open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Скоп’е

**Скоп’е** () — сталіца Паўночнай Македоніі, а таксама адміністрацыйна-палітычны, культурны і адукацыйна-навуковы цэнтр. Размешчаны на берагах ракі Вардар, у паўночнай частцы краіны, у цэнтры Балканскага паўвострава.

Насельніцтва 650 тыс. чал. (2000).

## Гісторыя 
Скоп’е ўпершыню ўпамянута Клаўдзіем Пталамеем пад антычным імем Скупі. Горад фармуецца ў III стагоддзі да н.э., а ў 164 годзе да н.э. пападае пад уладу Рыма і становіцца цэнтрам правінцыі Мізія. У 84 або 85 годзе н.э. імператар Даміцыян заснаваў тут калонію Флавія Скупі, якая ў далейшым стала вялікім горадам.

З прыходам славян у VI стагоддзі горад быў захоплены племем брсяцы, якое дало яму імя Скоп’е. За часам праўлення балгарскага цара Самуіла Скоп’е становіцца на кароткі перыяд сталіцай Балгарскага царства. У наступным горад напераменку быў пад уладаю Візантыі і Сербіі, а 19 студзеня 1392 года быў захоплены асманамі і атрымаў імя Іскюп (Uskup).

25-26 кастрычніка 1689 года горад заняты Аўстра-венгерскім генералам Энгельберта д’Уга Пікаламіні, які быў змушаны падпаліць Скоп’е праз эпідэмію халеры. Горад гарэў цэлых два дні і неўзабаве быў поўнасцю знішчаны. У XIX стагоддзі Скоп’е зноў становіцца буйным горадам. 25 кастрычніка 1912 года канчаецца 520-летняе асманскае валоданне горадам, але ўжо налета горад займае сербскае войска.

Падчас Першай Сусветнай вайны Скоп’е знаходзіцца пад акупацыяй балгарскіх і аўстра-венгерскіх сіл, а па яе сканчэнні ўваходзіць у склад Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў.

У Другой Сусветнай вайне Скоп’е было паўторна акупавана Балгарыяй, саюзнікам нацысцкай Германіі. 22 красавіка 1941 года балгарскае войска Пета заняло Скоп’е і заставалася ў горадзе да капітуляцыі Балгарыі 9 верасня 1944 года.

Пасля вызвалення ад акупантаў (13 лістапада 1944 года) горад хутка развіваецца і становіцца індустрыяльным, культурным і адміністрацыйным цэнтрам Сацыялістычнай Рэспублікі Македонія ў складзе Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі. 26 чэрвеня 1963 года ў 5:17 па мясцовым часе Скоп’е было разбурана землетрасеннем (6.1 балаў па шкале Рыхтэра), у выніку якога 1070 жыхароў загінулі і больш як 20000 засталіся без прытулку. Пасля землетрасення горад аднаўляецца паводле плана японскага архітэктара Кэндзо Тангэ.

## Тэрытарыяльны падзел 
Горад Скоп’е падзелены на 10 абшчын. Па колькасці жыхароў найбольшая абшчына — Газі-Баба (), найменшая — Шута-Арызары (). Па плошчы, найбольшая абшчына — Сарай (229 км²), найменшая — Чаір (3,5 км²). Насельніцтва абшчын Сарай і Чаір пераважна албанскае, а абшчыны Шута-Арызары пераважна цыганскае.

## Насельніцтва 
## Адукацыя і культура 
* Македонская акадэмія навук і мастацтваў
* Тэатр македонскай оперы і балета
* Універсітэт імя Святых Кірыла і Мяфодзія

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Горазд Раксолія
* Маці Тэрэза
* Мілчо Манчэўскі — македонскі кінарэжысёр, сцэнарыст
* Срджан Асан Керым — македонскі дыпламат, былы старшыня Генеральнай Асамблеі ААН

## Гл. таксама 
* Землетрасенне ў Скоп’і

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Скоп’е

Катэгорыя:Гарады Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Сурабая

**Сураба́я** () — другі па велічыні горад у Інданезіі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Усходняя Ява. Адзін з асноўных партоў краіны, важны эканамічны і інфраструктурны цэнтр. Размешчаны на паўночным узбярэжжы ўсходняй вострава Ява, у вусці ракі Мас (рукаў буйнейшай ракі Брантас), на беразе праліва Мадура.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Сукарна (1901—1970) — інданезійскі палітычны і дзяржаўны дзеяч.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Інданезіі
Катэгорыя:Усходняя Ява
Флаін-Фіш-Коўв

**Флаін-Фіш-Коўв** () — галоўнае паселішча аўстралійскага вострава Раства. Заснаванае ў 1888 годзе брытанцамі.

Назва з англійскай перакладаецца як «пячора лятучай рыбы». Часта завецца проста **Сэтльмент** ( — Паселішча).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады востраву Калядаў
Стэнлі (Фалклендскія астравы)

**Стэнлі**, таксама вядомы як **Порт-Стэнлі** () — адміністрацыйны цэнтр і адзіны горад Фалклендскіх (Мальвінскіх) астравоў, валодання Вялікабрытаніі, размешчанага ў паўднёва-заходняй частцы Атлантычнага акіяна, у 500 км ад берагоў Паўднёвай Амерыкі. Знаходзіцца на востраве Усходні Фалкленд (Саледад), на беразе Атлантычнага акіяна. Паводле перапісу 2006 года, у Стэнлі пражывала 2115 чалавек. У 5 км на ўсход ад горада ёсць аэрапорт. У горадзе знаходзяцца музей Фалклендскіх астравоў, рэзідэнцыі губернатара і ўрада, а таксама англіканскі кафедральны сабор.

## Назва 
Назва горада мае некалькі варыянтаў як у англійскай, так і ў іспанскай мове. У англійскай мове ён афіцыйна завецца **Стэнлі**, аднак часта згадваецца як **Порт-Стэнлі**, асабліва ў прэсе часоў Фалклендскай вайны, верагодна, у падабенства іншым населеным пунктам на востраве - Порт-Ховарду, Порт-Стывенсу і Порт-Луісу. Гэта пытанне было ўзнятае ў дакладзе брытанскаму дзяржаўнаму сакратару па калоніях у 1956, дзе была вызначаная назва "Стэнлі" як афіцыйная.

У іспанскай мове ён увогуле не мае дакладна вызначанай назвы. Найбольш нейтральным варыянтам з'яўляецца дакладны пераклад з англійскай **Пуэрта-Стэнлі**. Аднак падчас аргенцінскага кантролю над астравамі ў 1982 выкарыстоўваліся іншыя варыянты: **Пуэрта-Рывера** (3-4 красавіка), **Пуэрта-дэ-ла-Ісла-Саледад** (5 красавіка), **Пуэрта-дэ-лас-Іслас-Мальвінас** (6-20 красавіка), **Пуэрта-Архэнтына** (выкарыстоўваецца ўрадам Аргенціны з 21 красавіка і да нашага часу).

## Гісторыя 
Спачатку сталіцай астравоў быў Порт-Луіс, які знаходзіцца на поўнач ад Стэнлі. Аднак затым было прынята рашэнне аб перамяшчэнні сталіцы на новае месца. Так у 1843 годзе пачаліся работы па будаўніцтве горада, а ў 1845 годзе ў яго былі перанесеныя дзяржаўныя ўстановы. Горад быў названы ў гонар лорда Стэнлі, які займаў пасаду Дзяржаўнага сакратара па калоніях.

## Клімат 

## Галерэя 

Выява:Christchurch-Cathedral.jpg|Кафедральны сабор Крайстчэрч
Выява:Victorian houses (Stanley, Falkland Islands).jpg|Будынак пабудовы 1887 года
Выява:Lighthouse on Navy Point, overlooking Stanley Harbour.jpg|Від з боку бухты
Выява:Victory Green, Stanley.jpg|На беразе бухты

* Горад-пабрацім —  Уітбі, Вялікабрытанія.

## Спасылкі 
* *The Toponymy of the Falkland Islands as recorded on Maps and in Gazetteers  * The Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use.

Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Гарады Фалклендскіх астравоў
Сува

**Су́ва** () — сталіца і найбуйнейшы горад Фіджы. Прамысловы, гандлёвы і культурны цэнтра краіны.

Порт на ўзбярэжжы мора Фіджы (вываз цукру, копры, какосавага алею, бананаў). Вузел аўтамабільных дарог. Аэрапорт. Насельніцтва складае 85 691 чалавек (2007).

## Адукацыя 
* Паўднёваціхаакіянскі ўніверсітэт (*The University of the South Pacific (USP)*)

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Фіджы
Танжэр

**Танжэ́р** ( (*Танджа*) — буйны партовы горад на поўначы Марока з насельніцтвам 907 тыс. чалавек (перапіс 2008 года). Знаходзіцца на паўночным узбярэжжы Гібралтарскага праліва.

Танжэр з’яўляецца аўтаномнай міжнароднай эканамічнай і палітычнай тэрыторыяй у падначаленні караля і кіраванні дзяржавы. Тут cканцэнтраваны прадстаўніцтвы міжнародных гандлёвых, фінансавых, культурных і палітычных арганізацый. Дзейнічае міжнародны аэрапорт.

## Гісторыя 
Паселішча (пад назвай Тынгіз, .

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Транссусветнае радыё

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Марока
Туніс (горад)

**Туніс** () — сталіца і найбуйнейшы горад Туніса, цэнтр аднайменнага вілаета. Насельніцтва складае 1 200 000 чалавек (2008). Вузел чыгунак і аўтадарог. Буйны порт (з аванпортам Хальк-эль-Уэд). Міжнародны аэрапорт. Галоўны эканамічны і культурны цэнтр краіны. Прамысловасць: харчасмакавая, металаапрацоўчая, тэкстыльная, цэментная; каляровая металургія. Мастацкія рамёствы.

## Гісторыя 
Як антычнае паселішча вядомы за некалькі стагоддзяў да н.э. У 7-2 стагоддзях да н.э. пад уладай Карфагена, з 2 стагоддзя да н.э. — Рыма. У 5 стагоддзі н.э. заваяваны вандаламі, у 6 стагоддзі — візантыйцамі, у 669 годзе — арабамі (называўся Тунус) і ўваходзіў у склад арабскіх дзяржаў Паўночнай Афрыкі. З 13 стагоддзя сталіца ўсходнемагрыбскай дзяржавы Хафсідаў; буйны цэнтр рамесніцтва, гандлю і навукі. У 1535 годзе захоплены і разрабаваны іспанцамі. З 1574 года пад уладай Асманскай імперыі, галоўны горад яе туніскай правінцыі. Перасяленне ў 17 стагоддзі з Іспаніі маўраў садзейнічала далейшаму росквіту ў Тунісе гандлю і рамесніцтва. У 18 стагоддзі Туніс — рэзідэнцыя правіцеляў дынастыі Хусейнідаў. У 1881 годзе захоплены французскімі войскамі, адміністрацыйны цэнтр французскага пратэктарату Туніс (1883—1956). У 1942-43 гадах акупіраваны італа-германскімі войскамі. Пасля Другой сусветнай вайны цэнтр нацыянальна-вызваленчага руху. З 1956 года сталіца незалежнай дзяржавы Туніс.
## Клімат 
Клімат Туніса блізкі да міжземнаморскага. Лета гарачае і сухое, але меней спякотнае, чым у пустынях, а зіма дажджлівая і халаднаватая.

## Архітэктура 
Ад гарадскіх сцен (IX стагоддзе, XIII-XIV стагоддзі) захаваліся каменныя вароты Баб аль-Джадыд (1276), Баб аль-Менара (XIII стагоддзе), рэшткі сцен касбы (цытадэлі). У Старым горадзе (медзіне) знаходзяцца: мячэці Вялікая («Мячэць аліў», 732, перабудавана ў 9 стагоддзі), аль-Ксар (каля 1106, мінарэт 1647), аль-Хаўа, ці Таўфік (XIII стагоддзе), аль-Халік (1375), Меласін (1435), Юсуф Дэя (1616, медрэсэ 1677); маўзалей-куба Бені Харасан (1093); рынкі 13 і 14 стагоддзяў; палацы 18-19 стагоддзяў. Вакол сярэдневяковага горада кварталы пазнейшай забудовы: паштамт (1893, архітэктар А.Саладэн), дзелавыя будынкі, жылыя дамы, вілы; косплекс універсітэта, Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт, гатэль «Афрыка». Стары горад унесены ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны.

## Адукацыя і культура 
Універсітэт. Нацыянальны музей. Музей Бардо (Алауі)

## Гарады-пабрацімы 
Адносіны пабрацімства ўсталяваны паміж Тунісам і наступнымі гарадамі:

*  Аман, Іарданія
*  Джыда, Саудаўская Аравія
*  Доха, Катар
*  Кёльн, Германія
*  Кувейт, Кувейт
*  Лісабон, Партугалія
*  Марсель, Францыя
*  Маскат, Аман
*  Манрэаль, Канада
*  Масква, Расія
*  Парыж, Францыя
*  Прага, Чэхія
*  Рабат, Марока
*  Рым, Італія
*  Стамбул, Турцыя
*  Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія
*  Сант’яга, Чылі
*  Стакгольм, Швецыя
*  Ташкент, Узбекістан
*  Трыпалі, Лівія

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іў Меер, матэматык
* Ібн Хальдун
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Туніса
Тэгусігальпа

**Тэгусігальпа** — горад у Гандурасе, сталіца краіны. 1,2 млн жыхароў (2009). Горад імкліва развіваецца з 1970-х, з пачаткам масавай міграцыі выхадцаў з сельскай мясцовасці. Дзякуючы высакагорнаму клімату Тэгусігальпа — адно з самых прыемных для пражывання месцаў у трапічным Гандурасе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Гандураса
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Уагадугу

**Уагадугу** (*Uagadugu, Wubritenga, Ouagadougou*) — сталіца Буркіна-Фасо і правінцыі Цэнтральная. Колькасць жыхароў складае 1,5 млн чалавек. Гэта самы вялікі горад краіны.

## Этымалогія 
Тапонім Уагадугу ўзыходзіць да 15 стагоддзя, калі ў гэтых месцах качавалі плямёны жывёлагадоўцаў Нінсі. Яны знаходзіліся ў стане перманентнай грамадзянскай вайны да 1441 года, калі Вубры (), важная постаць у гісторыі Буркіна-Фасо, прывёў да перамогі сваё племя. Ён змяніў старую назву мясцовасці «камбій-тэнге» на «Вугудугу», што азначае «месца, дзе людзі заваявалі славу і пашану». Уласна слова Уагадугу () з’явілася ў выніку ўплыву французскай арфаграфіі, якая атрымала распаўсюд у былых французскіх калоніях ў Паўночнай Афрыцы.

## Адукацыя 
* Універсітэт Уагадугу

## Вядомыя асобы 
* Блэз Кампаорэ
* Джульета Нана (нар. 2000) — буркінійская футбалістка.
* Нана Джульета (нар. 2000) — буркінійская футбалістка.
* Салімата Сімпарэ (нар. 1987) — буркінійская футбалістка.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Буркіна-Фасо
Турын

**Туры́н** ( ) — горад у Італіі, сталіца рэгіёна П’емонт.

## Гісторыя 
Турын быў заснаваны ў I стагоддзі да н.э. як рымскі ваенны лагер. У канцы 13 стагоддзя ўвайшоў у Савойскае княства, а ў 1563 годзе стаў яго сталіцай. У 1861 годзе стаў першай сталіцай аб’яднанай Італіі, у 1865 гэты статус перайшоў да Фларэнцыі.

## Адукацыя 
* Турынскі ўніверсітэт
## Эканоміка 
* Kappa
## Славутасці 
У аснове прамавугольнай горадабудаўнічай структуры Турына ляжыць планіроўка старажытнарымскага ваеннага лагера. Гарадскія славутасці:
* Сабор Іаана Хрысціцеля захоўвае плашчаніцу Ісуса Хрыста. Лічыцца, што менавіта гэтай плашчаніцай было накрыта цела Ісуса пасля яго распяцця.
* Адзін з галоўных сімвалаў Турына — вежа Мале Антанеліяна, у якой у наш час размешчаны нацыянальны музей кінематаграфіі Італіі.
* Егіпецкі музей Турына — першы ў Еўропе спецыялізаваны музей, прысвечаны старажытнаегіпецкай цывілізацыі.
* Сярод помнікаў антычнага дойлідства збольшага ацалелі старажытнарымскі тэатр і брама порта Палаціна.
* Манастыр Суперга з узгорка дамінуе над усім горадам. Гэта шэдэўр стылю барока ў выкананні архітэктара Філіпа Ювара і традыцыйнае месца пахавання прадстаўнікоў Савойскага дому.
У 1997 г. ЮНЕСКА прыняло рашэнне ўключыць у спіс Сусветнай спадчыны рэзідэнцыі Савойскага дому ў Турыне і яго наваколлях, з якіх найбольш значнымі з’яўляюцца наступныя:

* Палацца Рэале
* Палацца Мадама
* Палацца Карыньяна
* Замак Валянціна
* Турынская нацыянальная ўніверсітэцкая бібліятэка
* Замак Раканіджы — за межамі Турына
* Замак Ступініджы — за межамі Турына.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Жазэф Луі Лагранж — французскі матэматык, астраном і механік італьянскага паходжання.
* Прыма Леві — італьянскі пісьменнік.
* Людавіка Эйнаўдзі — італьянскі кампазітар

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады П’емонта
Катэгорыя:Камуны правінцыі Турын
Улан-Батар

**Ула́н-Ба́тар** () — сталіца Манголіі. Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на рацэ Туул, у даліне абкружанай чатырма горнымі масівамі: Баяндзурх, Чынгелтэй, Сангіна Чаіркхан і Багдчан. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора 1 350 метраў. Плошча горада 4 704,4 км², колькасць жыхароў 989,9 тысяч.

## Гісторыя 
Датай заснавання горада лічыцца 1639 год. Тады, на беразе возера Зірыт Кагаан Нуур адбылася ўрачыстасць, пад час якой чатыгохгадовага Дзанабадзара прызналі ўвасабленнем богд гэгінаў — рэлігійных кіраўнікоў Манголіі. Качуючая рэзідэнцыя Дзанабадзара і яго правапераймальнікаў была названа *Örgöö* (палацавая юрта) — ад якой з’явілася еўрапейская назва *Urga*. Да другой паловы XVIII стагоддзя, гэта рэзідэнцыя змяняла сваё месца шмат разоў. Урэшце ў 1778 годзе яна спынілася на месцы сённяшняй сталіцы Манголіі. Пачаткова Урга была вялікім маўзалеем, і толькі ў XIX стагоддзі стала асноўным цэнтрам гандлю на чайным шляху паміж Кітаем і Расіяй. У 1911 годзе ва Урзе было абвешчана аб незалежнасці Манголіі (не прызнаная іншымі краінамі, замест гэтага ў дамове паміж Кітаем і Расіяй 1915 году была прызнана аўтаномія Манголіі ў межах Кітая). У 1918 годзе ва Ургу зноў увайшлі кітайскія войскі. У 1921 годзе барон Унгерн фон Штэрнберг са сваімі войскамі заваяваў горад і вызваліў богд гэгіна з кітайскага палону. Некалькі месяцаў барон кіраваў горадам, пасля чаго ў горад увайшла Чырвоная армія. 26 лістапада 1924 года была зменена назва на Улан Батар (па мангольску Ulaanbaatar: «Чырвоны асілак», у гонар народнага героя Дамдыну Сухе Батару, які пазваў Чырвоную армію на дапамогу). У 1938 годзе былі знішчаны ўсе ламаісцкія святыні гораду, і тры з чатырох палацаў богд гэгіна. У 50-х — 60-х гг. ХХ стагоддзя распачалася вялікая будова горада.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Транспарт 
Горад з’яўляецца галоўным транспартным цэнтрам краіны. Ёсць міжнародны аэрапорт, праз горад праходзіць адгалінаванне Транссібірскай (трансмагольскай) магістралі. З горада ідуць аўтамабільныя дарогі ў кірунку межаў Расіі і Кітая.

## Адукацыя 
Ва Улан-Батары ёсць вышэйшыя навучальныя ўстановы, сярод іх Мангольскі Дзяржаўны ўніверсітэт.

## Культура 

File:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|Дзяржаўны оперны тэатр
File:State Academic Drama Theater.jpg|Драматычны тэатр
File:National Art Gallery of Mongolia.jpg|Нацыянальная галерэя

## Вядомыя асобы 
* Намбарын Энхбаяр

## Гл. таксама 
* Зялёны палац

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Катэгорыя:Гарады Манголіі
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Салонікі

**Сало́нікі**, **Саланікі** або **Фесалонікі** (, , , ) — другі па велічыні горад Грэцыі з насельніцтвам разам з прыгараднымі тэрыторыямі больш 800 тысяч чалавек (даныя 2001 г.).

У наваколлях Салонік размешчана вялікая колькасць невялікіх населеных пунктаў, якія ўлетку з’яўляюцца месцам турызму, а ўзімку — звычайнымі аграрнымі вёскамі.

У Салоніках размешчаныя аэрапорт і буйны марскі порт, які па сваім эканамічным значэнні займае другое месца пасля Афін.

## Гісторыя горада 
### Антычны перыяд 
Горад Салонікі быў заснаваны царом Македоніі Касандрам у 315 г. да н. э.. Жонкай цара Касандра была зводная сястра Аляксандра Вялікага — Фесалоніка, імем якой цар назваў новы горад, аб’яднаўшы ў яго 26 драбнейшых паселішчаў, існаваўшых у той час уздоўж берагоў Тэрмічнага заліва. Менавіта тады горад і набыў свой эліністычны характар, які захоўваўся ў агульных рысах да канца 15 стагоддзя.

### Візантыйская імперыя 
### Асманская імперыя 
### Рээлінізацыя 
Горад быў адваяваны грэкамі толькі падчас Балканскіх войн 1912—1913 гг. Пасля генацыду яўрэйскага народа ў гады другой сусветнай вайны і адтоку турэцкага насельніцтва Салонікі ізноў сталі практычна цалкам грэчаскім горадам.

thumb|center|600px|Выгляд з мора на стары горад

## Славутасці 
[thumb|300px|right|[Белая вежа, Салонікі|Белая Вежа, знак горада]]
Галоўны архітэктурны знак горада — Белая вежа, пабудаваная на беразе заліва ў XV ст. на падмурках больш старажытных будынкаў. Крэпасць і вежы, панавальныя над гістарычнай часткай горада, ставяцца да XIV ст. Адзін з найстаражытных будынкаў у горадзе — захаваўшыяся часткі палаца імператара Галерыя, улучальныя трыўмфальную арку і маўзалей IV ст.

Салонікі багатыя помнікамі раннехрысціянскага і візантыйскага дойлідства, якія занесеныя ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Пажар у Салоніках, 1917
* Салоники и болгары. История. Память. Совремие

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Даведнік па Салоніках 

Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Тэль-Авіў

**Тэль-Авіў** (; ) — горад у Ізраілі, фінансава-эканамічная
сталіца краіны.

## Насельніцтва 
Насельніцтва — 405 500 тыс., 96,1 % — яўрэі, 3,9 % — арабы.

## Гарады-пабрацімы 
### Беларусы ў Тэль-Авіве 
У Тэль-Авіве пастаянна пражывае шмат беларусаў і беларускіх яўрэяў, шмат хто з іх застаюцца грамадзянамі Беларусі.

## Вядомыя асобы 
* Біньямін Нетаньяху

Катэгорыя:Гарады Ізраіля
Форт-дэ-Франс

**Фо́рт-дэ-Фра́нс** () — сталіца французскага заморскага дэпартамента Марцініка, якая знаходзіцца на заходнім узбярэжжы вострава над затокай Форт-дэ-Франс. Гэта самы вялікі французскі горад у Цэнтральнай Амерыцы, насельніцтва налічвае 134,7 тысяч чалавек.

У ХVII стагоддзі французскія паселішчы на выспе Марцініка знаходзіліся на яе заходнім узбярэжжы. Самае вялікае паселішча *Форт-Роял* было заснаванае ў 1672 годзе, пазней назва была змененая на *Форт-дэ-Франс*. Форт, заснаваны пры ўваходзе ў самы вялікі заліў вострава, знаходзіўся ў зручным абаронным становішчы, якое дазваляла яму адбіваць атакі як піратаў, так і галандскіх і англійскіх заваёўнікаў.

Але горад, абкружаны балотамі, часта пакутаваў ад малярыі. У ХІХ стагоддзі, у 1839 годзе адбылося моцнае землетрасенне, а ў 1890 годзе пажар, які амаль поўнасцю знішчыў горад, у 1891 годзе горад пацярпеў ад урагану. Нягледзячы на гэта, Форт-дэ-Франс заставаўся адміністрацыйным і ваенным цэнтрам Марцінікі. Да вывяржэння вулкана ў 1902 годзе гандлёвым цэнтрам вострава заставаўся Сент-Пэрэ, але, пасля амаль поўнага яго знішчэння, гандаль перамясціўся ў Форт-дэ-Франс.

У нашы дні Форт-дэ-Франс — гэта галоўны эканамічны і адміністрацыйны цэнтр вострава, тут знаходзіцца галоўны порт дэпартаменту. У горадзе сканцэнтравана большая частка прамысловых прадпрыемстваў Марцінікі. Акрамя таго, у горадзе знаходзіцца адна з асноўных ваенна-марскіх базаў Францыі ў Карыбскім моры.

У горадзе атрымаў развіццё турызм. Асноўнымі турыстычнымі аб’ектамі сталі былыя ваенныя форты XVIII і XIX стагоддзяў: *Дэсокс*, *Тартэнсон* і *Гербо*. Важнай турыстычнай каштоўнасцю з’яўляецца помнік Жазэфіне, жонцы Напалеона.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Патрык Шамуазо, пісьменнік

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Марцініка
Катэгорыя:Гарады Францыі
Фрытаўн

thumb|left|235px|Фрытаўн
**Фрыта́ўн** () — сталіца Сьера-Леонэ.

Насельніцтва 875 000 чал.

Фрытаўн мае першакласную гавань, здольную прыняць 240 судоў незалежна ад іх водазмяшчэння. Невялікія порты знаходзяцца ў Бантэ і Пепеле. Транспартная інфраструктура ва ўнутраных раёнах развіта дрэнна. Напачатку 1970-х гадоў сістэма дзяржаўных чыгунак была заменена сеткай аўтамабільных дарог. У канцы 1980-х гадоў краіна валодала дарогамі агульнай працягласцю прыблізна 12 тыс. км, з якіх 2,4 тыс. мелі цвёрдае пакрыццё. З-за багатых ападкаў, моцных паводак і парожыстых рэк суднаходства абмежавана і магчыма толькі ў нізоўях буйных рэк. Сьера-Леонэ мае міжнародны аэрапорт Лунгі, размешчаны ў 20 км ад Фрытаўна.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сьера-Леонэ
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Хабараўск

**Хабараўск** () — горад у Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Далёкаўсходняй федэральнай акругі і Хабараўскага краю. Порт на рацэ Амур. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог. Аэрапорт. Буйны прамысловы і культурны цэнтр. Плошча горада — 37,2 тыс. га.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1858 годзе як ваенны пост Хабараўка, названы ў гонар рускага землепраходца XVII стагоддзя Ерафея Хабарава. З 1880 горад Хабараўка, адміністрацыйны цэнтр Прыморскай вобласці, з 1884 — адміністрацыйны цэнтр Прыамурскага генерал-губернатарства. У Хабараўск перайменаваны ў 1893 годзе. У 1897 годзе злучаны чыгункай з Уладзівастокам. У 1902 годзе заснаваны ваенны завод «Арсенал». У пачатку 20 стагоддзя Хабараўск — буйны гандлёвы цэнтр Далёкага Усходу, з 1904 года база Амурскай ваеннай флатыліі. У 1916 годзе пабудаваны чыгуначны мост цераз Амур, які злучыў Хабараўск з чыгункай Усходняй Сібіры. У складзе Далёкаўсходняй рэспублікі ў 1922 годзе ўвайшоў у склад РСФСР. З 1926 года цэнтр Далёкаўсходняга, з 1938 года — Хабараўскага краю. У 1940 годзе злучаны чыгункай з г.Камсамольск-на-Амуры. У 1949 годзе праходзіў Хабараўскі працэс.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прамысловасць: машынабудаванне і металаапрацоўка (энергетычнае і ацяпляльнае абсталяванне, рухавікі, судны, кабель), нафтаперапрацоўка, дрэваапрацоўка, лёгка, харчовая, хіміка-фармацэўтычная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

## Транспарт 
* Хабараўскі трамвай
У 2021 годзе завершана будаўніцтва платнага высакахуткаснага абходу горада.

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Уладзіміравіч Бадроў — расійскі кінарэжысёр.
* Іна Рыгораўна Голубева (нар. 1933) — беларускі архітэктар.
* Валерый Уладзіміравіч Гразноў (нар. 1946) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Юр’евіч Лобушкін (нар. 1955) — беларускі архітэктар.
* Наталля Яўгенаўна Максімовіч (нар. 1960) — беларускі ўрач-патафізіёлаг. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2010).
* Мікіта Мелказёраў (1988—2025) — беларускі журналіст, блогер.
* Віктар Яўгенавіч Шэршукоў — беларускі трэнер.

## Гл. таксама 
* Otto Dix

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Хайфа

**Ха́йфа** (, ) — найбуйнейшы горад поўначы Ізраіля і трэці па велічыні горад краіны, на схіле гары Кармель, на ўзбярэжжы Міжземнага мора. Налічвае, без уліку прыгарадаў, каля 270 тысяч жыхароў. Горад з’яўляецца найбуйнейшым марскім портам Ізраіля.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аві Вігдэрзон (нар. 1956) — ізраільскі матэматык.
* Ары Фольман — ізраільскі кінарэжысёр.
* Нога Алон (нар. 1956) — ізраільскі матэматык.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Ізраіля
Катэгорыя:Парты Міжземнага мора
Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1761 годзе
Хайфон

**Хайфон** — буйны горад на поўначы В’етнама.

Размешчаны ў дэльце ракі Хонгха, на рацэ Кіньмон, якая ўпадае ў заліў Бакбо Паўднёва-Кітайскага мора. Насельніцтва 1,8 млн чалавек, трэці ў краіне паводле колькасці насельніцтва пасля Ханоя і Сайгона. Адзін з пяці гарадоў В'етнама цэнтральнага падначалення.

## Гісторыя 
Час заснавання дакладна не вядомы, але хайфонскі порт існуе прынамсі некалькі стагоддзяў. Пасля каланізацыі В'етнама Францыяй стаў адной з важнейшых французскіх ваенна-марскіх баз, атрымаў мянушку «Танкінскай Венецыі». Падчас Другой сусветнай вайны акупаваны Японіяй.

У кастрычніку 1954 года быў адпраўным пунктам аперацыі «Рэйс да волі», падчас якой 293 тысячы ўцекачоў было эвакуіравана з камуністычнага Паўночнага В'етнама у Сайгон, сталіцу Паўднёвага В'етнама, караблямі ВМС ЗША. У 1972 годзе моцна пацярпеў ад бамбардыровак амерыканскай авіяцыі, бо быў адзіным буйным портам Паўночнага В'етнама.

## Эканоміка 
Пасля вайны адбудаваны ў буйны гандлёва-прамысловы цэнтр. Цэнтр рыбалоўства. Адзін з адпраўных пунктаў турыстаў, якія накіроўваюцца ў заліў Халонг.

## Транспарт 
Хайфон знаходзіцца за 108 км на паўночны ўсход ад Ханоя і злучаны з ім чыгуначнай лініяй і платнай аўтастрадай. Марскі порт, другі паводле аб'ёмаў грузаабароту ва В'етнаме. Міжнародны аэрапорт Катбі.

## Гарады-пабрацімы 
Хайфон з'яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

*  Дананг, В’етнам
*  Інчхон, Рэспубліка Карэя (1997)
*  Уладзівасток, Расія
*  Санкт-Пецярбург, Расія
*  Цяньцзінь, Кітай (1999)
*  Ліворна, Італія
*  Сіэтл, ЗША

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады В’етнама
Харарэ

**Хара́рэ** (, да 1982 года — *Солсберы*) — сталіца і самы вялікі горад Зімбабвэ. Знаходзіцца ў паўночнай частцы краіны. Адначасова з’яўляецца сталіцай акругі Харарэ. Насельніцтва налічвае 1,6 млн чалавек, разам з прыгарадамі 1,8 млн. У выніку таго, што Харарэ знаходзіцца на вышыні 1483 метры над узроўнем мора клімат горада лагодны, не спякотны.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1890 годзе як брытанскі форт і названы імем Р. А. Т. Солсберы. З 1921 года цэнтр самакіравальнай калоніі Паўднёвая Радэзія. У 1935 годзе атрымаў гарадское права. З 1953 года сталіца Федэрацыі Радэзіі і Ньясаленда, з 1964 — Радэзіі.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Горад з’яўляецца цэнтрам гандлю тытунём, маісам, бавоўнай і цытрусамі. Ёсць прадпрыемствы тэкстыльнай, металургічнай і хімічнай прамысловасці, недалёка ад горада знаходзяцца залатыя шахты.

## Адукацыя 
* Універсітэт Зімбабвэ

## Славутасці 
* Музей Каралевы Вікторыі
* Нацыянальная галерэя Зімбабвэ
* 2 кафедральныя саборы

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Зімбабвэ

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1890 годзе
Хартум

**Харту́м** ( al-Ḫarṭūm, ці хобат слана, мянушка: *Трохкутны горад*) — сталіца Судана, размяшчаецца на месцы злучэння Белага і Блакітнага Нілу. Горад з’яўляецца палітычным, гандлёвым і культурным цэнтрам краіны, а таксама важным транспартным вузлом. Колькасць насельніцтва налічвае 2207 тыс. жыхароў. Разам з навакольнымі гарадамі Амдурманам і Паўночным Хартумам утварае кангламерацыю, у якой жыве 4,8 млн чалавек.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Атэр Маджок (нар. 1987) — паўднёвасуданскі баскетбаліст.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Бітва за Хартум (2023)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Судана
Катэгорыя:Населеныя пункты на Ніле
Шарлота-Амалія

**Шарло́та-Ама́лія** — сталіца і самы вялікі горад Амерыканскіх Віргінскіх астравоў. Ён размешчаны на востраве Сент-Томас, насельніцтва складае 18 914 чалавек.

Горад мае сваю назву ў гонар Шарлоты Амаліі Хесэль-Касельскай (1650—1714), каралевы пры дацкім каралі Хрысціяне V. Горад вядомы сваім глыбокім, зручным портам, які аднойчы быў захоплены піратамі. Цяпер гэта знакамітая кропка для круізных лайнераў. У 2004 годзе тут пабывала 1,5 млн пасажыраў круізных лайнераў. У сучаснай Шарлота-Амаліі захоўваецца шмат гістарычных будынкаў, у тым ліку і другая па старажытнасці сінагога ў Заходнім паўшар’і.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Гарады Віргінскіх астравоў
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе
Штутгарт

**Шту́тгарт** () — горад у Германіі, сталіца зямлі Бадэн-Вюртэмберг, адзін з найважнейшых прамысловых цэнтраў Германіі, важны культурны цэнтр.

## Геаграфія 
### Клімат 
Клімат Штутгарта — кантынентальны. У летнія месяцы, горныя масівы Шварцвальд і Швабскі Альб абараняюць горад ад сур’ёзнай непагадзі, аднак у гэты час года ў горадзе здараюцца і навальніцы. Узімку выпадае снег, які ляжыць толькі некалькі дзён. У цэнтры горада, названым мясцовымі жыхарамі як «Kessel» (ням. Кацёл), улетку заўсёды гарачэй і ўзімку снегу менш, чым у прыгарадзе.

Зіма ў Штутгарце доўжыцца з снежня па сакавік. Самы халодны месяц — студзень, з сярэдняй тэмпературай 0&nbsp;°C. Снег не выпадае больш чым на некалькі дзён, адгак, згодна з метэаралагічнай дадзеных 2004 года ў гэты ж перыяд, снег праляжаў некалькі тыдняў. Лета цёплае, з сярэдняй тэмпературай 20&nbsp;°C у самых гарачых месяцах лета - ліпені і жніўні. Лета звычайна доўжыцца з мая да верасня.

## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Штутгарцкая дзяржаўная акадэмія выяўленчага мастацтва
* Штутгарцкі ўніверсітэт

## Славутасці 
* Стары замак
* Музей Mercedes-Benz

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Георг Рудольф Векерлін
* Макс Хоркхаймер
* Оскар Шлемер, нямецкі мастак

У горадзе жыў і пахаваны беларускі палітычны і грамадскі дзеяч Дзмітрый Касмовіч (1909—1991).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмберга

Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб
Ярэн

**Ярэн** — адміністрацыйная акруга ў Науру. У сувязі з тым, што гарады, як форма рассялення ў гэтай краіне, адсутнічаюць, часам указваецца як сталіца краіны, таму што ў гэтай акрузе размешчаны будынак парламента. Тамсама месцяцца паліцыя і Міжнародны аэрапорт Науру. Ёсць таксама станцыя спадарожнікавай сувязі, невялікае падземнае возера Мокуа-Вел, злучанае з сістэмой пячор Мокуа.

Тэрыторыя акругі Ярэн складае выбарчую акругу Ярэн, ад якой у парламент Науру выбіраюцца два прадстаўнікі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сталіцы Акіяніі
Катэгорыя:Акругі Науру
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Яўндэ

**Я́ўндэ** () — сталіца і адзін з самых вялікіх гарадоў Камеруна. Колькасць жыхароў складае 1,4 млн чалавек. Адначасова з’яўляецца сталіцай правінцыі Цэнтральная-Паўднёвая. Горад размешчаны на ўзвышшах, у паўднёва-заходняй частцы краіны, на вышыні 730 м над узроўнем мора.

Горад быў заснаваны ў 1888 годзе нямецкімі гандлярамі слановай косткай. Пад час Першай сусветнай вайны горад быў акупаваны бельгійскімі войскамі. У 1922 годзе Яўндэ стаў сталіцай тэрыторыі падмандатнай Лізе Нацый, з французскай адміністрацыяй.

Пасля атрымання незалежнасці Камерунам Яўндэ стаў сталіцай краіны.

У наш час Яўндэ — гэта гандлёвы, прамысловы і культурны цэнтр, транспартны вузел Камеруну. Мае міжнародны аэрапорт, чыгунку, якая злучае горад з Нгаўндэрэ і Дуалай.

У горадзе знаходзяцца ўсе дзяржаўныя ўстановы Камеруну, замежныя пасольствы.

## Геаграфічнае становішча і клімат 
Яўндэ знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны, на Камерунскім пласкагор’і, на вышыні 750 метраў над узроўнем мора. Клімат субэкватарыяльны, сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае +23&nbsp;°C, у ліпені +21&nbsp;°C. Сярэнегадавая колькасць ападкаў — 1600 мм. Дажджы ідуць у асноўным у перыяды з верасня па лістапад і з красавіка па ліпень.

## Вядомыя асобы 
* Ндзана Фег Калет (нар. 2000) — камерунская футбалістка.
* Цаджыя Далорэс Луіза (нар. 1999) — камерунская футбалістка.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Яўндэ. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Камеруна
Індзеец (сузор’е)

**Індзе́ец** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). 

## Зоркі 
Асабліва вядомая зорка ε Індзейца, па сваіх характарыстыках вельмі падобная да Сонца. Гэта ставіць яе ў адзін шэраг з дзвюма іншымі зоркамі, падобнымі па спектральным класе і іншых характарыстыках да Сонца і размешчанымі параўнальна недалёка - у радыусе 15 светлавых гадоў - ад Зямлі: ε Эрыдана і τ Кіта.

## Гісторыя 
Прапанавана Петэрам Планцыусам ў 1598 годзе, але часта прыпісваецца Іагану Баеру, апублікаваў яго ў сваім атласе «Уранаметрыя» (1603).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Сузор’і
Авен (сузор’е)

**Авен** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

## Зоркі 
### Яркія зоркі 
* **α Ari** — **Хамаль** — жоўты гігант, спектральны клас K2, мае дыяметр у 2 разы больш, чым Сонца. Назва паходзіць ад арабскага слова «авечка».
* **β Ari** — **Шэратан** — велічыня 2,27, спектар A5. Гэта падвойная спектральная зорка з перыядам 107 гадоў. Назва паходзіць ад арабскага «аль шарат», што азначае «знак».

### Падвойныя зоркі 
* **γ Ari** — пара белых зорак велічынёй 4.8, адна ад адной злёгку адрозніваюцца ў малым тэлескопе.
* **λ Ari** — шырокая падвойная белая зорка, можна назіраць у простым тэлескопе.
* **π Ari** — блакітна-белая зорка. Паводле некаторых крыніц дзве зоркі не маюць фізічнай сувязі, а з’яўляюцца толькі аптычнай парай.

## Галактыкі 
* **NGC 772** — спіральная галактыка цікавай формы — мае толькі адзін спіральны рукаў.
* NGC 1012
* NGC 1024
* NGC 1028

## Спасылкі 
* WIKISKY.ORG: Авен 

Катэгорыя:Сузор’і
Андрамеда (сузор’е)

**Андраме́да** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

У ім тры зоркі 2-й зорнай велічыні і вядомая з X ст. гіганцкая спіральная туманнасць — галактыка Андрамеды. У сузор’і сто зорак ярчэй 6-й зорнай велічыні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Арыён (сузор’е)

**Арыён** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор'яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU: . На тэрыторыі Беларусі сузор’е бачна ўвосень і зімой.

## Самыя яркія зоркі 
* Бетэльгейзэ — α Арыёна
* Белатрыкс — γ Арыёна
* Альнілам — ε Арыёна

## Гл. таксама 
* Аб’ект Месье M42

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Блізняты (сузор’е)

**Блізняты** () — задыякальнае сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Найярчэйшыя зоркі Палукс і Кастар маюць бляск суадносна 1,16 і 1,59 візуальнай зорнай велічыні. У сузор’і Сонца знаходзіцца з 20 чэрвеня да 20 ліпеня. Найлепшыя ўмовы бачнасці ў снежні-студзені.

Паходжанне назвы IAU: .

## Гісторыя 
Сузор’е вядомае са старажытных часоў. Магчыма, першапачаткова «блізнятамі» называліся блізкія і візуальна падобныя адна да адной зоркі Кастар і Палукс. Грэкі лічылі, што сузор’е на неба змясцілі блізняты Дыяскуры Кастар і Палукс (асноўная версія; існуюць і іншыя). Сузор’е ўключана ў каталог зорнага неба Клаўдзія Пталамея «Альмагест». У літаратуры XVI стагоддзя на рускай мове, напрыклад, у «Совещании божественных дел», сузор’е называлася «близнецъ».

У гісторыі астраноміі гэта сузор’е вядомае тым, што ў 1781 годзе Уільям Гершэль адкрыў планету Уран паблізу зоркі Пропус (η Блізнятаў), а ў 1930 годзе Клайд Томба адкрыў Плутон побач з зоркай Васат (δ Блізнятаў).

## Гл. таксама 
* M35 (аб’ект Месье)

## Зноскі 
Катэгорыя:Сузор’і
Вадаліў (сузор’е)

**Вадалі́ў** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: . На тэрыторыі Беларусі відаць з сярэдзіны лета і ўвосень.

* Аб’ект Месье M2
* Аб’ект Месье M72
* Аб’ект Месье M73

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Валапас (сузор’е)

**Валапа́с** () — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Самай яркай зоркай сузор’я з’яўляецца Арктур. На тэрыторыі Беларусі бачна зімой, вясной і летам.

Паходжанне назвы IAU: .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Воўк (сузор’е)

**Воўк** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: . Найбольш яркая зорка 2,3 візуальнай зорнай велічыні.

У гэтым сузор’і ўспыхнула гістарычная звышновая 1006 года (SN 1006).
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)

**Вялі́кая Мядзве́дзіца** (; народная назва — **Вялікі Воз**) — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: . Народныя назвы: *Воз, Калёсы, Конь, Калясніца, Гражуля Колы, Іллёў Воз, Давыдаў Воз, Коўш, Стажар, Ваўчыца*.

Вялікую Мядзведзіцу часта называлі Ільёў Воз: святы Ілья быў занесены на неба жывым у агністай калясніцы. Тым часам у літоўцаў захавалася назва, якая азначае Воз Перуна. У такім разе можна рэканструяваць, што асноўны вобраз калісьці раней мог быць звязаны не са святым, а з паганскім богам Перуном. У немцаў назва гэтага сузор'я гучыць як Воз Одзіна. Апісвалі яго так: воз і тры кані. Адам Міцкевіч у паэме «Пан Тадэвуш» піша пра Мядзведзіцу як пра Давыдаў Воз і кажа, што старыя літвіны называлі яго «возам злых духаў», таму што:

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Сузор’і
Вялікі Пёс (сузор’е)

**Вялікі Пёс** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU: . Самая яркая зорка сузор’я — Сірыус, найбольшая — VY Вялікага Пса. 

## Аб’екты 
* Аб’ект Месье M41

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Голуб (сузор’е)

**Голуб** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Простым вокам відаць да 40 зорак, 5 з іх ярчэй 4-й зорнай велічыні. На тэрыторыі Беларусі відаць у студзені-лютым.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Гідра (сузор’е)

**Гідра** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

## Гл. таксама 
* Аб’ект Месье M48
* Аб’ект Месье M68
* Аб’ект Месье M83
* NGC 3297

Катэгорыя:Сузор’і
Дзева (сузор’е)

**Дзева**, **Панна** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор'яў дзейнай наменклатуры IAU (1930), адно з 12 сузор’еў Задыяка. Самая яркая зорка — Спіка — α Дзевы. Разам 3 менш яркімі зоркамі ўтварае фігуру ромба, бачную простым вокам. У сузор’і 95 зорак ярчэй 6-й зорнай велічыні. На тэрыторыі Беларусі сузор’е відаць у канцы зімы і вясною.

## Іншыя аб’екты 
* M49
* M61
* M104

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Журавель (сузор’е)

**Журавель** () — сузор’е ў Паўднёвым паўшар’і зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).
Дзве найбольш яркія зоркі 1,7 і 2,1 зорнай велічыні. На тэрыторыі Беларусі часткова бачны ў жніўні-верасні.

Паходжанне назвы IAU: .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Змяя (сузор’е)

**Змяя** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Адзінае сузор’е гэтай наменклатуры, якое складаецца з дзвюх, незвязаных частак нябеснай сферы, **Галава Змяі** (Serpens Caput) і **Хвост Змяі** (Serpens Cauda). На тэрыторыі Беларусі відаць вясной і летам. 

Паходжанне назвы IAU: .

## Цікавыя аб’екты 
* Секстэт Сейферта - незвычайная група ўзаемадзейных галактык.
* Шаравое скопішча М5.
* θ Змеі (тэта Змяі або Алія) - пара з двух зелянява-жоўтых зорак, бачная ў невялікі тэлескоп.
* Туманнасць  Арол (М 16 па каталогу Месье) - буйных памераў туманнасць, у якой вылучаюць некалькі характэрных для візуальнага запамінання аб’ектаў. Сярод іх газавыя слупы (іх называюць «слупы Тварэння») у зоне зоркаўтварэння. Гэта слупы халоднага міжзоркавага газападобнага вадароду і пылу, у якіх таксама нараджаюцца зоркі.

## Гісторыя 
У старажытнасці сузор’е часам вылучалася як самастойнае і нават было ўключана ў Клаўдзія Пталемея ў яго каталог зорнага неба «Альмагест». Праўда, у гэтым выпадку мелася на ўвазе толькі частка сучаснага сузор'я, а менавіта Галава Змеі. Аднак звычайна Змяя трактавалася як частка сузор'я Змеяносец, а канчаткова было выдзелена ў асобнае сузор’е Міжнародны астранамічны Саюзам толькі ў 1922 годзе.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Сузор’і
Заяц (сузор’е)

**Заяц** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

## Характэрныя аб’екты 
* Арнеб (α Lep) — самая яркая зорка сузор’я.
* ζ Зайца (ζ Lep) — зорка з незвычайна цёплым пылавым дыскам і масіўным поясам астэроідаў.
* HD 33142 — зорка, у якой у 2011 годзе адкрылі планету.
* R Зайца — адна з самых характэрных чырвоных зорак неба, названая астраномам Джонам Хайндам «Малінавай зоркай».
* T Зайца — зорка, якая пашыраецца і сціскаецца з перыядам 368 сутак. Пасля кожнага максімуму яна губляе масу, роўную масе Зямлі.
* М79 — шаравое скопішча.
* IC 418 — невялікая планетарная туманнасць.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Компас (сузор’е)

**Компас** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).
Паходжанне назвы IAU: . Найбольш яркая зорка α Компаса. Мае бляск 3,7 візуальнай зорнай велічыні. На Беларусі відаць зімой і вясной.
 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Кіт (сузор’е)

**Кіт** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU: . Найбольш яркія зоркі маюць бляск 2,0 і 2,5 візуальнай зорнай велічыні. У сузор’і знаходзіцца вядомая пераменная зорка Міра. На тэрыторыі Беларусі відаць часткова.

## Галактыкі 
* M77
* NGC 17
* NGC 1020
* NGC 1042

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Касіяпея (сузор’е)

**Касіяпе́я** (; народная назва — **Касцы**) — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Самыя яркія зоркі Касіяпеі (ад 2,2 да 3,4 зорнай велічыні) ўтвараюць фігуру, падобную на літары «М» або «W». Сузор’е займае на небе плошчу ў 598,4 квадратнага градуса і змяшчае каля 150 зорак, бачных няўзброеным вокам; з іх 90 зорак — ярчэй за 6m. Большая частка сузор’я ляжыць у паласе Млечнага Шляху і ўтрымлівае шмат рассеяных зорных скопішч. Сузор’е з’яўляецца незаходным на ўсёй тэрыторыі Беларусі.

## W-астэрызм 
Касіяпея ўключае астэрызм, які фарміруе запамінальны вобраз сузор’я — '' 'W-астэрызм' *. Ён складаецца з самых яскравых зорак сузор’я, ε (Сегін), δ (Рукбах), γ (Наві), α (Шэдар) і β (Каф), якія ўтвараюць фігуру, якая нагадвае лацінскую літару «W».

## Зоркі 
Найбольш яркія зоркі ε (Сегін), δ (Рукбах), γ (Наві), α (Шэдар) і β (Каф), якія ўтвараюць фігуру W, маюць бляск 3,4; 2,7; 2,4; 2,2 і 2,3 бачнай зорнай велічыні.

Незвычайнай зменнай зоркай з’яўляецца Гама Касіяпеі — Наві. Гэта — новападобная зорка, яркасць якой можа змяняцца ад 1,6m да 3m.

Зусім інакш паводзіць сябе ρ Касіяпеі, якая адносіцца да класа зорак-звышгігантаў (яна ў 40 разоў цяжэйшая і прыкладна ў  разоў ярчэйшая за Сонца). Вялікую частку часу яе бляск нязменны і блізкі да 4m. Але часам бляск спадае да 6,2m, і тады ρ Касіяпеі становіцца недасягальнай для няўзброенага вока. Прычынай змены бляску з’яўляюцца выкіды зоркай газу ў прастору, якія прыводзяць да аслаблення яе бачнай яркасці.

η Касіяпеі — падвойная зорка. Галоўная зорка (3,7m) — жоўты гігант, спадарожнік (7,4m) — маленькая чырвоная халодная зорка з тэмпературай паверхні, блізкай да 3000 К. Абедзве зоркі круцяцца вакол агульнага цэнтра цяжару з перыядам 526 год. Яны знаходзяцца параўнальна блізка ад Сонца — на адлегласці 20 светлавых гадоў.

Жоўтая карлікавая зорка μ Касіяпеі (5,3m) прыкметная сваім вельмі хуткім перамяшчэннем. Кожную секунду яна аддаляецца ад нас амаль на 100 км і пры гэтым ссоўваецца і ў папярочным кірунку. За тысячагоддзе яна праходзіць на небе адлегласць, роўную падвоенаму бачнаму папярочніку месяцавага дыска. Упершыню ў зорныя каталогі μ Cas была занесена Ціха Брагэ.

## Гісторыя 
Старажытнае сузор’е. Уключана ў каталог зорнага неба Клаўдзія Пталемея «Альмагест». Названа імем Касіяпеі — у грэчаскай міфалогіі жонкі эфіопскага цара Кефея і маці Андрамеды. Паводле адной з версій міфа, Касіяпея за сваю хвальбу была прывязана да крэсла, седзячы на якім, была павінна кружыцца вакол Паўночнага Полюса, куляючыся галавой уніз.

У некаторых арабскіх рукапісах сузор’е завецца «*Сядзячая жанчына''».

## Гл. таксама 
* Аб’ект Месье M52
* Аб’ект Месье M103
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Сузор’і
Леў (сузор’е)

**Леў** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор'яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU: . Яркія зоркі: Рэгул — α Льва, Альгіеба, Дэнебола.

## Аб’екты 
* M65
* M66
* M95
* M96
* M105

Катэгорыя:Сузор’і
Лісічка (сузор’е)

**Лісі́чка** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

На тэрыторыі Беларусі сузор’е відаць круглы год, найлепш у ліпені.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Малая Мядзведзіца (сузор’е)

**Мала́я Мядзве́дзіца** (; народная назва — **Малы Воз**) — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: .

## Гл. таксама 
* Кохаб

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Сузор’і
Малы Конь (сузор’е)

**Малы Конь** () — экватарыяльная сузор’е, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Не мае зорак ярчэй 4 візуальнай зорнай велічыні. На тэрыторыі Беларусі відаць круглы год (найлепш у ліпені — жніўні). Паходжанне назвы IAU: .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Малы Пёс (сузор’е)

**Малы Пёс** () — экватарыяльнае сузор’е, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU: . Найбольш яркія зоркі — α (Працыён) і β — маюць бляск 0,4 і 2,9 візуальнай зорнай велічыні. На тэрыторыі Беларусі відаць круглы год (найлепш у снежні — лютым).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Ліра (сузор’е)

**Ліра** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

## Назва 
Паходжанне назвы IAU: .

З Ліраю звязаны міф пра Арфея. Таму і ўсё сузор'е і самя яркая зорка ў ім — Вега — шануецца мастакамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сузор’і
Паўднёвая Гідра (сузор’е)

**Паўднёвая Гідра** () — сузор’е ў  частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). 3 зоркі ярчэй 3-й зорнай велічыні. Новае сузор’е. Уведзена Петэрам Планцыусам на глобусе 1598 года, затым у 1603 скапіявана Іаганам Баерам ў яго атлас «Уранаметрыя».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сузор’і
Паўлін (сузор’е)

**Паўлін** () — сузор’е паўднёвага паўшар’я нябеснай сферы, якое атрымала назву ад птушкі паўлін. Цалкам відаць ва ўсім Паўднёвым паўшар’і і ў частцы тропікаў Паўночнага паўшар’я, з тэрыторыі Беларусі нельга ўбачыць ніякую яго частку. Адно з 12 сузор’яў, уведзеных П. Планцыусам пры апрацоўцы назіранняў зорнага неба ў Паўднёвым паўшар’і, выкананых П. Дз. Кейзерам. Паўлін упершыню з’явіўся на зорным глобусе дыяметрам 14 цаляў, зробленым у 1598 годзе ў Амстэрдаме Планцыусам і Ё. Хондыусам, быў намаляваны ў зорным атласе «Уранаметрыя», апублікаваным І. Баерам у 1603 годзе і тады ж з’явіўся ў зорным каталозе Хаўтмана. Французскі астраном Н. Л. дэ Лакайль у 1756 годзе даў зоркам сузор’я Паўлін абазначэнні Баера. Сузор’і Паўлін, Журавель, Фенікс і Тукан вядомыя пад зборнай назвай «Паўднёвыя птушкі».

Самы яркі прадстаўнік сузор’я — зорка α Паўліна, якая таксама вядомая пад назвай *Пікок* ( — «паўлін») і выглядае як бела-блакітная зорка велічыні 1,91m.

Катэгорыя:Сузор’і