Эдгар Алан По

**Эдгар Алан По** (; , , ЗША — ) — амерыканскі ,, эсэіст, вынаходнік дэтэктыўнай навелы (*detective story*), заснавальнік жанру жахаў (*horror*), крытык і адна з вядучых постацей амерыканскага рамантызму. Найвялікшую славу здабыў як аўтар «жахлівых апавяданняў».

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся ў сям’і акцёраў. Бацькі, Дэвід По і Элізабет Арналд-По, памерлі рана і амаль адначасова, пакінуўшы траіх дзяцей. Двухгадовага Эдгара ўзяла на выхаванне багатая бяздзетная пара Аланаў, кіруючыся тагачаснай модай на дабрачыннасць. З шасці да адзінаццаці гадоў (1815-20) ён жыве ў Англіі, навучаючыся спачатку ў прыватнай школе — пансіёне Дзюбура (Лондан), а потым у прыгараднай школе «Мэнар-хаўз».

У 17 гадоў Эдгар По паступае ва ўніверсітэт Вірджыніі, адчынены за год да таго Томасам Джэферсанам, але не заканчвае яго. Пасля сваркі з айчымам ён выпраўляецца ў Бостан. Надзеі палепшыць матэрыяльнае становішча публікацыяй вершаў — першы зборнік, выдадзены ананімна, насіў назву «Тамерлан і іншыя вершы» (*Tamerlane and Other Poems*, 1827) — не спраўдзіліся. Ён завербаваўся ў армію пад імем Эдгара А. Перы, 22 гадоў (насамрэч яму было толькі 18), ураджэнца Бостана, і даслужыўся да звання сяржант-маёра, найвышэйшага для малодшых камандзіраў.

У 1829 годзе зборнік вершаў, цяпер падпісаны яго імем, выходзіць пад назвай «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (*Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems*).

У 1830 г. пад прымусам айчыма Эдгар Алан По паступае ў ваенную акадэмію Уэст-Пойнт, але праз год дабіваецца выключэння і з’язджае ў Нью-Ёрк. З 1831 да 1833 г. жыве ў Балтымары ў сваёй цёткі Марыі Клэм, з дачкой якой Вірджыніяй ён ажэніцца ў 1836 годзе.

За час жыцця ў Балтымары ён двойчы ўдзельнічаў у конкурсах на найлепшае апавяданне. Такія конкурсы ладзіліся, каб заахвочваць маладыя таленты і спрыяць развіццю нацыянальнай літаратуры. Апавяданне «Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы» было адзначана першай прэміяй на конкурсе 1833 года.

У перыяд з 1830 да 1840 г. Эдгар По актыўна працуе ў часопісах як літаратурны крытык і піша многія са сваіх найлепшых твораў. У 1840 годзе выходзіць зборнік прозы «Гратэскі і арабескі».

У 1846 годзе зачыняецца часопіс, дзе ён працаваў, а праз год памірае ад сухотаў жонка. Стасункі з Сарай Элен Уітмен скончыліся разрывам праз нервовы і разумовы стан Эдгара По, які ўсё пагаршаўся, да таго ж пагоршылася залежнасць ад алкаголю. За некалькі месяцаў да смерці ён заручаецца з Сарай Эмілі Ройстэр, у якую быў закаханы ў дзяцінстве.

У верасні 1849 г. Эдгар Алан По з поспехам чытаў у Рычмандзе лекцыю «Паэтычны прынцып», адкуль выехаў, маючы 1500 долараў. Што адбылося потым, невядома. Праз некаторы час яго знайшлі абрабаваным і ў непрытомным стане. Яго прывезлі ў Балтымар, дзе ён памёр у шпіталі.

## Творчасць 
У творчасці пераважаюць матывы прыгажосці, кахання, смерці, хуткаплыннасці ўсяго існага. Паэтычным зборнікам «Тамерлан і іншыя вершы» (1827), «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (1829), «Вершы» (1831), «Крумкач і іншыя вершы» (1845) уласцівы сімволіка, сугестыўнасць, музыкальнасць, спалучэнне рамантычнага зместу і лагічнай формы. Стваральнік псіхалагічнай, ці «жахлівай» («Падзенне дома Ашэраў», «Чорны кот», «Вільям Вільсан»), дэтэктыўнай, ці «лагічнай» («Забойства на вуліцы Морг», «Таямніца Мары Ражэ», «Украдзенае пісьмо», «Залаты жук»), навукова-фантастычнай («Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы», «Незвычайныя прыгоды нейкага Ганса Пфааля», «Гісторыя з паветраным шарам») навелы. Аўтар «Аповесці аб прыгодах Артура Гордана Піма» (1838), зборнікаў прозы «Гратэскі і арабескі» (т. 1-2, 1840), «Апавяданні» (1845), філасофскай паэмы ў прозе «Эўрыка» (1848), гумарыстычных і сатырычных апавяданняў і інш. Распрацаваў эстэтычную праграму паэзіі («Філасофія творчасці», 1846; «Паэтычны прынцып», 1850), у якой падкрэсліваў значэнне эмацыянальна-псіхалагічнага ўздзеяння твораў («татальны эфект»).

## У культуры 
Да творчасці Эдгара Алана По звярталіся кампазітары Клод Дэбюсі, Марыс Равель, Сяргей Рахманінаў, Сяргей Пракоф'еў.

## Ацэнкі 
Пры жыцці ён быў практычна невядомы на радзіме. Спачатку, дзякуючы французскім перакладам Шарля Бадлера, яго адкрыла Еўропа, і толькі потым яго творчасць ацаніла Амерыка. Джордж Бернард Шоу выказаўся пра гэта наступным чынам: «По не жыў у Амерыцы, ён там памёр».

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову асобныя творы Э. По пераклалі Ю. Бушлякоў, С. Шупа, У. Шчасны (проза), А. Мінкін, В. Савіч, А. Хадановіч (лірыка).

У 2011 годзе выйшаў зборнік перакладаных выбраных твораў Э. По — *По Э.* Маска Чырвонае Смерці: Выбраныя навелы, вершы, эсэ / Пераклад з англійскай. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 472 с. — які ўключае, як раней публікаваныя, так і новыя пераклады:
* **Апавяданні**
** Авальны партрэт. Пераклад С. Шупы
** Акуляры. Пераклад М. Мартысевіч
** Анёл Надзвычайнасцяў. Пераклад К. Дубоўскай
** Берэніка. Пераклад Г. Янкуты
** Вільям Вільсан. Пераклад В. Рыжкова
** Д'ябал пярэчання. Пераклад Н. Клабанавай
** Забойствы на вуліцы Морг. Пераклад У. Шчаснага
** Залаты жук. Пераклад Ю. Цімафеевай
** Калодзеж і ківач. Пераклад Ю. Цімафеевай
** Лігея. Пераклад М. Дзергачовай
** Марэла. Пераклад М. Дзергачовай
** Маска Чырвонае Смерці. Пераклад С. Шупы
** Некалькі выпадкаў з жыцця знакамітасці. Пераклад Г. Янкуты
** Падзенне Дому Ашэраў. Пераклад К. Маціеўскай
** Падзенне ў Мальстрэм. Пераклад Ю. Шадзько
** Праўда пра тое, што здарылася з містэрам Вальдэмарам. Пераклад К. Маціеўскай і Г. Янкуты
** Размова з муміяй. Пераклад Г. Янкуты
** Сістэма доктара Смола і прафесара Пер'е. Пераклад К. Маціеўскай
** Сфінкс. Пераклад Н. Клабанавай
** Сэрца выкрывае. Пераклад Ю. Бушлякова
** Цішыня. Пераклад А. Пятровіч
** Чалавек натоўпу. Пераклад С. Шупы
** Чорны кот. Пераклад Ю. Бушлякова
** Элеанора. Пераклад В. Сідарэнка
* **Вершы**
** Анабэль Лі. Пераклад А. Мінкіна
** Гімн. Пераклад А. Арцёмава
** Гімн. Пераклад Г. Янкуты
** Да ***. Пераклад Г. Янкуты
** Да Зантэ. Пераклад Г. Янкуты
** Да Ф(рэнсіс) С(арджэнт) О(сгуд). Пераклад Г. Янкуты
** Да Ф***. Пераклад Г. Янкуты
** Да***. Пераклад Г. Янкуты
** Для Эні. Пераклад Г. Янкуты
** Духі мёртвых. Пераклад Г. Янкуты
** Званы. Пераклад Г. Янкуты
** Калізей. Пераклад Г. Янкуты
** Крумкач. Пераклад А. Хадановіча
** Крумкач. Пераклад А. Мінкіна
** Лінор. Пераклад Г. Янкуты
** Песня. Пераклад Г. Янкуты
** Раманс. Пераклад М. Шчура
** Самотны. Пераклад Г. Янкуты
** Санет да навукі. Пераклад Г. Янкуты
** Серэнада. Пераклад Г. Янкуты
** Сон у сне. Пераклад Г. Янкуты
** Сон. Пераклад Г. Янкуты
** Тамерлан. Паэма. Пераклад Л. Баршчэўскага
** Улялюм. Пераклад А. Мінкіна
** Улялюм. Пераклад К. Маціеўскай
** Цішыня. Пераклад Г. Янкуты
** Шчаслівы дзень. Пераклад Г. Янкуты
** Эль — да радасці. Пераклад Г. Янкуты
** Эльдарада. Пераклад А. Хадановіча
** Эльдарада. Пераклад Г. Янкуты
** Юлалі. Пераклад Г. Янкуты
* **Эсэістыка**
** Паэтычны прынцып. Пераклад Г. Янкуты
** Філасофія кампазіцыі. Пераклад Г. Янкуты

У 2017 годзе зборнік перакладзеных выбраных вершаў Э. По — *По Э.* Выбраныя вершы / Пераклад з англійскай. — Мінск: Зміцер Колас, 2017. — 76 с.

## Спасылкі 
* «Чалавек натоўпу» на сайце litaratura.org
* «Маска Чырвонае Сьмерці» на сайце litaratura.org
* «Авальны партрэт» на сайце litaratura.org
* Беларускія пераклады на knihi.com
* prajdzisvet.org

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Англамоўныя паэты