Бельскія (партызаны)

**Бе́льскія** — чатыры браты (**Туўя**, **Асаэль**, **Зусь** і **Арон**), арганізатары яўрэйскага партызанскага атрада падчас Другой сусветнай вайны на Беларусі.

## Да 1941 года 
Продкі сям’і Бельскіх у XIX стагоддзі пасяліліся ў вёсцы Станкевічы, размешчанай паміж гарадамі Ліда і Навагрудак, непадалёк ад Налібоцкай пушчы. Яны былі ў гэтай вёсцы адзінай яўрэйскай сям’ёй.

У пачатку XX стагоддзя сям’я Давыда і Бэлы Бельскіх перажыла нямецкую акупацыю, пасля заканчэння Першай сусветнай вайны жылі пры Польшчы, пасля 1939 года сталі грамадзянамі СССР. У сям’і было 11 дзяцей. Стасункі з суседзямі не заўсёды былі гладкімі: быў выпадак, калі братам Бельскім давялося сілай спыніць спробу захопа часткі іх зямлі.

Старэйшы сын Давыда і Бэлы — Туўя — нарадзіўся ў 1906 годзе, вучыўся ў рэлігійнай яўрэйскай школе, затым у польскай. Ведаў 6 моў — ідыш, рускую, беларускую, польскую, іўрыт і нямецкую. Быў на наймах у войску польскім і даслужыўся да унтэр-афіцэра. У пасаг за жонкай яму дасталася невялікая крама, а са зброі — адзін пісталет з няпоўнай абоймай. Камандзірам абралі Туўю Бельскага.

У жніўні 1942 года за кошт тых, якія прыйшлі з Навагрудскага гета, атрад павялічыўся да 250 чалавек. Восенню 1942 года атрад Бельскіх пачаў баявую дзейнасць і атрымаў аўтарытэт сярод партызанаў. Туўя Бельскі зарэкамендаваў сябе як рашучы і дасведчаны камандзір. Усё гэта адыграла вялікую ролю ў афіцыйным прызнанні атрада Бельскіх з боку кіраўнікоў савецкага партызанскага руху. У лютым 1943 года атрад Бельскіх быў уключаны ў склад партызанскага атраду «Кастрычнік» Ленінскай брыгады.

## Дзейнасць атрада 
Кіраванне атрада мела наступную структуру:

* Туўя Бельскі — камандзір атрада;
* Асаэль Бельскі — камандзір баявой суполкі, адказны за разведку;
* Зусь Бельскі — намеснік адказнага за разведку, адказны за ўзброеную абарону;
* Арон Бельскі — сувязны з іншымі партызанскімі атрадамі, гета і тымі, хто дапамагаў яўрэям уцячы з гета і дабрацца да партызан;
* Лазар Мальбін — начальнік штаба (з 25 сакавіка 1944 года — І. В. Шэметавец);
* Саламон Валкавыскі — начальнік спецыяльнага атрада;
* Танхель Гардон — намеснік камандзіра па палітычнай частцы (са студзеня 1944 года);
* Эліяху Бляхер — намеснік камандзіра.

Туўя, які валодаў некалькімі мовамі і мог сысці за неяўрэя, часта прабіраўся ў яўрэйскія гета, угаворваючы людзей бегчы ў лес. Ён прымаў усіх яўрэяў, уключаючы жанчын, старых і дзяцей. Тым не менш, атрад меў сур’ёзную баявую моц, з якой былі вымушаны лічыцца ўсе — немцы, савецкія партызаны, навакольнае насельніцтва.

Галоўнай сваёй задачай Туўя Бельскі лічыў выратаванне як мага большай колькасці яўрэяў. Пры ўсёй сваёй нянавісці да нацыстаў браты Бельскія зыходзілі з прынцыпу «*лепш выратаваць адну старушку-яўрэйку, чым забіць 10 нямецкіх салдат*».

Прыведзеным ім у атрад вязням лідскага гета Туўя Бельскі сказаў:. Немалое ўздзеянне аказала падтрымка атрада з боку сакратара Баранавіцкага падпольного абкома Камуністычнай партыі Беларусі Васіля Чарнышова.

Галоўнай праблемай была здабыча пражытку для вялікай колькасці людзей. Сяляне пачалі супрацоўнічаць з партызанамі пасля таго, як зразумелі, што Бельскія — не аб’ект для палявання. Калі мясцовы селянін выдаў нацыстам групу яўрэяў, каманда мсціўцаў з атрада Бельскіх знішчыла яго разам з ўсёй сям’ёй — яны спалілі хату даносчыка. Надалей атрад Бельскага быў вядомы ў тым ліку і тым, што актыўна караў калабарацыяністаў.

Іншыя партызанскія атрады неахвотна прымалі яўрэяў, якія беглі з гета, былі выпадкі, калі іх адпраўлялі назад на верную смерць або нават расстрэльвалі.

Тым часам адзін савецкі інфарматар абвінаваціў самога Бельскага ў незаконным прысваенні золата; праўда, ніякіх сур’ёзных вынікаў для яго гэта не пацягнула.

Немцы некалькі разоў атакавалі лагер, атрад адступаў, але аказваў жорсткі ўзброены супраціў. Падчас самай буйной антыпартызанскай аперацыі «Герман», якая пачалася 15 ліпеня 1943 года, атрад перайшоў на невялікі востраў сярод дрыгвы, дзе немцы не здолелі іх дастаць.

Пасля гэтага атрад усё ж падзяліўся на сямейную і баявую часткі. Сямейны лагер, які ўключаў на той момант прыблізна 700 чалавек і называўся «атрад імя Калініна», асталяваўся ў Налібоцкай пушчы; камандавай ім Туўя. Жаўнеры пад камандаваннем Зуся — «атрад імя Арджанікідзэ» — вярнуліся ў раён Станкевічаў. Асаэль узначаліў аддзел разведкі ў штабе брыгады імя Кірава.

## Пасля вайны 
У 1944 годзе пасля вызвалення Беларусі Асаэль разам з часткай атрада ўступіў у Чырвоную армію і загінуў у Германіі незадоўга да заканчэння вайны. Яго жонка Хая, з якой яны ажаніліся ў атрадзе, у той час была на апошнім месяцы цяжарнасці.

Па некаторых дадзеных, пасля заканчэння вайны Туўя і Зусь падвяргаліся пераследу з боку НКУС і ў сувязі з гэтым збеглі ў Польшчу.

Сын Туўі — Роберт Бельскі — казаў пра свайго бацьку:.

Было высветлена, што сярод нападаючых было некалькі салдатаў атрада Бельскага. Аднак сын Туўі Роберт і некаторыя партызаны, якія дажылі да гэтага часу, сцвярджалі, што атрад Бельскіх не меў дачынення да гэтага выпадку, бо ў гэты дзень знаходзіўся ў 100 кіламетрах ад мястэчка.

Апроч таго, у справаздачы савецкіх партызан было пазначана, што ў баі ў вёсцы разбіты нямецкі гарнізон самаабароны. Было таксама ўстаноўлена, што сілы самаабароны ў Налібаках у выглядзе ўзброенай суполкі Арміі Краёвай дзейнічалі пад кантролем акупацыйных уладаў і супрацоўнічалі з імі.

## Браты Бельскія ў літаратуры і кіно 
### Кнігі 
Пра лёс братоў Бельскіх напісана некалькі кніг:
* У 1949 годзе Туўя выдаў у Іерусаліме ў перакладзе на іўрыт свае мемуары пад назвай «Лясныя яўрэі». Поўны тэкст мемуараў на ідышы (394 стр.) быў знойдзены ў архівах яўрэйскага навукова-даследчага інстытута YIVO у Нью-Ёрку, англійскае выданне рыхтавалася да публікацыі ў 2011 годзе.
* У 1994 годзе Няхама Тэк, прафесар сацыялогіі Канектыкуцкага ўніверсітэта, выдала кнігу «Выклік. Партызаны Бельскія».
* У 1998 годзе Алан Левін выдаў кнігу *Fugitives of the Forest: The Heroic Story of Jewish Resistance and Survival during the Second World War*.
* У 2001 годзе дачка Асаэля Бельскага выдала кнігу пра свайго бацьку і партызанскі атрад Бельскіх.
* У 2003 годзе журналіст Пітэр Дафі напісаў кнігу «Браты Бельскія» (). Выданне на рускай мове: Питер Даффи. Братья Бельские. М., Тэкст, 2011.

Кніга Няхамы Тэк базуецца на ўспамінах членаў партызанскага атраду і сваякоў Бельскіх, а кніга Пітэра Даффі — на дакументальных звестках, якія ён збіраў у Беларусі, Ізраілі і ЗША. Няхама Тэк піша, што неаднаразова звярталася да беларускіх уладаў з просьбай дапусціць яе да працы ў архівах або даслаць копіі неабходных ёй матэрыялаў, але не атрымала ніякіх адказаў.

### Фільмы 
Пра братоў Бельскіх знята тры фільмы:
* Першы дакументальны фільм «The Bielski Brothers» выйшаў у 1993 годзе ў Вялікабрытаніі.
* У 2006 годзе ў ЗША на тэлеканале History выйшаў дакументальны фільм «The Bielski Brothers: Jerusalem in the Woods».
* У 2008 годзе ў сусветны пракат выйшаў галівудскі мастацкі фільм Эдварда Цвіка «Выклік» () з Дэніэлам Крэйгам, Львом Шрайберам і Джэймі Бэлам у галоўных ролях. Фільм заснаваны на кнізе Няхамы Тэк.

## Ушанаванне памяці 
### Замоўчванне ў афіцыйнай гістарыяграфіі 
У пасляваенныя савецкія гады ў Беларусі дзейнасць яўрэяў-партызанаў замоўчвалася. У прыватнасці, у афіцыйным даведніку «Партызанскія фарміраванні Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944)», які быў выдадзены Інстытутам гісторыі камуністычнай партыі ў 1983 годзе, няма згадак ні пра братоў Бельскіх, ні пра іх атрад. Удзел яўрэяў у партызанскім руху быў утоены за фармулёўкай «іншыя нацыянальнасці» да 15 тысяч яўрэяў. Пра атрад Бельскіх не згадваецца таксама ў энцыклапедычным аднатомніку «Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945 гг.)», які выйшаў у 1995 годзе.

### Экспазіцыі ў музеях 
Пастаянныя экспазіцыі і архіўныя матэрыялы, прысвечаныя дзейнасці партызанскага атрада братоў Бельскіх, існуюць у шэрагу музеяў, у прыватнасці ў «Мемарыяльным музеі Халакоста» (Вашынгтон), «Мемарыяле Катастрофы і Гераізма» (Іерусалім), Музеі Навагрудскага гета (Музей яўрэйскага супраціву на Навагрудчыне), у «Музеі гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі» (Мінск) і іншых.

Экспазіцыя, прысвечаная братам Бельскім, адкрылася ў лістападзе 2008 года ў «Фларыдскім музеі Халакоста» ().

## Гл. таксама 
* Халакост у Беларусі
* Яўрэі ў Другой Сусветнай вайне

## Спасылкі 
* 
* THE BIELSKI PARTISANS.
* Family Camps in the Forest.
* *Йосси Мелман*. Jewish partisans remembered; their story to hit the big screen  
* *Dr. Shmuel Amarant*. And the Bravery. The Partisans of Tuvia Belski
* The Bielski Brothers. Jewish Resistance and the «Otriad»
* «Erinnerung an die Brüder Bel’sky in Weißrussland, Polen und Israel» 

Катэгорыя:Халакост у Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Ваенныя Ізраіля
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Палітычныя эмігранты
Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце
Катэгорыя:Яўрэйскі супраціў у перыяд халакосту
Катэгорыя:Браты і сёстры