Герб Малдаўскага княства

**Герб Малдаўскага княства** — геральдычны сімвал Малдаўскага княства, разам з дзяржаўным сцягам адзін з галоўных сімвалаў княства. За сваю гісторыю зведаў шматлікія змены.

## Гіпотэзы ўзнікнення 
Цэнтральная геральдычная фігура герба — галава тура (зубра). Калі, дзе і ў каго ўзнікла ўяўленне пра галаву тура як сімвал суверэннай тэрыторыі, даследчыкі пакуль не маюць пэўнага адказу. Некаторыя з іх спрабавалі разглядаць паходжанне сімвала праз прызму старажытнага паляўнічага культу, які бытаваў у паўночных Карпаты і ўключаў ахвярапрынашэннем тура (зубра) праз яго забой на беразе ракі, што, у прыватнасці, можа патлумачыць і паданне пра заснаванне Малдовы, і геральдычную выяву толькі галавы, а не ўсёй жывёлы. Паводле версіі ананімнага летапісца:

Аднойчы  са сваімі спадарожнікамі адправіўся на паляванне на дзікіх звяроў. У высокіх гарах ён напаў на след тура і, у пераследзе яго, перасек горы і выйшаў да цудоўнай раўніны. Ён нагнаў і забіў тура каля ракі пад вярбой, там жа ён зладзіў пір. Драгаш са спадарожнікамі па волі Бога вырашылі пасяліцца ў гэтай краіне. Яны вярнуліся і расказалі сваім таварышам пра цудоўную краіну з рэкамі і крыніцамі. Тыя таксама вырашылі пайсці ў гэтую краіну і выбраць сабе зямлю, бо яна не была населена, і на мяжы татарскія качэўнікі пасвілі свае статкі. Яны папрасілі вугорскага князя Уладзіслава адпусціць іх, і той з вялікім шкадаваннем дазволіў ім перасяліцца. І яны пайшлі з Марамурэша разам з таварышамі, іх жонкамі і дзецьмі, праз горы і лясы да месца, дзе Драгаш забіў тура, і пасяліліся там, бо ім спадабалася тая мясцовасць. Яны выбралі Драгаша князем і ваяводам, як самага мудрага. Так па волі Божай была заснавана Малдавія. І ваявода Драгаш першым пасяліўся на рацэ Малдове, і засяліў Баю і іншыя землі, і пастанавіў, каб княжацкім гербам для ўсёй краіны была галава тура. Уладарыў ён на працягу двух гадоў.

І. Н. Мэнеску, на аснове легенды пра Драгаша, мяркуе, што гэты старажытны культ — забойства звера — з’яўляецца сімвалам заваявання і ліквідацыі мясцовага дынаста, які валодаў родавым знакам у выглядзе галавы тура. Р. Гасаўэр выяўляе шэраг геральдычных малюнкаў у выглядзе галавы тура (зубра) у гербах розных краін і правінцый (Мекленбург-Шверын, Мекленбург-Стрэліц, Сігет-Марамурэш), у родавых гербах венгерскага арыстакрата Баласа, шведа Аксенштэрна, у польскіх гербах (Глова Бавола, Вянява), а таксама ў гербах гарадоў Каліц і Познань. Ён жа прапанаваў гіпотэзу, што адзін з мясцовых дынастаў у 1-й палове XIV ст., магчыма, атрымаў у свой герб выяву галавы тура (зубра) ад Уладзіслава Лакатка з нагоды пераможнага паходу супраць Брандэнбург (1325) з удзелам малдаўскіх воінаў. Пазней род дынаста або згас, або быў падпарадкаваны кімсьці, а герб стаў сімвалам малдаўскай зямлі.

У сваіх даследаваннях Г. Брэтяну меркаваў, што трансільванскі ваявода Мікалай Сірока, які задумаў крыжовы паход супраць татараў у 1343 годзе ад імя свайго сюзерэна караля Людовіка, мог надзяліць геральдычным знакам у выглядзе галавы тура аднаго з малдаўскіх ваяводаў, якія вызначыўся ў бітвах.

Г. Балш спаслаўся на выяву каранаванай галавы зубра на гербе польскай правінцыі Каліц і схільны бачыць польскі ўплыў на паходжанне герба Малдовы.

Р. Вуя сцвярджае аўтарства Драгаша ў стварэнні свайго фамільнага герба, магчыма, бо яго радзіма Сігет (Трансільванія), у гербе якога геральдычная выява галавы тура, а можа ў памяць пра сваё легендарнае паляванне. М. Берза і Д. Чарнавадзяну лічаць, што дзяржаўны герб звязаны з імем Багдана I. К. Кірыцэску звязвае з’яўлення герба Малдовы з імем Пятра I Мушата.

Цэнтральная геральдычная фігура (галава тура) дапоўнена спадарожнымі элементамі. Адзін з іх зорка, размешчаная паміж рагамі. Па левы і правы бок галавы, сімвал сонца — ружа (разетка) і паўмесяц. Паўмесяц вядомы ў польскай, нямецкай і венгерскай геральдыцы з XII ст., дзе ён заўсёды спалучаўся з сімвалам сонца.

## Адзінае княства 
Першая вядомая выява герба Малдовы — галава тура (зубра) з зоркай паміж рагамі, з ружай і паўмесяцам па баках — пячатка Пятра Мушата ад 1377 года. На пячатцы змяшчаецца легенда: «Petrus voivoda Moldaviensis». Герб быў і на манетах чаканкі Пятра Мушата. На аверсе манет, такіх як грошы, выяўляўся дынастычны герб дома Анжу — шчыт з трыма бэлькамі ў першым полі і лілеямі ў другім; на адваротным баку галава тура з лірападобна-выгнутымі рагамі, паміж якімі змешчана пяціканцовая зорка, а па баках разетка і паўмесяц — дынастычная эмблема Мушацінаў. На гаспадарскіх пячатках заўсёды выяўлялі галаву тура і звычайна легенду на славянскай мове. Як напрыклад: «Печать ИО Романа воевода Земле Молдавской» на пячатцы да дакумента ад 30 сакавіка 1392 года. Галава быка на працягу XIV ст. выкарыстоўвалася як дынастычная эмблема дома Мушацінаў, і толькі паступова, пачынаючы з канца праўлення Аляксандра I Добрага і да Стэфана III Вялікага стала дзяржаўным сімвалам.

На пячатцы да граматы, падпісанай Аляксандрам Добрым легенда «Печать Олександра воеводы, господарь Земли Молдавской». На пячатках 2-й паловы XV ст. — Стэфана Вялікага герб Малдовы суправаджае легенда па-славянску: «Печать ИO Стефана воевода господар Земли Молдавской». Да XVII ст. да герба Малдовы сталі дадаваць рэгаліі гаспадара: буздыган (булаву) і меч.

Герб Малдовы апеў у вершах вялікі малдоўскі кніжнік мітрапаліт Дасафцей:

«Галава тура, знатнага звера,
Азначае выдатную сілу краіны…».

З пачатку XVIII ст. пачынаецца адраджэнне малдаўскай сімволікі — з’яўляюцца пячаткі з якаснымі выявамі герба дзяржавы на манер польскіх і расійскіх пячатак — акружаннымі гербамі тэрыторый.

Файл:Печать Петра I Мушата 1387.svg|Пячатка Пятра I Мушата, 1387
Файл:Coat of arms used by Alexandru cel Bun.jpg|Герб Аляксандра I Добрага, 1400—1432
Файл:AlexandruCelBunSeal.png|Пячатка Аляксандра Добрага, 1400—1432
Файл:Seal of Stephen III of Moldavia.svg|Пячатка Стэфана III Вялікага, 1457—1504
Файл:COA of Stephen III of Moldavia.svg|Прамалёўка герба з пячаткі Стэфана III Вялікага
Файл:Stema Moldovei 1479.jpg|Герб Малдовы, 1479
Файл:Moldavia's coat of Arms of 1481.jpg|Герб Малдовы, 1481
Файл:Putna - Lapusneanu - 1559.jpg|Герб Малдовы, 1559
Файл:Jacob Despoth. Wappen (Gouache) - crop.png|Герб , 1561
Файл:Coat of Arms of Moldavia - Großes Wappenbuch (crop).png|Герб з нямецкага гербоўніка, каля 1586
Файл:Coat of arms of Moldavia under Aron the Tyrant.svg|Герб 
Файл:Stema Mihai Viteazul.jpg|Фамільны герб Міхая Храбрага, каля 1600
Файл:VasileLupuSeal1641.png|Пячатка Васіля Лупу, 1641
Файл:Stema Moldovei 1641.jpg|Герб Малдовы, 1641
Файл:Coat of arms of the Principality of Moldavia 1643.svg|Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1643
Файл:Coat of arms of Moldavia 1646.png|Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1646
Файл:DragomirnaCOA.JPG|Герб Малдавіі, XVII стагоддзе
Файл:Coat of arms of Moldavia in Stematographia 1702.png|Герб з «Стэматаграфіі» П. Р. Вітэзавіча, 1702
Файл:Stema Moldovei din 1716.png|Герб Малдавіі пры ўладарстве Міхая Ракавіцэ, 1716
Файл:Coa Moldova 1775.jpg|Герб Малдовы, 1775
Файл:Coats of arms of Moldova Alexander Moruzi 1806-1807.jpg|Герб Малдовы часоў Аляксандра Мурузі, 1806—1807. Поле шчыта — блакіт.
Файл:DivanulCnejieiMoldovei1807.png|Пячатка  Малдавіі, 1807. Поле шчыта — золата.
Файл:Coat of arms of Moldavia under Scarlat Callimachi, Sfântul Spiridon version.svg|Герб Малдовы пры , каля 1812. Поле шчыта — золата.

## Заходняя частка княства 
Пасля 1812 года ўсходняя частка княства (міжрэчча Днястра і Прута) далучана да Расійскай імперыі і ствараецца Бесарабская вобласць, у 1873 годзе ператвораная ў губерню. Канчаткова тэрыторыя губерні сфарміравалася ў 1878 годзе.

Заходняя частка княства засталася васалам Асманскай імперыі. З 1812 года поле герба княства — сіняе. Пасля 1821 года, калі Дабруджа ўвайшла ў склад княства і з’явіўся выхад да мора, да герба як пахолкаў дадалі дэльфінаў.

Са студзеня 1832 года кіраўніком рускай адміністрацыі Паўлам Дзмітрыевічам Кісялёвым быў уведзены . Ён прадугледжваў нацыянальную сімволіку. Неўзабаве пры Міхаіле Стурдза з’яўляюцца каляровыя выявы герба і ваенных сцягоў, дзе на сінім фоне залатая галава тура з зоркай паміж рог. Затым над гербам з’яўляецца княжацкая карона, і ўвесь герб па еўрапейскай традыцыі размяшчаецца на княжацкай мантыі. На пашпартах княства 1855 года поле герба намалявана чырвона-сінім, аналагічна сцягу.

Файл:Stema Moldovei in timpul domniei lui Mihai Sturdza crop.png|Герб 
Файл:CoA from Flag of the Moldavian Army 1849.svg|Малы герб. Прарысоўка са сцяга батальёна княства, 1849
Файл:Coat of arms of the Moldavian Principality 1851.jpg|Герб 1851 года з малдаўскім тэкстам 
Файл:Прінціпатꙋл Молдовеі. Пасапорт. COA.jpg|Герб з пашпарта Малдаўскага княства. 1855
Файл:COA of Moldavia 1855.svg|Вялікі герб. Прарысоўка з пашпарта, 1855.
Файл:Проект герба Объединенных княжеств Валахии и Молдавии 1860.png|Малдаўскі герб у складзе праекта герба Аб'яднаных княстваў Валахіі і Малдавіі, 1860

Файл:Colors of COA of Moldavia 1806-1807.svg|1806—1807 гады пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1812-1819.svg|1812—1819 гады пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1834.svg|1834 пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1849.svg|1849 пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1849-1855.svg|1849—1855 гады пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1855.svg|1855 пры 
Файл:Colors of COA of Moldavia 1859.svg|1859 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы
Файл:Colors of COA of Moldavia 1863.svg|1863 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы
Файл:Colors of COA of Moldavia 1872.svg|1872 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы

## Бесарабія 
Руска-турэцкія вайны спрыялі вызваленню зямель паміж Прутам і Днястром ад асманскага ўладарства. Паводле Бухарэсцкага мірнага дагавора 16 мая 1812 года яны былі далучаны да Расійскай імперыі. Пасля далучэння, усходняя частка Малдаўскага княства і Буджак атрымалі назву Бесарабская вобласць, а з 1873 года губерня. З гэтага моманту Бесарабіяй сталі называць Бесарабскую губерню.

У архіве Кішынёва захаваўся герб Бесарабскай вобласці. Герб Бесарабскай вобласці зацверджаны Мікалаем I 2 красавіка 1826 года: «шчыт перасечаны; у верхнім барвовым полі расійскі двухгаловы арол з сэрцападобным маскоўскім шчытком на грудзях, вянком і паходняй у лапах; у ніжнім залатым полі галава тура (зубра)».

Новы варыянт герба прыняты Аляксандрам II 5 ліпеня 1878 года. Выглядаў ён наступным чынам: «у блакітным шчыце залатая галава тура (зубра), з барвовымі вачыма, языком і рагамі, якая суправаджаецца, паміж рагамі, залатой з пяццю прамянямі зоркай і па баках направа, срэбнай ружай з пяццю прамянямі і налева такім самым паўмесяцам, звернутым налева. Аблямоўка з колераў імперыі. Шчыт увянчаны Імператарскай каронай і акружаны залатым дубовым лісцем, злучаным ».

Файл:Bessarabia Gubernia CoA.png||Герб Бесарабскай вобласці, 1815
Файл:Bessarabia Gubernia CoA 2.png|Герб Бесарабскай вобласці. Зацверджаны 2 красавіка 1826 года
Файл:Бессарабская губерния из Бенке.jpg|Афіцыйнае апісанне ў гербоўніку МУС Расійскай імперыі, 1880
Файл:Coat of arms of Bessarabia Governorate 1878.svg|Герб губерні, 1878

## Малдоўскі сімвал у іншых краін 
#### Польскае каралеўства 
У XVI ст. многія пытанні дзяржаўнага ладу Малдаўскага княства не вырашаліся без удзелу польскага боку. У гэты перыяд Польшча нават лічыла Малдову сваёй тэрыторыяй і выяўляла малдаўскі герб у сваіх дакументах разам з гербамі польскіх ваяводстваў.

Файл:Seal of Moldavia of Alexander of Poland.png|Герб Малдовы на пячатцы Аляксандра Ягелончыка да 1506 года
Файл:Coat of arms of Moldavia as a Polish subordinate, 1506.png|Герб «Валошскага ваяводства» з польскага , 1506
Файл:Arma regni Poloniae 1562 - Palatinat. Valachia.png|З польскага гербоўніка 1562 года
Файл:Wojewodztwo woloskie - Paprocki.svg|Герб «Валошскага ваяводства» з кнігі Б. Папроцкага «Herby rycerstwa polskiego», 1858
Файл:Herb Województwa Wołoszkiego (Księstwo Mołdawskie).png|Герб «Валошскага ваяводства» з гербоўніка XIX стагоддзя.

#### Расійская імперыя 
У 1768 годзе была дасягнута дамоўленасць з прарасійскі настроенымі баярамі Валахіі пра сумесныя дзеяннях расійскіх войскаў і валахаў. Пасля таго, як расійскія войскі ў верасні 1769 года ўступілі ў Ясы і былі ўрачыста сустрэтыя мітрапалітам Гаўрыілам з баярствам, у Валахіі ўспыхнула паўстанне, якое завяршылася заняццем Бухарэста, арыштам гаспадара Рыгора Гікі і пераходам улады да Пырву Кантакузіна. Насельніцтва Малдавіі і Валахіі з энтузіязмам прынялі ўдзел у вайне на баку расійскіх войскаў. Дзякуючы Кючук-Кайнарджыйскаму міру 1774 года, а таксама Яскаму дагавору 1791 года Малдова і Валахія атрымалі цэлы шэраг правоў аўтаноміі. Расія набывала права заступніцтва над княствамі. Расійска-турэцкія войны значна палегчылі становішча Дунайскіх княстваў.

Пры Кацярыне II у 1776 годзе ў сувязі са скасаваннем Запарожскай Сечы, для абароны паўднёвых межаў з «малдаўскіх выхадцаў» Наварасійскай губерні складзены Малдаўскі гусарскі (паселены) полк. У 1776 годзе зацверджаны герб : «падобны да папярэдняга [гэта значыць, у верхнім полі двухгаловы арол, які быццам выходзіць з-за ніжняга поля], толькі ніжняя частка ўся чырвоная, з выявай залатой валовай галавы». Малдаўскія гусары насілі менцікі і ківеры асноўных геральдычных колераў Малдаўскага княства — чырвонага і сіняга. Гэтыя ж колеру выкарыстоўваліся і пры распрацоўцы палкавых сцягоў.

У час расійска-турэцкай вайны расійскія войскі займалі тэрыторыю Малдавіі і Валахіі. У сувязі з вялікім недахопам меднай разменнай манеты на акупаванай тэрыторыі ў 1771—1774 гадах была арганізавана чаканка адмысловых медных манет. 24 лютага 1771 года выйшаў указ «прывілей, дадзены барону Гартэнбергу, на выраб 1.000.000 руб. малдаўскай меднай манеты». Курс малдова-валахскіх грошай да расійскімі быў наступны — 1 пара была роўная 3 дзяньгам, 2 пары — 3 капейкам. 5 капеек атрымаліся вялікі прыгожай манетай. На адным баку намаляваны двухгаловы арол, пад лапамі якога знаходзяцца авальныя шчыты з гербамі Малдавіі (галава быка з рагамі) і Валахіі (паўсталая на зямлі птушка з крыжам у дзюбе).

Файл:Реверс с российской монеты 1 пара 3 денги 1772.svg|Рэверс з расійскай манеты 1 пара 3 дзяньгі. 1772
Файл:Герб Молдавского полевого полка (с 1776 по 1783 г.).jpg|Герб  у 1776-1783 гадах
Файл:Герб России с гербами Молдавии и Валахии 1809.jpg|Герб Расіі з кнігі , 1809

#### Аўстра-Венгрыя 
Падчас расійска-турэцкай вайны 1768—1774 гадоў рэгіён занялі расійскія войскі і ў 1775 годзе Асманская імперыя падпісала дагавор паводле якога Букавіна адыходзіла да Аўстрыйскай імперыі. Аўстрыйцы ў 1786 годзе ўключылі край як Чарнавіцкую акругу ў склад Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі. У студзені 1849 года пасля рэвалюцый, якія ахапілі Аўстрыйскую імперыю, Франц Іосіф I даў Букавіне статус асобнага кароннага краю, і ўтварыў Герцагства Букавіна у персанальнай уніі з Каралём Галіцыі. Яго адміністрацыйным цэнтрам сталі Чарнаўцы. 29 верасня 1850 года імператар зацвердзіў часовую канстытуцыю краю. У ёй пацвярджалася, што Букавіна — асобная каронная зямля імперыі, і як герцагства атрымлівае свой герб.
Coat of arms of Bukovina.svg|Малы герб
Coat of arms of Bukowina.svg|Вялікі герб
Palace of Justice, Vienna - Aula, Coat of Arms - Herzogtum Bukowina 4216.jpg|Зала сходаў у Палацы правасуддзя, Вена

## Гл. таксама 
* Герб Малдаўскай Дэмакратычнай Рэспублікі
* Герб Малдовы

## Заўвага 
Катэгорыя:Малдаўскае княства
Катэгорыя:Гербы Малдовы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі