нарэшце, у снежні ўсё таго ж 1907 года была арыштавана Фейга Элькіна, якая арганізавала рэвалюцыйную групу, якая займалася падрыхтоўкай замаху на Сталыпіна. Інфармацыя была атрымана ад сакрэтнага інфарматара . Аказалася, аднак, што замах задумаў сам Багроў. Па пропуску, выдадзенаму начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення, ён прайшоў у гарадскі оперны тэатр, падчас другога антракту падышоў да Сталыпіна і двойчы стрэліў: першая куля трапіла ў руку, другая — у жывот, закрануўшы печань. Пасля ранення Сталыпін перахрысціў цара, цяжка апусціўся ў крэсла і прамовіў: «*Шчаслівы памерці за Цара*».

Мікалай II (у лісце да маці): «*Сталыпін павярнуўся да мяне і блаславіў паветра левай рукой. Тут толькі я заўважыў, што ў яго на кіцелі кроў. Вольга і Таццяна ўбачылі ўсё, што адбылося… На Таццяну гэта пакінула моцнае ўражанне, яна шмат плакала, і абедзве дрэнна спалі*».

Наступныя дні прайшлі ў трывозе, лекары спадзяваліся на выздараўленне, але 4 верасня вечарам стан Сталыпіна рэзка пагоршыўся і каля 10 гадзін вечара 5 верасня ён сканаў. У першых радках выкрытага завяшчання Сталыпіна было напісана: «*Я хачу быць пахаваным там, дзе мяне заб’юць*». Указанне Сталыпіна было выканана: 9 верасня Сталыпін быў пахаваны ў Кіева-Пячэрскай лаўры.

Паводле адной з версій, замах быў арганізаваны пры спрыянні ахоўнага аддзялення. На гэта паказвае шэраг фактаў. У прыватнасці, квіток у тэатр быў выдадзены Багрову начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення М. М. Кулябкам са згоды адказных супрацоўнікаў Ахоўнага аддзялення П. Р. Курлова,  і М. М. Вярыгіна, пры гэтым да Багрова не было прыстаўлена назіранне.

Паводле іншай версіі, начальнік ахоўнага аддзялення Кулябка быў уведзены ў зман.

## Узнагароды 
**Расійскай імперыі:**
* Ордэн Святой Ганны 3-й ступені (30 жніўня 1893 года)
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені (14 мая 1896 года)
* Высокая падзяка (11 сакавіка 1905 года)
* Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені (6 снежня 1905 года)
* Шчырая падзяка Яго Вялікасці (4 студзеня 1906 года)
* Ордэн Святой Ганны 1-й ступені (6 снежня 1906 года)
* Высокі рэскрыпт (29 сакавіка 1909 года)
* Ордэн Белага арла (29 сакавіка 1909 года)
* Высокі рэскрыпт (19 лютага 1911 года)
* Ордэн Святога Аляксандра Неўскага (10 красавіка 1911 года)

**Медалі і знакі адрознення:**
* Медаль «*У памяць валадарання Імператара Аляксандра III*»
* Медаль «*У памяць Укаранавання Імператара Мікалая II*»
* Медаль «*За працы па Першым усеагульным перапісе насельніцтва 1897 года*»
* Медаль «*У памяць 200-годдзя Палтаўскай бітвы*»
* Знак адрознення «*За пазямельнае ўладкаванне дзяржаўных сялян*»
* Знак адрознення Расійскага Таварыства Чырвонага Крыжа
* Знак адрознення Холмскага Праваслаўнага Свята-Багародзіцкага Братэрства

**Ганаровыя званні:**
* Ганаровы грамадзянін Екацярынбурга (1911)
* Ганаровы грамадзянін Саратава (1909)

**Замежныя:**
* бухарскі  (7 снежня 1906 года)
* японскі  1-й ступені
* чарнагорскі Ордэн Князя Данііла I 1-й ступені
* шведскі Ордэн Серафімаў (12 мая 1908 года)
* нарвежскі , вялікі крыж (6 чэрвеня 1908 года)
* італьянскі , вялікі крыж (6 чэрвеня 1908 года)
* , вялікі крыж (16 чэрвеня 1908 года)
* сербскі  1-й ступені
* прускі 

## Ацэнка дзейнасці 
Ацэнка дзейнасці Сталыпіна, як яго сучаснікамі, так і гісторыкамі, неадназначная і носіць палярны характар. У ёй адны вылучаюць толькі негатыўныя моманты, іншыя, наадварот, лічаць яго «*геніяльным палітычным дзеячам*», чалавекам, які мог бы выратаваць Расію ад будучых войнаў, параз і рэвалюцый. Пры гэтым і тыя, і іншыя засноўваюцца на ацэнках сучаснікаў, дакументальных крыніцах, дадзеных статыстыкі. Прыхільнікі і праціўнікі часцяком аперуюць аднымі і тымі ж лічбамі, выяўленымі ў розным кантэксце. Так, у артыкуле Вялікай савецкай энцыклапедыі, прысвечанай аграрнай рэформе.
Гісторык В. П. Данілаў адзначае папулярызацыю ў гады перабудовы ў СССР пазітыўнага вобраза Сталыпіна: "*Распачаты ў 1988 годзе культ Сталыпіна дасягнуў у 1990—1991 гады маштабаў масавай ідэалагічнай кампаніі, апагеем якой можна лічыць з’яўленне ў адной з цэнтральных газет 12 мая 1991 года панегірыка «Сталыпін і Гарбачоў: дзве рэформы „зверху“*».

### Крытыка 
Дзеяч ліберальна-кансерватыўнага руху Дзмітрый Шыпоў, ацэньваючы ў кастрычніку 1908 года сітуацыю, якая склалася, адзначаў, што адсутнасць палітычных свабод вядзе да ўзрастання прорвы паміж уладай і народам, што прыводзіць да злосці насельніцтва. Пры гэтым Сталыпін не хоча заўважаць хібнасці абранага курсу, ужо не маючы магчымасці яго змяніць, стаўшы на шлях рэакцыі.

Член Свяцейшага сінода і адзін з найбольш вядомых царкоўных іерархаў архіепіскап Валынскі  на паніхідзе па Сталыпіне ў Жытоміры заявіў, што нябожчык «*праводзіў занадта левую палітыку і не апраўдаў даверу Гасудара*».

Уладзімір Ленін у артыкуле «*Сталыпін і рэвалюцыя*» (кастрычнік 1911) пісаў пра яго як пра «*обер-вешальніка, пагромніка, які падрыхтаваў сябе да міністэрскай дзейнасці катаваннем сялян, уладкаваннем пагромаў, уменнем прыкрываць гэту азіяцкую „практыку“ — глянцам і фразай*». Пры гэтым ён зваў яго «*кіраўніком контррэвалюцыі*».

У савецкай гістарыяграфіі дзейнасць Сталыпіна ацэньвалася крытычна. Так, БСЭ характарызавала яго як чалавека, які «*ажыццявіў Трэццячэрвеньскі дзяржаўны пераварот 1907 года, прапанаваў аграрную рэформу з мэтай стварыць сацыяльную апору царызму ў вёсцы ў асобе кулацтва*».

У сталінскім  дзейнасць Сталыпіна была пададзена ў самых цёмных танах. Сцвярджалася, што яго рэформы прывялі да «*абеззямельвання сялян, рабавання супольнай зямлі кулакамі, разбойніцкіх набегаў жандараў і паліцэйскіх, царскіх правакатараў і чарнасоценных граміл на працоўны клас*».

Савецкі гісторык Арон Аўрэх адзначаў, што эканамічныя рэформы Сталыпіна зусім не адпавядалі патрэбам дзяржавы, бо не развязвалі глыбінных супярэчнасцей рэжыму. Аграрная рэформа, якая насіла безумоўна прагрэсіўны характар, нават у выпадку яе поўнага поспеху, не магла забяспечыць дастатковы ўзровень прагрэсу для канкурэнтаздольнага змагання з вялікімі дзяржавамі за захаванне пазіцый і выжыванне. Галоўнай памылкай Сталыпіна Аўрэх лічыў перакананне, што спачатку трэба забяспечыць эканамічныя ўмовы, пасля чаго ўжо ажыццяўляць рэформы дэмакратычныя. Тым часам адмова ад правядзення палітычных рэформаў прыводзіла да ўзрастання ў краіне незадаволенасці і рэвалюцыйных настрояў.

У постсавецкі перыяд дзейнасць Сталыпіна таксама падпадае пад крытыку. Часцяком яна заснавана на ўспамінах Вітэ, палеміцы Сталыпіна з Талстым і працах савецкіх гісторыкаў.

### Пазітыўная ацэнка 
 — адзін з самых бачных прыхільнікаў Сталыпіна.]]

Яшчэ пры жыцці П. А. Сталыпін знайшоў не толькі лютых крытыкаў, але і прыхільнікаў. Усяляк падтрымвалі дзейнасць П. А. Сталыпіна: вядомы рускі філосаф-марксіст П. Б. Струвэ; філосаф, літаратурны крытык і публіцыст ; філосаф і прававед І. А. Ільін, палітыкі М. М. Львоў, В. А. Маклакоў, , , для якога П. А. Сталыпін застаўся ўзорам палітыка і нават кумірам да канца жыцця.

У 1911 годзе В. В. Розанаў, які цяжка перажываў забойства П. А. Сталыпіна, у артыкуле «*Тэрор супраць рускага нацыяналізму*» пісаў: «*уся Русь адчула, што яе стукнулі... пахіснуўшыся, яна не магла не схапіцца за сэрца*». І ў іншым месцы: «*Што шанавалі ў Сталыпіне? Я думаю, не праграму, а чалавека: вось гэтага „ваяра“, які ўстаў на абарону, у сутнасці, Расіі*». Філосаф І. А. Ільін і пасля смерці П. А. Сталыпіна лічыў, што «*дзяржаўная справа Сталыпіна не памерла, яна жывая, і яна мае быць адроджаная ў Расіі і адрадзіць Расію*».

У 1928 годзе ў Харбіне выйшла кніга Ф. Т. Гарачкіна «*Першы рускі фашыст Пётр Аркадзьевіч Сталыпін*», у якой аўтар, член партыі «*праваслаўных рускіх фашыстаў*», расказаў, што ўяўляе сабою гэта палітычная плынь, і заявіў, што Сталыпін «*нават геніяльнейшы за сучаснага Беніта Мусаліні. Гэты рускі калос, гэты геніяльны дзяржаўны дзеяч*».

Станоўча ацэньваюць дзейнасць Сталыпіна многія бачныя грамадскія і палітычныя дзеячы сучаснасці. А. І. Салжаніцын у кнізе «*Жнівень Чатырнаццатага*» пісаў, што калі б Сталыпін не быў забіты ў 1911 годзе, то пазбег бы сусветнай вайны і, адпаведна, пройгрыш у ёй царскай Расіі, а значыць, і захоп улады бальшавікамі, грамадзянскую вайну і мільёны ахвяр гэтых трагічных падзей. Салжаніцын так ацэньваў праводжаную Сталыпіным палітыку па ўціхамірванні рэвалюцыі і ўвядзенні ваенна-палявых судоў:

Так пачаўся славуты сталыпінскі тэрор, гэтак навязаны рускай мове […] што па сёння ён стыне перад намі чорнай паласой самага жорсткага разгулу. А тэрор быў такі: уведзены […] для асабліва цяжкіх (не ўсіх) грабяжоў, забойстваў і нападаў на паліцыю, улады і мірных грамадзян — ваенна-палявыя суды […] Была ўсталявана крымінальная адказнасць за шыранне […] у войску — супрацьурадавых навук. Усталёўвалася крымінальная адказнасць і за ўсхваленне тэрору […] А тым часам […] адразу па ўвядзенні ваенна-палявых судоў тэрор саслаб і ўпаў.

Фразы Сталыпіна пра «*Вялікую Расію*» часта выкарыстоўваюцца сучаснымі палітычнымі партыямі. Апроч гэтага, кнігі былога міністра фінансаў Расіі , выданні пад эгідай Сталыпінскага культурнага цэнтра і шэраг іншых крыніц ацэньваюць Сталыпіна як выбітнага рэфарматара, дзяржаўнага дзеяча і вялікага рускага патрыёта.

## Памяць 
* На Аптэкарскім востраве ў Санкт-Пецярбургу ёсць памятны знак на месцы выбуху міністэрскай дачы П. А. Сталыпіна, захаваны ў савецкі час.
* 7 верасня 1911 года некаторыя дэпутаты Дзяржаўнай думы і члены мясцовага земства прапанавалі ўсталяваць Сталыпіну помнік у Кіеве. Сродкі былі сабраны за кошт ахвяраванняў, якія былі настолькі вялікімі, што праз тры дні ў адным толькі Кіеве была сабрана сума, дастатковая для стварэння помніка. Праз год пасля смерці Сталыпіна, 6 верасня 1912 года на плошчы каля Гарадской думы на Хрэшчатыку ва ўрачыстым становішчы помнік быў адкрыты. Сталыпін быў паказаны прамаўляючым прамову, на камені высечаны сказаныя ім словы: «*Вам патрэбныя вялікія ўзрушэнні — нам патрэбна Вялікая Расія*», а на пярэднім боку пастамента помніка быў надпіс: «*Пятру Аркадзьевічу Сталыпіну — рускія людзі*». Знесены 16 (29) сакавіка 1917 года, праз два тыдні пасля Лютаўскай рэвалюцыі.
* 1 верасня 1913 года ў Сімбірску быў адкрыты помнік П. А. Сталыпіну працы італьянскага скульптара . Бронзавы бюст палітыка, звернуты да Саборнай плошчы, быў усталяваны на пастаменце светла-ружовага граніту. На дошцы пастамента было напісана: «*Сталыпіну — Сімбірская губерня*». Знесены ў сакавіку 1917 года.
* У 2002 годзе  ўсталяваны ў Саратаве.
* У лютым 2002 года Паволжскаму інстытуту кіравання (філіял Расійскай акадэміі народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі, горад Саратаў) прысвоена імя П. А. Сталыпіна.
* У Расіі заснавана Нацыянальная прэмія імя Сталыпіна «*Аграрная эліта Расіі*», якая ўручаецца з 2003 года.
* Факультэт дзяржаўнага і муніцыпальнага кіравання «*Вышэйшая школа эканомікі*» з 2005 года штогод прысуджае стыпендыю імя Сталыпіна студэнтам 2-га курса магістратуры ДіМК.
* Перыяд з 14 красавіка 2005 года па 14 красавіка 2006 года быў абвешчаны (аргкамітэтам прэміі ім. Сталыпіна) годам Пятра Сталыпіна.
* 26 мая 2008 года Урад Расійскай Федэрацыі заснаваў медаль Сталыпіна П. А. дзвюх ступеней (медаль уручаецца ў якасці заахвочвання за заслугі ў вырашэнні стратэгічных задач сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны, у тым ліку рэалізацыі доўгатэрміновых праектаў Урада Расійскай Федэрацыі ў галіне прамысловасці, сельскай гаспадаркі, будаўніцтва, транспарту, навукі, адукацыі, аховы здароўя, культуры і ў іншых галінах дзейнасці).
* Паводле вынікаў усерасійскага інтэрнэт-апытання «*. Гістарычны выбар—2008*», якое праводзілася ў 2008 годзе, Сталыпін заняў другое месца (услед за Аляксандрам Неўскім).
* 22 снежня 2009 года на доме, у якім жыў Сталыпін у Вільнюсе, усталявана мемарыяльная дошка з барэльефам і тэкстам на рускай і літоўскай мовах «*У гэтым доме ў 1876—1892 гадах жыў міністр-рэфарматар Пётр Аркадзьевіч Сталыпін*».
* У 2010 годзе помнік Сталыпіну ўсталяваны ў Слаўгарадзе.
* 26 кастрычніка 2010 года дырэктывай расійскага ўрада ў выкананне Указа Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 10 мая 2010 г. № 565 «*Пра святкаванне 150-годдзя з дня нараджэння П. А. Сталыпіна*» створаны Аргкамітэт па падрыхтоўцы і правядзенні святкавання пад старшынствам прэм’ер-міністра У. У. Пуціна.
* У 2011 годзе імя Сталыпіна прысвоена .
* У 2011 годзе адным з мерапрыемстваў да 210-годдзя ўтварэння Гродзенскай губерні было адкрыццё мемарыяльнай дошкі ў доме па вуліцы Ажэшкі.
* 5 верасня 2011 года ўсталяваны помнік на плошчы перад галоўным уваходам у Кубанскі дзяржаўны ўніверсітэт.
* 22 лютага 2012 года  прысвоена імя П. А. Сталыпіна.
* 1 сакавіка 2012 года Банк Расіі выпусціў памятную сярэбраную манету наміналам 2 рублі серыі «*Выбітныя асобы Расіі*», прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння П. А. Сталыпіна.
* 6 красавіка 2012 года Выдавецка-гандлёвы цэнтр «*Марка*» выдаў памятную марку з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння П. А. Сталыпіна.
* 24 мая 2012 года ў пасёлку Равянькі Белгародскай вобласці ўсталяваны помнік П. А. Сталыпіну.
* У снежні 2012 года ўсталяваны  на  каля Дома ўрада ў Маскве.

## Крылатыя выразы 
* *'** — сказана Сталыпіным 6 сакавіка 1907 года перад дэпутатамі Дзяржаўнай думы II склікання. Пасля выступу Сталыпіна пра праграму запланаваных рэформаў прадстаўнікі апазіцыі раскрытыкавалі намеры ўрада. Выслухаўшы іх, Сталыпін ізноў выйшаў на трыбуну, дзе прамовіў кароткую, але ёмістую прамовіў, якая сканчалася словамі:

* **'* — фраза прыведзена ва «*Успамінах пра майго бацьку П. А. Сталыпіна*» дачкі Марыі (у замужжы Бок). Пасля выбуху на Аптэкарскай выспе, у выніку якога цяжка пацярпелі двое яго дзяцей — сын Аркадзь і дачка Наталля, Мікалай II прапанаваў Сталыпіну значную грашовую дапамогу, на што атрымаў адказ:

* *'** — фраза завяршала прамову Сталыпіна ад 10 мая 1907 года перад дэпутатамі Дзяржаўнай думы II склікання. У ёй Пётр Аркадзьевіч казаў пра рэформы, што праводзіліся, побыт сялян, права ўласнасці на зямлю; неаднаразова падкрэсліваў недапушчальнасць нацыяналізацыі ці экспрапрыяцыі зямлі ў абшарнікаў на карысць сялянства. У завяршэнні была вымаўлена фраза, што стала неўзабаве крылатай:

* **'* — у інтэрв’ю адной з газет Сталыпін апісваў рэформы, што праводзіліся, галоўнай мэтай якіх, з яго слоў, з’яўлялася стварэнне класа дробных землеўласнікаў, што павінна было прывесці да росквіту краіны.

Ва «*Успамінах*» дачкі Сталыпіна Марыі Бок прыводзіцца інфармацыя, якая паказвае крыніцу ўплыву Распуціна на царскую сям’ю, а таксама характарызуе апошняга імператара Расійскай імперыі Мікалая II бязвольным і слабым чалавекам. М. П. Бок піша, што, калі яна завяла гутарку з бацькам пра Распуціна, які ў тыя гады яшчэ не дасягнуў апагея свайго ўплыву, Пётр Аркадзьевіч скрывіўся і сказаў са смуткам у голасе, што нічога зрабіць нельга. Сталыпін неаднаразова заводзіў гутарку з Мікалаем II пра недапушчальнасць знаходжання ў блізкім асяроддзі імператара напаўпісьменнага мужыка з вельмі сумнеўнай рэпутацыяй. На гэта Мікалай адказаў даслоўна: «*Я з вамі згодзен, Пётр Аркадзьевіч, але хай будзе лепш дзесяць Распуціных, чым адна істэрыка імператрыцы*». Ён ізноў з’явіўся ў Пецярбургу толькі пасля смерці Сталыпіна.

### Сталыпін і Л. М. Талстой 
Сям’ю Сталыпіных і Льва Мікалаевіча злучалі сяброўскія адносіны. Адзін час Талстой быў на «ты» з бацькам будучага кіраўніка ўрада, аднак пасля яго скону не толькі не прыехаў на пахаванні, але і не выказаў ніякай спагады, заявіўшы, што «мёртвае цела для яго — нішто, і што ён не лічыць годным важдацца з ім».

Талстой крытыкаваў дзеянні прэм’ера, паказваючы на дзве асноўныя, на яго пагляд, памылкі: «…першая, — пачалі гвалтам змагацца з гвалтам і працягваеце гэта рабіць […], другая, — […] супакоіць насельніцтва тым, каб, знішчыўшы абшчыну, утварыць дробную зямельную ўласнасць».

### Сталыпін і Вітэ 
Сяргей Юльевіч Вітэ — першы старшыня ўрада Расійскай імперыі, адзін з ініцыятараў прыняцця маніфеста 17 кастрычніка, паводле якога засноўвалася Дзяржаўная дума, чалавек, які падпісаў , які завяршыў руска-японскую вайну, — быў адным з самых зацятых крытыкаў Сталыпіна. Інфармацыя з «Успамінаў» Вітэ часта выкарыстоўваецца крытыкамі палітыкі, якая праводзілася Сталыпіным:272, а таксама, што «другой *шчаслівай падзеяй* для Сталыпіна было няшчасце для яго самога, а менавіта выбух на Аптэкарскай выспе, пры якім пацярпелі яго сын і дачка», які шмат у чым тлумачыць нянавісць першага расійскага прэм’ер-міністра да Сталыпіна:

*Прыйшоў да майго бацькі граф Вітэ і, страшна ўсхваляваны, пачаў расказваць пра тое, што да яго дашлі чуткі, якія глыбока яго абурылі, а менавіта, што ў Адэсе вуліцу яго імя хочуць пераназваць. Ён стаў прасіць майго бацьку зараз жа даць дырэктыву Адэскаму гарадскому галаве Пелікану пра прыпыненне падобнага непрыстойнага дзеяння. Тата́ адказаў, што гэта справа гарадскога самакіравання і што яго паглядам зусім агідна ўмешвацца ў падобныя справы. Да здзіўлення майго бацькі, Вітэ ўсё настойлівей стаў проста маліць выканаць яго просьбу і, калі тата́ другасна паўтарыў, што гэта супраць яго прынцыпу, Вітэ раптам апусціўся на калены, паўтараючы яшчэ і яшчэ сваю просьбу. Калі і тут мой бацька не змяніў свайго адказу, Вітэ ўстаў, хутка, не развітваючыся, пайшоў да дзвярэй і, не даходзячы да апошніх, павярнуўся і, зласліва зірнуўшы на майго бацьку, сказаў, што гэтага ён яму ніколі не прабачыць.*

## Сталыпін у літаратуры, тэатры і кіно 
### У літаратуры 
Фігура Сталыпіна з’яўляецца адной з цэнтральных у вузле «Жнівень Чатырнаццатага» эпапеі А. І. Салжаніцына . Фактычна менавіта Салжаніцын увёў у расійскую інтэлектуальную дыскусію 1980-х — 1990-х многія малавядомыя факты біяграфіі Сталыпіна.

У гістарычных раманах, прысвечаных валадаранню Мікалая II, а таксама Распуціну, прысутнічае Сталыпін.
* У рамане «Нячыстая сіла» (у часопіснай версіі «Ля апошняй мяжы»)  апісвае асяроддзе і сям’ю Мікалая II, Распуціна, асноўныя падзеі валадарання апошняга расійскага імператара. Сталыпін намаляваны «як рэакцыянер» і ў той жа час «суцэльная і моцная натура — не раўня іншым бюракратам». Твор быў раскрытыкаваны за вялікую колькасць гістарычных памылак. На гэта паказвае сын Сталыпіна Аркадзь, які жыў у эміграцыі: «У кнізе нямала месцаў не толькі няслушных, але і нізкапробна-паклёпніцкіх, за якія ў праўнай дзяржаве аўтар адказваў бы не перад крытыкамі, а перад судом». Гістарычныя памылкі, што тычацца Сталыпіна, у гэтым рамане:

*Прэм’ера ненавідзелі правыя, бо яго рэформы прадвесцілі перамогу капіталізма ў Расіі — старажытны Царград павінен быў стаць Манчэстэрам. Яго пагарда да антысемітаў з «Саюза рускага народа», прапановы скасаваць мяжу аселасці для яўрэяў […] выклікалі нянавісць у царкоўных «каршакоў». […] Сталыпін быў катэгарычна супраць удзелу Расіі ў балканскім канфлікце. І ўсё ж прэм’ер трымаўся, таму што яго падтрымваў цар. Сталыпін пагражаў Мікалаю сацыяльнымі катастрофамі і голадам, калі не ажыццявяцца яго рэформы. Велізарным узростам і зычным голасам ён заспакойліва напамінаў Мікалаю гіганта-бацькі, выклікаў яму ўпэўненасць.*

### У тэатры 
Адзіным увасабленнем П. А. Сталыпіна для тэатра з’яўляецца п’еса Вольгі Міхайлавай «Гісторыя аднаго злачынства, ці Тры смерці», напісаная ў 2012 годзе на заказ 
. Сёння існуюць дзве пастаноўкі па гэтай п’есе:
* у Пензенскім абласным драматычным тэатры пад назвай «Гісторыя аднаго злачынства» (прэм’ера 6 мая 2012 года, рэжысёр Ансар Халілулін, у ролі П. А. Сталыпіна — Сяргей Дражылаў);
* у маскоўскім  пад назвай «Талстой — Сталыпін. Прыватнае ліставанне» (прэм’ера 1 сакавіка 2013 года, рэжысёр , у ролі П. А. Сталыпіна — Арман Хачатран).

### У кіно 
* «Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі» (2006), ролю Петра Аркадзьевіча Сталыпіна выканаў саратаўскі акцёр Алег Клішын.

* «Пярэдадне Першай сусветнай вайны. Сталыпін» (2007) — дакументальны фільм, рэжысёр Н. Смірноў.
* У дванаццаці серыйным тэлевізійным мастацкім фільме Сяргея Газарава і  «Імперыя пад ударам» адным з сюжэтаў з’яўляецца замах на Сталыпіна, здзейснены на .
* У расійскім тэлесерыяле «Грахі айцоў» адным з сюжэтных эпізодаў з’яўляецца забойства Сталыпіна ў Кіеве. У ролі Сталыпіна — Генадзь Сайфулін.
* У серыяле «Рыгор Р.» (2014) ролю Сталыпіна сыграў Уладзімір Юматаў.

### У нумізматыцы 
1 сакавіка 2012 года ЦБ РФ выпусціў срэбную манету, прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння П. А. Сталыпіна, у серыі памятных манет «Выбітныя асобы Расіі».

## Бібліяграфія 
* *Столыпин А. А.* Средниково (из семейной хроники)  Столица и усадьба. 1914. № 1 на сайте усадьбы Середниково 
*  (спасылка на том 1), (спасылка на том 2).

### Сачыненні 
*  (в пер.)

## Літаратура 
* 
* *Аврех А. Я.* П. А. Столыпин и судьбы реформ в России — : Политиздат, 1991. — 286 с.
* *Аксаков А. П.* Высший подвиг . — : изд-во Всероссийского национального клуба, 1912.
* *Бородин А. П.* Столыпин. Реформы во имя России. — Вече, 2004. — ISBN 5-94538-444-5.
* 
* *Гурко В. И.* Черты и силуэты прошлого: Правительство и общественность в царствовании Николая II в изображении современника. — , 2000. — ISBN 5-86793-109-9.
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.
* 
* *Зырянов П. Н.* Пётр Столыпин: Политический портрет. — , 1992.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Кара-Мурза С. Г.* Столыпин — отец русской революции.
* *Кривошеин К. А.* А. В. Кривошеин. Его значение в истории России начала XX века. — Париж, 1973.
* Лермонтовская энциклопедия. — , 1981.
* *Маевский Вл.* Борец за благо России. — Мадрид, 1962.
* Столыпин. Жзнь и смерть. / Составители: А. Серебренников, Г. Сидоровнин. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1991
* Последний витязь. Цитаты — Саратов: Соотечественник, 1997.
* *Сидоровнин Г.* П. А. Столыпин. Жизнь за Отечество. — Саратов, 2002.
* *Солженицын А. И.* Глава 65. Пётр Аркадьевич Столыпин // Красное колесо. Август Четырнадцатого.
* *Струков Д. Б.* Столыпин. — М.: Вече, 2012. — 544 с., ил. — (Великие исторические персоны). — 3000 экз., ISBN 978-5-9533-6307-5
* *Фёдоров Б.* Пётр Столыпин: «Я верю в Россию». — , 2002.
* П. А. Столыпин: Грани таланта политика. М.: РОССПЭН, 2012. — 623 с., 1000 экз., ISBN 978-5-8243-1156-3
* Записки П. А. Столыпина по «мусульманскому вопросу» 1911 г. / Публ. Д. Ю. Арапова // Восток. 2003. — № 2. — С. 124—144.
* *Шилов Д. Н.* Государственные деятели Российской империи. Главы высших и центральных учреждений. 1802—1917. Библиографический справочник. 2-е изд., испр. и доп. — , 2002. — С. 689—694.
* 
* 

### Успаміны сучаснікаў 
* *Бок М. П.* П. А. Столыпин. Воспоминания о моём отце. — : Новости, 1992. — 352 с.
* *Витте С. Ю.* Воспоминания. — , 1960.
* *Зеньковский А. В.* Правда о Столыпине. 1956.
* *Извольский А. П.* Воспоминания. — , 1989.
* *Коковцов В. Н.* Из моего прошлого. Воспоминания 1903—1919 гг. — Париж, 1933.
* *Ознобишин А. А.* Воспоминания члена IV Государственной думы. — Париж, 1927.

## Спасылкі 
* Фонд изучения наследия П. А. Столыпина.
* Информационный портал Минкомсвязи РФ к 150-летию со дня рождения П. А. Столыпина 
* Конкурс проектов памятника П. А. Столыпину в Москве 
* Реформы П. А. Столыпина (видеурок, программа 9 класса)
* Столыпин без маски 
* Усадьба Середниково  — биография и фотографии П. А. Столыпина
* *Троцкий Л.* Кровожадный и бесчестный (О Столыпине) 
* *Логинов В. Т.* «Столыпинские итоги»
* *Покровский М. Н.'' Глава X. Столыпинщина. // Русская история в самом сжатом очерке. — Ч. III: Двадцатый век. — Вып. 1: 1896—1908 гг. — , 1931. — С. 328—355
* П. А. Столыпин: Дар державного служения..
* 
* Досье ИТАР-ТАСС

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Манархісты Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства
Катэгорыя:Губернскія маршалкі ковенскія
Катэгорыя:Члены Ковенскага таварыства сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Екацярынбурга
Катэгорыя:Ахвяры рэвалюцыйнага тэрору ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гродзенскія губернатары
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Павятовыя маршалкі ковенскія
Катэгорыя:Асобы на манетах