open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васіль Аляксандравіч Аўдзееў

**Васіль Аляксандравіч Аўдзе́еў** (нар. , г. Магілёў — , каля , Афганістан) — савецкі ваеннаслужачы, удзельнік Афганскай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Магілёве. Беларус. Маці, Марыя Калінаўна, пенсіянерка, бацька, Аляксандр Барысавіч, працаваў слесарам на заводзе штучнага валакна. У 1983 годзе скончыў Магілёўскую сярэднюю школу № 2. Член УЛКСМ. Працаваў на абутковай фабрыцы ў Магілёве.

24 чэрвеня 1985 года прызваны ў Савецкую Армію Цэнтральным РВК г. Магілёва. З кастрычніка 1985 года ў Рэспубліцы Афганістан, старэйшы майстар па рамонце сродкаў сувязі. Удзельнічаў у 6 баявых аперацыях. 16 сакавіка 1987 года, выконваючы баявую задачу па рамонце апаратуры сувязі, у раёне населенага пункта  патрапіў пад абстрэл мяцежнікаў. Нягледзячы на бесперапынны агонь, працягваў выконваць задачу і быў смяротна паранены.
]]
Пахаваны на Машэкаўскіх могілках у г. Магілёве. У 1990 годзе на магіле пастаўлена надмагілле, выкананае ў выглядзе «ветразя» з чорнага габра.

## Узнагароды 
* ордэн Чырвонай Зоркі (пасмяротна).

## Спасылкі 
* АВДЕЕВ Василий Александрович

Катэгорыя:Загінулі ў баях Афганскай вайны (1979—1989)
Катэгорыя:Памерлі ад ран
Фёдар Якаўлевіч Акаліта

**Фёдар Якаўлевіч Акаліта** (27 верасня 1916, с. Харліеўка, цяпер Папільнянскі раён, Жытомірская вобласць — 7 верасня 1966) — беларускі савецкі супрацоўнік крымінальнага вышуку, палкоўнік міліцыі, оперупаўнаважаны. Начальнік Клімавіцкага раённага аддзялення МУС (з 1953); начальнік аддзела кадраў кіравання міліцыі УМУС Магілёўскай вобласці (з 1954); начальнік аддзела крымінальнага вышуку УУС Магілёўскага аблвыканкама (з 1957).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Харліеўка ва Украіне (цяпер Папільнянскі раён, Жытомірская вобласць) ў сялянскай сям’і . Пакінуў родны дом, калі яму не было яшчэ і 16-ці гадоў. Пачаў працоўную дзейнасць слесарам на заводзе імя Арджанікідзэ, потым працаваў машыністам электравоза шахты імя Румянцава ў Данбасе. У 1934 годзе скончыў Янакіеўскі рабфак, працаваў слесарам у газасілавым цэху . Пахаваны на Машэкаўскіх могілках у Магілёве, побач пахаваны жонка Галіна і дачка Вера.

## Сям’я 
У 1946 годзе прыехаў у адпачынак дадому, дзе пазнаёміўся з 18-гадовай Галінай. Хутка яны ажаніліся, у пары нарадзілася дачка Валянціна, а праз два гады — Вера.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, медалямі «За адвагу», «За абарону Масквы», «За ўзяцце Кёнігсберга», «За перамогу над Германіяй», «За баявыя заслугі», «За бездакорную службу» першай ступені, нагрудным знакам «Заслужаны работнік МУС».

## Памяць 
У 1995 годзе УУС Магілёўскага аблвыканкама быў заснаваны пераходны Ганаровы прыз імя Фёдара Якаўлевіча Акаліты. Спачатку яго ўручалі службе міліцыі, якая па выніках паўгоддзя-года апярэджвала ўсіх у раскрыцці злачынстваў, але праз тры гады было прынята рашэнне ўзнагароджваць ім пэўных супрацоўнікаў.
Лабко

**Лабко** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Сяргеевіч Лабко (нар. 1959) — беларускі вучоны, доктар фізіка-матэматычных навук.
* Валерый Дзмітрыевіч Лабко — беларускі фотамастак.
* Мікалай Мікалаевіч Лабко (1938—2024) — беларускі партыйны і палітычны дзеяч, старшыня Баранавіцкага гарвыканкама (1988—1995), дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання (1990—1995).
* Пётр Іосіфавіч Лабко (1929—2011) — беларускі вучоны ў галіне анатоміі, доктар медыцынскіх навук.
* Соф’я Андрэеўна Лабко (1919—1993) — Герой Сацыялістычнай Працы.
Сельская гаспадарка Арменіі

**Сельская гаспадарка Арменіі**, у якой занята 36 % насельніцтва і ствараецца 15 % ВУП (2017) ды значная частка экспарту, развітая недастаткова для самазабеспячэння харчаваннем. Дамінуе прыватная ўласнасць: у 2006 годзе 98 % вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі забяспечылі сямейныя фермы. Да фактараў, што спрыяюць развіццю галіны, адносяцца ўрадлівыя вулканічныя глебы, да неспрыяльных — гарыстасць тэрыторыі і дэфіцыт увільгатнення ў летні перыяд: большасць зямель патрабуе штучнага арашэння.

## Гісторыя 
За савецкім часам сельская гаспадарка Арменіі была калектывізавана, механізавана і электрыфікавана; плошча ворыўных зямель пашырылася, дзякуючы стварэнню сістэмы арашальных каналаў. Асабліва значным ірыгацыйным праектам стаў Севана-Разданскі каскад (гады будаўніцтва 1937—1962). Тым не менш, працаўнікі сяла Армянскай ССР, як і іх сённяшнія спадкаемцы, не забяспечвалі ўнутраных патрэб краіны ў прадуктах харчавання, што завозіліся з саюзных рэспублік. У 1990 Арменія стала першай саюзнай рэспублікай, што прыняла закон аб прыватызацыі зямлі, і землі тут былі раздадзены ў прыватную ўласнасць хутчэй, чым на астатняй постсавецкай прасторы. Гэта выклікала рост долі сельскага насельніцтва ў пачатку 1990-х ва ўмовах эканамічнай блакады і Карабахскай вайны, а таксама непаразуменні паміж новымі ўласнікамі зямлі адзін з адным — з нагоды размеркавання сродкаў вытворчасці, а таксама з дзяржавай, якая працягвала кантраляваць вытворчасць электраэнергіі і гарачай вады. Пры гэтым Арменія стала адзінай дзяржавай СНД, дзе прыватызацыя пайшла на карысць сельскай гаспадарцы, прычым адразу ж. Да гонару армянскіх фермераў, да пачатку ХХІ стагоддзя яны, у адрозненне ад большасці сельскіх гаспадарак краін былога Саюза, здолелі захаваць парк трактароў, камбайнаў і іншых машын.

## Раслінаводства 
]]
У сельскай гаспадарцы пераважае раслінаводства, нягледзячы на тое, што ворныя землі, сады і вінаграднікі займаюць усяго 16 % тэрыторыі. Асноўным раёнам земляробства з’яўляюцца Арарацкая даліна і даліна ракі Аракс. Вырошчваюцца збожжавыя (пшаніца, ячмень), гародніна, бульба, пладовыя культуры (персікі, грэцкія арэхі, айва, абрыкосы), вінаград (сталовыя і вінныя гатункі), дыні, кветкі. У даліне Аракса культывуюцца гранаты, інжыр і аліўкі. Больш раннія вясна і лета дазваляюць армянскім аграрыям пастаўляць прадукцыю на рынкі паўночных краін у красавіку-чэрвені.

## Жывёлагадоўля 
]]
У жывёлагадоўлі пераважае экстэнсіўная авечкагадоўля на засушлівых большую частку года горных пашах, якія займаюць 56 % тэрыторыі краіны. Гадуюцца таксама козы, коні, буйная рагатая жывёла. У адрозненне ад раслінаводства, жывёлагадоўля не можа пахваліцца прыростам прадукцыі пасля набыцця краінай незалежнасці.

## Рыбалоўства 
Севан дае багата рыбы, асабліва знакамітая стронга, якая тут завецца ішханам.


Арменія
Лукаш Сяменік

**Лукаш Сяменік (Семяняка, Семянюк, Сямёнік)** (1880—1921) — беларускі вайсковец, атаман, удзельнік беларускага незалежніцкага руху.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1880 г. у сялянскай сям’і ў в. Траянаўка Халопеніцкай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі.

Удзельнік Першай сусветнай вайны. У жніўні 1918 г. арганізаваў і кіраваў сялянскім паўстаннем супраць нямецкіх кайзераўскіх войскаў, якое ахапіла Лісічанскую, Халопеніцкую і Зачысценскую воласці Барысаўшчыны і Меншчыны, якое было задушана сумеснымі высілкамі немцаў і бальшавікоў. У лістападзе 1918 г., да прыходу бальшавікоў, быў абраны сялянамі Халопеніцкай воласці вайсковым атаманам. У пачатку 1919 года арыштаваны бальшавікамі і пасаджаны ў турму. 27 мая 1919 г. падчас перасылкі з мінскай турмы ў Барысаў здолеў збегчы, за што рэвалюцыйным трыбуналам быў прысуджаны да смяротнай кары. У першай палове 1919 года арганізаваў Першы Беларускі партызанскі аддзел, які паспяхова дзейнічаў супраць бальшавікоў у Барысаўскім ды Мінскім паветах. Аддзел налічваў каля 50 чалавек. Вядомыя прозвішчы набліжаных да Сяменіка паўстанцаў, з якіх складаўся штаб: Люсцін Скалубовіч, Мяфод Шаблінскі, Стах Буры, Міхал Казлоўскі.

Сумесна з польскімі аддзеламі ўдзельнічаў у вызваленні Барысава ад бальшавікоў ў ліпені 1919 года. На пачатку 1920 г. у чыне капітана разам са сваім аддзелам залічаны ў склад Беларускай вайсковай камісіі. З’яўляўся адным з арганізатараў вайсковага сялянскага руху пад кіраўніцтвам «Зялёнага Дубу». Прымаў удзел у вайсковым паходзе генерала Станіслава Булак-Балаховіча. Прызначаны камандзірам 2-га Грозаўскага палка падчас Слуцкага паўстання, але ёсць меркаванне, што камандзірам палка быў не капітан Лукаш Сяменік, а капітан Аляксандр Семяняк. Пазней працягваў партызанскія акцыі супраць бальшавікоў.

Паводле звестак бібліёграфа Рамуальда Зямкевіча, Лукаш Сяменік загінуў у 1921 г., у адным з баёў з чырвонаармейцамі.
 
## Гл. таксама 
* Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі
* Юрка Моніч

## Літаратура 
* *Ніна Стужынская*. Беларусь мяцежная. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву у 20-я гг. ISBN 978-9-85703-504-5

## Спасылкі 
* Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах 

Катэгорыя:Члены арганізацыі «Зялёны дуб»
Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання
Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны
Катэгорыя:Ваенныя Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне
Нізкафонавая сталь

**Нізкафонавая сталь** - гэта любая сталь, якая выраблялася да выбуху першых атамных бомбаў у 1940-х і 1950-х гадах. У выніку выпрабавання Трыніці і атамных бамбардыровак Хірасімы і Нагасакі ў 1945 годзе, а затым наступных выпрабаванняў ядзернай зброі ў першыя гады " халоднай вайны", узровень фону выпраменьвання ва ўсім свеце павялічыўся. Сучасная сталь, забруджана радыенуклідамі, паколькі ў яе вытворчасці выкарыстоўваецца атмасфернае паветра. Нізкафонавая сталь не мае такога высокага забруджвання і выкарыстоўваецца ў прыладах, якія патрабуюць найвышэйшай адчувальнасці для выяўлення радыенуклідаў. 

Асноўнай крыніцай нізкафонавай сталі з'яўляюцца караблі, якія былі пабудаваныя да пачатку атамных выпрабаванняў, найбольш вядомыя х іх - затопленыя нямецкія лінкоры часоў Першай сусветнай вайны ў Скапа-Флоў . 

## Радыёнукліднае забруджванне 
 у Дэнверы, штат Каларада, зроблена цалкам са сталі вырабленай да Другой сусветнай вайны ]]
З 1856 г. да сярэдзіны 20-га стагоддзя сталь выраблялася ў выніку працэса Бесемера, калі ў трансфарматары Бесемера у прысутнасці паветра  чыгун пераўтвараўся  ў сталь . Да сярэдзіны 20-га стагоддзя многія сталеліцейныя заводы перайшлі на канвертарную вытворчасць, у якой выкарыстоўваецца чысты кісларод замест паветра. Аднак, паколькі ў абодвух працэсах выкарыстоўваецца атмасферны газ, можа адбыцца збруджванне сталі радыяцыйнымі часціцамі з паветра. Сучаснае паветра нясе радыёнукліды, такія як кобальт-60, якія адкладаюцца ў сталь, надаючы яму слабую радыеактыўнасць. 

Сусветны ўзровень антрапагеннага фонавага выпраменьвання дасягнуў максімальнага ўзроўню ў 0,15 &nbsp; мЗв / год вышэй за прыродны ўзровень у 1963 г., калі быў прыняты Дагавор аб частковай забароне ядзерных выпрабаванняў. З тых часоў антрапагеннае фонавае выпраменьванне экспанентна скарацілася да 0,005 мЗв / год вышэй за прыродны ўзровень. 

Мелі месца выпадкі радыеактыўнага забруджвання кобальтам-60, які паступіў з пастаўленым металаломам. Гэта звязана з перапрацоўкай закрытых радыёактыўных крыніц, такіх як апараты для прамянёвай тэрапіі, а не з перапрацоўкай сталі.

## Неабходнасць 
Прылады, у якіх  патрабуецца выкарыстанне нізкафонавай сталі, ўключаюць у сябе:

* Лічыльнікі Гейгера
* Медыцынскія прыборы: у падліку апраменьвання усяго цела
* Навуковае абсталяванне: фатоніка
* Паветраныя і касмічныя датчыкі

Паколькі гэтыя прылады выяўляюць выпраменьванне, якое сыходзіць ад радыеактыўных матэрыялаў, для аптымальнай адчувальнасці патрабуецца вельмі нізкае радыяцыйнае асяроддзе. Камеры з нізкім падлікам фону выкананы з нізкафонавай сталі з вельмі моцнай радыяцыйнай абаронай. Яны выкарыстоўваюцца для выяўлення найменшых колькасцяў ядзерных выкідаў. 

Катэгорыя:Сталь
Станіслаў Ціліх

**Станіслаў Ціліх** (, ; нар. , вёска Нова-Веска, камуна Рэкельвіц, Верхняя Лужыца, зямля Саксонія, Германія) — нямецкі палітык. Сябра ХДС. З 28 мая 2008 года па 17 снежня 2017 года займаў пасаду прэм’ер-міністра Свабоднай дзяржавы Саксонія. З 1 лістапада 2015 года па 1 лістапада 2016 года быў старшынёй бундэсрата. Лужыцкі серб паводле паходжання, пражывае ў Паншвіцы-Кукаў.

## Біяграфія 
Сярэднюю адукацыю атрымаў у Сербскай гімназіі ў Баўтцэне. У 1977 годзе Ціліх паступіў у Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт на факультэт будаўніцтва і прывадной тэхнікі. У 1984 годзе скончыў універсітэт, стаўшы дыпламаваным спецыялістам. З 1987 па 1989 год Ціліх быў супрацоўнікам раённай адміністрацыі горада Каменца, затым стаў прадпрымальнікам.

У 1987 годзе Станіслаў Ціліх далучыўся да партыі Хрысціянска-дэмакратычны саюз (ГДР), а пасля ўз’яднання краіны ў 1990 годзе стаў членам Хрысціянска-дэмакратычнага саюза Германіі. У 1990 годзе Ціліх стаў членам Народнай палаты ГДР і быў дэлегаваны ў якасці назіральніка ў Еўрапейскі парламент у 1991—1994 гадах. У 1994 годзе далучыўся да Еўрапейскай народнай партыі і быў абраны дэпутатам Еўрапейскага парламента, дзе працаваў у 1994—1999 гадах.

У 1999 годзе Ціліх перайшоў на працу ва ўрад Свабоднай дзяржавы Саксонія. З 1999 па 2002 год займаў пасаду дзяржаўнага міністра па федэральных і еўрапейскіх справах, затым стаў дзяржаўным міністрам і кіраўніком канцылярыі. У 2004 годзе стаў дзяржаўным міністрам навакольнага асяроддзя і сельскай гаспадаркі. У 2007 годзе стаў дзяржаўным міністрам фінансаў.

14 красавіка 2008 года Георг Мільбрадт прапанаваў кандыдатуру Ціліха ў якасці пераемніка на пасадзе прэм’ер-міністра Саксоніі. 28 мая 2008 года ландтаг Саксоніі выбраў Ціліха прэм’ер-міністрам. Такім чынам ён стаў першым лужычанінам — кіраўніком урада за больш чым тысячу гадоў лужыцка-нямецкага суіснавання ў Саксоніі.

У 2018 годзе Ціліх быў прызначаны намеснікам старшыні так званай урадавай камісіі Германіі па вугалю, якая павінна была да канца года распрацаваць генеральны план па паэтапнай адмове ад вугалю і стварэнню новай эканамічнай перспектывы для вуглездабывальнага рэгіёна краіны.

Акрамя роднай верхнялужыцкай мовы, Ціліх свабодна гаворыць на нямецкай, чэшскай і польскай мовах. Яго жонка мае польскія і лужыцкія карані.

## Спасылкі 
* Біяграфія
* Bloomberg: German State Premier Milbradt Quits After SachsenLB

Катэгорыя:Выпускнікі Дрэздэнскага тэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Германіі
Катэгорыя:Члены Народнай палаты ГДР
Катэгорыя:Лужыцкія грамадскія дзеячы
Катэгорыя:Члены ХДС
Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Саксоніі
Завадскэ (Цярнопальская вобласць)

**Завадскэ** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Чарткіўскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады.

## Агульная характарыстыка 
Першыя дамы з’явіліся тут у 1977 г. Паселішча было пабудавана на месцы хутара Ліпнікі (ці Лыпныкы) адначасова з будаўніцтвам Чарткіўскага цукровага завода. Указам Прэзідыума Вярхоўнага савета СССР ад 2 ліпеня 1981 г. новазбудаванаму населенаму пункту была прысвоена назва Завадскэ (). 28 ліпеня 1981 г. рашэннем Цярнопальскага абласнога савета паселишча было аднесена да катэгорыі пасёлкаў гарадскога тыпу.

Другі па колькасці жыхароў населены пункт у раёне, размешчаны ў цэнтры раёна за 4 км ад раённага цэнтра і за 2 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі Шманькіўчыкы. Ад верасня 2015 г. пасёлак — цэнтр пасялковай аб’яднанай тэрытарыяльнай грамады.

Праз пасёлак пралягае аўтамабільны шлях Бучач — Чарткіў — Скала-Падзільская, адкуль па дарозе Р24 можна дабрацца да Камянца-Падольскага.

У пасёлку ёсць дзве царквы — Святога апостала Андрэя Першазванага (ПЦУ) і Спаслання Святога Духа (УГКЦ).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Грымайліў

**Грымайліў** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Чарткіўскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны, цэнтр аб’яднанай тэрытарыяльнай грамады.

## Агульная характарыстыка 
Грымайлаў размешчаны на абодвух берагах рэчкі Гныла, якая ўпадае ў Збруч, на паўднёва-ўсходняй ўскраіне Цярнопальскай вобласці, знаходзіцца ў заходняй частцы Падольскага плато.

Пасёлак — кампактны населены пункт, у цэнтры якога размешчаны пасялковы савет, бальніца, тры школы, гандлёвыя прадпрыемствы, аўтобусная станцыя, каўбасны цэх, адміністрацыя запаведніка «Медаборы».

Праз Грымайлаў пралягла аўтадарога Цярнопаль — Скалат — Жванец (Камянец-Падольскі раён), з мястэчка пачынаецца аўтадарога Грымайлаў — Харосткіў — Яблуніў.

## Гісторыя 
У канцы XVI ст. Грымайліў належаў да роду Людзіцкіх герба Грымала. Менавіта яны спрыялі ўзвядзенню тут на мяжы XVI і XVII ст. на левым схіле яра ракі Гныла абарончага замку ў выглядзе набліжанага да квадрата прамавугольніка, акружанага равамі і валамі з чатырма 6-бакавымі вежамі на кутах. Уваходныя вароты знаходзіліся з усходняга боку.

Разбураныя замкавыя сцены былі ўмацаваныя пры садзейнічанні аднаго з наступных уладальнікаў — Адама Мікалая Сяняўскага, вялікага гетмана кароннага ў пачатку XVIII ст. У 1716 г. ён перанёс сюды заснаваную ў 1609 г. ў Глебаве рымска-каталіцкую парафію. У 1720 г. мястэчка атрымала магдэбургскае права. Пазней Грымайліў належаў магнацкім родах князёў Чертарыйскіх і Любамірскіх.

Спачатку ў мястэчку існавала два рамесных цэха: муляроў і цесляроў. Штогод дазвалялася праводзіць 8 кірмашоў і штотыдзень ажыццяўляць таргі быдлам, збожжам, рамеснымі вырабамі і інш. У першай палове XVIII ст. ужо існавала 7 рамесных цэхаў: ганчарны, бондарскі, кавальскі, ткацкі, кушнерскі, кравецкі і шавецкі.

У 1831 г. маёнтак купіў Антым Нікаравіч, камендант акадэмічнага корпуса народнай гвардыі ў Львове. Яго дачка Юлія выйшла замуж за графа Леанарда Пінінскага, які назаўжды асел у Грымайлаве і праславіўся як добры, разважлівы гаспадар. Ён пабудаваў першы паравы млын у Усходняй Галічыне. Менавіта гэты ўласнік заклаў велізарны і стыльны парк у англійскім стылі. Яшчэ да закладкі парку Нікаравіч перабудаваў замак на палац, зваліўшы тры крыла і дзве вежы, пакінуўшы толькі дзве вежы і паўднёвае крыло, і прыбудаваўшы цыліндрычную высокую гадзіннікавую вежу. Пасля смерці графа Леанарда Пінінскага Грымайліў наведаў яго сын Леон, намеснік Галічыны і рэктар Львоўскага універсітэта.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Гусятынскага раёна
Матапоні

**Матапоні** (сучасная саманазва: *Mattaponi*) — народ індзейскага паходжання ў Вірджыніі (ЗША). Агульная колькасць (2016 г.) — 1025 чалавек.

## Гісторыя 
У 1607 г., калі англійскія каланісты заснавалі Джэймстаўн, матапоні ўзгадваліся як адно з алганкінскіх плямён, што насялялі рэкі Матапоні і Памункі і былі падначалены правадыру Паўхатану. Джон Сміт называў іх галоўнае паселішча Матапам'ентам (з алган. «месца высадкі»), якое, магчыма, дало сучасную назву ўсяму народу. Ён ацэньваў колькасць воінаў матапоні ад 30 да 140 чалавек. 

Матапоні прымалі ўдзел у войнах супраць англійскіх каланістаў у 1622 — 1632 гг. і 1644 — 1646 гг. Пасля паражэння ў 1658 г. на заходнім беразе ракі Матапоні была створана асобная рэзервацыя матапоні (каля 0,6 км²). З 1677 г. яе насельнікі былі павінны выплочваць штогадовую даніну рыбай і дзічынай. Сімвалічная выплата Садружнасці Вірджынія захоўваецца і ў нашы дні. У 1676 г. матапоні пацярпелі ад нападу часткі каланістаў. У 1683 г. — ад тускарора, што выклікала зыход часткі сем'яў з рэзервацыі. Яны склалі асобную групу верхніх матапоні.

Да канца XIX ст. рэзервацыя матапоні мела самакіраванне, але фармальна ўваходзіла ў альянс з паўхатан. У 1894 г. тут была створана асобная адміністрацыя. 25 сакавіка 1983 г. урад Вірджыніі афіцыйна прызнаў аўтаномную нацыю матапоні. 

Верхнія матапоні стварылі ў 1921 г. аб'яднанне «Племя верхніх матапоні» і атрымалі ў карыстанне рэзервацыю плошчай каля 0,13 км². У 2018 г. яны набылі статус федэральна прызнаных. 

## Культура 
Хаця да канца XVIII ст. матапоні прынялі хрысціянства, захоўваюцца некаторыя рытуальныя звычаі дакалумбавай пары. У нашы дні арганізуюцца штогадовыя рытуальныя танцы.

## Спасылкі 
* Mattaponi Indian Reservation: Virginia indians  
* The Upper Mattaponi Indian Tribe 
* Mattaponi Tribe - Encyclopedia Virginia 

Катэгорыя:Алганкіны
Катэгорыя:Народы ЗША
Алаіз Андрыцкі

**Алаіз Андрыцкі** (, , , Радзібор, Германія — , Дахау) — блажэнны Каталіцкай царквы, святар, мучанік. Першы лужычанін, праслаўлены Каталіцкай царквой. Бэатыфікаваны 13 чэрвеня 2011 года ў Дрэздэне.

## Біяграфія 
Алаіз Андрыцкі нарадзіўся ў 1914 годзе ў Радиборе (Лужыца, Саксонія) ў сям'і сербалужыцкага настаўніка Яна Андрыцкага і яго жонкі Мадлены, народжанай Цыжец. Быў пляменнікам каталіцкага святара Міклаўша Андрыцкага. Пасля заканчэння школы ў Баўцене прыняў рашэнне аб тым, што прысвеціць жыццё Царкве. З 1934 па 1937 год вывучаў тэалогію і філасофію ва Ўніверсітэце Падэрборна, затым навучаўся ў семінарыі Бауцена. У перыяд свайго студэнцтва узначальваў студэнцкую асацыяцыю лужычанаў «Włada» і быў галоўным рэдактарам студэнцкай газеты лужыцкіх сербаў.

30 ліпеня 1939 года Алаіз Андрыцкі быў пасвечаны ў святары ў саборы Святога Пятра ў Баўцене, пасля пасвячэння служыў у Дрэздэне. У казаннях адкрыта крытыкаваў нацысцкую ідэалогію, за што падвяргаўся пераследам з боку гестапа. У 1941 годзе арыштаваны і адпраўлены ў канцлагер Дахау, дзе існавалі так званыя «баракі святароў», праз якія прайшло больш за 2,5 тысяч каталіцкіх святароў, многія з якіх былі закатаваныя. Па ўспамінах людзей, тых, хто выжыў у канцлагеры, лагернае начальства адносілася да айца Андрыцкага з асаблівай жорсткасцю. У 1943 годзе святар быў забіты пры дапамозе смяротнай ін'екцыі.

## Услаўленне 
Алаіз Андрыцкі быў бэатыфікаваны 13 чэрвеня 2011 года у ходзе ўрачыстай імшы на дрэздэнскай плошчы перад кафедральным саборам. Набажэнства вёў прэфект Кангрэгацыі па кананізацыі святых кардынал Анджэла Амата. У імшы прынялі ўдзел некалькі дзесяткаў тысяч чалавек, у тым ліку вялікая колькасць лужыцкіх сербаў, у тым ліку прэм'ер-міністр зямлі Саксонія Станіслаў Цілі, лужыцкі серб па нацыянальнасці і каталік па веравызнанні. Станіслаў Ціліх чытаў падчас імшы малітву верных на верхнялужыцкай мове.

Саслужыўшы кардыналу Амата епіскап Дрэздэна-Майсена Іаахім Райнельт у сваёй пропаведзі падкрэсліў, што новопрославленный «у нечалавечых умовах імкнуўся суцешыць сваіх блізкіх, надаць ім мужнасць і надзею».

## Літаратура 
* Šćěpan Delan, 100. posmjertne narodniny zbóžneho Alojsa Andrickeho, Česko-lužický věstník vydává Společnost přátel Lužice, číslo 11-12, listopad-prosinec 2014, ročník XXIV, стр. 84 — 86, ISSN 1212-0790

## Спасылкі 
* Alojs Andricki — Alois Andritzki 

Катэгорыя:Лужычане
Катэгорыя:Каталіцкія святары
Катэгорыя:Святыя Германіі
Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына

**Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына** — галоўная савецкая і расійская ўстанова па падрыхтоўцы касманаўтаў. Быў створаны створаны 11 студзеня 1960 года ў Звёздным гарадку як *Першы атрад касманаўтаў СССР*. 30 красавіка 1968 года ў знак найвышэйшй павагі і ў мэтах увекавечання памяці першага касманаўта ў свеце Цэнтру падрыхтоўкі касманаўтаў было прысвоена імя Юрыя Гагарына.

## Кіраўнікі цэнтра 
* Яўген Анатольевіч Карпаў (1960—1963)
* Міхаіл Пятровіч Адзінцоў (1963)
* Мікалай Фёдаравіч Кузняцоў (1963—1972)
* Георгій Цімафеевіч Берагавой (1972—1987)
* Уладзімір Аляксандравіч Шаталаў (1987—1991)
* Пётр Ільіч Клімук (1991—2003)
* Васіль Васільевіч Цыбліеў (2003—2009)
* Сяргей Канстанцінавіч Крікалёў (2009—2014)
* Юрый Валянцінавіч Ланчакоў (2014—2017)
* Павел Мікалаевіч Уласаў (з 2017)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў імя Ю. А. Гагарына

Катэгорыя:Касманаўтыка СССР
Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі
Ян Скала

**Ян Скала** (, 17 чэрвеня 1889 года, Небельчыцы, Лужыца, Германія — 22 студзеня 1945 года, вёска Дзедзіце, каля горада Намыслаў, Польшча) — лужыцкі пісьменнік, паэт, публіцыст і грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 17 чэрвеня 1889 года ў працоўнай сям’і ў сербалужыцкай камуне Небельчыцы. У 1901 годзе паступіў у гімназію ў Будзішыне, але неўзабаве быў вымушаны пакінуць навучанне з-за недахопу грашовых сродкаў. У 1902 годзе скончыў працоўныя курсы і да 1916 года працаваў на розных прадпрыемствах хімічнай прамысловасці. Пісаў невялікія артыкулы для газет сацыял-дэмакратычнай прэсы. У 1910 годзе апублікаваў свае першыя вершы. У 1912 годзе ўступіў у сербалужыцкую культурна-асветніцкую арганізацыю «Маціца сербская». З 1916 года ўдзельнічаў у бітвах Першай сусветнай вайны на Балканах і на Усходнім фронце ў Расіі. У 1920 годзе быў адным з заснавальнікаў Лужыцкай народнай партыі (сёння — Лужыцкі альянс). У 1921 годзе працаваў у рэдакцыі сербалужыцкай газеты «Serbske Nowiny». У 1924 годзе ўступіў у «Саюз палякаў у Германіі». Удзельнічаў у дзейнасці Саюза нацыянальных менmшасцяў Германіі. У 1925 годзе заснаваў друкаваны орган Саюза нацыянальных меншасцяў Германіі штомесячнік «Kulturwehr» і быў яго галоўным рэдактарам да 1936 года. Падтрымліваў сувязі з дэмакратычнай інтэлігенцыяй у Чэхаславакіі і Польшчы.

Пасля прыходу да ўлады нацыстаў падвяргаўся ганенням за сваю мінулую палітычную дзейнасць. У 1936 годзе яму забаранілі займацца журналісцкай дзейнасцю. У 1937 годзе быў арыштаваны з іншымі сербалужыцкімі грамадскімі і культурнымі дзеячамі. Знаходзіўся ў зняволенні ў Дрэздэне на працягу 9 месяцаў. Пасля вызвалення працаваў на розных прадпрыемствах у Берліне і Будзішыне. У 1943 годзе пакінуў Берлін і пасяліўся ў роднай вёсцы сваёй жонкі ў Ніжняй Сілезіі.

22 студзеня 1945 года застрэлены чырвонаармецам, які уварваўся ў яго кватэру.

## Сачыненні 
* *Wo serbskich prašenjach. Přispomnjenja k serbskemu programej*, Praha 1922
* *Skrě. Zběrka z lubosće khwilow*, Budyšin 1923
* *Stary Šymko* (Стары Шымко), Budyšin 1924
* *Die nationalen Minderheiten im Deutschen Reich und ihre rechtliche Situation*, Bautzen 1929

## Памяць 
* У 1965 годзе ў польскім горадзе Намыслаў быў усталяваны помнік Яну Скале.
* Імем Яна Скалы названая вуліца ў Баўтцене.

## Літаратура 
* Dietrich Šołta: Stawizny serbskeho pismowstwa III. dźěl. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1990
* Jan Cyž: Skala, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 506ff.
* Jan Skala a Stanislav Vinaver , Rozhlad, 11/2014
* Гугнин А. А., Введение в историю серболужицкой словесности и литературы от истоков до наших дней, Российская академия наук, Институт славяноведения и балканистики, научный центр славяно-германских отношений, М., 1997, стр. 136—137, 140 141, 144—145, 153, 155. ISBN 5-7576-0063-2

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Серболужицкого інстытута  
* Біяграфія 

Катэгорыя:Верхнялужыцкія пісьменнікі
Катэгорыя:Лужыцкія грамадскія дзеячы
Катэгорыя:Лужыцкамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены Маціцы серба-лужыцкай
Леа Варадкар

**Леа Эрык Варадкар** (, ; нар. 18 студзеня 1979, Дублін, Ірландыя) — ірландскі палітык індыйскага паходжання, лідар партыі Фінэ Гэл (з 2017 года). З 14 чэрвеня 2017 года па 27 чэрвеня 2020 — прэм’ер-міністр Ірландыі.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірландыі
Катэгорыя:Міністры Ірландыі
Пётр Іосіфавіч Лабко

**Пётр Іосіфавіч Лабко́** ( — ) — беларускі вучоны ў галіне анатоміі, доктар медыцынскіх навук (1966), прафесар (1968), Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь (1994).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 12 ліпеня 1929 года ў вёсцы Кухчыцы Клецкага раёна Мінскай вобласці. У 1951 годзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут і застаўся ў ім у аспірантуры пры кафедры нармальнай анатоміі. У 1955 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. У 1954—1966 гадах — на пасадзе асістэнта кафедры, у 1966—1967 гадах — дацэнт. У 1966 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Будова вузлоў сонечнага спляцення і іх сувязей у жывёл і чалавека». У 1968—1975 гадах - прафесар, у 1975—1988 гадах - загадчык кафедрай нармальнай анатоміі. У 1967—1968 і 1988—1989 гадах працаваў на Кубе прафесарам-кансультантам у Гаванскім універсітэце і Медыцынскім універсітэце горада Сант’яга-дэ-Куба. У 1989—1996 гадах — зноў на пасадзе загадчыка кафедрай нармальнай анатоміі ў Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэце, з 1996 года — прафесар.

## Навуковая і грамадская дзейнасць 
П. І. Лабко належаць навуковыя працы па параўнальна-марфалагічным і эксперыментальным вывучэнні вегетатыўнай нервовай сістэмы, уплыве неспрыяльных фактараў навакольнага асяроддзя на будову нервовай сістэмы і ўнутраных органаў.

Аўтар больш за 300 навуковых прац, 8 манаграфій і вучэбнага дапаможніка, 38 публікацый у замежных выданнях.

Пад кіраўніцтвам П. І. Лабко выкананы 35 кандыдацкіх і 3 доктарскія дысертацыі.

Удзельнік 20 міжнародных кангрэсаў і канферэнцый. Член прэзідыума і праўлення Усесаюзнага, старшыня Рэспубліканскага навуковага таварыства анатамаў, гістолагаў і эмбрыёлагаў. Член Каардынацыйнага савета Асацыяцыі анатамаў краін СНД, рэдакцыйных калегій часопісаў «Морфология» («Архив анатомии, гистологии и эмбриологии»), «Здравоохранение» («Здравоохранение Белоруссии»), Цэнтральнай метадычнай камісіі па анатоміі пры Міністэрстве аховы здароўя СССР. Быў старшынёй савета БДМУ па абароне доктарскіх дысертацый. Акадэмік Беларускай акадэміі экалагічнай антрапалогіі і Міжнароднай акадэміі ітэгратыўнай антрапалогіі.

## Узнагароды 
* Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР (1979)
* Ордэн Дружбы народаў (1986)
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (1994, у аўтарскім калектыве) — *за навучальны дапаможнік для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Вегетатыўная нервовая сістэма» (атлас) 1988 года выдання*.
* Медаль «Ветэран працы»
* Нагрудны знак «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь»
* Знак М. І. Пірагова «За заслугі ў гуманнай дзейнасці саюза таварыстваў Чырвонага крыжа і Чырвонага Паўмесяца СССР»

## Літаратура 
* 
* Анатомы Беларуси / П. И. Лобко. — Минск, 2003.

## Спасылкі 
* Лобко Пётр Иосифович (12.07.1929 — 22.08.2011) // Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Лобко Петр Иосифович  // Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* *Е. С. Околокулак (E.S. Okolokulak)* СВЕТЯ ДРУГИМ, СГОРАЮ САМ (ПАМЯТИ ПРОФЕССОРА ЛОБКО П. И.) // Часопіс Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта

Катэгорыя:Анатамы СССР
Катэгорыя:Анатамы Беларусі
Ота Вільгельмавіч Куўсінен

**Ота Вільге́льмавіч (Ота Віле) Куўсінен** (; , Лаўка, Вялікае княства Фінляндскае, Расійская імперыя — , , РСФСР, СССР) — фінскі, расійскі і савецкі палітычны дзеяч, палітык, акадэмік Акадэміі навук СССР (20.06.1958, агульная гісторыя), прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў т. зв. «Урада ФДР» падчас савецка-фінляндскай вайны (1939—1940).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР
Катэгорыя:Постаці Карэліі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Эдускунты
Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна
Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Фінляндыі
Катэгорыя:Сакратары ЦК КПСС
Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР
Вэлыкі Біркы

**Вэлыкі Біркы** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Цярнопальскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны, цэнтр тэрытарыяльнай грамады, за 12 км на ўсход ад Цярнопаля, чыгуначная станцыя на лініі Цярнопаль — Підвалачыск.

## Гісторыя 
* XV—XVI ст. — каралеўскі маёнтак Боркі ўваходзіць ц Церабаўлянскае староства (павет) Галіцкай зямлі Рускага ваяводства Каралеўства Польскага.
* 1569—1772 гг. — у складзе Рэчы Паспалітай.
* Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай з 1772 г. — пад уладай Габсбургскай манархіі.
* Ад пачатку 1782 г. сяло ўвайшло ў склад Цярнопальскага павета Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі Аўстрыі.
* Ад 15 чэрвеня 1810 г. да 3 мая 1815 г. аддадзена Расіі ў складзе Цяррнопальскага краю.
* 9 чэрвеня 1815 г. пасля Венскага кангрэса вернуты Аўстрыі.
* Падчас Першай сусветнай вайны ад 21 жніўня 1914 г. да 25 ліпеня 1917 г. сяло знаходзіцца пад расійскай акупацыяй у складзе Цярнопальскай губерні Галіцка-Букавінскага генерал-губернатарства.
* З пачаткам лістападаўскага чыну ад 1 лістапада 1918 да 17 ліпеня 1919 гг. — у складзе Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі.
* Падчас польска-савецкай вайны 1920 г. ад 26 ліпеня да 21 жніўня 1920 г. сяло знаходзіцца ў складзе Галіцкай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
* 1 верасня 1921 г. уваходзіць у Цярнопальскі павет у складзе новастворанага Цярнопальскага ваяводства міжваенннай Польшчы.
* 1 жніўня 1934 г. утворана сельская гміна Боркі Вялікія, у якую ўвайшлі 11 навакольных сельскіх грамад Цярнопальскага павета.
* Ад 4 снежня 1939 г. сяло ўваходзіць у Цярнопальскую вобласць УССР.
* 2 ліпеня 1941 г. — 21 сакавіка 1944 гг. падчас нямецкай акупацыі ад 1 жніўня 1941 г. Вялікія Боркі — цэнтр воласці Цярнопальскага павета дыстрыкту Галічына Генерал-губернатарства Трэцяга Рэйха.
* Ад 17 студзеня 1940 да 2 ліпеня 1941 г. і ад 21 сакавіка 1944 да 1 студзеня 1963 г. — раённы цэнтр Цярнопальскай вобласці УССР.
* У 1963—1966 гг. Вялікія Біркы ўваходзяць у Підвалачыскі раён.
* Ад 8 снежня 1966 г. — сяло ўваходзіць у Цярнопальскі раён.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Дом па вуліцы Карла Маркса, 60 (Брэст)

**Дом па вуліцы Карла Маркса, 60** — будынак у Брэсце, размешчаны ў гістарычным цэнтры горада, на рагу з вуліцай Будзённага. Разам з дамамі № 43, 53, 55, 57, 66 і 70 утварае ансамбль.

## Гісторыя 
Праект яго будаўніцтва быў зацверджаны Брэсцкай гарадской управай 3 верасня 1903 года. Пабудаваны з цэглы вядомым брэсцкім купцом Аронам Фогелем і з’яўляўся своеасаблівым культурным цэнтрам горада. У адным крыле размяшчалася гасцініца «Брысталь», у іншым першы паверх займаў рэстаран, а другі — зімовы тэатр, які функцыянаваў круглы год.

З 1920-х гадоў у будынку ў розны час размяшчаліся жылы дом, грамадскія арганізацыі, школа, Брэсцкае педагагічнае вучылішча (да 1957 года), факультэт пачатковай адукацыі і філалагічны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна.

## Архітэктура 
Уяўляе сабой двухпавярховы будынак са складаным планам і сіметрычным фасадам. Дэкаратыўная аздоба і пластыка галоўнага фасада вырашана ў тых жа формах, што і папярэдніх дамоў (неглыбокія рызаліты, міжпаверхавы карнізны паясок, руставаныя лапаткі і дэкаратыўныя сандрыкі). Над уваходам двухсхільны брыль на ажурных кранштэйнах (чыгуннае ліццё). Тарцовыя фасады завершаны трохвугольнымі франтонамі з паўцыркульнымі праёмамі ў тымпанах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Славутасці Брэста
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Брэста
Катэгорыя:вуліца Карла Маркса (Брэст)
Катэгорыя:Вуліца Будзённага (Брэст)
Катэгорыя:Брэсцкі абласны краязнаўчы музей
Катэгорыя:1900-я ў Брэсце
Гарні (храм)

**Храм у Гарні** () — антычны храм у Арменіі, пабудаваны ў I ст. н.э. армянскім царом Тырыдатам I. Знаходзіцца ў вёсцы Гарні за 28 км ад Ерэвана. Адзіны храм грэка-рымскага калоннага тыпу на постсавецкай прасторы, належыць да іанічнага ордэра. Найбольш вядомая пабудова і, увогуле, сімвал дахрысціянскай Арменіі. 

Лічыцца, што цар Тырыдат І прысвяціў храм богу сонца Міхру з армянскага пантэона. Пасля прыняцця Арменіяй хрысціянства ў пачатку IV ст. н.э., Гарні стаў летняй рэзідэнцыяй прынцэсы Хасравідут, роднай сястры Тырыдата ІІІ. Калі ж пачалася кампанія па знішчэнні паганскіх храмаў,  Гарні дзівосным чынам захаваўся (паводле некаторых даследчыкаў таму, што ён служыў грабніцаю, а не храмам). Быў дарэшты разбураны падчас землетрасення 1679 года. У ХІХ стагоддзя руіны Гарні сталі цікавіць вучоных, у пачатку ХХ стагоддзя тут была праведзена серыя раскопак, у тым ліку з удзелам археолагаў з сусветнымі імёнамі. У 1960-х было вырашана адбудаваць храм як гістарычную славутасць, што і было здзейснена ў 1969–1975 пад кіраўніцтвам архітэктара А.А. Саіняна. І сёння Гарні, дзякуючы сваёй унікальнасці і зручнаму становішчу паблізу сталіцы, прываблівае мноства турыстаў. А яшчэ храм стаў цэнтрам армянскага неапаганства.

Катэгорыя:Архітэктура Арменіі
Катэгорыя:Храмы Арменіі
Залаты Пацік

**Залаты Паток**, **Залаты Пацік** ці проста **Паток** (, ) — пасёлак гарадскога тыпу ў Чарткіўскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны, цэнтр аб'яднанай тэрытарыяльнай грамады.

## Гісторыя 
Вядомае з XIV ст. пад назвай Загайполе. У першай палове XVI ст. кароль і вялікі князь Жыгімонт І Стары падарыў шляхцічу Якубу Патоцкаму ва ўзнагароду за заслугі вёскі Сакалоў і Загайполе. У 1570 г. саўладальнікі — сыны Якуба Патоцкага - Мікалай і Ян Анджэй — атрымалі прывілей на правядзенне кірмашоў у маёнтку Загайполе. У 1578 г. на карце існавала мясцовасць Паток паблізу Сакалова, для якой сыны стражніка кароннага Мікалая Патоцкага Ян, Анджэй і Якуб атрымалі прывілей на правядзенне двух кірмашоў.

У 1599 г. пасля падзелу сямейнай маёмасці Стэфан Патоцкі-малодшы, сын стражніка кароннага Мікалая Патоцкага, стаў уладальнікам Патоку. У 1601 г. кароль Жыгімонт III Ваза па просьбе ўладальніка Стэфана Патоцкага выдаў прывілей, па якім паселішча Паток атрымала правы мястэчка, а назву змяніла на Паток Залаты. У 1601 г. уведзены два кірмашы: на дзень святога Пракопа (4 ліпеня) і св. Марціна (11 лістапада).

З Залатога Патоку паходзіць галіна вядомага ва Украіне і Польшчы роду Патоцкіх гербу Пілява (заснавальнік - Стэфан Патоцкі). Залаты Паток быў галоўнай сядзібай гэтай галіны Патоцкіх да моцнага разбурэння замка турэцка-татарскімі войскамі пад правадырствам бейлербея Дамаска Ібрагіма Шэйтана ў верасні 1676 г. Падчас паўстання Хмяльніцкага горад быў разбураны, былі забітыя тры манаха-дамініканцы.

У дзённіку Ульрыха фон Вердума (1672 г.) Паток апісваецца як малы горад, у якім ёсць касцёл, пабудаваны з каменя, замак, пабудаваны на паўднёвым краі, таксама акружаны каменным мурам і ўмацаваны чатырма вежамі; украінцы ў прыгарадзе маюць царкву, а габрэі — сінагогу, якая ўжо ў горадзе.

За першым падзелам Рэчы Паспалітай у 1772 г. Залаты Паток адышоў да Габзбургскай манархіі (з 1804 г. - Аўстрыйскай імперыі, з 1867 г. - Аўстра-Венгрыі). У 1838 г. нехта Альшэўскі (імя невядома)праўдападобна, стаў уладальнікам Залатога Патоку, які купіў у Альфрэда Патоцкага. У 1840-х гг. маёнтак купіў Ян Стаёўскі, які прадаў яго Ізраэлю Фрыдману. У 1855 г. маёнтак належаў яго спадчыннікам, у 1868 г. Антонію Мыслоўскаму.

Пачынаючы з XVII ст. у мястэчку развіваецца рамяство аздаблення дрэва - драўляная скульптура. У 50-60 гг. XIX ст. у мястэчку выраблялі прадукцыю два паўкустарных прадпрыемствы - фабрыкі дрэнажных труб і гіпсу. З 1817 г. працавала адна двухмоўная школа, у якой на працягу многіх гадоў 1 настаўнік вучыў 40-50 дзяцей. У 1880-х гг. у мястэчка быў перанесены павятовы суд з Язлаўца.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Бучацкага раёна
Рычард Чэмберлен

**Джордж Рычард Чэмберлен** (; ) — амерыканскі  кіно і тэлебачання, спявак. З 1961 па 1966 граў галоўную ролю ў тэлесерыяле «Доктар Кілдэр», за які атрымаў прэмію «Залаты глобус» у 1963 годзе. Ён таксама зняўся ў такіх вядомых тэлестужках, як «Сёгун», «Казанова», «Таямніца асобы Борна», а таксама ў некалькіх поўнаметражных фільмах.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Барбара Стэнвік

**Барбара Стэнвік** (, пры нараджэнні: **Рубі Кэтрын Стывенс**,  — ) — амерыканская , якая была асабліва папулярная ў 1930—1940-х гадах.

Акцёрская кар’ера Стэнвік складвалася ўдала як у кіно, так і на тэлебачанні. Яна чатыры разы намінавалася на прэмію «Оскар» у катэгорыі «лепшая жаночая роля», а таксама была ўзнагароджана прэміямі «Залаты глобус» і «Эмі» за працы на тэлебачанні. За выдатныя заслугі ў кінематографе актрыса была ўдастоена Зоркі на галівудскай Алеі славы, і спецыяльных узнагарод «Оскар» і «Залаты глобус».

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля
Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Галівудская алея славы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША
Катэгорыя:Актрысы нямога кіно
Лесапільня

**Лесапільня**, таксама **лесапільны завод**, **тартак** — прадпрыемства першаснай перапрацоўкі леса на піламатэрыялы ў сістэме лесанарыхтоўчай прамысловасці.

## Гісторыя ўзнікнення 
у, пач. ХХ ст.]]
Найстарэйшая ў свеце лесапільня, датаваная 2-й паловай III стагоддзя, была знойдзена ў горадзе Іерапалі Рымскай імперыі. Яна мела прывад ад вадзянога кола, пры дапамозе якога праз корбы і шатуны прыводзіліся ў рух дзве піларамы.

У Еўропе лесапільні атрымалі шырокае распаўсюджанне з XVI стагоддзя, а ў 1593 годзе быў атрыманы патэнт на лесапільныя механізмы.

Спачатку пільні ўладкоўваліся ў лесе, непасрэдна на месцы здабычы драўніны. Атрыманыя матэрыялы перавозіліся да месца прызначэння на калёсах, запрэжаных канямі, а ўзімку — на санях, якія цягнулі валы. Па меры развіцця лесанарыхтоўчай прамысловасці, пільні станавіліся больш пастаяннымі прадпрыемствамі, размешчанымі на рэках, адкуль гатовыя вырабы перамяшчаліся на плытах.

Наступнае развіццё лесапільняў адбылося ў сувязі з індустрыяльнай рэвалюцыяй у XVII—XVIII стагоддзях. Дзякуючы вынаходніцтву дыскавай пілы павялічыліся прадукцыйнасць і якасць піламатэрыялаў, якія дагэтуль распілоўваліся ўручную.

Узнікненне парасілавай устаноўкі ў XIX стагоддзі дазволіла ствараць лесапільні паводдаль ад рэк, да таго ж адыходы драўніны забяспечылі крыніцу паліва для паравых катлоў.

Некаторыя паселішчы ўзніклі на месцы колішніх месцаў лесанарыхтоўчай прамысловасці, што адлюстравана ў такіх тапонімах, як Паташня, Дзегцяры, Смалярня, Смалакурны Завод і іншых.

### Няпоўны спіс былых лесапільняў і лесапільных заводаў Беларусі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дрэваапрацоўка
Radzima.com

**«Radzima.com»** () — другі музычны альбом гурта «Zet», выдадзены ў 2006 годзе.

## Змест 
## Удзельнікі 
* Лявон Вольскі — гітара, вакал

## Спасылкі 
* «Radzima.com» на «SoundCloud»

Катэгорыя:Альбомы гурта «Zet»
катэгорыя:Альбомы 2006 года
Смутны беларускі блюз

**«Смутны беларускі блюз»** — другі студыйны альбом гродзенскага барда Віктара Шалкевіча, запісаны на студыі «S-1» Польскага Радыё (Беласток) і выдадзены ў 1996 годзе.

## Спіс кампазіцый 
## Удзельнікі 
* Віктар Шалкевіч — вакал, 6-стр., 12-стр. акустычная гітара, трыёла
* Анатоль Кандыба — арган «Roland-D20», баян, аранжыроўкі
* Віктар Грышук — электрагітара

* Наталля Трухан — скрыпка
* Томаш Петшыкоўскі — рэалізатар запісу
* Юрый Бацылёў — графічны праект вокладкі

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Альбомы 1996 года
Катэгорыя:Альбомы Віктара Шалкевіча
Матч ТВ

**«Матч ТВ»** — расійскі федэральны агульнадаступны канал пра спорт і здаровы лад жыцця.
Транслюе спартыўныя падзеі, навіны, аналітычныя і забаўляльныя праграмы, рэаліці- і ток-шоу, дакументальныя цыклы, шоу пра здаровы лад жыцця, мастацкія фільмы і серыялы пра спорт. Спартыўнымі каментатарамі канала з’яўляюцца , Георгій Чарданцаў, Нобель Арустамян, Канстанцін Геніч. Вядучыя канала — Яўген Савін, Соф’я Тартакова, Марыя Орзул, Павел Занозін. Вяшчае 24 гадзіны ў суткі, 7 дзён на тыдзень, 365 дзён у годзе. Аддзяленні тэлеканала ёсць у Екацярынбургу, Казані, Краснаярску, Растове-на-Доне, Санкт-Петебурге, Уфе, Хабараўску.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе
Катэгорыя:2015 год у Расіі
Катэгорыя:Кругласутачныя тэлеканалы
Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове
Катэгорыя:Спорт у Расіі
Катэгорыя:Спартыўныя тэлеканалы
Карапэць

**Карапец** ці **Карапэць** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Чарткіўскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны ў месцы ўпадзення ў Днестр аднайменнай ракі, цэнтр аб’яднанай тэрытарыяльнай грамады.

Мястэчка вядомае сваімі помнікамі — палацам графаў Бадэні (ХІХ ст.), драўлянай царквой Успення Прасвятой Багародзіцы са званіцай (1772 г.) і касцёлам Святога Мікалая (1860 г.), дэндрапаркам, а таксама фестывалем «Карапфэст».

## Гісторыя 
Князь Фёдар Любартавіч каля 1405 г. атрымаў Жыдачыўскае княства (у 1401 г. або 1403 г. Жыдачыўская зямля была перададзена князю Свідрыгайлу) і меў замак, які хутчэй за ўсё размяшчаўся ў вусце ракі Карапец. Першае пісьмовае згадванне аб паселішчы — 1421 г., калі кароль Ягайла заклаў у ім парафіяльны касцёл, паселішча належала каралю «ab antiquo» (гэта значыць было каралеўшчынай, каралеўскай асабістай уласнасцю). У 1427 г. паселішча ўжо мела магдэбургскае права.

У сярэдзіне XV ст. Карапец — павятовы цэнтр Галіцкай зямлі Рускага ваяводства (павет існаваў нядоўга, у яго склад уваходзіла 11 мясцовасцяў, якія затым былі ўключаныя ў склад Галіцкага і Каламыйскага паветаў). У 1600 г. першая жонка тады жмудскага старасты Яна Караля Хадкевіча Сафія Мялецкая згаданая як уладальніца Карапца. У 1607 г. Карапец моцна разбурылі крымскія татары, з часам мястэчка страціла свае правы, стала вёскай. У пачатку XVII ст. паселішча належала брацлаўскім ваяводзе Стэфану Патоцкаму. У 1766 г. кароль Станіслаў Аўгуст прадаставіў Феліцыяну Ябланоўскаму (тытулаваўся старастай карапецкім) каралеўшчыну Карапец.

У часы Аўстрыі (ад 1772 г. і да 1918 г.) мястэчка належала да Станіслаўскай акругі (цыркулу, крайсу), ад 1867 г. — да Бучацкага павета. Мястэчка знаходзілася ў складзе Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі з лістапада 1918 года. У міжваенны перыяд — належала Польшчы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Рафаэл ван дэр Варт

**Рафаэл Фердынанд ван дэр Варт** (; нар. , Хемскерк, Паўночная Галандыя) — нідэрландскі футбаліст, які завяршыў гульнявую кар’еру, выступаў на пазіцыі паўабаронцы. Выступаў за зборную Нідэрландаў. Выхаванец футбольнай школы амстэрдамскага «Аякса». Адрозніваецца высокім майстэрствам выканання штрафных удараў і добрай тэхнікай.

За зборную гуляў на трох запар чэмпіянатах Еўропы (2004, 2008 і 2012) і двух чэмпіянатах свету (2006 і 2010). Выйграў бронзу чэмпіянату Еўропы 2004 года і серабро чэмпіянату свету 2010 года. Уваходзіць у пяцёрку футбалістаў, якія правялі найбольшую колькасць матчаў за зборную Нідэрландаў за ўсю гісторыю.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў
Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Эсб’ерг
Катэгорыя:Ігракі ФК Міт’юлан
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Бетыс
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам
Казліў

**Казліў** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Цярнопальскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны, цэнтр аб’яднанай тэрытарыяльнай грамады.

## Агульная характарыстыка 
Першая згадка — 23 жніўня 1448 г., калі кароль Казімір IV Ягелончык, знаходзячыся тут, выдаў грамату аб наданні магдэбургскага права сялу Зушыцы, што было запісана каралеўскім канцлерам Янам Канецпольскім.

У мястэчку ёсць Царква Ушэсця Гасподняга (1896 г., каменная). Пабудаваны мемарыял на брацкай магіле савецкіх воінаў (1953 г.), помнікі загінулым у Другой сусветнай вайне землякам (1965 г.), Тарасу Шаўчэнку (1992 г., скульптар В. Мельнік), змагарам за волю Украіны (1993 г.), усталяваны памятны крыж у гонар адмены паншчыны ў Галічыне ў 1848 г. (1990 г.) і інш.

Дзейнічаюць сярэдняя школа 1-3 ступеняў, дом культуры з залай на 460 месцаў, бібліятэка, дашкольная навучальная ўстанова, участковая бальніца, паліклініка, спіртавы і цагляны заводы, сельскагаспадарчае прадпрыемства — ТАА «зорка», гандлёвыя ўстановы. У савецкі час дзейнічалі кінатэатр, 2 бібліятэкі, раённая бальніца на 75 ложкаў, аптэка і дзіцячы садок. У пасёлку ёсць народны жаночы вакальны ансамбль, шахматны клуб і інш.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1448 годзе
Эдвін ван дэр Сар

**Эдвін ван дэр Сар** (; нар. , Ворхаўт, Нідэрланды) — нідэрландскі футбаліст, які выступаў на пазіцыі брамніка. Завяршыў кар’еру 28 мая 2011 года. З лістапада 2016 года займае пасаду генеральнага дырэктара ў футбольным клубе «Аякс». На працягу больш чым трынаццаці гадоў ван дэр Сар быў асноўным галкіперам і капітанам нацыянальнай зборнай Нідэрландаў, за якую правёў 130 матчаў.

Ван дэр Сар пачаў кар’еру ў «Аяксе», у якім правёў дзевяць гадоў. Затым ён выступаў за «Ювентус» і «Фулхэм», а ў 2005 годзе перайшоў у «Манчэстэр Юнайтэд». Ван дэр Сар з’яўляецца адзіным галкіперам, які выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА з двума рознымі клубамі: з «Аяксам» у 1995 і з «Манчэстэр Юнайтэд» у 2008 годзе.

У 1995 і 2009 гадах ван дэр Сар быў прызнаны найлепшым еўрапейскім галкіперам.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў
Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Фулхэм
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам
Катэгорыя:Футбольныя функцыянеры