open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ксерафіты

ксерафітаў у правінцыі Фармоса, Аргенціна.]]
**Ксерафі́ты** (ад  — сухі і φυτόν — расліна) — расліны сухіх месцаў, здольныя пераносіць працяглую засуху («засухаўстойлівыя»).

Ксерафіты складаюць тыповую флору пустынь і паўпустынь, звычайныя для марскіх узбярэжжаў і ў пясчаных дзюнах.

Такія расліны розным чынам адаптаваныя да засушлівых умоў, у якіх яны растуць. Некаторыя перажываюць экстрэмальныя перыяды ў выглядзе насення і спораў, якія пасля выпадзення дажджу могуць прарастаць. Новыя расліны часам за чатыры тыдні паспяваюць вырасці, зацвісці і даць насенне, якое будзе знаходзіцца ў стане спакою да наступнага дажджлівага перыяду. Да такіх раслін, напрыклад, адносіцца .

## Гл. таксама 
* Ксерафілы
* Мезафіты
* Гіграфіты
* Склерафіты
* Трапафіты

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Экалогія раслін
Ксерафілы

**Ксерафі́лы**, **сухалю́бы** (ад  — сухі і φιλέω — люблю) — тып экстрэмафілаў, арганізмы якія жывуць ва ўмовах вельмі нізкай вільготнасці, і не пераносяць высокую вільготнасць.

Гэтыя арганізмы здольныя пераносіць высокую сухасць паветра ў спалучэнні з высокай тэмпературай. У іх добра развіты механізмы рэгуляцыі воднага абмену і прыстасавання да захавання вады ў арганізме. Многія з іх для падтрымання жыццядзейнасці прыстасаваліся выкарыстоўваць метабалічную ваду, якая ўтвараецца за кошт акіслення ліпідаў.

## Літаратура 
* 
* 
* Ксерофильные организмы, ксерофилы // *Шадже А. Е., Сиротюк Э. А., Шадже А. И.* Словарь терминов по экологии — 2-е изд. доп. и перераб. — Майкоп: Изд-во ФГБОУ ВО «МГТУ», 2016. — С. 22. — 92 с. — 100 экз.
* 
* 

Катэгорыя:Экстрэмафілы
Ксерафтальмія

**Ксерафтальмія** (ад  — «сухі» і ὀφθαλμός - «вока») — сухасць рагавіцы і кан'юнктывы вока, узнікае з-за парушэння слёзавылучэння. Прычынай ксерафтальміі могуць быць авітаміноз, трахома, хімічныя апёкі вачэй.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.543

Катэгорыя:Захворванні вачэй
Ксілафон

**Ксілафон** — самагучальны ўдарны музычны інструмент.

Складваецца з драўляных брусочкаў, рознай даўжыні, па якіх удараецца пластыкавым, драўляным, альбо гумовым малаточкам. Кожны брусок настроены на адмысловы тон храматычнай шкалы. Расклад брускоў падобны да раскладу клавіятуры піяніна. Сучасны аркестравы ксілафон мае 49 брусочкаў.
[thumb|left|Народны ксілафон ([Філіпіны)]]

Ксілафон прыбыў у сярэднявечнай Еўропы з Азіі, а нечуваную папулярнасць здабыў у XIX стагоддзі дзякуючы кампазіцыям Каміль Сен-Санс, які на пастаянна ўвёў гэты інструмент у сімфанічны аркестр. Выдатным віртуозам ксілафона быў у XIX ст. Міхаіл Гузікаў народжаны ў Шклове ў Беларусі.

## Глядзіце таксама 
* Міхаіл Гузікаў — беларускі музыкант, у 1830-я увёў ксілафон у сімфанічны аркестр.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.544
* *Nettl, Bruno (1956). Music in Primitive Culture. Harvard University Press.*

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ударныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Ідыяфоны
Міхаіл Іосіфавіч Гузікаў

**Міхаіл Іо́сіфавіч Гу́зікаў** ( — *Іехіэл Міхл Гузікаў*; ,  — , ) — беларускі музыкант-клезмер, вынаходнік ксілафона.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Шклове. Ён удасканаліў беларускі народны інструмент брусочкі, з чаго і атрымаўся сучасны ксілафон, і гастраляваў з ім у Аўстрыі, Германіі, Бельгіі і Францыі, выконваючы творы Паганіні, Вебера і Гумеля, а таксама беларускія народныя мелодыі. У 1836 годзе, за год да яго смерці, у Вене выйшла кніга вядомага музыкзнаўца Шлёзінгера «Міхаіл Гузікаў і яго інструмент з дрэва і саломы». Творчая кар'ера Гузікава была нядоўгай: яго кволае здароўе не вытрымала канцэртных нагрузак, і ён памёр ад сухотаў у Ахене ва ўзросце 31 года.

## Творчасць 
thumb|250px|left|Ксілафон, удасканалены Гузікавым

Пра выканальніцкае мастацтва Гузікава станоўча адклікаліся вядучыя музыканты таго часу, такія як Фелікс Мендэльсон і Фердынанд Хілер. Музыказнаўца Франсуа Феці напісаў пра яго артыкул у сваёй працы «Біяграфіі музыкантаў».

Гузікаў мае вялікае значэнне як стваральнік мадэлі ксілафона, якая выкарыстоўвалася на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў практычна без змен. Дзякуючы яму ксілафон змог стаць паўнавартасным інструментам класічнай музыкі.

Арыгінальныя творы Гузікава не захаваліся.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на старонцы «История евреев Беларуси» 
* 
* 

Катэгорыя:Выканаўцы яўрэйскай музыкі
Катэгорыя:Музыканты Польшчы
Катэгорыя:Музыканты Беларусі
Альфонс Дадэ

**Альфонс Дадэ** (; , г. Нім, Францыя — ) — французскі ,  і .

## Біяграфія 
Ураджэнец Праванса, ён ужо ў першых творах, якія зрабілі яго імя вядомым (зборнік вершаў «Закаханыя», 1858; аўтабіяграфіны раман «Малы», 1868; зборнік апаваданняў і нарысаў «Пісьмы з майго млына», 1869), з тонкім лірызмам і мяккім гумарам расказаў пра побыт, норавы, звьнаі, паданні сваіх землякоў, з любоўю намаляваў вобраз «маленькага чалавека». На правансальскім матэрыяле напісана і вядомая сатырычная трылогія пра Тартарэна («Незвычайныя прыгоды Тартарэна з Тараскона», 1872; «Тартарэн у Альпах», 1885; «Порт Тараскон», 1890). У вобразе галоўнага героя ён высмеяў дробнага буржуа, правінцыяльнага абывацеля, фразёра і хвалько. У сацыяльных раманах 1870—-80-х г. з гістарычнай і амаль дакументальнай канкрэтнасцю, паказаў сучасную яму Францыю, стварыў трапныя сатырычныя вобразы драпежных дзялкоў і палітычных авантурыстаў («Фрамон малодшы і Рыслер старэйшы», 1874; «Набоб», 1877; «Каралі ў выгнанні», 1879), прадажных журналістаў і рэлігійных фанатыкаў («Нума Руместан», 1881; «Евангелістыка», 1883), бяздарных артыстаў і лжэвучоных («Сафо», 1884; «Бессмяротны», 1885). Аўтар п’ес («Арлезіянка», 1872, і інш.), успамінаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Памерлі ад сіфілісу
Стэфан Тызенгаўз

**Стэфан Тызенгаўз** (XVII ст. — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Падстолі ВКЛ у 1687 годзе, кухмістр у 1687—1689, ваявода новагародскі з 1689 года. Быў таксама старостам купішскім і дыяменцкім.

## Сям’я 
Сын купішскага старосты Вільгельма Тызенгаўза і Кацярыны Цяхомскай. Ажаніўся з Барбарай Шэмет, дачкой слонімскага падкаморага Габрыэля Шэмета. Пакінуў дзяцей Яна Стэфана, Юрыя, Міхала Бенедыкта, Станіслава, Вільгельма.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Стэфан
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы новагародскія
Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты купішскія
Катэгорыя:Старосты дыяменцкія
Крэцінізм

**Крэцінізм** (ад  — ідыёт, прыдуркаваты), прыроджаны гіпатэрыёз — эндакрыннае захворванне, выкліканае недахопам гармонаў шчытападобнай залозы (гіпатырэёз), характарызуецца выяўленым зніжэннем функцыі шчытападобнай залозы, затрымкай фізічнага і разумовага развіцця.

## Агульныя звесткі 
Тырэоідныя гармоны стымулююць рост і дыферэнцыяванне тканак, а таксама рост і развіццё арганізма, таму іх дэфіцыт у раннім (уключаючы прэнатальны перыяд) узросце можа стаць прычынай адхіленні як фізічнага развіцця, так і цэнтральнай нервовай сістэмы. Менавіта гіпатырэоідныя станы, якія суправаджаюцца затрымкамі ў развіцці і выкліканыя дэфіцытам ёду ў вадзе і ежы горных раёнаў Швейцарыі былі апісаны як крэцінізм.

## Гл. таксама 
* Гіпатэрыёз
* Ёдаваная павараная соль

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.542

Катэгорыя:Захворванні шчытападобнай залозы
Катэгорыя:Інтэлектуальна-мнестычныя разлады
Катэгорыя:Захворванні, якія асацыююцца з псіхічнымі разладамі
Юзаф Доўбар-Мусніцкі

**Юзаф Раманавіч Доўбар-Мусні́цкі** (; , м. Гарбаў, Сандамірскі павет, Радамская губерня, Расійская імперыя (цяпер Польшча) — ) — рускі і польскі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант рускай арміі (1917), генерал броні польскага войска; кіраўнік мяцяжу супраць савецкай улады на Беларусі ў 1918 годзе.

## Паходжанне і сям’я 
Род Доўбараў бярэ пачатак на тэрыторыі «карэннай Літвы», дзе каля літоўскага Кернава знаходзіцца мястэчка Муснікі (літ. *Musninkai*), адкуль прыдомак «Мусніцкі». Прадстаўнікі роду ад XVII стагоддзя аселі каля польскага Сандамірам.

Бацька — Раман Альбін (сын Канстанціна і Ядвігі з Ланцкаронскіх), маці — Антаніна з Вярбіцкіх.

Культывуючы сувязь з родам Доўбараў-Мусніцкіх, сыноў назваў як раннелітоўскіх князёў: Гедзімін (1906—1966) і Альгерд (1914—1938). Таксама меў дзвюх дачок, Яніну (1908—1940) і Агнешку (1919—1940).

Ёсць нямецкае прозвішча *Dauber*.

## Біяграфія 
Скончыў Акадэмію генштаба (1902). Удзельнік руска-японскай вайны. Падчас Першай сусветнай вайны камандзір дывізій на Каўказскім і Паўночным франтах.

У снежні 1916 загадаў расстраляць без суда і следства 13 салдат, пасля чаго быў пераведзены на Заходні фронт камандуючым 38-м армейскім корпусам 10-й арміі. У красавіку 1917 выведзены са складу дэлегатаў з’езда арміі за манархічныя выступленні. У 1917 са згоды вярхоўнага галоўнакамандуючага Л. Карнілава арганізаваў на Заходні фронт 1-ы польскі корпус.

12(25) студзеня 1918 аб’явіў вайну Савецкай Рэспубліцы (гл. мяцеж Доўбар-Мусніцкага). 3 канца 1918 служыў у польскім войску. У 1919 арганізатар і камандуючы польскімі войскамі ў час антыгерманскага паўстання ў т.зв. прускай Польшчы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Генералы Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскага кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Ян Мікалай Масальскі

{{Шляхціч
 | беларускае імя =Ян Мікалай Масальскі
 | поўнае імя =
 | арыгінальнае імя =
 | партрэт =
 | шырыня партрэта =
 | подпіс =
 | герб= POL COA Masalski Książę III.svg
 | шырыня герба =120px
 | подпіс герба= Герб «Масальскі III»

 | тытул =Вялікі падчашы літоўскі
 | парадак = 
 | перыядпачатак =20 снежня 1756
 | перыядканец       = 27 студзеня 1763
 | перыяд праўлення =
 | папярэднік =Казімір Адрыян Масальскі
 | пераемнік = Яўхім Патоцкі

 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння =
 | дата смерці = 
 | месца смерці =
 | пахаваны = 
 | пахаваная =
 | род =
 | бацька =
 | маці =
 | муж =
 | жонка =*няма*
 | дзеці =*няма*
 | рэлігія =
 | узнагароды ={ style="background: transparent"
 
}
 | аўтограф =
 | Commons            =
 | Rodovid=
}}

**Ян Мікалай Масальскі** (1728 — 27 студзеня 1763) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Староста ваўкавыскі і радашковіцкі, палкоўнік артылерыі ВКЛ (1748), 
падчашы ВКЛ з 1756, пасол на соймы 1744, 1746, 1750.

Належаў да групоўкі Чартарыйскіх, праціўнікаў караля польскага і вялікага князя літоўскага Аўгуста III.

Быў абраны дэпутатам Трыбунала ВКЛ у 1761 і прэтэндаваў на пасаду маршалка. У выніку процідзеяння палітычных праціўнікаў яе не атрымаў, але яму было абяцана, што стане маршалкам наступнага Трыбунала. Абраны дэпутатам Трыбунала ВКЛ у 1762 і яго маршалкам, але раптоўна памёр.

Кавалер ордэна Белага Арла (1762).

## Сям'я 
Быў сынам вялікага літоўскага гетмана Міхала Юзафа Масальскага і Францішкі Агінскай, дачкі троцкага кашталяна Мікалая Францішка Агінскага.

Меў братоў Юзафа Адрыяна, Ігнацыя Якуба і Казіміра Адрыяна.

Не быў жанаты і не пакінуў нашчадкаў.

## Літаратура 
* 

Ян Мікалай
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старосты ваўкавыскія
Катэгорыя:Старосты радашковіцкія
Міхал Сясіцкі

**Міхал Сясіцкі (Даўмонт-Сясіцкі)** (? — 22 кастрычніка 1713) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Сын вялікага літоўскага кухмістра Казіміра Уладзіслава Сясіцкага.

Вількамірскі харунжы з 1667 і староста з 1672/1673, ваявода менскі ў 1681—1698 і 
мсціслаўскі з 1698.

Служыў у войску, у 1670—1680-х гадах ваяваў з туркамі. 
Пасол на соймы 1670—1679, маршалак Літоўскага Трыбунала ў 1692 і 1699. 
Прыхільнік групоўкі Пацаў, з 1680-х гадоў — Сапегаў.

Яго дачка Марцыяна выйшла за Міхала Антонія Радзівіла.

## Літаратура 
* 

Міхал
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старосты вількамірскія
Катэгорыя:Харунжыя вількамірскія
Анёл Доўгірд

**Анёл Доўгірд** (; , маёнтак Юркаўшчына, Мсціслаўскі павет, цяпер Хіславіцкі раён Смаленскай вобл. — , Вільня) — беларуска-польскі філосаф, логік, псіхолаг, педагог.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і дробнага шляхціча Андрэя Доўгірда. 3 1786 года два гады вучыўся ў езуіцкіх школах пры Мсціслаўскім і Магілёўскім калегіумах, дзе паказаў выдатныя здольнасці. Працягваў навучанне ў Дубровенскай піярскай школе. У 1791 годзе ўступіў у ордэн піяраў у Любяшове (Берасцейскае ваяв.). Вучыўся ў калегіуме піяраў у Дубровіцы (Валынская губ.) і Віленскай акадэміі (1793—1796). З 1796 па 1807 гг. выкладаў геаграфію, матэматыку, фізіку, французскую мову, паэтыку і рыторыку ў піярскіх навучальных установах у Лідзе (1796), Вількаміры (1797), Расіенах (1798—1800), Віцебску (1801), Шчучыне (1804—1806), Любяшове (1807). У 1828 г. абараніў доктарскую дысертацыю па тэалогіі (*«Тэалагічна-дыягнастычная дысертацыя пра цуды»*). Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта (1832) — віленскі канонік (з 1833 г.), а потым  — прафесар Віленскай духоўнай акадэміі з (1834 г.). Сярод студэнтаў Віленскага ўніверсітэта, якія здавалі экзамен А. Доўгірду, быў і Адам Міцкевіч. Захаваліся нават экзаменацыйныя пытанні, што дасталіся вялікаму паэту, і адказы на іх.

## Літаратура 
* Болбас, В.С. Усеагульны маральны закон А. Доўгірда / В.С. Болбас, І.С. Сычова // Адукацыя і выхаванне. — 2001. — № 2. — С. 60—64.
*Довгирдовские чтения III: философская антропология и социальная философия. Материалы международной научной конференции, г. Минск, 26—27 апреля 2012 г. — Минск: Право и экономика, 2012. — 628 с.
* Дорошевич Э.К. Аниол Довгирд — мыслитель эпохи просвещения / Э.К. Дорошевич. — Минск: Наука и техника, 1967. — 156 c.
* Дарашэвіч Э.К. Доўгірд Анёл / Э.К. Дорошевич // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2001. — С. 144—147.
* Доўгірд Анёл [Філосаф] // Памяць: Мсціслаўскі раён: Гіст.-дакум. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск: Полымя, 1999 . — С. 78.
* Дубянецкі, Э.С. Асветнікі Беларусі. Казімір Нарбут. Ян Снядэцкі. Анёл Доўгірд / Эдуард Дубянецкі. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2017. — 63 с.
* Rudkouski P. Aniol Dowgird’s Problems with Reality // Studies in Logic, Grammar, and Rhetoric. 2008. Vol. 13 (26). P. 27—40.

## Спасылкі 
*Рудкоўскі, П. *Праблемы з рэальнасцю Анёла Доўгірда*. "Часопіс ARCHE-Пачатак".
*Тамушанскі, Р. *Анел Доўгірд - філосаф з Вільні //* Спадчына №5-1994. С. 63-67.

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Філосафы Польшчы
Катэгорыя:Логікі
Марцін Міхал Крышпін-Кіршэнштэйн

**Марцін (Марцыян) Міхал Крышпін-Кіршэнштэйн** (? — 20 жніўня 1700) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Вучыўся ў Падуанскім універсітэце. Служыў у вялікалітоўскім войску, палкоўнік (1667). Вялікі літоўскі падстолі (1687-1689) і падчашы (1689—1697), кашталян троцкі з 1697; цівун віленскі з 1673, староста плунгянскі, аршанскі ў 1676—1699; пасол на соймы 1667, 1692, 1696.

Належаў да каралеўскай партыі, выступаў супраць групоўкі Сапегаў.

## Сям'я 
Сын вялікага літоўскага падскарбія Гераніма Крышпіна-Кіршэнштэйна 
і Ганны Млоцкай, дачкі аршанскага старосты Андрэя Млоцкага. Быў жанаты з Янай Валадковіч, дачкой новагародскага ваяводы Крыштафа Валадковіча.

Пакінуў дзяцей Казіміра Францішка, Ежы Гераніма, дачку
Кацярыну Аляксандру, якая выйшла за падканюшага літоўскага Яна Казіміра Бяганскага.

## Літаратура 
* 

Марцін Міхал
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты аршанскія
Катэгорыя:Цівуны віленскія
Катэгорыя:Старосты плунгянскія
Крэчат

**Крэчат** (*Falco rusticolus*) — птушка з атрада сокалападобных сямейства сакаліных.

Паходзіць ад праславянскага слова *Krečetъ, якое, у сваю чаргу, узыходзіць да гукапераймальнага дзеяслова *krekati.

## Палявыя прыкметы 
Самы буйны з сокалаў. Маса самца крыху больш за 1 кг, самкі — да 2 кг. Афарбоўка сібірскага крэчата светлая (больш святлы лапландскі крэчат), але зменлівая: ад буравата-шэрай да амаль белай зверху; брушны бок бялёсы з цёмным малюнкам. Цёмная палоска ў разрэзе рота («вусы») амаль непрыкметная. На наддзюб’і, як ва ўсіх сокалаў, характэрны зубец. Лапы жоўтыя. Палёт хуткі. Крэчат падобны да сапсана, але буйнейшы і мае адносна больш доўгі хвост. Голас таксама падобны да голаса сапсана, але больш хмулаты і нізкі: хрыпатае «к’як-к’як-к’як» або працяглае «кеек-кеек-кеек». Увесну можа выдаваць даволі ціхую і высокую трэль. Паўднёвы горны падвід — алтайскі крэчат, якога шматлікія спецыялісты лічаць падвідам або морфій балабана, — адрозніваецца больш аднастайнай цёмнай афарбоўкай.

Катэгорыя:Сакаліныя
Прымаж Трубар

**Прымаж Трубар** (; 9 чэрвеня 1508 - 28 чэрвеня 1586) — славенскі першадрукар і рэфарматар.

## Біяграфія 
Прымаж Трубар нарадзіўся 9 чэрвеня 1508. З ранняга ўзросту ён пачаў наведваць царкву. Неўзабаве, калі ён пасталеў, зрабіўся святаром. У той час у Славенію пачалі паступова пранікаць пратэстанцкія ідэі. З 1530 Прымаж Трубар таксама пачаў прапаведаваць новыя хрысціянскія ідэі пратэстантызму. Для больш хуткага данясення новых ідэй да простага народа, набажэнствы праводзіліся на славенскай мове.

У 1547 годзе за распаўсюд пратэстанцкіх ідэй Трубар быў высланы з краіны. Таму яму прыйшлося пераехаць у Германію. На новым месцы Прымаж Трубар выдаў першыя друкаваныя славенскія кнігі «Абэцэдарый» («Буквар») у 1550 і «Малы катэхізіс» у 1551 годзе. Таксама ён зрабіў 25 перакладаў розных кніг на славенскую мову (у прыватнасці поўны пераклад Новага Запавету).

## Вынікі дзейнасці 
* Славенская пратэстанцкая літаратура пачалася менавіта з Прымажа Трубара і скончылася неўзабаве пасля яго смерці. Яго паслядоўнікамі галоўным чынам былі яго вучні: Ю.Далмацін, А.Багорыч, С.Крэль.
* Прымаж Трубар з'яўляецца адным з заснавальнікаў славенскай культуры, які захаваў і развіў славенскую мову; у сувязі з гэтым фактам 28 лістапада 2007 г. Урад Славеніі вырашыў абвясціць 2008 год Годам Прымажа Трубара. 500-я гадавіна нараджэння Трубара таксама ўвайшла ў спіс знамянальных дат ЮНЕСКА.

## Літаратура 
* Primus Truber. Der slowenische Reformator und Württemberg, hg. von Sönke Lorenz, Anton Schindling, Wilfried Setzler (Veröffentlichung der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg), Stuttgart 2011, ISBN 978-3-17-021273-2.

## Спасылкі 
* Webzine Sloveniana article
* Slovene Government Communication Office 
* Trubar Forum website in English and Slovene — translating Trubar into modern Slovene! 
* Website of Velike Lasce 
* Famous Slovenes 
* 500th Anniversary Celebrations of Trubar’s birth 

Катэгорыя:Першадрукары
Катэгорыя:Постаці пратэстанцтва
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Славеніі
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Германіі
Катэгорыя:Святары
Катэгорыя:Асобы на манетах
Луіза Мішэль

thumb|129px|Луіза Мішэль
**Луіза Мішэль** (; , , Каралеўства Францыя — , , Трэцяя французская рэспубліка) — французская рэвалюцыянерка, настаўніца, пісьменніца, паэтэса. Заснавала і ўзначальвала лібертатную школу. Разам з Жорж Санд з'яўлялася адной з нямногіх жанчын XIX стагоддзя, якія насілі мужчынскае адзенне з-за сваіх фемінісцкіх поглядаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анархісты Францыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі
Катэгорыя:Постаці фемінізму Францыі
Ісаак Львовіч Аскназій

thumb|250px|«Яўрэйскае вяселле», 1890
250px|thumb|«Стары яўрэй», 1902
**Ісаак Львовіч (Лейбавіч) Аскназій** (, , Віцебская губерня — ) — мастак, жывапісец-біблеіст. Бацька Самуіла Аскназія — навукоўцы-цывіліста.

## Біяграфія 
Ісаак Львовіч Аскназій нарадзіўся ў 1856 годзе ў горадзе Дрыса (цяпер Верхнядзвінск) Віцебскай губерні ў сям'і заможнага купца-хасіда, адбывалага ад старажытнага равінскага роду; таму хлопчык атрымаў рэлігійнае выхаванне.

З чатырнаццаці гадоў навучаўся майстэрству ў Імператарскай акадэміі мастацтваў у горадзе Санкт-Пецярбургу (1874-79). Працаваў у Італіі, Германіі, Польшчы (1880-84).

Падчас знаходжання ў сталіцы Аўстрыі горадзе Вене пачаў, пад кіраўніцтвам Ганса Макарта, карціну «Кат з усечанай галавой Іаана Хрысціцеля», скончаную ім у Рыме. У Бродах рабіў эцюды яўрэйскіх тыпаў. Іншыя выдатныя яго творы: «Майсей у пустыні» (захоўваецца ў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі ў Маскве); «Гульня ў косці», «Жалобныя весці», «Наступ суботы», «Жаніх-талмудзіст, падыспытны рабінам у прысутнасці бацькоў яго і нявесты», «Бацькі Майсея», «Ранішні візіт».

Таксама пісаў жанравыя сцэны з жыцця гарадоў і мястэчак Беларусі («Яўрэйскае вяселле», 1890, «За ласку», 1892).

## Узнагароды 
За свае карціны «Аўраам выганяе ад сябе Агар» і «Блудніца перад Хрыстом» І. Л. Аскназій быў узнагароджаны залатымі медалямі.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі
Геранім Крышпін-Кіршэнштэйн

**Геранім Крышпін-Кіршэнштэйн** (каля 1622 — пасля 5 снежня 1681) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія 
Сын каралеўскага двараніна Крышпіна (або Крыштафа) Кіршэнштэйна, і Ганны Шэмет, дачкі смаленскага кашталяна Вацлава Шэмета.

Дваранін Уладзіслава IV, цівун паюрскі з 1639, маршалак ковенскі з 1656,
вялікі кухмістр літоўскі ў 1658—1663, вялікі падскарбі літоўскі ў 1663—1676; быў таксама старостам шарашоўскім.

Як гусарскі ротмістр удзельнічаў у баях з казакамі. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 камандаваў паспалітым рушаннем Жамойці. Пад камандаваннем Януша Радзівіла ўдзельнічаў у баях за Магілёў у 1655.

Выступаў супраць Кейданскага дагавора 1655 і быў зняволены шведамі. Пасля ваяваў за вызваленне Жамойці ад шведаў.

## Сям’я 
Яго жонкай была Ганна Млоцкая, дачка аршанскага старосты Андрэя Млоцкага.

Пакінуў сыноў Міхала Антонія, Марціна Міхала,
Францішка Казіміра, Андрэя Казіміра і Яна Гераніма.

## Літаратура 
* 

Геранім
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі земскія ковенскія
Катэгорыя:Цівуны паюрскія
Катэгорыя:Старосты шарашоўскія
Крыстафер I (кароль Даніі)

**Крыстафер I** (, 1219 — ) — кароль Даніі з 1252 года. Сын дацкага караля Вальдэмара II і прынцэсы Берэнгарыі Партугальскай, брат дацкіх каралёў Абеля і Эрыка IV. Абраны каралём 25 снежня 1252 года пасля смерці старэйшага брата Абеля.

## Біяграфія 
Большую частку праўлення займаўся барацьбой са сваімі шматлікімі сапернікамі. Пасля прызнання сына Абеля кіраўніком паўднёвай Ютландыі Крыстафер спыніў яго спробы заняць дацкі трон, але гэта прывяло да таго, што гэта пагранічная тэрыторыя стала адносна незалежнай ад улады караля. Ён таксама быў вымушаны шукаць прымірэнне з каралямі Нарвегіі і Швецыі, справакаванымі ўварваннем Абеля на іх тэрыторыю, і саступіў асобным палітычным патрабаванням дацкай шляхты. Пры ім упершыню быў скліканы сярэдневяковы дацкі парламент Данехоф (дацк. Danehof).

Крыстафер быў адлучаны ад каталіцкай царквы, калі спрабаваў кананізаваць свайго брата Эрыка IV, які быў меркавана забіты Абелем ў 1250 годзе. Крыстафер арыштаваў архібіскупа Якаба Эрландсена пасля таго, як ён адмовіўся прызнаць яго сына Эрыка паўнапраўным спадчыннікам трона. Але адлучэнне мела нязначны эфект, і Крыстафер быў пахаваны па хрысціянскіх звычаях біскупам Рыбе.

Смерць караля была вельмі нечаканай. Неўзабаве пасля прыняцця Святой Камуніі ён памёр, але доказаў яго атручвання няма. Прыхільнікі Крыстафера, аднак, былі перакананыя ў яго атручванні і называлі яго «Krist-Offer» («Хрыстова ахвяра»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Эстрыдсены
Атава (рака)

**Атава** (, ) — рака на паўднёвым усходзе Канады, найбольш буйны прыток ракі Святога Лаўрэнція (левы). Даўжыня 1271 км. Плошча вадазбору 146 тыс. км². Басейн размешчаны на тэрыторыі правінцый Квебек (65%) і Антарыа (35% тэрыторыі). Атава выцякае з возера Капімічыгама, размешчанага на Лаўрэнційскім узвышшы. Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 1950 м³/с.

Катэгорыя:Рэкі Квебека
Катэгорыя:Рэкі Антарыа
Катэгорыя:Прытокі ракі Святога Лаўрэнція
Ксілема

а]]
**Ксілема** — асноўная водаправодзячая тканка сасудзістых раслін; адзін з двух падтыпаў праводзячых тканак раслін, разам з флаэмай — лубам.

## Будова 
Ксілема складаецца з мёртвых адзеравянелых клетак, якія маюць адтуліны (перфарацыю) — трахеід, а таксама з сасудаў, утвораных пры зліцці шэрагу клетак; валокнаў і парэнхімных клетак. У шэрагу відаў сасуды адсутнічаюць, у астатніх відаў сасуды развіты па-рознаму, найбольшага развіцця дасягаючы ў пакрытанасенных. Клеткі ксілемы аб’ядноўваюцца ў так званыя праводзячыя (сасудзістай-кудзелістыя) пучкі, якія пры разглядзе сцябла ў разрэзе ўтвараюць кольца.

Асноўная функцыя — транспарт вады і мінеральных соляў ад каранёў да лісця.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тканкі раслін
Аляксандр Аляксандравіч Кеда

**Аляксандр Аляксандравіч Кеда** (нар. , в. Турэц, Карэліцкі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі оперны спявак (бас). Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (2003).

## Жыццё і творчасць 
Скончыў Беларускую дзяржаўную кансерваторыю (1980, клас дацэнта С. Асколкава). З 1980 года — саліст Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь.

Сярод партый:
* Чужапанак — «Чужое багацце нікому не служыць» Я. Д. Голанда
* Воланд — «Майстар і Маргарыта» Я. Глебава
* Дубатоўк — «Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана
* Князь Раман — «Князь Наваградскі» А. Бандарэнкі
* Святар — «Матухна Кураж» С. Картэса
* Здань — «Таямніца старога замка» У. Кандрусевіча
* Чэлаэк — «Сіняя Барада і ягоныя жонкі» В. Капыцько
* Канчак — «Князь Ігар» А. Барадзіна
* Пімен — «Барыс Гадуноў» М. Мусаргскага
* Прыстаў — «Барыс Гадуноў» М. Мусаргскага
* Князь Хаванскі — «» М. Мусаргскага
* Грэмін — «Яўген Анегін» П. Чайкоўскага
* Кароль Рэнэ — «Іаланта» П. Чайкоўскага
* Сурын — «Пікавая дама» П. Чайкоўскага
* Сабакін — «» М. Рымскага-Корсакава
* Барыс Цімафеевіч — «» Д. Шастаковіча
* Намеснік — «Горад майстроў» Г. Гладкова
* Мядзведзь — «Церам-церамок» І. Польскага і інш.
* Лепарэла — «Дон Жуан» В. А. Моцарта
* Мазета — «Дон Жуан» В. А. Моцарта
* Папагена — «Чарадзейная флейта» В. А. Моцарта
* Зарастра — «Чарадзейная флейта» В. А. Моцарта
* Дон Бартала — «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні
* Крэспель — «» Ж. Афенбаха
* Цуніга — «Кармэн» Ж. Бізэ
* Феранда — «Трубадур» Дж. Вердзі
* Рамфіс — «Аіда» Дж. Вердзі
* Цар Егіпта — «Аіда» Дж. Вердзі
* Касцельны служка — «» Дж. Пучыні
* Бенуа — «» Дж. Пучыні
* Альцындор — «» Дж. Пучыні
* Бэта дзі Сінья — «» Дж. Пучыні

З трупай тэатра гастраляваў у Германіі, Іспаніі, Італіі, Польшчы, Партугаліі, Швейцарыі, Тайландзе.

## Званні, узнагароды і прэміі 
* Лаўрэат Рэспубліканскага конкурсу музыкантаў-выканаўцаў (1980)
* Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (2003)
* Лаўрэат Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва за вялікі асабісты ўклад у адраджэнне старадаўняй беларускай музыкі — выкананне партыі Чужапанка ў оперы Я. Д. Голанда «Чужое багацце нікому не служыць».

## Ацэнка творчасці 
Паводле водгукаў крытыкі, валодае прыгожым моцным голасам яркага тэмбру, вялікім сцэнічным абаяннем і тэмпераментам. Схільны да руплівай працы над вобразам, што асабліва выразна праяўляецца ў выяўленні нюансаў характараў. Артыстызм спевака знайшоў найбольшае раскрыццё ў партыях глыбока нацыянальных (Дубатоўк). Валодае разнастайным оперным і камерным рэпертуарам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Басы
Анатоль Пятровіч Ктораў

{{Кінематаграфіст
| Імя              = Анатоль Ктораў
| Арыгінал імя   = 
| Фота             = 
| Шырыня           = 200px
| Подпіс          = 
| Імя пры нараджэнні = Анатоль Пятровіч Віктараў
| Дата нараджэння    = 24.4.1898 (12)
| Месца нараджэння   = , Расійская імперыя 
| Дата смерці      = 30.9.1980
| Месца смерці     = , СССР
| Грамадзянства      =  
| Прафесія        = 
| Гады актыўнасці  = 1920-1969
| Кірунак = 
| Узнагароды = 
{ style="background:transparent"
     
}
{ style="background:transparent"
   
}
| imdb_id = 0473308
| Сайт =
}}
**Анатоль Пятровіч Ктораў** (сапр. Віктараў; 1898—1980) — савецкі акцёр тэатра і кіно. Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1952). Народны артыст СССР (1963).

## Біяграфія 
Анатоль Ктораў нарадзіўся 12 (24) красавіка 1898 года ў Маскве.

У 1919 годзе Ктораў скончыў студыю пад кіраўніцтвам Ф. Ф. Камісаржэўскай.

Дэбютаваў у 1917 годзе ў тэатры імя В. Ф. Камісаржэўскай, створаным на аснове студыі, дзе гуляў да 1919 года і ў 1923 годзе. У 1919-1920 гадах - акцёр Дзяржаўнага паказальнага тэатра. У 1920-1933 гадах з перапынкамі працаваў у Тэатры Корша. У 1933 годзе ўступіў у трупу МХАТа.

Памёр Анатоль Пятровіч Ктораў 30 верасня 1980 года ў Маскве. Пахаваны на Увядзенскіх могілках у Маскве.

Жонка: актрыса Вера Мікалаеўна Папова, з якой разам працаваў на розных сцэнах (тэатр Корша, МХАТ).

## Прызнанне і ўзнагароды 
* Сталінская прэмія першай ступені (1952) - за ролю Кока ў спектаклі «Плады асветы».
* Народны артыст СССР (1963).
* Ордэн Леніна (1967)
* Два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (1973, 1978) і медалі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.545
Юрый Міхайлавіч Асмалоўскі

**Юрый Міхайлавіч Асмалоўскі** (, в. Шастакова, Камянецкі раён) — беларускі трэнер па веславанні на байдарках і каноэ. Заслужаны трэнер СССР (1970).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1963 годзе. З 1964 года трэнер, з 1969 года старшы трэнер Беларускага рэспубліканскага савета ДСТ «Працоўныя рэзервы». Сярод выхаванцаў — Т. Папова, М. Хахол, Л. Кабакова, чэмпіёны СССР , М. Іванова, Г. Бязручэнак, А. Друпа.

Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК
Катэгорыя:Трэнеры СССР
Юзаф Адрыян Масальскі

{{Шляхціч
 | беларускае імя =Юзаф Адрыян Масальскі
 | поўнае імя =
 | арыгінальнае імя =
 | партрэт =
 | шырыня партрэта =
 | подпіс =
 | герб= POL COA Masalski Książę III.svg
 | шырыня герба =120px
 | подпіс герба= Герб «Масальскі III»

 | тытул =Падскарбі надворны літоўскі
 | парадак = 
 | перыядпачатак =1754
 | перыядканец       = 6 чэрвеня 1765
 | перыяд праўлення =
 | папярэднік =Аляксандр Міхал Сапега
 | пераемнік = Антоні Тызенгаўз

 | тытул_2 =Староста гарадзенскі
 | парадак_2 = 
 | перыядпачатак_2 =1748
 | перыядканец_2       =1765
 | перыяд праўлення_2 =
 | папярэднік_2 =Міхал Юзаф Масальскі
 | пераемнік_2 = Антоні Тызенгаўз

 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння =
 | дата смерці = 
 | месца смерці =
 | пахаваны = 
 | пахаваная =
 | род =
 | бацька =
 | маці =
 | жонка =
 | дзеці =
 | рэлігія =
 | узнагароды ={ style="background: transparent"
 
}
 | аўтограф =
 | Commons            =
 | Rodovid=
}}

**Юзаф Адрыян Масальскі** (каля 1726 — , Варшава) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Староста гарадзенскі (з 1748), бержніцкі, лаздзейскі (з 1756), прапойскі, вісліцкі, падскарбі надворны ВКЛ з 1754; падпалкоўнік пяцігорскі, генерал-маёр (1754).

Пасол на соймы 1744, 1750, 1752 (яго маршалак), 1756, 1758, 1760, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1748 (яго маршалак).

Кавалер ордэна Белага Арла (1761). Належаў да групоўкі Чартарыйскіх.

Лічыўся здольным палітыкам, які імкнуўся да рэфарміравання дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай, але заўчасная смерць перарвала яго кар'еру.

## Сям'я 
Быў сынам вялікага літоўскага гетмана Міхала Юзафа Масальскага і Францішкі Агінскай, дачкі троцкага кашталяна Мікалая Францішка Агінскага.
Меў братоў Ігнацыя Якуба, Яна Мікалая і Казіміра Адрыяна.

Ажаніўся ў 1745 з князёўнай Антанінай Радзівіл (1730 — 1764), дачкой крайчага ВКЛ Марціна Мікалая Радзівіла.

Пакінуў сына Ксаверыя (каля 1760 — 1787) і дачку Алену Апалонію (1763 — 1815), жонку князя дэ Лінье (de Ligne), а потым Вінцэнта Патоцкага.

## Літаратура 
* 

Юзаф Адрыян
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старосты гарадзенскія
Катэгорыя:Старосты бержніцкія
Катэгорыя:Старосты лаздзейскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Катэгорыя:Старосты вісліцкія
Куб

**Куб** або **правільны гексаэдр** — правільны шматграннік (мнагаграннік), кожная грань якога ўяўляе сабой квадрат. Прыватны выпадак паралелепіпеда і прызмы.

У розных дысцыплінах выкарыстоўваюцца значэнні тэрміна, якія маюць адносіны да тых ці іншых уласцівасцяў геаметрычнага прататыпа. У прыватнасці, у аналітыцы (OLAP-аналіз) прымяняюцца так званыя аналітычныя шматмерныя кубы, якія дазваляюць у наглядным выглядзе супаставіць даныя з розных табліц.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Ігральны кубік
* Кубік Рубіка
* Падваенне куба
* N-мерны куб (гіперкуб)
* Marching cubes
* Кубікі сома
* Адзінкавы куб

## Спасылкі 
Катэгорыя:Правільныя шматграннікі
Ктыры

**Ктыры** (*Asilidae*) — сямейства драпежных двукрылых насякомых падатрад кароткавусых (*Brachycera*). Актыўныя драпежнікі, якія маюць вялікія вочы і стройнае падоўжанае цела, часта ў кароткім густым апухненні.

## Распаўсюджанне 
Сустракаюцца на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды, пераважаюць у субтропіках. У Нарвегіі 20 відаў, у Італіі каля 140 відаў, у Каліфорніі - каля 500 відаў. Яны з'яўляюцца асабліва шматлікімі у саване, стэпах і арыдных абласцях (пустынях). Значна менш ктыроў знойдзена ў лясах, дзе яны выяўляюцца на палянах і на рачных берагах. Рэдкія віды сустракаюцца ў вільготных багністых участках. Па рачных сістэмах ктыры роду *Lasiopogon* пранікаюць у зону тундры, *Cyrtopogon* заўважаныя ў гарах у вышынях на 4500 м вышэй за ўзровень мора. Размеркаванне па заагеаграфічных абласцях:

* Палеарктыка - 148 родаў, 1634 віды
* Неарктыка - 102, 1053
* Неатропіка - 144, 1245
* Афратропіка - 116, 1455
* Індамалайская - 81, 915
* Аўстралія - 79, 552

## Літаратура 
* Hull F.M. 1962: Robber flies of the world. // *Bulletin of the United States National Museum* 224 (1, 2): 1-907; Washington. 
* Lavigne R. J. 2002: *Evolution of courtship behaviour among the Asilidae (Diptera), with a review of courtship and mating.* in: *Studia dipterologica.* Ampyx, Halle 9.2002,2, 703—742. 

## Спасылкі 
* Zur Kenntnis der Raubfliegen Deutschlands  Сайт пра ктыраў
* Robber flies of Germany
* AsilidaeData  Сайт пра ктыраў
* Ктыры Амерыкі — фота, апісанне 
* Asilidae — ктыры
* Фотагалерэя ктыраў (на японскай) 
* Diptera.info
* Апісанні ктыраў і фота 
* Ктыры на сайце UF / IFAS
* Ктыри-забойцы пчол, *Mallophora* spp. на сайце UF / IFAS

Катэгорыя:Сямействы насякомых
ФК Карынтыянс

**«Карынтыянс»** () — бразільскі футбольны клуб з горада Сан-Паўлу, Бразілія, заснаваны ў 1910 годзе. Сяміразовы чэмпіён Бразіліі, 3-разовы ўладальнік Кубка Бразіліі, пераможца клубнага чэмпіянату свету (2000, 2012), уладальнік Кубка Лібертадорэс (2012). Клуб быў заснаваны ў 1910 годзе групай працаўнікоў прамысловых прадпрыемстваў, пераважна партугальскага, італьянскага і іспанскага паходжання, у надзеі стварыць народны клуб у горадзе Сан-Паўлу, які зможа канкураваць з элітнымі клубамі.

«Карынтыянс» праводзіць свае хатнія матчы на стадыёне «Арэна Карынтыянс», дзе праводзіліся матчы чэмпіянату свету па футболе 2014 года, у тым ліку матч адкрыцця. Асноўнымі колерамі клуба з’яўляецца чорны і белы, гэтая камбінацыя выкарыстоўваецца ў форме каманды з 1920 года. Сярод вядомых ігракоў клуба ўсіх часоў вярта вылучыць Жылмара, Рывеліну, Сакратэса, Віёлу і Рыкардынью.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Бразіліі**: 7
:: 1990, 1998, 1999, 2005, 2011, 2015, 2017

* **Кубак Бразіліі**: 3
:: 1995, 2002, 2009

* **Суперкубак Бразіліі**: 1
:: 1991

* **Чэмпіён штата Сан-Паўлу**: 30
:: 1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938
:: 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988
:: 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013, 2017, 2018, 2019

* **Кубак Лібертадорэс**: 1
:: 2012

* **Рэкопа Паўднёвай Амерыкі**: 1
:: 2013

* **Клубны чэмпіянат свету**: 2
:: 2000, 2012

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка клуба

Карынтыянс
Іван Фадзеевіч Кудзелька

**Іван Фадзеевіч Кудзелька** (, Рудзенск, Ігуменскі павет, Мінская губерня — , Менск, НКУС) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. Стрыечны брат Міхася Чарота.

## Біяграфія 
3 1914 года ў арміі, з сакавіка 1918 года ў Чырвонай Арміі. Працаваў на чыгунцы ў Мінску і Жлобіне з чэрвеня 1922 года. 3 1925 года сакратар Гарадоцкага, Глускага райкамаў КП(б)Б, старшыня Глускага райвыканкама, намеснік старшыні Бабруйскага акружнога выканаўчага камітэта. 3 1930 года стар­шыня Мазырскай акружной кантрольнай камісіі, сакратар Мазырскага РК КП(б)Б, сакратар Мінскага гаркама КП(б)Б, загад­чык аддзелаў ЦК КП(б)Б. У 1935—1937 гадах наркам фінансаў БССР. Член ЦК КП(б)Б у 1932—1937 гадах. Кандыдат у члены Бюро ЦК КП(б)Б у 1935—1937 гадах. Член ЦВК БССР на працягу 1927—1929 гг.

Арыштаваны ў 1937 годзе па справе ўдзелу ў аб’яднанай контррэвалюцыйнай дыверсійна-шкодніцкай шпіёнскай арганізацыі. 28 чэрвеня 1938 года быў прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.557

Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены ЦВК БССР
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Старшыні Глускага раённага выканаўчага камітэта
Ян Кубелік

**Ян Ку́белік** (; , Міхле каля Прагі — , 	
Прага, Чэхія) — чэшскі скрыпач і кампазітар. Бацька Рафаэля Кубеліка. Член Чэшскай Акадэміі навук і мастацтваў (1932).

Ігры на скрыпцы вучыўся ў бацькі І. М. Кубеліка, К. М. Вебера і інш. Скончыў у 1898 годзе Пражскую кансерваторыю. 

## Творчасць 
Музыкант-віртуоз, адзін з лепшых выканаўцаў найбольш складаных твораў Н. Паганіні. Увёў у выканальніцкую практыку больш павольны тэмп ігры тэхн. пасажаў. Аўтар сімфоніі (1937), 6 канцэртаў для скрыпкі з аркестрам (1916—1924), скрыпічных п'ес, віртуозных канцэртных кадэнцый і інш.

## Ушанаванне памяці 
У 1947 і 1949 прайшлі Міжнародныя конкурсы скрыпачоў імя Кубеліка (у рамках муз. фестывалю «Пражская вясна»).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кампазітары Чэхіі
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Скрыпачы Чэхіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Празе
Катэгорыя:Члены  Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Выпускнікі Пражскай кансерваторыі
Маргарыта Ксіргу

**Маргарыта Ксіргу** (ісп.: Margarita Xirgu; 1888-1969) — іспанская і аргенцінская , тэатральны , педагог.

## Біяграфія 
Маргарыта Ксіргу нарадзілася 17 ліпеня 1888 года ў Молінс-дэ-Рэй. У 1896 годзе сям'я пераехала ў Барселону. У юнацтве, у Барселоне, гуляла ў аматарскіх спектаклях, у п'есах мясцовых аўтараў, якія пісалі на каталонскай мове. Ужо ў 1906 годзе яна набыла вядомасць згуляўшы ролю Бланкі ў спектаклі «Мора і неба» А. Гімеры на сцэне прафесійнага тэатра «Ромэ». У 1907 годзе памірае бацька Маргарыты і яна становіцца карміцелем сям'і: маці і малодшага брата.

З 1908 па 1914 выступала ў тэатры «Прынсіпаль» (Барселона). З 1914 года выступае ў Мадрыдзе, з поспехам выконваючы ролі ў п'есах сучасных драматургаў, гуляла бытавыя і трагедыйныя ролі. Праславілася выкананнем роляў у п'есах Гарсія Лоркі. Трагедыйны талент у поўнай меры раскрыўся ў спектаклі «Медэя».

З 1933 года выступала на Кубе і ў Мексіцы. У 1939 годзе да ўлады прыйшоў Франка і Маргарыта Ксіргу адмовілася ад вяртання на радзіму. Актрыса перабралася ў Аргенціну, дзе пачалася яе дзейнасць у якасці рэжысёра тэатра. Яна ставіла класічную і сучасную драматургію. Маргарыта Ксіргу кіравала Нацыянальным тэатрам  у Мантэвідэа (Уругвай).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэатральныя педагогі Аргенціны
Анатоль Іванавіч Кудраўцаў

**Анатоль Іванавіч Кудраўцаў** (, в. Усць-Дзёміна, , Смаленская вобласць) — беларускі пісьменнік. Піша на рускай і беларускай мовах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Мархоткінскай дзесяцігодкі (1963) працаваў настаўнікам Чашчоўскай пачатковай школы, інструктарам Ельнінскага райкама камсамола, карэспандэнтам раённай газеты «Знамя». У 1965—1971 гг. вучыўся на факультэце журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Адначасова працаваў спецыяльным карэспандэнтам смаленскай абласной маладзёжнай газеты «Смена» (1967—1968), літсупрацоўнікам газеты «Вячэрні Мінск» (1968—1972). З 1972 г. — адказны сакратар газеты «Вячэрні Мінск», з 1977 г. — галоўны рэдактар творчага аб’яднання «Летапіс» кінастудыі «Беларусьфільм», у 1982—1985 гг. — член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «Беларусьфільм». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1986 г.

## Творчасць 
Літаратурнай працай займаецца з 1965 г. Аўтар зборніка «Минск и минчане» (1973), кнігі апавяданняў і аповесцей «Бессонница» (1990), п’ес «Иван» (1985, пад назвай «Иван и Мадонна» апублікавана ў зборніку п’ес «Вдоль деревни», Масква, 1986, пастаўлена ў 1986), «Мар’я» (урывак апублікаваны ў 1987, пастаўлена ў 1986), «Как цари жили» (1988, пастаўлена ў 1989), «Суд» (1989, пастаўлена ў 1990), «Донати промазала» (1990), сцэцарыяў мастацкіх фільмаў  (1984), «Затянувшийся экзамен» (1985), «Іван» (1982), «З юбілеем пачакаем» (1985), «Чалавек, які браў інтэрв’ю» (1986) і некалькіх дакументальных фільмаў.

## Літаратура 
*  — С. 558.

Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Кузнецкая катлавіна

**Кузнецкая катлавіна** — міжгорная катлавіна на поўдні Заходняй Сібіры, на тэрыторыі Кемераўскай вобласці Расіі. Абмежаваная Салаірскім кражам на паўднёвым захадзе, Кузнецкім Алатау з паўночнага ўсходу, Абаканскім хрыбтом з паўднёвага ўсходу, Бійскай Грывай і іншымі ўтварэннямі Горнай Шорыі з поўдня.

Даўжыня 400 км, шырыня 100—120 км. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора вагаецца ад 200 м на поўначы, да 400—500 м на поўдні.

Паверхня ўяўляе сабой хвалістую раўніну, спаласаваную густой сеткай рачных далін. Для прысалаірскіх раёнаў характэрныя роўныя і плоскія міжрэччы; ва ўсходняй частцы глыбіня расчлянення ўзрастае. Асноўныя рэкі — Том, Іня і іншыя прытокі Обі.

У цэнтральнай частцы размешчаны некалькі горных кражаў вышынёй 600—740 м, складзеных з мезазойскага базальту: краж Тараданава, краж Салтымакова, Караканскі хрыбет.

## Літаратура 
*  — С. 561.

Катэгорыя:Сібір
Катэгорыя:Раўніны Расіі
Катэгорыя:Нізіны Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Нізіны паводле алфавіта
Кузнецкі Алатау

**Кузнецкі Алатау** (ад цюрк. *ала* — «стракаты» і *тау* — «горы») — нізка-сярэдневысокае нагор’е ў сістэме Саяна-Алтайскай горнай вобласці на поўдні Заходняй Сібіры, працягласцю каля 300 км з поўдня на поўнач і шырынёй да 150 км. Найбольшая вышыня — 2211 м (плато Старая Крэпасць).

## Гл. таксама 
* Алатау

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Запаведнік «Кузнецкі Алатау»
* Віртуальнае падарожжа па хрыбце Кузнецкі Алатау. Панарамы з інтэрактыўнымі пераходамі паміж імі

Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Нагор’і Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Хакасіі
Куйта

**Куйта** (фін. Kuittijärvet) — група з трох азёр у Карэліі ў басейне ракі Кемь: Верхняе Куйта, Сярэдняе Куйта і Ніжняе Куйта. Азёры выцягнутыя дугападобна на 140 км у шыротным кірунку. Усе азёры замярзаюць у лістападзе, адкрываюцца ў пачатку траўня. Паміж сабой азёры звязаныя пратокамі. Пратока з возера Верхняе Куйта ў возера Сярэдняе Куйта мае даўжыню каля 8 км, часткова праходзіць па менш буйному возера Алаярві. На перамычцы паміж Сярэднім Куйта і Ніжнім Куйта (Луусальмскім праліве) стаіць карэльскі пасёлак Луусалмі. Пасля будаўніцтва плаціны напачатку ракі Кемь ў 1956 Сярэдняе Куйта і Ніжняе Куйта ператвораныя ў вадасховішча.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.566

## Спасылкі 
* Рыбалка ў Карэліі. Апісанне возера Куйта 
* Турысцкі патэнцыял: Калевальскі нацыянальны раён 

Катэгорыя:Басейн Кемі, басейн Белага мора
Катэгорыя:Азёры Карэліі
Праліў Кука

**Праліў Кука** — праліў, які падзяляе Паўночны і Паўднёвы астравы Новай Зеландыі. Злучае Ціхі акіян на ўсходзе і Тасманава мора на захадзе. Даўжыня 107 кіламетраў, шырыня ў самым вузкім месцы складае 22 кіламетры, глыбіня 87 метраў.

У паўднёва-заходняй частцы вострава Паўночны на беразе бухты вулканічнага паходжання Уэлінгтан, якая з’яўляецца часткай праліва Кука, размешчана самая паўднёвая ў свеце сталіца — горад Уэлінгтан.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Новай Зеландыі
Кукарда

[thumb|[Санкюлоты ў фрыгійскіх каўпаках з трохкаляровымі кукардамі]]

**Кукарда** (ад  — «пеўнікавыя пёры») — распазнавальны знак (з металу або тканіны)  на галаўным уборы (часам мацуецца на плячо, сцягно, галёнку і іншыя часткі цела). Уяўляе сабой стужку (або разетку са стужак) аднаго або некалькіх колераў, круглую або авальную эмблему, штампаваную або вышытую, часта забяспечаную дадатковымі знакамі. Колеры і сімволіка кукарды абазначаюць прыналежнасць да той ці іншай краіны, роду войскаў або палітычнай фракцыі.

## Гл. таксама 
* Пілотка
* Вушанка
* Формавая адзежа
* Гузік

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.567

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знакі адрознення
Крупскі

**Крупскі** (, , , ) — прозвішча. Жаночая форма -- **Крупская**.

Прозвішча, напэўна, паходзіць ад тапоніма тыпу *Крупа* -- паселішча адкуль родам або якім валодалі продкі цяперашніх асоб з прозвішчам Крупскі. У сваю чаргу ад прозвішча ўтвораны шэраг айконімаў.

Сярод вялікай колькасці Крупскіх ёсць некалькі шляхецкіх родаў, якія ўжывалі розныя гербы, у тым ліку Крупскія герба «Корчак», а таксама Крупскія гербаў «Леўарт», «Шэліга», «Копач», «Леў II» і іншых, сярод іх род маскоўскага паходжання, нашчадкі князя Андрэя Курбскага, якіх таксама часам скажона пісалі *Крупскімі*.

## Вядомыя асобы 
* Адам Крупскі (1706—1748) — беларускі і літоўскі філосаф, каталіцкі святар, езуіт.
* Аляксандр Іванавіч Крупскі (1875—1943) — прафесар, акушэр-гінеколаг, дэпутат Цэнтральнай Рады УНР.
* Аляксандр Канстанцінавіч Крупскі (нар. 1960) — заслужаны майстар спорту, чэмпіён Еўропы і чэмпіён СССР.
* Аляксандр Кірылавіч Крупскі (1845—1911) — прафесар, хімік-тэхнолаг, сапраўдны стацкі саветнік.
* Антоні Крупскі (1889—1948) — прафесар Цюрыхскага ўніверсітэта, ветэрынар.
* Віктар Іосіфавіч Крупскі (1921—2000) — Герой СССР, палкоўнік, савецкі лётчык.
* Ежы Крупскі (1472—1548) — польскі дыпламат, ваявода белзскі, каралеўскі радца, уладальнік паселішча Крупэ і заснавальнік замка «Крупэ».
* Іван Лазаравіч Крупскі (1926—1983) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Мікалай Крупскі (нар. 1919) — брыгадны генерал Польшчы.
* Міхаіл Аляксандравіч Крупскі (1902—1975) — прафесар, інжынер-контрадмірал ВМФ, пляменнік Н. К. Крупскай.
* Павел Філіповіч Крупскі (1924—1943) — Герой СССР, дэсантнік (ваенная разведка), сяржант.
* Станіслаў Крупскі (1839—1900) — польскі пісьменнік і ўрач.
* Чэслаў Урбанавіч Крупскі — дзяржаўны дзеяч міжваеннай Польшчы.
* Язэп Крупскі (нар. 1934) — беларускі мастак.
* Ян Крупскі (нар. 1924) — альпініст, горны выратавальнік.
* Ян Непамуцэн Казімеж Крупскі (1799—1856) — заснавальнік польскай стэнаграфіі, пісьменнік, журналіст.
* Януш Крупскі (1951—2010) — польскі гісторык, дзяржаўны дзеяч.
* Яраслаў Крупскі (нар. 1969) — польскі футбаліст, трэнер.

## Айконімы 
* Крупскі — пасёлак у Крупскім раёне Мінскай вобласці.
* Крупскі — хутар у Гулькевічскім раёне Краснадарскага края Расіі.
* Крупскі — хутар у Сальскім раёне Растоўскай вобласці Расіі.

## Іншае 
* марка «Крупскі» — вытворчасць крупы і цукру ў Дняпры ва Украіне.

## Гл. таксама 
* Крупскі раён — раён Мінскай вобласці Рэспублікі Беларусь.
* Крупскі пасялковы савет
* Крупскі Млын — гміна і вёска ў Тарнагурскім павеце Сілезскага ваяводства Польшчы.
* Крупскі Востраў — вёска ў Красныстаўскай гміне Краснастаўскага павета Люблінскага ваяводства Польшчы.
* Востраў Крупскай — востраў архіпелага Паўночнай Зямлі ў Таймырскай Даўгана-Ненецкай акрузе Краснаярскага краю Расіі.

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Гальштучнік

**Га́льштучнік**, або **Зуёк вялікі** (*Charadrius hiaticula*) — птушка роду  з сямейства .

Невялікая птушка, крыху буйнейшая за вераб’я, трапляецца на пясчаных або галечнікавыя участках на берагах рэк, азёр і мораў. Пералётная птушка. На тэрыторыі Беларусі рэдкі від, адзначана на водмелях і берагах рэк Дняпро, Прыпяць і Сож.

Афарбоўка верхняга боку цела буравата-шэрая, ніжні бок цела белы, на валлі ёсць папярочная паласа чорнага колеру, якая нагадвае гальштук (ад чаго птушка і атрымала сваю назву). Цемя чарнявае, лоб белы, абмежаваны знізу чорнай паласой, якая праходзіць праз вочы. Колер ног і пачатку дзюбы — памяранцава-жоўты. На ўнутраным баку крыла белая паласа, якую відаць у палёце.

Гняздо гальштучніка выглядае як невялікая рытвінка ў пяску, часам з валікам з каменьчыкаў. Самка адкладае 4 жаўтлявых з цёмнымі плямкамі яйкі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны» 

Катэгорыя:Сяўцовыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе