open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Боснія (значэнні)

## Тэрытарыяльныя ўтварэнні 
* Боснія — гісторыка-геаграфічны рэгіён на Балканскім паўвостраве, частка гістарычнай вобласці Далмацыя.
* Боснія ў раннім сярэднявеччы — тэрытарыяльна-палітычнае ўтварэнне.
* Каралеўства Боснія — гістарычная дзяржава.
* Боснія — правінцыя Асманскай імперыі (эялет) 1580—1867 гг.
* Боснія — правінцыя Асманскай імперыі (вілает) 1867—1878 гг.
* Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна — саюзная рэспубліка сацыялістычнай Югаславіі.
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна — дзяржава-папярэднік сучаснай Босніі і Герцагавіны.
** Рэспубліка Заходняя Боснія — аўтаномія на тэрыторыі Рэспублікі Боснія і Герцагавіна.
* Боснія і Герцагавіна — сучасная дзяржава на Балканах.

## Іншае 
* Маладая Боснія — сербская моладзевая рэвалюцыйная арганізацыя

## Гл. таксама 
* Баснійская мова
* Баснійцы
Баснійская мова

**Баснійская мова** — мова паўднёваславянскай групы, мясцовы стандартызаваны варыянт сербахарвацкай. Шмат запазычанняў з арабскай, цюркскіх і персідскай. Пісьменнасць на лацініцы харвацкага ўзору (гаевіца), раней ужываліся таксама арабскае пісьмо, глаголіца і басанчыца (мясцовая разнавіднасць кірыліцы). Распаўсюджана ў Босніі і Герцагавіне, дзе мае афіцыйны статус, у Косаве і ў Новапазарскім Санджаку. У Рэспубліцы Сербскай афіцыйна называцца "мовай басняцкага народа".

Пералік адрозненняў ад сербскай і харвацкай гл. у артыкуле «Сербскахарвацкая мова».


Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Мовы Чарнагорыі
Сістэмная інжынерыя

**Сістэмная інжынерыя, сістэматэхніка, сістэмнае праектаванне (распрацоўка)** (), тэхнічная дысцыпліна, якая займаецца распрацоўкай і ажыццяўленнем міждысцыплінарнага працэсу, які прызначаны задавальняць патрэбы заказчыкаў і іншых зацікаўленых асоб.

Такі міждысцыплінарны працэс ахоплівае вобласць мэтавых тэхнічных ведаў і кіраванне сістэмнай распрацоўкай. Ён мусіць дзейнічаць высакаякасна, спосабам, вартым даверу, ашчадным і своечасовым, на працягу цэлага жыццёвага цыклу сістэмы. У іншых вызначэннях ён апісваецца як інтэграваны збор сістэмных развязанняў, які задавальняе патрэбы заказчыка, і разлічаны на ўвесь жыццёвы цыкл прадукту.

## Структура працэсу 
Звычайна выніковы працэс складаецца з сямі галоўных задач і такая структура азначаецца, паводле англійскіх назваў задач, скарачэннем SIMILAR (у перакладзе: Пастаноўка задачы, Вывучэнне магчымасцяў, Мадэляванне сістэмы, Інтэграцыя, Пуск сістэмы, Ацэнка параметраў, Пераацэнка). Задачы звязаныя між сабой не паслядоўна, а паралельна і ітэратыўна.

## У стандартах 
Гістарычна вядомыя і практычна ўжываліся вызначэнні сістэматэхнікі паводле ваенных і міжнародных стандартаў. Так, сістэматэхніка вызначаецца як:
* «Лагічная паслядоўнасць дзеянняў і пастановаў, якая ператварае аператыўную патрэбу ў апісанне параметраў прадукцыйнасці і пажаданай канфігурацыі сістэмы» (колішні стандарт МА ЗША MIL-STD-499A «Engineering Management», уведзены ў 1974).
* «Міждысцыплінарны падыход, які ахоплівае тэхнічнае намаганне цалкам, і развіваецца, з пазнейшай праверкай адпаведнасці, у збор сістэмных, людскіх, прадукцыйныхз і апрацоўвальных развязанняў, які з'яўляецца інтэграваным і збалансаваным на працягу жыццёвага цыклу, і задавальняе патрэбы заказчыка» (Стандарт EIA/IS-632 «Systems Engineering», снежань 1994).
* «Міждысцыплінарны, супольны падыход, які выводзіць, развівае і правярае развязанне, збалансаванае на працягу жыццёвага цыклу, якое задавальняе чаканні заказчыка, і якое прыймаецца грамадствам» (стандарт IEEE P1220 «Standard for Application and Management of the Systems Engineering Process», канчатковы чарнавік, верасень 1994).

## Літаратура 
* Consensus of INCOSE fellows // INCOSE|NASA System Engineering Handbook

Катэгорыя:Тэорыя сістэм
Іосіп Броз Ціта

**Іо́сіп Броз** (), партыйны псеўданім **Ці́та** (), пасля псеўданім і прозвішча злучыліся (, Кумравец, Харватыя і Славонія, Аўстра-Венгрыя — , , СР Славенія, Югаславія) — лідар Югаславіі з канца Другой Сусветнай вайны да сваёй смерці (1945—1980), маршал (1943).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Кумравец у аўстра-венгерскай Харватыі і Славоніі, у сям’і харвата і славенкі. Удзельнічаў у Першай сусветнай вайне, трапіў у рускі плен. Удзельнік Грамадзянскай вайны ў Расіі (уступіў у Чырвоную гвардыю). У 1920 годзе вярнуўся на радзіму, член КПЮ. У 1935—1936 гг. — у Маскве ў Камінтэрне. З 1937 г. узначальваў КПЮ.

У 1941 годзе арганізаваў супраціўленне югаславаў нямецка-фашысцкай агрэсіі. Пад канец вайны югаслаўскі ўрад у выгнанні прызнаў Ціта вярхоўным камандуючым Народна-вызваленчай арміі Югаславіі (НВАЮ). Разам з савецкімі войскамі НВАЮ вызваляла Югаславію.

Пасля вызвалення краіны — прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў. Выступіў супраць планаў савецкага кіраўніцтва стварэння Балканскай федэрацыі, што выклікала разрыў адносін паміж Югаславіяй і СССР.

З 1953 годзе — прэзідэнт краіны. Адносіны паміж СФРЮ і СССР нармалізаваліся пры М. Хрушчове. Ціта падтрымаў аднаўленне парадку ў Венгрыі ў 1956 г., але выступіў супраць аналагічнай акцыі Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакіі ў 1968.

Адзін з ініцыятараў стварэння Руха недалучэння, у якім Югаславія заняла віднае месца.

## Спасылкі 
* Ціта
* Узнагароды І. Ціта 
* Шыпы і ружы ад Броз Ціта

Катэгорыя:Іосіп Броз Ціта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харватыі
Катэгорыя:Палітычныя псеўданімы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Югаславіі
Катэгорыя:Палітыкі Югаславіі
Катэгорыя:Югаслаўскія партызаны
Катэгорыя:Старшыні Прэзідыума СФРЮ
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Югаславіі
Катэгорыя:Прэзідэнты Югаславіі
Катэгорыя:Маршалы
Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Заграба
Катэгорыя:Міністры абароны Югаславіі
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук і мастацтваў Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Марксісты
Баснякі

**Баснякі**́, **мусульма́не** (саманазва — *баснякі, муслімане*) — славянскі народ, які насяляе Боснію і Герцагавіну. Паўстаў у выніку звароту ў іслам сербаў і харватаў, якія пражывалі ў складзе Асманскай імперыі.

Колькасць у Босніі і Герцагавіне — 1,9 млн чалавек. Жывуць таксама ў Германіі (283 тыс. чалавек), Сербіі (145 тыс. чалавек), ЗША (112 тыс. чалавек), Турцыі (102 тыс. чалавек), Славеніі (87 тыс. чалавек). Агульная колькасць каля 3,0 млн чалавек. Мова — баснійская. Вернікі мусульмане-суніты.

## Ісламізацыя 
Да X ст. насельніцтва большай частцы Босніі было язычнікамі, хоць у Герцагавіне прыняцце хрысціянства адбылося даволі рана. Да XII—XIV стагоддзяў на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны існавалі дзве хрысціянскія царквы: праваслаўная і каталіцкая. Пераважна каталіцкімі былі поўнач і цэнтр Босніі, а паўднёвае княства Хум (Герцагавіна) знаходзілася ў юрысдыкцыі праваслаўнай царквы і з 1219 г. было падпарадкавана непасрэдна сербскаму архіепіскапу.

У XV стагоддзі Боснія ўвайшла ў склад Асманскай імперыяй. Туркі абвясцілі, што пераходзілі ў іслам атрымлівалі вызваленне ад падаткаў і іншыя прывілеі: славянская ведаць, якая прыняла іслам, прыраўноўвалася да турэцкай шляхты. Аднак большасць баснійскіх сербаў і харватаў засталіся хрысціянамі.

З часам вялікія групы славян, перш за ўсё багамілы, звярнуліся ў іслам адносна мірным шляхам. У іслам перайшла некаторая частка арыстакратычнай эліты паўднёвых славян, якая імкнулася захаваць свае прывілеі. На мяжы 1520—1530 гг. у Баснійскім Санджаку насельніцтва ўжо на 38,7 % складалі мусульмане.

## Фотагалерэя 

Файл:Bosniak house.jpg|Баснійская хата
Файл:Bosniaks in SFRY 1991 .png|Баснякі
Файл:Bosniak national flag.svg|Нацыянальны сцяг баснякоў
Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|Нацыянальны герб баснякоў і баснійцаў
Файл:Serbia Bosniak Population Municipalities.PNG|Баснякі ў Сербіі

## Спасылкі 
* https://archive.today/20131021153029/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=224&n=9
* http://bigenc.ru/text/1880770

Катэгорыя:Паўднёвыя славяне
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Босніі і Герцагавіны
Каралеўства Югаславія

**Каралеўства Югаславія** (, ) — афіцыйная назва дзяржавы ў заходняй частцы Балканскага паўвострава ў 1929—1945 г. на тэрыторыі сучасных Славеніі, Харватыі, Сербіі, Чарнагорыі, Босніі і Герцагавіны і Паўночнай Македоніі. Назва была прынята пасля дзяржаўнага перавароту караля сербаў, харватаў і славенцаў Аляксандра 6 студзеня 1929 года. З 1 снежня 1918 года звалася Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў, скарочана КСХС ().

Кіраванне караля ў гэты перыяд характарызавалася аўтарытарна-кансерватыўнымі тэндэнцыямі. Каралеўства Югаславія ў пазбяганне міжэтнічных канфліктаў і небяспекі распаду дзялілася на правінцыі (*бановіны*), не адпаведныя тэрыторыі рассялення ні аднаго з асноўных паўднёваславянскіх народаў. Гэта адпавядала ідэалогіі сцірання міжнацыянальных адрозненняў і асіміляцыі.

Да арганізаванага харвацкімі ўсташамі забойства караля Аляксандра ў 1934 годзе Югаславія была арыентавана на саюз з дэмакратычнымі дзяржавамі Заходняй Еўропы (уваходзіла ў так званую Малую Антанту). Пасля згубы караля і прыходу да ўлады князя-намесніка Паўла дзяржава ўзяла курс, дружалюбны да фашысцкіх краін — Германіі і Італіі. У 1939 годзе Харватыя атрымала аўтаномію ў рамках каралеўства як асобная *бановіна*. У сакавіку 1941 года ўрад Югаславіі далучыўся да Берлінскага пакту фашысцкіх дзяржаў, што выклікала шырокі рух пратэсту. 27 сакавіка прафашысцкі ўрад быў зрынуты.

6 красавіка 1941 года на Югаславію напалі фашысцкія войскі, якія акупавалі і падзялілі тэрыторыю краіны. Была створана самастойная харвацкая дзяржава (якая кантралявала таксама Боснію) на чале з усташамі; частка тэрыторыі краіны адышла да Германіі і Італіі, пачаўся генацыд сербаў. У Югаславіі разгарнулася народна-вызваленчае дужанне. Яе ўзначальвалі, з аднаго боку, камуніст Ціта (Камуністычная партыя Югаславіі, заснаваная ў 1919 годзе), з іншага боку, манархісты-чэтнікі на чале з Д. Міхайлавічам; друг з другам гэтыя партыі то тактычна зблакоўваліся, то ваявалі. Паўночна-ўсходняя частка краіны была вызваленая ў 1944 годзе падчас сумесных дзеянняў савецкіх войск і НВВЮ (Народна-вызваленчага войска Югаславіі). Да 15 мая 1945 года югаслаўскае войска завяршыла вызваленне Югаславіі. 29 лістапада 1945 года была абвешчаная Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралеўствы
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў
Катэгорыя:Югаславія
Армяне

**Армя́не** — народ, які размаўляе на армянскай мове, якая належыць да індаеўрапейскай моўнай сям’і. Мае шмат дыяспар па ўсім свеце, у т.л. у Беларусі (гл. Армяне Беларусі).

## Этымалогія 
Саманазва армян — Հայ (hay), па здагадках, пайшла ад назвы народа — хаяса. Краіна Хаяса і народ хаясы згадваюцца на глінянай хетскай табліцы, якая адносіцца да другога тысячагоддзя да нашай эры, яна была знойдзена пры раскопках сталіцы хетскай дзяржавы — Хатушаш.

Назва краіны *Армінія*, у якой пражывалі *арміны*, сустракаецца ўпершыню ў Бехістунскім надпісе персідскага цара Дарыя I, у 522 да н.э. Існуе таксама гістарычны надпіс, які называе рэгіён Армянскага нагор’я Арменіяй, Шумерскага Нарам-Суена, датаваны 2260 да н.э., на тысячу гадоў апераджаючы першае згадванне Урарту. Герадот (V ст. да.н.э.) называе іх *арменамі*. Аб Арменіі і побыце армян гэтага ж перыяду важныя звесткі паведамляе Ксенафонт.

## Народныя сімвалы 
* Арэвахач

## Вядомыя армяне 
* Фрунзэ Мкртчан — кінаакцёр, рэжысёр
* Серж Танкян — армяна-амерыканскі музыка, сузаснавальнік гурта System of a Down

## Гл. таксама 
* Армянская музыка

## Зноскі 

Катэгорыя:Народы Арменіі
Катэгорыя:Народы Азербайджана
Катэгорыя:Народы Турцыі
Катэгорыя:Народы Лівана
Катэгорыя:Народы Сірыі
Катэгорыя:Народы Ірана
Мікалай Вяршынін (консул БНР)

**Міко́ла Вяршы́нін** або **Мікалай Вяршынін** () — беларускі палітык і грамадскі дзеяч, упаўнаважаны БНР у справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі, а пасля консул Беларускай Народнай Рэспублікі ў Чэхаславакіі. Прафесар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1866 годзе ў сяле Прамухіна (паводле іншых звестак Каравайцава) Цвярской губерні. У пачатку 1880-х гадоў сям’я пераехала на Беларусь. У адным з лістоў Вяршынін упамінаў, што яго бацька меў маёнтак на пінскім Палессі. Пры гэтым паводле Адольфа Клімовіча, Мікола Вяршынін нібыта паходзіў з Наваградчыны, пра якую любіў гаварыць.

За палітычную дзейнасць у час Рэвалюцыі 1905—1907 гадоў высланы ў Сібір, адкуль здолеў збегчы за граніцу, асеў у Аўстра-Венгрыі. Удзельнічаў у жыцці беларускай эміграцыі, з 1925 года старшыня Беларускай грамады ў Празе. У 1928 годзе ў Празе заснаваў і кіраваў Беларускім загранічным архівам. Друкаваўся ў замежных газетах і часопісах. Падрыхтаваў да друку беларускамоўныя працы «*Беларусы ў славянскай сям’і*» і «*Апісанне Налібоцкай пушчы*».

Хварэў на катар кішак. Памёр 6 траўня 1934 года ў Празе. Пахаваны 9 траўня на Ольшанскіх могілках Прагі.

## Сям’я 
Быў жанаты з чэшкай Атыліяй Галавачавай (Otýlie Hlaváčová, 1873—1959), якая разам з ім дапамагала новапрыбылым беларускім студэнтам. 

Меў дачку Вольгу (1911—1952), якая ў 1942 годзе ўзяла шлюб з інжынерам Аляксандрам Калошам (1905—1985). У 1948 годзе Аляксандр Калоша арыштаваны і 20 студзеня 1949 года перададзены Чэхаславакіяй у СССР, дзе асуджаны. Пасля адбыцця лагераў Калоша вярнуўся ў Прагу, але да гэтага часу Вольга скончыла жыццё самагубствам, іх дзве дачкі выхоўваліся ў кагосьці з беларускіх эмігрантаў.

## Літаратура 
* Календарыюм // «Czasopis» № 05/2004
* *Геніюш Л.* Споведзь. Мн., 1993.
* *Кіпель В.* Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыян., міжрэлігійн. і міжкультур. ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1 / Рэд. Ул. Конан і інш. — Мн.: ННАЦ імя Ф. Скарыны. 1997. — 356 с. (Беларусіка—Albaruthenica; Кн. 6).
* 
* *Жук-Грышкевіч Р.* Жыцьцё Вінцэнта Жук-Грышкевіча. 1993.
* *Юрэвіч Л.* Гісторыя заснавання Беларускага інстытуту навукі й мастацтва ў дакумэнтах і паведамленнях // Запісы БІНіМ № 29/2004.
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цвярской вобласці
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Палітыкі Беларускай Народнай Рэспублікі
Балгары

**Балга́ры** — паўднёваславянскі народ, які ўтварыўся ў перыяд ранняга сярэднявечча ў выніку зліцця булгар з балканскімі славянамі і рэшткамі мясцовага насельніцтва Балкан, найперш фракійцаў.

## Колькасць і рассяленне 
Балгары пражываюць у Балгарыі, ЗША, краінах Еўрапейскага звяза, Украіне, Малдове, Сербіі, Паўночнай Македоніі, Казахстане, Расіі і ў іншых краінах. Агульная колькасць каля 12 млн. Мова — балгарская. Асноўная частка вернікаў — праваслаўныя, ёсць таксама каталікі і пратэстанты, памакі, якія пражываюць таксама ў Паўночнай Грэцыі  — мусульмане.

Балгары з'яўляюцца асноўнай этнічнай групай у Балгарыі, паводле даных перапісу насельніцтва ў 2011 годзе яны налічвалі 5 664 624 чалавек, або 76,9 % насельніцтва.

### Балгарыя 
Колькасць і доля балгараў паводле даных перапісу насельніцтва за гэтыя гады:

Колькасць і доля балгараў паводле даных перапісу насельніцтва па абласцях:

## Гл. таксама 
* Балгары Бесарабіі
* Солун и болгары. История. Память. Современное время.  https://www.solunbg.org/bg/


Катэгорыя:Балканскія народы
Катэгорыя:Народы Балгарыі
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Паўднёвыя славяне
Абхазы

**Абхазы** () — адзін з абхаза-адыгскіх народаў, карэннае насельніцтва Абхазіі. Таксама жывуць у Расіі, Турцыі, Іарданіі, Грузіі і шэрагу іншых краін. Паводле перапісу 1989 года, колькасць абхазаў у СССР складала 93 тыс. чалавек (18 % насельніцтва Абхазіі). У пачатку XXI стагоддзя іх колькасць ацэньваецца ў 135 тыс. чалавек (45 % насельніцтва Абхазіі — паніжэнне долі грузінскага насельніцтва адбылося ў выніку грузіна-абхазскага канфлікту). Размаўляюць на абхазскай і (у Абхазіі) рускай мовах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Народы Каўказа
Катэгорыя:Народы Грузіі
Прышціна

**Прышціна** — горад, сталіца часткова прызнанай Рэспублікі Косава. Паводле Сербіі сталіца Аўтаномнага краю Косава і Мятохія. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна албанцы.

## Адукацыя і культура 
* Нацыянальны тэатр Косава
* Прышцінскі ўніверсітэт
*Нацыянальная галерэя Косава
*Акадэмія навук і мастацтваў Косава

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Гісторыя горада  

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Косава
Метохія

thumb|Карта Косава (Метохія пазначана жоўтым колерам)
**Мето́хія** () — заходняя частка гістарычнай вобласці Косава. Як і ўвесь рэгіён, спрэчная тэрыторыя паміж Сербіяй і Рэспублікай Косава.

## Назва 
Слова *Метохія* паходзіць ад  — «манастырская зямля».

## Гісторыя 
З сярэднявечных часоў Метохія, як і ўсё Косава, знаходзілася пад уладай Асманскай імперыі.

Па выніках Балканскіх войнаў 1912—1913 гадоў гістарычная вобласць Косава была падзелена паміж Каралеўствам Сербія і Каралеўствам Чарнагорыя — Косава поле адышло да Сербіі, а асноўная частка Метохіі да Чарнагорыі. У далейшым Чарнагорыя (разам з Метохіяй) стала часткай Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (з 1929 года — Югаславіі).

У 1941 годзе Метохія была захоплена фашысцкай Італіяй і аб'яднана з Албаніяй, якая кантралявалася ёю. Пасля падзення ў 1943 годзе фашысцкага рэжыму ў Рыме Метохія была акупавана войскамі Трэцяга рэйху.

29 верасня 1943 года выйшаў першы афіцыйны дакумент, у якім сустракаецца назва «Метохія» — гэта пратакол Другога пасяджэння Антыфашысцкага веча народнага вызвалення Югаславіі (АВНВЮ); там гаварылася пра стварэнне аўтаномнага краю «Касмет» (скар. *Косава—Метохія*).

Пасля вызвалення тэрыторыі Метохіі ад акупантаў, у 1945 годзе край быў прыняты ў склад Дэмакратычнай Федэратыўнай Югаславіі (у далейшым ФНРЮ і СФРЮ) на правах *Аўтаномнай вобласці Косава і Метохія*, пераўтворанай у 1963 годзе ў аднайменны аўтаномны край.

З часу ўтварэння Касмета слова «Метохія» было складовай часткай яго афіцыйнай назвы, аднак у лістападзе 1968 года адным з вынікаў албанскіх нацыяналістычных выступленняў і перыяду палітычнай нестабільнасці з'явілася змена назвы краю, замест «Косава і Метохія» ён стаў называцца проста «Косава». У 1990 годзе слова «Метохія» было афіцыйна вернута.

## Спасылкі 
* Што паглядзець у Метохіі? (І дзе гэта наогул)

Катэгорыя:Балканы
Катэгорыя:Гісторыя Албаніі
Катэгорыя:Сербія
Сербія і Чарнагорыя

**Сербія і Чарнагорыя**, афіцыйна **Дзяржаўны Саюз Сербіі і Чарнагорыі**, (таксама званая неафіцыйна *Малая Югаславія*) — дзяржава ў Еўропе, у цэнтральнай частцы Балканскага паўвострава; вольны канфедэратыўны саюз двух рэспублік — Сербіі і Чарнагорыі, які існаваў у 2003—2006 г. Была ўтворанна ў 2003 годзе як правапераемнік існаваўшай у 1992—2003 г. Саюзнай Рэспублікі Югаславія.

Сербія і Чарнагорыя, дзве з шасці саюзных рэспубалік былой федэратыўнай дзяржавы Югаславія (Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія), дашлі да дамовы аб супрацоўніцтве толькі ў некаторых палітычных абласцях (напрыклад, абарончы саюз і міжнароднае прадстаўніцтва). Кожная дзяржава мела сваё ўласнае заканадаўства і эканамічную палітыку, а пазней — валюту, мытню і іншыя дзяржаўныя атрыбуты. Саюз афіцыйна не меў агульнай сталіцы — але большасць урадавых органаў знаходзілася ў сталіцы Сербіі Бялградзе, некаторыя былі  ў сталіцы Чарнагорыі Падгорыцы.

Канстытуцыя саюза была прынята 4 лютага 2003 года, і кожная з рэспублік мела права атрымаць поўную незалежнасць паводле вынікаў рэферэндума.

Сербія і Чарнагорыя распалася ў чэрвені 2006 пасля абвяшчэння 3 чэрвеня незалежнасці Чарнагорыяй, а 5 чэрвеня — Сербіяй. Тым самым адбыўся канчатковы распад Югаславіі.

Image:Scg01.png
Image:Scg02.png


Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Харысан Форд

**Харысан Форд** (; нар. ) — амерыканскі , намінант Амерыканскай кінаакадэміі і БАФТА, лаўрэат прэміі «Залаты глобус».

## Паходжанне 
Па мацярынскай лініі, дзед і бабка Форда — Ганна Ліфшуц і Гары Нідэльман, жыдоўскія імігранты з Мінску. Па бацькоўскай лініі — Флорэнс Вероніка Нігаўс і Джон Фіцжэралд Форд, з нямецкімі і ірландскімі каранямі.

## Выбраная фільмаграфія 
* 1977 — «Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея» / *Star Wars. Episode IV: A New Hope* — Хан Сола
* 1979 — «Апакаліпсіс сёння» / *Apocalypse Now* — палкоўнік Лукас
* 1980 — «Зорныя войны. Эпізод V: Імперыя наносіць удар у адказ» / *Star Wars. Episode V: The Empire Strikes Back* — Хан Сола
* 1981 — «Шукальнікі страчанага каўчэга» / *Raiders of the Lost Ark* — Індыяна Джонс
* 1982 — «Бягун па лязе» / *Blade Runner* — Рык Дэкард
* 1983 — «Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртанне джэдая» / *Star Wars: Episode VI — Return of the Jedi* — Хан Сола
* 1984 — «Індыяна Джонс і храм лёсу» / *Indiana Jones and the Temple of Doom* — Індыяна Джонс
* 1985 — «Сведка» / *Witness* — Джон Бук
* 1988 — «Нястрымны» / *Frantic* — Рычард Уолкер
* 1989 — «Індыяна Джонс і апошні крыжовы паход» / *Indiana Jones and the Last Crusade* — Індыяна Джонс
* 2008 — «Індыяна Джонс і Каралеўства крыштальнага чэрапа» / *Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull* — Індыяна Джонс
* 2015 — «Зорныя войны: Абуджэнне Сілы» / *Star Wars: The Force Awakens* — Хан Сола
* 2017 — «Бягун па лязе 2049» / *Blade Runner 2049* — Рык Дэкард
* 2023 — «Індыяна Джонс і Цыферблат лёсу» / *Indiana Jones and the Dial of Destiny* — Індыяна Джонс
* 2024 — «Капітан Амерыка: Новы сусветны парадак» / *Captain America: New World Order*
* 2024 — «Грамабоі» / *Thunderbolts*

## Зноскі
Армія вызвалення Косава

**Войска вызвалення Косава, УЧК** () — албанская паравайсковая сепаратысцкая арганізацыя, якая змагалася за незалежнасць Косава ад Сербіі. Пасля завяршэння Косаўскай вайны была распушчана ў 1999. Частка яе дзеячаў узначалілі мясцовую адміністрацыю ў рамках Дэмакратычнай партыі Косава, а некаторыя члены далучыліся да ВВПМБ.

Асноўнае ўзбраенне падчас баявых дзеянняў: АК-47 і гранатамёты РПГ-7.

Косаўскі ахоўны корпус (КАК) — легалізаваўся пасля ўводу сіл НАТА у Косава ў 1999 годзе ВВК.

## Гл. таксама 
* Ірландская рэспубліканская армія

Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Гісторыя Косава
Катэгорыя:Партызанскія рухі
Дэйтанскае пагадненне

**Дэ́йтанская пагадненне** — дамова аб спыненні агню, падзеле варагуючых бакоў і адасабленні тэрыторый, што паклалі канец грамадзянскай вайне ў Босніі і Герцагавіне 1992—1995. Узгодненая ў лістападзе 1995 на ваеннай базе ЗША у Дэйтане (Агая), падпісаная 14 снежня 1995 у Парыжы лідарам баснійцаў Аліяй Ізетбегавічам, прэзідэнтам Югаславіі Слабоданам Мілошавічам і прэзідэнтам Харватыі Франьё Туджманам.
[thumb|злева|Злева направа: [Слабодан Мілошавіч, Алія Ізетбегавіч і Франьё Туджман у Елісейскім палацы падпісваюць мірнае пагадненне (14 снежня 1995 года)]]

## Ініцыятыва ЗША 
Перамовы праходзілі пры актыўным удзеле ЗША, якія прапанавалі стварэнне мусульманска-харвацкай федэрацыі. Дамова аб мусульманска-харвацкай федэрацыі была падпісана ў сакавіку 1994 г. ў Вашынгтоне паміж Ізетбегавічам і Туджманам. Як і разлічвалі ЗША, баснійскія сербы адмовіліся далучыцца да гэтай дамовы.

Непасрэдна перад падпісаннем дамоў, у жніўні—верасні 1995 года войскі НАТА спынілі сербскі наступ і змянілі тым самым баланс сіл у Босніі на карысць баснійцаў.

Перамовы ў Дэйтане ішлі пры ўдзеле краін-гарантаў: ЗША, Расіі, Германіі, Вялікабрытаніі і Францыі.

## Гл. таксама 
* Баснійская вайна
* Харвацка-баснійскі канфлікт
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
* Рэспубліка Сербская
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Грацкае пагадненне
* Вашынгтонскае пагадненне

## Спасылкі 
* Office of the High Representative and EU Special Representative: The General Framework Agreement  

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Баснійская вайна
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Гісторыя Федэрацыі Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Падзеі 14 снежня
Катэгорыя:Снежань 1995 года
Аперацыя «Абдуманая сіла»

**«Абдуманая сіла»** () — кодавая назва паветраных бамбардзіровак авіяцыяй НАТА пазіцый баснійскіх сербаў падчас Баснійскай вайны ў 1995  г.

## Перадумовы 
З 1994  г. НАТА распачала шэраг абмежаваных узброеных акцый супраць баснійскіх сербаў, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Босніі. Аднак нерашучасць кіраўніцтва Альянсу прыводзіла да мінімальных вынікаў гэтых адзінкавых авіяўдараў. Пасля таго, як міратворчы кантынгент ААН, атрымаўшы толькі сімвалічную падтрымку авіяцыі Альянсу, не змог прадухіліць узяцце сербамі мусульманскага анклава Срэбраніца ў ліпні 1995, быў распрацаваны план буйнай паветранай наступальнай аперацыі, накіраванай на падрыў ваеннага патэнцыялу сербскага боку.

## Вынікі і значэнне 
Аперацыя «Абдуманая сіла» была першай буйнамаштабнай ваеннай акцыяй у гісторыі НАТА. Акрамя таго, падчас гэтых бамбардзіровак самалёты ВПС Германіі здзейснілі першыя баявыя вылеты пасля 1945  года. Характэрнай рысай аперацыі было шырокае выкарыстанне высокадакладных авіяцыйных боепрыпасаў (дзве траціны ўсіх скінутых бомбаў мелі лазернае навядзенне).

За два тыдня было здзейснена 3500 самалёта-вылетаў і скінута каля 1000 авіябомбаў. Адзначана абмежаванае ўжывання крылатых ракет марскога базавання «Tomahawk» (выпушчана 13 ракет). Страты склалі адзін самалёт: «Mirage 2000» ВПС Францыі быў збіты ў першы дзень налётаў, яго экіпаж катапультаваўся і патрапіў у палон да сербаў.

Лічыцца, што аперацыя «Абдуманая сіла» згуляла галоўную ролю ў ліквідацыі ваеннай перавагі сербаў у Босніі і прымусіла іх кіраўніцтва далучыцца да мірных перамоў, якія завяршыліся падпісаннем Дэйтанскіх дамоў у снежні 1995 г..

## Спасылкі 
* Аперацыя «Абдуманая сіла» на сайце Globalsecurity.org 

Катэгорыя:НАТА
Катэгорыя:Баснійская вайна
Ужыцы

**Ужыцы** () — горад на захадзе Сербіі. Паводле перапісу 2002 г. колькасць насельніцтва складае 55 025 чалавек.

Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Ужыцы і акругі Злацібар. Размешчаны на беразе ракі Джэтыня.

У сацыялістычнай Югаславіі Ужыцы былі перайменаванны ў Цітава-Ужыцы. Гэта адзін з 8 гарадоў, пераназваных у гарады Ціта. У 1992 годзе вернута старая назва.

## Насельніцтва 
### Этнічны склад 
2002 год
* Сербы = 81 375 чал.
* Чарнагорцы = 278 чал.
* Югаславы = 149 чал.

## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-05.JPG|Панарама горада 
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-01.JPG|Гарадское возера
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-03.JPG|Выгляд на горад з ракі Джэтыня
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-04.JPG|Вялікая плаціна на каньёне ракі Джэтыня
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-06.jpg|Цэнтр
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-07.jpg|Царква Святога Георгія
Выява:Uzice-by-pedja-supurovic-08.jpg|Рыбалка на каньёне ракі Джэтыня

## Спасылкі 
* Ужыцы ў інтэрнэце: Навіны, эканоміка, турызм, каталаг спасылак

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сербіі
Падгорыца

**Падгорыца** (), раней **Цітаград** (1946—1992 гг.) і **Рыбніца** (да 1326 г.) — адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы па насельніцтве горад Чарнагорыі. У адпаведнасці з артыкулам 7 канстытуцыі, сталіцай Чарнагорыі з’яўляецца горад Цэтынэ. Аднак большасць дзяржаўных устаноў, у тым ліку ўрад і парламент, раскватараваныя ў Падгорыцы, якая вызначана канстытуцыяй (артыкул 7) як «галоўны горад».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Саша Старавіч (нар. 1988) — сербскі валейбаліст.
* Душан Бакіч (нар. 1999) — чарнагорскі футбаліст.
* Іван Мараш (нар. 1999) — чарнагорскі баскетбаліст.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Гарады Чарнагорыі
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў

Катэгорыя:Іосіп Броз Ціта
Крагуевац

**Крагуевац** (, ад старажытнаславянскага слова *крагуй* «каршак, сокал») — горад у Сербіі, сталіца адміністрацыйнага рэгіёна Шумадыя.

## Гісторыя 
Першая згадка пра горад датуецца 1476 г. Горад з’яўляўся сталіцай Новай незалежнай Сербіі, вызваленай ад турэцкага панавання. Пратрымаў статут да 1941. Падчас Другой сусветнай вайны ў выніку карнай аперацыі 21-21 кастрычніка, гітлераўцамі тут было забіта каля 5 тыс. чал.

Насельніцтва горада складае 193 390 жыхароў (з прыгарадамі 211 580 чал.), гэта чацвёрты паказчык па краіне.

Прамысловы і навуковы цэнтр. У горадзе дзейнічае вялікая колькасць спартыўных і культурных цэнтраў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* City of Kragujevac, the first in everything 
* Kragujevac Travel 

### Тапаграфiчныя карты 
* 
* 

Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Гарады Сербіі
Пётр Кірылавіч Кашавой

{{Ваенны дзеяч
|выява = Pëtr Kirillovič Koševoj cropped image of Кошевой Пётр Кириллович (конверт).jpg
|узнагароды = 
{ Style = "background: transparent"
   
}
{ Style = "background: transparent"
       
-
       
-
       
-
       
-
       
-
       
-
   
}
}}
**Пётр Кіры́лавіч Кашаво́й** (—) — Маршал Савецкага Саюза, двойчы Герой Савецкага Саюза.

У Вялікай Айчыннай вайне Кашавой (да верасня 1943 года камандзір стралковай дывізіі, а затым стралковага корпуса) выявіў сябе як ініцыятыўны і валявы камандуючы. Выканаў шэраг выдатных баявых аперацый, вылучыўся, у прыватнасці, пры штурме Сапун-гары пад Севастопалем і ўзяцці Кенігсберга (за гэтыя бітвы атрымаў званні Героя Савецкага Саюза). Скончыў вайну ў званні генерал-лейтэнанта. На парадзе Перамогі камандаваў зводным палком Трэцяга Беларускага фронту.

## Літаратура 
* Кашавой Пётр Кірылавіч //  С. 197.

Катэгорыя:Маршалы Савецкага Саюза
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Камандуючыя Сібірскай ваеннай акругай
Суаярві

**Суаярві** (, карэл., ) — горад (з 1940 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Суаярвскага раёна Карэліі. Насельніцтва 11,5 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 16 стагоддзі. Знаходзіцца на беразе возера Суаярві.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Сортавала

**Со́ртавала** ці **Сартава́ла** (, ) — горад (з 1783 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сартавальскага раёна Карэліі. Насельніцтва 20,5 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 12 стагоддзі.

Горад размешчаны на паўночным беразе Ладажскага возера, за 287 км ад Петразаводска і з'яўляецца нефармальнай сталіцай гістарычнага рэгіёна Паўночнае Прыладажжа.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Сегежа

**Сеге́жа** (, ) — горад (з 1943 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сегежскага раёна Карэліі. Насельніцтва 33,6 тыс. чалавек (2005).

Заснаваны ў 1914 годзе.

Размешчаны на рацэ Сегежы і заходнім беразе Выгвозера, за 267 км ад Петразаводска, за 700 км ад Санкт-Пецярбурга. У горадзе знаходзіцца буйное градаўтваральнае прадпрыемства — ЗАТ Сегежскі цэлюлозна-папяровы камбінат.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Генадзь Фёдаравіч Шпалікаў (1937—1974) — савецкі паэт, кінарэжысёр, кінасцэнарыст.
* Аляксандр Генадзевіч Сідзякін — дэпутат Дзярждумы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Карэліі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1914 годзе
Пудаж

**Пудаж** (, ) — горад (з 1785 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пудажскага раёна Карэліі. Насельніцтва 7,2 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1382 годзе.

Горад размешчаны на беразе ракі Водла, за 25 км ад упадзення яе ў Анежскае возера, за 197 км ад чыгуначнай станцыі Мядзведжая Гара і 352 км ад Петразаводска.

Дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць, распрацоўка радовішч граніта, тытана-магніевых руд.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Мядзведжагорск

**Мядзведжагорск** (, ) — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мядзведжагорскага раёна Карэліі. Насельніцтва 16,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1916 годзе. Горад размешчаны на беразе Анежскага возера. Чыгуначная станцыя Мядзведжая Гара.

Прадпрыемствы па нарыхтоўцы і перапрацоўцы драўніны, рамонтна-эксплуатацыйная база флота, друзавы завод.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Алонец

**Ало́нец**, таксама **Алане́ц** (, ) — горад (з 1137 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Алонецкага раёна Карэліі. Насельніцтва 7,6 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1137 годзе.

Горад размешчаны ў Алонецкай нізіне.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1137 годзе
Лахдэнпох’я

'''Лахдэнпох'я''' (, ) — горад (з 1945 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Лахдэнпохскага раёна Карэліі. Насельніцтва 8,5 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1600 годзе.

Адно з буйнейшых прадпрыемстваў горада — Лахдэнпохскі фанерны камбінат
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1600 годзе
Кастамукша

**Кастамукша** (, ) — горад (з 1983 года) у Расіі, у складзе Карэліі. Насельніцтва 31,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1977 годзе.

Горад размешчаны на поўначы Заходне-Карэльскага ўзвышша, адлегласць да Петразаводска каля 500 км, адлегласць да Санкт-Пецярбурга каля 1000 км. Адлегласць да расійска-фінляндскай мяжы 30 км (прапускны пункт Люця-Вартыўс). Горадаўтваральным прадпрыемствам з’яўляецца горна-абагачальны камбінат ААТ «Карэльскі акатыш». Таксама ў горадзе ёсць дрэваапрацоўка, хлебазавод, фарэлевая гаспадарка.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Карэліі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе
Кем (горад)

**Кем** (, ) — горад (з 1785 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кемскага раёна Карэліі. Насельніцтва 14,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 14 стагоддзі.

Размешчаны на рацэ Кем, каля месца яе ўпадзення ў Белае мора, за 434 км ад Петразаводска, пры вяршыні Кемскай губы, на левым беразе ракі Кем і на востраве Ляпостраў, паміж яе рукавамі. Рака Кем суднаходная ад мора да горада, але толькі для невялікіх суднаў.

Кемскі дрэваапрацоўчы завод. Каскад кемскіх ГЭС. Друкарня.
## Насельніцтва 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Карэліі
Беламорск

**Беламорск** (, ) — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Беламорскага раёна Карэліі. Насельніцтва 9,5 тыс. чалавек (2019). Заснаваны ў 12 стагоддзі. 

Горад размешчаны на беразе Белага мора, ля вусця ракі Выг, за 376 км ад Петразаводска, недалёка ад Салавецкіх астравоў. З 1941 па 1945 Беламорск з'яўляўся часовай сталіцай Карэла-Фінскай ССР. Вузел чыгунак, марскі порт, Беламорска-Балтыйскі канал.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Карэліі
Заходне-Карэльскае ўзвышша

**Заходне-Карэльскае ўзвышша** — узвышша на захадзе Рэспублікі Карэлія, паміж Сегвозерам і Лексвозерам. Даўжыня каля 130 км, вышыня да 417 м. Складзена гнейса-гранітамі і кварцытамі, перакрыта разарваным плашчом грубаабломкавай марэны. Заходняя частка складаецца з асобных купалападобных узвышшаў, цэнтральная — з доўгіх высокіх і вузкіх град (асабліва ў паўднёвай частцы) і ўсходняя — узгорыстая, абмежаваная на паўночным усходзе і паўднёвым захадзе забалочанымі раўнінамі. Пакрытая тайговымі яловымі і хваёвымі лясамі.

Катэгорыя:Узвышшы Карэліі
Аленягорск

**Аленягорск** () — горад (з 1957 года) у Расіі, у складзе Мурманскай вобласці. Заснаваны ў 1916 годзе. Горад размешчаны на Кольскім паўвостраве, за 112 км ад Мурманска. У складзе гарадской акругі Аленягорск знаходзіцца населены пункт Высокі.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Кацярына Сяргееўна Грыгор’ева (нар. 1989) — расійская топ-мадэль

Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1949 годзе
Астраўной

**Астраўной** () — горад (з 1981) у Расіі, закрытае адміністрацыйны-тэрытарыяльнае ўтварэнне ў Мурманскай вобласці. Заснаваны ў 1981 годзе. Горад размешчаны на ўзбярэжжы Баранцава мора каля Ёканьгскіх астравоў, за 12 км ад ракі Ёканьга і на захад ад мыса Святы Нос, за 360 км ад Мурманска і 430 км ад Архангельска.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Гаджыева

**Гаджы́ева** (), горад (з 1981 года) у Расіі, у складзе закрытага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўтварэння Скалісты ў Мурманскай вобласці. Заснаваны ў 1957 годзе. Горад размешчаны на ўзбярэжжы Баранцава мора.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Заазёрск

**Заазёрск** () — горад (з 1958 года) у Расіі, закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне ў Мурманскай вобласці. Заснаваны ў 1958 годзе. Горад размешчаны на ўзбярэжжы Баранцава мора.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1958 годзе
Запалярны

**Запалярны** () — горад (з 1956 года) у Расіі, у Печангскім раёне Мурманскай вобласці. Заснаваны ў 1963 годзе.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Горна-металургічны камбінат «Печанганікель», які ўваходзць ў канцэрн «Нарыльскі нікель», Кольская горна-металургічная кампанія. Кольская звышглыбокая свідравіна.

Катэгорыя:Гарады Мурманскай вобласці
Паволжа

**Паволжа** () — гісторыка-геаграфічны рэгіён Расіі, тэрыторыя, якая прымыкае да сярэдняга і ніжняга цячэння Волгі. У межах Паволжа вылучаюцца параўнальна прыпаднятае правабярэжжа з Прыволжскім узвышшам і левабярэжжа — т. зв. Заволжа. Геаграфічна да Паволжа часам адносяць таксама мясцовасці, размешчаныя ў верхнім цячэнні Волгі (ад яе вытокаў да вусця Акі).

Пры эканамічным раянаванні ў Паволжа ўключаюць Калмыкію, Татарстан, Астраханскую, Валгаградскую, Пензенскую, Самарскую, Саратаўскую і Ульянаўскую вобласць.

## Літаратура 
*
Заволжа

**Заволжа** () — тэрыторыя, якая размешчана паміж Волгай, Уралам, Паўночнымі Уваламі і Прыкаспійскай нізінай. Адрозніваюць Высокае Заволжа (вышыня да 418 м) на ўсходзе і Нізкае Заволжа на захадзе.

## Гл. таксама 
* Сырт, узвышша
* Горад Заволжа

Катэгорыя:Паволжа
Петразаводск

**Петразаводск** (, , , ) — горад (з 1777 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Карэліі. Насельніцтва 282,0 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1703 годзе.

Петразаводск размешчаны на заходнім беразе Анежскага возера (на беразе Петразаводскай губы) і выцягнуты ўздоўж берага на 21,7 км. Буйны навуковы, культурны, адукацыйны і прамысловы цэнтр на паўночным захадзе Расіі. Адлегласць да Санкт-Пецярбурга каля 400 км. Адлегласць да Масквы каля 1100 км.

## Гісторыя 
Горад Петразаводск заснаваны 25 чэрвеня 1703 года на беразе Анежскага возера.

### Назвы горада 
* **Шуйскі завод** (1703—1704)
* **Пятроўскі завод** (1704—1777)
* **Петразаводск** (1777—1941)
* **Яанісліна** (1941—1944)
* **Петразаводск** (з 1944)

## Дэмаграфія 
### Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
* рускія — 85 %
* карэлы — 5 %
* фіны — 4 %
* беларусы — 3 %
* украінцы — 2 %
* вепсы — 1 %

## Вуліцы 
* Плошча Гагарына
* Плошча Леніна
* Плошча Кірава
* Праспект Леніна
* Праспект Карла Маркса

## Транспарт 
* Петразаводскі аўтобус
* Петразаводскі тралейбус
* Станцыя Петразаводск
* Петразаводск, водны вакзал
* Аэрапорт Петразаводск

## Адукацыя 
* Петразаводскі дзяржаўны ўніверсітэт

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Рыгоравіч Бандарэнка
* Сяргей Лявонцьевіч Гаранін (нар. 1965) — беларускі літаратуразнавец.
* Вадзім Леанідавіч Сашурын, беларускі біятланіст

## Гарады-пабрацімы 
З 1965 па 2011 гады Петразаводск устанавіў пабрацімскія і партнёрскія адносіны з 18 гарадамі свету:
*  Варкаус, Фінляндыя
*  Нойбрандэнбург, Германія
*  Ла-Рашэль, Францыя
*  Умеа, Швецыя
*  Дулут, ЗША
*  Цюбінген, Германія
*  Му-і-Рана (Mo i Rana), Нарвегія
*  Ёэнсуу, Фінляндыя
*  Портамаджорэ, Італія
*  Цяльшай, Літва
*  Кіраўскі раён Санкт-Пецярбурга, Расія
*  Сургут, Расія
*  Мікалаеў, Украіна
*  Брэст, Беларусь
*  Яраслаўль, Расія
*  Вагаршапат, Арменія
*  Нарва, Эстонія
*  Алітус, Літва

## Гл. таксама 
* Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011

Катэгорыя:Гарады Карэліі

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1703 годзе
Ізнік

**Ізнік**, колішняя **Нікея** — горад у Турцыі, старажытны і сярэдневяковы горад Малой Азіі, размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы сучаснай Турцыі.

## Гісторыя 
У 4 ст. да н.э. у Малой Азіі валадарыў македонскі цар Антыгон I, які заснаваў горад і назваў яго сваім імем. Пазней палкаводзец Аляксандра Македонскага Лізімах авалодаў большай часткай Малой Азіі і перайменаваў Антыгонію ў Нікею ў гонар сваёй жонкі. 3 таго часу Нікея становіцца важным пунктам, які віфанскія цары робяць сваёй рэзідэнцыяй. У 1 ст. да н.э. горад падпаў пад уладу Рымскай імперыі, але захаваў права аўтаноміі. У 325 тут быў скліканы 1-ы Усяленскі царкоўны сабор, на якім разглядалася справа аб ерасі прасвітара Арыя. 3 кан. 4 і да пач. 13 ст. Нікея была буйным гандлёва-рамесніцкім цэнтрам Візантыі.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Нікейскі сабор

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Крайняя Поўнач

**Крайняя Поўнач** () — частка тэрыторыі Расійскай Федэрацыі, размешчаная галоўным чынам на поўнач ад Палярнага круга. Клімат надзвычай суровы. Тэрыторыя Крайняй Поўначы — гэта арктычная зона, тундра і лесатундра, а таксама тайга.

Да Крайняй Поўначы адносяць: Якуцію, Карэлію, Магаданскую і Мурманскую вобласці, Камчацкі край, а таксама асобныя раёны і гарады Архангельскай вобласці, Рэспублікі Комі, Цюменскай вобласці, Краснаярскага края, Іркуцкай і Сахалінскай абласцей, Хабараўскага края, а таксама астравы Паўночнага Ледавітага акіяна і яго мораў, астравы Берынгава і Ахоцкага мораў. Некаторыя тэрыторыі Расіі з суровым кліматам лічацца прыраўнанымі да ўмоў Крайняй Поўначы.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.443


Катэгорыя:Адміністрацыйнае права
Кнігі Макавеяў

**Кнігі Макавеяў**, **Макавейскія кнігі** — вядомыя ў іўдзеяў пад назвай **кніг Асманеяў** — чатыры кнігі, напісаныя рознымі аўтарамі ў розны час, якія мелі на мэце змяніць гістарычны кантэкст у інтарэсах іўдзейскага жрэцтва. Першыя тры кнігі Макавеяў увайшлі ў хрысціянскі канон Бібліі, а чацвёртая адкінутая з прычыны апакрыфічнасці зместу.

Першая з кніг была напісана на рубяжы 2 — 1 ст. да н.э. на яўрэйскай мове, але захавалася толькі ў грэчаскім перакладзе. У ёй пасля кароткіх заўваг пра заваяванні Аляксандра Македонскага і паказу страшнага ганення сірыйскага цара Антыёха IV на яўрэяў і іх рэлігію далей паведамляецца аб паўстанні іудзейскага свяшчэнніка Матафі ў абарону сваёй веры і бацькаўшчыны, а потым апісваюцца подзвігі яго сыноў Іуды, Іанафана і Сімона Макавеяў. Аўтар гэтай кнігі быў выразнікам інтарэсаў найбольш агрэсіўнай групы іудзейскай знаці, якая падтрымлівала заваёўніцкую палітыку Макавеяў.

Другая кананічная кніга Макавеяў не працяг першай кнігі, а толькі больш падрабязнае, пашыранае апісанне некаторых падзей часоў Іуды Макавея. Першыя два раздзелы змяшчаюць два пасланні палесцінскіх іўдзеяў да аднаверцаў у Егіпце, у якіх яны паведамляюць аб перанесеных імі ганеннях і пакутах ад Антыёха IV і аб выратаванні іх ад ворагаў подзвігамі Іуды Макавея. Далей паведамляецца пра крывавыя міжусобіцы шэрагу іўдзейскіх першасвяшчэннікаў і падаецца малюнак жахлівай лютасці сірыйскага цара да іудзеяў. У канцы прыводзяцца прыклады высокай маральна-рэлігійнай доблесці і самаадданасці веравызнанню сваіх бацькоў. Прымаючы пад увагу, што арыгінал гэтай кнігі дайшоў на грэчаскай мове, можна меркаваць, што яе аўтарам быў іўдзей, які паходзіў з элінізаванай егіпецкай Александрыі.

Чацвёртая кніга Макавеяў, якая не ўвайшла ў біблейскі канон, была напісана на грэчаскай мове ў 1 ст. да н.э. Асноўны яе змест — паказ пакутніцкай смерці старца Елеазара і Саламоніі з усімі яе сямю сынамі. Гэта кніга прыпісвалася Іосіфу Флавію, і яна нават падавалася ў ліку яго твораў. Але ні каталіцкая, ні праваслаўная царква не ўключылі яе ў кананічны звод Бібліі, бо іўдзейскае багаслоўе спалучаецца ў ёй з ідэалістычным вучэннем філосафаў-стоікаў.

## Пераклады 
* Першая Макавейская кніга ў рускім сінадальным перакладзе 
* Другая Макавейская кніга ў рускім сінадальным перакладзе 
* Трэцяя Макавейская кніга ў рускім сінадальным перакладзе 
* Першая кніга Макабэяў. Другая кніга Макабэяў // *Уладзіслаў Чарняўскі.* Біблія. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў. — Мінск: Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь, 2012. — 1127 с. — 4 000 экз. — ISBN 978-985-6183-14-6. — С. 811—857.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету
Катэгорыя:Другакананічныя кнігі
Серба-чарнагорска-турэцкая вайна

**Сербска-турэцкая вайна** ( — ваенны канфлікт, у якім Сербія і Чарнагорыя дужаліся з турэцкім войскам, аказваючы падтрымку паўсталым у Босніі і Герцагавіне сялянам.

## Падстава да вайны 
У ліпені 1875 г. хрысціянскія сяляне Герцагавіны паўсталі супраць іх мусульманскіх уладальнікаў. Паўстанне хутка распаўсюдзілася і на Боснію. Сербія, якая з 1817 г. мела статут аўтаноміі ў Асманскай імперыі, усяляк дапамагала паўсталым. Вялікія еўрапейскія краіны ўмяшаліся ў гэты канфлікт. Але кароль Сербіі Мілан Абрэнавіч здолеў дамовіцца з прынцам Чарнагорыі Мікалаем аб сумесных дзеяннях супраць Турцыі. Насуперак усім палітычным ціскам Сербія і Чарнагорыя 20 чэрвеня 1876 г. абвясцілі Турцыі вайну.

## Канец вайны 
Пасля двух катастрафічных параз за адзін дзень сербскае войска ўжо не магло працягваць весці баявыя дзеянні. Аб гэтым паведаміў Чарняеў Мілану Абрэнавічу 17 кастрычніка. Мілан тэлеграфаваў расійскаму імператару Аляксандру II, умольваючы выратаваць Сербію ад поўнага разгрому. 19 кастрычніка рускі амбасадар у Турцыі, ад імя Аляксандра II, прад'явіў Асманскай імперыі ўльтыматум, па якім Турцыя абавязвалася скласці мірную дамову з Сербіяй і Чарнагорыяй на працягу 48 гадзін. У выпадку калі Турцыя адмовіцца выконваць умовы ўльтыматума, расійскае войска ў складзе 200 000 салдат, змешчаных у Бесарабіі, пяройдзе мяжу Асманскай імперыі. На наступны дзень Турцыя прыняла ўльтыматум і пагадзілася на двухмесячнае перамір'е. Мірная дамова паміж Сербіяй, Чарнагорыяй і Турцыяй была падпісана ў Канстанцінопалі. Чарнагорскае войска, на чале з Мікалаем, зноў вярнула сабе захопленыя туркамі гарады.
Гэтая вайна абвастрыла і без таго напружаныя адносіны паміж Расійскай імперыяй і Асманскай імперыяй. Усяго праз паўгода пачнецца Руска-турэцкая вайна 1877-1878.

## Гл. таксама 
* Чарнагорска-турэцкая вайна, 1876—1878
* Руска-турэцкая вайна, 1877-1878
* Сербска-турэцкая вайна, 1877—1878

## Спасылкі 
* Серба-чарнагорска-турэцкая вайна 1876 г.
* Serbo-Turkish War 1876 
* «Серба-чарнагорска-турэцкія войны 1876—78», з слоўніка Бракгаўза і Ефрона
* 'Serbian-Ottoman War, 1876' at WHKMLA
* The Serbo-Turkish War 1876, in The Foreign Correspondent February 1998 issue 

Катэгорыя:Войны XIX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Войны Сербіі
Катэгорыя:Войны Асманскай імперыі
Катэгорыя:Канфлікты 1876 года
Александрыя (раман)

**«Александрыя»** — помнік сусветнай літаратуры, прысвечаны апісанню жыцця і подзвігаў Аляксандра Македонскага.

Арыгінал твора з'явіўся ў 2—3 ст. на грэчаскай мове ў Егіпце і атрымаў шырокае распаўсюджанне ў сярэднявеччы на Захадзе і на Усходзе. У цэнтры твора ідэальны вобраз Аляксандра, які паказаны выдатным палкаводцам, чалавекам высокіх фізічных сіл і духоўных якасцей, мудрым і знаходлівым, мужным і высакародным. Сюжэт твора займальны, драматычна напружаны, багаты прыгодніцкімі і казачна-фантастычнымі элементамі.

 НГМ РБ]]
Усходнім славянам «Александрыя» стала вядома ў 11—12 ст. У ВКЛ бытавала ў дзвюх рэдакцыях — сербскай і лацінскай. Першыя пераклады на старабеларускую мову былі зроблены ў 15 ст. Як сведчаць розныя крыніцы, гэты твор карыстаўся вялікай папулярнасцю ў чытачоў 16—18 ст. Раман пра Аляксандра Македонскага добра ведаў Ф. Скарына, сведчаннем чаго служыць згадка яго ў «Прадмове… ва ўсю Біблію».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя раманы
Катэгорыя:Фантастычныя раманы
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Літаратура Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Сярэдневяковая літаратура
Катэгорыя:Антычныя раманы
Катэгорыя:Творы ў эпісталярным жанры
Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Аповесць пра Трою

**«Троя»**, **«Аповесць пра Трою»** — адзін з найбольш ранніх помнікаў перакладной літаратуры Русі, сюжэтам для якога паслужыў трагічны лёс малаазіяцкага горада Троі, зруйнаванага грэкамі ў час Траянскай вайны (~1184 да н.э.).

Гераічнае змаганне грэчаскіх і траянскіх герояў, якія не адзін раз ваявалі пад сценамі Троі, давала багаты матэрыял для народных паданняў і легенд. Пазней частка іх была выкарыстана Гамерам у славутых эпічных паэмах «Іліяда» і «Адысея». Але мноства разнастайных варыянтаў аб траянскіх падзеях засталося за рамкамі гамераўскіх паэм і прадаўжала бытаваць у вуснай перадачы, падвяргаючыся творчым апрацоўкам. Гэты фальклорны матэрыял служыў багатай крыніцай і для пазнейшых антычных пісьменнікаў і гісторыкаў, якія ў сваіх творах закраналі і па-свойму адлюстроўвалі падзеі Траянскай вайны, акружанай у народных паданнях рамантычным арэолам.

Першыя звесткі аб Траянскай вайне ўсходнія славяне атрымалі па паўднёва-славянскаму перакладу Хронікі Іаана Малалы (VI ст.) яшчэ ў часы Русі. У XVI ст. аповесць пра Трою, як сведчыць Скарына, была ўжо шырока вядома ў ВКЛ. Але найбольшую папулярнасць на ўсходнеславянскіх землях «Троя» атрымала дзякуючы перакладу праз балгарскае пасрэдніцтва грэчаскай апрацоўкі, якая была змешчана ў Хроніцы Манасіі (XIV ст.). У гэтым творы паядынкі траянскіх герояў нярэдка нагадваюць рыцарскія турніры, а сама асаджаная Троя нагадвае феадальны замак. Аўтар асуджае жорсткасць на вайне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратура Старажытнай Русі