open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Junulara E-semajno

**Junulara E-Semajno** (JES, *Моладзевы Э-тыдзень*) - навагодняя моладзевая эсперанта-сустрэча, заснаваная Польскай і Нямецкай моладзевымі эсперанта-арганізацыямі. Першы JES адбыўся ў навагодні тыдзень з 2009 па 2010 у Закапанэ, другі - з 2010 па 2011 у Бурге (Шпрэвальд).
JES была створана шляхам зліцця дзвюх пераднавагодніх моладзевых эсперанта-сустрэч: польскай Ago-Semajno (AS) і нямецкага Міжнароднага семінара (IS, Internacia Seminario). Сезон 2008/2009 стаў для абодвух мерапрыемстваў апошнім: для IS гэта быў 52-і сезон, для AS 7-ы. Згодна з ідэяй арганізатараў, JES будзе адбывацца штогод на працягу аднаго тыдня ў розных мясцінах Цэнтральнай Еўропы.
## Назва 
Літару [E] у абрэвіятуры JES звычайна расшыфроўваюць як "эсперанта", але яна можа таксама сімвалізаваць Еўропу і адукацыю (у эсперанта - Edukado). Таму найбольш блізкім па сэнсу будзе ўжыванне назвы Junulara E-Semajno замест Junulara Esperanto-Semajno. Акрамя таго, "JES" - гэта часціца, адпавядаючая беларускаму "Так".
Існуе таксама і альтэрнатыўная назва JES - OS, як намёк на яе папярэднікаў: IS і AS. У эсперанта "is" - канчатак дзеяслова мінулага часу, "as" - цяперашняга часу, "os"- будучага часу.

Катэгорыя:Эсперанта
Катэгорыя:Эсперанта-сустрэчы
Усеамерыканскі кангрэс эсперанта

**Усеамерыканскі кангрэс эсперанта** () — сустрэча амерыканскіх эсперантыстаў. Напачатку яна была нерэгулярнай, але, пачынаючы з трэцяга кангрэса, адбываецца кожныя тры гады. TAKE склікаецца Амерыканскай камісіяй UEA і арганізуецца мясцовым аргкамітэтам.

TAKE накіраваны на ўзмацненне салідарнасці паміж эсперантыстамі з Паўночнай, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі, развіццё эсперанта-руху і даследаванне яго праблем. Падчас кангрэса эсперантысты прымаюць удзел у мностве праграм. Акрамя рабочай часткі, арганізуюцца таксама адукацыйныя і забаўляльныя мерапрыемствы.

Катэгорыя:Эсперанта
Катэгорыя:Эсперанта-сустрэчы
Францішак Цэтнер

**Францішак Цэтнер** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Ваявода смаленскі (з 1714).

Трымаў Камянацкае (з 1702) і Вярбельскае (з 1727) староствы.

## Біяграфія 
міні|злева|180px|Ганна з Тарлаў

Прадстаўнік шляхецкага роду Цэтнераў герба «Прырова», сын Яна, кашталяна валынскага, і Люзанны з Джурова.

У 1702—1703 набіраў ахвотнікаў у панцырную харугву. Абіраўся паслом на сойм 1712.

Ажаніўся з Ганнай, дачкой ваяводы люблінскага Станіслава Тарлы. У шлюбе меў дачку Францішку, другую жонку ваяводы падольскага Міхала Юзафа Жавускага.

Партрэты Францішка Цэтнера і ягонай жонкі Ганны (абодва каля 1730) у наш час захоўваюцца ў Львоўскай галерэі мастацтваў, куды яны трапілі з палаца Жавускіх у мястэчку Раздол.

Францішак
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы смаленскія
Катэгорыя:Старосты камянацкія
Катэгорыя:Старосты вярбельскія
Катэгорыя:Памерлі ў Львоўскай вобласці
Гачак

**Га́чак** ( — кручок, ад  — крук, гак) — дыякрытычны знак, які прастаўляецца ў лацінцы над некаторымі літарамі для надання ім новага гукавога значэння. Самыя распаўсюджаныя літары з гачакам — č, ř, š, ž. Аўтарства знака належыць Яну Гусу, які ўкараніў яго ў 1410 годзе. Форма знака развілася з кропкі (ż). Пазней, магчыма, ужо ў 1412 годзе, гачак прыняў сучасны выгляд — ˇ (ž). Над некаторымі высокімі літарамі (маленькія ť, ď, ľ і вялікая Ľ) гачак у друкаваных шрыфтах выглядае інакш — падобна на апостраф, хоць над вялікімі Ť і Ď адлюстроўваецца звычайнай выявай.

## Славянскія мовы 
Першапачаткова знак ужываўся ў толькі чэшскай пісьменнасці. Потым гачак таксама пачаў ўжывацца ў славацкай пісьменнасці. У 1830 годзе Людэвіт Гай увёў гачак у харвацкую пісьменнасць. З сярэдзіны XIX стагоддзя ўжываецца ў славенскай пісьменнасці. З пачатку XX стагоддзя гачак сустракаўся ў беларускай лацінцы. Гачак таксама ўжываецца ў лужыцкіх мовах.

## Балтыйскія мовы 
Гачак выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах сучасных балтыйскіх моў: літоўскай і латышскай.

## Транскрыпцыя і транслітарацыя 
Літары з гачакам шырока ўжываюцца ў лінгвістычных працах пры транскрыпцыі бяспісьменных моў свету (у тым ліку ў запісу рэканструяваных праформ — праславянскіх, праіндаеўрапейскіх), а таксама ў лацінскай транслітарацыі іншых пісьменнасцей, у тым ліку і славянскай кірыліцы. Аднак у Міжнародным фанетычным алфавіце ужыванне гэтага знака абмежавана (напрыклад, для шыпячага, які адпавядае кірылічнаму **ш** ці чэшскаму **š**, выкарыстоўваецца сімвал **ʃ**).

Катэгорыя:Дыякрытычныя знакі
Ян Альфонс Ляцкі

**Ян Альфо́нс Ля́цкі** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян менскі (1630—1634) і жамойцкі (1634—1643), староста генеральны жамойцкі (з 1643).

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Ляцкіх уласнага герба «Цмок», сын Тэадора, бацька Тэадора Аляксандра.

Навучаўся ў Падуанскім універсітэце. Удзельнічаў у войнах са Швецыяй, Асманскай імперыяй і Расіяй

## Літаратура 
* 

* 

Ян Альфонс
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты жамойцкія
Катэгорыя:Кашталяны жамойцкія
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Шарль Мары дэ ла Кандамін

**Шарль Мары дэ ла Кандамін** (; , Парыж — , Парыж) — французскі астраном, геадэзіст і падарожнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Парыжы ў багатай дваранскай сям’і, паступіў на ваенную службу і ўдзельнічаў у аблозе Розаса, аднак хутка прысвяціў сябе выключна навуцы і з 1730 годзе быў ужо членам Французскай акадэміі. Звярнуў на сябе ўвагу прапановай выкарыстоўваць парахавыя ўспышкі для вызначэння рознасцяў даўгаты, якія на той час вызначаліся з вялікімі недакладнасцямі.
 
У 1736—1746 гадах правёў у навуковай экспедыцыі ў Паўднёвую Амерыку, з П’ерам Бугерам, Луі Гадэнам і Жазефам Жусьё для вымярэння дугі мерыдыяна пад экватарам. У гэтай экспедыцыі ім упершыню быў апісаны працэс атрымання каўчуку. Тады ж ім быў апісаны працэс лячэння маляры хінінам.
 
Затым здзейсніў яшчэ некалькі навуковых паездак, напрыклад, для назірання праходжання Венеры перад дыскам Сонца. Апроч мемуараў Кандамін выдаў «Manière de déterminer la différence en longitude de deux lieux peu éloignés l’un de l’autre» (П., 1735), «Projet d’une mesure invariable, commune à toutes les nations» (1747), «Mesure des trois premiers degrés du méridien dans l’hémisphère austral» (1751) і «Journal du voyage fait par l’ordre du Roi à l'équateur» (1751).

## Літаратура 
* Neil Safier. Measuring the New World: Enlightenment Science and South America. — Univ. of Chicago Press, 2008. — ISBN 0226733556

Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Геадэзісты Францыі
Катэгорыя:Астраномы Францыі
Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе

**Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе** — другі (пасля Вышэйшай лігі) дывізіён чэмпіянату Беларусі па футболе.

## Спаборніцтва 
У Першай лізе звычайна бяруць удзел 16 клубаў. Два найлепшых па выніках сезона трапляюць у Вышэйшую лігу, а дзве найгоршыя трапляюць у Другую лігу. Колькасць каманд-удзельніц можа змяняцца ў адпаведнасці з рэгламентам па правядзенні спаборніцтваў Беларускай федэрацыі футбола.

## Пераможцы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Першая ліга на сайце АБФФ
Уладзіслаў Юзафат Сапега

**Уладзіслаў Язафат Сапега**, таксама сустракаецца варыянт **Уладзіслаў Юзафат Сапега** (, Косава — , Вішніцы) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Чашнік (1681—1684) і крайчы вялікі літоўскі (1684—1699), ваявода менскі (1699—1709) і берасцейскі (з 1709).

## Біяграфія 
З кодзенскай лініі магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс», сын Крыштафа Францішка і Алены з Саламярэцкіх. Меў братоў Станіслава Казіміра і Андрэя Францішка.

Навучаўся ў езуіцкіх калегіумах у Любліне і Брунсбергу (Браневе), універсітэтах Прагі і Вены.

Удзельнічаў у вайне 1673—1674 гадоў супраць туркаў (Хоцінская бітва, украінская кампанія 1674 года Міхала Казіміра Паца).

Абіраўся паслом на соймы, быў дэпутатам Галоўнага Трыбунала. У часе Паўночнай вайны (1700—1721) выступаў за саюз з Расіяй.

Упершыню ажаніўся з Уршуляй Даніловіч (шлюб у 1658, развод у 1693), з якой меў дачку Яну. Другі раз пабраўся шлюбам з Людвікай Марыяй фон Гольц (у 1693), трэці раз — з Крысцінай Сангушкай (у 1697), з якой меў сыноў Караля Юзафа, Казіміра, Яна, Міхала, Францішка, Юзафата і Ігнацыя, а таксама дачок Ганну і Канстанцыю. Пахавалі Уладзіслава Юзафата Сапегу ў Вішніцах.

## Гл. таксама 
* Палац Сапегаў у Мінску

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Асобы
Уладзіслаў Юзафат
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія
Якаў Ківавіч Сыркін

**Якаў Ківавіч Сыркін** (23 лістапада [5 снежня] 1894, Мінск — 8 студзеня 1974, Масква) — савецкі вучоны, акадэмік Акадэміі навук СССР.

## Біяграфія 
Сын *Ківы Якаўлевіча (Янккелевіча) Сыркіна*. У 1912 годзе паступіў на хімічны факультэт універсітэта ў горадзе Нансі, дзе правучыўся да 1914 года. У сувязі з распачатай вайной, быў вымушаны перапыніць вучобу і вярнуцца ў Расію. У 1915 годзе ён паступіў на хімічны факультэт Рыжскага політэхнічнага інстытута, у 1918 годзе паступіў у Іванава-Вазнясенскі політэхнічны інстытут, які быў створаны на аснове эвакуяванага РПІ, скончыў ІВПІ ў 1919 годзе. Пасля заканчэння інстытута, працягнуў у ім працу. У 1922 годзе быў абраны дацэнтам. З 1925 да 1930 года займаў пасаду загадчыка кафедры.
 
Пасля падзелу ІВПІ ў 1930 годзе, працягнуў працу ў Іванаўскім хіміка-тэхналагічным інстытуце, але прапрацаваў у ім толькі адзін год, бо ў 1931 годзе быў прызначаны загадчыкам кафедры ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце тонкіх хімічных тэхналогій імя Ламаносава, дзе прапрацаваў да 1974 года. У 1932 годзе Сыркін пераехаў у Маскву і арганізаваў лабараторыю будовы малекул ў інстытуце імя Карпава, у якой займаў пасаду загадчыка да 1952 года. У 1935 годзе яму была прысуджана ступень доктара хімічных навук. 30 верасня 1943 года быў абраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР па спецыяльнасці «агульная і фізічная хімія», 20 чэрвеня 1964 — акадэмікам па спецыяльнасці «хімічная фізіка». З 1967 па 1974 год працаваў загадчыкам аддзела ў Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі імя Курнакова.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізікахімікі СССР
Ала Васілеўна Сычова

**Ала Васілеўна Сычо́ва** (**Канянкова**; нар. , Ленінград — ) — беларускі архітэктар, педагог. Доктар архітэктуры (1983), прафесар (1985). Член Саюза архітэктараў Беларусі (1959). Акадэмік Беларускай акадэміі архітэктуры (1997).

## Біяграфія 
Скончыла Уральскі політэхнічны інстытут у Свярдлоўску ў 1956 годзе. У 1958—1961 гадах працавала ў інстытуце «Белдзяржпраект», з 1960 года — аспірант, асістэнт, дацэнт кафедры архітэктуры, з 1984 года — загадчык кафедры горадабудаўніцтва Беларускага політэхнічнага інстытута. З 1985 года прафесар кафедры «Горадабудаўніцтва».

## Творчасць 
Працавала ў галіне горадабудаўніцтва, ландшафтнай архітэктуры. Найбольш значныя работы: схема планіроўкі зон адпачынку возера Нарач і вадасховішча Пціч (Мінскі раён, 1959), прыгараднай зоны Гродна (1960), праекты зоны адпачынку на рацэ Волма (1969), парк у горадзе Беразіно (1979, усе ў суаўтарстве), рэканструкцыі паркаў у Лагойску (1980) і Маларыце (1986).

Аўтар навуковых прац больш 180 публікацый, у тым ліку 8 кніг — 6 манаграфій і 2 навучальных дапаможнікаў у галіне ландшафтнай архітэктуры і аховы прыроды, у т.л.: «Загарадны адпачынак дзяцей» (Масква, 1971), «Ахова прыроды і архітэктура» (Мінск, 1976), «Ландшафтнае аблічча беларускага сяла» (Мінск, 1982), «Архітэктурна-ландшафтнае асяроддзе. Пытанні аховы і фарміраванні» (Мінск, 1982), «Ландшафтны дызайн» (Мінск, 1984, з Н. П. Цітовай), «Горадабудаўніцтва Беларусі» (1988, у аўтарскім калектыве).

## Узнагароды 
Узнагароджана Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1980). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2000, у аўтарскім калектыве) — *за комплекс даследаванняў па тэорыі архітэктуры (фарміраванне беларускай навуковай школы), створаны ў 1995—1998 гадах*.

## Бібліяграфія 
* Загородный отдых детей. — М., 1971;
* Охрана природы и архитектура. — Мн., 1976;
* Ландшафтный облик белорусского села. — Мн., 1982;
* Архитектурно-ландшафтная среда. 2 изд. — Мн., 1982;
* Ландшафтный дизайн. — Мн., 1984 (разам з Н. П. Цітовай);
* Градостроительство Белоруссии. — Мн., 1988 (у сааўт.).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Катэгорыя:Аўтары кніг па архітэктуры з Беларусі
Сычуг

: a — стрававод, b — рубец, c — сетка, d — кніжка, e — сычуг, f — тонкая кішка]]
**Сычу́г** (*abomasum*) — частка страўніка жвачных (апошні 4-ы аддзел складанага 4-камернага страўніка жвачных жывёл), так званы залозісты страўнік.
 
Сычуг адпавядае простаму аднакамернаму страўніку большасці млекакормячых. Слізістая абалонка сычуга пакрыта прызматычным эпітэліем, утрымлівае фундальныя (дновыя), піларычныя і кардыяльныя залозы і ўтварае 13—14 доўгіх складак, якія павялічваюць паверхню. Мускульная абалонка сычуга ўтворана вонкавым падоўжным і ўнутраным колцавым пластамі.

У сычугу цялят, якія сілкуюцца малаком, выпрацоўваецца рэнін — стрававальны сычужны фермент, які расшчапляе пептыды. Вылучаны з сычугоў маладых цялят і ягнят, гэты фермент выкарыстоўваецца пры вырабе сыру.

## Гл. таксама 
* Зрушэнне сычуга

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Сычу́г // 
* 
* 
* Страўнік // Жывёльны свет: Тэматычны слоўнік / Склад. В. Дз. Астрэйка і інш.; Рэд. Л. П. Кунцэвіч, А. А. Крывіцкі — Мн.: Беларуская навука, 1999. — С. 126. — 239 с. — 700 экз. — ISBN 985-08-0185-9.

Катэгорыя:Ветэрынарыя
Катэгорыя:Органы жывёл
Катэгорыя:Страўнік
Катэгорыя:Жвачныя
Сысучыя інфузорыі

**Сысу́чыя інфузо́рыі**, **сукторыі** (*Suctoria*) — падклас (клас) прасцейшых тыпу інфузорый.

Каля 500 (каля 1000) відаў. Пашыраны ў прэсных вадаёмах і морах. На тэрыторыі Беларусі адзначаюцца  і , , . Пераважна сядзячыя формы.

## Апісанне 
Даўжыня ад 30 мкм да 3 мм. Раснічкі ў дарослых адсутнічаюць. Могуць прымацоўвацца да субстрату, водных раслін і жывёл. У некаторых цела моцна разгалінаванае. Рот адсутнічае. З дапамогай хапальных і сысучых шчупальцаў ловяць і высмоктваюць здабычу, пераважна інфузорый (адсюль назва). Размнажэнне бясполае (вонкавае або ўнутранае пачкаванне, пры якім утвараюцца плаваючыя або поўзаючыя «бадзяжкі») і палавое — кан’югацыя. Некаторыя — паразіты іншых інфузорый.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Сысу́чы // 

## Спасылкі 
* *Микрюков К. А.* Протисты // Журнал «Биология», № 8/2002.
* Сосущие инфузории трихофрии // ФГБУ «Ростовский референтный центр Россельхознадзора»

Катэгорыя:Інфузорыі
Сычужны фермент

**Сычу́жны ферме́нт**, **рэнін**, **хімазін** — фермент з класа гідралаз, які выпрацоўваецца ў страўнікавых залозах млекакормячых, у тым ліку чалавека.

У жвачных жывёл выпрацоўваецца залозамі сычуга (4-га аддзела страўніка), адсюль адна з яго трывіяльных назваў — сычужны фермент. Гэта першы фермент, вылучаны хімічна: дацкі вучоны Крысціян Хансен вылучыў яго шляхам экстракцыі солевым растворам з высушанага страўніка цяля (залаты медаль у 1874 годзе).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Харчовая прамысловасць
Катэгорыя:КФ 3.4
Фенхель

**Фенхель** (*Foeniculum*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двух- і шматгадовыя травяністыя расліны з тоўстымі стрыжнёвымі каранямі. Галінастыя сцёблы вышынёй да 2 м, гладкія, акруглыя з сіняватым налётам. Цёмна-зялёнае лісце яйцападобна-трохвугольнае, 3 — 4-перыстарассечанае. Кветкі дробныя, жоўтыя, сабраныя ў складаны плоскі парасонік. Плод — двухсямянка.

## Арэал 
Існуе 2 віды. Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы. З'яўляецца старажытнай культурай Егіпта і Кітая, у Расіі — з пачатку 20 стагоддзя. На Беларусі культывуецца .

## Ужыванне 
Мае 2-6 % эфірнага алею, які выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, медыцыне, парфумерыі. Лісце і насенне ўжываюцца як прыправа, макуха (мае да 20 % бялку) ідзе на корм жывёле.

Лекавыя, харчовыя, тэхнічныя і кармавыя расліны.

## Літаратура 
*  — С. 197.
* 

## Спасылкі 
* 
* Foeniculum // The Plant List

Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Спецыі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Каміла Сьенфуэгас

**Каміла Сьенфуэгас Гарыяран** (; 6 лютага 1932, Гавана — 28 кастрычніка 1959) — кубінскі рэвалюцыянер і палітык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Гаване ў сям’і анархістаў. У 1953 годзе здзейсніў паездку ў ЗША ў пошуках заробку, але вярнуўся на Кубу, абураны атмасферай у ЗША і ўмовамі працы.

У 1954 годзе далучаецца да студэнцкай барацьбы супраць дыктатуры Фульхенсіа Батысты. У 1955 годзе падчас студэнцкай маніфестацыі быў паранены. Праз некаторы час быў падвергнуты палітычным ганенням з боку ўрада, і быў вымушаны з’ехаць з краіны. У Нью-Ёрку пазнаёміўся з ідэямі і планамі Фідэля Кастра, тады яшчэ студэнта, і вырашае пераехаць у Мексіку, дзе уступае ў шэрагі руху 26 ліпеня, і крыху пазней ўдзельнічае ў экспедыцыі на яхце Гранма з мэтай распачаць узброеную барацьбу на Кубе.

Сумесна з Фідэлем Кастра, Раулем Кастра і Эрнеста Чэ Гевара арганізаваў і ўзначаліў партызанскую барацьбу ў гарах Сьера-Маэстра. У красавіку 1958 года ўдастоены звання камандантэ (маёра) — вышэйшага звання ў Паўстанцкай арміі. У жніўні 1958 года Каміла Сьенфуэгас устае на чале 2-й Партызанскай калоны «Антоніа Масеа», якая прайшла маршам ад гор Сьера-Маэстра ў правінцыю Лас-Вільяс, дзе, разбіўшы мясцовыя гарнізоны батыстаўцаў, адкрыла яшчэ адзін партызанскі фронт. Пад яго камандаваннем штурмам узяты горад Ягуахай, што адыграла важную ролю ў барацьбе з дыктатурай Фульхенсіа Батысты.

Паводле афіцыйнай версіі, камандантэ Каміла Сьенфуэгас загінуў 28 кастрычніка 1959 падчас авіякатастрофы самалёта CESSNA 310 над Атлантычным акіянам. Абломкі самалёта так і не былі знойдзеныя.

## Літаратура 
* 
*  — Столб. 1007. — 1024 столб. с илл. и карт., 8 л. карт и илл.

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Кубы
Катэгорыя:Палітыкі Кубы
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Грыхальва

**Грыхальва** () — рака на паўднёвым усходзе Мексікі. З’яўляецца адной з найбуйнейшых рэк краіны, даўжыня яе складае 480 км. Упадае ў Мексіканскі заліў. Рачны басейн складае 134 400 км². На рацэ створаны каскад з 4 ГЭС сумарнай устаноўленай магутнасцю 4,8 млн кВт. Найбуйнейшая з гэтых ГЭС — Чыкаасен (2,4 млн кВт).
 
Рака названая ў гонар іспанскага канкістадора Хуана дэ Грыхальва, які наведаў гэты раён у 1518 годзе.

## Спасылкі 
* World Delta Database: Rio Grijalva River 

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у заліў Кампечэ
Катэгорыя:Рэкі Мексікі
Хуан дэ Грыхальва

**Хуан дэ Грыхальва** (; каля 1489, Куэльяр, Іспанія — 21 студзеня 1527) — адзін з першых іспанскіх канкістадораў. Экспедыцыя Грыхальвы, падчас якой была адкрыта Мексіка, адлюстравана ў кнізе Берналя Дыяса «Сапраўдная гісторыя заваявання Новай Іспаніі».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Постаці Іспаніі
Катэгорыя:Гісторыя Мексікі
Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта

**Сье́ра-Нева́да-дэ-Са́нта-Ма́рта** () — ізаляваны горны масіў на поўначы Анд, на ўзбярэжжы Прыкарыбскай нізіны. Вышыня 5780 (5775) м (гара Крыстобаль-Калон — самая высокая ў Калумбіі).

Складзены пераважна крышталічнымі і метамарфічнымі пародамі, схілы — асадкавымі. На вяршынях — вечны снег і ледавікі. На паўночных схілах — лясы, на паўднёвых — ксерафітныя рэдкалессі і хмызнякі, у верхнім поясе на вышыні 3000—4500 м высакагорная вечназялёная расліннасць (парамас), якая характарызуецца рэдкімі невысокімі дрэўцамі (2—5 м вышынёй), пераважна з сямейства складанакветных.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Sierra Nevada De Santa Marta, Colombia // WorldAtlas
* Sierra Nevada de Santa Marta: Earth’s highest coastal mountain // Landscapes Revealed

Катэгорыя:Горы Калумбіі
Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Калумбіі
Сьера-Невада

**Сьера-Невада** ( —  «Снежныя горы») — назва некалькіх горных сістэм:
* Сьера-Невада, Іспанія
* Сьера-Невада, ЗША
* Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта (Анды)
Бадзян

**Бадзян** (*Illicium*) — род кветкавых раслін падсямейства іліцыевыя. Існуе 42 віды.

## Арэал 
Пашыраны ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, у Паўднёвай Амерыцы і на паўднёвым усходзе Паўночнай Амерыкі. Найбольш вядомы  — вострапахучая расліна. Інтрадукаваны на Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа разам з іншымі (амерыканскімі) відамі —  і .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовазялёныя кусты і дрэвы. Лісце пераважна сабраныя на канцавінах парасткаў, суцэльнакрайнія, чэрашковыя, без прылісця, з дробнымі кропкамі-залозкамі.

Кветкі двухполыя, адзінкавыя, пазухавыя, на кветканожках, жоўтыя ці пурпуровыя. Калякветнік з 3-6 вонкавых і 12-15 унутраных доляў, размешчаных у некалькі кругоў. Тычкі і пладалісцінкі шматлікія.

Плод зборны, які складаецца з многіх аднанасенных сухіх адраўняных лістовак, размешчаных зоркападобна на канічным кветкаложы. Насенне цвёрдае, гладкае, бліскучае.

Пачынае пладаносіць на пяты год.

## Ужыванне 
У якасці прыправы ўжываюцца сухія спелыя плады бадзяна сапраўднага ў нязменным або молатым выглядзе.

Катэгорыя:Лімоннікавыя
Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько

**Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько́** (, Гродна — ) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1997, кандытат з 1987), прафесар (2000), акадэмік акадэміі метралогіі «Белая Русь», акадэмік Беларускай інжынернай акадэміі (2002, член-карэспандэнт з 1998).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Гродна. Скончыў фізічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта у 1974 годзе. У 1974—1976 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце. З 1978 года на кафедры оптыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта, з 2000 года прафесар.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар больш за 200 навуковых публікацый, 3 манаграфій, 24 патэнтаў і падручніка. Спецыяліст у галіне метралогіі, малекулярнай оптыкі і спектраскапіі; фатонікі каардынацыйных злучэнняў урану, рэдказямельных элементаў і матэрыялаў на іх аснове. Атымаў новыя люмінісцэнтныя матэрыялы з высокай канцэнтрацыяй актыўных іонаў.

Сярод апублікаванага:
* Температурная зависимость параметров бесфононных линий в спектрах фторидных соединений уранила / Умрейко Д. С., Сытько В. В., Покаташкин В. И. // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 1, Физика. Математика. Информатика. — 2003. — № 1. — С. 3—8.
* Люминесценция ионов UO22+ в соактивированных UO22+ и Ln3+ люминофорах при больших плотностях мощности возбуждения / Умрейко Д. С., Сытько В. В., Барсуков И. В., Алешкевич Н. А., Покаташкин В. И. // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 1, Физика. Математика. Информатика. — 2003. — № 3. — С. 8—13.
* Электронное строение и фотофизические процессы в координационных соединениях шестивалентного урана / Белорус. гос. ун-т. — Минск : Б. и., 1997. — [33] с.. — Библиогр.: с. 25—30.
* Фотоника соединений шестивалентного урана — Гомель, 2000 (разам з Дз. С. Умрэйкам).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Выпускники. Сытько Владимир Владимирович // Сайт фаультэта фізікі і інфармацыйных тэхналогій ГДУ
* Сытько Владимир Владимирович // База патентов Беларуси 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай інжынернай акадэміі
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Бадзян сапраўдны

**Бадзян сапраўдны**, або **бадзян зорчаты** (*Illicium verum*) — від кветкавых раслін, які ўваходзіць у род бадзян падсямейства іліцыевыя.

Пашыраны ў Індакітаі, Паўднёвым Кітаі і іншых раёнах Паўднёва-Усходняй Азіі.

## Апісанне 
Дрэва вышынёй да 10 м са скурыстым падоўжана-эліптычным лісцем з суцэльным краем. Кветкі двухполыя, шматпялёсткавыя, адзіночныя. Плод — цыклічная скурыстая або дравяністая шматлістоўка ў выглядзе своеасаблівай зоркі (адсюль другая назва «аніс зорчаты»).
Харчовая, тэхнічная і лекавая расліна. Плады выкарыстоўваюць як вострую прыправу для араматызацыі лікёраў, вінаў, кандытарскіх вырабаў і інш. Лісты, плады і алей выкарыстоўваюць у медыцыне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лімоннікавыя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
П’ер Бугер

'''П'ер Бугер''' (; 16 лютага 1698,  (Францыя) — 15 жніўня 1758, ) — французскі фізік і астраном, заснавальнік фотаметрыі. Вядомы працамі па тэорыі карабля, геадэзіі, гідраграфіі і іншых галінах ведаў. Імя Бугера ўнесена ў спіс 72 найвялікшых вучоных Францыі, змешчаны на першым паверсе Эйфелевай вежы.

У 1736—1746 гады правёў у навуковай экспедыцыі ў Паўднёвую Амерыку, з Шарль Мары дэ ла Кандамінам, Луі Гадэнам і Жазефам Жусьё для вымярэння дугі мерыдыяна пад экватарам.

## Літаратура 
* Walter Kertz: Geschichte der Geophysik. Georg Olms, Hildesheim 1999, ISBN 3-487-10843-7

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Астраномы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Цярэнцій Яфрэмавіч Сычкоў

**Цярэнцій Яфрэмавіч Сычко́ў** (, в. Хутар, Быхаўскі раён, Магілёўская вобласць — ) — Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Скончыў Барысаўскае ваенна-інжынернае вучылішча (1941), Ваенную акадэмію імя Фрунзэ (1952). У Чырвонай Арміі з 1940 года. З 1942 года на Паўночна-Каўказскім, Варонежскім, 1-м і 2-м Украінскіх, 1-м і 2-м Беларускіх франтах. Удзельнічаў у баях за Крым і Паўночны Каўказ, у Курскай бітве, вызваляў Украіну, Беларусь, Польшчу. 

Камандзір інжынернай роты старшы лейтэнант Ц. Я. Сычкоў вызначыўся ў баях пры вызваленні Украіны. 25 верасня 1943 года ў час наступлення пад агнём праціўніка рота на чале з ім на дэсантных лодках пераправіла на правы бераг Дняпра 802 байцоў, а за ўвесь перыяд пераправы — 8,8 тыс. чалавек, 398 т боепрыпасаў, 216 т харчовых прадуктаў, каля 6 тыс. мін, 82 гарматы, 164 павозкі з грузам, 8 мінамётаў, на левы бераг Дняпра — 430 параненых.

Да 1972 года Сычкоў служыў у Савецкай Арміі, палкоўнік. У 1972—1985 гадах працаваў у жытомірскім абласным аб’яднанні «Міжкалгасбуд». Жыў у Жытоміры. Вёў вялікую грамадскую работу, з’яўляўся дэпутатам Жытомірскага гарадскога Савета народных дэпутатаў, намеснікам старшыні прэзідыума гарадскога Савета ветэранаў вайны і працы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сапёры Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Палкоўнікі СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Бадзян анісавы

**Бадзян анісавы**, ці **японскі**, або **японскі зорчаты аніс**, так званы **сікімі** (, або I) — ядавітая расліна (асабліва плады, якія маюць алкалоід скіміянін) роду бадзян падсямейства іліцыевыя. 

## Апісанне 
Пашыраны ў Японіі, Карэі, Кітаі. Старажытная культавая расліна. Алей выкарыстоўваецца ў храмах як свяцільны сродак, тоўчаныя кара і насенне — для паху. Плады бадзяну японскага вельмі падобныя на плады бадзяна сапраўднага, таму выкарыстоўваюць іх для фальсіфікацыі ў гандлі. З пладоў усіх відаў бадзяна атрымліваюць эфірны алей, у якім да 90% анетолу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лімоннікавыя
Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі
Катэгорыя:Спецыі
Кроп

**Кроп** (*Anethum*) — монатыпны род аднагадовых травяністых раслін сямейства парасонавых. Адзіны від — .
 
У дзікай прыродзе расліны сустракаюцца ў паўднёва-заходняй і цэнтральнай Азіі; як агародная расліна распаўсюджана паўсюдна.

## Распаўсюджанне і экалогія 
У дзікай прыродзе расце ў Малой Азіі, Паўночнай Афрыцы, Іране, Гімалаях. Культывуецца — паўсюдна на ўсіх кантынентах.
 
Для паспяховай культывацыі неабходна цёплае ці спякотнае лета і шмат сонечнага святла. Насенне жыццяздольнае на працягу 3-10 гадоў. Расліны, якія гадуюцца на насенне для наступнага высаджвання, не варта размяшчаць побач з фенхелем, бо гэтыя два віды могуць даваць гібрыды.

## Батанічнае апісанне 
Сцябло адзіночнае, прамое, галінастае або простае, вышынёй 40—120 см, з тонкімі разорамі, без пушынак, цёмна-зялёнае, у верхняй частцы галінастае, паміж галінамі выгнутае.
 
Лісце 3—4-пёрае, яйкападобнае, дзелькі апошняга парадку лінейна-ніткападобныя.
 
Парасоны буйныя, дыяметрам да 15 см, 20—50-прамянёвыя. Кветкі сабраны ў невялікія парасоны дыяметрам 2—9 см. Зубцы каробачкі кароткія; пялёсткі жоўтыя; падслуппе светла-жоўтае, падушкападобнае; слупкі вельмі кароткія, падчас красавання прамыя, пазней адагнутыя.
 
Насенне яйкападобнае або эліптычнае, 3—5 мм у даўжыню і 1,5—3,5 мм у таўшчыню.
 
Квітнее ў чэрвені—ліпені. Плады спеюць у ліпені—жніўні.

## Літаратура 
* G. Vogel: Handbuch des speziellen Gemüsebaues. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8001-5285-1, S. 1026—1034.

## Спасылкі 
* 
* *Anethum graveolens* L. (Укроп пахучий) // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Манатыпныя роды раслін
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Спецыі
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас

**Сье́ра-Ма́дрэ-дэ-Ч’я́пас** (), **Сьера-Мадрэ** — горны хрыбет у сістэме Кардыльераў Цэнтральнай Амерыкі, размешчаны ў паўднёвамексіканскім штаце Ч’япас, а таксама на захадзе Гватэмалы.

Хрыбет выцягнуты ўздоўж берага ад Тэўантэпекскага перашыйка на паўднёвы ўсход. Яго даўжыня складае каля 350 км, найвышэйшы пункт — 4220 м над узроўнем мора (4203, вулкан Тахумулька). Складзены пераважна вулканічнымі пародамі. Раён сейсмічна актыўны, у ім часта адбываюцца землетрасенні.
 
На поўдзень ад хрыбта ляжыць вузкая раўніна ўзбярэжжа Ціхага акіяна. На поўначы знаходзяцца даліна ракі Грыхальва і цэнтральная даліна Ч’япас, якія адлучаюць хрыбет ад плато Ч’япас і высакагор’яў Гватэмалы і Гандураса. На ўсход ад Гватэмалы хрыбет фармуе натуральную мяжу паміж Эль-Сальвадорам і Гандурасам.
 
Па хрыбце праходзіць асноўны водападзел паміж Ціхім і Атлантычным акіянамі.

Часам хрыбет называюць проста Сьера-Мадрэ. Іншыя назвы хрыбта можна таксама пачуць каля горада Гватэмала — Сьера-дэ-лас-Нубес (*Sierra de las Nubes* — воблачны горны ланцуг), на мяжы Гватэмалы з Мексікай — Сьера-дэ-Істакан (*Sierra de Istatan*).
 
Прыбярэжныя схілы ў 300—900 гг. н. э. былі населены невялікімі групамі мая; у канцы XV стагоддзя пераважалі ацтэкі. Першыя іспанскія даследчыкі з’явіліся ў 1524 годзе.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Sierra Madre de Chiapas moist forest — Terrestrial Ecoregions, WWF

Катэгорыя:Горныя хрыбты Мексікі
Катэгорыя:Геаграфія Гватэмалы
Сьера-Невада (ЗША)

**Сье́ра-Нева́да** ( — «снежныя горы») — горная сістэма, горны хрыбет у заходнім поясе Кардыльераў у Паўночнай Амерыцы, які праходзіць амаль праз усю ўсходнюю частку штата Каліфорнія. Назва хрыбта мае іспанскае паходжанне, літаральна азначае «снежныя горы» — так іх назваў айцец Педра Фонт падчас другога падарожжа Хуана Баўтыста дэ Анса ў 1776 годзе.

## Геаграфія 
Хрыбет Сьера-Невада працягнуўся на 750 км уздоўж заходняга ўзбярэжжа ЗША, ад перавала Фрэданьер на поўначы да перавала Тэхачапі на поўдні. На захадзе ён абмежаваны Каліфарнійскай далінай, на ўсходзе Вялікім Басейнам. Найвышэйшы пункт Сьеры-Невады — гара Уітні (4 421 м).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Peakware.com 
* Спіс вяршынь Сьера-Невады на сайце climber.org
* Горы Каліфорніі 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Горы Каліфорніі
Сьера-Невада (Іспанія)

**Сье́ра-Нева́да** ( — «снежны хрыбет») — горны хрыбет на поўдні Пірэнейскага паўвострава, частка Кардыльеры-Бетыкі. Знаходзіцца на тэрыторыі Андалусіі, Іспанія. Самая высокая кропка — гара Муласен, 3478 м.

## Геаграфія 
Даўжыня хрыбта каля 80 км, шырыня — ад 15 да 30 км. Распасціраецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Значная частка хрыбта мае вышыню больш за 3 тыс. м. На гары Муласен знаходзіўся самы паўднёвы у Еўропе ледавік Караль-дэ-ла Велета, які растаў у 1913 годзе.
 
Ад паўднёвага схілу хрыбта адыходзяць некалькі адгор’яў, падзеленых рачнымі цяснінамі — горная краіна Альпухара. На больш стромкім паўночным хрыбце бярэ пачатак Хеніль (прыток Гвадалквівіра).

## Геалогія 
Хрыбет Сьера-Невада быў сфармаваны ў альпійскі арагенез, у працэсе якога таксама сфармаваліся еўрапейскія Альпы і горы Атлас на захадзе паўночнай Афрыкі. Сённяшняе аблічча горы набылі ў трацічны перыяд (ад 65 да 1,8 млн гадоў назад) пры сутыкненні Афрыканскай і Еўразійскай кантынентальных пліт.
 
Хрыбет складзены даламітамі, вапнякамі і крышталічнымі сланцамі. Каля горада Алькіфе — радовішча жалезных руд.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Сьера-Невада  
* Sierra Nevada, Spain  NASA Earth Observatory

Катэгорыя:Горныя хрыбты Іспаніі
Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі
Катэгорыя:Гранада (правінцыя)
Катэгорыя:Турызм у Іспаніі
Сьюдад-Балівар

**Сьюда́д-Баліва́р** () — горад у Венесуэле. Сталіца штата Балівар.
 
Насельніцтва — 338 тыс. жыхароў (2005), другі па велічыні горад штата пасля Сьюдад-Гуаяны.
 
Горад размешчаны на правым беразе ракі Арынока, за 330 км ад яе вусця, за 450 км на паўднёвы ўсход ад Каракаса.
 
Заснаваны ў 1764 годзе як Сан-Томас-дэ-ла-Нуэва-Гуаяна (), вядомы таксама, як Ангастура (). У 1840-х гадах перайменаваны ў гонар Сімона Балівара.
 
Буйны прамысловы цэнтр і рачны порт рэгіёна, здабыча золата, алмазаў, жалезнай руды і драўніны, развіта жывёлагадоўля. Вузел аўтамабільных дарог.

## Насельніцтва 
* 1970 год — 109,6 тыс. жыхароў.
* 1986 год — 250 тыс. жыхароў.
* 1990 год — 226 тым.жыхароў.
* 2001 год — каля 300 тыс. жыхароў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Сьюда́д-Болива́р // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 353. — 459 с. — 70 000 экз.
* 

Катэгорыя:Гарады Венесуэлы
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1764 годзе
Каліфарнійская даліна

300px|thumbnail|right|Каліфарнійская даліна
**Каліфарнійская даліна** () — шырокая, плоская даліна ў цэнтральнай частцы штата Каліфорнія, ЗША. Абмежаваная Каскаднымі гарамі з поўначы, хрыбтамі Сьера-Невада з усходу, берагавымі хрыбтамі з захаду і гарамі Тэхачапі з поўдня. Даўжыня даліны з поўначы на поўдзень складае каля 600 км. Яе паўночная частка таксама вядомая як даліна Сакрамента, а паўднёвая частка, як даліна Сан-Хаакін, мяжа якіх праходзіць у раёне дэльты рэк Сакрамента і Сан-Хаакін.
 
У даліне развіта земляробства і жывёлагадоўля.

## Спасылкі 
* CA Central Valley & Foothills 
* Great Valley Center
* Photos of the Central Valley - Terra Galleria

Катэгорыя:Даліны Каліфорніі
Сьюдад-Хуарэс

**Сьюда́д-Хуа́рэс** () — горад у Мексіцы ў паўночнай частцы штата Чыўаўа, адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Хуарэс.

Заснаваны ў 1659 годзе пад назвай *Эль-Паса-дэль-Нортэ*. Сучасную назву і статус горада атрымаў у 1888 годзе ў гонар нацыянальнага героя Мексікі Беніта Хуарэса.

Размешчаны на правым беразе ракі Рыа-Грандэ (Рыа-Бравэ-дэль-Нортэ), насупраць горада Эль-Паса (ЗША). Па дадзеных перапісу 2010 года, колькасць насельніцтва склала 1&nbsp;321&nbsp;004 чалавека (6-ы горад паводле насельніцтва ў Мексіцы). Размяшчаючыся на мяжы з ЗША, Хуарэс з’яўляецца важным транспартным вузлом, адным з галоўных перавалачных пунктаў паміж Мексікай і ЗША. Дзейнічае арэпорт.

## Насельніцтва 
* 1973 год — 475 тыс. жыхароў.
* 1981 год — 719 тыс. жыхароў.
* 1990 год — 789 тыс. жыхароў.
* 2001 год — каля 900 тыс. жыхароў.
* 2010 год — 1 321 004 жыхароў.

## Гарады-пабрацімы 
## Фатаграфіі 

File:Ciudad Juárez skyline.jpg
File:Museo de la Revolución en la Frontera.JPG
File:JRZ dunes.jpg
File:Juarez Cathedrale et mission 24-02-2007.jpg
File:Monumento a Benito Juárez.JPG
File:PARQUE-CENTRAL.JPG

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка
* Фота горада і інфармацыя для турыстаў  на Dimaxblog.ru

Катэгорыя:Гарады Чыўаўа
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1659 годзе
Магіла льва (паэма)

**«Магіла льва»** — паэма Янкі Купалы, завершаная 2 ліпеня 1913 года ў Акопах. Упершыню надрукавана ў Мінску ў газеце «Беларусь» 19—20 лютага 1920 года. Асобным выданнем выйшла ў Мінску ў 1927 годзе тыражом 3 тысячы асобнікаў. Адна з вяршынных Купалавых разгадак крыўд і бедаў беларускага народа напярэдадні рэвалюцыйных падзей.

## Апісанне
У аснове сюжэта паэмы — легенда пра ўзнікненне Магілёва, пра Машэку, нібыта пахаванага на гары з назвай Магіла льва альбо Машэкава гара. Але народная легенда была толькі адпраўной кропкай для купалавай фантазіі. Вобраз Машэкі атрымаў у Купалы прынцыпова розную ад фальклорнай інтэрпрэтацыю. Ад фальклорнага прататыпу аўтар узяў толькі вонкавае — канву сюжэта і народныя ўяўленні пра Машэку як волата, яго незвычайныя рост і моц. Аўтар змяніў матывы, паводле якіх Наталька — каханая Машэкі — пакідае яго і ідзе за панам, а вобраз Машэкі падаў не як волата і народнага заступніка, што помсціць панам за народную крыўду, а як разбойніка, аслепленага асабістай крыўдай, аднолькава варожага ў сваёй помсце і грамадзе і пану.  Асноўная ідэя паэмы — асуджэнне проціпастаўлення асобы народа, асуджэнне эгаізму, сляпога індывідуалізму, няразвітасці грамадскай самасвядомасці.

## Літаратура 
*Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Магіла льва (паэма)» / Аўтар — А.Лойка — C. 369—370.
*Бярозкін Р. Свет Купалы; Звенні. — Мн., 1981. — С.102—104.
*Грынчык М. Фальклорныя традыцыі ў беларускай дакастрычніцкай паэзіі. — Мн., 69. — С.263—268.
*Каваленка В. Міфа-паэтычныя матывы ў беларускай літаратуры. — Мн., 1981. — С.146—149.
*Лазарук М. Магіла льва як філасофская паэма // Янка Купала і Якуб Колас: некаторыя аспекты творчасці. — Мн., 1982. 
*Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С.173—176.
*Навуменка І. Янка Купала. — Мн., 1980. — С.88—89.
*Пшыркоў Ю. Дарэвалюцыйныя паэмы Янкі Купалы // Полымя рэвалюцыі. — 1940. — № 12.
*Шкраба Р. Ідэя паэмы «Магіла льва» // «Літаратура і Мастацтва». — 1947. — 9 жніўня.
*Ярош М. Янка Купала і беларуская паэзія. — Мн., 1971.

## Спасылкі 
* Паэма «Магіла льва» на сайце Архівы Беларусі 
* Паэма Я.Купалы «Магіла льва»: кароткі змест і мастацкія асаблівасці / Т. Грамадчанка  на сайце BelSoch 
* Янка Купала. "Магіла льва" (з народнага падання). 1913 
* Восемдзесят гадоў асобнаму выданню паэмы «Магіла Льва» на рэгіянальным партале «Магілёў»
* Машэка  на сайце Міфалогія славян 

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1913 годзе
Мнемазіна

**Мнемазіна, апалон чорны** (*Parnassius mnemosyne*) — матыль з сямейства паруснікаў.

## Апісанне 
Матылі сярэдніх памераў. Крылы ў размаху 55-60 мм, паўпразрыстыя. Агульны тон афарбоўкі крылаў белы, на верхавіне і вонкавым краі пярэдніх крылаў шэрае поле. На пярэдніх крылах па 2 чорныя плямы. Цела матыля і ўнутраныя краі задніх крылаў чорныя, значна апушаныя.

Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male dos.jpg|♂
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male ventre.jpg|♂ △.
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Femelle dos.jpg|♀
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Femelle ventre.jpg|♀ △.

## Распаўсюджанне 
Пашырэнне: ад Пірэнеяў да Цэнтральнай Азіі. Часта трапляецца ў Паўночнай і Заходняй Еўропе; у Беларусі дакладна вядома толькі некалькі месцаў знаходжання.

Месцы пражывання строга абмежаваны. Звязаны з ростам кармавой расліны — чубаткі пустой (*Corydalis cava*). Насяляе лясныя паляны з квітучымі раслінамі, высечкі.

## Біялагічныя асаблівасці 
Аселы від. За год дае адно пакаленне. Лёт матылёў у чэрвені-ліпені. Адкладваюць яйкі толькі на чубаткі. Вусені днём не кормяцца, хаваюцца пад лісцем або камянямі. Зімуюць маладыя вусені, якія яшчэ не выйшлі з яек.

## Ахова 
Няздольнасць віду да міграцый уплывае на скарачэнне колькасці і поўнае вынішчэнне яго пры выкарыстанні ў гаспадарчых мэтах тых участкаў лесу, дзе ён жыве. Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Паруснікі
Сапраўдныя шаўкапрады

**Сапраўдныя шаўкапрады** (*Bombycidae*) — сямейства матылёў.

Цела масіўнае, ротавыя органы рудыментарныя (дарослыя матылі не кормяцца), вусікі грабеньчатыя. Пярэднія крылы маюць выразку па знешнім краі, серпападобную вяршыню. Вусень з кароткім шыпападобным вырастам на 8-ым сегменце брушка, пярэдняя частка цела звужана. Кукалка развіваецца ў шаўкавістым кокане.

У сусветнай фаўне 20 відаў, пашыраных пераважна ў тропіках. Найбольш значны прадстаўнік сямейства — аб'ект штучнага развядзення тутавы шаўкапрад, у прыродзе не адзначаецца.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Паруснікавыя

**Па́руснікавыя** (*Istiophoridae*) — сямейства рыб атрада .

Падзяляюцца на 3 роды: кап’яносцы, або кап'ярылы — 6 відаў, марліны — 3 віды, паруснікі — 2 віды. Пашыраны ў трапічных і субтрапічных водах Атлантычнага, Індыйскага і Ціхага акіянаў. Жывуць пераважна ў прыбярэжнай зоне. Развіваюць скорасць да 130 км/гадз.

Даўжыня да 5 м, маса да 900 кг. Рыла падоўжанае. Першы спінны плаўнік доўгі і высокі, нагадвае парус (адсюль назва), у час руху здольны ўкладвацца ўздоўж спіны. Грудныя плаўнікі звычайна доўгія і вузкія.

Драпежнікі, кормяцца рыбай і кальмарамі.

Аб’екты промыслу.

## Літаратура 
*
Пераліўніца вялікая

**Пералі́ўніца вялі́кая** (*Apatura iris*) — матыль роду  сямейства .

## Апісанне 
Матылі даволі вялікія. Размах крылаў 65—75 мм. Агульная афарбоўка крылаў цёмна-бурая, у самцоў з сіне-фіялетавым адлівам. Пярэднія крылы з белымі плямамі, на задніх — белая косая палоса і невялікае цёмнае вочка з аранжавай аблямоўкай. Ніжні бок пярэдніх крылаў шэра-буры, з буйнай плямай у аранжавай аблямоўцы, мае малюнак з белых плямаў, як і на верхнім баку. Кукалкі блакітнавата-зялёныя.

Apatura iris MHNT CUT 2013 3 18 Compiegne Dos.jpg| Пераліўніца вялікая 
Apatura iris MHNT CUT 2013 3 18 Compiegne Ventre.jpg|△ Пераліўніца вялікая 

## Распаўсюджанне 
Пашырэнне: Еўропа, Сібір, Далёкі Усход Расіі, Кітай, Японія. На тэрыторыі Беларусі рэдкі па ўсёй тэрыторыі від.

Месцы пражывання: лісцевыя і мяшаныя лясы, узлескі, лясныя дарогі. У Беларусі трапляецца часцей на лясных дарогах з вялікай колькасцю луж, па старых лясных меліярацыйных каналах, балоцістых месцах, парослых вярбой.

## Асаблівасці біялогіі 
За год дае адно пакаленне. Матылі трапляюцца чародамі на сухіх лясных дарогах, дзе яны садзяцца на загніўшыя жывёльныя адкіды, памёт, на высокія дрэвы, але не на кветкі. Адкладваюць яйкі часцей на вярбу казіную, якой аддаюць перавагу вусені, або на іншыя віды вярбы, рэдка на асіну. Маладыя вусені бураватыя, потым становяцца зялёныя з жоўтымі палоскамі па баках і 2 сінімі вырастамі на галаве. Пасля зімоўкі акукліваюцца. Лёт матылёў у чэрвені—жніўні.

## Ахова 
 Беларусі, 1996]]
Алігафагія на родзе вярба робіць існаванне віду залежным ад наяўнасці некранутых раслінных асацыяцый з удзелам кармавых раслін. Асушэнне парослых вербамі балот і лясных масіваў адмоўна ўплывае на экалагічныя ўмовы існавання віду.

Занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.
* 

Катэгорыя:Німфаліды
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя на марках
Ахаз

**Ахаз** ( — «Гасподзь правёў», ; ) — дванаццаты цар Іўдзейскага царства, сын Іяфама.

Заняў пасаду ва ўзросце 20 гадоў і кіраваў краінай на працягу 16 год. Гадамі яго валадарства лічацца 732 па 716 да н.э. Яго імя таксама згадваецца ў генеалогіі Ісуса ў Евангеллі паводле Мацвея. У Бібліі цар адзначаецца як нягодны і ліхі ў вачах Божых. Ахаз спыніў пакланенне Адзінаму Богу ў храме і адрадзіў старыя язычніцкія культы, прыхільнікам якіх ён быў. Цар нават правёў свайго сына праз агонь, што выклікала пратэст прарокаў. На гады яго валадарства прыходзіцца дзейнасць прарокаў Ісайі, Осіі і Міхея, засцярогі якіх Ахаз ігнараваў.

У 732 годзе да н.э. у пачатку свайго валадарання цар сутыкнуўся з сур’ёзнай знешняй небяспекай. Аб’яднаная кааліцыя цароў Ізраіля Факея і Сірыі Рэцына узяла ў аблогу Іерусалім. Каб выратаваць сваё становішча, Ахаз уступіў у дамову з царом Асірыі Ціглатпаласарам III, згодна з якой Іўдзея станавіліся залежнай тэрыторыяй Асірыі і павінна была выплачваць вялікую даніну. Пасля таго, як Ахаз выплаціў вялікую кантрыбуцыю Асірыі, Ціглатпаласар III захапіў Дамаск і анексіраваў Сірыю. Насельніцтва Сірыі было выселена ў Асірыю, а сам Рэцын забіты. Пасля гэтага асірыйскае войска накіравалася ў Паўночны Ізраіль, дзе ўзяло шэраг гарадоў у Галілеі, насельніцтва якіх было таксама выселена ў Асірыю. Гэтая падзея таксама адлюстравана ў адной з асірыйскіх хронік.

Калі Ахаз знаходзіўся ў Дамаску, куды ён прывёз даніну Ціглатпаласару, там ён убачыў асірыйскі ахвярнік і загадаў зрабіць яго копію ў Іерусалімскім Храме. Дзеля гэтага ён цалкам спыніў богаслужэнне ў храме.

Памёр цар ва ўзросце 36 гадоў і пахаваны ў Іерусаліме, але ў царскіх пахавальніцах.

Катэгорыя:Цары іўдзейскія
Падалірый

**Падалірый** (*Iphiclides podalirius*) — матыль з сямейства паруснікаў.

## Апісанне 
Матылі вялікія, своеасаблівай формы, з шырокімі крэмавымі крыламі. Размах крылаў да 80 мм. На задніх крылах доўгія вырасты - «хвосцікі», на пярэдніх - па 3 доўгія і 2 кароткія цёмна-шэрыя косыя палосы. Вонкавы край задніх крылаў цёмна-шэры з блакітнымі месяцападобнымі плямамі, каля задняга вугла - чорна-сіняе вочка, аблямаванае аранжава-жоўтымі плямамі.

Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Male Dos Cahors.jpg|♂  
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Male Ventre Cahors.jpg|♂   △
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Female Dos Cahors.jpg|  ♀     
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Female Ventre Cahors.jpg|  ♀ △

## Распаўсюджанне 
Пашырэнне: Еўропа (за выключэннем паўночных абласцей), Паўночная Афрыка. На ўсход праз Малую Азію і Закаўказзе пранікае ў Іран і далей да Заходняга Кітая. У Беларусі сустракаўся ў паўднёва-заходняй частцы.

Месцы пражывання: добра прагравальныя высокія маладаступныя адхоны яроў, парослыя калючымі зараснікамі цёрну, узлескі, сады. 

## Біялагічныя асаблівасці 
Дае адно пакаленне за год. Матылі лётаюць высока ў кронах абрыкосаў, персікаў, сліў, дзікіх яблынь або ў зарасніках цёрну, дзе адкладваюць шарападобныя бледна-зялёныя яйкі. На гэтых жа дрэвах кормяцца вусені, якія паяўляюцца ў чэрвені. Вусені спачатку чорныя з двума аксамітна-зялёнымі плямамі на спіне, пасля першай лінькі набываюць зялёны колер. Зімуюць кукалкі. Лёт матылёў у траўні-чэрвені. Матылі кормяцца на квітучых раслінах.

## Ахова 
Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981 г. 

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5.
* 

Катэгорыя:Паруснікі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Кірыбаці (мова)

**Кірыбаці** (*Taetae ni kiribati*) або **тунгару** (*Taetae ni tungaru*) — мікранезійская мова, родная мова тунгару. Дзяржаўная мова ў Кірыбаці. Вылучаюцца 3 размоўныя дыялекты.

## Пісьмовасць
Пісьмовасць складзена ў 1857 г. на аснове паўночнага дыялекту на лацінцы. Налічвае 13 літар: A, B, E, I, K, M, N, NG, O, R, T, U, W.

## Спасылкі
*Падручнік англа-кірыбаці
*Kiribati (taetae ni Kiribati)

Катэгорыя:Мікранезійскія мовы
Катэгорыя:Кірыбаці
Коканапрад кольчаты

**Кольчаты шаўкапрад**, **Кольчаты коканапрад**, **Прадзільнік персцянёвы** (*Malacosoma neustria*) — матылёк сямейства коканапрадаў.

## Апісанне 
У матылька размах крылаў да 42 мм у самак і 32 мм у самцоў. Колер крылаў карычнева-жоўты з цёмнай папярочнай паласой. Вусень даўжынёй да 55 мм, блакітнавата-шэры, з белымі і аранжавымі палосамі на спіне і блакітнымі на баках.

## Арэал 
Пашыраны ў Еўразіі, на Беларусі звычайны від. Жывуць у лясах, садах, вусені — калоніямі ўнутры або на паверхні павуцінных гнёздаў паміж галін і на ствалах.

## Экалогія 
Вусені аб’ядаюць лісце, бутоны, кветкі. Акукліваюцца паміж лісця і ў расколінах кары. Самкі ў сярэдзіне лета адкладваюць да 400 яец у выглядзе кольца вакол тонкіх галінак (адсюль назва).

Malacosoma neustria eggs.jpg|
Malacosoma neustria Julian Alps Slovenia 2.jpg|
Malacosoma neustria MHNT CUT 2011 0 446 male Mussidan.jpg|♂ 
Malacosoma neustria MHNT CUT 2011 0 446 female Mussidan.jpg|♀

## Значэнне 
Шкоднікі семечкавых і костачкавых пладовых культур і лясных парод.

## Літаратура 
* Кольчаты шаўкапрад // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999.

Катэгорыя:Коканапрады