Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»

[220px|thumb|«Уайтхёрст і сын» у [Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|музеі Дэрбі]]
**Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»** выраблены ў Дэрбі ў 1812 годзе пляменнікам Джона Уайтхёрста. У цяперашні час знаходзіцца ў музеі і мастацкай галерэі Дэрбі. Гадзіннік здольны паказваць час з дакладнасцю да хвіліны.

## Вытворца 
Сям'я Уайтхёрстаў была вядомая ў Дэрбі ў якасці механікаў. Джон Уайтхёрст (1713—1788) быў родам з Конглтана, але свой гадзіннікавы бізнес распачаў у Дэрбі. Па прызначэнні на пасаду інспектра вагаў ён пераехаў у Лондан, а яго справу працягнуў пляменнік пад шыльдай «Уайтхёрст і сын». Прадпрыемства было вядомае сваімі вежавымі гадзіннікамі.

### Гноман 
thumb
Гадзіннік выраблены надзейна, мае тоўсты гноман, адзін бок якога адкідвае цень да палудня, а шпіль з іншага боку адкідвае цень пасля палудня. Цыферблат складаецца з двух паўкружжаў, падзеленых патаўшчэннем шпіля. У такім варыянце гадзінніка вугал паміж цыферблатам і шпілем у дакладанасці роўны шыраце 53° 1′ 49, на якой размяшчаўся дом Дж. Б. Страта. Цыферблат павінен быў знаходзіцца дакладана гарызантальна, аднак у выпадку недалёкіх перамяшчэнняў паказанні гадзінніка можна было падкарэктаваць, крыху змяняючы становішча цыферблату на паверхні. Напрыклад, у цяперашні час сонечны гадзіннік знаходзіцца на шыраце 0° 6′ 49″, ці каля 1/10 градуса на палудзень. Адпаведна і нос гноману павінен быць падняты на такую велічыню.

### Цыферблат 
У *гарызантальных сонечных гадзінніках* (або *вонкавых*), цыферблат, на які падае цень, знаходзіцца ў гарызантальным становішчы, і не перпендыкулярны шпілю, як у гадзінніках, што знаходзяцца на экватары. Таму цень нераўнамерна падае на яго ў розны час; пры стварэнні гадзіннікаў даводзіцца ўлічваць даўжыню гадзінавых рысаў. На цыферблаце выгравіраваная дакладнасць, даўжыня гадзінавых рысаў вылічвалася паводле формулы:
: 
\tan \theta = \sin \lambda  \tan(15^{\circ} \times t)

дзе λ — геаграфічная шырата сонечнага гадзіннінка (і вугал паміж шпілем і гарызонтам), θ — вугал паміж прынятай і палудневай гадзінавай рысамі (якая заўсёды паказвае сапраўдную поўнач) на плоскасці, а *t* — колькасць гадзін да або па палудні.

#### Разлікі 
Для кожнай з гадзін ад 1 да 6 разлічваецца формула. Напрыклад, а 3-й гадзіне па палудні, падставіўшы ў формулу значэнні 53,03 і 3, атрымаем наступныя разлікі:

Для гадзін да палудня атрымаем такія самыя вынікі, паколькі цыферблат сіметрычны, астатнія рысы з'яўляюцца люстэркавым адлюстраваннем папярэдніх. У такой самай манеры разлічваюцца паўгадзінавыя і хвілінавыя рысы.

#### Разлік часу 
[thumb|Шкалы канвяртацыі [Ураўненне часу|ураўнення часу]]
thumb|left|b180px|Ураўненне часу
З дапамогай пары шкалаў на цыферблаце выконваецца карэкцыя ураўнення часу. Першая шкала падае дату ў месяцах і днях, а насупраць гэтых значэнняў на другой шкале пазначаныя хвіліны, у якія ў гэты дзень гадзіннік будзе ісці хутчэй або павольней. Выгравіраваныя надпісы «гадзіннік павольнейшы», «гадзіннік хутчэйшы». 15 красавіка — адзін дзень, калі не патрабуецца пералік. Па гадзінніку Уайтхёрстаў можна нават было звяраць кішэнныя гадзіннікі, якія на той час (1812) не заўсёды хадзілі карэктна. Да 1820 гадзіннікавая вытворчасць была ўдасканалена: анкерны ход стаў паўсюдна прызнаны, і адпала патрэба ў частай калібрацыі.

## Іншыя гадзіннікі 
Яшчэ адзін гадзіннік Уайтгэрстаў, датаваны прыкладна 1800 годам, у 2005 быў прададзены за £1850.

## Літаратура 
* 
*  Slightly amended reprint of the 1970 translation published by University of Toronto Press (Toronto). The original was published in 1965 under the title *Les Cadrans solaires* by Gauthier-Villars (Montrouge, France).
* 

Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Сонечныя гадзіннікі