open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дыпламатычная пошта

**Дыпламатычная пошта** — адзін з найбольш важных і распаўсюджаных відаў сувязі дыпламатычнага прадстаўніцтва ці консульскай установы з цэнтрам ці з іншымі прадстаўніцтвамі сваёй дзяржавы за мяжой. Дыпламатычная пошта ўтрымлівае афіцыйную карэспандэнцыю, дыпламатычныя дакументы і тавары (прадметы), прызначаныя для выкарыстання ў дзейнасці Міністэрства замежных спраў, дыпламатычных і консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў дзяржавы пры міжнародных арганізацыях; яна павінна быць адпаведным чынам упакавана і аформлена. Якіх-небудзь фармальных абмежаванняў колькасці месцаў, вагі і формы дыпламатычнай пошты няма, хаця асобныя краіны часам пярэчаць супраць празмерных памераў ці незвычайнай формы дыпламатычнай пошты (напрыклад, грузавік, з пячаткай толькі на дзверцах кузава).

Дыпламатычная пошта недатыкальная і не абкладаецца ніякімі падаткамі, зборамі і пошлінамі. Мытны кантроль дыпламатычнай пошты ажыццяўляецца шляхам праверкі наяўнасці дакументаў і звестак, неабходных для мытных мэтаў, і агляду месцаў, якія складаюць дыаламатычную пошту, падчас якога правяраецца наяўнасць знешніх бачных знакаў, што ўказваюць на адпаведны характар перамяшчаемых рэчаў: наяўнасць надпісу «Дыпламатычная пошта» альбо аналагічнага надпісу, што ўказвае на харакар перамяшчаемых рэчаў, наяўнасць адраснай біркі, наяўнасць і цэласнасць пячаткі, замка.

Дыпламатычная пошта (консульская валіза) не падлягае не ўскрыццю, ні затрыманню.

Пры наяўнасці сур’ёзных падстаў меркаваць, што ў консульскай валізе Рэспублікі Беларусь перамяшчаюцца тавары (прадметы), якія не адносяцца да консульскай валізы Рэспублікі Беларусь, консульская валізы Рэспублікі Беларусь накіроўваецца ў Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь для правядзення ўскрыцця і разбіральніцтва ў адпаведнасці з патрабаваннямі заканадаўства Рэспублікі Беларусь з удзелам упаўнаважаных службовых асоб мытных органаў Рэспублікі Беларусь.

Пры наяўнасці сур’ёзных падстаў меркаваць, што ў замежнай консульскай валізе перамяшчаюцца тавары (прадметы), якія не адносяцца да замежнай консульскай валізы, мытны орган Рэспублікі Беларусь мае права запатрабаваць, каб замежная консульская валіза была ўскрыта ўпаўнаважанымі асобамі адпаведнай замежнай дзяржавы ў прысутнасці службовых асоб мытнага органа Рэспублікі Беларусь. У выпадку адмовы ад ускрыцця замежная консульская валіза вяртаецца ў месца адпраўлення. Звесткі аб выпадках ускрыцця замежнай консульскай валізы альбо вяртання яе ў месца адпраўлення начальнікам мытні накіроўваюцца на працягу трох сутак у Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь для інфармавання Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.

Прававое рэгуліраванне дыпламатычнай пошты забяспечваецца Венскай канвенцыяй аб дыпламатычных зносінах ад 18 красавіка 1961 года і Венскай канвенцыяй аб консульскіх зносінах ад 24 красавіка 1963 года. Парадак мытнага афармлення дыпламатычнай пошты (консульскай валізы) ў Рэспубліцы Беларусь рэгуліруецца Пастановай Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь № 110 ад 30 кастрычніка 2006 года.

## Гл. таксама 
* Дыпламатычны кур’ер

Катэгорыя:Дыпламатыя
Катэгорыя:Сувязь
Дыпламатычны кур’ер

**Дыпламатычны кур’ер** — асоба, якая ажыццяўляе перамяшчэнне дыпламатычнай пошты, забяспечаная афіцыйным дакументам з указаннем яе статуса і колькасці месцаў, што складаюць дыпламатычную пошту. Дыпламатычны кур’ер карыстаецца пры выкананні сваіх абавязкаў абаронай дзяржавы знаходжання ў адпаведнасці з міжнароднымі пагадненнямі.

Перавоз дыпламатычнай пошты Рэспублікі Беларусь ажыццяўляецца дыпламатычным кур’ерам Рэспублікі Беларусь, які можа быць прадстаўлены:
* супрацоўнікам Дзяржаўнай фельд’егерскай службы Рэспублікі Беларусь пры Міністэрстве сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь;
* супрацоўнікам Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* супрацоўнікам замежнай установы Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* супрацоўнікам іншага дзяржаўнага органа ці установы Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* грамадзянінам Рэспублікі Беларусь, які мае дыпламатычны ці службовы пашпарт Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»).

Перавоз дыпламатычнай пошты Рэспублікі Беларусь можа ажыццяўляцца камандзірамі экіпажаў грамадзянскіх самалётаў рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „Белавія“», якія не з’яўляюцца дыпламатычнымі кур’ерамі Рэспублікі Беларусь.

Катэгорыя:Дыпламатыя
Катэгорыя:Пошта
Нілтан ды Сорды

**Ні́лтан ды Со́рды** (;  — ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1958 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Бандэйранты
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК XV лістапада Пірасікаба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Алесандра Дэль П’ера

{{Футбаліст
|імя                          = Алесандра Дэль П'ера
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|дата смерці                  = 
|месца смерці                 = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = нападнік
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная         = 
|медалі                       =
 
  
 
  

{ style="background:transparent"
  
}
}}

'''Алесандра Дэль П'ера''' (; нар. ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 2006 у складзе зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэлі Дынамас
Катэгорыя:Ігракі ФК Сідней
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Падова
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Катэгорыя:ФІФА 100
Дэльта (рака)

]]
**Дэ́льта** (ад абрысу грэчаскай вялікай літары «дэльта» — Δ) — нізіна, утвораная рачнымі наносамі ў вусці ракі, якая ўпадае ў плыткі ўчастак мора або возера. Прарэзана сеткай рукавоў і праток.

Дэльта ракі — амаль плоская нізіна ў нізоўях ракі, складзеная рачнымі наносамі, якія назапашваліся ў спакойных гідрадынамічных умовах. Калі перагружаная наносамі рака ўпадае ў возера або спакойны заліў, бухту ці абаронены ўчастак марскога ўзбярэжжа, хуткасць яе цячэння зніжаецца. Пры гэтым дробныя часцінкі адкладваюцца, утвараючы тонкі пласт на дне возера або бухты. На ўчастку, дзе актыўны струмень губляе сваю сілу, вялікая колькасць наносаў хутка назапашваецца на дне, фармуючы акумулятыўную тоўшчу з адносна стромкім схілам, звернутым у бок мора. Гэта перадавыя пласты, тыповыя для ўсіх дэльт. Паверхневыя пласты — гэта асадкі, адкладзеныя рукавамі ракі.
 
Падчас нарошчвання дэльта паступова прасоўваецца наперад. Пры гэтым абрысы і становішча берагавой лініі змяняюцца, і адбываецца частковае падпруджванне вусця ракі. У выніку яна дзеліцца на мноства рукавоў, якія ў целе дэльты пракладваюць уласныя рэчышчы. Дэльта, раздзеленая сеткай рукавоў, называецца часам «птушынай лапай» з-за яе абрысаў на карце.

Буйныя дэльты — гэта, як правіла, урадлівыя, увільготненыя, амаль плоскія тэрыторыі, якія ідэальна падыходзяць для сельскагаспадарчага выкарыстання пры ўмове забеспячэння рэгулявання сцёку і паводак. Вельмі часта гэта густанаселеныя рэгіёны.

Адной з найбуйнейшых у свеце з’яўляецца дэльта Місісіпі працягласцю каля 320 км і плошчай 31 тыс. км². Яна працягвае расці і прасоўваецца ў Мексіканскі заліў з хуткасцю каля 100 м за год. Плошча дэльты Ніла 26 тыс. км². Рака Хуанхэ сфармавала дэльту, высунутую ў Жоўтае мора ў выглядзе Шаньдунскага паўвострава. У вусці рэк Ганг і Брахмапутра дэльта плошчай 130 тыс. км² высунутая ў Бенгальскі заліў.

## Гл. таксама 
* Эстуарый

## Спасылкі 
* 
* 

*
Катэгорыя:Рака
Аціліа Дэмарыя

**Аціліа Хасэ Дэмарыя** (, ;  — ) — аргенцінскі і італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1934 у складзе зборнай Італіі.

Удзельнік чэмпіянату свету 1930 у складзе зборнай Аргенціны. Гуляў за клубы «Эстудыянціль Партэнья» (Буэнас-Айрэс), «Гімнасія і Эсгрыма» (1930, 1936—1938), «Амбразіяна-Інтэр» (Італія; 1931—36, 1938—43; 268 гульняў, 76 галоў), «Леньяна» (Італія, Д-III; 1945—46; 16 гульняў, 5 галоў), «Казенца» (Італія, Д-II; 1946—48; 44 гульні). Чэмпіён Італіі 1940, уладальнік Кубка Італіі 1939.

Меў малодшага брата Фелікса — таксама прафесійнага футбаліста (адзін сезон за «Амбразіяну-Інтэр»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Казенца
Катэгорыя:Ігракі ФК Леньяна
Катэгорыя:Ігракі ФК Навара
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Эстудыянціль Партэнья
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Гімнасія і Эсгрыма Ла-Плата
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Альмірантэ Браўн
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гімнасія і Эсгрыма Ла-Плата
Катэгорыя:Трэнеры ФК Казенца
Катэгорыя:Трэнеры ФК Леньяна
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Дэнілсан ды Алівейра

**Дэні́лсан ды Аліве́йра Арау́жу** (; ), больш вядомы як проста **Дэні́лсан** () — бразільскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 2002 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кавала
Катэгорыя:Ігракі ФК Хайфон
Катэгорыя:Ігракі ФК Ітумбіяра
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Далас
Катэгорыя:Ігракі ФК Аль-Наср Эр-Рыяд
Катэгорыя:Ігракі ФК Бардо
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Бетыс
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2002
Дзідзье Дэшам

**Дзідзье Дэшам** (; нар. , , Францыя) — французскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі. У цяперашні час з’яўляецца галоўным трэнерам нацыянальнай зборнай Францыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нант
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Ігракі ФК Бардо
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Манака
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ювентус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Дыхтаў

**Дыхтаў** — гара ў горнай сістэме Вялікага Каўказа. Вышыня 5204 м.

## Этымалогія 
Назва паходзіць з карачаева-балкарскай мовы «Дых тау» і даслоўна перакладаецца як «зубчастая гара».

## Фізіка-геаграфічная характарыстыка 
Дыхтаў размешчана на мяжы Грузіі і Кабардзіна-Балкарыі (Расія) і ёсць другой па вышыні горнай вяршыняй Расіі пасля Эльбруса.

Рэльеф гары круты і небяспечны: на ёй шмат практычна стромых схілаў, па якіх часта праходзяць каменяпады і снежныя лавіны. Узімку на гары трываюць вельмі нізкія тэмпературы.

Сама горная сістэма ўяўляе з сябе пірамідальны масіў з крышталічных парод з выражанымі Галоўнай (5204,7 м.) і Усходняй (5180 м.) вяршынямі, падзеленымі вузкай крутой седлавінай.

## Маршруты ўзыходжання 
Дыхтаў адна з самых маланаведвальных і небяспечных гор.

Аднак на Дыхтаў пракладзена больш за 10 альпінісцкіх маршрутаў. Мінімальная складанасць 4А (па расійскай класіфікацыі) і 5.4 (па дзесятковая сістэме Ёсеміці (YDS)).

Першае ўзыходжанне на вяршыню здзейснена ў 1888 годзе Альбертам Мамеры і Зарфлу па паўднёва-заходнім грэбені.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Горныя вяршыні Каўказа
Дэўзыра

**Дэўзыра** — мясцовы сорт рысу, які вырошчваюць пераважна ў Ферганскай даліне. Ужываюць для гатавання ўзбекскіх страў.

Ёсць некалькі падвідаў дэўзыры:
* **Каракол-цірык** — узорны сорт дэўзыры. Зерне даўгаватае, зверху рабрыстае, з чырвоным адценнем, буйное — 1000 шт. важаць 34-35 г. Пасля ўборкі з палёў гэты рыс складваюць неабмалочаным у ценю на некалькі гадоў, звычайна на два-тры, і некалькі разоў паліваюць вадою, каб ён набыў свой колер, спецыфічны пах і непаўторны смак, які, зрэшты, не ўсім падабаецца. Чым даўжэй такім чынам праляжыць дэўзыра, тым смачней і якасней яна лічыцца. Пры такім захоўванні зерне павялічваецца ў аб’ёме да 7 разоў. У прыгаршчах храбусціць.
* **Чунгара** — вырошчваюць ў ваколіцах Каканда і Рыштана. Абсалютна белага колеру, мае характэрную для дэўзыры выцягнутую форму. Вытрымліваюць яе звычайна толькі некалькі месяцаў, ваду ўсмоктвае вельмі хутка, вырастае пры гэтым у памерах. Тлушч і алей усмоктвае не дужа моцна, у параўнанні з астатнімі відамі дэўзыры, таму плоў атрымоўваецца незвычайна лёгкім, амаль дыетычным. Гэты рыс добра падыходзіць для бахша і наогул кожнай узбекскай стравы з рысам.
* **Кара-калтак** (**кара-кілцірык**) — вельмі цёмная дэўзыра, на кожным зерні пасля малацьбы застаецца палоска цёмна-карычневага колеру, гэта тычыцца і вытрыманых гатункаў. Часам яе вытрымліваюць да малацьбы да 5-ці гадоў, каб цалкам выпарыць вільгаць. Пасля гэтага рыс набывае вельмі моцныя вода- і тлушчапаглынальныя ўласцівасці. Патрабуе працяглага замочвання.
* **Дастсар-сарык** — вырошчваюць пад Узгенам, горадам у Кыргызстане, дзе жывуць пераважна ўзбекі. Пудра цёмная, чырвона-карычневая. Зерне колеру цёмнага бурштыну, амаль празрыстае. Не вельмі якасны від дэўзыры — падыходзіць толькі для гатавання звычайнага ферганскага плову.

## Літаратура 
* *Ганиев Х.* Энциклопедия узбекской кухни. — М.: ЭКСМО, 2015. — 288 с. — ISBN 978-5-699-76669-7 — С. 15-16.

Катэгорыя:Рыс
Енісей

**Енісе́й** (эвенк. *Иоанеси* «вялікая рака») — рака ў Сібіры, у Краснаярскім краі (вярхоўі ў Рэспубліцы Тыва), Расія. Адна з самых вялікіх рэк на зямным шары (7-е месца). Утвараецца пры зліцці Вялікага Енісея (Бій-Хем) і Малога Енісея (Ка-Хем) каля горада Кызыл.

Даўжыня 3487 км (ад вытокаў Малога Енісея 4102 км). Вадазбор 2580 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 19,8 тыс. м³/сек. Упадае ў Енісейскі заліў Карскага мора.

Цячэнне Енісея падзяляецца на 3 часткі: верхняе (ад зліцця Бій-Хема і Ка-Хема да ўпадзення ракі Абакан), сярэдняе (паміж рэкамі Абакан і Ангара), ніжняе (ад ракі Ангара да вусця). У вярхоўі Енісей цячэ па ўзгорыстым стэпе Тувінскай катлавіны пад назвай Верхні Енісей (Улуг-Хем). Рэчышча падзелена на асобныя рукавы і пратокі, спакойныя плёсы чаргуюцца з перакатамі. Ад упадзення ракі Хемчык на працягу 280 км Енісей праразае хрыбты Заходняга Саяна. Даліна тут вузкая, каньёнападобная, шырынёй да 100 метраў. У рэчышчы шмат камяністых перакатаў і парогаў. Пры выхадзе Енісея ў Мінусінскую катлавіну даліна пашыраецца, шмат астравоў. Паміж гарадамі Мінусінск і Краснаярск у адгор’ях Усходняга Саяна даліна звужаецца, ніжэй Краснаярска даліна пашыраецца пасля ўпадзення ракі Ангара, левы бераг нізінны, правы ўзвышаны. Пры перасячэнні адгор’яў Енісейскага кража Енісей утварае Казачынскі і Асінаўскі парогі. Ніжэй горада Дудзінка цячэ па Паўночна-Сібірскай нізіне. У нізоўях разбіваецца на рукавы: шырыня рэчышча да 15—20 км, глыбіня больш 15 м.

Жыўленне снегавое, дажджавое і грунтавое. Для большай часткі Енісея характэрна веснавое разводдзе і ўстойлівая асенне-зімовая межань, частыя летнія дажджавыя паводкі, у вярхоўях — вяснова-летняе разводдзе. Ледастаў у ніжнім цячэнні з канца кастрычніка да канца мая-пачатку чэрвеня; у сярэднім цячэнні — з пачатку лістапада да канца красавіка; у горнай частцы з канца лістапада-снежня да канца красавіка. Енісей — самая мнагаводная рака Расіі. Сярэднегадавы расход вады каля горада Ігарка 18 100 м³/с, у вусці — 19 800 м³/с.

Асноўныя прытокі: Оя, Туба, Мана, Кан, Ангара, Падкаменная Тунгуска, Ніжняя Тунгуска, Курэйка (справа), Абакан, Сым, Турухан (злева). Сярод прытокаў: Вялікі Піт, Бахта.

На Енісеі знаходзяцца Саяна-Шушанская ГЭС, Майнская ГЭС і Краснаярская ГЭС з вадасховішчамі. Суднаходства на вадасховішчах і ад горада Краснаярск да вусця. Для праводкі суднаў з ніжняга б’ефа ў Краснаярскае вадасховішча і назад пабудаваны суднапад’ёмнік. Да горада Ігарка (973 км ад вусця) паднімаюцца марскія судны. Рыбныя промыслы (асетр, сцерлядзь, омуль, селядзец, нельма, бялуга). У басейне Енісея размешчаны Саяна-Шушанскі запаведнік і Слупы. Галоўныя гарады і парты: Кызыл, Саянагорск, Мінусінск, Абакан, Дзіўнагорск, Краснаярск, Енісейск, Ігарка, Дудзінка.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі азіяцкай часткі Расіі
Еўфрат

**Еўфра́т** (араб. ) — рака ў Турцыі, Сірыі і Іраку, самая вялікая ў Заходняй Азіі.

Даўжыня (ад вытоку ракі Мурат) 3065 км, ад сутокаў рэк Мурат і Карасу 2700 км, плошча вадазбору 673 тыс. км².

## Апісанне 
Пачынаецца ў гарах Армянскага нагор’я. У верхнім цячэнні праразае хрыбты Армянскага нагор’я Малацья і Эргані ў вузкай цясніне, потым цячэ ў глыбокай даліне па пустынным плато Джэзірэ, у ніжнім цячэнні — па Месапатамскай нізіне. Пасля зліцця з ракою Тыгр утварае раку Шат-эль-Араб, якая ўпадае ў Персідскі заліў.

Галоўныя прытокі: Тахма, Гёксу (справа), Беліх, Хабур (злева), упадаюць у Еўфрат у верхнім і сярэднім цячэнні; у Іраку да Еўфрата падыходзяць толькі сухія даліны — вадзі, якія запаўняюцца вадой пасля моцных дажджоў.

Жыўленне снегава-дажджавое. Веснавое разводдзе і летняя межань. У ніжнім цячэнні рэчышча абвалавана ад разводдзяў.

Сярэдні гадавы расход вады каля горада Хіт (Ірак) 840 м³/с, у ніжнім цячэнні памяншаецца да 300—400 м³/с ад выпарэння і выкарыстання вады на арашэнне (уздоўж берагоў Еўфрата на Месапатамскай нізіне — паласа аазісаў).

Еўфрат суднаходны да горада Хіт.

На рацэ вадасховішчы Кебан, Атацюрк (Турцыя), Эль-Асад (Сірыя). На Еўфраце — гарады Бірэджык (Турцыя), Рака, Дэйр-эз-Зор (Сірыя), Рамады, Эль-Фалуджа, Эль-Куфа, Эс-Самава, Насірыя (Ірак).

## У гісторыі 
Міжрэчча Еўфрата і Тыгра — адзін са старажытных асяродкаў цывілізацыі, дзе знаходзіліся дзяржавы Асірыя, Вавілонія, Шумер; на беразе Еўфрата быў размешчаны горад Вавілон.

## Гл. таксама 
* Плаціна Каракая

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Ірака
Катэгорыя:Рэкі Сірыі
Катэгорыя:Рэкі Турцыі
Катэгорыя:Басейн Шат-эль-Араба
Эмэ Жаке

{{Футбаліст
|імя                         = Эмэ Жаке
|поўнае імя                  = Эмэ Эцьен Жаке
|выява                       = 
|дата нараджэння             = 
|мянушкі                     = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = 
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = паўабаронца
|цяперашні клуб              = 
|пасада                      = 
|моладзевыя клубы            = 
|клубы                       = 
|нацыянальная зборная        = 
|трэнерскія клубы            = 
|медалі                      = 
 
{
   
}
}}
**Эмэ Жаке** (; нар. , Сель-су-Кузан, Францыя) — французскі футбольны трэнер, які прывёў нацыянальную зборную Францыі да перамогі ў чэмпіянаце свету 1998.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён
Катэгорыя:Ігракі ФК Сент-Эцьен
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Нансі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Манпелье
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бардо
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпік Ліён
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Жаржынью

**Жо́ржы ды Амары́н Аліве́йра Ка́мпус** (; нар. , Рыа-дэ-Жанэйра), больш вядомы пад імем **Жаржы́нью** () — бразільскі футбаліст, правы абаронца. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Дасягненні 
### Камандныя 
* Чэмпіён свету сярод юніёраў: 1983
* Чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра: 1986
* Чэмпіён Бразіліі: 1987
* Уладальнік Кубка Амерыкі: 1989
* Чэмпіён свету: 1994
* Уладальнік Кубка Стэнлі Роўза: 1995
* Чэмпіён Германіі: 1995
* Уладальнік Кубка УЕФА: 1996
* Чэмпіён Японіі: 1996, 1998
* Уладальнік Кубка Японіі: 1998
* Уладальнік Кубка Меркасул: 2000
* Уладальнік Кубка Жуана Авеланжа: 2000

### Асабістыя 
* Футбаліст года ў Японіі: 1996

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Касіма Антлерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Карытыба
Катэгорыя:Трэнеры ФК Понты-Прэта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сеара
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аль-Васл
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фламенгу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Касіма Антлерс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фігейрэнсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гаяс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Жуэл Антоніу Мартынс

**Жуэ́л Анто́ніу Ма́ртынс** (;  — ) — бразільскі футбаліст, паўабаронца і нападнік. Чэмпіён свету 1958 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Жайрзінью

**Жаі́р Венту́ра Фі́лью** (; ), больш вядомы як **Жаірзі́нью** ці **Жаірзі́нья** (, МФА: ) — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на fifa.com 
* Профіль іграка на worldfootball.net  

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК 9 кастрычніка
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Ігракі ФК Хорхэ Вільстэрман
Катэгорыя:Ігракі ФК Фаст
Катэгорыя:Ігракі ФК Наруэсты
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеса Акарыгуа
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Кайзер Чыфс
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Габона па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Каламата
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Жунінью Паўліста

**Асва́лду Жыролду Жу́ніяр** (), больш вядомы як **Жунінью** або **Жунінью Паўліста** (; , , Бразілія) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі, атакуючы паўабаронца, чэмпіён свету па футболе 2002, бронзавы прызёр Алімпіяды-1996. Выступаў: на радзіме — за «Сан-Паўлу», «Васка да Гама», «Палмейрас», за мяжой — за «Мідлсбра», «Атлетыка Мадрыд», «Сэлтык» і «Сідней».

## Узнагароды 
### Сан-Паўлу 
* Уладальнік Кубка Лібертадорэс (1993)
* Уладальнік Суперкубка Лібертадорэс (1993)
* Уладальнік Міжкантынентальнага кубка (1993)
* Уладальнік паўднёваамерыканскай Рэкопы (1994)
* Уладальнік Кубка КАНМЕБОЛ (1994)

### Васка да Гама 
* Чэмпіён Бразіліі (2000)
* Уладальнік Кубка МЕРКАСУР (2000)

### Мідлсбра 
* Уладальнік Кубка англійскай Лігі (2004)

### Фламенгу 
* Чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра (2007)

### Зборная Бразіліі 
* Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў-1996 (Атланта)
* Чэмпіён свету 2002

### Персанальныя 
* Лепшы бамбардзір Кубка КАНМЕБОЛ: 1994
* Уладальнік «Срэбнага мяча» (па версіі часопіса «Плакар»): 2000, 2005

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Мідлсбра
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сэлтык
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Сідней
Жэнілсан Анжылу ды Соза

**Жэнілсан Анжылу ды Соза** (; ), больш вядомы як **Жуніяр** — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 2002 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гаяс
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сіена
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2002
Жылмар

**Жы́лмар дус Са́нтус Не́віс** (; ,  — , Сан-Паўлу), больш вядомы як **Жылмар** () — бразільскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1958 і 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Жэрсан

**Жэ́рсан Ну́ніс ды Аліве́йра** (; ) — бразільскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года
Катэгорыя:Журналісты Бразіліі
Катэгорыя:Футбольныя журналісты
Закрайкі

абмяжоўвае ўтварэнне аднастайнага ледзянога покрыва]]
**Закрайкі** — палосы нерухомага тонкага лёду, якія ўтвараюцца ўздоўж берагоў рэк, азёр, вадасховішчаў, звычайна напярэдадні замярзання вадаёма. У Беларусі першыя закрайкі на малых і сярэдніх рэках утвараюцца звычайна на паўночным усходзе ў 2-й дэкадзе лістапада, на захадзе і поўдні ў 1-3-й дэкадах снежня, на азёрах і вадасховішчах могуць існаваць да 1-й паловы студзеня.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Забярэзінскія

**Забярэзінскія** — вялікалітоўскі магнацкі род пач. 15 — кан. 16 ст. гербу «Ляліва». Прозвішча атрымалі ад маёнтка Забярэззе. Узвышэнне Забярэзінскіх прыпадае на 1-ю пал. 16 ст., калі шмат хто з іх займаў пасаду ваяводы троцкага.

## Радавод 
 **Кайлікін**
  │
  ├──>Войцех-Альбрэхт Манівід 
  │      └─>МАНІВІДАВІЧЫ
  │
  ├──>Юрый Гедыгольд
  │      └─>ГЕДЫГОЛЬДАВІЧЫ
  │
  ├?─>**Рымавід**
  │      ├─>**Юрый Забярэзінскі**
  │      │      └─>**Ян Забярэзінскі**
  │      │            ├─>**Станіслаў**
  │      │            ├─>**Юрый**
  │      │            └─>**Ян**
  │      │                ├─>**Мікалай**
  │      │                ├─>**Ян Малодшы**
  │      │                └─>**Ганна** х1 Фрэдэрык Сапега; х2 князь Стафан Збаражскі
  │      └─>Алехна Рымавідавіч
  │             ├─>Пётр Алехнавіч    
  │             │     ├─>Станіслаў Пятровіч Кухмістровіч 
  │             │     └─>Мікалай Пятровіч Кухмістровіч
  │             │         ├─>Мікалай Мікалаевіч Дарагастайскі
  │             │         │    ├─>Крыштаф Дарагастайскі
  │             │         │    │     ├─>Дарота Крыштафаўна з Дарагастайскіх
  │             │         │    │     └─>Уладзіслаў Крыштафавіч Дарагастайскі
  │             │         │    ├─>Мікалай Дарагастайскі
  │             │         │    ├─>Пётр Дарагастайскі
  │             │         │    └─>Раіна Мікалаеўна з Дарагастайскіх
  │             │         ├─>Пётр Мікалаевіч Кухмістровіч
  │             │         ├─>Ян Мікалаевіч Кухмістровіч
  │             │         ├─>Станіслаў Мікалаевіч Кухмістровіч
  │             │         └─>Якуб Мікалаевіч Кухмістровіч
  │             ├─>Станіслаў Алехнавіч
  │             ├─>Мікалай Алехнавіч 
  │             │     └─>Юрый (Іжык) Мікалаевіч
  │             │         └─>ІЖЫКАВІЧЫ
  │             └─>Андрэй Алехнавіч
  └?─>Вяж
         └─>ВЯЖЭВІЧЫ

## Літаратура 
* Насевіч В. Л. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993.
Марыу Загалу

**Ма́рыу Жо́ржы Ло́бу Зага́лу** або **Марыа Загала** (; , , Бразілія — , Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія) — бразільскі футбаліст, нападнік. Адзіны чалавек, які чатыры разы станавіўся чэмпіёнам свету па футболе: двойчы як ігрок (1958, 1962), як трэнер (1970) і як памочнік галоўнага трэнера (1994).

Адзіны футбаліст, які атрымаў на чэмпіянатах свету 10 перамог у 10 праведзеных матчах.

У 2005 годзе перанёс аперацыю на страўнікава-кішачным тракце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Кувейта па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Саудаўскай Аравіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай ААЭ па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Батафогу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фламенгу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аль-Хіляль Эр-Рыяд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бангу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Зажор

**Зажо́р** — вялікая колькасць у рэчышчы ракі ўнутрыводнага лёду і шарашы ў час асенняга крыгаходу або ў пачатку ледаставу. Зажор памяншае плошчу жывога сячэння ракі, выклікае падняцце ўзроўню і затапленне поймы. Утвараецца звычайна ніжэй парогаў.
 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рака
Журуа

**Журуа́** () — рака ў Паўднёвай Амерыцы, у Перу і Бразіліі, правы прыток ракі Амазонка.

Даўжыня ракі 3280 км. Плошча вадазбору 224 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 8—9 тыс. м³/сек. Выток ракі знаходзіцца на тэрыторыі Перу, у перадгор’ях Перуанскіх Андаў. Сярэдняе і ніжняе цячэнне па Амазонскай нізіне. Жыўленне ракі пераважна дажджавое.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 453.
* 
* 

## Спасылкі 
* Журуа // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org
* Juruá River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Акры
Катэгорыя:Рэкі Амазонаса
Катэгорыя:Рэкі Перу
Катэгорыя:Прытокі Амазонкі
Закон аб’ёмных адносін

**Закон аб’ёмных адносін** быў упершыню сфармуляваны французскім хімікам Ж. Л. Гей-Люсакам у 1808 годзе.

Сучасная фармулёўка закону наступная:
: *Аб’ёмы газаў, якія ўступаюць у хімічную рэакцыю, адносяцца адзін да аднаго і да аб’ёмаў газападобных прадуктаў рэакцыі як невялікія цэлыя лікі.*

Напрыклад, пры ўзаемадзеянні вадароду і хлору з утварэннем газападобнага хлорыстага вадароду H + Cl = 2HCl аб’ёмы газаў адносяцца як 1:1:2.

## Літаратура 
*  С. 134.
* 
* 

аб’ёмных адносін
аб’ёмных адносін
Закон захавання масы

**Закон захавання масы** — гістарычны закон фізікі, згодна з якім маса як мера колькасці рэчыва захоўваецца пры ўсіх прыродных працэсах, гэта значыць нествараемая і незніштажаемая. У метафізічнай форме закон вядомы з найстаражытных часоў. Пазней з'явілася колькасная фармулёўка, дзе ў якасці меры масы аб'екта спачатку выкарыстоўвалася яго вага.

У цяперашні час вядомы шэраг умоў, пры якіх гэты закон парушаецца — напрыклад, пры радыяактыўным распадзе сукупная маса рэчыва змяншаецца. У сучаснай фізіцы закон захавання масы з'яўляецца прыватным выпадкам закону захавання энергіі, і ён выконваецца толькі ў кансерватыўных фізічных сістэмах, гэта значыць пры адсутнасці энергаабмену са знешнім асяроддзем.

Катэгорыя:Механіка суцэльных асяроддзяў
Катэгорыя:Асноўныя законы ў хіміі
Катэгорыя:Законы захавання
Катэгорыя:Маса
Закон захавання імпульсу

**Зако́н захава́ння і́мпульсу** — адзін з фундаментальных законаў прыроды, які з’яўляецца адлюстраваннем аднароднасці прасторы. Закон захавання імпульсу сцвярджае, што імпульс замкнёнай механічнай сістэмы, гэта значыць, сістэмы, на якую не дзейнічаюць вонкавыя сілы, не змяняецца з цягам часу:

: \mathbf p = \overrightarrow{\mathrm{const}} \qquad (\mathbf F_{ex} = 0).

Закон захавання імпульсу заключаецца у тым, што калі два ці некалькі цел узаемадзейнічаюць паміж сабой і не падвяргаюцца ўздзеянню знешніх сіл, гэтыя целы ўтвараюць замкнёную сістэму. Імпульс кожнага цела, якое ўваходзіць у сістэму, можа мяняцца ў выніку іх узаемадзеяння. Але вектарная сума імпульсаў цел, складнікаў замкнёнай сістэмы, не змяняецца з цягам часу пры любых узаемадзеяннях і рухах гэтых цел ў сістэме.

Дапусцім, што сістэма складаецца з двух цел, тады матэматычна гэты закон можна запісаць так:

: m_1\vec{v}_1+m_2\vec{v}_2=m_1\vec{v}_1'+m_2\vec{v}_2'.

Закон захавання імпульсу вынікае з законаў Ньютана. Так, трэці закон Ньютана дазваляе «ануляваць» усе ўнутраныя сілы, што дзейнічаюць у сістэме, бо яны роўныя па велічыні і процілеглыя па напрамку і, такім чынам, іх сума роўная нулю.

Закон захавання імпульсу з’яўляецца пашырэннем першага закона Ньютана на сістэму, якая складаецца з мноства матэрыяльных пунктаў.

## Гл. таксама 
* Закон захавання моманту імпульсу

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дынаміка
Катэгорыя:Законы захавання
Закон пастаянства саставу

**Закон пастаянства саставу** — любое вызначанае хімічна чыстае злучэнне незалежна ад спосабу яго атрымання складаецца з адных і тых жа хімічных элементаў, прычым адносіны іх мас пастаянныя, а адносныя лікі іх атамаў выражаюцца цэлымі лікамі. Адзін з асноўных законаў хіміі. 

Сфармуляваны французскім хімікам Жазэфам Луі Прустам каля 1800 года.

Закон пастаянства саставу не выконваецца для берталідаў (злучэнняў пераменнага саставу). Аднак умоўна для прастаты састаў шматлікіх берталідаў запісваюць як пастаянны. Напрыклад, састаў аксіду жалеза(II) запісваюць у выглядзе FeO (замест больш дакладнай формулы Fe1-xO).

## Гл. таксама 
* Атамна-малекулярнае вучэнне
* Закон захавання масы
* Закон кратных адносін

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асноўныя законы ў хіміі
Катэгорыя:Стэхіяметрыя
Катэгорыя:Колькасць рэчыва
Закон сусветнага прыцягнення

thumb|Закон прыцягнення Ньютана
**Зако́н сусве́тнага прыця́гнення** (**зако́н гравіта́цыі**) — закон, які вызначае інтэнсіўнасць гравітацыйнага ўзаемадзеяння цел. Закон сусветнага прыцягнення быў вынайдзены Ісакам Ньютанам у 1667 годзе.

Два матэрыяльныя пункты прыцягваюцца адзін да аднаго з сілаю, прама прапарцыянальнаю здабытку іх мас і адваротна прапарцыянальнаю квадрату адлегласці паміж імі.

F = G \frac {m_1 m_2} {r^2}

або ў вектарнай форме

\vec F = G \frac {m_1 m_2 \vec r} {r^3}

дзе G — гравітацыйная пастаянная, роўная −6,673 * 10−11 м³/(кг*с²)

## Уласцівасці ньютонаўскага прыцягнення 
У ньютонаўской тэорыі кожнае масіўнае цела спараджае сілавое поле прыцягнення да гэтага цела, якое называецца гравітацыйным полем. Гэта поле патэнцыйнае, і функцыя гравітацыйнага патэнцыялу для матэрыяльнага пункта з масай M вызначаецца формулай:

\varphi(r) = -G \frac{M}{r}.

У агульным выпадку, калі шчыльнасць рэчыва размеркавана адвольна, задавальняе ўраўненню Пуасона:

\Delta \varphi = -4 \pi G \rho(r).

Рашэнне гэтага раўнання запісваецца ў выглядзе:

\varphi = -G \int {\frac {\rho(r) dV}{r}} + C,

дзе *r* — адлегласць паміж элементам аб’ёму *dV* і пунктам, у якім вызначаецца патэнцыял \varphi, *C* — адвольная нязменная.

Сіла прыцягнення, якая дзейнічае ў гравітацыйным полі на матэрыяльную кропку з масай m, звязана з патэнцыялам формулай:

F(r) = - m \nabla \varphi(r). 

Сферычна сіметрычнае цела стварае за сваімі межамі такое ж поле, як матэрыяльны пункт той жа масы, размешчаная ў цэнтры цела.

Траекторыя матэрыяльнай кропкі ў гравітацыйным полі, ствараным шмат большай па масе матэрыяльным пунктам, падпарадкоўваецца законам Кеплера. У прыватнасці, планеты і каметы ў Сонечнай сістэме рухаюцца па эліпсах ці гіпербалах. Уплыў іншых планет, што скажае гэтую карціну, можна ўлічыць з дапамогай тэорыі ўзбурэнняў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. А. Ісачанкава, Г. У. Пальчык, А. А. Сакольскі; пад рэд. А. А. Сакольскага; пер. з рус. мовы Н. Г. Ляўчук. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 213 с. : іл. ISBN 978-985-03-1373-7.
* *Бутиков Е. И., Кондратьев А. С.* Физика. Книга 1. Механика. — М.: Наука, 1994. — 138 с.
* 

Катэгорыя:Класічная механіка
Катэгорыя:Тэорыі гравітацыі
Замак Вітаўта (Гродна)

**Замак Вітаўта** — гатычны замак з каменна-цаглянымі сценамі і пяццю вежамі, збудаваны ў Гродне Вітаўтам, у 1398 — ?, замест ранейшага згарэлага замка.

## Гісторыя 
У 1445 годзе вялікі князь літоўскі Казімір Ягелончык прыняў тут польскіх паслоў, якія прапаноўвалі яму польскую карону, а ў 1492 годзе памёр у замку. Быў перабудаваны ў Стары замак, рэзідэнцыю Стафана Баторыя, у 1570-х — канцы 1580-х.

Рэшткі сценаў былі раскапаны, часткова рэстаўрыраваныя ў канцы 1980-х — пач. 1990-х, зараз знаходзяцца на кансервацыі.

Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў гатычным стылі
Катэгорыя:Збудаванні Вялікага Княства Літоўскага ў гатычным стылі
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Гродна
Катэгорыя:Стары замак (Гродна)
Замбезі

**Замбе́зі** — рака ў Афрыцы, у Анголе, Замбіі, Намібіі, Зімбабвэ, Мазамбіку.

## Апісанне 
Даўжыня ракі 2660 км. Плошча вадазбору 1330 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 16 тыс. м³/сек. Пачынаецца на плато Лунда ў Замбіі, каля мяжы з Зімбабвэ, упадае ў Мазамбікскі праліў Індыйскага акіяна. На рацэ знаходзіцца вадаспад Вікторыя, вадасховішчы Карыба, Кабора-Баса.

## Прытокі 
* Кафуэ
* Луангва
* Шырэ

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Географический сборник *Страны и народы*, том *Восточная и южная Африка*. М.: Мысль, 1981.
* Bento C.M., Beilfuss R. (2003), *Wattled Cranes, Waterbirds, and Wetland Conservation in the Zambezi Delta, Mozambique*, report for the Biodiversity Foundation for Africa for the IUCN — Regional Office for Southern Africa: Zambezi Basin Wetlands Conservation and Resource Utilisation Project.
* Bourgeois S., Kocher T., Schelander P. (2003), *Case study: Zambezi river basin*, ETH Seminar: Science and Politics of International Freshwater Management 2003/04
* Davies B.R., Beilfuss R., Thoms M.C. (2000), *Cahora Bassa retrospective, 1974—1997: effects of flow regulation on the Lower Zambezi River*, Verh. Internat. Verein. Limnologie, 27, 1-9.
* Dunham KM (1994), *The effect of drought on the large mammal populations of Zambezi riverine woodlands*, Journal of Zoology, v. 234, p. 489—526.
* Wynn S. (2002), «The Zambezi River — Wilderness and Tourism», *International Journal of Wilderness*, 8, 34.

## Спасылкі 
* Рачное кіраванне Замбезі 
* Таварыства Замбезі
* Карта Афрыкі 
* Басейн ракі Замбезі 


Катэгорыя:Рэкі Батсваны
Катэгорыя:Рэкі Анголы
Катэгорыя:Рэкі Мазамбіка
Катэгорыя:Рэкі Замбіі
Катэгорыя:Рэкі Зімбабвэ
Катэгорыя:Рэкі Намібіі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Індыйскі акіян
Захад (жылы раён, Мінск)

**Захад** — жылы раён у Мінску. Пачаў забудоўвацца ў 1978 годзе. Мяжуе з жылымі раёнамі Кунцаўшчына, Красны Бор і Сухарава. Побач з раёнам знаходзіцца лесапаркавая зона «Мядзведжына».

Праектаванне эксперыментальнага жылога раёна Захад пачалося ў сярэдзіне 1970-х гадоў, а забудова — у 1978 годзе. Прапанавалася размесціць на 210 гектарах тэрыторыі па абодвух баках вуліцы Прытыцкага пяць мікрараёнаў, разлічаных на пражыванне 95 тысяч жыхароў. Акрамя таго, адначасова тут павінна была з’явіцца і прамысловая зона з шэрагам высокатэхналагічных прадпрыемстваў радыё- і мікраэлектронікі. паліклінікі. У жылым раёне размешчаны 16 устаноў дашкольнай і 7 сярэдняй адукацыі. Гандлёвыя плошчы (найбольшыя) прадстаўлены: рынкам «Заходні», ўніверсамамі «Нарач» і «Родная старонка» (раней называўся «Гродна»). Акрамя гэтага, гандлёва-бытавая інфраструктура меншага маштабу разгрупавана па перыметры жылога раёна.

### Транспарт 
Праз раён праходзяць аўтобусныя і тралейбусныя маршруты. Раён абслугоўваюць дыспетчарская станцыя Захад-3 і дыспетчарская станцыя Кунцаўшчына. Побач з раёнам знаходзяцца дзве станцыі метро: станцыя Кунцаўшчына і станцыя Каменная Горка.

** Транспартная інфраструктура мікрараёна**

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Зозіму

**Зо́зіму А́лвіс Каласа́йнс** (; , , штат Баія — , Рыа-дэ-Жанэйра), больш вядомы як проста **Зозіму** або **Зозіма** — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1958 і 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

Вялікую частку кар’еры выступаў за клуб «Бангу», з-за чаго ў яго амаль няма клубных узнагарод.

Зозіму загінуў на 46-м годзе жыцця ў выніку аўтакатастрофы.

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету 1958, 1962 гадоў
* Кубак О'Хігінса: 1955
* Кубак Атлантыкі: 1956
* *Кубак Асвалду Круза*: 1956, 1958, 1962
* Турнір Рыа-дэ-Жанэйра: 1957

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Агіла
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Крыстал
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Бангу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Крыштован
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года
Зброя

**Зброя**, прыстасаванні і сродкі, прызначаныя для паражэння праціўніка ва ўзброенай барацьбе. Звычайна складаецца з сродкаў паражэння і сродкаў дастаўкі іх да цэлю, таксама ў склад зброі могуць уваходзіць сродкі кіравання і навядзення.

## Класіфікацыі зброі 
Паводле асноўных адметнасцяў зброя падзяляецца:

Паводле характару паражэння:
*Звычайная (канвенцыйная) зброя (сродкі паражэння)
*Зброя масавага паражэння
*Нетрадыцыйная зброя і зброя на новых фізічных прынцыпах

Паводле характару баявых задач:
*Стратэгічная зброя (узбраенне)
*Аперацыйна-тактычная зброя (узбраенне)
*Тактычная зброя (узбраенне)

Паводле мэтавага прызначэння:
*аднацэлевая (напр., проціпаветраная, процітанкавая, проціпадлодачная)
*шматцэлевая (універсальная)

Паводле спосабу дастаўкі сродкаў паражэння:
*Агнястрэльная зброя
*Рэактыўная і ракетная зброя (напр., ракета, рэактыўны снарад)
*Зброя, якая дастаўляецца з дапамогай іншых адмысловых носьбітаў, іншых відаў рухавікоў і камбінаванымі спосабамі (напр., авіяцыйная бомба, тарпеда, актыўна-рэактыўны снарад)
*Дастаўка мускульнай сілай чалавека (напр., кап'ё, ручная граната)
*Зброя, якая ўстанаўляецца ў месцах магчымых дзеянняў праціўніка (мінная зброя)

Паводле манеўранасці:
*Стацыянарная з нерухомай асновай (напр., шахтныя ракетныя комплексы, казематныя гарматы)
*Стацыянарная з рухомай асновай (напр., авіяцыйнае, танкавае, карабельнае і інш. узбраенні)
*Самаходная
*Цяганая
*Вожаная (ношаная, трокавая)

Паводле колькасці абслугі:
*Групавая
*Індывідуальная

Паводле ступені аўтаматызацыі працэсу стральбы:
*Аўтаматычная
*Паў-аўтаматычная
*Неаўтаматычная

Паводле магчымасці змянення траекторыі руху сродкаў паражэння да цэлю:
*Некіраваная
*Кіраваная

## Гісторыя 
Зброя з’явілася ў дагістарычную эпоху, першыя ўзоры яе вырабляліся з дрэва і каменю. Важнымі момантамі ў далейшым развіцці зброі былі адкрыцці якасцяў і выкарыстанне металаў (медзь, бронза, жалеза і інш.), выкарыстанне пораху і з’яўленне агнястрэльнай зброі (XIV стагоддзе), з’яўленне нарэзнай казназараднай (1860-я гады), з’яўленне бяздымнага пораху і распрацоўка хуткастрэльнай магазіннай і аўтаматычнай зброі (1880-я гады), стварэнне і выкарыстанне хімічнай зброі (Першая сусветная вайна), рэактыўнай зброі, крылатых і балістычных ракет, атамнай зброі (Другая сусветная вайна), распрацоўка і пастаноўка на ўзбраенне ракетна-ядзернай зброі (1950-я гады), развіццё электронікі і вылічальнай тэхнікі (1970-я гады).


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Звон (газета)

**«Звон»** — штодзённая палітычна-эканамічная і літаратурная газета. Выдавалася з 25 жніўня да 19 кастрычніка 1919 года ў Менску на беларускай мове ва ўмовах польскай акупацыі ў часе савецка-польскай вайны.

Подпіс рэдактара — Я. (Іадвіга, Ядвіга) Луцэвіч. Подпіс у нумарах 1—5 «Рэдактар-выдавец І. Луцэвіч» даў падставу некаторым даследчыкам (Алег Лойка, Юры Туронак) сцвярджаць, што рэдактарам «3вона» быў Янка Купала (Іван Луцэвіч). Аднак паводле звестак аддзела нацыянальнасцей і друку Грамадзянскага ўпраўлення ўсходніх земляў (31 жніўня 1919, Варшава), газетай кіравала група рэдактараў: Язэп Лёсік, Юзюк Фарботка, Аляксандр Прушынскі (Алесь Гарун), Макар Касцевіч (Макар Краўцоў).

## Гісторыя 
 на Архірэйскім падвор’і ў Менску, дзе месцілася рэдакцыя газеты «Звон». Фота 1936 г.]]
Матэрыялы газеты прасоўваюць ідэю адбудовы беларускай дзяржаўнасці, адраджэння гаспадаркі і культуры.

Пераемніцай выдання стала газета «Беларусь».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Скалабан В*. «Звон» //  С. 432—433
* *Турук Ф*. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; — Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994

## Спасылкі 
* «Звон» // kamunikat.org 

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Канюк звычайны

**Звычайны канюк** (*Buteo buteo*) — птушка з сямейства . Звычайны канюк з'яўляецца самай распаўсюджанай птушкай з атраду сокалападобных у Цэнтральнай Еўропе.

Звычайны канюк вельмі лёгка прыстасоўваецца да асяроддзя: без цяжкасцей адаптуецца да новых жыццёвых арэалаў і хутка змяняе свае харчавальныя звычкі. Сустракаецца на працягу круглага году практычна ва ўсіх геаграфічных ландшафтах: ад раўнін да гарыстай мясцовасці і ад урэдзь заселеных мясцін да ўскраін буйных гарадоў.

Распазнаць звычайнага канюка ў небе няцяжка па характэрнаму лунальнаму палёту, шырокіх закругленых крылах і адносна кароткаму круглаватаму хвасту. Афарбоўка пер'я птушкі дастаткова пераменная: ад амаль што цалкам у белы колер афарбаваных асобін да цёмна-бурых экзэмпляраў. Пры гэтым не назіраецца ніякая залежнасць паміж геаграфічнымі варыяцыямі і афарбоўкай птушкі. Гэтая адметная рыса асабліва яскрава адлюстраваная ў французскім варыянце назвы птушкі — Buse variable (*канюк пераменны*). Варыятыўны характар афарбоўкі пер'я звычайнага канюка выклікае падчас цяжкасці ў адназначнай класіфікацыі птушкі, асабліва для назіральніка без вопыту. Распазнаць птушку можна таксама па характэрным далёка ў асяроддзі чутным крыку канюка, які чымсьці нагадвае гук «хьее» альбо «кііі».

Гнёзды звычайныя канюкі ўюць амаль што заўсёды ў лесе і палююць на адкрытых тэрыторыях, напрыклад, палях. У спектрум здабычы звычайнага канюка ўваходзяць дробныя млекакормчыя: пераважна палявыя мышы; харчуецца таксама маладымі птушкамі, рэптыліямі, амфібіямі, казюлькамі ды чарвякамі і нават здыхлінай. На ахвяру кідаецца з сідзячага становішча і дастаткова рэдка з нізкага шукальнага палёту.

У сакавіку альбо сярэдзіне красавіка самка кладзе 2-4 яйкі, наседжвае патомства без выключэнняў толькі самка, працягласць наседжвання складае 33-35 сутак, птушаняты пачынаюць пакідаць гнёзды праз 40-50 дзён з моманту кладкі яек.

Колькасць папуляцыі звычайнага канюка як правіла залежыць ад колькасных паказчыкаў папуляцыі палявых мышэй адпаведнага жыццёвага арэалу. Пры невялікай колькасці палявых мышэй значна павялічваецца квота птушак, якія не адкладваюць яйкі і не наседжваюць патомства.

Узрост птушкі можа дасягаць дваццаці год, у няволі звычайны канюк дасягае нават значна большага ўзросту. Звычайная даўжыня цела дарослай птушкі — 51-57 сантыметраў, размах крылаў — ад 110 да 130 сантыметраў. Вялікімі групамі птушкі збіраюцца толькі ў час пералёту на зімнія кватэры. Па знешнім выглядзе звычайнага канюка дастаткова лёгка пераблытаць з касматаногім канюком (*Buteo lagopus*).

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Звычайны канюк, старонка Мінскага заапарка 
* Сарыч альбо канюк Buteo buteo L.

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе