open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тоамас Сулінг

**Тоамас Сулінг** (, нар. , ) — эстонскі ўрач-кардыяхірург. Адзін з самых вядомых у Эстоніі хірургаў, за час працы ўрачом прааперыраваў каля чатырох тысяч пацыентаў.

## Біяграфія 
У 1964 годзе скончыў Тартускі ўніверсітэт. Пасля заканчэння стажыраваўся ў Хельсінкі. З 1967 па 1969 год працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі судзінкавай хірургіі Тартускага дзяржаўнага ўніверсітэта, з 1969 па 1979 год загадваў ёй.

З 1979 па 1987 год загадваў аддзяленнем кардыялогіі і каранарнай хірургіі Інстытута агульнай і малекулярнай паталогіі. З 1987 па 1995 год — дырэктар Эстонскага кардыялагічнага цэнтра. У 1995 годзе ўзначаліў Клініку сардэчна-сасудзістай хірургіі пры бальніцы Мустамяэ (цяпер Паўночна-Эстонскі медыцынскі цэнтр).

Доктар медыцынскіх навук, дысертацыя на тэму «Каранараграфія пры дыягностыцы хранічнай ішэмічнай хваробы сэрца». 15 красавіка 1980 года правёў першае аортакаранарнае шунтаванне.

Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і анлайн-галасавання спіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагоддзя.

Катэгорыя:Хірургі Эстоніі
Яан Тальтс

**Яан Тальтс** (; нар.  года, пас. Масіяру, Пярнускі раён, Эстонская ССР) — эстонскі цяжкаатлет, алімпійскі чэмпіён і сярэбраны прызёр СССР (1969). Віцэ-прэзідэнт EWF.

## Біяграфія 
Яан Тальтс нарадзіўся 19 мая 1944 года ў пасёлку Масіяру Пярнускага раёна, Эстонскай ССР. Скончыў Ціхеметсаскі сельскагаспадарчы тэхнікум у 1963 годзе. Выступаў за Добраахвотнае спартовае таварыства «Йыуд» (Талін). Член КПСС з 1974 года.

Выступаў у паўцяжкай (да 90 кг) і цяжкай (да 110 кг) вазе. Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і анлайн-галасавання спіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагоддзя.

## Спартыўныя дасягненні 
* Чэмпіён Алімпійскіх гульняў у Мюнхене (1972).
* Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў у Мехіка (1968)
* Двухразовы чэмпіён свету (1970, 1972).
* Двухразовы сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1968, 1969).
* Чатырохразовы чэмпіён Еўропы (1968—1970, 1972).
* Трохразовы чэмпіён СССР (1967, 1968, 1972).
* Сярэбраны прызёр чэмпіянату СССР (1966).
* Устанавіў 43 рэкорды свету (1967—1973).
Айра Кааль

**Айра Кааль** (сапраўднае імя — **Айра Хоўн**) (; 25 кастрычніка (7 лістапада) 1911, в. Саарэмаа — , ) — эстонская пісьменніца, паэтэса, журналіст. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1971). Лаўрэат Літаратурнай прэміі Эстонскай ССР імя Юхана Смуула (1987).
Мерэмяэ

**Мерэмяэ** () — вёска на паўднёвым усходзе Эстоніі ў воласці Сетамаа павета Вырумаа. Гістарычна адносіцца да нулку Кааліна. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года вёска ўваходзіла ў склад воласці Мерэмяэ. Размешчана за 28 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад павятовага цэнтра — горада Выру, і за 26 кіламетраў на поўдзень ад валаснога цэнтра — пасёлка Вярска, за 2,5 кіламетра ад расійска-эстонскай мяжы. Вышыня над узроўнем мора — 145 метраў.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ханда Рунель

**Ханда Рунель** (, , в. Ліутсалу, Ярвамаа) — эстонскі паэт і выдавец. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1988). Акадэмік АН Эстоніі. Ганаровы грамадзянін Тарту.

Лаўрэат Літаратурнай прэміі Эстонскай ССР імя Юхана Смуула (1983, 1989) і Нацыянальнай прэміі Эстоніі ў галіне культуры (2003).

Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і онлайн-галасавання спіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагоддзя.

Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Тыну Кальюстэ

**Тыну Кальюстэ** (; нар. , ) — эстонскі харавы і аркестравы дырыжор. Лаўрэат Нацыянальных прэмій Эстоніі ў галіне культуры (1992; 1997; 2005; 2007; 2009).

## Біяграфія 
Тыну Кальюстэ нарадзіўся ў Таліне сям’і эстонскага дырыжора Хейна Кальюстэ (1925—1989) і радыёжурналісткі Ліі Кальюстэ. У 1971 годзе скончыў Талінскую музычную школу. Затым да 1976 года вучыўся ў Дзяржаўнай кансерваторыі ў Таліне (сёння Эстонская музычная акадэмія) на аддзяленні харавога і аркестравага дырыжыравання пад кіраўніцтвам Юры Варыстэ і Рамана Матсава. З 1976 па 1978 год ён удасканальваў сваю кваліфікацыю ў Ленінградскай кансерваторыі.

Пачынаючы з 1971 года Кальюстэ дырыжыраваў заснаваным у 1966 годзе яго бацькам камерным хорам «Элерхайн», а ў 1974 годзе і стаў яго кіраўніком. З 1978 па 1980 год Тыну Кальюстэ выкладаў на аддзяленні харавога дырыжыравання ў Талінскай дзяржаўнай кансерваторыі, а з 1978 па 1985 год быў дырыжорам у Нацыянальнай оперы Эстоніі.

У 1980 годзе падпісаў «Ліст сарака» з заклікам захавання эстонскай культуры.

У 1980 годзе камерны хор «Элерхайн» пад кіраўніцтвам Тыну Кальюстэ выйграў першую прэмію на 9-м харавым конкурсе Бэлы Бартака ў Венгрыі. У 1981 годзе хор быў перайменаваны ў Камерны хор Дзяржаўнай філармоніі Эстонскай ССР (пазней Эстонскі філарманічны камерны хор). З гэтага часу Тыну Кальюстэ працаваў выключна дырыжорам. Да 2001 года ён заставаўся галоўным дырыжорам хору. Хору і дырыжору прысвечана манументальнае сачыненне Арва Пярта «Канон пакаянны», упершыню выкананае імі ў 1998 годзе.

З 1994 па 2000 год ён быў галоўным дырыжорам хору Шведскага радыё і з 1998 па 2000 галоўным дырыжорам Нідэрландскага камернага хору. У 2004 годзе ён атрымаў першую прэмію эстонскага дзяржаўнага фонду Kultuurkapital. З 2004 года Кальюстэ з’яўляецца дырыжорам штогадовых эстонскіх фестываляў мастацтваў «Нарген». Лаўрэат Прэміі «Грэмі» за выкананне і запіс «Плачу Адама» Арва Пярта.

Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і анлайн-галасавання спіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагоддзя.

Катэгорыя:Дырыжоры Эстоніі
Клініка

**Клініка** (ад , *догляд за ляжачым хворым, лячэнне*) — спецыялізаваная лячэбна-прафілактычная ўстанова, дзе лячэнне хворых спалучаецца з падрыхтоўкай, перападрыхтоўкай, павышэннем кваліфікацыі ўрачэбных кадраў і правядзеннем навуковых даследаванняў навуковымі, навукова-даследчымі інстытутамі і інстытутамі ўдасканалення ўрачоў.

*Клінікай*, або *клінічнай карцінай* называюць таксама сукупнасць праяўленняў хваробы.

## Гісторыя 
Першая клініка адкрыта ў горадзе Страсбур (Германія) у 1728 годзе, дзе ўрачы набывалі тэарэтычную і практычную медыцынскую падрыхтоўку.

### На Беларусі 
У БССР у 1930-я гады бальніцы і іншыя лячэбна-прафілактычныя ўстановы выкарыстоўваліся як вучэбныя базы медыцынскага факультэта БДУ і Інстытута ўдасканалення ўрачоў.

Клінікі ўваходзяць у склад медыцынскіх ВНУ ці навукова-даследчай ўстановы і функцыянуюць у Віцебску, Гомелі, Гродне, Мінску.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Медыцынскія ўстановы
Курэмаа

**Курэмаа** () — возера на ўсходзе цэнтральнай Эстоніі, адміністрацыйна размешчана ў межах тэрыторыі сяла Энкюла воласці Йыгева павета Йыгевамаа. Плошча возера — 398,4 га. 10-е велічыні возера ў Эстоніі і трэцяе па велічыні ў павеце Йыгевамаа пасля Чудскога возера і возера Саад'ярв.

З возера выцякае рака Амэ — левы прыток Эмайыгі.

Катэгорыя:Азёры Эстоніі
Выханду

**Вы́ханду** () — самая доўгая рака Эстоніі. Рака бярэ свой пачатак у ваколіцах вёскі Саверна, перасякае возера Йыксі і ўпадае ў Цёплае возера недалёка ад вёскі Выыпсу. Даўжыня ракі Выханду — 162 кіламетры, плошча басейна — 1420 км². Вышэй па цячэнні ад возера Вагула рака таксама носіць імя Пюхайыгі, а ўніз па цячэнні — Воа.

Рака з’яўляецца суднаходнай паміж Пскоўска-Чудскім возерам і портам вёскі Выыпсу.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Саверна

**Са́верна** () — вёска ў воласці Канепі павета Пылвамаа, Эстонія. Да рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Валг’ярвэ і была яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчана ля скрыжавання шаша Тарту—Выру і Отэпя—Іхамару, у верхнім цячэнні ракі Леэві, за 10 км на поўнач ад валаснога цэнтра — пасёлка Канепі, і за 20 км на захад ад павятовага цэнтра — горада Пылва. Вышыня над узроўнем мора — 147 метраў.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 63418.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Пылвамаа
Канепі

**Канепі** () — пасёлак у Эстоніі, у павеце Пылвамаа, знаходзіцца ў аднайменнай воласці Канепі, з’яўляючыся таксама яе адміністрацыйным цэнтрам. Цераз Канепі цячэ рака Выханду і дарога Талін-Тарту-Выру-Лухамаа (E263).

Паводле перапісу насельніцтва 2011 года ў пасёлку Канепі пражывала 564 чалавекі, з іх 557 (98,8 %) — эстонцы. У 2000 годзе колькасць жыхароў пасёлка складала 657 чалавек.

У пасёлку знаходзіцца гімназія Канепі, у будынку якой таксама размешчаны дом культуры, бібліятэка і дзіцячы садок. Са славутасцяў у Канепі знаходзіцца царква і манумент, прысвечаны Вызваленчай вайне.

## Вядомыя асобы 
* Салмэ Кан, эстонскі дырыжор, педагог
* Хуга Трэфнер, дзеяч эстонскага нацыянальнага адраджэння, педагог

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Пылвамаа
Кааль

**Кааль**:
* Ану Кааль — эстонская спявачка ((лірыка-каларутарнае сапрана)), оперная спявачка
* Айра Кааль — - эстонская савецкая пісьменніца, паy’n'vgа, журналіст. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1971).
Сезон 2002/2003 АЗАА Асіповічы

У сезоне 2002/2003 баскетбольны клуб АЗАА з горада Асіповічы прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2002/2003 (**7 месца**).
* Кубак Беларусі 2002 (**5 месца**).

## Склад каманды 
*  Аляксандр Абрамовіч
*  Ігар Галабурда
*  Аляксандр Голуб
*  Сяргей Губанаў
*  Ігар Доўнар
*  Кірыл Карповіч
*  Пётр Лухверчык
*  Дзяніс Мінакоў
*  Мікалай Пікуль (пакінуў каманду падчас сезону)
*  Аляксандр Пінчук
*  Фёдар Радэнка
*  Канстанцін Церцель
*  Канстанцін Шпакоўскі
*  Дзяніс Шырокі

## Трэнеры каманды 
*  Сяргей Шайкоўскі (галоўны трэнер)

## Гл. таксама 
* Сезон 2001/2002 АЗАА Асіповічы
* Сезон 2003/2004 АЗАА Асіповічы

## Спасылкі 
* КУБОК БЕЛАРУСИ. ВЫНУЖДЕННОЕ ОМОЛОЖЕНИЕ

2002/2003
АЗАА Асіповічы
Шматвектарная палітыка (Украіна)

**Шматвектарная палітыка** або **дактрына шматвектарнасці** — знешнепалітычная дактрына Украіны перыяду прэзідэнцтва Леаніда Кучмы з 1994 па 2005 год. Праводзілася для збалансавання адносін са Злучанымі Штатамі і Еўрапейскім Саюзам, а таксама з Расіяй з мэтай захавання нейтральнага статусу. 

Шматвектарная палітыка была акрэслена Кучмам яшчэ падчас прэзідэнцкіх выбараў 1994 года. Шмат у чым яна перасякалася з поглядамі Леаніда Краўчука і Дзмітрыя Паўлычкі, якія сцвярджалі, што Украіна павінна быць нейтральнай, пазаблокавай і бяз’ядзернай дзяржавай. Яе ажыццяўленню спрыяў тагачасны курс на дэмілітарызацыю і дэнуклеарызацыю, які карыстаўся падтрымкай у грамадстве ў 1990-х гадах. 

Пасля пераабрання Кучмы ў 1999 годзе ён абвясціў, што Украіна будзе прытрымлівацца курсу на інтэграцыю з ЕС. Летам 2001 года Міністэрствам замежных справаў афіцыйна адмяніла тэрмін «шматвектарная палітыка». Нягледзячы на афіцыйныя заявы, у гэты час адбывалася збліжэнне Украіны з Расіяй і дыстанцыяванне Кіева ад Захаду. Падобныя змены былі выкліканы ў першую чаргу касетным сканадам 2000 года. 

Крытыкі шматвектарнасці заяўлялі, што праз яе павялічылася залежнасць Украіны ад Расі і спыніліся працэсы па ўступленні ў Еўрапейскі саюз. Прыхільнікі дактрыны запэўнівалі, што яна прагматычная і спрыяла эканамічнаму развіццю дзяржавы.

## Гл. таксама 
* Шматвектарная палітыка (Беларусь)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Знешняя палітыка Украіны
Катэгорыя:Знешнепалітычныя дактрыны
Сезон 2002/2003 «Мінска-БНТУ»

У сезоне 2002/2003 баскетбольны клуб «Мінск-БНТУ» з Мінска прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2002/2003 ( **3 месца**),
* Кубак Беларусі 2002 ( **бронзавы прызёр**).

## Склад каманды 
*  Мікалай Антонік
*  Аляксандр Бібік
*  Павел Габрусевіч
*  Сяргей Главіцкі
*  Іван Жалняровіч
*  Аляксандр Каваленка
*  Ягор Казакевіч
*  Аляксандр Кудраўцаў
*  Ягор Куніцкі
*  Яўген Лёгкі
*  Сяргей Матусевіч
*  Сяргей Навумчык
*  Мікалай Пікуль (прыйшоў у каманду падчас сезона)

## Трэнеры каманды 
*  Анатоль Якубенка (галоўны трэнер)
*  Руслан Кнацько

## Гл. таксама 
* Сезон 2001/2002 БК «Мінск»
* Сезон 2003/2004 «Мінска-БНТУ»

## Спасылкі 
* КУБОК БЕЛАРУСИ. ВЫНУЖДЕННОЕ ОМОЛОЖЕНИЕ
* Пять причин Анатолия Якубенко

2002/2003
Мінск-БНТУ
Катэгорыя:2002 год у Мінску
Катэгорыя:2003 год у Мінску
Сезон 2002/2003 «Лакаматыў-КіС»

У сезоне 2002/2003 баскетбольны клуб «Лакаматыў-КіС» з горада Віцебск прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2002/2003 (**5 месца**),
* Кубак Беларусі 2002 (**8 месца**).

## Склад каманды 
*  Дзмітрый Зайцаў
*  Сяргей Кец
*  Алег Кушнераў
*  Аляксандр Масаловіч
*  Андрэй Мастоў
*  Сяргей Мацвееў
*  Вячаслаў Мыцько
*  Юрый Паміндзеяў
*  Артур Пішчулёнак
*  Дзмітрый Пронін
*  Сяргей Сапегін
*  Анатоль Свірыдаў
*  Уладзіслаў Шулькін

## Трэнеры каманды 
*  Дзмітрый Рыбакоў (галоўны трэнер)
*  Аляксандр Гуляеў (старшы трэнер)

## Гл. таксама 
* Сезон 2001/2002 «Лакаматыў-КіС»
* Сезон 2003/2004 «Лакаматыў-КіС»

## Спасылкі 
* КУБОК БЕЛАРУСИ. ВЫНУЖДЕННОЕ ОМОЛОЖЕНИЕ

2002/2003
Лакаматыў-КіС
Катэгорыя:2002 год у Віцебску
Катэгорыя:2003 год у Віцебску
Сезон 2023/2024 «Мінск-рэзерв»

У сезоне 2023/2024 баскетбольны клуб «Мінск-рэзерв» з Мінска прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2023/2024 (**6 месца**).

## Склад каманды 
## Трэнеры каманды 
*  Георгій Кандрусевіч (галоўны трэнер)
*  Аляксандр Падзерачоў
*  Уладзімір Шарко
*  Дзяніс Коршук

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 «Мінск-рэзерв»

## Спасылкі 
* Профіль на сайце eurobasket.com

Мінск-рэзерв
Катэгорыя:2023 год у Мінску
Катэгорыя:2024 год у Мінску
Сезон 2002/2003 «Тэмп-АШВСМ» Магілёў

У сезоне 2002/2003 баскетбольны клуб «Тэмп-АШВСМ» з Магілёва прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2002/2003 (**6 месца**),
* Кубак Беларусі 2002 (**4 месца**).

## Склад каманды 
*  Павел Агеўнін
*  Аляксандр Барысаў
*  Яўген Батвянкоў
*  Яўген Іваноў
*  Алег Крыванос
*  Арцём Кулік
*  Максім Лаўрыненка
*  Сяргей Савін
*  Сяргей Чугаеў
*  Віктар Шкурыхін
*  Віталь Шпакоўскі
*  Павел Якавіцкі

## Трэнеры каманды 
*  Анатоль Комлеў (галоўны трэнер)

## Гл. таксама 
* Сезон 2001/2002 «Тэмп-АШВСМ» Магілёў
* Сезон 2003/2004 «Тэмп-АШВСМ» Магілёў
 

## Спасылкі 
* КУБОК БЕЛАРУСИ. ВЫНУЖДЕННОЕ ОМОЛОЖЕНИЕ
 
2002/2003
Тэмп-АШВСМ
Катэгорыя:2002 год у Магілёве
Катэгорыя:2003 год у Магілёве
Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў

**Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў** (, , Расійская імперыя — , Харабалі, СССР) — савецкі вучоны-хімік і фізік, спецыяліст у галіне фізічнай хіміі, элементарных працэсаў, хімічнай кінетыкі, будовы рэчыва, малекулярнай спектраскапіі, фотахіміі. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар, акадэмік АН СССР (1953).

Асноўную вядомасць атрымаў дзякуючы даследаванням у галіне элементарных актаў хімічнага ўзаемадзеяння і іх уплыву на хуткасць праходжання хімічных рэакцый у газавай фазе.

Быў жанаты на Алене Іванаўне Кандрацьевай, якая працавала з ім на працягу многіх гадоў. Бацька балерыны, народнай артысткі СССР Марыны Кандрацьевай (1934—2024).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 лютага 1902 года ў горадзе Рыбінск Яраслаўскай губерні ў купецкай стараабрадніцкай сям’і.

З 1957 года быў старшынёй Навуковай рады па хімічнай кінетыцы АН СССР, а з 1966 па 1969 год — прэзідэнтам Міжнароднага Саюза тэарэтычнай і прыкладной хіміі. Удзельнічаў і ўваходзіў у Міжнародны камітэт Міжнароднага сімпозіума па свабодных радыкалах.

Памёр 22 лютага 1979 года ў горадзе Харабалі Астраханскай вобласці. Пахаваны на Кунцаўскіх могілках.

## Навуковая дзейнасць 
У якасці дыпломнай працы В. М. Кандрацьеў даследаваў іанізацыю і дысацыяцыю малекул пароў соляў пад уздзеяннем электроннага ўдару на створанай у 1923 годзе ў ДФТРІ першай у Расіі (і трэцяй у свеце) устаноўцы мас-спектраметрыі. У пачатку 1924 года Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў абараніў на гэтую тэму дыпломную працу. У 1927 годзе падчас навуковай стажыроўцы ў Гётынгенскім універсітэце пад кіраўніцтвам Джэймса Франка Кандрацьеў вывучаў фотадысацыяцыю двухатамных малекул. Пасля вяртання з Германіі Кандрацьеў пачаў даследаванні хемілюмінесцэнцыі пры рэакцыі шчолачных металаў з малекуламі галоідных соляў. Таксама В. Н. Кандрацьеў і А. І. Лейпунскі вывучалі радыяцыйную (аптычную
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Кондратьев В. Н. Количественная кинетика в современной химии // Кинетика и катализ. — 1977. — Т. 18. — № 5. — С. 1093—1097.
* 

## Узнагароды 
*Асноўная крыніца:*
* ордэн Леніна (1949), (1953), (1971)
* ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1975)
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1945), (1962)
* Сталінская прэмія першай ступені (1944) — за фундаментальную працу «Спектраскапічнае вывучэнне хімічных газавых рэакцый».
* Залаты медаль  Міжнароднага інстытута гарэння (1966) — за выдатныя даследаванні ў галіне гарэння, асабліва спектраскапіі і кінетыкі хімічных рэакцый.
*  (1967)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Кондратьев Виктор Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
----
* 
* 
* 
*
Выыпсу

**Вы́ыпсу** () — пасёлак у воласці Рапіна павета Пылвамаа, Эстонія. Размешчаны за 27 кіламетраў на ўсход ад павятовага цэнтра — горада Пылва — і за 4 кіламетры на паўднёвы ўсход ад валаснога цэнтра — горада Рапіна. Вышыня над узроўнем мора — 33 метры. Плошча пасёлка — 1,17 км².

Дамы ў пасёлку размешчаны па абодвух берагах ракі Выханду.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Пылвамаа
Салмэ Кан

**Салмэ Кан** (; ,  — , ) — эстонскі вакальны педагог і харавы дырыжор. Дачка педагога і музыканта Ханса Кана (1849—1932), які кіраваў вядомым народным хорам.

У 1902 годзе паступіла ў Санкт-Пецярбургскую кансерваторыю, дзе спачатку займалася ў вакальным класе Лізаветы Цванцыгер, затым у 1904—1906 гг. у Караліны Джыральдоні. У 1906—1907 гг. вучылася ігры на фартэпіяна ў Тэадора Ляшэціцкага. Затым працягнула заняткі вакалам у Мілане (1908) і Фларэнцыі (1909—1910).

У 1911 годзе вярнулася ў Расійскую імперыю. У гады Першай сусветнай вайны служыла медсястрой у Маскве, Варонежы і Пензе. З набыццём Эстоніяй незалежнасці ў 1920 годзе пасялілася ў Тарту. Да Другой сусветнай вайны давала прыватныя ўрокі па вакале. З 1926 года кіравала жаночым харавым калектывам.

З 1940 г. і да канца жыцця выкладала вакал у Тартускім музычным вучылішчы; у 1944 г. выконвала абавязкі дырэктара вучылішча. Сярод вучняў Кан — Маргарыта Міглаў, Кальмер Тэнасаар, Оскар Віхандзі.

Сястра — лінгвіст і педагог Каліста Кан.

## Крыніцы
Авінурмэ

**Авінурмэ** () — пасёлак у воласці Муствеэ, на паўднёвым захадзе павета Іда-Вірумаа, Эстонія. Да адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 2017 г. з'яўляўся адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай воласці.

Размешчаны на беразе ракі Авійыгі. У пасёлку ёсць дзіцячы сад, гімназія і бібліятэка. Упершыню ўпамінаецца ў 1599 годзе. З 1926 па 1971 гг. праз пасёлак праходзіла вузкакалейная чыгунка.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Іда-Вірумаа
Хуга Трэфнер

**Хуга Герман Трэфнер** (; ,  — , ) — заснавальнік і шматгадовы дырэктар гімназіі ў Тарту, адзінай буйной сярэдняй школы ў XIX стагоддзі на тэрыторыі сучаснай Эстоніі.

## Біяграфія 
Род Трэфнераў паходзіў з Аўстрыі, у 1600-х гадах яны былі звязаны з каралеўскай сям’ёй. Падчас трыццацігадовай вайны сям’я Трэфнераў бегла ў Эстонію.

Нарадзіўся ў сям’і кістара. З 1868 па 1872 год вывучаў філалогію, затым з 1872 па 1880 год — тэалогію ў Дэрпцкім універсітэце. Падчас вучобы працаваў прыватным настаўнікам, пазней выкладаў Закон Божы.

У 1883 годзе Х. Трэфнер атрымаў дазвол адкрыць сваю ўласную школу — прагімназію з трыма класамі з пераважна эстонскімі вучнямі і не меў узроставых абмежаванняў. У час эстонскага нацыянальнага абуджэння школа выхавала многіх эстонскіх інтэлектуалаў. Заставаўся дырэктарам гімназіі ўсё астатняе жыццё, адначасова працаваў настаўнікам багаслоўя ў іншых школах.

Па сведчанні сучаснікаў Трэфнер быў дасведчаны палітыкам, якому ўдавалася ўжыцца з рускімі ўладамі, свой высокі аўтарытэт ён умела выкарыстоўваў для патрэб і карысці яго школы.

У 1875 годзе быў сузаснавальнікам і старшынёй «Асацыяцыі вучняў Эстоніі». Суарганізатар эстонскіх песенных фестываляў. З 1886 па 1891 год — рэдактар ​​эстонскага часопіса «Oma Maa», у 1887 годзе — часопіса «Linda» і саўладальнік штодзённай газеты «Postimees» (1887/1888).

Вядомы публіцыст, быў адным з самых выдатных прадстаўнікоў эстонскага нацыянальнага абуджэння.

Памёр у 1912 годзе і пахаваны на могілках Раадзі ў Тарту.

Катэгорыя:Педагогі Эстоніі
Катэгорыя:Публіцысты Эстоніі
Кансерватыўная народная партыя Эстоніі

**Кансерватыўная народная партыя Эстоніі** (, EKRE) — палітычная партыя ў Эстоніі, заснавальнікам якой з’яўляецца Март Хельмэ. Прытрымліваецца ідэй нацыяналізму і кансерватызму.

Створана ў 2012 годзе ў выніку аб’яднання аграрна-цэнтрысцкай партыі Народны саюз Эстоніі і праванацыяналістычнай групы Эстонскі нацыянальны рух.

EKRE — еўраскептычная партыя і выступае з рэзкай крытыкай цяперашняй палітыкі еўраінтэграцыі.

Па выніках парламенцкіх выбараў сакавіка 2019 года партыя ўвайшла ў кіруючую кааліцыю (якая таксама складалася з Цэнтрысцкай партыі і нацыяналістаў з «Айчыны»), кааліцыя развалілася ў студзені 2021, пасля адстаўкі ўрада Эстоніі з-за карупцыйнага скандалу. Увосень 2021 года, паводле апытання Norstat Eesti AS, EKRE была самай папулярнай палітычнай партыяй у Эстоніі, і яе падтрымалі 25 % выбаршчыкаў. Адначасова антырэйтынг EKRE таксама быў самым высокім і 56 % насельніцтва Эстоніі выключылі магчымасць галасаваць за партыю.

Катэгорыя:палітычныя партыі Эстоніі
Яан Поска

**Я́ан По́ска** (; 12 [24] студзеня 1866, Лаюзевялья — , ) — эстонскі юрыст і дзяржаўны дзеяч, адзін з заснавальнікаў эстонскай дзяржаўнасці, кіраўнік Аўтаномнай Эстоніі ў складзе Расійскай рэспублікі.

Прысяжны павераны ў Рэвелі (цяпер — Талін). З 1904 года — галосны Рэвельскай гарадской думы, у 1905 годзе быў яе старшынёй. У 1913—1917 гадах — рэвельскі гарадскі галава.

У 1914—1915 гады правёў медыцынскую рэформу, у 1915 годзе заснаваў жаночае камерцыйнае вучылішча, у 1916 — мастацка-прамысловае вучылішча. Стаў першым этнічным эстонцам, які займаў пасаду старшыні Рэвельскай гарадской думы, і другім эстонцам, былым гарадскім галавой (мэрам) Рэвеля.

Пасля атрымання Эстоніяй статусу аўтаноміі, у сакавіку 1917 года Яан Поска быў прызначаны камісарам Часовага ўрада Расіі ў Эстляндскай губерні, застаючыся на гэтай пасадзе да бальшавіцкага перавароту ў лістападзе таго ж года. Увосень 1917 гады быў абраны дэпутатам Усерасійскага ўстаноўчага збору.

Камітэт выратавання Эстоніі 24 лютага 1918 года прызначыў Яана Поску міністрам замежных спраў новаўтворанай дзяржавы. Потым Поска ўваходзіў у склад Часовага ўрада Эстоніі ў якасці намесніка прэм’ер-міністра і міністра юстыцыі. У 1919 годзе дабіўся прызнання незалежнай Эстоніі ў Заходняй Еўропе, удзельнічаў у рабоце Парыжскай мірнай канферэнцыі.

Пасля вяртання ў Эстонію быў прызначаны кіраўніком эстонскай дэлегацыі на мірных перамовах з Савецкай Расіяй, якія завяршыліся 2 лютага 1920 года падпісаннем Тартускага мірнага дагавора.

Быў абраны дэпутатам Устаноўчага сходу Эстоніі. Узнагароджаны Крыжом Свабоды трэцяга разраду першай ступені — за грамадзянскія заслугі. Пахаваны ў Таліне на Аляксандра-Неўскіх могілках.
Галаваломка 2

**«Галаваломка 2»** ці **«Вэрхал у галаве 2»** (, даслоўна ) — камедыйна-драматычны 3D-анімацыйны фільм студыі «Pixar». Прэм’ера адбылася 14 чэрвеня 2024. Гэта працяг мультфільма «Галаваломка» (2015)

Пасля прэм’еры арыгінальнага мультфільма ў 2015 годзе яго рэжысёр Піт Доктэр заявіў, што не збіраецца ствараць сіквел і хоча засяродзіцца на арыгінальных праектах. У 2016 прэзідэнт «Pixar» Джым Морыс паведаміў, што ў студыі няма планаў на сіквел, і супрацоўнікі зоймуцца арыгінальнымі фільмамі. Аднак працяг «Галаваломкі» быў афіцыйна абвешчаны ў верасні 2022.

## Сюжэт 
Райлі Андэрсан — 13-гадовая школьніца, якая праз два гады пасля пераезду ў Сан-Францыска, збіраецца паступаць у старэйшую школу. Галоўныя эмоцыі ў галаве дзяўчынкі, якія доўгі час уплывалі на ейныя паводзіны, раптоўна сутыкаюцца з выклікам. Радасць, Маркота (Сум), Гнеў, Страх і Агіда не ведаюць, што рабіць, калі з’яўляецца Трывожнасць. І, падобна, яна прыйшла не адна.

## Беларуская агучка 
Анімацыйны фільм упершыню агучаны па-беларуску ў лютым 2025 года студыяй «Gavarun».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Беларускі трэйлер

Катэгорыя:Мультфільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША ў 3D
Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна
EBRC Jaguar

**EBRC Jaguar** (  —  браняваная разведвальна-баявая машына «Ягуар») — французская баявая разведвальная машына, распрацаваная ў рамках праекта «Скарпіён» для замены ва Узброеных сілах Францыі AMX-10RC, ERC 90 Sagaie і VAB Mephisto.

## Гісторыя 
Пачынаючы з 2020 года планаваўся вывад з эксплуатацыі бронемашын AMX-10RC і ERC Sagaie і замена іх новай браняванай разведвальнай машынай. Для распрацоўкі і вытворчасці новай мадэлі быў сфармаваны кансорцыум кампаній Nexter, Thales і Renault Trucks Defense. 

6 снежня 2014 года міністр абароны Францыі Жан-Іў Ле Дрыян абвясціў, што пастаўкі пачнуцца ў 2020 годзе. Першыя машыны трапілі ў армію ў верасні 2020 года. 

## Апісанне 
Бронеаўтамабілі EBRC Jaguar заснаваныя на шасі камерцыйнага ўсюдыхода 6×6 і выкарыстоўваюць стандартныя рухавікі для камерцыйных грузавікоў. Рухавікі былі адаптаваныя для выкарыстання больш шырокага дыяпазону паліва. Jaguar мае сістэму залішняга ціску ў браняваным дэсантным аддзяленні для абароны ад хімічных, біялагічных і радыяцыйных пагроз. Для эксплуатацыі ў гарачым клімаце машына абсталявана кандыцыянерам.

Бронеабарона адпавядае STANAG 4569 узроўню 4, што забяспечвае абарону ад бранябойных патронаў калібра 14,5×114 мм, аскепкаў 155-мм артылерыйскіх снарадаў і выбухаў мін. 

Асноўнай зброя з’яўляецца гармата кампаніі «CTA International» CTAS40, якая страляе 40-мм боепрыпасамі з хуткастрэльнасцю 200 стрэлаў у хвіліну і максімальнай эфектыўнай далёкасцю стральбы 1500 метраў. Таксама машына абсталявана двума супрацьтанкавымі кіраванымі ракетамі Akeron MP, якія ўстаноўлены ў вежы ў пускавой устаноўцы; яшчэ дзве ракеты, гатовыя да перазарадцы, знаходзяцца ўнутры корпуса. Бронеаўтамабіль таксама нясе дыстанцыйна кіраваны 7,62-мм кулямёт, усталяваны на верхняй частцы вежы, і чатырнаццаць дымавых гранат.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бранятэхніка Францыі
Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта
Цыкада цёмная

**Цыкада цёмная** (*Laodelphax striatellus*)&nbsp;— від цыкадавых насякомых сямейства . Распаўсюджаны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы. Пашкоджвае збожжавыя культуры і іншыя травы.

## Апісанне 
Даўжыня цела 2-4 мм. Самкі жаўтлявыя, самцы цёмныя, амаль чорныя. Лічынкі I і II узростаў жаўтлявыя, з трыма шэрымі палосамі на брушку, з III узросту — буравата-шэрыя.

## Экалогія 
Развіваецца на працягу года ў двух пакаленнях. Зімуюць лічынкі III—IV узростаў на пасевах метлюжковых культур, на межах і абочынах дарог. Увесну з’яўляюцца значна раней іншых відаў цыкадак. Акрыленне пачынаецца ў першай палове мая. Дарослыя цёмныя цыкады пералятаюць невялікімі групамі ў прыкаранёвую частку, тканкі лісця і ліставых похваў. Развіццё яец доўжыцца 10 — 12 сутак. Адраджэнне лічынак другога пакалення адбываецца ў сярэдзіне ліпеня, акрыленне — з канца чэрвеня — у ліпені. Дарослыя цыкады жывуць да наступлення халадоў (кастрычнік) і часта шкодзяць азімым ў канцы лета. Развіваецца гэты шкоднік у двух пакаленнях. У засушлівыя гады ствараюцца спрыяльныя ўмовы для масавага размнажэння цёмнай цыкады.

## Значэнне 
Цёмная цыкада з’яўляецца пераносчыкам віруса закуклівання злакаў і віруса .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1826 годзе
Катэгорыя:Цыкадавыя
Закукліванне злакаў

**Закукліванне злакаў** — віруснае захворванне раслін сямейства метлюжковых.

Пашкоджвае як культурныя, так і дзікарослыя травы. Найбольш часта сустракаецца закукліванне аўса, выкліканае вірусам Avena virus 1. Гэты ж вірус пашкоджвае пшаніцу, ячмень, кукурузу, проса, рыс, пырнік, мяшэй і іншыя.

## Апісанне 
Закукліванне аўса выяўляецца ў тым, што пашкоджаныя расліны адстаюць у росце (становяцца карлікавымі) і пачынаюць празмерна кусціцца. На расліне ўтвараецца мноства дробных бледных парасткаў; на лісці ўзнікаюць падоўжныя жоўтыя плямы або светла-зялёныя рыскі; суквецці недаразвіты; назіраецца праліферацыя коласу. У пшаніцы і ячменю сімптомамі захворвання з’яўляюцца мазаічнасць лісця і празмернае кушчэнне. У кукурузы — тыя ж прыкметы і скручванне лісця спіраллю. Прадуктыўнасць сельскагаспадарчых культур рэзка падае або адсутнічае зусім. Вірус зімуе ў каранях пырніку або палыну, а таксама ў целе зімуючых лічынак цыкады; у насенні і глебе ён не захоўваецца. Увесну, у перыяд вегетацыі травы і вылету цыкады, адбываецца заражэнне раслін вірусам.

## Меры барацьбы 
Для барацьбы з вірусам прымяняюць пасеў у аптымальныя тэрміны, знішчэнне насякомых-пераносчыкаў і пустазельных раслін — рэзерватараў віруса, апырскванне інсектыцыдамі, севазварот.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Захворванні збожжавых
Катэгорыя:Вірусныя раслінныя патагены і захворванні
Ільюта

**Ільюта** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аліна Ільюта (нар. 1991) — беларуская валейбалістка. 
* Дыяна Ільюта (нар. 1996) — беларуская плыўчыха.
Аліна Ільюта

**Аліна Ільюта**, па нараджэнні Каценя (нар. ) — беларуская валейбалістка. Майстар спорту Беларусь. Выступала за зборныя Беларусі.

## Біяграфія 
Пасля траўмы ў сезоне 2013—2014 вярнулась ў «Прыбужжа», але па ходзе чэмпіянату пайшла ў дэкрэт.

Па выніках валейбольнага клубнага сезона 2015/2016 была названа лепшай у нападзе.

## Спасылкі 
* Alina Ilyuta 
* Ильюта Алина/ Ilyuta Alina

Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе
Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі
Катэгорыя:Ігракі «Хапаэля» Кфар-Сава (жаночы валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Ігцісадчы» Баку
Лярскі

**Лярскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Іван Герасімавіч Лярскі (1897—1964) — савецкі ваенны дзеяч, , генерал-маёр артылерыі.
* Пётр Аляксеевіч Лярскі (1918—2013) — географ, краязнавец і педагог.
Буквіца (род раслін)

**Бу́квіца** (*Betonica*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 1 м з кароткім карэнішчам. Сцябло прамастойнае, простае або слаба галінастае, апушанае. Лісце простае. Ніжняе лісце на чаранках, звычайна ў прыкаранёвай разетцы. Сцябловае лісце амаль сядзячае, супраціўнае, пілавата-гародчатае па краі. Кветкі ліловага, ружовага, жоўтага колеру, у канцавых коласападобных суквеццях. Вяночак двухгубы. Верхняя губа прамая, выгнутая, трохлопасцевая, з шырокай сярэдняй лопасцю. Чашачка трубчаста-званочкавая, з завостранымі зубцамі. Плод — чатырыхарэшак.

Лекавыя, дэкаратыўныя і меданосныя расліны.

## Распаўсюджанне 
Расліны роду распаўсюджаны амаль ва ўсіх рэгіёнах зямнога шара, акрамя Антарктыды і Аўстраліі. На тэрыторыі Беларусі 1 дзікарослы від —  і 2 інтрадуктаваныя віды —  і .

## Віды 
Род налічвае каля 30 (каля 15) відаў.

Паводле інфармацыі з сайта World Flora Online (WFO) род налічвае 10 відаў:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ясноткавыя
Антоніа Валенсія

**Луі́с Анто́ніа Вале́нсія Маске́ра** (; нар. , Нуэва-Лоха, Эквадор) — эквадорскі футбаліст, які выступаў на пазіцыі ўскрайняга паўабаронцы і правага абаронцы. У свой час з'яўляўся іграком нацыянальнай зборнай Эквадора, за якую правёў больш за 90 матчаў.

## Кар’ера 
### Клубная 
Валенсія пачаў кар’еру ў эквадорскім клубе «Эль-Насьяналь». У 2005 годзе перайшоў у склад іспанскага клуба «Вільярэаль». 3 жніўня 2006 года Валенсія далучыўся да англійскага клуба «Уіган Атлетык», першапачаткова на ўмовах арэнды. Дэбютаваў за «Уіган» 19 жніўня ў матчы супраць «Ньюкасл Юнайтэд», дзе «Уіган» трываў паражэнне з лікам 1:2.

30 чэрвеня 2009 года Антоніа стаў першым летнім падпісаннем «Манчэстэр Юнайтэд». Сума трансферу не была разгалошана, паводле чутак, кошт іграка склад 16 млн фунтаў.

### Міжнародная 
Валенсія дэбютаваў за нацыянальную зборную ў адборачным матчы чэмпіянату свету супраць зборнай Парагвай 27 сакавіка 2005 года.

## Дасягненні 
**«Эль-Насьяналь»**:
* Чэмпіён Эквадора: 2005

**«Манчэстэр Юнайтэд»**:
* Чэмпіён Англіі: 2011, 2013
* Уладальнік Кубка Англіі: 2016
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2010, 2017
* Уладальнік Суперкубка Англіі: 2010, 2013, 2016
* Пераможца Лігі Еўропы: 2017

**«ЛДУ Кіта»**:
* Уладальнік Кубка Эквадора: 2019

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Футбалісты Эквадора
Катэгорыя:Ігракі зборнай Эквадора па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Эль-Насьяналь Кіта
Катэгорыя:Ігракі ФК Вільярэал
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэкрэатыва Уэльва
Катэгорыя:Ігракі ФК Уіган Атлетык
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК ЛДУ Кіта
Катэгорыя:Ігракі ФК Керэтара
Іван Канстанцінавіч Дарашкевіч

**Іван Канстанцінавіч Дарашкевіч**, або **Янук Дарашкевіч** (.

Скончыў у 1909 годзе Свіслацкую настаўніцкую семінарыю. Настаўнічаў на Гродзеншчыне. Пасля польскай-савецкай вайны, жонкай Кацярынай і дзвюма дочкамі, Нінай і Людмілай, вярнуўся ў Мялешкі. Займаўся гаспадаркай. Праз некалькі гадоў ён з сям’ёй выехаў у Савецкі Саюз.

## Творчасць 
3 1909 пад псеўданімамі *Янук Д.* і *Каршун* друкаваў у газеце «Наша ніва» вершы і допісы на тэму вясковага жыцця.

У 1914 годзе сабраў рукапіс сваіх вершаў пад назвай «Абразкі» і даслаў у «Нашу ніву», маючы намер выдаць зборнік асобнай кніжкай. У вершаванай прадмове да кнігі ён пісаў: «*У што гарачым сэрцам верыў, чым жыў, чым далей буду жыць, тут запісаў я на паперы...*» Але ён не выйшаў у свет з прычыны пачатку вайны.

Доўгі час творы паэта прыпісваліся ягонаму сябру М. Арлу (С. Пяцельскаму). Яго творчасць развівалася ў рэчышчы беларускай рэвалюцыйна-дэмакратычнай паэзіі, прасякнута суперажываннем чалавечаму гору, болем за лёс абяздоленых, патрыятычнымі матывамі («Доля», «Стогн», «Псалм CXXXVI»). Інтымнай лірыцы паэта ўласцівы рамантычны парыў, глыбіня пачуццяў («Як засвецяць у небе зоры»), часам элегічнасць («Шкада разбітых мар»). У 2014 годзе Сяргей Чыгрын уклаў і выдаў у Мінску зборнік паэтычнай спадчыны паэта «Маркотныя зоры».

Працуючы народным настаўнікам у Сямёнаўцы і Кулях, запісваў беларускія народныя песні, запісы разам з нотамі дасылаў у Сант-Пецярбург фалькларысту Антону Грыневічу. Можна меркаваць, што некаторыя з іх маглі быць перададзены Грыневічу «Нашай нівай».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Марына Паўлава

**Марына Паўлава** (нар. , Кобрын, Беларусь) — беларуская валейбалістка. Майстар спорту Беларусь міжнароднага класа .

## Біяграфія 
Першым трэнерам быў Уладзімір Сцяпанавіч Калінюк. Выступала за «Дываноўшчык» (Брэст) (2006—2012). «Прыбужжа» (2013—2015).

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі (2013/2014)
*   Бронзавы прызёр (2013)
*  Уладальнік Кубка Беларусі (2014).

## Спасылкі 
* Павлова Марина
* Maryna Paulava

Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе
Азеры

**Азеры** () — пасёлак у воласці Віру-Нігула павета Ляэнэ-Вірумаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Азеры і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. размешчаны на ўзбярэжжы Фінскага заліва ў вусці ручая Мерыкюла. Адлегласць да павятовага цэнтра — горада Ракверэ — каля 30 кіламетраў, да валаснога цэнтра — пасёлка Віру-Нігула — 10 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 34 метры.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Віру-Нігула

**Віру-Нігула** () — пасёлак у воласці Віру-Нігула павета Ляэнэ-Вірумаа, Эстонія. Да лістапада 2017 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай воласці. Размешчаны за 2 кіламетры на паўночны захад ад шашы Талін—Нарва каля дарогі Кунда тээ (Kunda tee). Адлегласць да павятовага цэнтра — горада Ракверэ — каля 20 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 55 метраў.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ала (Тырва)

**Ала** () — вёска ў воласці Тырва павета Валгамаа, Эстонія. Размешчана на беразе ракі Ыхнэ, за 14 км на захад ад валаснога цэнтра — горада Тырва, і за 34 км на паўночны захад ад павятовага цэнтра — горада Валга. Вышыня над узроўнем мора — 110 метраў. На поўначы вёска мяжуе з паветам Вільяндзімаа, каля яе заходняй мяжы размешчана возера Ікепера. Праз вёску праходзіць шаша Валга — Уулу.

Клімат умераны.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Буквіца лекавая

**Бу́квіца лекавая** (*Betonica officinalis*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 20—90 см. Сцябло прыўзнятае ўнізе і прамое, чатырохграннае, апушанае жорсткімі валаскамі. Лісце простае, суцэльнае, апушанае, падоўжана-яйцападобнай формы, сэрцападобнае каля асновы, з тупой верхавінкай і гародчатым краем, на чаранках. Кветкі з 5 пялёсткамі, ліловыя, фіялетавыя, ружовыя з адценнямі. Плод — арэшак.

Цвіце ў чэрвені—верасні. Расліна мае непрыемны пах і горкая на смак.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расліна распаўсюджана ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы (Алжыр, Марока, Туніс), умераных зонах Азіі. На тэрыторыі Беларусі сустракаецца паўсюдна. Інтрадуктавана ў Афрыцы і Паўночнай Амерыцы. Мезафіт і мезатроф.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная і лекавая расліна (вяжучы, жаўцягонны, адхарквальны, кроваспняльны і ранагаючы сродак). Мае алкалоіды, эфірны алей, дубільныя рэчывы. Выкарыстоўваюць сцябло, лісце, кветкі.

## Падвіды 
* *Betonica officinalis* var. *algeriensis* (de Noé) Ball, J. Linn. Soc., Bot. 16: 624 (1878)
* *Betonica officinalis* subsp. *haussknechtii* Nyman, Consp. Fl. Eur. Suppl. 2(2): 251 (1890)
* *Betonica officinalis* var. *serotina* (Host) Nyman, Consp. Fl. Eur. 577 (1881)
* *Betonica officinalis* subsp. *skipetarum* Jáv., Bot. Közlem. 19: 27 (1921)
* *Betonica officinalis* subsp. *velebitica* (A.Kern.) Nyman, Consp. Fl. Eur. Suppl. 2(2): 251 (1890)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* *S. ofﬁcinális* (L.) Franch. (*Betónica ofﬁcinális* L.) — Чистец лекарственный, Бýквица лекарственная // *Маевский П. Ф.* Флора средней полосы европейской части России. 11-е изд. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2014. С. 423. — 635 с., ил. — ISBN 978-5-87317-958-9.
 

Катэгорыя:Ясноткавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Ала-Тсумба

**Ала-Тсумба** () — вёска ў воласці Сетамаа павета Вырумаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Мерэмяэ. Размешчана за 26 кіламетраў на ўсход ад павятовага цэнтра — горада Выру, і за 17 кіламетраў на паўднёвы захад ад валаснога цэнтра — пасёлка Вярска, за 4 кіламетры ад расійска-эстонскай мяжы. Вышыня над узроўнем мора — 82 метры. На поўдні мяжуе з вёскай Тсумба.

Клімат умераны.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Алаверэ (Анія)

**Алаверэ** () — вёска ў воласці Анія павета Хар'юмаа ў паўночнай Эстоніі. Насельніцтва — 382 чалавекі (2010). У 1982 годзе ў вёсцы было выяўлена старажытнае паселішча. Музыкант Сандра Нурмсалу, якая прадстаўляла Эстонію на Еўрабачанні-2009, вырасла і жыве ў Алаверэ.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Канавінская вуліца

**Вуліца Канавінская** — вуліца ў Канавінскім раёне Ніжняга Ноўгарада.

## Гісторыя 
Першая згадка пра Канавінскую (Кунавінскую) слабаду змяшчаецца ў пісцовай кнізе 1621–1622 гадоў. Да рэвалюцыі 1917 насіла назву - Кавальская (), пасля была перайменавана ў гонар рэвалюцыянера Бабушкіна і насіла назву Бабушкінская.

## Размяшчэнне 
Пачынаецца ад дома № 21 па вуліцы Савецкай і ідзе паралельна вуліцы Літвінава і Алёшы Пешкава да вуліцы Прыокскай, перасякаючы вуліцы Луначарскага, Вакзальную, Даля, Пракоф'ева.

## Будынкі 
На вуліцы пераважае малапавярховая забудова: двухпавярховыя дамы 1916 - 1917 гадоў пабудовы.

## Транспарт 
Недалёка ад вуліцы знаходзіцца станцыя Ніжагародскага Метро - Маскоўская.

## Спасылкі 
* 
* Канавінская вуліца на сэрвісе Яндэкс.Панарамы

Катэгорыя:Вуліцы
Катэгорыя:Ніжні Ноўгарад
Англа

**Англа** () — вёска ў воласці Саарэмаа павета Саарэмаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Лейзі (скасавана). Размешчана за 31 км на паўночны ўсход ад валаснога і павятовага цэнтра — горада Курэсаарэ. Вышыня над узроўнем мора — 14 метраў.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 94244.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Залегашчанскі раён

**Залегашча́нскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтры Арлоўскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Залегашч.

## Геаграфія 
Залегашчанскі раён мяжуе з Мцэнскім, Навасільскім, Вярхоўскім, Пакроўскім, Свярдлоўскім і Арлоўскім раёнамі. Плошча раёна складае 1138 км².

## Гісторыя 
Залегашчанскі раён быў утвораны 30 ліпеня 1928 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт раённай адміністрацыі

Катэгорыя:Раёны Арлоўскай вобласці
Андзінээмэ

**Андзінээмэ** () — вёска на поўначы Эстоніі ў воласці Куусалу, павет Хар'юмаа. Размешчана за 32 км на ўсход ад Таліна і 5 км на поўнач ад валаснога цэнтра — пасёлка Куусалу, на заходняй ускраіне нацыянальнага парку Лахемаа, на беразе Балтыйскага мора, і размяшчае пясчаным пляжам. Вышыня над узроўнем мора — 16 метраў.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Славянскае язычніцтва

**Славянскае язычніцтва (паганства)** — сістэма славянскіх дахрысціянскіх уяўленняў аб свеце і чалавеку, у аснове якой ляжала міфалогія і магія, гістарычная стадыя светапогляду старажытных славян (праславян) у перыяд да іх хрысціянізацыі; тыпалагічна адмысловая культурная мадэль, формы, механізмы і семантычныя катэгорыі якой існавалі і пасля прыняцця хрысціянства.

Рэлігійна-міфалагічная цэласнасць славянскага паганства была разбурана ў перыяд хрысціянізацыі. Ва ўмовах адсутнасці запісаў міфалагічных тэкстаў славян і страты міфалагічных апавяданняў славянскія паганскія вераванні рэканструююцца па даных пісьмовых крыніц, археалогіі, мовы, фальклору, абрадаў, звычаяў і вераванняў сучасных славянскіх народаў.

З’яўляецца самастойнай галіной старажытнай індаеўрапейскай рэлігіі, развіўшыся ў 1-м тысячагоддзі н. э. і будучы прадстаўленай у старажытнаіндыйскіх, старажытнаіранскіх, старажытнагрэцкіх і старажытнарымскіх тэкстах.

Галоўнымі рысамі славянскага язычніцтва ў якасці светапогляду лічацца адухаўленне прыроды, культы продкаў і звышнатуральных сіл, уяўленне аб пастаянным прысутнасці апошніх і іх удзеле ў чалавечым жыцці, распрацаваная найнізкая міфалогія, уяўленне аб магчымасці ўплываць на становішча рэчаў з дапамогай прымітыўнай магіі, а таксама антрапацэнтрычнае ўспрыманне навакольнага свету.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славянскае язычніцтва
Пакроўскі раён (Арлоўская вобласць)

**Пакроўскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Арлоўскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Пакроўскае.

## Геаграфія 
Пакроўскі раён мяжуе з Залегашчанскім, Вярхоўскім, Лівенскім, Каўпнянскім, Малаархангельскім і Свярдлоўскім раёнамі. Плошча раёна складае 1410,98 км².

## Гісторыя 
Пакроўскі раён быў утвораны 18 студзеня 1935 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт раённай адміністрацыі

Катэгорыя:Раёны Арлоўскай вобласці
Куусалу (пасёлак)

**Куусалу** () — пасёлак у воласці Куусалу павета Хар'юмаа, Эстонія. Адміністрацыйны цэнтр воласці Куусалу. Размешчаны за 39 кіламетраў на ўсход ад Таліна на шашы Талін—Нарва. Вышыня над узроўнем мора — 42 метры.

Афіцыйная мова — эстонская. Паштовыя індэксы — 74601, 74609.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Анікверэ (Хальяла)

**Анікверэ** () — вёска ў воласці Хальяла павета Ляэнэ-Вірумаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Віхула. Размешчана ў шашы Хальяла-Вергі. Адлегласць да павятовага цэнтра — горада Ракверэ — 16 кіламетраў, да валаснога цэнтра — пасёлка Хальяла — 7,5 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 61 метр.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Ляэнэ-Вірумаа
Хальяла

**Хальяла** () — пасёлак у воласці Хальяла павета Ляэнэ-Вірумаа, Эстонія. Да 2017 года з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай воласці (скасаваная). Размешчаны ў шашы Ракверэ-Вызу на поўнач ад шашы Талін-Нарва (аўтадарога А1). Адлегласць да цэнтра павятовага цэнтра — горада Ракверы — 12 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 81 метр.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 45301.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Ляэнэ-Вірумаа
Арду (Эстонія)

**Арду** () — пасёлак у воласці Козэ павета Хар'юмаа, Эстонія. Размешчаны за 57 км ад Таліна і 32 км ад Пайдэ, каля шашы Талін—Тарту, у верхнім цячэнні ракі Пірыта, на паўднёвым беразе вадасховішча Паўнкюла. Вышыня над узроўнем мора — 78 метраў.

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Хар’юмаа
Аркма

**Аркма** () — вёска ў воласці Цюры павета Ярвамаа, Эстонія. Размешчана каля шашы Талін—Вільяндзі, за 19 км на паўднёвы ўсход ад валаснога цэнтра — горада Цюры, і за 25 км на поўдзень ад павятовага цэнтра — горада Пайдэ. Вышыня над узроўнем мора — 62 метры. Цераз вёску працякае рака Рапу.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 72011.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Юры Вільмс, адзін з заснавальнікаў незалежнай Эстоніі

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Ярвамаа
Юры Вільмс

**Юры Вільмс** (; , в. Аркма — 13 красавіка 1918 (дакладная дата невядомая), , Фінляндыя) — эстонскі палітык,
адзін з заснавальнікаў незалежнай Эстонскай Рэспублікі.

З 1907 па 1911 гады вывучаў юрыспрудэнцыю ў Тартускім універсітэце. У перыяд вучобы стаў членам Таварыства эстонскіх студэнтаў, дзе пасля быў абраны старшынёй. Пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў адвакатам у Таліне. Пазней адкрыў уласную юрыдычную фірму.

З пачатку Першай сусветнай вайны Вільмс быў звязаны з эстонскім нацыянальным рухам і публікаваў артыкулы, у якіх патрабаваў аўтаноміі для Эстоніі ў складзе Расійскай імперыі. Раскрытыкаваў палітычныя паняцці Яана Тынісана, які абараняў ідэю культурнай аўтаноміі і ідэі Канстанціна Пятса, які, у сваю чаргу, бачыў палітычныя магчымасці ў супрацоўніцтве з балтыйскімі немцамі ў Эстоніі.

Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу
Сандра Нурмсалу

**Сандра Нурмсалу** (, нар., Алаверэ, Эстонія) — эстонская спявачка і скрыпачка, салістка гурта «Urban Symphony», які прадстаўляў Эстонію на конкурсе песні Еўрабачанне 2009. Сандра Нурмсалу выканала асноўную партыю песні Rändajad, якая заняла 6-е месца ў фінале Еўрабачання.

## Біяграфія 
Скончыла Талінскае музычнае вучылішча імя Георга Отса па класе поп- і джаз-вакалу.

Да ўдзелу ў Еўрабачанні Сандра грала і спявала ў фолк-гуртах «Pillipiigad» (на працягу 7 гадоў) і «Virre» (на працягу 3 гадоў). У Эстоніі атрымала шырокую вядомасць пасля ўдзелу ў папулярным эстонскім конкурсе маладых выканаўцаў «Kaks takti ette» (Два такты наперад), дзе яна заняла 4-е месца.

Сандра ў 2009 таксама выступала ў рэаліці-шоў Эстонія шукае суперзорку (Eesti otsib superstaari) (аналогу англійскага Idol). Кожны ўдзельнік павінен быў абраць эстонскага выканаўцу, у дуэце з якім павінен быў праспяваць. Канкурсант От Лепланд, пазней пераможца конкурсу, абраў Сандру для выканання «Rändajad».

З’яўляецца адным з актыўных сяброў фонду абароны бяздомных жывёл.

Актыўным вяртаннем да пеўчай кар’еры стала выкананне сінгла «Sel Teel» сумесна з гуртом Sinine.

У кастрычніку 2012 года Сандра адправілася ў тур разам з многімі іншымі эстонскімі артыстамі, каб адсвяткаваць 100-годдзе эстонскага кіно і музыкі, выконваючы канцэрты на пляцоўках у Таліне, Пярну і Тарту.

У канцы 2012 года Сандра абвясціла аб сваім уласным канцэрце пад назвай «Rändajad», аднайменнага з яе першым сінглам сумесна з папулярным гуртом «Urban Symphony».
Арукюла

**Арукюла** () — пасёлак у воласці Раазіку павета Хар'юмаа, Эстонія. Размешчаны за 13 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Таліна, на скрыжаванні мясцовых аўтадарог і чыгункі Талін—Тапа—Нарва. Вышыня над узроўнем мора — 52 метры. Насельніцтва — 1 965 чалавек (2011).

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Хар’юмаа
Дарбісты

]]
**Дарбісты**, **евангельскія хрысціяне дарбісты**, **плімуцкія браты** () — рэлігійная група пратэстанцкай накіраванасці. Створана ў 1820—1830-я гг. ў горадзе Плімут (Вялікабрытанія) прапаведнікам Джонам Нэльсанам Дарбі (назва ад яго імя) як абшчына, апазіцыйная афіцыйнай англіканскай царкве.

Веравучэннем блізкія да баптыстаў і евангельскіх хрысціян. Вялі прапаганду сярод хрысціян і іўдзеяў. Дарбісты адмаўляюць духавенства як асобную прафесійную групу і надаюць вялікае значэнне асабістаму тлумачэнню Бібліі. Найбольш распаўсюджаны ў Вялікабрытаніі і яе былых калоніях і дамініёнах, Заходняй Еўропе.

У пачатку XX стагоддзя з’явіліся ў Беларусі (Мінск). У 1920—1930-я гг. ў Заходняй Беларусі склаліся цэнтры дарбістаў у Брэсце, Кобрыне, Пінску, якія праводзілі місіянерскую работу сярод мясцовых сялян, а таксама яўрэяў. Пасля Вялікай Айчыннай вайны дзейнасць дарбістаў у Беларусі заняпала.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Евангельскія хрысціяне